cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Delphine Klopfenstein Broggini
D Delphine Klopfenstein Broggini (* 9. Juni 1976 z Bärn; haimetberächtigt z Losone un z Adelbode) isch e Schwyzer Bolitikeri (Grieni).
Uusbildig un Beruef
D Delphine Klopfenstein Broggini isch z Bärn, z Nöieburg un z Gämf ufgwagse. Si het d Matura am Saussure College z Grand-Lancy gmacht. An dr Universiteet Gämf het si Soziology, Geografy, Bolitikwisseschafte un Romaanischi Sprooch un Kultuur studiert.
Ab 2003 het si as Koordinatoori vum Verain Pro Vélo Genève gschafft un isch speeter Mitgrinderi vu dr Zytig Pro Vélo Info gsii. 2011 isch si as Kommunikazioonsmänätscheri zum Sekretariaat vu Geneva Vert gwägslet. Vu 2013 bis 2019 isch si Co-Generaalsekreteeri vu dr Griene im Kantoons Gämf gsii. Si isch ghyroote un het zwai Chinder. Si läbt mit ire Familie z Versoix.
Bolitik
D Delphine Klopfenstein Broggini isch syter 2015 Mitgliid vum Grooße Root vum Kantoon Gämf. Ab 2013 isch si scho stellverdrättend Mitgliid gsii. Im Grooße Root isch s Mitgliid vu dr Kiumission fir Gmains-, Regioons- un Staatsaagläägehaite. D Klopfenstein Broggini isch derzue au Delegierti vum Grooße Root in dr Mobiliteetskummissioon vum schwyzerisch-franzeesische Root vu dr Regioon Léman.
Bi dr Barlemäntswaale am 20. Oktoober 2019 isch d Delphine Klopfenstein Broggini fir di Griene in Nazionaalroot gweelt woore.
Ruhesystem
S Ruesüsteem vom ene starre Körper isch e Bezuugssüsteem, won dä Kürper din in Rue isch, d. h. wo alli sini Koordinate din konstant bliibe. Wenn dr Koordinatenursprung im Schwerpunkt vom Körper lit, isch es au sis Schwerpunktsüsteem.
Nume für Körper, wo käini Chreft uf sä wirke, isch s Ruesüsteem en Inerzialsüsteem. Im Allgemäine git s aber Drääghäitchreft und dorum isch son e Ruesüsteem e beschlüünigts Bezuugssüsteem.
Ruesüsteem as Beobachder in dr spezielle Relatiwidäätstheorii
De Ruesüsteem vo Pünkt säit mä in dr spezielle Relatiwidäätstheorii Beobachder. Dr Zit, wie sie für e Beobachder vergoot, säit mä Äigezit. D Beziejige zwüsche Objekt, wo relativ zuenander in Rue si, wärde ummiddelbar brucht, zum d Mässgröössene Distanz und Duur z definiere, und eso middelbar au für Mässgröössene, wo uf ene basiere, wie Gschwindikäit, Beschlüünigung, Winkel, Winkelgschwindikäit, Chrümmig usw.
Goldene Horde
Die Goldigi Horde (/Altan Ord; tatarisch Алтын Урда/Altın Urda; 🇷🇺/Solotaja Orda) isch dr Naame vom ene middelalterlige mongolische Khanat, wo vo Ostöiropa bis uf Westsibirie gange isch. S Riich vo dr Goldige Horde het zu de Groossmächt im östlige Öiropa im spoote Middelalter ghöört. Noch em Mongoolesturm vo 1237 bis 1240 bis zur erste Helfti vom 14. Joorhundert isch s dört die dominierendi Macht gsi.
S Riich vo dr Horde isch straff organisiert gsi, bis 1360 d Linie vo de Gründerkhan Batu und Berke erlosche si. Es het denn innere Usenandersetzige um s Erb gee, und s Riich isch in meereri Däilriich zerfalle.
1480 het die Goldigi Horde under em Akhmat Khan (reg. 1465–1481) d Oberherrschaft über Russland verloore und dä isch vom Ibaq Khan, em Herrscher vom Khanat Sibir, umbrocht worde. Im Joor 1502 isch dr letschti Khan vo dr Goldige Horde, dr Shaykh Ahmad (reg. 1481–1502) vom Meñli I. Giray (reg. 1467–1514), em Khan vo de Krimtatare, besigt worde. Er isch uf Litaue gflüchdet und dört churz druf hiigrichdet worde.
Coghuf
Dr Coghuf (äigentlig Ernst Stocker; * 28. Oktober 1905 z Basel; † 13. Februar 1976 z Spiegelbärg), isch e Schwizer Mooler, Zäichner und Bildhauer gsi. Er het au Wanddeppig und Glasfänster entworfe.
Lääbe
Dr Ernst Stocker isch e Soon vom Gärtner und Zugfüerer Johannes Stocker gsi und dr jüngeri Brueder vom Hans Stocker. Vo 1920 bis 1924 het er e Usbildig as Kunstschlosser gmacht und bim Louis Weber Bildhauerei gleert. Vo 1925 bis 1927 isch er z Bariis bi sim Brueder gsi, het as Kunstschlosser gschafft und het dr Jacques Lipschitz kennegleert. Er het au no bim Willi Baumeister studiert. Under em Psöidonüüm Coghuf het er sich ganz dr Moolerei verschriibe. Sid 1928 isch er Mitgliid vo dr Künstlergrubbe Rot-Blau II gsi, wo wider nöi gründet worden isch. Vo 1927 aa het er Wandbilder an öffentliche Geböid gmoolt, under anderem s Bild «Beweegig» für d Basler Hauptbost. Denn het er sich meermols im Usland ufgthalte, unter anderem isch er vo 1931 bis 1932 z Bariis an dr Académie de la Grande Chaumière gsi. 1934 het er ghulfe die churzlääbigi Künstlergrubbe BBZ 8 z gründe. 1935 isch er in d Freibärg züüglet, vo 1946 bis 1976 het er z Spiegelbärg (Muriaux) gläbt. Vo 1957 aa het er Glasfänster für Chille z Basel, z Lajoux, z Münster, z Milhuusa, z Peseux und noch bi sym Woonort z Soubey und usserdäm e baar Tapisserie und Emailarbäite gmacht.
1939 het er d Hedwig Rudin ghürootet. Si häi zämme zää Chinder gha.
Pisoni-Brunnen
Dr Pisoni-Brunne isch e Baasler Stadtbrunne uf em Münsterblatz. Dr Brunne stoot sit 1915 under Dänggmolschutz und zelt as e Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig isch.
Gschicht
Scho 1266 het s am Blatz e Brunne gee, wo woorschinlig us Holz gsi isch. 1315 het män en mit eme Brunne us Stäi ersetzt, wo uf em Stogg Figure, drunder dr Häilig Georg ghaa het. Wandale häi dä 1503 znacht emol eso kabutt gmacht, ass men en 1504 mit eme nöije, rächteggige Brunne, em Nöije Georgsbrunne, ersetzt het. Au uf däm het s e St. Georg gha, und das mol het er e Drach umbrocht. Das wäiss mä, wil dr Emanuel Büchel e Zäichnig vo dr Skulptur gmacht het. Fast drei Joorhundert spööter isch au dä Brunne im son e schlächte Zuestand gsi, ass dr Diräkter vom Bauamt Achilles Leissler 1784 em Paolo Antonio Pisoni (1738-1804) dr Ufdraag gee het e nöije z baue. Dä het mä aber erst im Joor druf chönne in Bedriib nee, wil s an Brunnerööre gfeelt het.
1937 het mä dr ganz Brunne dur e Kopii ersetzt, nume d Sudeldröögli uf de Site het mä seer vil niidriger gmacht.
Beringen SH
Beringe (amtlich Beringen) isch e Iiwohnergmeind im Bezirk Schafuuse im Kanton Schafuuse, Schwiz.
Geografii
Beringe isch e Gmaand im obere Chleggi. Si bestoht us de Ortstail Beringe, wo am Südfuess vom Rande liit, und us Gudmedinge, wo am Fuess vom Lauferberg liit. D Gmeindsflächi umfasst 28,6 % landwirtschaftlichi Flächi, 59,8 % Wald, 11,3 % Sidligsflächi und 0,2 % sustigi Flächi.
Landeck
Landeck stoht fir:
Beringen SH
Gschicht
Beringe isch zum erschte Mol gnennt worde im Johr 965 als Peringen (1090 Beringin).
Landeck
Burg/Schloss Landeck:
Beringen SH
Gschicht
Uf de 1. Januar 2013 händ Gudmedinge und Beringe fusioniert. De Name vo de nöie Gmeind heisst Beringe.
Landeck
Verglyych au:
Beringen SH
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Die Tabälle zeigt d Bevölkerigsentwicklig vo Beringe no ohni Gudmedinge. De Uusländeraateil isch 2010 bi 16,7 % gläge.
Religion
58,1 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 23,3 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Gmeindspresident isch de Hansruedi Schuler vo de FDP (Stand 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,9 % gläge.
Sproch und Dialekt
De hochalemannisch Dialekt vo Beringe ghört zue de Nordoschtschwizer Dialekt.
Sobrio
Sobrio (lombardisch Souri) isch es Dorf und en ehemolegi politischi Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si hät zum Chrais (circolo) Giornico im Bezirk Leventina ghert.
Geografi
Sobrio lyt uf eme Boode am linke Hang vum mittlere Valle Leventina uf 1091 m an dr Strada Alta. Zue dr Gmai hän d Fraktione Villa un Ronzano ghert. Nochbergmaine sin Acquarossa, Bodio, Faido, Giornico un Serravalle gsi.
Gschicht
Sobrio isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1225 as Sourio. Anne 1759 isch dr Ortsdail Villa fascht ganz abbrännt.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Sobrio isch dr Giorgio Jamusci gsi.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Sobrio ghert zum Ticinese.
Kim Jong-un
Dr Kim Jong-un (rev. Rom. Gim Jeong-eun, McCune-Reischauer Kim Chŏngŭn, koreanisch: 김정은; * 8. Januar 1984 z Nordkorea) isch e nordkoreanische Politiker und as Erste Vorsitzende vom Nationale Verdäidigungskomitee vo Nordkorea, Oberbefäälshaaber vo dr Koreanischen Volksarmee und Erste Sekretäär vo dr Partei vo dr Arbet vo Korea sit 2011 dr sogenannti „Obersti Füerer“ vo dr stalinistische Diktatur vo Nordkorea. Er isch dr dritt und jüngst Soon vo sim Vorgänger Kim Jong-il, wo am 17. Dezämber 2011 gstorbe isch.
Sit em Summer vo 2009 het men en as dr Noochfolger vo sim Vater ghandlet. Am 27. Septämber 2010 isch er zum General ernennt worde. Eso het er die gliich Posizioon wie si Vater ghaa, bevor dä vo sim Vater Kim Il-sung gerbt het. Noch dr offizielle Druurzit für si doot Vater isch dr Kim Jong-un am 29. Dezämber 2011 zum Füerer vom Volk, vo dr Partei und vo dr Armee usgrüeft worde.
Noyal-Muzillac
Noyal-Muzillac (Gallo Nóyau-Mezuliac, bretonisch Noal-Muzilheg) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
Geografi
Noyal-Muzillac lyt 24 km vu Vannes un 70 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 7 m un 87 m iber Normalnull.
Gschicht
Noyal-Muzillac isch zum erschte Mol gnännt wore im 12. Jh. as Noial (12. Jh.: Nuial, 1287: Noyal prope Musuillac, 1387: Noyal Musuillac).
Verwaltig
vu Noyal-Muzillac isch. Noyal-Muzillac ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Noyal-Muzillac ghert zum Gallo. Anne 1806 het d Gmai noch em Charles Coquebert de Montbret no zum bretonische Sprochbiet ghert.
Moëlan-sur-Mer
Moëlan-sur-Mer (bretonisch Molan) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Moëlan-sur-Mer lyt am Atlantik, 41 km vu Quimper un 90 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 67 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Baye im Norde, Quimperlé im Nordoschte, Clohars-Carnoët im Oschten un Riec-sur-Bélon im Weschte.
Gschicht
Moëlan-sur-Mer isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1084 as Moelan (1160 Moelan, 1220 Moelan, 13. Jh. Moelan, 1368 Moelan, 1516 Moelan, 1536 Moelan).
Verwaltig
vu Moëlan-sur-Mer isch. Moëlan-sur-Mer ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Moëlan-sur-Mer ghert zem Bretonisch.
Bedeutungslehre
Bedütigsleer as Fachusdruck cha si:
Basel-Gasfabrik
Baasel-Gaasfabrik isch dr Naame, wo mä ere bedütende keltische Groosssiidlig us dr spoote Latèneziit im Norde vo Baasel gee het.
Dr Naame vo dr Siidlig chunnt vo dr domoolige Baasler Gaasfabrik an dr Voltastrooss, wo mä 1911 d Siidlig uf em Areal von ere entdeggt het. D Iiwooner si keltischi Rauriker gsi, d Siidlig isch vo öbbe 150 bis 80 v. d. Z. bewoont gsi und het e Flechi vo 150'000 m² ghaa. Meereri Färnhandelswääg si doo zämmedroffe, und Waare si vo so wit wie us em Middelmeerruum importiert worde. Au Gäld het mä in gröössere Mänge gfunde, es isch äine vo de grösste Fünd vo keltische Münze gsi.
D Hüüser si us Holz und Leem baut gsi. Mä het Überräst vo Pföste gfunde und gstampfti Leembööde. D Richdig vo de Hüüser isch äihäitlig gsi und mä nimmt dorum aa, ass d Siidlig blaant worde isch. Es isch au die ersti Siidlig in dr Region gsi, wo e Zentrum ghaa het, wo Handel und Handwärk driibe worde si, und en Umfäld mit eme büürlige Charakter. D Parzellierig isch groosszüügig gsi und mä dänggt, ass d Grääbe, wo mä gfunde het, d Gränze vo de Parzälle gsi si. D Stroosse si öbbe in rächte Winggel zunenander verloffe. Wichdigi Fünd si die öbbe fümfhundert Gruebe gsi, wo zerst as Chäller, Silo für Gedräid und oder Wärkstett brucht worde si und wo mä denn spööter mit Abfall ufgfüllt het. Was mä dört gfunde het cha erklääre, wie s daagdääglige Lääbe vo de Kelte usgsee het.
D Laag vo dr Siidlig
Basel-Gasfabrik lit uf dr lingge Site vom Rhii und het käini Verdäidigungsaalaage gha. Mä vermuetet, ass dr Ort uuseglääse worde isch, wil sich dört e «Sunne-» und e «Mondlinie» schniide, wo die äint dr Blaue im Jura mit em badische Blaue verbindet und die anderi dr Belche im Jura mit em Chliine Belche, em Petit Ballon im Elsass.
Benedikt Staehelin
Dr Benedikt Staehelin (au Stähelin, Baaseldütsch: Stäächeli, * 3. Februar 1695 z Baasel, † 2. August 1750 z Baasel) isch e Baasler Wüsseschaftler im 18. Joorhundert gsi.
Si Lääbe
Dr Stäächeli het d Wasserkwelle im Kanton undersuecht und 1742 het er em Root mitdäilt, ass er im Holee e Häilkwelle gfunde häig, wo s Drinke vom Wasser von ere äim wurd hälfe, wemm mä an Stäi wurd liide. Er het d Erlaubnis überchoo, d Kwelle z chaufe und kommerziell nütze, aber nume under dr Uflaag, ass s Häilwasser für die Arme gratis wurd sii. S Gricht z Münchestäi het denn aber Brobleem gmacht und dr Stäächeli isch 1750 gstorbe, no bevor er vo dr Kwelle het chönne brofitiere. Si Witwe het s Grundstück und d Kwelle em Hans Rudolf Mory verchauft, wo im Juni 1768 dört e Baadhuus ufdoo het, s Nöibaad.
Vo dr Middi vo de 1740er Joor aa isch er mee und mee gäisteschrank worde und dorum het vom Novämber 1747 dr Daniel Bernoulli d Experimentalfüsik übernoo.
Namlos
Nòmblòòs (amtlich Namlos) ischt a Gmoand im Bezirk Raete im Tirol, Eeschtraich.
Geografi
Nòmblòòs likt im gleichnamige Dal, eme Seidedal vom Lechdal. D Nochbergmoanda sin Berwang, Imst, Reutte, Stanzach und Tarrenz.
Gschicht
Nòmblòòs ischt zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1286.
Aiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Vo dr 100 Aiwohner sin im Johr 2001 5 Ausländer gweacha.
Sproch und Dialekt
Bai dr Volkszellung 2001 hond vo 100 Aiwohner 94 Daitsch als Umgangsproch aagea und 6 Daitsch und andere Sproche.
Dr Dialekt vo Nòmblòòs ghert zum Bairisch.
Tour de Romandie 2017
Di '''71. Tour de Romandie 2017''' isch e Etapperänne in dr Romandy gsii. S Radränne het vum 25. bis zum 30. April 2017 stattgfunde un isch Dail vu dr UCI World Tour 2017 gsii. Gsamtsiiger isch dr Auschtalier Richie Porte wore.
Etappe
Di zwoot Etappe isch wäge Schneefall un Tämperature am Gfrierpunkt statt z Champery wider z Aigle VD aagfange wore un vu 161,3 uf 136,5 km chirzt wore.
Frauenfeld (Begriffsklärung)
Frauenfeld isch dr Familiename vo de Persone undenooche
Schloss Tarasp
S Schloss Tarasp lyt uf eme chäigelförmige Felsehügel im Südweschte vo de Gmäind Schuls im schwyzerische Kanton Graubünde (di früenerig Gmäind Tarasp hät ire Name noch däm Schloss ghaa). Si isch äini vo de imposantiste Burge im Kanton und gilt as Woorzäiche vom Underengadin. Jeedes Joor chömme öbbe 15’000 Bsuecher.
D Aalaag
Dr Burghügel lyt uf ere Terrasse uf dr rächte Syte vom Inn. An sim Fuess liige d Wyler Sparsels, Fontana, Florins und Sgnè und dr Taraspersee, wo im Middelalter aagläit worde isch.
D Burgaalaag dominiert s Underengadin und bestoot us ere Oberburg, ere Underburg und eme befestigte Zuegang. D Oberburg bestoot us dr Kärnburg, eme Süddrakt und eme Norddrakt, Weergäng und ere Zistärne. D Woonbaute grubbieren sich um en Innehoof. D Underburg, wo wie e Terrasse im Norde vo dr Oberburg lyt, bestoot us eme Wachhuus, Bulverdürm, eme Doorhuus, ere Kapälle und eme Campanile.
Im Schloss het s öbbe 100 Rüüm. Im ehemoolige Waffesaal stoot e pnöimatischi Konzärtorgele vom Dresdner Orgelebauer Jehmlich.
Gschicht
En eerscht Burg hät de Graf Uelrich I. vo Tarasp im Jahr 1040 laa boue. Zur Herrschaft vo den «edelfreie Here» vo Tarasp händ groossi Täil vo Graubünde, Nord- und Südtirol und sogar Bayre ghöört. Wo s Huus Tarasp 1177 uusgstorben isch, isch d Burg zeerscht an Bischof von Chur choo und nachanen a verschideni Heren us em Tirol. 1464 händ si d Habsburger gchaufft, und esoo isch Tarasp a Ööschterrych choo. Die aber händs 1687 as Lehen ere Familie us Mähren überlaa.
Mit em Rychsdeputazioonshauptschluss und em Änd vom Häilige Röömische Rych hät Ööschterrych Burg und Doorff Tarasp an Kanton Graubünden abträtte. S Schloss isch a verschideni privaati Lüüt choo und naadisnaa vergheit. Im Jaar 1900 häts dänn de Dresdner Induschtriell Karl August Lingner gchaufft und s wider uufpoue. Won er 1916 gstoorben isch, hät er s welen em König vo Sachse vereerbe, aber dää hät abgwunke. Drum isch es dänn an Groossherzoog Ernst Ludwig III. vo Hesse-Darmstadt ggange.
Elsass Cola
Elsass Cola esch e elsassischa Konkurrenzprodukt vum Coca-Cola. S esch hàrgstellt vu dr Firma Lisbeth in Soultzmatt, wo scho lang bekannt esch fer ìhra Wasserflàscha.
Dr Logo vum Elsass Cola esch a lustiga junga Elsassera, aglegt halwer met dr traditionnella Tracht, halwer sexy.
Dr Elsass Cola findet ma zitter And 2004. In da 8 erschta Moneta sen 1 Million Flàscha verkauift worra.
Claude Debussy
Dr Achille-Claude Debussy (* 22. August 1862 z Saint-Germain-en-Laye; † 25. Merz 1918 z Bariis) isch e franzöösische Komponist vom Impressionismus gsi, e Zueordnig, won em sälber nid gfalle het. Si Muusig wiist Äigeschafte uf vo dr Romantik wie vo dr Modärne.
Dr Sümbolismus, wo zu sinere Zit in dr franzöösische literarische Szeene vorgherrscht het, het dr Debussy as e Komponist und e Kulturmensch inspiriert. Si Muusig isch für iire sinnlig Inhalt bekannt und für iiri Atonalidäät, wo zwar uf ere chromatische Donläitere basiert, wo aber d Harmonik und d Melodik von ere nit uf e donals Zentrum oder e Grunddoon festgläit isch.
Dr Debussy isch äine vo de iiflussriichste Komponiste vo dr Belle Époque gsi. D Art und Wiis, wien er nid-dradizionelli Doonläitere und Chromatisme bruucht het, het vili Komponiste noch im beiiflusst.
Bourg-sous-Châtelet
Bourg-sous-Châtelet (ditsch Welschennest) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Territoire de Belfort ìn dr Region Bourgogne-Franche-Comté (bìs 2015 Region Franche-Comté).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Bourg-sous-Châtelet ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1576 als Bur, 1582: Bourg.
Noyalo
Noyalo (bretonisch Noaloù) isch e ehmoligi franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne. Zum 1. Jänner 2016 isch si mit Theix zue dr Commune nouvelle Theix-Noyalo fusioniert wore.
Bourg-sous-Châtelet
Gschìcht
S Gebiet um Bourg-sous-Châtelet hàt ìm Mìttelàlter dr Herre vun Montbéliard ghert und ìsch ìm 14. Johrhundert an d Habsburger kumme. Zàmme mìt em Sundgäu ìsch s mìt em Weschtfälische Frìde 1648 frànzesisch worre. Zitter ànne 1793 hàt s zum Département Haut-Rhin ghert, ìsch àwer 1871 àls Deil vum Territoire de Belfort im Gegesàtz zem iwrije Elsàss bi Frànkrich bliwe.
Noyalo
Geografi
Noyalo lyt am Golf vu Morbihan, 8 km vu Vannes un 53 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 0 m un 22 m iber Normalnull.
Bourg-sous-Châtelet
Verwàltung
vun Bourg-sous-Châtelet ìsch. Bourg-sous-Châtelet ghert zem Kommünàlverbànd.
Noyalo
Gschicht
Noyalo isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1261 as Noyalou (1464: Pont Noyallo, 1497: Noealo, 1554: Noillo, 1636: Noyello).
Bourg-sous-Châtelet
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt vun Bourg-sous-Châtelet ghert zem Franc-Comtois.
Noyalo
Verwaltig
Dr letscht Maire vu Noyalo isch dr Xavier-Pierre Boulanger gsii.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Noyalo ghert zum Bretonisch.
Res
S latinische Wort Res, wo i de dütsche Sproch mit „Sach, Gegestand, Ding“ oder „Weese“ öbersetzt wird, isch en Grundbegriff vo de Philosophii. Als Wortbestandteil findet mer Res i vilne historische Begriff und i de Nochfolg vom römische Rächt, bsunders au i zahlriiche Rächtsbegriff.
I de philosophische Ontologii sind underschidlechi grundlegendi Klassifikazione vorgschlage worde, vo Gegeständ (res), wo usserhalb vom blosse Dänke existiered. So underscheided zum Bischpil de René Descartes (1596–1650) zwüsched em Mentale (res cogitans) und em Physische (res extensa).
Schau ins Land (Fernsehserie)
Schau ins Land isch e Färnseeserie, wu fir dr SWF produziert un anne 1983 zum erschte Mol im erschte Programm gsändet woren isch. D Reschy het dr Wolfgang Glück gfiert, s Buech isch gschribe wore vu dr Lida Winiewicz. Produziert het d Serie dr Roland Diehm.
Inhalt
Dr Profässer fir Aschtronomii Töpfer ziet mit syre Frau un dr Chinder Claus un Karin fir e baar Monet vu Hamburg uf dr Schauinsland im Schwarzwald. Sy Suhn Claus isch zerscht nit begaischteret un cha dr Suhn vu dr Nochbersbuure, dr Baschti, am Aafang gar nit lyyde. No me Wyli wäre die beede Buebe Kamraade un verläbe ne Summer mitenander mit Abenteuer un Muetprobe. Am Änd dränne si ihri Wäg wider, wel s Töpfers retuur gehn uf Hamburg.
Folge
D Folge vu dr Serie sin als 25 Minute lang gsii.
Ulrich Maurer (Politiker)
Läbe
Dr Ulrich Maurer het z Stuegert Abitur gmacht un het derno bis anne 1974 Rächtwwisseschaft an dr Universitet Dibenga studiert. Noch em Assessorexame het er si as sälbschständige Rächtsaawalt z Stuegert nidergloo.
Är isch katholisch, ghyrote un Vater vu zwai Chinder.
Bolitik
Dr Ulrich Maurer isch vu 1971 bis 1980 fir SPD Mitglid vum Gmairot vu dr Stadt Stuegert gsii. Bi dr Oberburgermaischterwahl 1982 isch er gege dr Manfred Rommel unterläge. Ab em 10. April 1980 isch er Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg gsi. Vu 1987 bis 1999 isch dr Maurer Vorsitzer vu dr SPD Bade-Wirttebärg gsii un vu 1992 bis 2001 Vorsitzer vu dr SPD-Landdagsfraktion.
Vu 1995 bis 1999 un Septämber bis November 2001 isch er au Mitglid vum SPD-Bresidium gsii.
Im Juli 2005 isch er no Kritik an dr Bolitik vum Bundeschanzler Gerhard Schröder us dr SPD uusdrätte un isch Mitglid vu dr WASG wore, sy Landdagsmandat het er bhalte.
D WASG isch mit dr Linkspartei.PDS e Bindnis yygangen isch un isch uf dr Landeslischt vu dr Linkspartei.PDS zue dr Bundesdagswahl 2005 aadrätte. Dr Maurer isch Spitzekandidat vu dr Linkspartei z Bade-Wirttebärg gsii un het e Mandat fir dr 16. Dytsch Bundesdag gwunne. Am 16. Juni 2007 isch er dr nei grindete Partei Die Linke byydrätte.
In dr Bundesdagsfraktion vu dr Linke isch dr Maurer bis Oktober 2009 ain vu zwai barlemäntarische Gschäftsfierer gsii, derno stellverdrättende Fraktionsvorsitzer. Bi dr Bundesdagswahl 2013 isch er nimmi aadrätte.
Realität
Als Realidäät (lat. realitas, ‚Wirkligkäit‘; über res, ‚Sach‘, ‚Ding‘, ‚Wääse‘) wird im allgemäine Sproochgebruuch d Gsamthäit vom Reale bezäichnet. Als real gältet öbbis, wo kä Illusion isch und au nid abhängig isch vo de Wünsch oder Überzüügige vom ene Äinzelne. Real isch au alles, wo in Woored eso isch, wie s usgseet, bzw. wo bestimmti Äigeschafte het, wo „robust“ si, also nit nume in äinere Hiisicht und nit nume für e Zitli (→ Authentizidäät). D Realidäät isch in däm Sinn also daas, wo mä von em cha sääge, ass es „bestimmt“ sig. En intenzionals Objekt (z. B. en Überzüügig, en Iischetzig, e Beschriibig, e Bild, e Film oder e Compiuterspiil) gältet denn als realistisch, wenn s d Äigeschafte vo dr Wirkligkäit, wo s daarstellt, in e Hufe Hiisichte und ooni sä z verzerre spieglet (→ Realismus).
Daniel Heintz
Dr Daniel Heintz dr Elter (* um 1530–35 z Alagna, Piemont; † 1596 z Bärn) isch e Baumäister, Archdekt und Bildhauer in dr Noochgotik und dr Rönessans gsi.
Lachen (Begriffsklärung)
Lachen chan folgendes bedüte:
Daniel Heintz
Lääbe und Wärk
Dr Heintz het vor allem z Basel und z Bärn gschafft. 1559 isch er Bürger vo Basel worde und 1591 Burger vo Bärn. E isch bewiise ass er 1580 dr Oobemooldisch im Basler Münster gmacht het. 1581/82 het er d Stääge im Basler Roothus und dr Spiesshof baut. S Zumfthuus zu Wiilüt z Basel wird iim zuegschriibe. Z Bärn het er 1571 bis 1574 s Gwölb vom Middelschiff vom Münster baut. Usserdäm het er dr Rönessanslettner, wo 1864 abbroche worden isch, und 1575 d Justitia-Figur am Münsterportal (hüte im Historische Museum Bärn) gmacht. 1588 isch er für immer uf Bärn züüglet und het dört s Amt vom stedtische Wärkmäister übernoo.
Lachen (Begriffsklärung)
Lachen ich de Name vo däne Örtlichkaite:
z Dütschland:
i de Schwiz:
Lueg au:
Muhen
Muè, offiziell Muhen, isch e Gmeind im Bezirk Aarau im Kanton Aargau.
Geografy
D Gmeind lyt im undere Suuretaal zwüsche Hirschtu und Oberämpfälde. S Gmeindbiet goot i dr Ebeni im Weschte chly über d Suhre use. D Gränze isch deils mid dr Schnällstrooss 24, wo vo Aarau uf Sursee goot, zämegleit. S Dorf het drü alti Dorfchärn: Obermuè, Mittelmuè, wo au d Chile stoot, und Undermuè, wo a dr Strooss am Oschtrand vom Taal ligge. Derzue het d Gmeind i dr Ebeni no d Sidlig Hard und bi Undermuè s Kwartier Schwabistaal. Im Oschte goot dr Gmeidbann i drü churzi Sytetääler ine und bis uf d Höchi vom Bärgrügge, wo s Suuretaal vom Wynetaal trennt.
D Nochbargmeinde vo Muè sind Oberämpfälde, Gräniche, Chulm, Hirschtu, Holzike und Chölike.
Gschicht
S Dorf isch inere Kwelle us em Joor 1045 s erschte Mol gnännt.
Ane 1901 isch d Strecki vo dr Suuretaalbaan dur Muè ufftoo worde.
Architektur
Di refermierti Chile isch ane 1961 bout worde.
Im «Bääre» z Muè isch dr Bernhard Matter ufgwachse.
Burg Landeck (Baden)
D Burg Landeck isch e Burgruine uf eme Chalchsteifelse z Däninge, nerdli vu dr Stadt Ämmedinge im Landkreis Ämmedinge z Bade-Wirttebärg. D Ruine ghert zue dr wenige guet erhaltene Ruine im Bryysgau.
Gschicht
D Ober- un d Unterburg sin um 1269 böue wore. Anne 1260 wird dr „Dietrich, der Vogt von Landecke“, e Gfolgsmann vu dr Herre von Geroldseck, in ere Urkund gnännt. Im Johr 1277 chunnt d Burg in dr gmeinsam Bsitz vu dr Brieder Heinrich un Walther von Geroldseck. 1298 wird si vum Grof ''Egino II. vu Fryybeg un dr Fryybeger Burger blageret, 1300 chunnt si vum Heinrich von Geroldseck iber dr Johanniterorde an dr Fryybeger Burger Johann Snewlin''. Bi dr Burg wird e Städtli gnännt, wu aber vor 1400 wider yygoht. 1315 wird s erscht Mol d Burgkapälle St. Katharina dur dr Mitinhaber Heinrich von Rappoltstein gnännt. 1354 nännt sich dr Konrad Snewlin s erscht Mol „von Landeck“, ab 1394 wohnt dr Hanmann Snewlin von Landeck mit syym Vetter Heinrich von Wiesneck uf dr Burg. Dr Snewelin het däm im nämlige Johr di halb Burg verpfändet, nämli di „niedern Burg“ mit em Geißestaal, em Bachhuus un em Chäller unter dr Kapälle. 1428 hän di drej Sihn vum Hanmann d Burg unter sich ufdeilt. 1490 prozessiere dr Anthony un dr Bastian Snewlin von Landeck um d Deilig vu dr Burg, acht Johr speter, 1498, muess di verschuldet Familie Landeck d Burg vum Markgrof Christoph vu Bade zum Läche neh. 1511 verchauft dr Bastian Snewlin von Landeck d Helfti vu dr Burg an syy Lächeherr, dr Markgrof vu Bade. 1525 wird d Burg vu ufständische Buure gschlisse un nimi ufböue. Dr Markgrof Ernst vu Bade het derno 1538 dr Räscht vu dr Burg mit em Dorf Kendrige gchauft.
Aalag
D Burgaalag isch e zwedeiligi Aalag gsi: e Oberburg mit eme uffige Chämmi, un e Unterburg mit eme guet erhaltene Chämmi, eme Palas (20 x 10 Meter) mit spotromanische un friegotische Doppelfänschter un ere Burgkapälle mit eme gotische Chorboge, Fänschter mit eme Chryzrippegwelb un Konsolfigure.
Meşale Tolu
D Meşale Tolu (* 1984 z Ulm) isch e dytschi Schurnalischti.
Lääbe
Ihre Mann isch am 4. April 2017 verhaftet wore un in Untersuechigshaft chuu. Am 30. April 2017 isch au d Meşale Tolu verhaftet wore. Ihre wird vorgworfe, si sei Mitglid vun ere »terroristische Organisation« un heb fir die Propaganda gmacht. Am 6. Mai het e Richter Haftbefähl erloo, drnoo isch si im Istanbuler Frauegfängnis inhaftiert gsi. Dr Dytsch Schurnalischteverband het des e „dreiste Willkürakt der türkischen Autokratie gegen die freie Presse“ gnännt.
Am 18. Dezämber 2017 isch d Meşale Tolu us dr Haft entloo wore, het aber d Tirkei nit derfe verloo. Ihre Mann isch scho Ändi Novämber vorlaifig uf freie Fueß gsetzt wore, wel e Gricht z Istanbul dr Haftbefähl gege ne glupft het. Am 20. Augschte 2018 het e Gricht d Uusraisespeeri gege d Tolu ufglupft, nit aber die gege ihre Mann. Am 26. Augschte isch si uf Dytschland retuurchuu.
Sonogno
Sonogno (lombardisch Senögn) isch en Ort in dr Gmai Verzasca im Kanton Tessin, Schwyz. Bis 2020 isch es sälber e Gmai gsi.
Geografi
Sonogno isch s hinterscht Ort im Verzascadal un lyt in ere Muelde bim Zämmefluss vu dr Gebirgsbäch us em Redorta- un Vogornessodal. Drzue ghert no d Fraktion Seccada.
Gschicht
Sonogno isch zum erschte Mol anne 1200 as Sornono gnännt wore un 1417 as Senognio.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Sonogno ghert zum Ticinese.
Establishment
Establishment (ENS establishment [] ‚Iirichdig‘, ‚organisierti Körperschaft‘) bezäichnet e Miliöögrubbierig oder Klass, wo wirtschaftlig, politisch und gesellschaftlig iiflussriich isch: en etablierti Elite. Dr Begriff het mäistens Konotazioon, wo kritisch bis abläänend isch.
Dr Usdruck isch vor allem dur d Juuged- und Studäntebeweegig vo de middlere 1960er Joor as Schlagwort für d Chreft brucht worde, wo an dr Macht gsi si und wo alles gmacht häi, zum iiri Macht z befestige und die nid-briwilegierte Schichte z underdrucke. Im Lauf vo dr 68-Beweegig isch er e ständigs Schlagwort gsi, z. B. vo de „Republikanische Klub“, wo dennzumol entstande si.
Liste der Mitglieder des Schweizerischen Bundesrates
Parteie vo de Bundesräät
(Stand: 1. Jänner 2019)
Bundesräät pro Kanton
D Kantön, wo di jetzige Bundesräät härchömed, wörid fett aazeigt. (Stand Dezember 2018)
Jahr vom Rücktritt bis zum Tod
Alt-Bundesröt, wo no läbid, wörid fett aazeigt.
Ältischti Bundesräät
Alt-Bundesräät, wo no läbid, wörid fett aazeigt.
Fraue im Bundesraat
Bis ane 1984 und vo 1989 bis 1993 sind kai Fraue im Bundesraat gsesse. Vo 2010 bis 2011 sind vier, vo de sibe Bundesröt, Fraue gsii.
Europäische Linkspartei
D Partei vun dr Europäische Linke (Abkirzung EL) isch om 8. Mai 2004 in Rom vun 15 europäische Parteie us em linke un kommunistische Spektrum grindet wore. Im Unterschid zue dr Vereinigte Europäische Linke - Nordische Grüne Linke isch d EL e eigeni Partei un nit bloss e losa Hufe as fraktioneller Zommeschluss. D GUE isch mit 41 Abgeordnete im Europäische Parlament nur gonz knapp hinter de Griene dr fimftstärkscht Fraktion, un d EL repräsentiert de grescht Deil vun dere Fraktion. D EL het aber au Mitglidsparteie us Länder, wo, wie au d'Schwyz, nit zue dr EU ghere.
Zil vun dr EL isch d Entwicklung vun eme alternative soziale un politische Modell zum Kapitalismus un Aktivitäte gege di wachsend Militarisierung un Krieg, derzue dr Iisatz fir Umweltschutz un d Achtung vun de Menscherächt.
Dr Vorsitzende isch sit em 5. Dezember 2010 de Pierre Laurent vun dr franzesische Parti communiste français.
Frieden zu Basel
1499 isch dr Friide zu Basel zwüschem Kaiser Maximilian I. und dr Schwiizer Eidgenosseschaft abgschlosse worde.
Zum Abschluss vom Schwobechrieg, wo dr Kaiser Maximilian I. understützt vom Schwöbische Bund gege d Schwiizer Eidgenosseschaft gfüehrt het, für zum se zum zahle vom Gmeine Pfennig und zer Anerkennig vom Riichskammergricht z zwinge, hai d Eidgenosse am 22. September 1499 im Friide vo Basel ihre Schdandpunkt duuregsetzt und si so de facto uus em Dütsche Riich uusgschiide, au wenn si nid d Absicht gha hai, s Riich z verlo. De jure isch ihri Unabhängikeit im Weschdfälische Friide international anerekennt worde.
Partei der Arbeit
Partei der Arbeit – churz PdA – isch e Schwizer Partei, wo sich Mänsche zämefinded, wo im Kapitalismus ä mänschenunwürdigi Gsellschaftsform gsehnd und in drum ablehned. Nu im Sozialismus –  im Friide und in äre solidarische Gmeinschaft  –  händ i den Auge vo de PdA d Mänsche längerfrischtig ä Chance, äs humans Läbe füere zchönne. Äs Gsellschaftssystem, wo für und nöd gäge d Mänschen isch, fallt aber nöd vom Himmel. Drum engagiert sich d PdA nöd nu parlamentarisch, sondern au usserparlamentarisch bi Demos, Widerstandsaktione und i de soziale Bewegige.
Gschicht
D PdA isch 1944 gründet worde, nochdem dass die Kommunistische Partei der Schweiz (KPS) 1940 vo de Behörde verbote worden isch (u. a. um Nazitütschland gfällig zsi). Noch Johr im Undergrund händ denn d Schwizer Kommunischte noch Wäg gsuecht, wider legal chönne zschaffe und händ sich 1944 mit Sozialdemokrate, wo mit de Politik vo de SP nüme zfriede gsi sind, i dä PdA zämegschlosse. Die neu Partei hät denn i de erschte Nochchriegsziit sensationelli Erfolg gha. Mit em Ufcho vom Chalte Chrieg hät si aber starch under dä antikommunischte Stimmig und dä Usgränzig, won er erzügt hät, glitte. Vor allem i de Tütschschwiz hät d PdA denn starch a Bode verlore. I de Wälschschwiz isch si resistänter gsi. Dört spillt si, vor allem i de Kantön Genf, Waadt, Neueburg und Jura, aber au im Tessin, kommunal und kantonal immer no ä wichtigi Rolle. Au ihri Nationalröt chömed vo dört. I jüngster Zit isch es de PdA aber glunge, au i de Tütschschwiz Sektione wieder neu zgründe. D PdA isch Mitglid vo de Europäische Linkspartei.
Schwabenkrieg
Im Schwobechrieg, au Engadiner Chrieg odr Schwizer Chrieg, het 1499 d Schwizer Eidgenosseschaft dr Kaiser Maximilian I. (1493-1519) und dr Schwöbisch Bund besigt und so s chönne verhindere, ass si dr Gemein Pfennig müesse zahle und s Riichskammergricht müesse anerkenne. Im Friide vo Basel het sich d Eidgenosseschaft de facto vom Dütsche Riich glöst, ä Zueschdand wo 1648 im Weschdfälische Friide de jure beschdädigt worden isch.
Verlauf
Im Januar 1499 hai die erste Usenandersetzige wägem Münsterdal zwüsche de Tiroler und de Graubündner agfange. Bim liechtesteinische Triese isch s am 12. Februar zum erste Gfächt cho, e Wuche spöter isch am 20. Februar bi Hard die ersti Schlacht gschlage worde, bi welere Duusigi vo Kaiserlige umcho si. Am 22. Merz isch es chliis Gfächt am Bruederholz bi Riinech usgfochte worde, am 11. April bi Schwaderloh in dr Nöchi vo Konstanz, am 17. hai d Eidgenosse Düenge eroberet und am 20. hai si bi Frastanz im Vorarlbärgische im Kaiser Maximilian si Schwöbische Bund besiigt. Am 22. Mai hai die Drei Bünd mit dr Understützig vo dr Eidgenosseschaft bi dr Calve im Münsterdal die Kaiserlige gschlage und in dr letzte Schlacht am 22. Juni hai d Eidgenosse bi Dornach dr Chrieg für sich entschiide.
Am 22. September isch dr Friide z Basel abgschlosse worde.
Folge
Ä diräkti Konsequenz vom Resultat vom Schwobechrieg isch d Uufnahm 1501 vo de Riichsschdedt Basel und Schaffhuuse in d Schwizer Eidgenosseschaft gsi.
Tour de Romandie 2018
Di '''72. Tour de Romandie 2018''' isch e Etapperänne in dr Romandy gsii. S Radränne het vum 24. bis zum 29. April 2018 stattgfunde un isch Dail vu dr UCI World Tour 2018 gsii. Gsamtsiiger isch dr Slowen Primož Roglič wore.
Gemeiner Pfennig
Dr Gemein Pfennig isch än allgemeini und diräkti Riichsschdüür gsi wo im 15. und 16. Johrhundert im Dütsche Riich erhobe worden isch.
Gschicht
Dr Gemein Pfennig isch 1422 beschlosse worde und bis 1551 elfmol uusgschriibe und widr uufghobe worde. Am Riichsdag z Worms im Johr 1495 het dr Kaiser Maximilian I., wo Gäld bruucht het für siini Chrieg gege Frankriich und gege s Osmanische Riich, broklamiert, ass jedi Person, wo elter as 15 siig und es Vermöge vo meh as 500 Gulde haig, jedes Johr ä halbe Gulde Schdüür müess zahle und bi Vermoge vo meh as 1000 Gulde ä ganze Gulde. Wär weniger as 500 Gulde gha het, het müesse ä Vieräzwanzigschdel vom enä Gulde zahle.
Eini vo de Folge vom Wormser Beschluss isch dr Schwobechrieg vom Johr 1499 gsi, wo mit em Basler Friide z Änd cho isch.
Quelle
, Band 7, S.170
Gregor X.
Dr Gregor X. (* 1210 z Piacenza as Tebaldo Visconti; † 10. Januar 1276 z Arezzo) isch vo 1271 bis 1276 Babst gsi.
S 2. Konzil vo Lyon
Dr Gregor het mit em 2. Konzil vo Lyon e nöije Chrüzzuug welle organisiere, d Begäisterig drfür isch aber in Gränze bliibe. Drfür isch s im Kaiser vo Byzanz Michael VIII., glunge d Widerveräinigung vo dr Ost- mit dr Westchille duurezsetze. Dr Michael het si Riich eso vor de Expansionsglüst vom Köönig vo Sizilie, em Karl vo Anjou, welle schütze. Dr byzantinisch Klerus und s byzantinische Volk häi bsundrigs sit em Vierte Chrüzzuug d Latiiner ghasst und si gege d Union gsi. Scho im Michael si Soon und Noochfolger Andronikos II. Palaeologos het 1282 dr Union en Änd gmacht.
Mit em Dekret Ubi periculum het s Konzil d Babstwaal greeglet. Dr Waalbrozäss het zää Dääg noch em Dood vom alte Babst aagfange und s Konklave isch iigfüert worde, so dass es rascher gieng, bis es nöije Babst gweelt wurd.
Dood
Dr Gregor X. isch am 10. Januar 1276 z Arezzo gstorbe und im Dom dört begraabe worde. Er isch seelig gsproche worde und si Gedänkdaag isch si Doodesdaag am 10. Januar.
Frauenfeld
D Stadt Frauefäld (amtlig Frauenfeld) isch e politischi Gmeind und dr Hauptort vom Bezirk Frauefäld und vom Schwiizer Kanton Thurgau.
Wäge siner geographische Lag und dr wirtschaftlige und politische Verortig ghört Frauefäld zur Metropolregion Züri und zur Ostschwiiz.
Zsämme mit de aagränzende Gmeinde Felbe-Wellhuuse und Gachnang bildet s d Agglomeration Frauefäld mit knapp 28'000 Iiwohner.
Name
Dr Kärn vo dr Stadt Frauefäld isch vo öbbe 1230 aa uf „unserer lieben Frauen Feld“, aso uf eme Fäld baut worde, wo dr Maria, dr Mueter vom Jesus gweiht gsi isch. Er lit uf ere Hochflechi, wo gege Weste steil in d Thurebeni und im Süde in eme felsige Absturz zur Murg abfallt.
Stadtgliderig
Die hütigi Stadt Frauefäld hät acht Quardier: Vorstadt (Altstadt und oberi Vorstadt), Ergate-Talbach, Churzdorf, Langdorf, Herte-Bannhalde, Huebe, Gerlike und Erzeholz-Horgebach-Osterhalde.
Isebahn
Frauefäld isch mit em Bahnhoof Frauefäld und em Bahnhoof am Marktplatz i verschideni Richtige an öffentliche Vercheer aagschlosse.
Stadtbus
D Stadt Frauefäld hät en Stadtbus mit 5 Linie.
Schuele
Z Frauefäld gits näbed de Primar- und Sekundarschuel au no e Kanti mit ere Informatikmittelschuel.
Wirtschaft
Z Frauefäld sind d Firmene Sigg, Bauer, Chemtura und vili anderi dehei. Im Stadtgebiet isch e Zuckerfabrigg und en Waffeplatz vo der Schwiizer Armee.
I der Stadt isch der Hueber Verlag gsi, wo anne 2011 an Zürcher Verlag Orell Füssli verchauft worden isch.
Ruedi Sommerhalder
De Ruedi Sommerhalder (* 1947 z Wettige ) isch en Schwiizer Künstler.
Läbe
Er isch im Chloschterquartiir z Wettige ufgewachsen. In de RS isch er zum Militärtaucher usbildet worde und het uf di Art s Wasserschloss kenneglernt, wo ihn immer wider künschtlerisch inschpiriirt. Sit Endi vo de 1970er Johr läbt er z Undersiggedal, wo er sit em 1995i im Stroppel-Areal sis Atelier het. Er schaffet als Kunsthandwerker und Lehrer an de Kanti Wettige. De Ruedi Sommerhalder isch ghürote und het mit sinere Frau Tonia erwachseni Chind.
Kunscht
De Ruedi Sommerhalder bearbeitet Holz, Stahl, Stein und witeri Materialie. Im Aargau, bsunders in de Umghebig vom Wasserschloss, sind sini Chunschtwerk im öffentliche Ruum sehr präsent, so het er bischpilswis de Chreiselschmuck vo de Verchehrskreisel z Lauffohr und z Undersiggedal gestaltet. Eini vo sine Holzarbeite, e drüteiligi Figuregruppe mit Obigmolstisch, wo er 1995 zämme mit em Otto Strauss für di reformiert Chile Birmenschtorf gschaffe het, stoht hüt no in dere Chile.
Die unwürdige Greisin
Om was-es en dera Gschicht gôht
A 13-jähriger Bua schildret de ledschde zwoi Jôhr em Leaba vo seira Großmuader vädderlicherseits. Des älles schbiilt sich em Badischa ab zo sellra Zeit, wo dui Erzehlong vom Dichter vrfasst wôrra ischt, also gega Ende vo de 1930er Jôhr.
Em Aldr vo 72 Jôhr wuud em Erzehler sei Oma Witwe. Dera ihr Môô hôt a kleis Gschäft ghet ond des mit zwoi bis drei Ghilfe gfihrt. Sui selbr hôt sich de ganz Zeit aufgopfret, ohne Helfer da Haushalt gfihrt ond fenf vo siiba Kendr uffzoga. Wia dia erwachsa gwäa send, hend zwoi Mädla ihr Glick en Amerika gsuacht ond zwoi Buaba send halt so us-em Städtle wegzoga. Bloß oiner, dr jengscht ond schwechlichscht, ischt en seim Hoimetort bliiba ond hôt als Buachdrucker gschafft. Em Vadder vom erzehlenda Bua hôt’r oft an Briaf gschriiba, wo-nr dren gschildret hôt, was d Muadr so treibt.
Dui schbiaßbirgerlicha Vrwandtschaft, ganz bsondrs dr Buachdrucker, erwardet vo dr Witwe, dass-se sich en d Beschaulichkeit vom einsama Witwastand zruckzuit, ihre Erschbarnis zammahelt ond dô drmit hin ond wiidr de Kender ond Enkel ondr d Ärm greift. Abr was macht dui alda Frau? Se gôht ens Kino, isst en dr Wirtschaft z Middag, legt sich an nuia Freindeskreis zua, wo us dr Sicht vo ihre Kendr ganz suschbekt ischt, ond genehmigt sich emmr môl wiidr a Viirdele. Zo ällem Ibrfluss bschdellt-se au noh amma scheena Dag a Kutsch ond lôht sich dô drmit zo-ma Pferderenna fahra. Kurz ond guad: Se geniißt uff ihr Art ond Weis s Leaba en de volle Ziig, bis-se schliaßlich amma Herbschtdag em Altr vo 74 Jôhr – ganz friidlich drhoim uff-ma Holzstuhal am Fenschtr – ihre Auga fir emmr schliaßt.
Was sonscht noh erwehnenswert ischt
Gega Ende vo dr Erzehlong fasst dr Dichtr da Senn vo seira Gschicht so zamma: ''Genau betrachtet, lebte sie hintereinander zwei Leben. Das eine, erste, als Tochter, als Frau und als Mutter und das zweite einfach als Frau Berthe, eine alleinstehende Person ohne Verpflichtungen und mit bescheidenen, aber ausreichenden Mitteln. Das erste Leben dauerte etwa sechs Jahrzehnte, das zweite nicht mehr als zwei Jahre.'' Dô drmit wuud scho dr ganze Bert Brecht offabart. Em Mikrokosmos siht mr de ganz Welt vom Dichter: D Bildong vom Bewusstsei ond d Kridik an dr Gsellschaft, s Schreida zor Tat ond d Vrenderong vo de Vrheltnis, a Lobliad uff d Emanzipazioo ond d Freiheit.
Litradur
Bertolt Brecht: Kalendergeschichten, Rowohlt Taschenbuch Verlag GmbH, Hamburg, Daschabuach Nr. 77, ISBN 3-499-10077-0
Noyal-Pontivy
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Gschicht
Noyal-Pontivy isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1082 as Nuial (1204: Noal, 1219: Noyal, 1221: Noiaal, 1235: Noial, 1251: Noeal, 1453: Noyal Pontivi, 1554: Noial Pontevey).
Verwaltig
vu Noyal-Pontivy isch. Noyal-Pontivy ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Noyal-Pontivy ghert zum Bretonisch.
Landkreis Calw
Nåchborgraes send, em Uhrzaegor nåch, em Norda dor Enzgraes ond d´ graesfreia Schdadd Pforza, em Oschda dor Graes Bebleng, em Sidoschda dor Landgraes Dibeng, em Sida ond Sidwäschda dor Landgraes Fraedaschdadd, em Wäschda dor Landgraes Raschdadd ond em Nordwäschda no dor Landgraes Karlsrua.
Viir vo de Schdedd ond Gemaendena hend s´ Prädikat "Bad": Bad Daenach, Bad Härraalb, Bad Liabazell, Bad Wildbad. Wege dem håest sich dor Landgraes Calb gärn „Bädorgraes“ (Bäderkreis).
Geografische Sacha
Dor Graes Calb leid zwischa Sduagord em Osda und Karlsrua em Wäsda. Bis uff on glaene Dåel em Osda, där må zomm Gae ghaerd, leid dor ganze Graes em Nordschwarzwald. Ennorhalb vom Graes wäggsled Haochflechena ond diafe Däälor midenandor aa. D Bevelkorong konzendrird sich iborwiiged uff Sdedd en de Dälor (Aldasdåeg, Nagld, Calb, Bad Wildbad-Calmbach ond Bad Härraalb.)
Dor sidliche ond dor esdliche Dåel vom Graes wird vo dor Nagold durchflossa. Se fliasd vo Aldasdåeg nåch Sidosda uff d Sdadd Nagld zua. En Nagld machd-se on scharfa Gnigg nåch lenggs ond fliasd, fasd wia mid-m Lineal zoga, dor grade Wäag nåch Norda, durch Calb durch ond weidor aus-m Graes naus bis nåch Pforza, må se en-d Enz naegåd. Dor wäsdliche Dåel vom Graes wird vo dor graosa ond vo dor glaene Enz durchflossa, dia må sich en Calmbach zor Enz voraeniged. S Wassor vom graesda Dåel vom Graes gåd en dor Näggor nae. A Ausnãm machd blos dor glaene nordwäsdlich Zibfl mid Bad Härraalb, där ibor s glaene Flissle Alb nåch Nordwäsda diräggd en dor Rhae nae endwässored.
Zwischem Nagolddaal ond-em glaena Enzdaal leid d Haochfleche vo dor Enz-Nagold-Bladd, dui må fasd d Hälfde vo dor Fleche vom Graes ausmachd. Sui ond ao älle glaenore Hoachflechena vom Graes send blos wenich besidld ond hend viile sdille ond ärholsame Gẽgeda. D haechsda Sdell vom Graes leid bei Sbrollahaus an dor wesdlicha Graesgrenz ond isch 955 m haoch. D diafsda Sdell isch dor Ausfluss vo dor Nagold aus-m Graes hendor Ondorreichabach mid 252 m.
Wirdschafd ond Vorkehr
Dor Graes Calb gild als iborwiiged lendlich sdruggdurird. D wirdschafdlich sdergsda Sdadd em Graes isch Nagld em Sidosda. D so genannde "Gaegmaendena" (Gäugemeinden) em Osda vom Graes tendired aedeidich nåch Beblenga-Sendfenga mid saenor sdarga Indusdri ond vorzåechned on kontinuirlicha Bevelkorongszuazug. Dor Bad Härraalbor Zibfl isch nåch Karlsrua oriendird.
Fir dor Fremdavorkehr wichdich send dia viir Bädorsdäddla Bad Härraalb, Bad Liabazäll, Bad Teinach ond Bad Wildbad mid ihre Ãgebod. Wär d Sdille suachd ond lange Sbazirgeng gärn håd, fendet båedes uff de Haochflechena. Als Gehaemtibb gild Enzklesdorle am End vom graosa Enzdaal.
Haobdvorkehrslinia send drei Bundessdråsa: Em sida d B28 (Dibenga -) Nagold - Aldasdåeg (- Fraedasdadd), em Osda d B463 (Horb -) Nagld - Calb (- Pforza), ond middla durch dor Graes vo Norda nåch Sida d B294 (Pforza -) Bad Wildbad - Glaes Enzdaal (- Fraedasdadd). A Audobå gåd koena durch dor Graes.
Vo Pforza ibor Calb ond Nagld nåch Horb gåd a Eisabãlinie, dui må äll halba bis äll ganza Sdond fehrd. Von-ra graosa Bedeidong fir d weidora Endwigglong isch, dass-mor d frijora Wirddabärgischa Schwarzwaldbã zwischa Rennenga/Weil dor Sdadd ond Calb widor en Bedriib nemma mechd. Uff dui Weis griagd nemlich dor Graes widor on diräggda Ãschluss nåch Sduagord.
Aus dor Gschiichd
S ganze Graesgebiid isch vo aldors här ganz wirddabärgisch gwäa odor ondor wirddabärgischor Oborhohaed. Anna 1938 send dia båede Oboremdor Calb ond Nagld zomm Graes Calb zsẽmagschlossa wårda. D Graesreform vo 1973 håd koene graesore Vorendoronga bråchd.
Vo iborragendendor Bedeidong fir dor ganze Nordschwarzwald isch em Hoachmiddlaldor s Glosdor Hirsao gwäa, dees må zor Reformbewegong vom franzesischa Cluny ghaerd håd. D Ruina vom Glosdor send bis haed aedrigglich ond dined em Sommor als Kuliss fir d "Calwer Klosterfestspiele".
S Kirchle vo Kendhaem em Nagolddaal, 5 km sidlich vo Calb isch vormudlich d eldesda ärhaldena Kirch en ganz Deidschland.
Em Graes Calb schwäddsd mor vo Aldors här haobdsächlich Wäsdschwäbisch. En a baar Gmaendena em Wäsda ond em Nordwäsda vom Landgraes mischd sich on leichdor sidfränggischor Aefluss drondor.
Sdedd ond Gmaendena
Zom Landgraes Calb ghaered zäa Schdedd ond fuffzäa Gmaendena.
Schdedd (Offizielle Schreibweise) (Aewonor zomm )
Gmaendena (Offizielle Schreibweise) (Aewonor zomm )
Vorwaldongsgmaenschafda bzw. Vorwaldongsvorbend.
Gabun
Geografy
Gabun lyt an dr weschtligen Atlantikkischte vu Zäntralafrika un goht vu dert uus bis churz vor s Kongobecki. D Lengi vu dr Kischte lyt bi 885 km. S weschtli Kischtediefland stygt no rund 200 Kilometer stapflefermig bis zue dr Nidergineaschwelli im Oschten aa.
Dr grescht Fluss vum Land isch dr Ogooué, wu si mit syne Hyffe Näbefliss dief in s Biet vum Hochland yygschnitte het. Dr hegscht Bärg vu Gabun isch nit feschtglait. S git verschideni (fählerhafti) Aagabe, wu bis zue 500 Hechemeter vonenander abwyche. Di hegschte Hebigen im Norde un Side gehn bis grad iber 1.000 m i. d. M.
Oberentfelden
Geografy
S dorf lyt im undere Suuretaal. Dr Gmeindbann goot kwer über s ganze Taal vom Hügelzug im Oschte bis i d Wälder im Weschte, wo d Gmeind an Kanton Soledurn aachunt.