cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Brahma
De Brahma spillt kai wichtigi Role im Kult und fungiert as Schöpfer vo de Welt. Er het vier Chöpf, wo di vier Himelsrichtige symbolisieret. D Welt erschafft er dör s Singe vo de hailige Silbe Om. Sis Riittier (vāhana) isch de Schwan. Sini Frau isch d Sarasvati, d Göttin vo de bildende Chünst. As sini Söö wered die groosse Waise (maharṣi) gnennt, d Zaal vo dene isch aber nöd fest und schwankt zwöschet öppe sibe und zwölf. Au d Näme vo dene schwankt je noch Öberliferig.
Chesny
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Brahma
De Brahma het i ganz Indie nume grad zwee Tempel, won em Brahma gwidmet sind, ann dodevo litt z Pushkar im indische Bundesland Rajasthan. Doch werd er au i anderne Temple hüüffig dargstellt.
Chesny
Geogràfi
Chesny lijt rund zehn Kilometer sìdeschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 190 und 233 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditscha Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Chesny ìsch. Chesny ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Chesny ghert zem Lorrain.
Dotadas (Olympionike)
De Dotadas isch e messenische Olympiasiiger gsii, wo i de zeete Olympische Spiili ane 740 v. Chr. de Stadionlauf gwune hett, wo dozmool di anzige Diszipliin gsii isch. Von em isch nume de Name bikannt, wo i Liste vo de Olympionike i de Weltchronik vom Eusebius von Caesarea uufglistet isch.
Koroibos (Olympionike)
De Koroibos vo Elis isch de ersti bikannti Olympiasiiger. Noch de antike Öberliferig het er i de erste Olympische Spiili am 21. oder 22. Juli 776 v. Chr. de Stadionlauf gwune, wo doozmool di anzigi Diszipliin gsii isch. Mit dem Daatum fangt di Olympischi Zittrechnig aa, obwoll noch de Saag, di Olympische Spiili z Olympia scho vill früenner döregfüert wore sind.
De Pausanias het gschribe, as s Graab vom Koroibos guet e Dotzed Kilometer südöstlich vo Olympia glegen isch, ufeme Hügel, wo de Fluss Erymanthos in Alpheios mündet.
Gaby (Aostatal)
Goaby (französisch Gaby, frankobrovenzalisch Goby, im Titsch vù Greschonei Goabi, im Töitschu vù Éischeme Uberlann; s Idaliänisch verwändet iebligerwiss de französisch Name) isch e Gmeind ìm Lysdaal ìm Norde vù Idalie.
Laag
Zämme mìt Gressoney-Saint-Jean, Gressoney-la-Trinité ùn Issime ghöört Goaby zù de Unité des communes valdôtaines Walser. D Nochbergmeinde sìn Andorno Micca (Brovinz Biella), Brützu (Brovinz Aostatal), Callabiana (Brovinz Biella), Gressoney-Saint-Jean, Issime (beidi Brovinz Aosta), Piedicavallo (Brovinz Biella), Rassa (Brovinz Verceil) ùn Sagliano Micca (Brovinz Biella). Zù Goaby ghöre d Wiler Chef-lieu, Zappegly, Pont-de-Trenta, Crusmato, Bouri, Gattinery, Yair Desor, Tzen de la boa, Serta Desor, Serta Desout, Voury, Rubin, Zuino, Chanton Desor, Chanton Desout, Niel ùn Gruba.
Gschicht
Langi Zitt hät Goaby zù Issime ghöört ùn de Name Issime-Saint-Michel odder Uberlann drage. 1952 hät's de Statùs vù-ne-re selbständige Gmeind griegt. De Name Goaby chùnnt vùm Wort Gabbio, was frieier e ùmzüünte Brivatbsìtz bezeichnet hät. Uberlann bidüttet eigetli hööcher glääges Dorf – hööcher us dr Sicht vù Éischeme.
Histoire
(ùf Éischemtöitschu gschribe)
Existurun nöit schriftini das zéllji van d'iestu lljöit das hen dschi pheen z'Überlann; ischt tellz das z'iest kantunh woa d'lljöit hen glebt séji gsinh Lihrla, woa ischt d'hoschtad van an maison forte, das dschi hen etwa broucht wi spittal wénn ischt gsinh la peste im 1630.
Z'duarf vam lann ischt dén gcheen Kiamourseyra, wi höit z'tagsch. Gut dar Vallaise en XVI siècle, z'lann ischt dén gsinh gsédduruts dar noble fammullju Troc-Drisquer das het kheen la maison forte Palatz, gmachiti en 1632, mu mat leesen la date gschribni in töitsch von d'vist.
Immarni
Immarni isch e luwischi Gotthait, wo welewäg mit Veezucht z tue het. De Name isch en Erwitterig vo luwisch immra- ‘Feld, Fluer, Steppe’.
Gaby (Aostatal)
Histoire
Vür des siècles unner Éischeme, is het kheisse Issime-Saint-Michel, im 1952 Überlann ischt gcheen une commune einigi, wénn wol hejintsch aschuan kheen teilt di zwian perretschi im joar 1786 mit machun d'chilchu van Saint Michel Archange.
Éilu francoprovençal inter Greschonej un Éischeme, z'Überlann ischt auch z'kantunh Nijl, woa lannhuscht hen dschi kheen aréchturut d'walserlljöit das hen gloan an trassu im schwétze un in architecture, doa sén vill stoadla, ketschi stein un holz.
Immarni
Gnennt werd de Immarni imene hethitische Giburtsritual. Nochem s Chind uf d Welt cho isch, goot d Ritualherri ine Veehürde und verlangt vom Immarni e Gaissbogg. A dem wered di verschidnige Körpertail vom Chliichind entgegegstellt, damit ali Übel und Chranggete uf de Bogg öbergönd. De Bogg werd drufabe gopferet, demit er die Übel zo de Sunegöttin vo de Erde (luw. tiyamassis Tiwad) bringt.
Gaby (Aostatal)
Histoire
Van in Nijl, woa ischt a verousege wasserprunh z'28 meischtera, mat mu parturun um goan za vurku das a voart hen dinut um chaufen un varchaufen im Biellais un Vercellais.
Immarni
Imene hethitische Mythos ninnt de vertoibti Gott Telipinu nebet Chorn, Wachstum, Sättigung au de Immarni mit. I de hethitische Stadt Karahna, wo starchi luwischi Iiflüss i de Kultur zaigt, isch zäme mit anderne Gotthaite d Göttergruppe Immarnizza vereert wore.
Gaby (Aostatal)
Tourismùs
D'Gmeind bstoht zù me-ne große Deil ùs Wald ùn isch vù Gebirgsbäch durchzoge. Dank de entspannte Atmosphäre, wùù doodurch vile vermìttelt wird, ùn au dank de güete Luft ìm Ortschern wie au ìn de Wiler, ergänzt durch e früschs, abber druches Klima, isch si e bliebts Touristeziil ìm Sùmmer, abber durch d'Nööchi zù de Skigebiet Wissomattò (Weißmatten) z Gressoney-Saint-Jean ùn Monterosa Ski z Gressoney-La-Trinité werre au ìm Winder Touriste aazoge.
Immarni
Verwandti Gotthaite wo de Name mitem gliiche Wort bildet woren isch, sind Immaršiya i de Stadt Istanuwa und Immralli im Kult vo de Göttin Ḫuwassanna.
Gaby (Aostatal)
Sprooche
D Gmeind hät ǜber Johrhundert hìì e Sproochgmeinschaft ghaa, wùù Valdôtain, e Dialäkt vùm Frankobrovenzalisch, gschwätzt hät. I nöiere Zitt wird s Frankobrovenzalisch aber mee ùn mee vùm Italiäänisch verdrängt.
D Sprooch hät durch d Nööchi zù Issime witter bergab ùn Gressoney-Saint-Jean witter bergùf aber au e Iiflùss vù de düttsche Walserdialäkt erfahre, was mer ìn e baar Toponym (Crusmato, Niel, Halberpein, Palatz etc.) wie au ìn e baar Wörter hǜt no siht. Dr Wiiler Niel isch früener sogaar ganz walserdüttschsproochig gsii, aber dört isch s Düttsch bis 1950 ussgstorbe.
Draditionälli Dracht
D'Drachte, wùù d'Fraue vù Goaby aaghaa hän, isch sällem ùs de Savoie, vù wùù uss vili Arbeter iigwandert sìn, durchuss ähnlig. Bìs ìns 19. Johrhundert isch si nùme an-e-re Hochzitt drait ùn nooch em Dood vù de Bsìtzerì hìì gmacht worre. Viilmool isch es vù Hand gnaajt worre zùm s eimoolig mache ùn zùm em eigeni Merchmool verleihe. Au isch an de Dracht di soziali ùn wirtschaftligi Situation z seh gsìì. Spöter isch d'Dracht usser Hochzitte au zù andere Aaläss drage worre ùn isch au e Zeiche defǜr gsìì, dass mer d'Sìtte kännt hät. Jeedi Frau hät vù de Händler, wùù durch s Dorf dùùre zoge sìn, Rubine, Posamenteriie ùn Side chauft mìt em Ziil, s Kostüm noo eimooliger z mache ùn sälli vù andere Lütt z ǜberdräffe. Frieier sìn Stoff ùs em Ussland fǜr d'Dracht chauft worre, während normali, iiheimischi Stoff fǜr di normali Chleidig vorgseh gsìì sìn. Di sälber schwarz-wissi Chleidig isch mìt Dekoratione wie Rubine ùn Spìtze bunter gmacht worre.
Zunft zu Brotbecken
E. E. Zumft zu Brootbeck isch en öffentlig-rächtligi Korporazioon in dr Stadt Basel und äini vo fuffzää Basler Handwärkerzümft. Historisch isch si e Veräinigung vo de Beckermäister gsi. Hüt isch si offe für alli Bruefsständ. D Zumftstuube isch an dr Hoochstrooss 86 z Basel.
Gschicht
D Zumft zu Brootbeck isch vor 1256 gründet worde und 1262 het dr Basler Bischof Heinrich vo Nöijeburg de Zümft s Rächt gee, ass d Säggser vo jeedere Zumft iire äignige Zumftmäister wurde weele. 1413 häi d Brootbeck an dr Freije Strooss für 245 Gulde zwäi Hüüser kauft. Äini vo de Ufgoobe vo de Zümft isch d Wach uf dr Stadtmuure gsi. In dr Verordnig vom Root vom Joor 1415 über d Bewachig vo dr Stadtmuure häi d Brootbeck zämme mit de Fischer, Gartner und Schifflüt dr Abschnitt vom Lueginsland (bim hütige Bernoullianum) bis zum Thomasdurm am Rhii zuedäilt überchoo. Mit em Basler Konzil het d Stadt e wirtschaftlige Ufschwung erläbt und d Zumft zu Brootbeck isch äini vo de riichste Zümft worde.
In dr helvetische Revoluzioon vo 1798 s d Zümft ufghoobe worde. Im Zumfthuus vo de Brootbeck si im Joor druf die revoluzionääre franzöösische Drubbe iikwardiert worde, wo iigmarschiert si. Mit dr Mediazioon häi d Zümft wider en wirtschaftligi Rolle ghaa, aber iiri politische Vorrächt häi si nüm zruggüberchoo. 1843 isch s Zumfthuus umbaut worde und 1895, wo die Freiji Strooss usbaut worden isch, het s dr Staat für 187'500 Franke kauft. 1943 isch d Zumft in s Huus vom Beckermäisterveräin am Koolebärg 27 iizooge und 1970 si d Brootbeck in s Huus vo de «Basler Begge» an dr Blauestrooss 45 züüglet. Hüte isch si an dr Hoochstrooss 86 dehäi.
D Zumft hüte
Bi de Brootbeck het s hüte öbbe 230 Zumftbrüeder. D Zumft organisiert jeedes Joor e baar gselligi Aaläss, wie d Höck im Früelig und Herbst, Wandrige und as Höhepunkt s Zumftässe im Novämber.
Fußball-Europameisterschaft 2016
D Fuessball-Europameisterschaft 2016 vo de Manne isch s 15. Mol, ass das Turnier usdräit wird. S het vom 10. Juni bis zom 10. Juli 2016 z Frankriich stattgfunde. Zum erschte Mal hän 24 statt wie bisher 16 Mannschafte an dr Ändrunde teilgno.
Europameister isch di portugiesisch Fuessballnationalmannschaft worde, wo de Gaschtgeber Frankrich im Final z Saint-Denis mit 1:0 n.V. gschlaa und zum erschte Mol überhaupt e wichtige internationale Titel gwunne het.
Vergab
Wo bschlosse worde isch, dass d EM 2016 met 24 statt wie bishär met 16 Mannschafte usträit wird, het d UEFA am 11. Dezämber 2008 aus wiiters Bewerbigskriterium bstimmt, dass für s Turnier nün Stadie und wiiteri drü aus Ersatzspiilort vorgsäh werde müesse. Drunter müesse zwöi Stadie met mindästens 50.000 Blätz si, drü Stadie met mindästens 40.000 Blätz und vier Stadie met mindästens 30.000 Blätz.
S Bewärbigsbrozedur isch in drü Fase ufteilt worde. D Nominierig vom Gastgäber het in dr dritte Fase stattgfunde. Am Aafang si siibe nationali Fuessballverbänd met füf Bewerbige für d EM-Ändrunde 2016 drbii gsi. Am 2. März 2009 hei Schottland und Wales ihre Plan für e gmeinsami Bewärbig wäge de z hooche Choste ufgee. Zom Abgabetärmin am 9. März 2009 si no Bwerbige vo dene Vrbänd vorglääge:
Spiilort
D Spiilort sin di gliiche wie bi dr Fuessball-Weltmeisterschaft 1998, mit Uusnahm vo Nantes und Montpellier. Defür chöme Nizza und Villeneuve-d’Ascq bi Lille dezue. Im April 2014 isch s Stade de France z Saint-Denis als Uustragigsort vom Eröffnigsmatch am 10. Juni 2016 und vom Finale am 10. Juli 2016 bstimmt worde.
Schweizer Radio und Fernsehen
S Schwizer Radio und Färnseh (SRF) isch es öffentlichs Medieundernäme vo de Schwizer Radio- und Färnsehgsellschaft (SRG SSR) i de Schwiz.
Gschicht
S Schwizer Radio (SR DRS) und s Schwiizer Färnseh (SF) sind sit em 1. Januar 2011 als Undernäme under em Name «Schweizer Radio und Fernsehen (SRF)» zämegschlosse. Sit em 16. Dezember 2012 träteds au under em gliche Name uuf und händ drumm d Logo und d Website erneueret.
Färnsehsänder
S Schwizer Radio und Färnseh betriibd drüü Färnsehsänder:
Radiosänder
Zum Underneme ghöred au folgendi sächs Radiosänder:
Kabinett Müller I (Baden-Württemberg)
S Kabinett Müller I isch am 7. Oktober 1953 in dr Verfassiggebende Landesversammlig vu Bade-Wirttebärg ernännt wore no dr Wahl vum Gebhard Müller zum Minischterbresidänt am 30. Septämber 1953. Wu s Landesbarlemänt am 11. Novämber 1953 di nei Verfassig bschlosse ghaa het, isch d Landesversammlig am 19. Novämber, am Dag wu d Verfassig in Chraft drätten isch, in e Landdag umgwandlet wore. S Kabinett Müller isch derwäge am 16. Novämber zruggdrätte, isch aber in dr erschte Sitzig vum Landdag am 19. Novämber 1953 wider in dr nämlige Zämesetzig gwehlt un veraiodigt wore.
Kirchhofen (Breisgau)
Chilchhofe im Brisgau isch e Ortsdeil vu dr Gmeind Ehrechilche am Südrand vum Schimbergmassiv, guet 15 km siidlich vu Friburg im Brisgau im Landchreis Brisgau-Hochschwarzwald.
Geographischi Lag
Chilchhofe bestoht us Chilchhofe sälber sowie ussem - wie die Inge-Namme scho sait - wohl äldere Ambrige, wo sich widerum in Ober- un Underambrige ufdeilt. Weschtlich vu Underambrige lit s'Gwerbebiet Nidermatte, wo erscht nochem Johr 2000 entstande isch.
Dr Chilchhofemer Bann isch verhältnismässig gross bestoht us drei uverbundene Deilsticker. Zum eine dr Weschtdeil mit Chilchhofe, Ambrige un allene Räbe (so au am Batzeberg), wo am Hohfirscht an dr Hohbannstei grenzt, un zwei grossi Deiler im Oschte, durch Ehrestetter Bann vunenander un vum Weschtdeil drennt, wo us Wald bestehn un im Schwarzwald liige.
Politik
Chilchhofe het sich am 1. Jänner 1973 mit Ehrestette zue Ehrechilche zämmegschlosse. Es het - anderscht wie die 1974 igmeindete Ortschafte Norschige, Scherzige un Offnadinge - kei eigene Ortsverwaldig.
Ehrestette un Chilchhofe werre zämme vum neje Rothus us verwaltet, wo im neje Gmeizentrum lit. Säll het mer uf d'Ortsgrenze zwische Ehrestette un Chilchhofe baut.
Obowhl middlerwil baulich anenandergwachse bestoht noch immer e grossi Rivalität zwische Ehrestette un Chilchhofe. So isch die us wirtschaftlicher Not - zwei Hageljohr hinderenander - anno 2006 erfolgt Fusion vu dr beide Winzergnosseschafte anno 2009 de facto gschiteret, wo's zum Schwur kumme isch, welli WG ner jetz schliesse sott. Säll isch dr Chilchhofemer Cheller gsi, was zue dr Kündigung vu iber 100 ha Räbe vu Chilchhofemer Winzer bi dr WG Ehrechilche gfüehrt het.
Gschicht
Dr erst schriftlich Hiwiis fer e Besidlig vu Chilchhofe findet mer anno 805. Dr Namme Chilchhofe wird erstmols in ere Urchunde vu anno 1087 erwähnt. Als Wallfahrtsort un Sitz vu dr Lehnsherre isch Chilchhofe im Middelalder dr Middelpunkt fer e grösseri Azahl vu umligende Ort gsi. E Reihe vu Adelsgschlechter vum Brisgau sin nochenander Lehnsherre vu dr Herrschaft Chilchhofe gsi. Währendem Drissigjährige Chrieg hän schwedischi Truppe 1638 e Grossdeil vu dr männliche Bevölchrig vu Chilchhofe un Pfaffewiler massakriert. Nooch dr mündliche Volksyberliferig sin d'Opfer (öppe 300 Männer) bi lebendigem Liib in ere Wipressi im Chilchhofer Schloss z'Dod trottet worre.
Religion
Chilchhofe isch au nooch dr Reformation bi Öschterich un demit katholisch bliibe, Es isch noch hit e lokal beditsame Marie-Wallfahrtsort.
beditsami Lit
Dr Lazarus vu Schwendi isch anno 1583 in sinem Chilchhofemer Schloss gstorbe.
Ignaz Felner
Dr Ignaz Andreas Anton Adam Felner (* 17. Auschte 1754 z Fryybeg; † 5. April 1825 z Merzhuuse) isch e dytsche Theolog, Schriftsteller un Druggereibsitzer gsii.
s Läbe und d Mundartgedicht
Dr Felner isch Jesuit und Lehrer gsii. Wu dr Jesuiteorde anne 1773 vom Papscht Clemens em Vierzähten ufghobe woren isch, isch er grad erscht Lehrer un Gymnasialprofässor am akademische Gymnasium z Fryybeg wore; er het denn a däre Schuel, wo säkularisiert worden isch, chönne wytterschaffe. Speter isch er katholische Bfaarer z Merzhuuse wore, em Dorf grad südlech vo der Stadt Fryybeg, und dert isch er anne 1825 gstorben.
Er het e Zylete religiösi Schrifte useggää, derby au es Büechli mit Chirchelieder.
Anne 1803 het der Iganz Felner di „Allemannische Gedicht“ vum Johann Peter Hebel chänneglehrt, wien er sälber gschribe het. Das het em seli guet gfalle, und är het derno grad au aagfange eso Lieder un Gedicht uf Alemannisch z schryybe. Und no im nämlige Johr, 1803, het er sini eigene Väärs i sinere Mundart unter em Titel „Neue Allemannische Gedichte“ vereffetligt.
Friedrich Kluge
Dr Friedrich Kluge (* 21. Juni 1856 z Köln; † 21. Mai 1926 z Fryybeg) isch e dydsche Schbroochwiseschafdler ùn Lexikograf gsii. Är isch vor alem bekand woore dùr syy 1883 verefendligd Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache, e Standardwäärch vù dr dydsche Etymologii, wu s bis hide zaalryychi Nèiùflaage dervù gee hed (ane 2002 di 24. Ùflaag). Mid syym Name sin au d Aafäng vùm Baadische Wèèrderbuech verbùnde.
Ignaz Felner
s Läbe und d Mundartgedicht
Anne 1804 het die Neue allgemeine deutsche Bibliothek en uusfüerleche Pricht über em Hebel und em Felner ihri Mundartbänd abtrukt, was die Pionierwärch vo der Dialäktliteratur im düütsche Sproochruum no meh bekant gmacht het. Do isch em Hebel sis Hexlein ganz zitiert. Und em Felner sini Leischtig als eine, wo nach em Hebel sine Gedicht öppis eigeständigs gmacht het, wird guet beschribe: «Immer jedoch zeigt Hr. F. – selbst als Nachahmer, – so viel eignes Gefühlt; und wenn es darauf ankommt, die Ansichten seines Vorgängers zu erweitern, so gute Beobachtungsgabe und Ideenfülle, daß Dichtertalent auch ihm nicht abzusprechen ist, und ein gerechter Beyfall eben so wenig entgehen wird.»
Friedrich Kluge
Lääbe ùn Wiirge
Dr Friedrich Kluge hed ab 1874 an dr Universideede Leipzig, Schdroosbeg ùn Fryybeg Verglyychendi Schbroochwiseschafd ùn klassischi ùn modäärni Filologii schdudierd. Ane 1878 hed er z Schdroosbeg promoviert ùn im Joor 1880 habilitiert fir d Fächer Germanischtik ùn Anglischtik mid ere schbroochgschiichdlige Aarbed (Zum indogermanischen Vocalismus).
Ignaz Felner
s Läbe und d Mundartgedicht
Bim Felner sine Mundartsprüüch chöme wie bim Hebel eben au so Sache und Motiyv vor, wie si i der alemannische Literatur au spöter beliebt gsi sin, wie öppe d Beschrybig vom Früelig i de Gedicht “Der Garten im Frühjahr” und “Der May” und im “Frühlings-Lied” und no meh vom ganze Johreslauf, und was es Dier cha im “Die Spinne” und no vil anders vo der Natur. Und er het Gedanke gspunne über s Läbe und s Tue vo de Möntsche, so au über es Chlychind im “Wiegenlied”. Und – schöns Bischpiil für s glungene Zitiere vom ene Vorbild: er het sogar noch em Hebel sim Värs “Das Hexlein” derzue en eigeti Variante mit em glyche Titel gmacht. Es het aber au, wie der Rezensänt vo der Neue allgemeine deutsche Bibliothek scho gmerkt het, originelli Wärch bi dene Gedicht mit Gschichte, wo der Felner vermuetlech as erschte alemannische Dichter i der Mundart behandlet het.
Friedrich Kluge
Lääbe ùn Wiirge
Ab 1884 isch er an dr Universideed Jena zèèrschd ùseroordendlige, ab 1886 derno oordendlige Brofäser gsii. Ane isch er em Ruef an d Universideed Fryybeg gfolgd ùn isch dèèrd Noofolger vù syym Lèèrer Hermann Paul as Brofäser fir dydschi Schbrooch ùn Lideraduur woore.
Ignaz Felner
s Läbe und d Mundartgedicht
Der chürzischt Spruch i de Neue Allemannische Gedichte goot eso:
Friedrich Kluge
Lääbe ùn Wiirge
As aine vù dr èèrschde Germanischte hed dr Kluge sich zem aine in syym Wèèrderbuech aber au in verschiidene ainzelne Verefendlichùnge mid Sonderschbrooche bschäfdigd, wie zem Byyschbel mid dr Seemansschbrooch, em Roodwälsch oder dr Schdudändeschbrooch.
Ignaz Felner
s Läbe und d Mundartgedicht
«Nur Eis no, Hans Jörg, öb de gohsch! Merk uf, und mach, aß mit verstohsch! Lehr flißig, wie me Guets thue mueß; und wenn de’s glernet hesch – se thues!»
Friedrich Kluge
Lääbe ùn Wiirge
In dr Joore 1894/95 hed dr Friedrich Kluge zäme mid em Fridrich Pfaff ùn em Elard Hugo Meyer e schrifdligi Ùmfroog zue dr baadische Volkskùnd dùrgfierd. Iber 3000 Froogebeege sin in ali Schueloord im Groosherzogdùm Baade verschigd woore. Nääbe vyyle Frooge zue volkskùndlige Theme isch ai Froogekompläx au dr Dialäkt gsii. Us ùùgfèèr 600 Oordschafde sin d Froogebeege zrùggschigd woore. S Madriaal isch esoo ùmfangryych gsii, as dr Blaan ùfchùù isch, e Dialäktwèèrderbuech vù Baade drus z mache. Dr Kluge isch aber in dääre Zyd mid andere Sache bschäfdigd gsii, wäge däm isch des Baadisch Wèèrderbuech èèrschd ane 1914/19 vù syym Schieler Ernst Ochs aagfange woore.
Ane 1900 hed dr Kluge d Zeitschrift für deutsche Wortforschung grinded, wu bis 1914 erschiine isch.
Im Joor 1919 isch er emeritiert woore.
Dr Noochlas vùm Kluge isch im Archiv vù dr Universideedsbibliothek Fryybeg.
Uuszaichnige ùn Èèrige
Dr Kluge isch Midgliid vù dr Heidelberger, dr Leipziger ùn dr Münchener Wisseschaftsakademie gsii ùn Èèremidgliid vù dr Kgl. Flämische Akademii z Gent.
Funktionalismus (Design)
Funkzionalismus in dr Archidektuur und im Disäin bedütet ass die räin esthetische Gstaltigsbrinzipie e weniger wichdigi Rolle spiile dr Verwändigszwäck vom Geböid oder vom Gräät und dass dä dorum d Form bestimmt. Vo doo stammt dr berüemti Spruch „Form follows function“ („d Funkzioon bestimmt d Form“) vom Louis Sullivan, wo vo dr bobulääre Uffassig chunnt, ass d Schöönhäit in dr Archidektuur und im Disäin in dr Funkzionalidäät wurd lige.
D Aafäng vo dere Uffassig gönge zu de esthetische Theoretiker vom 19. Joorhundert zrugg (Lotze, Semper, Greenough). Si si z Dütschland aber erst mit dr Gründig vom Dütsche Wärkbund under de Schlagwörter Sachligkäit und Zwäckform in dr Rang von ere Gstaltigswiis erhoobe, wo mä künstlerisch cha ärnst nee.
Dr Funkzionalismus het noch em Erste Wältchrieg und noch em Zwüscheschbiil vom Expressionismus under em Begriff Nöis Baue, Bauhuusstiil oder Nöiji Sachligkäit as gstalterischs Brinzip wider gröösseri Beachdig gfunde. Z Schwede het sich dr Funkzionalismus u. a. noch dr Stockholmer Usstellig vo 1930 und noch em Manifest «acceptera» in de 1930er Joor afo duuresetze.
As Gstaltigsbrinzip isch dr Funkzionalismus in dr Archidekduur in dr zwäite Helfti vo de 1990er Joor wider aktuell worde, wo dr sogenannt Dekonstruktivismus an Iifluss verloore het.
Capriasca (Kreis)
Dr Chrais Capriasca (ital. Circolo di Capriasca) bildet zämme mit dr Chrais Agno, Breno, Carona, Ceresio, Lugano Nord, Lugano Oscht, Lugano Wescht, Magliasina, Sessa, Sonvico, Taverne un Vezia dr Bezirk Lugano im Kanton Tessin in dr Schwyz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Capriasca.
Gmaine
Zum Chrais ghere die Gmaine:
Hergiswil NW
Hergisweyl (amtlech Hergiswil) isch e politischi Gmeind im Kanton Nidwaudä, Schweyz.
12. April
Dr '''12. April''' isch dr 102. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 103. in Schaltjohr), dodermit blybe no 263 Däg bis zum Änd vum Johr.
Hergiswil NW
Geografii
Hergisweyl leyd am Fuess vom Pilatus am Vierwaudschtettersee. Vu dr Gmeindflechi sind 29,3 % landwirtschaftlechi Flechi, 44,4 % Waud, 9,7 % Sidligsflechi und 16,6 % suschtigi Flechi.
Gschicht
Hergisweyl isch zum eerschte Mau gnennt wordä 1303-09 aus ze Hergenswile.
Eywoner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Ussländeraateiu isch 2015 bi 20,5 % gläge.
Amlikon-Bissegg
Amlike-Biisegg (amtlich Amlikon-Bissegg) isch e politischi Gmaind im Bezirk Wiifèlde im Kanton Thurgau, Schwiz.
Geografi
Amlike-Biisegg liit am südliche Stade vo de Thur D Gmaindsflechi bstoht us 68,4 % landwirtschaftlicher Flechi, 22,1 % Wald, 8,2 % Sidligsflechi und 1,3 % sustiger Flechi.
Hergiswil NW
Religion
68,4 % vu dr Eywoner sind im Jaar 2000 remisch-katholisch gsii, 16,1 % evangelisch-reformiert.
Amlikon-Bissegg
Gschicht
Amlike-Biisegg isch per 1. Jänner 1995 entstande dur Fusion vo de früenere Ortsgmainde Amlike, Biisegg, Grieseberg und Stohwile. Amlike isch zum erschte Mol gnamset worde im Joor 1182 as apud Amlikon, Biisegg 1324 as Bißegg.
Hergiswil NW
Politik
Dr Gmeindspresidänt vu Hergisweyl isch dr Remo Zberg (Stand Novämber 2017).
Amlikon-Bissegg
Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraatail isch 2010 bi 7 % gläge.
Hergiswil NW
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszeuuig 2000 hend vu dr 4754 Eywoner 91 % Teytsch aus Haiptspraach aagää und 9 % anderi Spraache.
Dr Tialäkt vu Hergisweyl gheerd zum Heechschtalemannisch.
Amlikon-Bissegg
Religion
59,6 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 29,1 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 hät s da Ergebnis gèè: BDP 4,8 %, CVP 10,6 %, FDP 9,4 %, GLP 4,4 %, GP 6,8 %, SP 6,3 %, SVP 48,1 %, Sustigi 9,6 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch 2011 bi 1,3 % gläge.
Sprooch un Dialäkt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 1199 Iiwooner 97,4 % Dütsch as Hauptsprooch aagèè, 0,5 % Französisch 0,1 % Italienisch und 2 % anderi Sprooche.
De hochalemannisch Dialèkt vo Amlike-Biisegg ghöort zum Oschtschwizerisch.
Glaukos (Aipytide)
De Glaukos isch i de griechische Mythologii e König vo Messenie gsii usem Gschlecht vo de Aipytide. Er isch de Soo vom Aipytos und de Vatter vom Isthmios.
De Glaukos isch e eerbar fromme Maa gsii, wo d Vereerig vom Zeus Ithomatas ufem Gipfel vo de Ithome bi der Dorer iigfüert hett und er hett as erste z Gerenia em Machaon gopferet. Zodem hett er Heroeopfer för d Messene gstiftet.
Shiva
De Shiva (Sanskrit: शिव, Śiva m.) isch e Gott im Hinduismus und bildet zäme mitem Brahma und em Vishnu e Trias, wo d Schöpfig (Brahma), d Erhaltig (Vishnu) und d Zerstöörig (Shiva) symbolisiert. De Shiva isch woll de bikanntisti Gott im Hinduismus und spillt i de Mythe e wichtigi Role. Sini Frau isch i de milde Form d Parvati und i de wilde Form d Durga.
Famili und Ikonografii
De Shiva het im Gegesatz zum Brahma und em Vishnu e Famili, wo zäme mit em vereert werd. As sini Frau gelt d Parvati und sini Chind sind de Ganesha und de Skanda. Wege sinene vile Funktione werd de Shiva verschide dargstellt. As sis anikonische Symbol gelt s Linga, e stilisierts Phallussymbol. Sini Waffe isch de Draizack (trishula) und sis Riittier (vāhana) isch de wiissi Muni Nandi.
As Uryogi werd de Shiva i de Mediationshaltig dargstellt, maist ufeme Tigerfeeli wo symbolisiert, as er sini Gier und Lüst bizwunge het. Er het sini Auge liecht gschlosse und uf de Stirn isch senkrecht dezue sis dritti Aug aadütet. Da dritti Aug symbolisiert d Inneschau und au di anderi Woornemig. Wen er s dritt Aug uuftuet werded ales wo im Blickfeld litt zerstört.
As Zerstöörer werd de Shiva hüüffig as Tänzer Nataraja dargstellt, wo vomene Füürchrais umgee isch. Mit sinene Füess vertramplet er e Dämoon. De Shiva isch aber nöd as e blinde Zerstöörer aazluege, sondern villmee as e Transformator. Aalts mue zerstöört were, demit Nois entstoo cha.
Noch de hinduistische Uuffassig stürzt de Fluss Ganges vom Himel uf d Erde und het dodebi ase e starchi Wucht, wo d Erde zerstörti, wenn de Shiva de Fluss nöd mit sim Schädel uuffange wör.
Vereerig
De Shiva und sini Famili, bsunders de elefantechöpfig Ganesha, wered bsundrigs vo de undere Schichte vereert und de Shivakult stoot hüüffig im Widerspruch zu de altöberlifrete vedische Traditioo.
Orthodoxe Kirchen
Die Orthodoxi Chille (altgr. ὀρθός orthos, ,richdig, gradlinig‘ und δόξα doxa, ,Vereerig, Glaube‘; also ,die richdigi Vereerig oder rächti Leer vo Gott‘, im Slawischen pravoslavnaja cerkov (православная церковь)) nenne sich die christlige Chille vom byzantinische Ritus. Si bestoot us meerere sälbstverwaltete Chillene, wo alli iiri geografische, nazionaale und kulturelle Äigenarte häi, aber theologisch veräint si. Die Aaghöörige vo de orthodoxe Chille verstöön sich as Äinhäit und reede dorum mäistens vo dr Chille vo dr Orthodoxii im Singular. Die orthodoxe Chille häi öbbe 300 Millioone Aaghöörigi und si die drittgrössti christligi Gmäinschaft uf dr Wält.
Vo iine muess mä die sogenannte Altorientalische Chille underschäide. Aber mä bezäichnet sä zämme mit de orthodoxe Chille, wo im hellenistischi Kulturruum entstande oder vo dört us gründet worde si, und de unierte Chille mit östlige Rite, wo Däil vo dr Römisch-katholische Chille si, vilmol as Ostchille. Dr Begriff Ostchille isch dorum äifach e geografische Sammelbegriff, und stoot nit für e Grubbe vo Chillene, wo as Äihäit verstande wärde. Es git fundamentali Underschiid zwüschene, zum Bischbil git s käi Moolgmäinschaft vo de orthodoxe Chille und de unierte Chille.
Villa des Schlachthofverwalters
D Willa vom Schlachthoofverwalter, au d Willa vom ehemoolige Schlachthoofveterinäär, isch e historischi Willa im Baasler Santihanns Kwardier. S Geböid gältet as e Kulturguet wo regionaali Bedütig het.
D Laag
D Willa vom Schlachthoofverwalter lit an dr Elsässerstrooss 4 am Rand vom Santihanns Park.
Beschriibig
D Willa isch im Stiil vom Neobarock baut. Si het zwäi Stöck und e Mansardedach.
Im Baardeer isch s Büro vom Schlachthofverwalter gsi, e Studierzimmer, e Chuchi, e Dienstzimmer und e Woonzimmer mit ere Veranda. Im erste Stock höi sich Woon- und Schloofzimmer befunde.
Gschicht
D Willa isch Däil vom Schlachthoof gsi, wo 1870 eröffnet worde isch und bis zum Aafang vo de 1970er-Joor in Betriib gsi isch und denn Schritt für Schritt an d Schlachthoofstrooss 55 verläit worde isch. Si isch 1903 baut worde und isch Däil von ere Erwiterig vom Areal vo 1900 bis 1904 gsi. D Willa isch s Woonhuus vom Schlachthoofverwalter gsi. Zsämme mit eme Abschnitt vo dr Umfassigsmuure, wo im gliche Zitruum dr Elsässerstrooss nooch baut worde isch, ghöört si zu de letzte Bauwärk vom Schlachthoofareal, wo no bestöön.
1999 isch s Geböid renowiert worde. Hüte isch e Chinderkribbe din. Die ursprüngligi Ufdäilig vom Ruum und d Innenusstattig si erhalte bliibe. Doo drzue ghööre d Stääge, s Parkett us Äicheholz, d Terrazzo- und Keramikbööde, s Dääfer, d Deckene mit Stuckläiste, e Rundoofe us Gussiise figüürlige Verzierige und d Düüre vom Iigang, Windfang und de Zimmer.
Chicourt
Chicourt (ditsch 1915–18 Diexingen, 1940–44 Dixingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Lukas Steiner
Der Lukas Steiner (2. August 1983 z Biel; Künschtlername Loopsided) isch e Schwizer Musigproduzänt.
Chicourt
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Chicourt lijt ìm Saulnois, 34 Kilometer nordeschtlich vun Nancy, 32 Kilometer sìdeschtlich vun Metz und 26 Kilometer sìdweschtlich vun Saint-Avold.
Lukas Steiner
Dr Steiner läbt sit sim nünte Läbesjohr im Kanton Solothurn. Är het e Lehr as Elektroinstallateur absolviert und isch nochär a d Tone-art Tontechnikerschuel z Wien gange. In sim Tonstudio z Langedorf schafft er mit regionale Musiker zäme. Är produziert Beats für Hip Hop, R’n’B, Pop, Wärbe- und Filmmusig. Zu sine Kunde ghöre der Collie Herb und d Rapper Sorgäching und Kym. Unter em Künschtlername Loopsided het der Steiner eigeni Produktione veröffentlecht. 2016 het er vom Kanton Solothurn e „Förderpris Musig“ bercho.
Chicourt
Gschìcht
Chicourt ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1476 àls Chiecourt.
Verwàltung
vun Chicourt ìsch. Chicourt ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Chicourt ghert zem Lorrain.
Cevi
De Cevi Schwiiz (frz. Unions Chrétiennes Suisses) isch de Verband vo allne CVJM und CVJF vo de Schwiiz. De Cevi isch e christlichi, international usgrichteti Bewegig vo Chind, Jugedliche, Fraue und Manne und Teil vo de weltwiite christliche Verein vo junge Fraue un Manne, de YWCA und de YMCA. Er bütet Freiziitagebot für Chinde und Jugedlichi. D'Arbet wird zum Grossteil vo ehrenamtliche junge Mänsche erledigt.
Mit sibe Regione und acht sälbständige Arbetsgebiet erreicht de Cevi Schwiiz meh weder 17.000 Mitglieder und anderi Teilnähmer a de Programm.
De Name «Cevi» isch es itreits Markezeiche vom Cevi Schwiiz.
S'Leitbild vom Cevi
De Cevi isch e christlichi Bewegig und Teil vo de weltwiite Christliche Verein YWCA und YMCA. De christlich Glaube isch grundlegend und wird in vilfältige Forme glebt.
De Cevi ermöglicht i sine Agebot, Gmeinschaft z'erläbe. Er förderet Begabige, übertreit Verantwortig und unterstützt d'Entwicklig vo de Persönlichkeit.
Mir trauet de Mänsche Grosses zue
De Cevi verbindet Mänsche und unterstützt si i de gmeinsame Verwürklichung vo ihrne Idee. Er förderet s'Läbe us em Glaube a Gottes nöiji Welt.
Mir trauet öis Grosses zue
De Cevi git Chind und Jugedliche Glägeheit, sich selbst z'verwürkliche und z'lerne mit de Natur und de Mitmänsche richtig umzgah.
Regione und Arbetsgebiet
Die 7 Regionalverbänd vo de Schwiiz bütet Freiziitagebot wie Jungschar, Ten Sing, Jugendgruppe oder Sport a. Das sind:
Wie isch es zu de Buebejungschare cho?
Wo d'Idee vom Cevi i d'Schwiiz cho isch, bestönd scho Cevi ähnlichi Gruppe. Si schlüsset sich a de Cevi-Idee a. Dank em Henri Dunant breitet sich de Cevi i de französische Schwiiz schnell us. Agregt durch d'Romands entstönd bald Gruppe i de grosse Städt vo de Düütschschwiiz. De englischi Cevi bringt d'Pfadibewegig i d'Schwiiz. Nach e paar Jahr bildet die Pfadi-Gruppene en eigene Bund. Einigi Gruppe blibet au Mitglider vo de Cevi-Bewegig. D'Chinder- und Jugedgruppe vom Cevi selber sind aber erst sit de 70er-Jahr mit de hütige Form vo de Jungschararbet gwachse. De Seuzacher Realschuellehrer (Oberstuufe) Rolf Wehrli hät die Entwicklig massgeblich prägt. Über die Ziit händ die Cevi-Gruppe mängi schweri Krise z'überwinde ghaa. Jedesmal isch d'Cevi-Bewegig gstärcht us ihne usechoo.
Wie isch es zu de Meitlijungschare cho?
1934 hät de CVJF Nationalvorstand d'Kommission "Nationali Kommission vo de Jungschare" bildet - da häts bereits Meitligruppe ggää. In Basel sind sie als d'Meitli mit de blaue Jupes und de wisse Bluse bekannt.
Pirwa
De Pirwa isch de hethitischi und vermuetli o de luwischi Rossgott. Er bildet mit de Göttin Hassusara (‘Königi’) und em Torgenius Askasepa e Triade. Er zaigt chriegerischi Züüg und lait Angst is Herz. Sis Götterbild isch e Maa, wo ufeme Ross stoot und i de rechte Hand Zügel, i de lingge e Paitsche hebt. Er hett i de Berge e Felshailigtum ghaa, mit aigne Landgüeter, wo Ross, Berggaisse und Schööff waidet.
De Pirwa ghöört zom Götterchrais vo Kanis und isch drumm im südöstliche Anatolie dihai. O anderi Gotthaite us dem Umfeld sind mit Ross verbunde, so d Kamrusipa und d Maliya. Da isch uuffälig, well s Ross i de hethitische Religioo kai Bidüttig hett im Gegesatz zom Stier. S werd agnoo as d Vereerig vom Ross en indogermanisches Erb isch, wo bi de Luwier erhalte bliben isch, wääred d Hethiter d Vereerig vom Stier vo de anatolische Bivölkerig, bsunders vo de Hattier, öbernoo hend. So isch au de luwischi Wettergott Tarhunza mit Ross verbunde, de hethitischi Tarhunna aber mit Stiere.
Liste der Gerichte des Landes Baden-Württemberg
Die Lischt zellt d Gricht uf, wu vum Land Bade-Wirttebärg drait wäre.
Bougy-Villars
Bougy-Villars (bis 1953 Bougy, frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Morges im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Bougy-Villars isch e Dorf in dr Räbe am Sidhang vu dr Waadtländer Côte iber em Gämfersee. D Gmaiflechi umfasst 55,1 % landwirtschaftligi Flechi, 25,8 % Wald un 19,1 % Sidligsflechi.
Gschicht
Bougy-Villars isch zum erschte Mol gnännt wore anne 996 as in villa Balgedelco.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 23,9 % gläge.
Religion
51,6 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 30 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,1 %, CVP 6,6 %, FDP 19,9 %, GLP 4,4 %, GP 7,3 %, SP 15,5 %, SVP 34,0 %, Sunschtigi 0,4 %.
Dr Burgermaischter vu Bougy-Villars isch dr Richard Gerritsen (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,5 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 370 Yywohner 85,1 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 8,1 % Dytsch, 0,5 % Italienisch un 6,3 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Rabindranath Thakur
Dr , elteri Schriibwiis Rabindranath Tagore (Bengalisch: রবীন্দ্রনাথ ঠাকুর, , []; * 7. Mai 1861 z Kalkutta; † 7. August 1941 z Kalkutta), isch e bengalische Dichder, Filosof, Mooler, Komponist, Musiker und Aahänger vo dr hinduistische Reformorganisazioon Brahmo-Samaj. Er het 1913 dr Nobelbriis für Litratuur überchoo und isch dr ersti asiatischi Nobelbriisdreeger gsi.
Dr Thakur isch en angaschierte Kultur- und Sozialreformer gsi und en Universalgleerte. In dr Zit, wo as „Bengalischi Rönessans“ bekannt isch, het er die bengalischi Litratuur mit Wärk wie Ghare baire (dt. Das Heim und die Welt) oder Gitanjali revoluzioniert. Er het die strikti Struktuur und die klassischi Formsprooch vo dr Kunst in sinere Häimet aagriffe und sä modärnisiert. Er het e Hufe Gedicht, Churzgschichte, Brief und Essey verfasst und Bilder gmoolt. Zwäi vo sine Lieder si hüte d Nazionalhümne vo Bangladesch und Indie: Amar Sonar Bangla und Jana Gana Mana.
Dr Thakur isch as Gurudeb bezäichnet worde. Das isch en Eereditel, wo sich uf Guru und Deva bezieht.
Muusig (Lieder)
Lieder und verdoonti Gedicht vom Thakur si in:
Dotadas (Aipytide)
De Dotadas isch i de griechische Mythologii e König vo Messenie gsii usem Gschlecht vo de Aipytide. Er isch de Soo vom Isthmios und de Vatter vom Sybotas.
De Dotadas hett e Hafe i de Stadt Mothone baut.
Isthmios (Aipytide)
De Isthmios isch i de griechische Mythologii e König vo Messenie gsii usem Gschlecht vo de Aipytide. Er isch de Soo vom Glaukos und de Vatter vom Dotadas.
Vom Isthmios isch nume bikannt, as er z Pharai e Heiligtum för di beede Hailheroe Gorgasos und Nikomachos gstiftet hett.
Ruine Homburg
D Ruine Homburg lit in dr Schwizer Gmäind Löifelfinge im Kanton Basel-Landschaft.
Bronzezeit
D Bronzezit isch die middleri Stuefe vom Periodesystem, wo vom Christian Jürgensen Thomsen entwicklet worden isch und wo die europäischi Ur- und Früegschicht in d Steizit, d Bronzezit und d Iisezit iidailt. Die Dreidailig noch em hauptsächlech verwändete Wärkstoff (lokal dur churzi Chupferzite underbroche) beschränkt mä wiitgehend uf Europa, Westasie und Nordafrika.
Überblick
D „Erfindig“ vo dr Bronze het im 3. Johrduusig vor dr Zitwändi iigsetzt. D Wurzle vo dr Bronzezit lige in dr Jungsteizit, wo grad vorhär cho isch und wo d Lüt gegen ihr Ändi dailwiis scho mit dr Verarbaitig vo Metall verdraut gsi si. Si hai sich aber uf gediigeni Metall wie Gold, Silber und Chupfer beschränkt, wo si so verarbaitet hai, wie si natürlig vorchoo si. In dr Übergangszit zur Bronzezit rede d Archeolooge je noch Region au vo Chupferzit oder «Chalkolithikum». Bronze hingege isch e Legierig, wo us öbbe 90 % Chupfer und 10 % Zinn bestoht und sehr vil herter isch as rains Chupfer.
Ruine Homburg
Gschicht
1240 hai d Groofe vo Frohburg d Burg baut. 1303 het si dr Bischof vo Basel kauft, und vo 1400 aa isch si im Bsitz vo dr Stadt Basel gsi. Wäge Gränzkomflikt mit em Nochberkanton Soledurn het mä druf gluegt, ass d Burg in guetem Zuestand sig und het sogar 1540 die ganzi Aalaag versterkt. Gröösseri Besatzigsdrubbe si dört stazioniert gsi.
Bronzezeit
Überblick
D Entdeckig und Erforschig vo dr Bronzezit het am Aafang hauptsächlig in Europa und Vorderasie stattgfunde, und dorum hai d Abgränzig, d Begriffsbildig zu einzelne Kulture, d Terminologii und die detaillierte Undersuechige ihre Schwerpunkt in dere Region. Ähnligs git’s jo au in dr steizitlige Forschigsgschicht.
Ruine Homburg
Gschicht
Im Revoluzioonsjoor 1789 isch d Burg verstäigeret worde und vo denn aa het mä sä as Stäibruch brucht. Si isch denn seer schnäll zerfalle.
Bronzezeit
Überblick
Gmeinsam isch de bronzezitlige Kulture gsi, ass es diefgehendi Umwälzige vo dr Gsellschaftsstruktur gee het, won e „Metallurgiichetti“ organisiert worden isch. Dr Zuegang zu und d Beherrschig vo de Ressource (Metall, Metallurge, Kommunikations- und Handelswäg) het dezue gfüert, ass sech e gsellschaftlechi Oberschicht het chönne bile, wie mä s bsunders iidrucksvoll in dr Minoische Palastkultur uf Kreta gseht, und eso den vermuetlig au zun ere erste soziale Differenzierig. Mit dr Bronze isch s zum erste Mol möglig worde, Riichdum aazhüffe, wo mä au liicht het chönne dransbortiere. Bronzebarre si as Zahligsmiddel iigsetzt worde. Ass stark befestigti Siidlige entstande si und s Schwärt erfunde worde isch, dütet mä hüfig as Hiwiis druf, ass chriegerischi, beziehigswiis räuberischi Usenandersetzige i dere Ziit zuegnoh hai.
Die ungliichi Verdailig vo de Metallvorkomme, bsunders vom sehr sältene Zinn, wo mä brucht het, für zum Bronze mache, het derzue gfüert, ass men es wyts Handelsnetz kwer über d Kontinänt gmacht het, wo drüber näbe de Ware au kulturelli Ideänä verbreitet worde si. Dr Fund vom ene Handelsschiff us dr spoote Bronzezit bi Uluburun im Middelmeer vor dr Türggäi zeigt, wie d Händler scho denn e Hufe verschiidnigi Arte vo Ware über wiiti Distanze broocht hei.
Ruine Homburg
D Aalaag
D Ruine bestoht us meerere Geböiddäil; am iidrucksvollste isch dr mächtigi, dreistöckigi Woondurm vo 1240, wo Muure het wo 3 Meter dick si. Dr Durm, wo 1540 baut worden isch, und die verschidnige Geböid, d Ringmuure und d Dooraalaag gäbe en Idee drvoo, wie imposant d Aalaag früener emol gsi isch.
Hochzeitsnacht im Paradies
Ort, Zeit ond Titl vo de Bihna-Bilder
Dui Operedde spiilt en-ra net gnannda deitscha Großstadt ond en Venedig zo dera Zeit, wo des Werk zom erschda Mol ibr d Bihne ganga ischt, also so oms Johr 1942 rom.
Dia Macher vo deam Werk hend jedem vo selle acht Bilder an oigena Titl geaba:
Handlong
D Regine, a stolza Besitzere vo-ra Villa, stoht kurz vor dr Hochzeit mit-em Dr. Ulrich Hansen. Älle Gäscht hend sich scho en dr Empfangshalle vorsammlet ond wardet uff da Breidigam. Ondr de Wardende send au dr Regine ihr beschda Freindin Veronika ond dera ihr Vrlobder Poldi, dr Regine ihr Onkl Felix, a Bombolesfabrikant, ond deam sei Freind Dajos Lajos Földesy, dr Impresario vo dr berihmda Tänzere Dona Dolores, besser bekannt ondr-em Nama Dodo. De sell will mit äller Gwalt dui bevorstehenda Hochzeit vorhendra, weil se et eiseha will, dass dr Ulrich Hansen ausgerechnet ehra da Laufpass gäa hot. Scho daucht-se oo-eiglada mit a baar Kolleginna auf en dr Absicht, an Skandal zo vrursacha. Dr Onkl Felix ond dr Földesy merket glei, was selle Dama vorhend, ond locket-se ondra-ma Vorwand en da Keller ond sperret-se deet ei. Enzwischa ischt au dr Breidigam eitroffa, sodass sich de ganz Gsellschaft uff da Weag zom Standesamt macha koo.
Zo späder Stond entstoht em «Paradies» a grauß Kuddlmuddl: D Veronika ondrhelt sich en ihrem Zemmer zemlich lautstark mit ihrem Vorlobda Poldi. Des abr brengt da Professor Fisch vom Zemmer neabaoo en Raasche. Beim Nausganga biddet dr Poldi sei Vroni, da Raum jo et abzoschliaßa, damit’r ehra em Notfall schnell zor Hilfe komma koo.
Enzwischa hot d Regine vo ihrer Zofe erfahra, was-es mit sellem Zigaredda-Etui datsächlich uff sich hot. Glei macht-se sich au auf zom «Paradies», om sich bei ihrem Moo zo entschuldiga. Deet trifft-se de meischde Hochzeitsgäscht en Feierlaune oo; ihr Moo abr ischt et drbei. Dr sell will sich grad en sei Zemmer zruckziha, betritt abr – alkoholisiirt ond lallend – vorsehentlich s Zemmer vo dr Veronika. Dui klärt-en rasch auf, wo-nr sich jetzt befendet. Do druff fangt dr Ulrich zom Jammra oo ond vorzehlt-ra vo seim Missgeschick mit seira Frau. Kaum hot’r dera ihrn Nama erwehnt, klopft’s au scho an dr Diir. Drussa stoht d Regine ond begehrt Eilass. En Windeseila schlupft d Veronika ondr d Beddlad. D Regine glaubt, se hedd s Zemmer vo ihrem Moo vorwischt, siht abr kurz drauf a Frauafiaßle hervorluaga, glaubt, des dät dr Dodo gheera, ond entschwendet mit-ma lauda Trara. Der Lärm ruaft da Poldi herbei. Wia dr sell da Hansen em Zemmer vo seira Braut entdeckt, kommet-em Zweifl an dera ihrer Treie.
En dr Hotelhalle trifft dr Ulrich wiider uff sei Frau ond will-se ibr älle Missvorstendnis uffklära. Zo ällem Ibrfluss erscheint abr grad en deam Moment dui Dodo uff dr Bildfleche ond duat grad so, wia wenn ihr Vorheltnis mit-em Ulrich wiider em Lot wär. Jetzt spiirt dr Ulrich, dass d Luft aus seira Ehe raus ischt ond entschliaßt sich, dui geplanda Hochzeitsreise noch Venedig alloi oozotredda. Weil-en d Veronika om sein Schutz biddet, därf dui mit-em reisa.
D Veronika hot vo Venedig aus ihrn Vorlobda mit-ma Telegramm uffgfordret, herzokomma. S dauret et lang, ond dr sell trifft mit dr Dodo ond em Bombolesfabrikanda seim Gefolge en dr Lagunastadt ei. Deet kommt’s bald druff zo dr allgemeina Vorsehnong. Am Schluss vo dr Operedde geit’s drei glickliche Pärla: d Regine ond dr Ulrich, d Veronika ond dr Poldi sowia dui Dodo ond dr Földesy.
Musikalische Heheponkt
Bsonders eigängig send dr Langsame Walzer So stell ich mir die Liebe vor, dr Paso Doble Dodo ist eine Frau, die jeder kennt, dr Walzer Ich glaube an dich und deine Liebe, dr Foxtrott Was ich dir noch sagen wollte, dr Langsame Walzer Alle Wege führen mich zu dir ond dr Foxtrott Ich spiel mit dir und du mit mir.
Okzitanien
Okzitanien isch de Name vo däne Gebiet:
Lueg au:
Albert Hofmann
Läbe
Dr Albert Hofmann isch s äldischt vu vier Gschwischter gsi. Wo si Vadder, e Wärchzügmacher, schwer kranch worre isch, het er müesse mit fier dr Familie sorge un het e kaufmännischi Lehr gmacht. Glichzittig het er sich uf sini Matura vorbereiet. Si Getti het ihm s Studium finanziert. Dr Hofmann het 1925 si Chemiestudium an dr Universität Züri agfange un vier Johr später mit Uzeichnig promoviert. Deno isch er fier meh wie vier Jahrzehnte bis zu sinere Pensionierig anno 1971 bi der Sandoz z Basel tätig gsi. Anno 1943 het er die halluzinogen Wirkig vum LSD entdeckt.
Im Johr 2006 hät er uf dr Rittimatte-Alp am Rand vum Jura gläbt. Alässlich vu sinem 100. Burtstag het vum 13. bis 15. Jänner 2006 z Basel s Symposium „LSD – Sorgenkind und Wunderdroge“ stattgfunde. Am Ende vu anno 2007 het dr Psychotherapeut Peter Gasser us Soledurn d Erlaubnis vu dr aargauische Ethikkommission erhalte, LSD fier therapeutischi Zweck versuechswiis z bruuche. Säll het dr Albert Hofmann ime Fernsäh-Interview als Erfüllig vu sinem Traüm beschribe.
Komitat
Komitat sin Verwaltigseiheite vo Ungarn und vom ehemolige Chönigrych Ungarn. Di ungarischi Übersetzig isch megye, woby bis zum Zweite Wältchrieg no de Begriff vármegye in Gebruch isch, wo im Alemannische (sinngmäß) mit em Begriff „hisdorischs Komitat“ widdergee wird. Sälle friehner Name, wo „Schloss-Komitat“ bedütet, chunnt dodevo, dass di friehnere Komitat um Schlösser umme entstande sin. Jedes Komitat hät e Komitatssitz (uff Ungarisch megyeszékhely). S Wort „Komitat“ chunnt vom latynische comitatus und vom mittellatynische comes (säll hät diverse Adelstitel entsproche); friehner isch no s Wort „Grafschaft“ brucht worre. Bsunders noch 1867 hät mer d'Komitat au als Gspanschafte bezeichnet.
Chönigrych Ungarn
D'Komitat vom Chönigrych Ungarn sin wohrschints um s Johr 1000 umme entstande. Ab 1867 hät's 64 Komitat gee, spöter hän sich zwei Komitat zu Abaúj-Torna vereinigt. Z Kroatie und z Slowenie hät's no mol 8 Komitat gee, dezüe chunnt d'Stadt Fiume und ihr Gebiet. D'Komitat sin in Bezirk underdeilt gsi. An de Spitze vom Komitat isch de Obergspan (főispán, ispán) gstande. Ab 1867 hät d'Regierig sälli Position vergee, zum Deil hät mer si aber au gerbt.