cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Norwegische Sprache
Nynorsk hingeege isch e Sintheese us de autochthone norwäägische Dialäkt und het dorum mee Gmäinsamkäite mit de westskandinavische Sprooche Färöisch und Isländisch as Bokmål, Däänisch und Schweedisch. Es wird vo öbbe 10 bis 15 Brozänt vo dr norwäägische Bevölkerig gschriibe.
Høgnorsk schliessli wird nume in seer chliine Kräis pflägt.
Formales System
E formals Süsteem isch e Süsteem vo Sümbolchettene und Reegle. D Reegle si Vorschrifte für wie mä äi Sümbolchetti in en anderi umwandlet, also Brodukzione von ere formale Grammatik. D Reegle chönne drbii räin süntaktisch aagwändet wärde, das häisst, ooni dass mä d Bedütig vo de Sümbol kennt. Formali Süsteem wärde in verschiidene wüsseschaftlige Diszipline wie dr Logik, dr Mathematik, dr Informatik und dr Linguistik verwändet, bsundrigs zum us bekanntem Wüsse nöiji Ussaage abzläite.
Kalkül wird vilmol in dr gliiche Bedütig wie formals Süsteem verwändet; mänggisch verstoot mä aber under eme Kalkül e formals Süsteem mit bestimmte Iischränkige.
Lamone
Lamone (lombardisch Lamon) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Vezia im Bezirk Lugano.
Geografi
Lamone lyt am linke Stade vum Vedeggio am Fueß vum San Zeno. zue dr Gmai ghert au dr Wyler Ostarietta. Nochbergmaine sin Bedano, Cadempino, Cureglia, Gravesano, Manno, Origlio un Torricella-Taverne.
Gschicht
Lamone isch zum erschte Mol gnännt wore anne 854 as Namonni, 1295 Lamono.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Lamone isch dr Marco Balerna.
Meßkirch
Mässkirch (dt. Meßkirch) ischt a Stadt em Landkreis Semmerenga en Bada-Wirttaberg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 47,2 % Landwirtschaftsfleche, 41,8 % Wald, 9,7 % Sidlongsfleche ond 1,3 % sonschticher Fleche.
Iris von Roten
D Iris von Roten (* 2. April 1917 z Baasel as Iris Meyer; † 11. Septämber 1990 eebe deert; haimetberäächtigt z Araro) isch e Schwyzer Jurischti, Schurnalischti un Fraueräächtleri gsii.
Lääbe
D Iris von Roten isch us ere guetbuurgerlige un guetsituierte Familie gsii. Ire Vatwerisch dr Inschenieer Johann Walter Meyer gsii, iri Mueter d Bertha geb. Huber. D Matuura het si z Züri gmacht. As aini vu dr weenige Frau in ire Zyt het si an dr Universideete Bärn, Gämf un Züri studiert un isch in Räächtswisseschafte promoviert woore.
Meßkirch
Gmoedsgliderong
Zue Mässkirch gheret d Stadtdoel Diadaschhofa (Dietershofen), (Haedorf Heudorf), Igalschwies (Igelswies), Lãnghaat (Langenhart), Mennenga (Menningen), Mässkirch, Rengatschweiler (Rengetsweiler), Ringgabach (Ringgenbach) ond Rohrdorf (Rohrdorf).
Iris von Roten
Lääbe
Si het anne 1946 dr Peter von Roten ghyroote, ne Arischtokraat un Grooßroot, speeter Nazionaalroot us em Kanton Wallis. Mit im het si ne gmainsaami Doochter ghaa, d Hortensia. D Iris von Roten het s ab dr Voorschtellig gruust, «nume» Huusfrau un Mueter z syy. Si isch d Paartneri vu irem Mann in ere gmainsame Aawaltschanzlei woore, s Aawaltsbatänt het si 1946 iiberchuu. In iire Ee sich ere iri Säbschtbstimmig wiichtig gsii. Dur di negatiiven Erfaarige uf dr Aarbet – si isch ständig fir d Sekreteeri ghalte woore – isch si zuen ere engaschierte Feminischti woore.
Meßkirch
Gschicht
Mässkirch ischt zom erschte Mol gnennt worde anne um 1080.
Iris von Roten
Lääbe
Vu 1943 bis 1945 het si as Redaktoori fir d Zytschrift Schweizer Frauenblatt gschafft. In dr Joor 1948 un 1949 isch si zue me Stuudienufenthalt ín dr USA gsii un het no ire Rugcheer vu 1950 bis 1951 as Wäärbeschefi bi Hanro gschafft.
Wu s Simone de Beauvoirs Wäärch Das andere Geschlecht uusechuu isch, het si aafange ne aige Buech schryybe, wu anne 1958 erschiinen isch. Frauen im Laufgitter het d Iris von Roten iber Naacht zur maischtkritisierte Persoon vu dr Schwyz in ire Zyt gmacht. S Buech het eso ne Skandal uusgleest, ass «die Emanze der Schweiz» au vu Fraue gäächtet wooren isch, wu sii un nit di waalberäächtige Schwyzer Manne fir d Abläänig vu dr eerschte Volksabstimmig iber s Frauenstimmräächt in dr Schwyz im Februar 1959 verantwoortli gmacht hän.
Meßkirch
Verwaltong
Dr Schuldes ischt dr Arne Zwick.
Iris von Roten
Lääbe
D Iris von Roten het mit dr wieschte Kritik schläächt chenne umgoo. Wu au Frauenorganisazioone si gäächtet hän, het si si zrugzooge un isch anne 1960 elaai mit irem Öutoo segs Moonet lang dur d Tirkei graist. Iber die Rais het si bi ire Rugcheer e Buechgschriibe, wu aber aafangs vu kaim Verlaag aagnuu wooren isch. Wiider isch si uf langi Raise gange, des Mool in Nooche Oschte, dr Maghreb, Sri Lanka un Brasilie. In dr 1970er Joor het si aagfange nit nume iber iri Raise z schryybe, nai, si het au aagfange, was si erläbt het, in Bilder z moole.
Meßkirch
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Mässkirch ghert zom Schwäbisch.
Iris von Roten
Frauen im Laufgitter
In irem Wäärch Frauen im Laufgitter, wu anne 1958 uusechuu isch, het d Iris von Roten d Laag vu dr Frau in dr Schwyz analisiert. Radikaal het si d Glyychstellig vu dr B´Frau in allne Beryych gfoorderet. Si het au sexuäll-erootisch Frooge dischpetiert un di sognännte dradizionäll wyyblige Wäärt entmythologisiert.
Die hite no aktuälle feministische Foorderige sin in dr spoote 1950er Joor – au fir progrässiivi Fraue – vyl z wyt gange. D 3000 Exemplaar vu Frauen im Laufgitter sin in nume elf Wuche uusverchauft gsii. 1959 isch e zwooti Uflaag erschiine, 1991 derno eerscht e Neiuusgaab, wu ne grooße Erfolg wooren isch un dr Iris von Roten postum di vu iire alliwyl gsuecht Wäärtschetzig broocht het.
Pasithee (Mond)
D' Pasithee oder au Pasitheë (Jupitermond XXXVIII) isch ein vu dr ussere Zwergmönd vum Planet Jupiter.
Bahndate
D'Pasithee umchraist de Jupiter ime middlere Abstand vu 23.004.000 km in 719 Däg, 10 Stund un 34 Minute. D'Bahn wiist ä Exzentrizität vu 0,2675 uf. Mit ere Naigig vu 165,138° isch d'Bahn retrograd, des haißt, der Mond beweggt sich entgege vu de Rotationsrichtig vum Jupiter um de Planet.
Ufgrund vu ihre Bahnaigeschafte wird d'Pasithee in de Carme-Gruppe, benennt nooch em Jupitermond Carme, zuegordnet.
Physikalischi Date
D'Pasithee besitzt ä middlere Durmesser vu etwa 2 km. Ihri Dichte wird under de Anahm vum ä Ufbau us silikatischem Gstai uf 2,6 g/cm3 gschätzt. Pasithee wiist ä sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., bloß 4 % vum igstrahlte Sunneleecht werre reflekteert. Ihri schinbar Helligkait betrait 23,2m.
Oben am jungen Rhein
Oben am jungen Rhein isch set 1920 d Nationalhymne vom Füarschtatum Liachtaschta. Dr jetztig Titel und Tekscht exischtiart set 1963.
Dr Originaltekscht isch 1850 vom Urner Jakob Josef Jauch (1802-1859) gschreba wora. Als Melodi wörd wia bi dr Nationalhmyna vo Grossbritannia und wia früahner bi dr alta Schwiizerhymna Rufst du, mein Vaterland s englische "God save the Queen" brucht.
1963 isch dr Tekscht g'enderat worda, um dütschlandlaschtigi Aspeliga z'entferna: Us "am dütscha Rhii" isch "am junga Rhii" wora, us em "dütscha Vaterland" s "tüüre Vaterland". Die 2. Stropha isch ersatzlos gstreha wora, d Stropha 3 und 4 wören numma gsunga.
Es isch Bruch gse, wenn gsunga wora isch „Hoch leb’ der Fürst vom Land“ und „Hoch unser Vaterland“ dr rächt Arm senkrächt i d Höhi z'strecka. Well es aber am Hitlergruass ähnlig usseha ka, isch der Bruuch unüblich wora.
Wiederansiedlung
S  Zruckkomma vo Pflanza ond Viechr en frieher Lebensräum isch ebbes, mo zua ama moderna Vrschdendis vo em Läba en dr Nadur bassd.
Aafäng
Erschde Aaafäng vo soddene Vrsuach warad d Wisent (Bos bonasus), mo ma en Sachsa (1733), em Mecklenburgischa (1689) ond ond em Oschdpreussischa. Drbei warad d Endressa au s jaga kenna.
Pflanza
D wilde Rebe (Vitis vinifera ssp. sylvestris), mo en de ledschde 150 Joor am Rhei vrschwonda isch, wurd jedsd zruckghold. Alde Weisorda wia dr Fränkische Burgunder, mo scho dr Karl dr Gross droka hod, werrad wiedr aabaud.
D Deutsche Tamariske(Myricaria germanica) isch – vrdrengd mid Wasserbaumaßnahma – isch a dr Halblechmündung en em Oberallgai wiederaagsiedld worra.
Dr Kantig Lauchs ( (Allium angulosum) hod ma en dr Mörigen Bucht (BE) wiederaagsiedld.
S Heusenkrauts (Ludwigia palustris) isch en dr Bolle di Magadino (TI) zruckbrochd worra.
Viechr
Neba a baar Geheg wia d Wisent-Wildnis am Rothaarsteig odr Wisentgehege Insel Usedom werrad au em Spreewald, dr Müritz, em Harz odr em Pfälzer Wald Bläds fir s Zruckkomma gsuachd.
Ganz oogfogd sen d Wildkatza zruckkomma.
D Wölf send so guad zruckkomma, daß ma se scho wiedr jaga lao will. D Wölf wandred vo Italie ond Frankreich her en d Schweiz zruck. Seid 2012 ggeids sogar wiedr Wolfsfamilie en dr Schweiz.
Luchs sen en de Voralpa ond em Jura hoimisch worra.
Seid Sommer 2005 kommad emmer wiedr Bära aus Norditalien die Landesgrenze.
En dr Schwiiz send d Lachs en de 1960er Jahren aus de Flüss vrschwonda. Nach dr Wiedraasiedlong am Rhein solled se au en schweizr Flüss zruckkomma. Em Oktober 2008 hod ma en Basel wieder da erschda Lachs gefangan.
Wiedraasiedlonga andrsmo
Scho 1940 em Kaukasus sen Wisent mid Erfolg ausgwildrd worra. Drnoch send om Tschernobyl, en dr Sperrzon ab 1998 ond ab 2004 en dr Slowakei Wisent ausgwildrd worra. Dia hend au Aaschluß an d Wisent vom Bieszczady-Nationalpark gfonda. Au en Rumänien 2012 ond 2013 send Wissen freiglassa worra.
Regla
Fir s Wiederaasiedla hod d Weltnaturschutzorganisation (IUCN) Regla aufgschdelld: .
Hilfa
Zom Noochhelfa drmid d Wiederaasiedlong badded, werrad dia Aarda ondr Schuds gschdelld. Do isch oimal a Aufnahm en d Lischd vo de gfährdede Aarda (Rote Liste gefährdeter Arten) ond a Jagdvrbot. Grondlaga send internationale Abkomma wia s Washingtoner Artenschutzabkommen ond d Berner Konvention.
Methoda
A weidrr Ibrgang isch s Geheg mid ama Zau drom. Ohne Zau drom muaß d Bewegongsfläch größr sei, weil s suschd mid de omliegende Endressa Differenza gea kaa.
S direkde Eisedsa en d Nadur wurd z. B. bei de Fisch gmachd.
Suschdigs
Weil en Asie Glasaal a Delikatess sen, werrad se au donaa gschmugggld, was en manche Fäll zu ara Ondschdidsong vo Aaasiedlongsarboida wurd.
Damgan
Damgan (bretonisch Damgan) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Damgan lyt am Atlantik, 20 km vu Vannes un 64 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 0 m un 20 m iber Normalnull. Nochbergmaine sin Surzur im Nordweschte, Ambon im Norde un Oschte un Le Tour-du-Parc im Weschte. Im Side gränzt d Gmai an dr Atlantik.
Gschicht
Damgan isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1262 as Damgan. Bis anne 1824 isch Damgan e Dail vu Ambon gsii.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Damgan ghert zum Bretonisch.
Hermann von Vicari
Dr Hermann von Vicari (* 13. Mai 1773 z Auladorf; † 14. April 1868 z Fryburg im Brysgau) isch vu 1842 bis 1868 reemisch-kadoolische Erzbischof vu Fryburg gsii.
Lääbe
Dr Hermann von Vicari isch no Abschluss vu syne juristische Stuudie anne 1797 zum Prieschter gweit woore. Eerscht in dr Joor druf het er in Privaatstuudie di theoloogisch un filosoofisch Uusbildig nooghoolt, wun em gfäält het. Ooni braktischi Erfaarig in dr Gmainsaarbet isch dr Vicari perseenlige Mitarbaiter vum Konschtanzer Generaalvikaar Ignaz Heinrich von Wessenberg woore. Wu s Erzbischtum Fryburg anne 1821 grindet wooren isch, isch er as ainzig Mitgliid vu dr Konschtanzer Kuurie in s Fryburger Metropolitaankapitel gruefe un vum Erzbischof Bernhard Boll anne 1827 zum Generaalvikaar ernännt woore.
Am 24. Februar 1832 isch er zum Weibischof z Fryburg un zum Titularbischof vu Macri ernännt woore. D Bischofswei het em am 8. April 1832 dr Bernhard Boll gspändet.
Noch em Dood vum Bernhard Boll, em eerschte Fryburger Erzbischof, anne 1836 isch er aistimmig vum Doomkapitel zue däm sym Noofolger gweelt woore, isch aber an dr Yysprich vu dr reemische Kuurie un dr baadische Regierig gschyteret. An syre Stell isch dr Ignaz Anton Demeter Erzbischof vu Fryburg woore. Wu där no segs Joor gstoorben isch un s e neii Waal gee het, het dr Hermann von Vicari anne 1842 wider dr aistimmig Zuespruch vum Fryburger Doomkapitel iiberchuu. Wänn s au wyter Bedänke gege syni Persoon gee het, hän en d Landesregierig un au di zueständige Stelle z Rom akzeptiert, wel si in iim wäg sym Alter vu fascht sibzg Joor e Iibergangsleesig gsääne hän. Drotz syre schwache Gsundhait un weenig rhetoorische Fähigkaite isch dr Hermann von Vicari in dr 26 Joor vu syre Amtszyt zum Protagonischt im Baadische Kultuurkampf woore, ere Ussenandersetzig zwische Chilche un Staat im Grooßherzogtduum Baade. Im Baadische Kultuurkampf isch er zytwys unter Uusarräscht gstande, ainewääg isch er mit ere grooße Feschtigkait un Karaktersteerki sym Aaliige drei bliibe, di kadoolisch Chilche us em staarke Yyfluss vum Landesheer z befreie un fir e noohaltigi Aaläänig an d Vorgaabe vum Rom z soorge. In dr historische Bewäärtig giltet dr Hermann von Vicari as ain vu dr wiitigschte Gstalte in dr Erneierig vum dytsche Kadolozismus im 19. Joorhundert.
Dr Vicari isch im Fryburger Minschter vergraabe woore. Deert maant unter anderem e Porträtstatue vum Chinschtler Julius Seitz an dr eemoolig Erzbischof vum Fryburg.
Locqueltas
Locqueltas (bretonisch Lokeltas) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Locqueltas lyt 12 km vu Vannes un 45 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 53 m un 144 m iber Normalnull.
Gschicht
Locqueltas isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1464 as Loqueltas (1742: Loquelta, 1809: Logueltas).
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Locqueltas ghert zum Bretonisch.
Abraham Lincoln
Dr Abraham Lincoln [] (* 12. Februar 1809 bi Hodgenville, Hardin County, hüte: LaRue County, Kentucky; † 15. April 1865 z Washington, D.C.) isch vo 1861 bis 1865 dr 16. Bresidänt vo de Veräinigte Staate vo Amerika gsi, dr erst wo Mitgliid vo dr Republikanische Bardei gsi isch und dr erst, wo Opfer vom ene Aaschlaag worde isch. Er isch 1860 für en erstei Amtsperioode gweelt worde und 1864 für e zwäiti.
Si Bresidäntschaft gältet as äini vo de bedütendste in dr Gschicht vo de Veräinigte Staate: Er isch e Gegner vo dr Sklaverei gsi und won er gweelt worde isch, si wäge däm zerst siibe und spööter no vier anderi Südstaate, wo s Sklaverei gee het, us dr Union usdräte und häi en äigene Staatebund, die Konföderierte Staate vo Amerika bildet. Dr Lincoln het d Nordstaate denn im Sezessionschrieg agfüert, wo wäge däm usbroche isch. Er het d Widerhäärstellig vo dr Union und d Abschaffig vo dr Sklaverei in de USA duuregsetzt. Under sinere Regierig isch s Land zum e zentral regierte, modärne Industriistaat worde, was denn d Basis für si Ufstiig zur Wältmacht im 20. Joorhundert worde isch.
Cléden-Cap-Sizun
Cléden-Cap-Sizun (bretonisch Kledenn-ar-C'hab) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Cléden-Cap-Sizun lyt uf Halbinsle Cap Sizun in dr Nechi vum Pointe du Raz am Atlantik, 40 km vu Quimper un 40 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 86 m iber Normalnull.
Gschicht
Cléden-Cap-Sizun isch zum erschte Mol gnännt wore im 11. Jh. as Cletuen (11. Jh. Plebs Cletuen, 1314 Cletguen Cap Sizun, um 1330 Cletguen Cap Sizun, 1368 Cletguen Cap Sizun, 1395 Cletguen, 1395 Cletguen Cap Sizun).
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Cléden-Cap-Sizun ghert zem Bretonisch.
Jan Kruis
Dr Jan Kruis (* 8. Juni 1933 z Rotterdam als Johannes Andries Kruis, † 19. Jänner 2017 z Mantinge, Provinz Drente) isch e niderländische Comiczeichner und Täggschter gsii. Scho als Chind hed är syni erschte Comics zaichned. Bekannt worde isch är mid «Jan, Jans en de kinderen», ere Comic-Sery wo us One-Pagers beschtoot, wo syt 1970 in dr niderländische Frauezytschrift "Libelle" veröffentligt worde isch. In dr Dütschschwyz isch die Sery unter em Name «Die Tromps» bekannt und isch friener in dr Schielerzytschrift «Spick» erschine. Dr dütschi Favorit-Verlag hed d Sery friener unter em Name «Ulli, Ulla und die Kinder usebrocht». Friener hed dr Jan Kruis im Studio vom holländische Comics-Pionier Maarten Toonder gschafft. Är isch dr Vatter vo dr Comic-Zaichnerin Andrea Kruis. 1996 isch dr Jan Kruis Ritter im Orde vom niderländische Leu worde.
Alemannische Literatur
Bekannti Lüüt, won uf Alemannisch gschribe händ, gits vili.
Alemannischi Literatur im ängere Sinn sind d Dichtig im ene alemannische Dialäkt un anderi Textarte, wu uf Alemannisch gschriibe sin – do ghere aü d Text in dr Alemannische Wikipedia drzue.
Alemannischi Literatür im wittere Sinn isch Literatür, wu üs em alemannische Sprochrüüm kunnt un d alemannisch Region un ihre Kültür zum Gegestand het. Zum Deil enthalte teil schriftditschi Text aü alemannischi Dialog, wiä Der Bauernspiegel vum Jeremias Gotthelf.
Ditschland
Im Oberbadische händ noch em Hebel de Hermann Burte un de Gerhard Jung üs ere beachtlige Zahl vu Dialäktdichter rüsgragt. Witteri oberbadischi Dichter sin: dr Karl Kurrus vum Kaiserschduahl, d Elisabeth Walter un dr Richard Gäng üs em Hotzewald. E gueti erschti Übersicht über d'südbadische Dialektdichtig git s Bändli Alemannische Gedichte von Hebel bis heute (1989).
Uff de Seite Dichte und musiziere vu de Muettersproch-Gsellschaft gitts Lebensläuf, Publikatione, Uszeichnunge und Koschtprobe vu Autore und Musikgruppe.
Frankrich
Bekanti Mundartautore vom Elsass sind d Marie Hart, der Auguste Lustig und der René Schickele gsi.
Im Elsass verdrätte dr André Weckmann un dr Adrien Finck ender e brogressivi Richtig, dr Nathan Katz un dr Raymond Matzen e draditionälli.
Öschtrych: Vorarlbärg
Im Vorarlbärg und psunders im Rhintl het d Dialäktdichtig e gueti Tradizioon. Bekanti Autore sind öppe dr Adolf Vallaster und d Anni Mathes. D Vorarlbärger Schriftsteller schaffe immer wider mit Kolleegen ännet em Rhy i dr Schwiiz zäme, wie bi de Verastaltige MundartMai oder mit dr Mundart-Anthology «Am Rhii».
Liederbüecher
In Bade, im Elsass und in de Schweiz sind d alemannische Tegscht zu de Lieder immer e bizzele anderscht. A guets Beischpiel isch s Lied „In Mueders Stübeli“ in Schwobeland, Bade, Elsass, Schweiz und Vorarlberg.
Es git vil Liederbüecher mit Mundartgedicht usem 19. und 20. Jahrhundert:
Liedermacher
Bi de Schwiizer Musiker isch es eso: Wäns nöd änglisch singed, dänn meischtens im Dialäkt. Die Liedermacher sind bekannt für iri engaschierte Tegscht: Mani Matter, Peter Reber, Tinu Heiniger, Polo Hofer, Roland Zoss, Patent Ochsner, Züri West und Sina. Au großi Ärfolg gha händ de Gölä und de Florian Ast. Iri Tegscht sind zwar populär, aber im Vergliich zu dene us de erschte Lischte weniger aschpruchsvoll. E bsunderi Kunschtform sind d Lieder vom Endo Anaconda vo Stiller Has. Mundart isch au im Schwiizer Spoken-Word üblech.
Lueg au:
Fürstentum Achaia
Dr Staat
Achaia isch relativ chlii gsi. Es het nume us em Innere vom Peloponnes (Morea) bestande und e baar Hääfe wie Monemvasia. Es het e Gränze mit Epirus und em venezianische Gebiet in dr Egeis gha, und isch riich gnueg gsi, zum em Latiinische Kaiserriich im Kampf gege Nicäa hälfe z chönne.
Dr Aadel het byzantinischi Ditel wie Logothetes and Protovestarios brucht, uf en Art ass si zum Süsteem vom öiropäische Feudalismus basst häi. Au s byzantinische Pronoia-Süsterm isch aabasst worde: Chliibuure (Paroikoi) häi iir äignigs Land ghaa, drfür häi si Milidäärdienst müesse läiste und Stüüre zaale, was si im ursprünglige Süsteem nit häi müesse. S früeje Fürstedum isch aso e chliini französischi Kolonii gsi.
Gschicht
Achaia isch 1205 vom Wilhelm vo Champlitte, eme Chrüzridder, gründet worde. Er isch e Wassall vom Königriich Thessaloniki worde, wie s Herzogdum Athen au, bis Thessaloniki vom Theodor I., em Despot vo Epirus 1224 erooberet worde isch. Denn het Achaia z Griecheland d Vorherrschaft ghaa.
Dr Wilhelm II. het 1249 d Hauptstadt vo Achaia uf Mistra bim antike Schbarta verläit. 1255 het er e Chrieg für die venezianische Gebiet in dr Egeis aagfange, 1259 het er sich mit em Michael II. vo Epirus gegen e Michael VIII. Paläologos vo Nikaia verbündet. Wo dr Michael vo Epirus denn aber d Site gwäggslet het, isch dr Wilhelm in dr Schlacht vo Pelagonie in d Händ vo sine Gegner gfalle. Wo die 1261 Konstantinopel zruggeroberet häi, häi si dr Wilhelm 1262 freigloo, won er ene Mistra und dr grösst Däil vo Morea gee het.
Noch em Wilhelm isch dr Karl vo Anjou, Köönig vo Neapel und Sizilie Herrscher über Achaia worde. Är und sini Noochfolger häi nid z Griecheland residiert, häi s Fürstedum aber gege d Byzantiner verdeidiget. Wo 1311 die Katalanischi Kompanii s Herzogdum Athen übernoo het, isch d Laag z Achaia unsicher worde. S Fürstedum isch under d Kontrolle vo italiänische Aadlige cho, bis es 1432 dr Thomas Palaiologos, dr byzantinisch Despot vo Morea,  erooberet het. 1460 isch s denn an d Osmane gfalle.
Schwert
S Schwärt isch e Hau- und Stichwaffe mit ere Chlinge, wo lenger isch as öbbe 40 Santimeter, und eme Griff. D Chlinge cha graad oder booge si und äi- oder zwäischniidig. Je noch dr Epoche und em Land, vo wo s chunnt, cha s e Barierstange haa und e Chnauf. S Wort „Schwärt“ isch us em althoochdütsche Wort swert oder au swerd entstande. Dr Ursprung vo däm altgermanische Substantiv isch aber umbekannt.
Gschicht
Schwärter git s sit dr früeje Bronsezit, wil mä nume mit Metall Chlingene het chönne mache, wo lang und elastisch si. D Hauptwaffe isch aber lang no d Lanze bliibe, won e lengeri Riichwiti het. E groossi Bedütig het s Churzschwärt, dr Gladius, in dr römische Armee gha. Das isch spööter vo dr lengere Spatha, wo ursprünglig e Kawalleriischwärt gsi isch und denn au mee und mee bi dr Infanterii iigsetzt worden isch, abglöst worde. In dr Spootantike isch d Spatha schwerer worde und mee und mee brucht worde zum driizschloo. Eso si denn au d Zwäihänderschwärt entstande, wo in dr Zít vo de Landschnächt im Zwäikampf iigsetzt worde si, wenn dr Gwalthufe emol usenanderbroche isch. D Landschnächt si aber vilmol mit eme Churzschwärt, em Chatzbalger, as Zwäitwaffe bewaffnet gsi.
StreetLib
Dänn gits no a ganzi Räie vo italienische Klassiker wo s Urheberrächt abgloffen isch. Vo 2014 bis im Juli 2018 sind au Büecher under em Name Antonio Tombolini Editore editiert worde. Dä klassischi Verlag isch under de Läitig vom italienische Schriftsteller Michele Marziani gsi.
Chlothar I.
Dr Chlothar I. (au Chlotachar; * um 500; † Ändi November oder im Dezember 561 z Compiègne) isch e Frankekönig us em Gschlächt vo de Merowinger gsi.
Läbe
Dr Chlothar het zsämme mit siine Brüedern Chlodomer und Childebert 523 s Riich vo de Burgunde agriffe. Nochdäm dr Chlodomer 524 im Burgundechrieg gfallen isch, hai die drei überläbende Brüeder siis Riich ufdeilt, und dr Chlothar het Tours und Poitiers übercho. Es schiint as die definitivi Ufdeilig erst e baar Johr spöter bassiert isch. Dr Chlothar het d Guntheuca, d Witwe vom Chlodomer, ghürotet. D Guntheuca het drei unmündigi Söhn vom Chlodomer gha. Vo dene het dr Chlothar die beide eltere ermordet mit dr Zuestimmig vom Childebert, für zum ihri Erbasprüch uszschalte; dr jüngst het sölle Priester wärde und isch dorum nit umbrocht worde.
531 het dr Chlothar am erfolgriiche Agriff vo siim Halbbrueder Theuderich I. uf s Riich vo de Thüringer deilgnoh. Noch em fränkische Siig an dr Unstrut hai sich dr Chlothar und dr Theudebert wäge dr gfangene thüringische Königsdochter Radegund gstritte. Dr Chlothar het spöter ghürotet wägen ihre Erbasprüch. Dr Radegund ihre Brueder, wo dr einzig männligi Überläbendi vom thüringische Königshuus gsi isch, het dr Chlothar lo ermorde. Noch dr Vernichtig vom Thüringerriich isch s Land allerdings in dr Machtberiich vom Theuderich vho; dr Chlothar het nume e Deil vo dr Büti übercho. E Mordaschlag vom Theuderich uf e Chlothar isch nit glunge. 532 het dr Chlothar zsämmen mit em Childebert s Burgunderiich no einisch agriffe. Si hai d Burgunde bi Autun besiigt und ihr Riich 532–534 vernichtet. In dr Ändphase vo däm Chrieg isch wohrschiinlig au em Chlothar si Neveu, dr Theudebert I., dr Sohn und Nochfolger vom Theuderich, wo 533 gstorbe isch, bi de Kämpf drbi gsi; uf jede Fall het er 534 bi dr Ufdeilig vom eroberete Gebiet au öbbis übercho. Dr Chlothar het nume dr üerst Süde vom Burgunderiich übercho (Valence, Embrun).
Noch em Dod vom Theuderich hai dr Childebert und dr Chlothar vergäblig brobiert, dr Theudebert us em Wäg z ruume. Wo das ene nit grote isch, het sich dr Childebert mit em Theudebert verbündet und ihn adoptiert. So isch dr Chlothar isoliert worde. E gmeinsame Agriff vom Childebert und em Theudebert uf e Chlothar isch aber abbroche worde, bevor es zun ere Entscheidig cho isch.
541 hai dr Childebert und dr Chlothar zsämme d Westgote agriffe. Die fränkischi Armee isch über d Pyreneä, het aber Saragossa nit chönne inneh; dr Fäldzug isch e Misserfolg gsi. Noch em Dod vom Theudebert (547/548) isch sy Sohn Theudebald (Theudowald) si Nochfolger worde. Wo dr Theudebald 555 ohni Chinder gstorbe isch, het dr Childebert s Erb vom Sohn vo siim Adoptivsohn nit chönne a sich riisse. Im Chlothar isch s glunge sich mit dr Witwe vom Theudebald, dr Langobardin Walderada z verbinde (öb ghürotet hai, isch unklar). Dr Chlothar het sich s ganze Riich vo Reims chönne aeigne, s grösste vo de Merowingerriich, und dr Childebert het nüt übercho. Dä Herrscherwächsel hai d Sachse und d Thüringer zum ene Ufstand usgnützt, si si aber noch wächselhafte Kämpf 556 vom Chlothar bezwunge worde.
E grossi Gfohr für e Chlothar isch dr Ufstand vo siim Sohn Chramn worde, won er zum Underkönig erhobe het. Dr Chramn het sich mit em Childebert gege si Vater verbündet. Dr Childebert isch aber 558 gstorbe, und wil er keini Söhn gha het, het dr Chlothar sich s Riich vom Childebert chönne aeigne. Denn het sich dr Chramn unterworfe. Eso het dr Chlothar s ganze Frankeriich under siner Herrschaft vereinigt. 560 het dr Chramn e neue Ufstand azettlet, isch aber rasch besiigt und dötet worde. 561 isch dr Chlothar in Compiègne gstorbe. Er isch in dr Chille vom Chloster Saint-Médard z Soissons, won er gründet het, begrabe.
Familie
D Reihefolg und Chronologii vo de Ehe vom Chlothar si nit sicher, er het gliichziitig mehreri Fraue bzw. Konkubine gha. Sini ersti Frau isch d Ingund(e) gsi, won er um 516 ghürotet het. 524 het er d Guntheuca, d Witwe vo siim Brueder Chlodomer, ghürotet, nochdäm er d Verbindig mit dr Ingund glöst het. Spöter isch er – villicht noch em Dod vo dr Guntheuca – zur Ingund zrugg; ausserdäm isch er, wo d Ingund no am Läbe gsi isch, mit deren ihrer Schwöster Arnegunde (au Aregunde) verhürotet gsi (Hürot um 533/534). D Arnegunde isch vor allem dur ihr Grab bekannt, wo 1959 gfunde worden isch. Wohrschiinlig öbbe im Johr 540 het er d Radegund († 587), e Dochter vom Thüringerkönig Berthachar, wo noch em Siig über d Thüringer 531 gfange gno worden isch, ghürotet. Spöter isch die Eh ufglöst worde, und d Radegunde het s Chloster Sainte-Croix z Poitiers gründet, und isch in das idräte. En anderi Frau het Chunsina gheisse. Denn het dr Chlothar au d Walderada (Waldrada) ghürotet, e Dochter vom Langobardekönig Wacho und d Witwe vo siim Grossneveu Theudebald, wo 555 gstorbe isch, doch het er die Verbindig uf Druck vom Klerus ufglöst und het d Walderada em Herzog vo Bayre Garibald I. zur Frau ge
Mit dr Ingund het er die meiste vo sine Chinder gha, nämlig d Söhn Gunthar (532 waffefähig, gstorbe vor 561), Childerich (gstorbe vor 561), Charibert I., Guntram I. (Guntchramn) und Sigibert I. und d Dochter Chlodoswinth, wo öbbe im Johr 560 dr Langobardekönig Alboin ghürotet het. Us der Eh mit dr Arnegunde stammte en andere Sohn, dr Chilperich I. Vo dr Chunsina het dr Chlothar e Sohn, dr Chramn, gha, wo bi siim Ufstand gegen e Vater ums Läbe cho isch. En andere Sohn – unehelich oder von ere unbekannte Frau – söll dr Gundowald gsi si, wo spöter as Thronprätendent ufdräte isch, au wenn dr Chlothar ihn nit as Sohn anerkennt het.
Noch em Chlothar siim Dod hai die überläbende vier Söhn Charibert I., Guntram I., Sigibert I. und Chilperich I. s Riich underenander ufdeilt.
Niederdorf (Stadt Zürich)
S Dörfli odär s Niderdorf (uf Hochtüütsch Niederdorf) isch s Viärtäl rund um d Nidärdorfstrass i dä Altstadt vo Züri.
Uusdeenig
S Niderdorf hät d Form vomäne spitzwinklige Drüüegg. De Spitz liit im Norde am Cäntral. Di öschtlichi Gränzä bildät d Limät beziänigswys s Limmätquai, d Weschtgränze dä Säilergrabe, wo zur alte Stadtbefeschtigung ghört hät. D Südgränze gaat bi de Stüüssihoofstatt dure; südlich devoo liit d Määrtgass, und na südlicher s Oberdorf.
Di allgemäiner Bezäichnig Dörfli wird au für di gsamt Altstadt öschtlich vo dä Limmät bruucht, das häisst s für s Gebiet um s Niderdorf plus s Raatshuusquartier und s Oberdorf bis zum Bellvue. S äigätlich Herz vom Dörfli bildät dä Hirschäplatz, wo all Jahr am 11.11. um 11:11 au s Monschtärkonzert vo dä Fasnacht startät.
Öschtlich vom Dörfli uf äm Weschthang vom Züriberg liged d Uni und d ETH, wo vom Dörfli uus mit äm Polybähnli, änäre Standsäilbaan erräicht werdä cha. Drum isch s Dörfli au bi dä Zürcher Schtudänte seer beliäbt.
Vercheer
S ganz Quartier isch äi grossi Fuässgängerzoone mit Uusnaam vom nördliche Täil vom Limmätquai, dä Mühligass, dä Zähringerstrass und äm Zäringerplatz sowie natürli äm Säilergrabe. Uf äm Limmätquai vercheeräd s Viäri- und s Füfzäni-Tram, uf äm Säilergrabe dä Drüüer und dä Einedrysgi-Trolleybus, wo früäner ä Mal s Tram Numärä Äis gsy isch.
Vischer (Basler Familie)
D Vischers si en altiigsässeni Baasler Familie.
Niederdorf (Stadt Zürich)
Strassakafi und Nachtläbe
S Dörfli isch vor alläm wäge sini ville Strassekafis, Kabaretts und Nachtklüb beliäbt. Früäner isch s Dörfli als Zäntrum vom Zürcher Strassestrich berüchtigt gsy, aber sit dä 80är-Jaar hät sich s Miliö mee und mee a s Sihlquai und a d Langstrass verlagärät.
Vischer (Basler Familie)
S Vischers häi sich früe scho dur Hüroote mit e Hufe Baasler Gschlächter wie de Stäächely, Iisely, Saresy, Spiiser, Buurged und Vonder Mühll verbandlet.
Im Lienerd si Soon, wo au Lienard (1722–78) ghäisse het, het zwäi Söön ghaa, wo Stammväter vo nöije Linie worde si: dr Johann Jakob (1750–1825), wo die elteri Linie von em abgstammt het und dr Peter, Gründer vo dr jüngere Linie. Dr Johann Jakob het 1786 dr Hoochefirstehoof an dr Riddergass und dä isch no am Aafang vom 21. Joorhundert in de Händ vo dr Familie gsi, wo wäge däm dr Zuenaame «Hinder em Münster» überchoo het. Im Peter (1751–1823) si Linie isch äins vo de Baasler Rootsgschlächter worde und är und sini Brüeder häi e Hufe Böste in dr Stadt iignoo. Wil si vo 1802 aa im Riichesteinerhoof, em Blaue Huus, gläbt häi, isch «Blaus Huus» iire Zuenaame worde. Dr Peter Vischer het au die sarasinschi Siidefabrik, wo im Blaue Huus dehäi gsi isch, witergfüert.
Wääred die jüngeri Linie weenig Mitgliider gha het und e Däil von ene im 20. Joorhundert usgwanderet si, het dr eleteri Zwiig langi Zit d Baasler Politik und Gsellschaft mitbrägt. Zu dene häi im Johann Jakob sini Söön Benedikt (1779–1856) und Wilhelm (1789–1849) ghöört. Im Wilhelm sini Noochfaare häi s Handelshuus vo dr Familie in de Wirtschaftsgeböid vom Hoochefirstehoof bis 1905 witergfüert. Under de Noochkomme vom Benedikt het s e Hufe Brofässer an dr Uniwersidäät Baasel gee, z. B. dr Filoloog Wilhelm Vischer (1808–1874) und däm si Soon, dr Historiker Wilhelm Vischer (1833–1886). Däm si Brueder Eduard (1843–1929) het en Archidekturbüro gründet, wo hüte no existiert. D Siidebandfabrikzioon isch bis in d Middi vom 20. Joorhundert witergfüert worde, zletscht am Claragraabe.
Sit 1938 existiert e Familiestifdig.
Hildegard (Tochter Ludwigs des Deutschen)
D Hildegard (* 828; † 23. Dezember 856 oder 859) isch d Tochter vom Chönig Ludwig vo de Oschtfranke gsii.
Si isch als Tochter vom Ludwig und sinere Frou Hemma, wo d Tochter vomene Graaf gsi isch, ane 828 uf d Wält cho. Ane 844 isch d Hildegard im Alter vo 16 Joor d Äptissi vom Chloschter Möischterschwarzach i de Nöchi vo Würzburg worde. Das isch s Huuschloschter vo de Karolinger gsi.
Wo de Chönig Ludwig ane 853 z Züri es neus Chloschter gründet hät, s Fraumöischter, isch d Hildegard uf Züri cho und di erscht Äptissi vo dem Chloschter a dr Limet worde. Vo de Gründig vom Fraumöischter verzellt e Legände, d Hildegard und iry Schwöschter Bertha siige vo dr Burg Baldere am Albis id Stadt abe ggange zum am Grab vo de häilige Märtürer Felix und Regula uf de Limetinsle go Adacht halte. Underwägs sig ne im Wald a de Siil en Hirsch bigägnet mit emene häll lüchtende Gwäi, und dee heig de beide Fraue zeigt, wo ass i dr Wildnis am Zürisee e nöji Chile sell häregstellt wärde. Wo sii das irem Vatter, em Chönig Ludwig verzellt heige, hät dee gseit, uf dem Platz müess grad es nöis Chloschter baut wärde. Tatsach isch, ass scho zu de Zyte vo de Hildegard s Fraumöischter, won es Chönigschloschter gsii isch, vil Land im Züripiet und wyt drüber use und z Züri au d Grichtsbarkeit übercho hät. Do demit isch d Fraumöischteräptissi d Mäischteri vo Züri worde.
Em Mönch Meginrat, wo id Voralpe id Wildnis ggangen isch zum in ere Äinsidelei z woone, hät si e Figuur vo de Muettergottes mitgee, wird i de Legände verzellt. Da druus isch spöter s Chlooschter Äisidle entstande, wo mit Züri immer e gueti Bezieig gha hät.
D Hildegard isch als Äptissi am 23. Dezämber ane 856 – oder gmäss andere Kwelle ane 859 – gstorbe. Deno isch iry Schwöschter Bertha uf Züri cho und hät als zweiti Vorsteheri s Fraumöischter gläitet.
Glarus Nord
Glaris Nord isch ä politischi Gmeind im Kantuu Glaris.
7. Januar
Dr '''7. Jänner''' isch dr 7. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 358 (in Schaltjohr 359) Däg bis zum Änd vum Johr.
Glarus Nord
Die Gmeind isch bi de Glarner Gmeindsreform per 1. Jänner 2011 entstande, wo di bishärige Gmeinde Bilte, Filzbach, Mollis, Mülihorn, Näfels, Niderurne, Oberurne und Obstalde zu de nüüe Gmaind Glaris Nord fusioniert händ.
Geografii
D Gmaind liit im Nordtail vom Kantuu. I de Mitti isch dr under Tail vum Lintl mit de Ortschafte Mollis, Näfels und Oberurne und Wiiler Schnaisige und Beglige; undedra chunt dr glarner Tail vu dr Linthebeni, mit de Dörfer Niderurne und Bilte und de Sidlig Ziegelbrugg. D Nordgränze isch im Linthkanaal. Im Nordoschte gaat de Gmaindsbann bis an Waalesee. Uf em Cheränzerbärg sind d Ortschafte Filzbach und Obstalde; am See unde nuch Mülihorn.
Uf de Weschtsiiten isch d Bärglandschaft rund um s Niderurnertal, s Schwändital und s Oberseetal. En Vorgipfel vum Rädertestogg zhinderscht im Oberseetal isch de höggscht Punkt uf der Site vu de Gmaind; der Spitz isch uf.
Im Oberseetal sind de Obersee und de Haslesee.
Im Oschte vom Tal gaat de Gmaindsbann bis wit über de Müürtschestogg use. Es Sitetal vum Murgtal ghört nuch dezue, und im Norde de Cheränzerbärg oben em Waalesee.
Dur d Linthebeni und em Waalesee naa lauft d Ysebaan vo Züri uf Chur und au d Autobaan und e Kantonsstraas. A de Autobaan häts uf em Gmainsbann drüü Uusfaarte. De Baanhof Ziegelbrugg isch uf de andere Site vom Linthkanal uf Bode vu Schänis.
Z Mollis isch e Flugplatz.
Singrist
Sìnggrìscht, oder àui Sìnggerìscht (frz. Singrist, dt. Singrist) ìsch bìs 2015 e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss) gsin. Sit em 1. Janner 2016 ghert sa züe dr neie Gmein Sommerau.
Gschìcht
Sìnggrìscht ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1120.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
D letscht Maire vun Sìnggrìscht ìsch ìsch d Béatrice Lorentz gsin.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Sìnggrìscht ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Eritha
D Erithā isch e mykenischi Priesteri gsii. En anderi Frau, wo glichzittig glebt hett isch d Karpathia gsii. Ahand vom Täfeli PY Eb 339+Eb409 zaigt sich, ass d Eritha Priesteri im Ort Sphagianes (pa-ki-ja-ne) gsii isch, em wichtigste Kultort vom mykenische Riich vo Pylos.
Im bronzezittliche Archiif vom mykenische Palast Pylos, wo bi Ano Englianos usgrabe woren isch, sind Täfeli gfunde wore, wo de Landbsitz vo de Priesteri Eritha (e-ri-ta i-je-re-ja /Erithā hiereia/) reglet. Nochem Täfeli PY Ep 704 het si e chliises Stugg öffetlichs Land vo de Gmaind (dāmos) pachtet. Denebet hett si no e recht e groosses Stugg Land ghaa, wo si sait und schwört, da sai frais Land, wo a de Gottheiat ghööri, Gmaind aber sait, da sai Pachtland vom öffetliche Land. Wie de rechtlichi Striit greglet woren isch, waiss mer nöd. D Eritha het ono anderi chlinneri Landstugg pachtet ghaa. Si het o e Sklaaf, de Tetreus und e Sklaafin ghaa, wo ebefalls för sich Land pachtet hend. I dem Fall isch d Bizaichnig „Sklaaf/in“ (do-e-ro/a) nöd wörtlich z nee, sondern as e religiööse Titel z bitrachte, die baide Persoone sind i dem Fall Tienner im Tempel vo de Eritha gsii.
Heidelberg
Haidelberch, au Haidelberich ] (amtli Heidelberg), isch e Grossschtadt z Bade-Württeberg im Südweschte vo Dütschland. S isch frühener d Residenzschtadt vo de Kurpfalz gsi un isch für d Schlossruine, wo oberhalb vom Neckar u de Altschtadt ligt, wältbkannt. Au d Ruprecht-Karls-Universität, wo di älteschti Hochschuel uf em Gebiet vom hütige Dütschland isch, isch für de wältwit guete Ruef vo de Schtadt wichtig. Mit meh wie 140.000 Iiwohner isch Haidelberch di fünftgröschtt Schtadt vo Bade-Württebärg. Si bildet en eigene Schtadtchreis u isch gliichzitig de Sitz vom Rhy-Neckar-Chreis. Zämme mit Manne u Ludwigshafe bildet Haidelberch d Metropolregion Rhy-Neckar.
Gmeinderot
Ergebnis vo dr Kommunalwahl am 25. Mai 2014:
Lit
z Haidelberch uf d Welt kumme:
Mathematische Logik
Die mathematischi Logik (früener Logistik, sümbolischi Logik, Metamathematik) isch e Däilgebiet vo dr Mathematik und vo dr formale Logik. Vilmol däilt mä si in d Däilgebiet Modälltheorii, Bewiistheorii, Mängileer und Rekursionstheorii ii. Die mathematischi Logik het wichdigi Biidrääg zu de Grundlaage vo dr Mathematik gmacht. Doorum isch si au under em Begriff Metamathematik bekannt.
Äi Aspäkt vo de Undersuechige vo dr mathematische Logik isch s Studium vo dr Usdruckssterki vo formale Logike und formale Bewiissüsteem. Zum d Komplexizidäät vo sonige Süsteem z mässe, cha mä feststelle, was mä mit ene cha bewiise oder definiere.
Früener het mä dr mathematische Logik au sümbolischi Logik hsäit, as Geegesatz zur filosofische Logik. Dä Naame brucht mä aber hützudags nume no für gwüssi Aspäkt vo dr Bewiistheorii.
Klinge
D Chlinge isch dr Hauptbestanddäil vo verschidnige Wärkzüüg und Waffe. Im äigentlige Sinn isch si s ganze Gräät, mit Usnaam vo de Däil, wo zum Heebe oder zum Schutz diene. Chlinge bezäichnet in dr Umgangssprooch au d Schniidi, dr gscherft Däil vo dr Chlinge.
Chlinge bestöön mäistens us Metall, hützudags fast immer us Mässerstaal. Es git aber Spezialchlinge us Keramik, Titan-Legierige oder andere Legierige ooni Iise (z. B. Talonite). No sältener wärde au Kunststoff verwändet, wo zwar nid so guet schniide, aber vo Metalldetektore nit chönne ufgspürt wärde. Historisch si die erste Chlinge us Stäi, vilmol Füürstäi, gmacht gsi.
Chlinge het s bi Mässer, Dolch, Schwärter, Scherene, Äxt, Bütel und vile andere Wärkzüüg und Waffe zum Schniide und Stäche.
Otto Plattner
Dr Otto Plattner, wo am 29. Juni 1886 z Lieschtel uf d Wält cho und am 20. Oktober 1951 z Schtei am Rhy gstorben isch, isch e Schwiizer Mooler und Grafiker gsi.
Lääbe
Er isch dr Soon vom Wilhelm Plattner und vo dr Marie Plattner geb. Strübin gsi. Nach dr Volchsschuel isch er uff d Basler Gwärbschuel ggange und het z Gämf Dekorazionsmooler gleert. De het er z Paris und z Münche gschaffet und anne 1912 z Basel sys eigete Atelier uftoo. I dämm Joor het er d Frida Lüdin, wo au vo Lieschtel gsi isch, ghürootet. I de 1930er Joore isch er wider uff Lieschtel zrugg.
Em Plattner syni Hilf het me gärn gholt zum d Latäärne für d Basler Fasnacht z moole. Und er het Landschaftsbilder, Portrait, Entwüürf für Fääne und Plakaat, Zeichnige für es Buech vo der Baselbieter Mundartdichterin Helene Bossert und aller Gattig anderi grafischi Sache gmacht. Vo syne Wäärch sind hüt bsunders die monumäntale Gmäld uf Huusmuure no bekant, so wie die z Basel am Züghuus, am Huus zum grosse Konschtanz und a de Drei Roose. Er het 1911 töörffe d Bilder a dr Basler Rothuusfassaade hälfe reschtauriere. Mängisch het er mit em Mooler Albert Adolf Zehntner zämegschaffet. Lieschtler Wandbilder vo iim gseht men am Obere Toor, am Rothuus und im Sitzigssaal vom Landroot. Au z Waldeburg, z Lauffen un z Schtei am Rhy het’s so grossi Helge vo iim.
Anne 1944 isch dr Grafiker bi de Gründer vo dr Basellandschaftliche Kunschtvereinigung gsi.
Sils im Engadin/Segl
Sils im Engadin (rätoromanisch ) isch e Gmäind im Kanton Graubünde.
Geographie
D Gmäind lyt in dr Region Maloja am Silsersee und em Silvaplanersee. Es hät i dr Gmäind die bäide Ortsdeil oder Frakzioone Sils Maria am rächte Daalrand und Sils Baselgia i dr Daalebeni usse.
Uf dr Nordsyte vom Daal gaat dr felsig Bärghang steil z duruuf bis zum Piz Lagrev, im Süüde lyt s Fexdaal, wo z’oberscht bim Tremoggiagletscher und bim chlyne Fexgletscher a de Landesgränze afaat. De Bach im Fexdaal isch d Fedecla, wo unden i der Ebeni nid diräkt in Fluss Inn ymündet, sondern zum Silvaplanersee gläitet isch. Im Fexdaal het me früener d Fexerpladde gunne.
I dr Spezialzoone Föglias a dr Kantonsstraass, wo da imer wider vo Lawyyne gfärdeet isch, schaffet verschideni Gwärbbetriib.
Gschicht
S Dorf «Silles» isch im 9. Jaarhundert, öpe ane 850, s erschte Mol erwäänt.
Sinope (Mond)
D' Sinope (Jupitermond IX) isch ein vu dr usserschte bekannte Mönd vum Planet Jupiter.
Entdeckig
D'Sinope isch am 1. Juli 1914 vum Astronom Seth Barnes Nicholson am Lick Observatorium entdeckt worre.
Daift worre isch der Mond uf d'Sinope, e Nymphe us dr grichische Mythologi, wo vum Zeus umworbe un vum Apollon entfüehrt worre isch.
Ihr offizielle Namme het si erscht 1975 erhalde, vorcher isch si eifach as Jupitermond IX bezeichnet worre, wil si de nünt entdeckt Mond bim Jupiter gsi isch.
Bahndate
Sinope wird ufgrund vu ihre Bahnaigeschafte de Pasiphae-Gruppe zuegrechnet.
Physikalischi Date
Sinope besitzt ä middlere Durmesser vu etwa 38 km. Ihri Dichte wird under de Anahm vum ä Ufbau us silikatischem Gstai uf 2,6 g/cm3 gschätzt. Sinope wiist ä sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., bloß 4 % vum igstrahlte Sunneleecht werre reflekteert. Ihri schinbar Helligkait betrait 18,1m.
Katharina von Zimmern
D Katharina isch ane 1478 z Mässkirch bi Semmerenga als Dochter vom Freiherr Hans vo Zimmern und vo dr Gröfin Margarethe vo Oettige uf d Wält cho. Sid 1491 hät d Familie z Weese am Waalesee gläbt. Die beide Döchter vom Hans vo Zimmern, d Katharina und d Anna, sind uf Züri is Fraumöischter cho.
Ane 1496 isch d Katharina, erscht 18 Joor alt, zur Äptissi vom Fraumöischter gwäält worde. S Chloschter hät wäge de Kriise im 14. Joorhundert syni mächtegi Stellig als Stadtherr vo Züri und als Psitzer vo vil Ländereie im Züripiet und idr Innerschwiiz zum grosse Deil verlore gha. Die Zyte, wo d Fraumöischteräptissi di entscheidendi Macht z Züri gha het, isch scho ganz lang verby gsii. Als Äptissi hät d Katharina versuecht, d Wirtschaft vom Konvänt wider uf ene bessere Stand z bringe. In irere Amtszyt hät s Chloschter vil id Gebäu inväschtiert; zwei schööni spotgoteschi Rüüm mit gschnitzletem Tääfer, wo den im Fraumöischter ygrichtet worde sind, ghöre hüt zu de prächtige Usstattigsdeil vom Landesmuseum z Züri.
I de Reformazioon hät d Äptissi au Kontakt zum Reformator Zwingli gha. Wo d Stadt Züri pschlosse hät, d Reformazioon durezsetze, isch d Chloschtervorsteheri schliessli dezue cho, ufs Chloschterläbe z verzichte, und si hät s Fraumöischter ane 1524 mitsamt de grosse alte Bauwärch und mit allne Hohäitsrächt i dr Stadt und uf em Land und do dermit au s Archiiv mit Urkunde us viil Joorhunderte der Stadt Züri überggää. Dr Raat vo Züri isch seer zfride gsi mit dem wärtvolle Gschänk und hät der vo Zimmern s Woonrächt uf Läbenszyt im Chloschter zuegsproche.
Gly drufabe het di ehemolig Äptissi de Eberhard vo Reischach ghürote, wo druufabe ane 1531 i dr Schlacht vo Chappel gäge di Katholische wie de Zwingli au s Läbe gloo hät. D Ehelüüt händ zwei Chind gha; vo däne irem Läbe weiss me aber nit vil.
Ane 1536 isch d Katharina us de Chloschteraalag uszoge und hät im Huus «zum Bracke» und spöter im Huus «zum Moorechopf» gwoont. Me hät se i dr Stadt als Mitgliid vo der Zouft zu Constaffel gschetzt und ere zytläbens immer nu «d Äptissi» gsäit. Ane 1547 isch si im Alter vo 70 Joor gstorbe.
Ane 2004 hät d Chünschtleri Annemarie Bauer für de «Verein Katharina von Zimmern» es Dänkmol im alte Chrüüzgang vom Fraumöischter ufgstellt, wo a di letschti Äptissi und Stadtherrin vo Fraumöischter erinneret.
Elven
Elven (bretonisch An Elven) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Elven lyt 16 km vu Vannes un 58 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 34 m un 152 m iber Normalnull.
Gschicht
Elven isch zum erschte Mol gnännt wore anne 910 as Eluen (1049: Eleven, 11. Jh.: Elven, 1433: Elleven, 1471: Esleven, 1516: Elvan, 1630: Cleuan, 1636: Elvain).
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Elven ghert zum Gallo. Anne 1806 het d Gmai noch em Charles Coquebert de Montbret no zum bretonische Sprochbiet ghert.
Der Trompeter von Säckingen
Der Trompeter von Säckingen – schwäbisch dr Drombeedr vo Säckenga – ischt a Romandischa Opr med e-ma Vorschbiil ond drei Uffziig vom elsässischa Kombonischda Victor Ernst Nessler. S Libreddo stammt vom Rudolf Bunge. Als Vorlag hôt’r s gleichnamige Versepos vom Joseph Victor von Scheffel benutzt. Zom erschda Môl ibr d Bihne ganga isch des Werk am 4. Mai 1884 z Leipzig. A Uffihrong dauret rond zwoiahalb Stond.
Ort ond Zeit
Dui Opr schbiilt en de badische Städt Heidelberg ond Säckenga, s Vorschbiil en de ledschde Jôhr vom 30-jähriga Kriag ond d Uffziig 1 bis 3 en de Jôhr dornôch.
Vorschbiil
Bild: Em Hof vom Heidlberger Schloss bei Nacht