cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Guillotine
Ufbau
D Guillotine bestoht us em ä Holzrahme, erä Bank und erä Chlinge. In de sänkrachte Balke vom Rahme het s Rille, wo d Laufbahn vom ä abgschregte Fallbeil si. Am obere Deil vo dr Chlinge isch es Gwicht aagmacht, so dass si dr Hals schnäll und mit groosser Macht cha verschniide. Am Rahme isch ä Bank festgmacht, wo mä s Opfer drufleit, und e bewegligs Brätt mit emä Loch für ä Hals, wo festgmacht wird, so dass sich dr Hals nit cha us dr Laufbahn vo dr Chlinge entfärne. D Chlinge wird mit emä Seili in d Höchi zoge, wo ä Riigel si festhebt, bis dä vom Hänker mit emä Hebel usglöst wird.
Volketswil
Volketschwiil, elter Voletschwiil (amtlich Volketswil), isch e politischi Gmäind im Bezirk Uschter im Kanton Züri, Schwiiz.
Guillotine
Gschicht
Ähnligi Instrumänt si scho früehner z Ängland, z Schottland und in andere europäische Länder bruucht worde, im Allgemeine für zum adligi Verbrächer z chöpfe, ä Hiirichtigswiis, wo as schmärzfrei und nit ehrerüehrig und dorum as bsundrigs Privileg aagluegt worden isch.
Volketswil
Geografi
Volketschwiil liit am südöschtliche Rand vom Glatttaal. Zue de Gmäind ghööred d Ortstäil Volketschwiil, Hegnau und Zimike (Zimikon) und d Döörfer Chindshuuse (Kindhausen) und Guetetschwiil (Gutenswil). S Piet vo de Gmäind umfasst 37,5 % landwirtschaftlichi Flèchi, 24,1 % Wald, 27,3 % Sidligsflechi, 9,6 % Vercheersflechi und 0,2 % Gwässerflechi.
Guillotine
Gschicht
Die erst Guillotine isch z erst im Spital vo Bicêtre an Dote usbrobiert und denn am Place de la Grève ufgstellt worde. As erste Mensch isch dört am 25. April 1792 ä Räuber hiigrichtet worde. Währed dr Terrorherrschaft vom Robespierre si denn Duusigi vo Lüt us politische Gründ gchöpft worde, und d Guillotine isch s Symbol vo dere Schreckensherrschaft gsi.
Volketswil
Gschicht
Volketschwiil isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 904 als Folcharteswilare.
Guillotine
Gschicht
Am Aafang het mär ä „Louisette“ oder „Louison“ gsait, aber bald isch dr Begriff „Guillotine“ bruucht worde. Die französische Kriminelle hai erä d „Witwe“ gsait.
Volketswil
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraatäil liit bi 23,7 % (Stand 2011).
Religion
32,5 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 28,7 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 8,6 %, CVP 6,0 %, EDU 1,5 %, EVP 1,4 %, FDP 7,0 %. GLP 10,6 %, GP 5,0 %, SP 14,1 %, SVP 43,9 %, Suschtigi 2,0 %.
Gmäindspresidänt isch de Bruno Walliser (Stand 2012).
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Volketschwiil ghöört zue de Oberländer Mundarte.
Lukas Hartmann
Dr Lukas Hartmann, Pseudonym fir Hans-Rudolf Lehmann (* 29. Augschte 1944 z Bärn), isch e Schwyzer Schriftsteller.
Lääbe
Dr Hartmann isch z Bärn uf d Wält chuu. Sy Vater het vyl Johr bi dr Schwyzerische Boscht gschafft, zletscht as Abdailigslaiter. Sy Brueder Jürg Lehmann isch Schurnalischt un isch friejer Schefredakter vum Blick un Bolitschef vu dr Blick-Gruppe gsii. Dr Hartmann isch uf s Lehrerseminar z Bärn gange mit dr Schwerpunktfächer Musik, Germanischtik un Gschicht. Är het aafangs as Lehrer gschafft un isch Redakter vi Radio DRS gsii. Derno het er Psichology studiert, het s Studium aber nit abgschlosse.
Dr Hartmann schrybt vor allem Romän – bsundersch historischi Romän – un Gschichte fir Großi un fir Chlaini. Sy Chinderbuech Anna annA isch anne 1993 unter anderem vu dr DEFA verfilmt wore.
Är läbt z Spiegel bi Bärn. Syter anne 1996 isch er ghyrote mit dr Boltikeri Simonetta Sommaruga, är het drei Chinder us ere friejere Eh.
Kerprich-aux-Bois
Kerprich-aux-Bois (Patois Kierpi, ditsch Kirchberg am Wald) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Kerprich-aux-Bois lijt rund sìwe Kilometer weschtlich vun Sarrebourg uf re Heche zwìsche 257 un 314 m ìwer em Meeresspiejel. Ìm Weschte vum Bànn leie dr Étang du Stock (Stockweiher) un dr Sààrkànàl.
Gschìcht
Kerprich-aux-Bois ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1178 àls Kirchberg.
Vum 1. Oktower 1972 bìs zem 1. Janner 1984 ìsch Kerprich-aux-Bois mìt Diane-Capelle züe dr Gmein Diane-et-Kerprich zammegschlosse gsin.
Verwàltung
vun Kerprich-aux-Bois ìsch. Kerprich-aux-Bois ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Kerprich-aux-Bois ghert zem Lorrain.
Bayrisch
S Wort bayrisch isch en Adjektiv, wo sich cha bezieh uf:
Rue du Bastion (Mülhausen)
S’ Bollwarkgassla (offiziäll ìm zwaischproochiga Schtroossaschìld Bollwàrkgàsslà; uff Frànzeesch Rue du Bastion) ìsch a klaina Schtrooss ìm Schtàdzäntrum vu Mìlhüüsa.
S’ Bollwarkgassla làuift vu dr Rue de la Meurthe bis àm Schìndergassla. ’S ìsch äbba 30 Määter làng. D’ Kriizung mìt’m Schìndergassla lììgt grààd hìnter àm Bollwark.
D’ Schtrooss ìsch ànna 1772 ààglajt worra. Ìn dr Zitt vum Raichslànd Elsàss-Lothrìnga ìsch sa ànna 1913 ìn Bollwerk-Strasse umtaift worra. Ànna 1919 hàt sa dr frànzeescha Nàmma Rue du Bastion bikumma. D’ Nàzis hann sìe nochamol ìn Bollwerk-Strasse umtaift, un noh dr Befräijung vu Mìlhüüsa ànna 1944 ìsch dr frànzeescha Nàmma wììder z’ruckkumma.
Hans Arp
Dr Hans oder Jean Arp (* 16. Septämber 1886 z Strossburi; † 7. Juni 1966 z Basel) isch e dütsch-französische Mooler, Bildhauer und Lyriker gsi. Er gältet as eine vo de bedütendste Verdräter vom Dadaismus und Surrealismus in dr bildende Kunst und in dr Literatur. Er isch e Mitgliid vo dr Gruppe Abstraction-Création gsi, eme Forum wo s Mache vo Abstrakter Kunst het welle understütze mit gmeinsame Usstellige, Läsige, und Diskussionsrunde, Öffentlichkeitsarbet und Publikatione.
D Nationalsozialiste hai siis Wärk as «Entarteti Kunst» iigstueft.
Er isch ab 1916 befründet und ab 1922 verhüroted gsi mit de Schwizer Künstlere Sophie Taeuber.
Liste der Mitglieder des Landtags von Baden-Württemberg (15. Wahlperiode)
Die Lischt git en Iberblick iber alli '''Mitglider vum 15. bade-wirttembergische Landdag''' (2011–2016) mit Fraktionszuegherigkait, Wahlkrais un Stimmenaadail.
Dr 15. Landdag isch am 27. Merz 2011 gwehlt wore. D Wahlperiod het am 1. Mai 2011 aagfange, di konschtituierend Sitzig isch am 11. Mai 2011 gsii.
Zämmesetzig vum Landdag
No dr Landdagswahl 2011 setzt si dr Landdag vorlaifig eso zämme:
Drei Reiche von Korea
D' Drei koreanischi Chönigrych sin Gogurjeo, Baekje, un Silla gsi, wo zwüschem erschte Johrhundert vor Chrischtus un em sibte Johrhundert nooch Chrischtus uf dr koreanischi Halbinsel entstande sin. Andri chliini Chönigrych un Stammstaate hen während dere Zit aber au exischtiert; unter andrem Gaja, Dongje, Okjeo, Bujeo, Usan, Tamna, usw.
Die Periode het nooch 57 v.Ch aagfange; wo s'Chönigrych Saro (spöter Silla) im Südoschte vo dr Halbinsel Autonomi vo dr chinesischi Han Dynaschti erhalte het. Gogurjeo im Norde un südlich vum Fluss Jalu (Amnok Fluß uf Koreanisch) isch 37 v.Ch vo China unabhänig worre. 18 v. Ch sin zwei Prinze us Gogurjeo vorem Erbstriit gflohe un hen Beaekje im Süedweschte gründet. Im 1te Johrhundert n. Ch isch Gaja vo Beakje abgspalte worre.
Gogurjeo, s'gröschti vo de drei, het zwei Haupstädt nochenander gha. Nangnang (hüt Pjongjang) un Kungae. Gogurejeo het nochenander e riisigs Gebiet in dr Manschurei erobret un schliesslich d'Chinese 313 us Nangnag vertriebe. Dr kultureli Yfluss us China het nooch 372 abgnomme, wo dr Budhismus als offizieli Religion übernomme worre isch.
Im 4te Johrhundret het Baekje e Blütezit erläbt un het de Süde vu dr Halbinsel dominiert. Im 4te Johrhundret het Silla s'Chönigrych Gaja übernomme; d'Hauptschtadt isch Seorabeol gsi (hüt Gjeongju). Dr Buddhismus isch 528 d'offizieli Religion worre. Mit China verbündet het Silla 668 Gogurjeo erobret; Baekje isch scho 660 uglidret worre. Des isch dr Aafang vumene vereinigte Silla gsi un s'End vo de “Drei Chönigrych”. In de koreanische Teggscht Samguk Sagi un Samguk Yusa wird dr Begriff “Samguk” bnutzt zumme die Period z'bezeichne.
Fabian Cancellara
Dr Fabian Cancellara (* 18. Merz 1981 z Wohle bi Bärn) isch e Schwizer Velorennfahrer mit italiänische Wurzle. Si Vater, dr Donato Cancellara, isch vo San Fele (PZ) in der südlige Region Basilicata uf Bärn usgwanderet.
Karriere
Dr Cancellara het scho bi de Juniore viili Zitfahrrenne gwunne. 1998 und 1999 isch er Juniore-Zitfahrwältmeister worde und het 1999 dr Velowältcup vo de Juniore gwunne. Hüte isch er ein vo de beste Zitfahrer und Spezialist für d Eidagklassiker. Bim Bärgfahre het er ehnder Schwiirigkeite gha, het aber bi dr Tour de France 2008 zeigt, ass er sich bim Bärgfahre no verbesseret. 2009 het er d Tour de Suisse gwunne, bis jetzt si grösst Erfolg.
Türkheim (Begriffsklärung)
Türkheim isch dr Name vu äne Ortschafte:
Türkheim isch dr Name vu däne Persone:
Universitätsspital Basel
S Universitätsspital Basel (früehner: Kantonsspital Basel, bis 1973 Bürgerspital Basel) isch s grösste Chrankehuus z Basel und eins vo der füehrende Gsundheitszentre in dr Schwiz. S Chrankehuus befindet sich uf dr Grossbasler Siite vom Rhii uf em Gländ, won emol em Breedigerkloster ghöört het, und bestoht us eme witläufige Komplex vo mehrere Gebäud, wo mitenander verbunde si.
Gschicht
1973 isch d Universitätsklinik as Kantonsspital vom Bürgerspital abdrennt worde, s Bürgerspital Basel isch jetzt e Pflägklinik, het aber au vili anderi sozial-medizinischi Ufgobe, wo mit dr Integrierig vo Behindrete z due hai.
Jedes Johr wärde öbbe 25'000 Lüt stationär und 130'000 ambulant behandlet. 2004 het s 700 Bett gha. S Universitätsspital het 3'500 medizinischs Fachpersonal, Mitarbeiter in dr Verwaltig und in dr Forschigsabdeilig. Näbe de reguläre Beriich vo der operative Medizin ghöre vier Spezialklinike zum Chrankehuus: d Fraueklinik, d Augeklinik, d Klinike für Dermatologii und HNO.
D Ufgoobe vom Spital
Näbe dr medizinische Behandlig vo de Patiente wird im Huus au underrichdet und gforscht. D Forschigsabdeilig isch äng mit dr medizinische Fakultet vo dr Universität Basel verbunde.
Friedrich Hölderlin
Dr Johann Christian Friedrich Hölderlin (* 20. März 1770 en Lauffa am Neggr, † 7. Juni 1843 en Diibenga), isch a deitscher Dichtr gwäa.
Herkonft, Kendheit, Ausbildong
Dr Friedrich Hölderlin isch am 20. März 1770 en Lauffa am Neggr uf d Welt komme. Sei Vaddr ischt Kloschdrhofmoischtr (a heherer Beamtr) en dera Stadt. Sei Muedr stammt aus ra schwäbischa Pfarrersfamilie. Wia der Bua grad amol zwoi Johr alt ischt, stirbt sei Vaddr. D Johanna Christina heiradet abr bald wiidr, nemlich da Johann Christoph Gok. Der ischt Birgrmoischtr en Nirdenga. Drum zuit d Johanna mit ihrem Bua Friedrich en dui Stadt om. Lang kô se mit ihrem nuia Mâ aber et glicklich sei, denn scho fenf Johr noch dr Hauzich wuud se zom zwoida Mol Witwe. Noch em Bsuech vo dr Niidriga Kloschdrschuel en Denggadorf ond dr Hehera Kloschdrschuel en Maulbronn will em Friedrich sei Muedr, dass ihr Bua schbätr amohl Pfarrer wuud. Drom goht der Kerle noch Diibenga, wo-nr am Stift evangelischa Theologii studiirt. Deet schliaßt’r Freindschaft mit seine Kommiliotona Georg Wilhelm Friedrich Hegel ond em Friedrich Wilhelm Joseph Schelling. 1791 werdet seine erschde Gedicht voreffentlicht em Stäudlin seim Musa-Almanach firs Johr 1792. Zwoi Johr schbädr schließt’r sei Studiom ab mit dr Promozioo zom Magischdr dr Philosofii ond mit em theologischa Staatsexama. Dr Wonsch vo seira Muedr, Pfarrer zo werra, goht abr et en Erfillong.
Dui Zeit als Hauslehrer
Em Dezembr 1793 tritt dr Hölderlin sei erschda Stell als Hauslehrer â, bei dr Charlotte von Kalb en Waltershausa en Thiirenga. Dui Frau ischt a guada Bekannda vom Friedrich Schiller. Uf dui Weis lernt’r au sein schwäbischa Landsmâ kenna. Der ischt dr Rausgeabr vo dr lidorarischa Zeitschrift Neue Thalia ond vereffentlicht deet a baar Doil vom Hölderlin seim Briafroman Hyperion.
Ogfähr zwoi Johr schbätr wuud dr Hölderlin Lehrer em Haus vom Bankier Gontard en Frankfurt am Main. Deet vorliabt’r sich Hals ibr Kopf en d Frau vo seim Schef, d Susette Gontard, ond dui erwidret sei Schwerma. Er hoißt se bloß Diotima, wo s weibliche Idealbild en seim Hyperion-Roman ischt. Des Techtlmechtl vo deane zwoi goht bis en Herbscht 1798. Wia nô dr Gontard merkt, was sei Weib ond sei Hauslehrer mitnandr treibet, macht’r deam Schbuuk a End ond jagt da Hölderlin drvoo.
Sei dridda Hauslehrerstell fendet’r 1801 en Hauptwil en dr Schweiz, wo-nr am-ma Dechterle vom a deitscha Kaufmâ Onderricht geit. Abr scho noch ma Viirtljohr wuud’r wiidr entlassa. Dô drnoch wohnt’r acht Monet bei seira Muedr en Nirdenga. Âfang 1802 drifft’r en Bordeaux en Frankreich ei. Deet wuud’r Lehrer em Haus vom deitscha Konsul Meyer. Abr au der ischt et mit-em zfriida, so dass’r scho em Juni wiidr da Hoimweag noch Nirdenga âtreda muaß. Dui ganza weida Stregge lauft’r z Fuaß.
Driabe Aussichda
Wia-nr drhoim âkommt, isch’r em Kopf vollkomma vorwirrt. Er erholt sich abr bald ond kâ wiidr schaffa. Sei Freind Isaac von Sinclair, wo-nr 1794 en Jena kennaglernt hot, vorschafft em a Stell als Bibliothekar. Des goht abr et lang guet. Em Sommer 1806 ischt em Hölderlin sei geischdiga Vorwirrung so stark fortgschridda, dass’r weage ehre en a Krankahaus kommt. D Ärzt kennet abr bloß feschtstella, dass deam Kerle nemme gholfa werda kâ. Em Johr druff nemmt der Diibenger Schreiner Ernst Zimmer, wo a graußer Bewondrer von em ischt, da Hölderlin en sein Haushalt uf ond sorgt drfir, dass-em’s oinigormaßa guad goht. So dämmret der Dichter em-ma Durm am Neggr 36 Johr vor sich nô, bis’r am 7. Juni 1843 vom Daud erleest wuud.
Sei letschda Ruah fendet dr Hölderlin uf em Diibenger Stadtfriidhof. Deet kâ ma heit noh sei Grab âgugga.
Seedorf
Seedorf isch de Name vo däne Ort i de Schwiz:
Friedrich Hölderlin
A baar Sätz zo seim Werk
Em Hölderlin sei Werk mueß ma zwischa dr Klassik ond dr Romandik âsäha. Dr Dichtr hot en seine Gedangga ganz en dr Welt vo de alde Griacha gleabt. Fir d Form vo seine Gedicht hot’r antike Metra gnomma, em Friawerk hauptsächlich Hexameter ond schbätr freie Rhythma, wo sich nemme greimt hend. Was fir a graußa Bedeidong dr Hölderlin fir de deitsch Litradur hot, ischt erscht am Âfang vom 20. Johrhondert erkannt worra.
Seedorf
Seedorf isch de Name vo däne Ort z Dütschland:
Friedrich Hölderlin
A Beischbiil fir sei Lyrik
<poem style="font-style:italic"> Doch uns ist gegeben Auf keiner Stätte zu ruhn. Es schwinden, es fallen Die leidenden Menschen Blindlings von einer Stunde zur andern, Wie Wasser von Klippe Zu Klippe geworfen, Jahrlang ins Ungewisse hinab (aus em Hyperion seim Schicksalslied)
Seedorf
Seedorf isch de Name vo däne Burge und Schlösser:
Kommunistische Partei der Tschechoslowakei
Nach enere schwäre Phase i de Zit vo de Erste Republik, wo de Klement Gottwald 1929 d Partei bolschewisiert hät und si dorum vili Mitgliider verloore hät, und em Verbot i de Nachmünchner Tschechoslowakei 1939, isch d Führig vo de Partei nach Moskau geflohe. 1946 hät d KSČ i de Wahle vo 1946 über 40 % erhalte und hät 1948 im Februarumsturz d Macht im Land übernoh. 1960 hät si e neui Verfassig verkündet und hät somit d Tschechoslowakischi Sozialistischi Republik gründet. In de 1960er Joor het d Partei Reforme iigfüert, wo 1968 under em Alexander Dubček im Prager Früelig gipflet häi. D Staate vom Warschauer Pakt häi im August 1968 militäärisch interweniert und d Reformiste gstürzt. Under em Gustáv Husák si d Reforme rückgängig gmacht und d Reformer verfolgt worde. 1992 isch d Partei ufglöst worde, aber scho drei Joor spööter isch e nöiji kommunistischi Partei gründet worde, wo die alti politischi Ornig wider will härstelle.
Seedorf
Seedorf isch de Name vo däne Persone:
Kommunistische Partei der Tschechoslowakei
Parteiführer
D Bezeichnig für de KSČ-Führer isch mehrfach gwächslet worde. D Bezeichnige Vorsitzende (Předseda) vo 1945 bis 1953, Erste Sekretär (První Tajemník) vo 1953 bis 1971 und Generalsekretär (Generální Tajemník) vo 1921 bis 1945 und wider vo 1971 bis 1989 sind verwändet worde:
Seedorf
Lueg au:
Blocher
Blocher isch dr Familiename vo:
Blocher isch de Name vo folgende Ortschafte i de Vereinigte Staate:
Wyters:
Bill Clinton
Dr William Jefferson „Bill“ Clinton (* 19. Augschte 1946 z Hope, Arkansas as William Jefferson Blythe III.) isch e US-amerikanische Bolitiker (Demokratischi Bartei) un isch vu 1993 bis 2001 dr 42. Bresidänt vu dr Verainigte Staate gsii. Vu 1979 bis 1981 un nomol vu 1983 bis 1992 isch er Gouverneur vu Arkansas gsii.
Bolitik
Dr Clinton ghert em Fligel vu dr New Democrats (Neji Demokrate) aa, wu fir e „Dritte Wäg“ zwische dr bolitische Mitti un em Neoliberalismus stehn. Är isch dr Noofolger vum George Bush un Vorgänger vu sällem sym Suhn, em George W. Bush, gsii.
As Bresidänt het er innebolitisch di hoch Neiverschuldig eso massiv reduziert, ass d USA ab 1998 e uusglichene Huushalt ghaa hän. Sy Schwärpunkt isch uf dr Ussebolitik gläge. Är het zum Byschpel versuecht, zwische Israel un dr Paleschtinänser z vermittle. Anne 1999 het d NATO unter dr Fierig vu dr USA in dr Kosovochrieg yygriffe. In dr Amtzyt vum Clinton as Bresidänt isch au s Kyoto-Protokoll unterzaichnet wore, wu vu sym Noofolger George W. Bush aber wider abglähnt woren isch.
Inneboltisch iberschattet wore isch di zwoot Amtszyt vum Clinton vun ere Affäre mit dr Praktikanti Monica Lewinsky.
Privats
Syter anne 1975 isch er mit dr Hillary Clinton ghyrote. Mit ihre het er e Dochter, d Chelsea.
Sudetenkrise
D Sudetekrise oder sudetedütschi Krise isch e teilwis bewaffneti Usenandersetzig zwische de Tschechoslowakei und m Dütsche Riich um s Sudeteland im Vorfeld vom Zweite Wältchrieg. Die Krise hät zum Münchner Abkomme gführt und hät de Afang vom Ändi vo de Erste Tschechoslowakische Republik markiert.
Gumprechtshofen
Gschìcht
Gumbertshoffe ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1232.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Walbach
Walbach isch dr Name vu däne Wasserlaif:
Gumprechtshofen
Verwàltung
vun Gumbertshoffe ìsch. Gumbertshoffe ghert zem Kommünàlverbànd.
Walbach
Lueg au:
Gumprechtshofen
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Gumbertshoffe ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Schwäbisch Hall
Geografi
Hall leit em Kocherdal an ere alte Salzquelle. D Nochbergmoede vo Hall send Untermünkheim, Braunsbach, Wolpertshausen, Ilshofen, Vellberg, Obersontheim, Michelbach an der Bilz, Rosengarten, Oberrot, Mainhardt, Michelfeld, Waldenburg ond Kupferzell.
Vo dr Gmarkong send 54,6 % Landwirtschaftsfleche, 23,7 % Wald, 20,1 % Sidlongsfleche ond 1,6 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Hall gheret d Stadtdoel Bibersfeld, Eltershofen, Gailenkirchen, Gelbingen, Schwäbisch Hall, Sulzdorf ond Tüngental.
Langues d'oïl
D'Bezeichnig Langues d'oïl chunt vum Altfranzösische wort für jo, oïl wo sich vum Latiinische hoc ille (des isch's) ableitet. D'Langues d'oïl werre so vo dä Langues d'oc bzw. em Okzitanische unterschyde.
Schwäbisch Hall
Gschicht
Hall ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1037.
Verwaltong
Hall hot mit dr Gmoede Michelbach, Michelfeld ond Rosegarte a Verwaltonsgmoeschaft vereibart.
Dr OberSchuldes vo Hall ischt dr Hermann-Josef Pelgrim.
Langues d'oïl
Niidergang vo de regionale Schriftsproche
Sytem 13te Johrhundert hen d'Volchssproche uf Choschte vum Latiin au im schriftliche Gebruch Fortschritt gmacht, ohni dass d'Sproch vo Paris e bsundri Stellig ygnumme het. Am End vo däm Johrhundert het sich des gändert, s'Francien, d'Sproch vo dr Île-de-France, het sich uf Choschte vo regionali Standards durchgsetzt un d'uffäligere Regionalisme sin verschwunde. Des isch zumene grosse Deil aa dr geografischi Lag vo dr Île-de-France glege (im Zentrum vo de Langue d'oïl, dodurch het's Gmeinsamkeite mit alli andri Variante gha). Aber au aa dr grössri politischi Macht vum Chönig, vorallem aber am wirtschaftliche un politische Niidergang vo denne Regione wo früeher führend i dr Literatur gsi sin.
Schwäbisch Hall
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Hall ghert zom Oschtfränkisch
Langues d'oïl
Niidergang vo de regionale Schriftsproche
Mitem Ufchomme vum Buechdruck het sich dr Standard vo Paris wyter gfeschtigt, allerdings isch d'grossi Mehrheit vo Drück immer no uf Latinisch gsi. Züe derre Zit het sich d'Sproch vo Paris au i regionali Archiv durchgsetzt
Trotzdäm hen sich regionali Bsunderheite als Relikt schynts no e Zit lang ghalte. Imene Teggscht vo dr Mitte vum 15te Johrhundert, La Farce de Maître Pierre Pathelin wird aastatt merdeux, merdoulx gschribe (als Reim mit doulx). Des isch e Merchmool vum Normännisch un Pikardisch. Aasunschte isch de Teggscht komplet i dr Sproch vo Paris.
Im Süde, wo d'gsprocheni Sproch immer no Okzitanisch gsi isch, isch für offizieli Dokument meischtens no Latiin un zumene Deil d'Regionalsproche bnutzt worre. Wenn aber Französisch gschribe worre isch, no immer dr Dialäkt vo Paris Am End vum 14te Johrhundert isch d'Sproch vo Paris au usserhalb vum Sprochruum vo de Langues d'oïl etabliert gsi; züe derre Zit ischs d'Amtssproch vum ganze frankoprovenzalische Sprochruum, vum Limousin un Auvergnisch, wo Dialäkt vo dr Langue d'oc sind, gsi un het sich unufhaltsam wyter nooch Süde usbreitet
1539 het dr Chönig François dr Erschte s Gsetz 'Edikt vo Villers-Cotterês unterzeichnet. Do wird feschtgleit dass wege “Sache wo durch d'schlechti Verständlichkeit vo latiinischi Wörter wo i de Beschlüss verwendet worre sin passiert sin” vo jetz aa alli offizieli Beschlüss: Was gnau mit langage maternal françoys gmeint isch isch nüt ganz chlor. S'chönt sich entweder um s'Francien handle, oder eifach um d'Volchssproch. S'Hauptziil vum Gsetz isch allerdings s'Latiin gsi, nüt d'Regionalsproche.
D'französische Chönig hen kei represivi Sprochpolitik betrybe, s'isch ihne vorallem drum gange dass ihri Gsetz umgsetzt worre sin. D'Yführig vum Francien als Amtssproch isch vorallem wege dem vo Vorteil gsi, wyl d'Bürokrati so het chönne effektiver schaffe; i wellere Sproch die Bschlüss allerdings dr Bvölkrig mitteilt worre sin isch nüt wichtig gsi. I dr Normandi isch zum Biispiil no bis zur Revolution s'Gericht im regionale Patois abghalte worre. Des goht au us verschiedni Gsetz vorem Edikt vo Villers-Cotterês hervor. S'Edikt vo Moulins vo 1490 schrybt langage françois ou maternal (französischi oder Muettersproch) für d'offizieli Korreschpondenz vor, im Edikt vo Is-sur-Tille vo 1535 isch vo en françoys ou a tout le moins en vulgaire dudict pays (uf Französisch oder z'mindeschtens i dr Volchsproch vum Land) d'Red. Dr Zweck devo isch gsi s'Latiin als Amtssproch usz'schalte, ob jetz durch s'Francien oder durch d'Lokalsproch isch am Aafang egal gsi. Trotzdäm isch bis 1539 numme no i Navarre un Roussillon e Regionalsproch d'Amtssproch gsi (Gaskonisch bzw. Katalanisch).
Yfluss vo de Langues d'oil uf s'Standardfranzösisch
Au noochdäm sich s'Francien als Schriftsproch durchgsetzt gha het, hen Autore d'Standardsproch durch regionali Usdrügg berychret. Näbe Latiinisme un Lehnwörter usem Italienische, sin d'Patois vo dr Langue d'oïl d'wichtischi Quell vo Neologisme gsi. Im 16te Johrhundert, aagfange mitem François Rabelais, hen französischi Autore immer meh uf bodeständigi Wörter zruggriffe. Dr Pierre de Ronsard, wo züe dr Pléiada, emene Chreis vo Dichter, ghört het, het zum Biispiil gschribe: Dr Philosoph Michel de Montaigne het sich au mit Vokable usem Süde bedient wenn ihm s'Französisch nüt geignet gnüeg dunkt het, so het er z. B. gseit: Le gascon y arrive, si le françois n'y peut aller – “S'Gaskonisch chunt dört aa wenn s'Französisch nüt ane cha”. Dr François Rabelais, wo als einer vo de gröschte Autore vo dr Renaisance gilt, het bsunders uf d'Patois zruggriffe. D'Dialäkt vo Wescht-Frankriich, synrer Heimet, sin bsunders starch verträte. Er het aber au uf s'Vokabular vum Süde, vo dr Langue d'oc unem Franko-Provencalisch zruggriffe.
Im 17te Johrhundert het sich des umdreit, jetz het alles wo nüt überall verstande worre isch, doppeldütig gsi isch oder als veraltet empfunde worre isch usem Wortschatz tilgt werre solle. Do sin Neologisme, Lehnwörter un vorallem Dialäktwörter devo betroffe gsi. Dr Schriftsteller François de Malherbe het's sich z. B. zur Ufgab gmacht d'Sproch z' “de-Gaskoniire”. . Do durch het d'französischi Sproch aa Deil a Prezision un Rychtum verlore; s'Wort cuider het zum Biispiil em Wort “meine” entsproche, hüt wird sowohl “meine” wie “denke” mitem Wort penser usdrüggt.
Yteilig
D'Langues d'oïl bilde eine vo dä drei Sprochgruppe vo dä Gallo-Romannischi Sproche. D'verschiedni Langues d'oïl bilde ä Dialektkontinuum wobi sich d'verschiedni Variatione aber trotzdem durch verschidni Isoglosse lönn trenne. So werre d'Langues d'oïl verschiede yteilt. Zum eine verwende mangi Sprochwüsseschafler d'Yteilig i Domaine. So zum Byspiil domaine du grand ouest un domaine du nord-ouest (d'erschti umfasst s'Gallo, s'Normannisch un s'Poitevin-Saintongeais un d'zweiti s'Normannisch un s'Pikardisch). Uf dr andre Syte stoht d'traditioneli Yteilig wo d'Langues d'oïl nooch dä alte Regione chlassifiziert. Die Yteilig isch mängmol problematisch, wyl mangi Langues d'oïl sich nüt mit dr Region decke (so zum Byspiil s'Normannisch, d'Ligne Joret verlauft durch d'Normandie dure; s'Gallo, wo über s'Gebiet vur Bretagne usegoht, oder s'Welche, wo eigetlich numme ä Varität vum Lorrain isch, aber separat gsehe wird, wyl's im Elsass gsproche wird). Des isch verglychbar mit dr Yteilig vum Alemannische i zum Byspiil Züridütsch, Elsässisch usw. D'Langues d'oïl glidre sich so:
Verbreitig
D'Langues d'oïl werre traditionel i Nordfrankrych, Belgie un eme Teil vur Romandie gschproche, mer chönt aber sage, dass überall dört, wo hüt Französisch gschproche wird, ä Langue d'oïl gschproche wird. No bis vor 60 Johr sin d'verschidni Langues d'oïl vor allem ufem Land vum Grossteil vur Bevölkrig gschproche worre. Durch d'absoluti Unterdruckig vo alle Regionalsproche vo Frankrych vor allem i dr Schuel un dr Verwaltig sin d'Langues d'oïl schliesslich selbscht ufem Land nümm a d'näggschti Generation wytergebe worre. Allerdings hän au d'grössri Mobilität un d'Verändrige ufem Land mit dezu bitrait. Vor allem aber hän sich d'Sprecher vo Regionalsproche oft gschämt, wobi bi dä Langues d'oïl zuesätzlich no behauptet worre isch, dass es sich numme um inkorrekts Französisch un Patois handle tät. So werre d'Langues d'oïl numme no vo dr ältere Generation gschproche un sin um Alltag fascht gar nüt present, Usnahme bilde s'Wallonisch i Belgie un s'Pikardisch i Nordoschtfrankrych. Ä Umfrag hät 1999 ermittlet, dass 1.420.000 Persone i Frankrych (3.10%) ä Langue d'oïl als Muettersproch hän.
Hüt werre d'gschprocheni regionali Variante vum Französische als français régional bezeichnet. Die Variante hän mit dä Langues d'oïl nümm viil z'tue, sundern erhalte wenn überhaupt numme no ä paar Wörter us dä traditionele Dialäkt.
Erster Wiener Schiedsspruch
D Ersti Wiener Schiedsspruch, au Wiener Diktat gnännt, isch s Ergebnis vo nere Konferenz vom 2. November 1938 im Wiener Schloss Belvedere. I dem sind Gebiet mit ungarischer Bevölkerigsmehrheit i de Südslowakei und in de Karpatenukraine vo de Tschechoslowakei abtrennt und Ungarn zugsproche worde.
Dur dises Abkomme hät d Tschecho-Slowakei no meh Gebiet verlore und ihri Industrii isch in ungarische Bsitz gange.
Lutry
Lutry (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Lavaux-Oron im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Lutry lyt uf eme Bode zwisch em Gänfersee un em Jorat. Zue dr Gmai ghere s Städtli Lutry un d Wyler Curtinaux, Savuit, Le Châtelard, Corsy, La Conversion, Echerins, Bossières, Le Daley, Montagny, Le Petit Bochat, Le Miroir un La Croix. D Gmaiflechi umfasst 46,5 % landwirtschaftligi Flechi, 20,6 % Wald, 32,8 % Sidligsflechi un 0,1 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Lutry isch zum erschte Mol gnännt wore anne 908 as in Lustraco villam (1124 monasterium Sancti Martini cum villa quae dicitur Lustriacus, 1147 Lustriey). Bis 1823 het au Savigny zue Lutry ghert..
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 25,2 % gläge.
Religion
43,4 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 33,3 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,8 %, CVP 4,9 %, FDP 20,7 %, GLP 5,0 %, GP 13,5 %, SP 20,2 %, SVP 19,0 %, Sunschtigi 1,3 %.
Dr Burgermaischter vu Lutry isch dr Jacques-André Conne (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,9 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 8270 Yywohner 83,1 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 6,4 % Dytsch, 1,9 % Italienisch un 8,6 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Winzenheim (Begriffsklärung)
Winzenheim isch dr Name vu däne Ortschafte:
Sibirien
Als Sibiriè (🇷🇺/Sibir) bezeichnèt mò im witteschtè Sinn dè ganze nordasiatische Deil vo dè Russischè Föderation. S wörd im Weschtè begränzt vom Ural, im Nordè vom Arktischè Ozean, im Oschtè vom Pazifik un im Südè vo dè Volksrepublik China, dè Mongolei un Kasachschtan. Sibiriè umfasst öppè drei Vyrtel vom russischè Territorium un isch öppè 13,1 Millionè Quadratkilometer groß; dõdemit isch s um fascht 3,5 Mio. km² größer wiè d Volksrepublik China (ca. 9,6 Mio. km²), dè gröschte Staat. wo uusschlièßlich uff èm asiatischè Kontinènt lyt odder 3,1 Mio. km² größer wiè Kanada, dè zweitgröschte, souveräne Staat vo dè Wält.
Im ängerè Sinn voschtòt mò unter Sibiriè füüf vo dè acht russischè Großlandschaftè: s große Weschtsibirische Dǜèfland, s Nordsibirische Dǜèfland, diè Mitteljakutischi Nièderung, s Mittelsibirische Bärgland un diè Süèdsibirischè Gebirge.
Oschtsibiriè (zwei witteri Großlandschaftè öschtlich vo dè Lena) un dié südöschtlichschtè Gebièt vo Russland zwǜschè Amur un Pazifikküschté wörrèd dõgegè auch als Fèrnoscht (Föderationschrais Fèrnè Oschtè) benamst.
Großlandschaftè
Im allgemeinè Sprõchgebruuch isch Sibiriè s nördliche Asiè vom Uralgebirge im Weschtè bis zuè dè Küschtè pazifischè Ozean im Oschtè, wo zuè Russland ghört. Im ängerè Sinn ghörèd diè russischi Amur-Region un dè russische Fèrne Oschtè a dè Pazifikküschtè nit zuè Sibiriè. Sibiriè isch in wescht-öschtlicher Richtung 7000 Kilometèr lang, un gòt vom Ural bis zum Bärgland vo dè pazifischè Wasserscheidè. Vo Nordè nõch Südè isch Sibiriè öppè 3500 Kilometer lang vom Arktischè Ozean (Nordbolarmeer) bis zum Kasachischè Büggeleland un dè Gränz zuè dè Mongolei un zuè China.
Sibiriè lòt sich grob in sibbè Großlandschafté ydeilè:
Vowaltungsglyderung
Urschprünglich hèt sich d Landesbezeichnung Sibiriè uff s Khanat Sibir im hütigè Weschtsibiriè, è Abschpaltung vom Khanat vo dè Goldenè Hordè.
Im hütigè russischè Vowaltungssischteem bildèt Weschtsibiriè zämmè mit èm Uralgebièt dè russische Förderationschrais Ural. Dõdraa schlièßt sich öschtlich dè Föderationschrais Sibiriè aa, wo dè gröschtè Deil vom mittelsibirischè Bärgland un s Südsibirische Bärgland umfasst. Öschtlich dèvò gränzt dè Föderationschrais Fèrnè Oschtè.
Sèbbè russische Fèrne Oschtè (Да́льний Восто́к/Dalni Wostok) gòt vo Jakutiè bis zuè dè Pazifikküschtè un isch mit öppè 6,18 Mio. km² Flächi größer wiè dè Föderationschrais Sibiriè. Er wörd zwar ußerhalb vo Russland zmeischt als Deil vo sèllèrè Landschaft subsumyrt, gildèt abber z Russland sèlbèr als eigeni Region. Asè voschtän Ywooner vo Kamtschatka odder Sachalin unter „Sibiriè“ è Region, wo è baar dausend Kilometèr weschtlich vo irer Heimèt lyt. Für Russè fangt Sibiriè „hinter m Ural“ – in Höchi vo Tjumen – aa und hört „kurz hinter m Baikal“ – öppè 100 Kilometèr öschtlich vom Baikalsee, bi Ulan-Udee uff.
Flüss un Seè
Dè Baikalsee am Nordrand vom Südsibirischè Bärgland, un isch mit 1642 m Wasserdǜèfi dè dǜèfscht See un mit èm Volumè vo 23.615 km³ dè wasserrychschte Süèßwassersee vo dè Wält. Er enthaaltet uugfäär è Füüftel vom wältwit vorhandenè flüssigè Süèßwasser.
Klima
I dè meischtè Regionè vo Sibiriè hèrrscht è uusbrägtes Kontinentalklima: Vohältnismäßig heißi Summer (bis +40 °C) wörrèd vo extreem kaaltè Winter (bis −72 °C) abglöst. Dè Winter isch bis zuè nüü Mönèt lang, s Land dèby mit Schnee übberzogè. D Landschaft wörd großdeils vo borealè Wälder (Taiga) dominyrt, i dè arktischè Regionè hèrrscht baumlosi Tundra vor. Dezwǜschè exischtyrt mit dè Waldtundra-Zonè è Übbergangszonè. Im Südé gòt d Taiga i d Steppè übber.
Witti Deil vo Sibiriè wörrèd vo Permafroschtbödé (duèrrhaft gfrorènè Boddè) bedeggt, wo i dè warmé Johreszit nu obberflächlich aatauèd. Tau- un Règèwasser chönnèd dört nit vosickèrè. D Stauässi füürt im churzé Sommer zuè nèm extreem vill Muggè. Well dè Boddè unter Gebäude un Vokeerswäg stärker taut als normal, erzüügt schwèri Probleem bi m Bau un Wartung vo Strõßè un Baanlinniè. S Dauerfroschtgebièt umfasst ußer dè Tundra au großi Deil vo dè Taiga un gòt öschtlich vom Baikalsee bis a dè Südrand – un d Südgränz vom russischè Staatsgebièt. Öppè ei Drittel vo Sibiriè hèt luggèlosè Duèrfroschtboddè, vor allem d Republik Sacha (Jakutiè) un iri nordweschtlichi un nordöschtlichi Nõchbòrgebièt. Öppè d Hälfti vo Sibiriè hèt Permafroschtböddè näbbè völlig ufftauendè Areal. Nu dè ußerschte Südweschtè un schmali Gebiètsschtreifè am mittlerè Amur un a dè Pazifikküschtè hèn gar kein Duèrfroschtboddè.
Dè Kältepol vo dè bewoontè Wält lyt im oschtsibirischè Oimjakon (südlich vo Werchojansk).
Flora
Sibiriè glidert sich vo Nordè nõch Südè i d Tundra, Taiga, Waldschteppè un Steppé. D Tundra isch meischtens flach. Dört wachsèd vor allem chlyni Stuudè, Gräser, Polschter- un Moospflanzè sowiè Flechtè. D Taiga isch witgehend flach. Dört git s Nòdelwälder, Sümpf un Torfmoor. Im Weschtè dominyrèd Fichtè un Kyfèrè, im Oschtè ehnder Lärchè. D Waldschteppè isch ebbè bis flachwellig. Dõ git es oft Erosionè un d Schneedeggi isch zimli dünn. I dè Steppè git s èn Huufè Gräser un Chrütli, i dè Waldschteppè chömmèd vor allem Birchè vor. I dè Nidderungè vo Sibiriè git s zum Deil flächendeggendi Seèblattè un umfangrychi Flussauè sowiè Sümpf. Bi sèllè boddèfüüchtè Bedingungè fülèd sich hauptsächlich Pionyrpflanzè wool, so-z-sägè Bäum, wo bi permanènt nassè Füèß (= Wurzlè) kei "Lungèentzündung" chriègèd. È söttigi Baumart isch d Birchè, sèllèwäg isch d Birchè stylbrägend für diè südlichi Hälfte vo Sibiriè worrè.
Fauna
Zuè dè Säugedyr vo Sibiriè zellèd i dè nördlichè Tundra Rendyr, Iisbärè, Walrösser, Robbè, Lämming un Polarfüchs.
I dè Taiga drǜfft mò uff Bruubärè, Schwarzbärè, Wölf, Zobel, Eichhörnle, Illtiss, Hèrmelin, Füchs, Otter, Luchs, Elch, Hasè, Wildsauè, Dachs, Vylfraß un vill Vogelartè.
Leopardè un Tiger sin vo allem im Amurgebièt aazdrèffè.
Bevölkerung, Besidlung
Mit 38 Millionè Ywoener isch Sibiriè nu schwach besidlèt, d Bevölkerungsdichte lyt im Mittel bi nu 2,9 Menschè pro km². D Bevölkerung konzentryrt sich in èm relatyv schmalè Streifè im Südè un Südweschtè, wo d Transsib wichtigi Großschtädt vobindèt un Ackerbau möglich isch.
Nowosibirsk, Omsk, Krasnojarsk, Tjumen, Tomsk, Irkutsk, Chabarowsk, Tschita, Ulan-Udee un diè fèrnöschtlichi Pazifik-Metropolè Wladiwoschtok (Hèrrscher vom Oschtè) ghörèd zuè dè gröschtè Städt in sèllèm Streifè. Wichtigi Induschtryzentrè, i dènnè witteri Großschtädt liegèd, sin dè Autonome Chrais vo dè Chantè un Mansè un dè Autonome Chrais vo dè Jamal-Nenzè, wo dè Schwèrpungt vo dè Öl- un Gasinduschtry darschtellèd, sowiè s südsibirische Kusnezker Kollèbeggi (Kusbass) mit dè Induschtrystädt Nowokusnezk un Kemerowo.
Kolonisyrung
Im Uralgebirge hèt s schu sit èm 11. Johrhundert Handels- un Bärgbaunidderlassungè vo dè Republik Nowgorod gää. Öschtlich vom russischè Sidlungsgebièt bis i dè Ural hèt s spôter s halbautonome Hèrrschaftsgebièt vo dè Kaufmannsfamilliè Stroganow gää. S hèt d Uusgangsbasis für d Eroberung un Erschlièßung vo Sibiriè bildèt. Sèlli hèt um 1580 mit dè Expedition vom Kosakè Jermak aagfangè. 1582 hèn d Kosakè s Khanat Sibir eroberèt, wo bis dörthy Weschtsibiriè vom Uralgebirge bis zum Jenissei behèrrscht ghaa hèt.
Früèzitig isch è witmaschigs Netz uss hölzernè Feschtungè baut worrè, sognanntè Oschtrogs. Diè intensyveri Erschlièßung hèt sich bis is 20. Johrhundert iè hyzogè. Wichtigi Maaßnammè isch d Schaffung vom Sibirischè Trakt im 18. Johrhundert un dè Bau vo dè Transsibirischè Ysèbaa 1891 bis 1916 gsi, woby d Transsib vo allèm uss milidärstrategischè Gründ bis i s Amurgebièt baut worrè isch, um dè suscht vyli Wochè langè Nōchschub uff è baar Dääg z reduzyrè. S Nõchschubprobleem hèt nämlich im Russisch-Japanischè Chrièg zuè nèrè bitterè Nidderlaag vom Zarèrych i dè Mandschurei gfüürt, well s zum Übberquèrè vom Baikalsee im Summer è Fäärè bruucht hèt. Ußerdèmm hèn d Russè Angscht haa müèsè, dass d Japaner inè s Amurgebièt wègnämmèd, wa bi dè Südhälfti vo dè Inslè Sachalin un dè Mandschurei schu 1905 bassyrt isch.
Schu unter dè Zarè sin è Huufè bolitisch Misslièbigi nõch Sibiriè i d Vobannung gschickt worrè. È Erschlièßung durch unabhängigi Sydler hèt s nu in vill gringerem Maaß wiè i dè änglischè Koloniè z Nordamerika gää, well én großè Deil vo dè Bevölkerung vo Russland Leibeigeni gsi sin un dè russische Adel sèlli nit durch Abwanderung hèn volyrè wellè.
È Vorschtellung vo dè Erschlièßung vomittlèd d Gründungsdatè vo dè sibirischè Städt, wo i dè rächts stehendè Lischtè widdergää sin.
Hischtorischi demografischi Entwicklung
Dè Großdeil vo dè Bevölkerung stellèd d Russè, wo i dè letschte Johrhundert zuègwandert sin. Si hèn schu im 18. Johrhundert d Urbevölkerung übberwogè. Schu zuè dè Zarèzitè hèn dié abglegenè un unwǜrtlichè Gebièt vo Sibiriè un Mittelasiè für d Vobannung vo bolitischè Gegner un Strõftäter hèrrè haaltè müèsè. Gruusigi Berüèmtheit hèt s Archipel GULAG chriègt, wo unter dè Hèrrschaft vom Stalin als Deil von èm Sischteem vo Gfängnis un Strõflager aaglait worrè isch. Érscht mit èm Usènandkeiè vo dè Sowjetunion hèn d Deportationè i sèlli Gebiète uffghört. Ab dè 1920er Johr isch d Induschtry vo Sibiriè forcyrt worrè, dõdemit hèt sich d Bevölkerungsschtruktur zgunschtè vo dè Ywanderer gänderèt.
1926 bis 1927 hèt dè junge Sowjetschtaat dè Vosuèch unternõ, èn gnauerè Übberbligg übber d Völker un Kulturè vo dè Polarregion z chriègè.
Indigeni Völker vo Sibiriè
Diè indigenè Völker vo Sibiriè setzèd sich us Völker vo dè altaischè un dè uralischè Sprõchfamilliè sowiè dè paläoasiatischè Sprõch un no mee zämmè. Diè größerè sin d Tuwiner, Burjatè, Chakassè, Jakutè un Altaier. Zué dè chlynerè Ethniè ooni eigeni Deilrepublik ghörèd u. a. Tschuktschè, Ewenkè, Ewenè, Korjakè, Nänzè, Chantè un Mansè sowiè dè Jukagirè. I dè Sowjetunion sin diè meischtè Urywooner vo Sibiriè vo-n-èrè zwangswysè Aasidlung un Kollektivyrung in Sowchosè bedroffè gsi.
Diè stärkscht Bedrohung für diè indigenè Völker gòt vo dè induschtrièllè Erschlièßung vo Boddèschätz wiè Öl, Gas, Kollè, Diamantè un Gold im asiatischè Deil vo Russland uus. Denäbbè isch dè Alkoholismus è gwaltigs Probleem. D Sprõchè von èm Huufè chlynerè Völker sin am Uusschterbè, bsunders dört, wo uffgrund vo dè induschtrièllè Erschlièßung s Umfäld volorè gòt, in wellèm sèbbi vowendèt wörrèd.
Aktuèlli demografischi Entwicklungè
Russland lydet, wiè villi Induschtrynationè, unter èm Rügggang vo dè eigenè Bevölkerung. Zwar wachsèd Ballungsgebièt wiè Moskau odder Sankt Petersburg au hüt witter, d Regionè wiè Sibiriè odder dè Fèrne Oschtè hèn èn Bevölkerungsschwund, wo immer stärker wörd, und durch d Abwanderung (in größerè Städt odder gar is Uusland), stagnyrendi Läbbenserwartung un wènnigi Geburtè voursacht wörd. D Bevölkerungskurvè wysèd tǜpischerwys èn Aaschtyg vo dè 1940er Johr bis 1990 un èm Abfall vo 1990 bis i d Gegèwart uff. In subpolarè Gegendè isch d Schwankung umso stärker, je größer dé Bevölkerungsaadeil vo dè europäischè Zuèwanderer isch. Deilwys chunnt uff è Vovylfachung um mee wiè s Dreifache èn Rügggang uff è wèng mee wiè dè Uusgangswärt.
Im Gränzgebièt zuè dè Volksrepublik China chunnt s sit dè früè 1990er Johr zuè nèrè voschtärktè Handelsdätigkeit, wo s jetzt für chinesischi Händler lychter macht, zwǜschè beidè Länder z pendlè. Schätzungè gän von è baar hundertdausend chinesischè Ywanderer uus, wo sich oft temporär, abber mèngmòl au für unbeschtimmti Zit uff dè russischè Sitè nidderlôn. Immer mee vo dè neuè Zuèwanderer zièt s dõdeby i diè größerè Städt z Sibiriè, wié z. B. nõch Irkutsk. Diè yheimischi russischi Bevölkerung stòt sèllèrè Entwicklung mit Skepsis gegèübber, welli au vo dè offizièllè Sitè vo dè russischè Bolitik propagyrt wörd. S hèrrschèd Befürchtungè übber è expansivi Sidlungsbolitik vo dè chinesischè Sitè sowiè è Gfôrdung vo dè Sicherheit a dè bis zuè 3000 km langè gmeinsamè Gränz nõch, z. B. durch Schmuggel vo Rohschtoff, Drogè, Waffè, durch Kriminalidät un illegali Ywanderung.
„Föderalisyrung vo Sibiriè“
Im Zämmèhang mit dè Krimkrisè 2014 isch vor dè Gfòòr von èrè Förderung vom Separatismus z Russland gwarnt worrè. Asè isch in Nowosibirsk im Auguscht 2014 èn blaantè „Marsch für è Föderalisyrung vo Sibiriè“ vobotè worrè, um „diè territoriali Integridät un Souveränidät vo Russland z garantyrè“.
Rooschtoff
Näbbè dè Gwinnung vo Erdgas un Erdöl stellèd Holzwǜrtschaft, Kollè-, Uran-, Diamant- un Goldbärgbau diè wichtigschtè Nutzungè vo natürlichÈ Rooschtoff z Sibiriè dar. Sibiriè hét sèllèwäg èn großè Yfluss uff diè russischi Energywǜrtschaft sowiè uff diè allgemeini russischi Wǜrtschaftsbolitik.
Pelzdyr
Diè Bedütung vo dè Pelzdyrjagd isch hüt hauptsächlich historisch aazluègè, au d Pelzdyrzucht isch uss wǜrtschaftlichè Gründ a villnè Ortè widder uffgää worrè, zum Byschpill z Uscht-Port.
Holz
Lessosibirsk isch diè russischi „Hauptschtadt vo dè Holzinduschtry“ am Jenissei nit witt vo dè Mündung von èm Näbbèfluss, dè Angara, öppè 300 Kilometèr nördlich vo Krasnojarsk i dè Wälder vo dè sibirischè Taiga.
Erdgas
Erdgas us Sibiriè isch èn übber Russland drübber usè begeertè Rooschtoff, woby im allgemeinè dõdevò uusgangè wörd, dass es Land übber diè wältweit gröschtè Erdgasresèrvè vofüègt. Sit Èndi vo dè 1970er Johr wörd Erdgas au uff Dütschland (dõmòls: a d DDR im Raamè vom RGW un a Weschtdütschland) gliferèt un stellt hüt èn wichtigè Bydraag für d Energyvosorgung vo Mitteleuropa dar. Bis zuè 90 % vom russischè Erdgas stammèd us Weschtsibiriè. Diè wichtigschtè Gasfälder z Sibiriè sin:
Hüt liferèt Russland bis zuè 37 % vom Erdgas, wo z Dütschland bruucht wörd. Dõdeby schaffèd dütschi (z. B. E.ON un Wintershall) un diè russischi Firma (Gazprom) bi dè Erschlièßung un Nutzung äng zämmè. S Erdgas wörd übber langi Leitungè durch Wyßrussland un d Ukraine nõch Dütschland gliferèt. Im Johr 2005 isch bschlossè worrè, dè Bau vo-n-èrè wittèrè Pipeline durch d Oschtsee z unternää, diè sognannti NEGP, welli au im Zämmèhang mit èm russisch-ukrainischè Gasschtritt un èm russisch-wyßrussischè Energyschtritt z sää isch. Diè Nord-Stream-Pipeline (ehemòls North European Gas Pipeline, NEGP) isch am 8. Novembèr 2011 ygweiht un dransportyrt russisches Erdgas u. a. vom Erdgasfäld Juschno-Russkoje durch d Oschtsee nõch Dütschland.
Èrdöl
Sibiriè vofüègt übber großi Ölvorchò. Näbbè Èrdgas isch sèll gförderts un exportyrts Öl è wichtigi Devisèynaamequällè für Russland. Firmè wiè Gazprom Neft, Lukoil, Rosneft, Surgutneftegaz un Yukos spillèd è zentrali Rollè bi dè Ölförderung. Wichtigi Pipelines füürèd unter andrem gu Europa (hauptsächlich d Èrdölleitung Fründschaft, au Druschba-Pipeline dauft), Japan un i d Volgsrepublik China. Kritiker vowysèd allerdings au uff diè zuènämmendi Umwältvoschmutzung bi dè Förderung vom Erdöl durch marodi Leitungè.
Wichtigi Erdölfälder in Sibiriè sin:
Gold
D Goldförderung z Russland isch èn wichtigè Wǜrtschaftszweig. Diè wichtigschtè Goldbärgwärch ligéd z Sibiriè un im Fèrnè Oschtè (z. B. im Amurgebièt) sowiè i dè Polarregion. Russland broduzyrt gegèwärtig öppè 168 Tonnè Gold pro Johr un nimmt dõdemit wältwit dè füüfte Rang y. Zyl isch es, d Broduktion uff 250 Tonnè pro Johr i dè nägschtè füüf bis zee Johr uuszwittè. Russland vofüègt übber diè zweitgröschtè Goldresèrvè wältwitt.
Metall
S russische Bärgbau- un Hüttèunternämmè Norilsk Nickel fördert u. a. Iisèèrz im Bärgwärch Komsomolski i dè Nôchi vo Norilsk im Nordè vo Sibiriè. D Broduktion wörd uff 3,45 Millionè Tonnè Èrz im Johr gschätzt, genaui Zaalè git s dõdrüber abber nit.
Vokeer
Well diè großè Strööm vo Sibiriè, dè Ob, dè Jenissei un d Lena vo Südè nõch Nordè is Polarmeer entwässerè düèn un è baar Mönet im Johr zuègfrorè sin, hèn si nur è bschränkti Bedütung zuè dè wǜrtschaftlichè Erschlièßung. Èrscht durch dè Bau vo dè Transsibirischè Ysèbaa hèn Güèter in größerem Umfang dransportyrt wörrè chönnè.
Münchner Abkommen
S Münchner Abkomme, selte au als Münchner Friide sowie us tschechoslowakischer Sicht teilwis als Münchner Diktat bezeichnet, isch es internationals Abkomme ksi, wo d Folg vo de Sudetekrise ksi isch und d Tschechoslowakei zwunge hät, Gebiet, wo überwiegend dütschsprochig ksi sind, an NS-Dütschland abzträte. Es isch i de Nacht zum 30. September 1938 vo de Regierigschefs vo Grossbritannie, Frankriich, Italie und vom Dütsche Rich unterzeichnet worde. Vertreter vo de Tschechoslowakische Republik sind nöd iglade ksi.
Durs Abkomme vo Münche isch die föderalisierti Zweiti Republik entstande. De tschechoslowakischi Staatpräsident Edvard Beneš isch als Konsequenz vom Abkomme zrückträte. Spöter händ no Pole und Ungarn ähnlichi territoriali Forderige gstellt. 1945 isch s Abkomme annulliert worde.
Junteressli
Junteressli ka sii:
Igersheim
Geografi
Igersheim lyt an dr Tauber.
Dr Baan bstoht us 56,3 % Landwirtschaftsflechi, 31,7 % Wald, 11 % Sidligsflechi un 1 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliederig
Zue Igersheim ghere d Gmaindsdail Bernsfelden das Dorf Bernsfelden (mit em glychnamige Dorf un dr Wyler Bowiesen un Hagenhof), Harthausen (mit em glychnamige Dorf un dr Wyler Neubronn un Reckerstal), Igersheim (mit em glychnamige Dorf, dr Wyler Holzbronn un Reisfeld, em Gheft Staatsdomäne Neuhaus un dr Wohnblätz Erlenbach un Taubermühle), Neuses un Simmringen.
Gschicht
Igersheim isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1090. Am 1. Jänner 1972 sin Bernsfelden, Harthausen, Neuses un Simmringen yygmaindet wore.
Verwaltig
Igersheim het mit dr Stadt Bad Mergentheim un dr Gmai Assamstadt e Verwaltigsgmainschaft veryyrbart.
Dr Burgermaischter vu Igersheim isch dr Frank Menikheim.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Igersheim ghert zum Oschtfränkisch.