cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kantonales Kulturzentrum Palais Besenval
Gschicht
Nach zäh Johr Betriib isch s Kulturzentrum em stürpolitische Schparpaket „SO Plus“ zum Opfer gfalle: Der Solothurner Regierigsrat het d Schliessig vom Kulturzentrum bschlosse und het s Ärdgschoss und dr Garte vom Palais Besenval für d Vermietig usgschribe. Mit sinere Usschtellig Totentanz vom April bis zum Mai 2000 het s Kulturzentrum sis Änd iglüte. Am 31. Ougschte 2000 isch s Kantonale Kulturzentrum Palais Besenval ufglöst worde. I de folgende Jahr het der Kanton si Beriich Kultur im Schloss Waldegg zentralisiert.
Inzigkofen
Enzkofa (dt. Inzigkofen) ischt a Gmoe em Landkreis Semmerenga en Bada-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Quantenpunkt-Einzelphotonenquelle
Kwantepunkt-Einzelphotonequelle basiere uff einzelne Kwantepünkt, wo in ere optische Mikrokavität platziert werde. Si sinn än Einzelphotonequelle uff Abrüef. Ä pulste Laser cha äs Ladigsträgerpäärli im Kwantepunkt erzüüge. Selles nännt mer äs Exziton. Wäge de diskrete Energie-Niveaus cha numme ais Exziton gliichziitig i dr Kavität exischtiere. Dä Zerfall vum Exziton wäge spontaner Emission führt zur Uussendig vu aim einzelne Photon. Sie sinn nid-chlassischi Liechtquelle wo Antibündelig zeige. D Emission vu einzelne Photone cha mer noochwiise, i dem mer d Autokorrelationsfunktion vu zweiter Ordnig misst. D Liniebreiti vu de uusgsendete Photone cha mer mit de Verwendig vu Bragg-Spiegel (DBRs) verchliinere. Züesätzlich füeret d DBRs zu n ere Emission in ä wohldefiniirti Richtig.
Inzigkofen
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 49,1 % Landwirtschaftsfleche, 37,4 % Wald, 11,3 % Sidlongsfleche ond 2,2 % sonschticher Fleche.
Quantenpunkt-Einzelphotonenquelle
Gschicht
Mit äm wachsendä Gwunder a Kwanteinformationswüsseschafte sit äm Aafang vum 21. Jahrhundert hätt au d Forschig für verschiideni Arte vu Einzelphotonequelle zuegno. Früeni Einzelphotonequelle wie aachündigti Photone, wo im 1985 drüber brichtet worde isch, fuessä uff nid-deterministische Prozess. Kwantepünkt-Einzelphotonequelle sinn Quelle uff Abrüef. Über ä Einzelphotonequelle wo uff eme Kwantepunkt in ere Mikroschiibä-Struktur basiert, isch im 2000 brichtet worde. Spöter sinn Quelle nooch un nooch in anderi Struktuure wie photonischi Kristall oder Süüle iibaut worde. D Ergänzig vu DBRs hät d Uussendig in ä wohldefinierti Richtig erlaubt und hät d Emissionseffizienz vergrösseret. Kwantepünkt-Einzelphotonequelle mien bi kryogene Temperature betriibe werde, was immer no ä technischi Uuseforderig isch.
Inzigkofen
Gmoedsgliderong
Zue Enzkofa gheret d Ortsdoel Engelschwies (Engelswies), Inzigkofen ond Vilsenga (Vilsingen).
Quantenpunkt-Einzelphotonenquelle
Theorie vu de Realisiirig vu Einzelphotonequelle
Einzelni Photone werde uus em Halbleiter dur spontani Emission vum Zerfall vu nere einzelne Aaregig erzüügt. In de Kavität wird die spontani Emission durch de Purcell Effekt verstärkt. D Uuseforderig bir Herstellig vu nere Einzelphotonequelle isch z Sicherstelle, dass mer numm grad ei einzelni Aaregig gliichzitig im System hät. Do drfür platziert mer ä Kwantepunkt in ere Mikrokavität (Abb. 1). Ä Quantepunkt hät diskreti Energieniveaus. Ä Aaregig vum Grundzuestand in än aagregte Zuestand erzüügt äs Exziton. Wenn das Exziton dann am Änd wäge dä spontane Emission wiider zerfallt, sendets äs einzelnes Photon us.
Inzigkofen
Gschicht
Enzkofa ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1306 em Habsburger Urbar als Ünzkowen.
Quantenpunkt-Einzelphotonenquelle
Theorie vu de Realisiirig vu Einzelphotonequelle
D DBRs werde ind Kavität iigfüegt zum e guet definiierti rüümlichi Mode z erzüüge und zum d Linieverbreiterig wäge de Läbensziit \Delta t vum aagregte Zuestand z reduziere (Abb. 2).
Inzigkofen
Verwaltong
Enzkofa hot sich mit dr Stadt Semmerenga ond dr Gmoede Beira, Bengga, Grauchawiis ond Semmerengadorf zom Gmoeverwaltongsverband „Semmerenga“ mit Sitz en Semmerenga zammegschlosse.
Quantenpunkt-Einzelphotonenquelle
Theorie vu de Realisiirig vu Einzelphotonequelle
Das System cha mit em Jaynes-Cummings Modell gnööcheret werde. I dem Modell interagiert de Kwantepunkt numme mit einere einzige Mode vu de optische Kavität. Die optischi Mode hät e wohldefinierti Frequenz. Das macht d Photone ununterscheidbar, wenn ihri Polarisation mit eme Polarisationsfilter usgrichted wird. D Lösig vum Jaynes-Cummings Hamiltonian isch e Vakuum Rabi-Oszillation. E Vakuum Rabi-Oszillation vum ene Photon, wo mit eme Exziton wechselwirkt, nennt me au äs Exziton-Polariton.
Inzigkofen
Verwaltong
Dr Schuldes ischt dr Bernd Gombold.
Quantenpunkt-Einzelphotonenquelle
Theorie vu de Realisiirig vu Einzelphotonequelle
Zum d Wahrschiinlichkeit vu de gliichziitige Emission vu zwei Photone z unterdrucke, muess mer sicherstelle, dass zu jedere Ziit nid meh als ei Exziton in de Kavität isch. Die diskrete Energiezueständ im Kwantepunkt erlaube numme ei Aaregig. Zuesätzlich verhinderet d Rydberg-Blockade d Aaregig vu zwei Exzitone am gliiche Ort. .D elektromagnetischi Wechselwirkig mit em scho existierende Exziton änderet d Energie, wo bruucht wird, um es zweits Exziton aazrege, liicht. Wenn d Energie vum Pumplaser resonant isch, chas zweite Exziton nid aagregt werde. Trotzdem bliibt ä chliini Wahrschiinlichkeit übrig, zwei Exzitone gliichzitig im Kwantepunkt z ha. Zwei Exzitone wo im ene chliine Volume iigschlosse sinn nennt me Biexzitone. Sie interagiere mitenand und ändere wege dem ihri Energie liicht. Photone, wo us em Zerfall vu Biexzitone entstönd hän wege dem e anderi Energie als solchi us em Zerfall vu Exzitone. Sie chönne mit eme optische Filter uusegfiltered werde. D Kwantepünkt chönne elektrisch oder optisch aagregt werde. Fürs optischi pumpe cha e pulste Laser benutzt werde um d Kwantepünkt aazrege. Demit mer die gröschti Wahrschiinlichkeit bechunnt, äs Exziton z erzüüge, wird de Pumplaser uf Resonanz iigschtellt. Das entspricht eme \pi-Puls uf de Bloch-Chugele. Uf die Art hän die emittierte Photone aber die gliichi Frequenz wie de Pumplaser. Mer bruucht e Polarisationsfilter um sie unterscheide z chönne. Will d Photone us de Kavität zuefällig polarisiert sinn, wird d Hälfti vu ihne vu sellem Filter blockt.
Tauernfenster
Tauernfänster isch die geoloogischi Bezäichnig von ere Regioon in de Zentraalalpe in Ööstriich, wo wie im e Fänster penniinischi Deckine und möögligerwiis au helvetischi Deckine füüre chömme und drum ume wie e Raame si Gstäi vom Ostalpin. Die tektoonisch diefste Däil vom Tauernfänster si d Zentraalgnäis kärn, mit Gstäi vo dr sognennte Schiiferehülli drum ume. Äänlig entstande und in ere äänlige geoloogische Posizioon si s chliinere Engadiner Fänster, wo witer westlig lit und s Gargellefänster in Vorarlbärg und s Rechnitzer Fänster am östlige Rand vo de Alpe.
Kwelle
Dr Ardikel «Tauernfenster» uf dr dütsche Wikipedia
Quantenpunkt-Einzelphotonenquelle
Experimentelli Realisiirig
Mer baut e Mikrokavität mit numme einem einzige Kwantepunkt in ihre. D DBRs chönne mit molekularer Schichtabschiidig (MBE) gwachse werde. Für d Spiegel werde zwei Materialie mit unterschiidliche Brächigsindizes in abwechsender Reihefolg uuftrage. Ihri Gitterkonstante sötte nooch binenander liige, u damit keini Verspannige uuftrete. Zum Beispiel eignet sich e Kombination us Aluminiumarsenid- und Galliumarsenid-Schichte. Äs Material mit chliinere Bandlücke wird verwendet, um de Kwantepunkt z wachse. In de erschte atomare Lage, i dene das Mateial uuftrage wird, passt sichd Gitterkonstante dere vum DBR aa. E tensili Verspannig tritt uf. Bin ere gwüsse Dicki wird d Energie vu de Verspannig z gross und d Schicht zieht sich zämme, zum mit ihre eigene Gitterkonstante wiiterzwachse. A däm Punkt hänn sich automatisch Kwantepünkt bildet. Die zweiti Schicht vu DBRs cha jetzt uf säbere Schicht mit de Kwantepünkt uuftrage werde.
De Durchmesser vu de Süüle isch numme es paar Mikrometer. D Mikrosüüle muess als Welleleiter fungiere, damit die optischi Mode d Kavität nid verloot. Halbleiter hänn normalerwiis relativ hochi Brächigsindizes vu n≅3. Ihr Uustrittskegel isch wege dem chlii. Mit ere glatte Oberflächi isch än Halbleiter fascht e perfekte Welleleiter. Mit zuenehmender Rauigkeit vu de Wänd und abnehmendem Durchmesser vu de Mikrosüüle wachse d Verlüscht aber.
Inzigkofen
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Quantenpunkt-Einzelphotonenquelle
Experimentelli Realisiirig
D Ränder müen so glatt wie möglich sii um Verlüscht z minimiire. Das cha gschafft werde, idem mer d Prob mit Elektronestrahllithographie herstellt und d Süüle mit reaktivem Ione-Ätze bearbeitet.
Inzigkofen
Dialekt
Dr Dialekt vo Enzkofa ghert zom Schwäbisch.
Quantenpunkt-Einzelphotonenquelle
Noochwiis vu dr Emission vu einzelne Photone
Einzelphotonequelle werde durch Antibündelig charakterisiert. Will d Photone eins nachem Andere emittiert werde, isch d Wahrschiinlichkeit drfür, zwei Photone gliichzitig z gseh, für än ideali Quelle 0. Um d Antibündelig vun ere Liechtquelle noochzwiise, müess mer die Autokorrelationsfunktion zweiter Ordnig messe. Ä Liechtquelle zeigt Antibündelig, wenn gilt g^{(2)}(0) ≤. Bin ere ideale Quelle gilt. Experimentell wird mit em Hanbury Brown und Twiss Effekt gmesse. Die kleinschte Wert bi kryogene Temperature für Kwantepünkt sin und.
Ununterscheidbarkeit vu de emittierte Photone
Für de meischde Aawendige müen d Photone us ere Einzelphotonequelle ununterscheidbar sii. Di theoretischi Lösig vum Jaynes-Cummings Hamiltonian isch ä einzelni Mode, in dere numme d Polarisation zuefällig isch. Nachdem mer d Polarisation vu de Photone uusgrichtet het, cha mer ihri Ununterscheidbarkeit messe. Do drfür benutzt mä dr Hong-Ou-Mandel Effekt. Zwei Photone vo dr Quelle werde so gleitet, dass sie gliichziitig an je einem vu de beide Iigäng vum ene 50:50 Strahlteiler aachöme. An beidne Usgäng vum Strahlteiler wird je ä Detektor platziert. Koinzidenze – also s gliichziitigi uftreffe vu je einem Photon – zwüsche de beide Detektore werde gmesse. Wenn d Photone ununterscheidbar sin, sötte keini Koinzidenze ufträte. Im Experiment hett mer fascht perfekti Ununterscheidbarkeit gfunde. .
Awendige
Einzelphotonequelle sin vu grosser Bedütig in de Kwantekommunikationswüsseschafte. Si könne zur Erzüügig vu echte Zuefallszahle benutzt werde. . Einzelni Photone zeige inhärenti Kwanteunbestimmtheit. Zuefallszahle finde zum Biispiel Awendige in Simulatione mit de Monte Carlo Methode.
Abgseh do drvo sin Einzelphotonequelle essenziell in de Kwantekryptographie. S BB84 Schema isch äs bewiisbar sicheres Kwanteschlüssel-Verteiligsverfahre. Äs funktioniert mit ä re Lichtquelle, wo perfekt numme äs einzelnes Photon uff zmol ussendet. Wegem No-Cloning-Theorem cha d Kommunikation nid abghört werde, ohni dass es uffallt. D Verwendig vum Kwantezuefall währet em Schriibe vum Schlüssel verhinderet alli Muschter im Schlüssel, wo zum dechiffriere vum Code bruucht werde chönnte. Zuesätzlich chönne Einzelphotonequelle zum teschte vu fundamentale Eigeschafte vu de Kwantefäldtheorii bruucht werde.
Der Geizige
Dr Gizchraage (Originaltitel: L'Avare ou l'École du mensonge, hoochdütsch Der Geizige, früener au Der Geizhals) isch e Komödie vom Molière in fümf Akt und in Prosaform. S Stück isch am 9. Septämber 1668 im Théâtre du Palais Royal urufgfüert worde. Dr Molière het sich bim Verfasse in gröössere Srück bi dr Komödie Aulularia vom römische Dichder Plautus bedient.
Dr Inhalt
Dr Harpagon het im Gaarde e Gälddruckli mit 10'000 Goldécus vergraabe und het Angst, ass si em gstoole wurd. Er will d Mariane hüroote, wo in Cléante verliebt isch und will, ass d Élise dr alti Anselme und dr Cléante e Witwe sölle hüroote. Das gfallt de junge Lüt aber gar nid. Dr Cléante brucht dringend 15'000 Francs und e Vermiddler findet für en öbber, won em s Gäld wurd vertleene, aber nume zu Wuecherzinse. Wo dr Cléante uusefindet, ass dä Wuecherer si Vater isch, git s Händel. D Hürootsvermiddlere Frosine säit im Harpagon, ass d Mariane sich scho wurd druf fröije iin z hüroote. Wo si für iiri Vermiddlig will zaalt wärde, findet dr Harpagon en Usreed. Dr Harpagon verlangt vo sine Diener d Hushaltsusgoobe z verchliinere, dr Valère understützt en drbii und es git Händel. Dr Maître Jacques bechunnt Schleeg über und will sich rääche. D Frosine bringt d Mariane in s Huus, und dere gfallt dr Harpagon aber überhaupt nid. Denn chunnt dr Cléante drzue und nimmt e Ring vom Finger vo sim Vater und git en dr Mariane. Wo dr Harpagon denn merkt, ass si Soon in d Marian verliebt isch, duet er drgliiche, wie wenn er uf sä wurd verzichte. Wo dr Cléante aber verzellt, wie verliebt er isch, wird er wüetig und si fönge wider afo händle. La Flèche stiilt im Harpagon si Gälddruckli und zäigt s em Cléante. Dr Harpagon zäigt dr Diebstaal aa, und dr Maître Jacques rächt sich am Valère und behauptet, dä häig s Gäld gstoole. Dr Valère verzelt, ass er mit dr Élise häimlig verlobt sig, und dr Harpagon wird wüetig. Wo dr Anselme, wo d Élise hätt sölle hüroote drzue chunnt und ghöört, was dr Valère verzellt, merkt er ass dr Valère und d Mariane sini Chinder si, won er für dood ghalte het. Schliesslig darf dr Cléante d Mariane hüroote und dr Valère d Élise. Dr Harpagon blibt mit sim Gäld elläi.
Säntis
De Säntis (IPA: ; um 850: iugum Sambutinum) isch mit sine de höchscht Berg im Alpsteigebiet. Uf sim Gipfel obe treffet sich die drü Kantön Appezell Osserrhode, Appezell Innerrhode und Sanggalle.
Wätterstation
Uf em Säntis isch im 19. Johrhundert e metereoligischi Messtation baut worde, wo bis i die zweit Hälfti vom letschte Johrhundert no ganzjöhrig vome Wetterwart betreut worde isch. Spöter isch denn alles automatisiert worde.
Antenne
Wils im Umchrais vo mehrere Kilometer kain höchere Bärg git, isch uf em Säntis scho 1957 en Sändeturm baut worde. Im Novämber 1997 hät d'Swisscom en neue, 123,55 Meter hochä, Sändemaschte i Betrieb gno.
Turismus
De Säntis isch turistisch guet erschlosse. Vo de Schwägalp us füert sit 1935 e Sailbahn uf de Gipfel ufi. Äs hät Wanderwäg, womer aber nu mit gueter Uusrüschtig söt benütze, vo dä Schwägalp, vo Wasseraue, vo Wildhuus und no vo anderne Ort us uf de Säntis ufi.
Säntis-Saag
Mit em Säntis verbunde isch d Saag vom Säntisriis, wo e Stadt het wöle baue. Er het im Montafon vo Zwerge Hüser baue loo und die inen Sack inetue. Aber woner öber de Säntis gstigen isch, isch de Sack vomene Fels ufgrisse worde und all Hüser sind d Häng aberporzlet. Wo de Säntisriis aber all die Hüser so vertailt i de Landschaft gsee het, hetem da ase gfale, as er si lo si loo het, wo si aneghait sind. Drum sind im Appezellische und im Toggeborg no hüt all Hüser verstroit ide Landschaft.
Judenfrage
As „Juudefroog“ si in Öiropa ab em 18. Joorhundert d Brobleem bezäichnet worde, wo mit dr Jüüdischen Emanzipazioon entstande si. D Diskussion het um 1750 in Groossbritannie aagfange, um 1790 in dr Franzöösische Revoluzioon au z Frankriich und isch au as jüüdischi Froog (ENS jewish question, ) bezäichnet worde. Die Formulierig het eender dr Aaspruch vo de Juude uf e politischi Löösig vo iire Brobleem mit Nitjuude bedoont.
Vo 1860 aa häi d Gegener vo de Juude dr Begriff im Kontext vom Nazionalismus immer mee übernoo, zum die jüüdischi Minderhäit und s Juudedum uf verschidnigi Arte as e Hindernis für die allgemäini gsellschaftligi Entwigglig z beschriibe. Sit em Börsechrach vo 1873 isch dr Begriff im Käiserriich zum ene feststeende Usdruck vom zitgenössische Antisemitismus worde, wo abgstritte het, ass sich d Juude chönni integriere und assimiliere und iine understellt het, d Wältherschaft welle aasträäbe („Weltjudentum“).
Carhaix-Plouguer
Carhaix-Plouguer (bretonisch Karaez-Plougêr) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Carhaix-Plouguer lyt am Hyère, 51 km vu Quimper un 69 km vu Brest uf ere Hechi zwische 69 m un 169 m iber Normalnull.
Gschicht
D Gmai Carhaix-Plouguer isch anne 1956 entstande dur d Fusion vu dr Gmaine Carhaix un Plouguer. Carhaix isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1081 as Caer Ahes (1146 Carahes, 12. Jh. Carhahes, 12. Jh. Caraes, 1214 Carahes, 1278 Carahais, 1290 Kerahes). Plouguer anne 1495 as Ploeker (1653 Plouguer-Carhaix, 1692 Plouguer).
Verwaltig
vu Carhaix-Plouguer isch. Carhaix-Plouguer ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Carhaix-Plouguer ghert zem Bretonisch.
Massaker von My Lai
S Massaker vo My Lai isch der Mord an 503 wehrlose Zivilpersone während em Vietnam-Chrieg am 16. März 1968 durch amerikanischi Soldate im Dorf My Lai gsii.
Doderbi isch alles, was im Dorf glebt het, massakriert worde: Männer, Fraue, Greise, Chinder und auch alli Tier im Dorf. Der einzig Vorwurf: Die Lüüt heige mit em nordvietnamesisch Feind zämmegschaffet.
Der US-amerikanisch Aggressionsforscher Friedrich Hacker konzediert de Amerikaner in siim Buech Aggression - Die Brutalisierung der modernen Welt, immerhin sige die Verantwortliche nachhär öffentlich vor Gricht gschtellt worde, was sinerziit bin ere im Chrieg befindliche Nation noch kei Selbstverschtändlichkeit gsii seig. Der Kommandant von dere Einheit, der Lüütnant William Calley, wo eigehändig ebefalls 22 Persone massakriert het, isch von däm Gricht denn sogar zu lebenslänglicher Haft verurteilt worde. Das het in der amerikanische Öffentlichkeit en nationalistische Entrüschtigs-Schturm uusglöst, für vieli het der Calley sogar als Chriegsheld golte, wo nur der Kommunismus bekämpft heig. Do druuf hin het der Präsident Richard Nixon der Calley zu Huusarrescht begnadigt, wo denn bereits nach vier Jahr uufghobe worde isch.
Der Friedrich Hacker schriibt derzue wiiter: Er war von der US-Armee systematisch trainiert und konditioniert worden, alles Leben, das nicht die selbe Uniform trug, zu vernichten.
Val-de-Travers
Val-de-Travers isch de Name vo däne geografische Objekt:
Lueg au:
Dagmersellen
Dammersöue (amtlech Dagmersellen) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Willisou im Kanton Lozärn, Schwiiz.
Geografi
Dammersöue liid im Schwiizer Mittuland a dr Wigger. Zur Gmeind ghöred ou no d Ortsteil Buchs LU un Uffikon. Vo dr Gmeindsflechi send 54,5 % landwirtschaftlechi Flechi, 34 % Waud, 10,2 % Sidligsflechi ond 1,3 % süschtigi Flechi. Nochbergmeinde vo Dammersöue send Räide im Weschte ond Norde, Chnuutu im Nordoschte, Mouesee im Südoschte, Wauwu, Egouzwiu ond Nebike im Süde ond Autishofe im Südweschte.
Gschicht
Dammersöue esch zom erschte Mou gnamsed worde 1070–90 aus Tagmarsellen (1173 in Tagemarsseldon, 1223 Tagemarsselidon).
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Ussländeraateil esch 2010 bi 11,7 % gläge.
Religion
81,5 % vo de Iiwoner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 8 % evangelisch-reformiert.
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2015 het s das Ergäbnis gää: BDP 1,1%, CVP 30,7% , FDP 19,9% , GLP 2,2% , GP 3,0% , SP 7,2% , SVP 31,3% , Süschtigi 4,6%.
Dr Gmeindspresidänt vo Dammersöue esch dr Philipp Buecher (Stand Februar 2016).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch em Johr 2011 bi 2,3 % gläge.
Sproch, Dialäkt ond Bruuchtum
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo de 4319 Iiwoner 91 % Tütsch aus Houptsproch aaggää, 0,4 % Französisch, 1,6 % Italiänisch ond 7 % anderi Sproche.
Z Dammersöue redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.
Z Dammersöue esch im spöötere 19. Johrhundert eis vo de letschte Giritzegricht duregfüert woorde.
DRS
D Abchürzig DRS chan folgendes bedüüte:
D Abchürzig Drs. oder drs. cahn bedüüte:
Oberndorf am Lech
Oberdorf (amtlich Oberndorf a.Lech) ischt a Gmoed em Landkroes Donau-Rias en Bayern.
Geografi
Oberdorf leit en dr Blanongsregion Augschburg, murz vor dr Mendon vom Lech en d Donau.
Gmoendsgliderong
Zua Oberdorf gheret s Pfarrdorf Oberndorf am Lech, s Kirchdorf Eggelstetten, s Dorf Flein, d Sidlong Moorsiedlung ond s Gheft Holzmühle.
Gschicht
Oberdorf ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1093.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2 % gleäge.
Religion
91,6 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 6,4 % evangelisch.
Verwaltong
Oberdorf ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.
Dr Birgermoeschter vo Oberdorf ischt dr Hubert Eberle.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Oberdorf ghert zom Schwäbisch.
Marta Heinimann
D Marta Heinimann Psöidonüm Cornelia Heim isch am 21. Augschte 1907 uf d Wält cho und am 3. Merze 1956 z Basel gschtorbe. Si isch reformiert, vo Bämbel und e alemannischi und hochdütschi Schriftschtellere gsi.
Yres Läbe
D Marta Heinimann schrybt unter im Psöidonüm Cornelia Heim in alemannischer Mundart und au in dr Schriftschproch Gedicht und Byträg, wo in Zytschrifte, im Baselbieter Heimetbuech und in Bändli unter em eigene Name erschyne. Yri Hörfolg „D Füfzger-Note“ isch im ene Radiowettbewärb pryskrönt worde. Si isch es Vorschtandsmitglyd vom Basler Schriftschtellerverein gsi. D Schriftstellerine Ida Frohnmeyer und Anna Keller si yri Fründine gsi. Si het sit yrer Jugendzyt an de schmärzhafte Folge von ere Radiumbehandlig am Chopf glitte.
Yri Wärk
Dehei
Einisch goot alles verby - s git nüt me z tue. Muesch nümm truurig sy, hesch ändlig Rue.
Lysch im e chüele Grund schtill und ellei. Nüt me isch wund - De bisch dehei.
Burg Kybfelsen
D Burg uf em Kibfelse isch e abgangeni Spornburg uf em Biet vu de kraisfreie Stadt Friburg im Brisgau z Bade-Wirtteberg.
Geografischi Lage
Di gringe Rescht vu de Burg Kybfelse lige 820,8 m iwer NN uf me Berrugge zwische de hitige Friburger Stadtdail Ginderschdal un Kappel. Rund 2 Kilometer vom Kloschter Ginderschdal eweg un zirka 500 Hechemeter iwer em Dal lyt si d Burgstell uf me frei sichtbare, gäche Gnaisfels. Hit isch d Burgstell e beliebt Uusflugsziil, wu e witruumige Panoramablick bietet, wu vum Feldberg bis zum Schimberg im Weschte, zum Schauinsland im Side, in s Kappler Dal un bis wit in d Fribiurger Bucht nus goht.
Gschicht
E Spornburg uf em Kibfelse wird in dr Chronik vum Matthias vu Neieburg us de Mitti vum 14. Johrhundert gnennt. De Name „Kyburg“ erschint zum erschte Mol 1484 im Weistum vu Kappel. Fundmaterial us Grawunge an de Burgstell, in de 1920er Johr dur de O. Kantorowicz, belege, ass es d Aalag scho in de Zit vu de Zähringer-Herrschaft im Brisgau vum spote 11. bzw. frieje 12. Johrhundert gee het. Lesekeramikfund, wu si in s 12. un frie 13. Johrhundert datiere leen, vervollständige d Sicht uf de Nutzungszitruum vum befeschtige Blatz. Neieri Owerflechefund verwiisen dezue uf e zmindescht temporäri Bsidlung vum Fels in de Bronzezit. Wänn gnau d Burg baut wore isch un wer si baut het bzw. wem si ghert het, wwiß mer nit. E Zämmehang mit de Grofe vu Kiburg, wu in de hitige Nord- un Oschtschwiz ihri Herrschaftschwerpinkt ghet hän, giltet hit as froglig. Weg em vorhandene Fundmaterial wird aagnumme, ass d Burg nur bis in di erscht Helfti vum 13. Johrhundert bsidlet gsii isch.
Bschriiwung
Di klai Burgaalag isch uf zwee Felse glege, wu dur e schmale Bergkamm verbunde sin. Vum nerdlige Felskopf bis zue de e weng flachere Hewung im Side het si ne Lengi ghet vu rund 70 Meter, ihri maximal Braiti het si im Side ghet mit rund 30 Meter. Uf dere sidlige Zuegangssite isch si dur d brait Muur gschitzt gsii, wu s hite nur no gringi Rescht devu im Bode git. Uf de Oschtsit dur e sognännte „Oschtbau“ abgrenzt, wu me hit nimi ka noowiise, lehnt si si im Sidweschte an d Felswand, wu ufstigt bis zue re kinschtlig verebnete, plattformähnlige Flechi uf em Spornspitz. Fundamentspure un e wider ufgsetzte Muurabschnitt dite do uf e megligerwiis durmartig Bauwerk hii, de „Siddurm“, wu de Grundriss devu 1929 vum Kantorowicz freigleit wore isch. De schmal Verbindungskamm zum nerdlige Felskopf isch zue de Weschtsite zues vu me lange Muurabschnitt flankiert, wu in de 1920er Johr no klar z sehne gsii isch, hit schins awer ganz verheit isch. Uf de Oschtsite het do wohl de nadirlig Felsabsturz as Schutz dient, e Oschtmuure isch nit noogwise. Rescht vum e Muurwerk sin vor allem uf em nerdlige Felskopf erhalte. An de hegschte Stell vu sellem ka me no Spure sehne vu me acht Meter braite Durmstumpf mit bis zue zwee Meter starkem Muurwerk. Vorglageret isch e 12 Meter diefe un 3,5 Meter braite, nadirlige Felsspalt mit ere kinschtlig uusghauene Sohle, wu schins d Funktion vun eme Halsgrawe iwernumme het.
Rangen
Rànge (frz. Rangen, dt. Rangen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Rànge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1120.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Rànge ìsch. Rànge ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Rànge ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Mach keini Schprüch
Mach keini Schprüch isch e Anthology mit schwyzerdytsche Dialäktgedicht, wu anne 1972 vum Dieter Fringli im Artemis Verlag z Züri uusegee woren isch. Aagregt doderze het en dr Bärner Verleger Egon Ammann.
s Buech
D Autor*ne sin no Johrgang aagornet. Noch em Hauptdail vum Buech mit dr Gedicht chunt en Essay vum Fringli zue dr Gschit un Gegewart vu dr schwayzerdytsche Dialäktliteratur im 20. Jorhundert mit em Titel „Agonie der Mundartdichtung? – Drei Bestandsaufnahmen“. Derno chunnt im Kapitel „Zur Ausgabe“ mit Aagabe zue dr Uuswahl un zue dr Rächtschrybig. Ganz am Änd vum Buech het s no biografischi un bibliografischi Aagabe zu dr ainzelne Autor*ne, alfabetisch aagornet, un derzue bi allne Autor*ne no Worterklerige.
Zue dr Uuswahl schrybt dr Fringli:
Cournon
Cournon (Gallo Córnon, bretonisch Kornon) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
Hans Brodbeck
Dr Hans Brodbeck (* 5. April 1920 z Lieschtel; † 26. April 1994 au z Lieschtel), isch e Schwiizer Chauffme und Politiker gsi.
Cournon
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Cournon lyt 50 km vu Vannes un 94 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 1 m un 87 m iber Normalnull.
Hans Brodbeck
Dr Brodbeck isch dr Soon vom Paul Brodbeck, wo vo 1924 bis 1959 Gmeindpresidänt z Lieschtel gsi isch, und vo dr Rosa geb. Broggi gsi. Er het als Textilchauffme bi dr Firma Scholer z Lieschtel gschaffet.
Cournon
Gschicht
Cournon isch zum erschte Mol gnännt wore anne 870 as Cornon.
Hans Brodbeck
1972 het men en als Gmeindroot gwählt, und 1972 als Stadtpresidänt. Er het für d FDP politisiert. vo 1979 bis 1990 isch er au im Baselbieter Landroot gsi. Er isch bi dere Bewegig drby gsi, wo s Baselbiet het welle vo Basel-Stadt unabhängig bhalte.
Cournon
Verwaltig
vu Cournon isch. Cournon ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Cournon ghert zum Gallo.
Hans Brodbeck
Dr Brodbeck isch e bekante Sportler gsi, er het Handball gspilt und Zääkampf gmacht.
Brunnenvergiftung
As Brunnevergifdig bezäichnet mä, wenn s lääbensnotwändige Grund- und Drinkwasser mit Absicht mit alle mööglige Schaad- und Giftstoff, wo für d Gsundhäit gföörlig si, verdräckt wird. Scho in dr Antike, wo drinkbars Wasser in Stedt und Dörfer mäistens nume in Brünne zuegänglig gsi isch, het das as schwers Verbräche gege d Allgemäinhäit gulte. Au im modärne Stroofrächt gältet s Verdräcke und Vergifde vo Drinkwasser as Stroofdaatbestand.
Brunnevergifdig as milidäärischi Taktik
Scho sit dr Antike isch d Brunnevergifdig mit Dierkadaver oder Fekalie as milidäärischi Taktik aagwändet worde. Uf dr äinte Site het mä s im Ghäime gmacht, zum d Lüt chrank z mache ode umzbringe, uf dr andere isch si bim ene Rückzuug Dail vo dr Taktik vo dr verbrennte Ärde gsi, so dass dr Find wurd Zit verliere bim Wassersueche. Bi Belaagerige vo Festige, wo lang duurt häi, häi bäidi Site brobiert, d Drinkwasserversorgig vom Gegner z vergifte. Das het mä no in de 1940er Joor, zum Bischbil im Finnische Winterchrieg gmacht.
„Brunnevergifdig“ as Usreed für Verfolgige
Sit em 19. Joorhundert wird dr Usdruck in Öiropa hüfig in daagespolitische Komflikt verwändet, zum Gegner z diskreditiere und z kritisiere.
Königreich Polen
Köönigriich Pole (polnisch Królestwo Polskie, latiinisch Regnum Poloniae) isch d Bezäichnig vom polnische Staat in de Joor 1000 bis 1795 gsi. Vo 1815 bis 1867 isch es die offizielli Bezäichnig für s Kongräss-Pole, wo dur e Personalunion mit em Russische Kaiserriich verbunde gsi isch, gsi.
Ząbrowo (Stare Pole)
Ząbrowo (dytsch Sommerau) isch e Dorf in dr polnische Woiwodschaft Pommern. S ghert zue dr Gmina Stare Pole (dt. Altfelde) im Chrais Malbork (dt. Marienburg). D Ortschaft het 393 (2015) Yywohner un lyt rund 50 km sideschtli vu Danzig.
Zwee Kilometer sideschtlig vu Ząbrowo verlauft d Landesstroße DK 22, e Verbindig zwische dr polnisch-dytsche un dr polnisch-russische Gränze.
Am weschtlige Ort fließt d Nogat, e 62 km lange Mindigsarm vu dr Weichsel.
Mockemalör
Mockemalör isch e dytschi Band. Uf ihre erschte CD sin d Text vun ene in ere Mischig us Hochdytsch un Schwarzwälder Alemannisch gsii, syt em zwaite Album sin si uf Hochdytsch, ihri Musik isch „Alemannische Elektroindi“, e Art Elektro-Pop mit Indi-Elemänt.
Bandmitglider sin d Sängeri Magdalena Ganter, dr Keyboarder Simon Steger, dr Schlagzyger Martin Bach un dr Gitarrischt Charis Karantzas. Dr Name Mockemalör isch e Wortneischepfig us alem. Mocke un frz. Malheur un maint e „e schen Missgschick“.
Bandgschicht
Dr Martin Bach het am Konservatorium Minche Jazz-Schlagzyg studiert un isch derno 2004 uf Berlin gange, wun er bim Dirk Erchinger wyter studiert het. 2006 het er dr Popkurs an dr Hochschuel fir Musik z Hamburg absolviert. Näbe Mockemalör spiilt er au Schlagzyg in unterschidlige Bandprojäkt.
Dr Simon Steger het z Berlin an dr Universitet vu dr Chinscht Tonmaischter studiert. Är komponiert un spiilt fir verschideni Musik- un Musiktheaterprojäkt.
E Zytlang het au dr Charis Karantzas mitgspiilt, wu z Athen uf d Wält chuu un ufgwachse isch. Mit 18 isch er uf Amsterdam gange go Jazzgitarre am Conservatory Amsterdam studiere. Zwai Johr speter isch er uf Berlin gange un het dert am Jazzinschtitut wyter studiert. Näbe Mockemalör spiilt er unter anderem au in dr Band K Square.
Kruja
Kruja (Ussprooch: ; unbestimmti Form im Albanische: Krujë) isch e Stadt in Mittelalbanie mit 15.829 Ywohner (Stand 2007). Es isch d Hauptstadt vum Kreis Kruja un lait 20km nordöschtlich vo de Haupstadt Tirana. De Name chunt vum albanische Wort krua, wo „Quelle“ bedütet. Kruja isch für d Albaner, wege de Roll vo de Stadt im Kampf vum Gjergj Kastrioti Skanderbeg gege d Osmane, e Art Nationalheiligtum.
Mockemalör
Bandgschicht
Bi me Theaterprojäkt im Friejohr 2008 het d Ganter dr Bach un dr Steger chänneglehrt un si hän derno als mitenander Jamsessions gmacht. Fir ihri Diplominszenierig im Mai 2010 het d Ganter e Stuck gschribe, wu au alemannischi Szene din vorchuu sin un wu dr Bach un dr Steger mitgwirkt hän. Speter isch no dr Karantzas zue dr Band chuu.
Kruja
Sehenswürdigkeite
Kruja het im Verglych zue andre Ortschafte vo Albanie e rächt guets touristischs Aagebot. Eini vo de Hauptattraktione isch d Burg mit em Skanderbeg Museum, wo au e ethnographischs Museum dezueghört. In de Burg gits usserdäm mehreri Restaurants mit Ussicht uff d Berg. De Wäg zur Burg füert durch e Basar ussem 19. Joorhundert, wo verschidni Souvenirs wie handgwebti Teppich, traditioneli Tracht oder sunschtigs Kunsthandwerch verchauft werde.
Mockemalör
Bandgschicht
Im Juni 2014 het Mockemalör mit em Leid Wona dr „Schnabl“ bim 13. mundARTpop/rock-Wettbewerb vum ORF Vorarlberg gwunne. Bim Gerhard-Jung-Wettbewerb 2015 het d Magdalena Ganter mit Mockemalör dr erscht Bryys in dr Kategory „Lied“ gwunne.
Anne 2016 isch s zwait Album Riesen uusechuu, d Täxt druf sin uf Hochdytsch. Uf d Frog, wurum si nimi uf Alemannisch singe diei, het d Ganter im e Interview mit dr Badische Zytig gsait :
Kruja
Gschicht
Am bekannteschte isch Kruja durch de Widerstand vum albanische Nationalheld Skanderbeg gäge d Osmane im 15. Joorhundert. De Skanderbeg het vo 1443 bis zue sym Dot im Joor 1478 erfolgrych Widerstand gege d Osmane gleischtet, un het Kruja als syn Herrschaftssitz gnutzt. In denne 35 Joor het Kruja drei Belagerige überstande, glychwohl dass d Osmane zaalemässig wyt überlege gsi sin un Kruja e winzigi Burg isch. In de erschte Belagerig het de Sultan Murad II. z. B. über 100.000-150.000 Soldate verfiegt, wääred d Albaner höggstens 8.000 Maa gsi sin.
Kruja het schliessli 1478, zee Joor noochem Dot vum Skanderbeg, bi de 4. Belagerig kapituliert. Obwohl de Sultan Mehmed II. de Verteidiger versproche het si z verschone, het er si nooch de Kapitulierig einewäg chrüüzige loo, un d Fraue un Chinder versklave lo. Mit em Fall vo Kruja isch de Widerstand gege d Türke praktisch erlosche.
Gudo TI
Gudo isch e Dorf in dr politische Gmai Bellinzona im Kanton Tessin in dr Schwyz.
Geografi
Gudo lyt uf dr rächte Syte vu dr Magadinoebeni. Zue dr ehmolige Gmai het d Fraktione Progero, Cimalloco, Caneggio, Malacarne, Malcantone, Mondato, Casa Cima, Pian Marnino, Rotonda, Santa Maria, San Nazzaro un Sasso Grande ghert. Nochbergmaine sin Cadenazzo, Cugnasco-Gerra, Giubiasco, Sant’Antonino un Sementina gsi.
Gschicht
Gudo isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1277 as Gudio.
D Gmai Gudo het uf dr 2. April 2017 mit elf anderne Gmaine zu Bellinzona fusioniert un dodrmit in Chrais Bellinzona gwechslet. Si het friejer zum Chrais (circolo) Ticino ghert, wo weg seller Fusion ufglest wore isch.
Verwaltig
Dr letscht Burgermaischter (Sindaco) vu Gudo isch dr Guglielmo Minotti gsi.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Gudo ghert zum Ticinese.
Emma Herwegh
D Emma Charlotte Herwegh, wo am 10. Mai 1817 z Magdeburg oder z Berlin uf d Wält choo und am 24. März 1904 z Paris gstorben isch, isch e düütschi Revoluzionärin und Frauerächtlerin gsi. Iire Maa isch dr Dichter Georg Herwegh gsi.
Lääbe
D Emma Charlotte Siegmund isch d Dochter vom dütsche Sydehändler Johann Gottfried Siegmund (1789–1865) und dr Henriette Wilhelmine Siegmund, geb. Cramer (1784–1860) gsi. Si het e gueti Schuelbildig übercho, Französisch, Polnisch und Iteliänisch chönne und isch künschtlerisch begabt gsi. Si het au Gedicht gschribe.
Sid 1843 isch s Herweghs Dehei z Paris gsi. Bi der Revoluzioon z Dütschland anne 1848 isch dr Georg Herwegh mit synere Pariser Dütsche Legioon is Grossherzogtum Baade cho. Wo di badischi Revoluzioon gschyteret isch, het dr Herwegh wider id Schwiiz müese flüchte, s Paar het vo 1851 bis 1866 z Züri gläbt und wo jetz z Baade für d Revoluzzer en Amneschty verchündet worden isch, z Baden-Baden. Dört isch dr Georg Herwegh anne 1875 gstorbe. D Emma Herwegh het sider meischtens wider z Paris gläbt. Wo si 1904 gstorben isch, het me se i dr Schwiiz z Lieschtel begrabe, grad näben Iirem Maa Georg Herwegh.
D Sache vo dr Emma Herwegh iirem Nochlass ghören em Dichter- und Stadtmuseum Lieschtel.
Cast (Finistère)
Cast (bretonisch Kast) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
Geografi
Cast lyt 18 km vu Quimper un 37 km vu Brest uf ere Hechi zwische 44 m un 252 m iber Normalnull.
Gschicht
Cast isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1368 as Cast (1451 Castr, 1574 Castre).
Verwaltig
vu Cast isch. Cast ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Cast ghert zem Bretonisch.
Madeleine Will
ìhr Laawa
D’ Madeleine Will ìsch àm 1. Nowamber 1910 ìn’ra protäschtàntischa Fàmìlia z’ Mìlhüüsa-n-uff d’ Walt kumma. Sa ìsch s’ zwaitältschta vu da dräi Kìnder vum Georges Will gsìì. Dr Vàtter, ìsch Àrzt gsìì, àwwer hàt unter’m Hans Pfitzner Müüsik gschtudiart ghàà un ìsch Choorlaiter gsìì. Ar hàt àui d’ Orkäschtergsällschàft vu Mìlhüüsa glaita.
D’ Will hàt àn da Konsärwàtooria vu Mìlhüüsa un Bààsel gschtudiart, wu sa biim Adolphe Hamm Orgel glehrt hàt. Z’ Bààsel ìsch sa d’ ainziga Fràui ìm Felix Weingartner siinera Diriganta-Klàssa gsìì. Ànna 1946 ìsch sa Lehrera fìr Orgel, Kùmposizioon, Bloosmüüsik, Kontrapunkt un klàssischa Müüsikgschìcht àm Mìlhüüser Konsärwàtoorium worra. Därt hàt sa ìhra gànza Kàrriar gmàcht un hàt zàhlriicha Müüsikànta gebìlda, wia dr André Stricker, d’ Agnès Candau, dr Daniel Maurer, dr Frédéric Humber un dr Pascal Reber. Züadam ìsch d’ Will 55 Joohra làng Kàpallmaischtera un Titülààrorgànìschta àn dr protäschtàntischa Schtefàànskìrìch z’ Mìlhüüsa gsìì, un hàt Theàtermüüsik àm Elsassischa Theàter vu Mìlhüüsa dirigiart. Sa ìsch àui àls Noohfolgera vum ìhrem Vàtter Dirigianta vum Baas continuo vu dr Mìlhüüser Gsällschàft fìr Kìrchamüüsik (dr Société de Chant sacré) gsìì, un ìsch ànna 1952 Diriganta vum Choor un Okräschter vu dara Gsällschàft worra.
D’ Will hàt zàhlriicha-n-Orgelschtìckla gschrìewa, drunter 300 Prelüüdia, àwwer àui Choraal, Psàlma, Kàmmermüüsik, Sonàtiina, Suita, Divertimenti, Sinfonia-Schtìckla un Ìnschtrümäntààlkonzärta. Fìrs Elsassischa Theàter hàt sa unteràndrem d’ Liader vu da Schtìckla S’Himmelschlissele (Oktoower 1934), S’Dornreesle (1936) un S’Musikantelorele kùmponiart. Vìela vun ìhra Wark sìnn hàndschrìftlig —sa sìnn àlso nia gedruckt worra. M’r fìnda sìe hìtt àn dr Humànischtischa Bibliothek vu Schlettschtàdt.
ìhra Wark
Unter da wìchtigschta Wark vu dr Madeleine Will zeehla:
Sukkot
Sukkot (hebr. סֻכּוֹת oder סוּכוֹת, Plural vo Sukka, סֻכָּה, dütsch «Laubhütte», jiddisch Sukkes oder Sikkes, im Surbtaler Westjiddisch Sig[g]es) oder Laubhüttefest isch äins vo de drei jüüdische Pilgerfest. S Fest wird im Herbst gfiirt, fümf Dääg nch em Versöönigsdaag, im Septämber oder Oktober. Es isch siiben Dääg lang, vom 15. bis 21. Tischri, em sibte Monet im jüüdische Kaländer. Z Israel und in gwüsse Reformgmäinde isch nume dr ersti Daag e volle Fiirdig, in orthodoxe und konservative Gmäinde in dr Diaspora si s drgeege die erste zwäi Dääg, und d Dääg druf si Halbfiirdig (hebräisch Chol ha-Moed). Em letschte Daag vo Sukkot säit mä Hoschana Rabba und er gältet as dr letscht Daag, wo die göttlige Urdäilssprüch für s Joor no chönne gänderet wärde. Grad noch em Laubhüttefest chömme Schemini Azeret, dr «Achti Daag vo dr Versammlig», und Simchat Tora, s «Torafröidefest».
Gschicht
[[Datei:Leopold Pilichowski Sukkot.jpg|mini|300px|Leopold Pilichowski: Sukkot, 1894/95,
Jüdischs Museum, Nöi York]]
S Fest wird in dr Bible e baar Mol erwäänt. Si Ursprung lit wie dä vo de bäide andere jüüdische Pilgerfest Pessach und Schawuot in dr Kultur vo de Buure und isch woorschinlig kanaanitisch und het dr gliich historisch-landwirtschaftligi Doppelcharakter. S Fest het sich scho in dr Antike wäärend Joorhunderte immer wider veränderet, was mä in de biblische und noochbiblische Teggscht cha gsee. Im 2. Buech Mose wird s as «Fest vom Iisammle» (hebräisch Chag ha’Assif) bezäichnet und erst im 5. Buech Mose as «Laubhüttefest» (Chag ha’Sukkot) wo siibe Dääg lang goot. D Laubhütte si woorschiinlig Hütte uf de Fälder gsi, wo mä sich im Schatte von ene het chönne usrueje. wie mä sä au hüte no im Vordere Oriänt zur Zit vo dr Ärnt cha gsee. Erst noch em Babylonische Exil het mä s Datum uf e 15. Daag vom sibte Monet festgläit und us Sukkot e historischs Fest gmacht, wo us dr Zit vo dr Wanderig in dr Wüesti noch em Uszuug us Egüpte stammi, und mä het wäärend dr Festzit in Laubhütte afo müesse woone. Noch dr Überliiferig häig dr König Salomon dr Tämpel z Jerusalem an Sukkot iigweiht, und dr Brofeet Sacharjahet verzellt, ass wenn dr Messias chiem, Sukkot en universells Fest wurd si, wo mit em Rääge assoziiert wurd, und alli Nazioone zrings ume wurde uf Jerusalem pilgere.
Im Mischnatraktat Sukka si d Zeremonie zur Zit vom zwäite Tämpel ufzellt, bsundrigs d Zeremonii vom Wasserschöpfe, wo mit Rääge in Zämmehang brocht worden isch, wie au d Prozessioone mit Frücht und Zwiig vo Böim und Palme, de «Vier Arte» vo Pflanze (hebräisch אַרְבָּעָה מִינִים Arba’a minim), wo mä drbii Psalm gsunge het. Noch em Johannesevangelium het dr Jesus am letschte Daag vom Laubhüttefest alli wo Durst ghaa häi, zue sich grüeft. Au vo däm säit mä, ass es mit dr Zeremonii vom Wasserschöpfe zämmehängi, wo zu sällere Zit vom erste bis zum letschte Daag vom Fest üüblig gsi isch. Dr Historiker Flavius Josephus het s Fest as en achtdäägigi Fiir beschriibe, wo mä in Hütte gwoont und im Tämpel gopferet het. Noch em Philo vo Alexandria isch s e siibedäägigs Ärntedankfest gsi, dr achti Daag isch as Chröönig drzuechoo, im Zäiche vo dr Gliichhäit und Grächtigkäit.
Noch dr Zerstöörig vom Tämpel ísch s siibedäägige Fest Sukkot bliibe, d Azeret am achte Daag, d Sukka, die Arba’a minim, s Hallel-Gebät und d Bitti um Rääge am achte Daag.
Sukkot hüte
S siibedäägige Sukkotfest isch hüte, bsundrigs usserhalb vo Israel, nume no für religiöösi Juude vo Bedütig. S Torafröidefest wo grad noch em Laubhüttefest chunnt, isch vor allem bi Familie mit Chinder seer beliebt. Z Israel hingeege stelle in dere Zit e Hufe Lüt Laubhütte uf, wo hützudags vilmol us eme Metallgrüst bestöön, wo mä Stoff drum ume spannt und wo mä oobedruf Baum- und Palmzwiig druf uufe läit. As Ärntfest isch Sukkot bsundrigs bi dr Bevölkerig uf em Land beliebt.
D Laubhütte
Vor allem religiöösi Juude baue zur Erinnerig an dr Uszuug us Egüpte, wo d Israelite in brovisorische Hütte gwoont häi, jedes Joor an Sukkot dört wo s Blatz het – im Garte, im Hoof, uf em Parkblatz, Balkoon oder Dach – e Hütte, d Sukka, wo mit Est, Strau oder Laub zuedeckt isch und wo under freiem Himmel muess stoo. Wenn s Wätter schöön isch, duet mä din wäärend em ganze Fest ässe; Juude, wo bsundrigs gsetzdröi si, schloofe sogar in dr Laubhütte. Jüüdischi Gmäinde stelle vilmol e Gmäindisukka uf, wo dr Kiddusch noch em Gottesdienst und anderi Empfäng wäärend em Sukkotfest stattfinde.
Dr Gottesdienst
Mä leent sich an s antike Ärntdankfest aa und an d Zeremonie, wo mit Rääge und Fruchtbarkäit assoziiert si, und dräit wäärend Sukkot zu de Gottesdienst in dr Sünagooge die Arba’a minim mit sich. Si bestöön us em Etrog, ere Sorte vo dr Zitronatzitrone, wo mä in dr lingge Hand het, und eme Struuss us eme Palmzwiig, wo nonig ufgangen isch (hebr. Lulav) und wo em Struuss dr Naame git, drei Mürtezwiig (hebr. Hadassim) und zwäi Bachwäidezwiig (hebr. Arawot). Dä Struss hebt mä in dr rächte Hand. Die Arba’a minim dräit mä wääred em Hallel-Gebät in säggs Richdige, zerst uf Oste, denn uf Süde, uf Weste, uf Norden, denn gegen Oobe und schliesslig abwärts. Gege s Ändi vom Gottesdienst findet en Umzug statt, wo mä drbii äini oder meereri Torarolle um s Lääsipult umedräit. Die wo drbii si, in orthodoxe Gmäinde nume Manne, laufe mit iire Arba’a minim hindedrii, zur Erinnerig an d Prozessioone um en Altar im Tämpel z Jerusalem, wo im Talmud überliiferet isch. Am sibte und letschte Daag, Hoschana Rabba (s groosse Hoschana, dütsch Hosiana, hilf doch!), findet nit nume en äinzige Umzuug statt, sondern siibe, und drbii bätet mä für e gueti Ärnt. Denn chlopft mä fümf zämmebundeni Bachwäidezwiig fümf Mol ab, au daas zur Erinnerig an d Überliifrige vo de Prozessioone zur Zit vom zwäite Tämpel, und noch deene dräit mä an däm Daag Bachwäidezwiig in ere Prozessioon siibe Mol um e Altar. Erst sit dr posttalmudische Zit gältet Hoschana Rabba as dä Daag, wo d Urdäilssprüch ändgültig wärde, wo Gott jeedes Joor über alli Lüt fellt.
Sukkot-Termin
Sukkot wird an deene gregorianische Daatum gfiirt: N.B. Jüüdischi Fiirdig fönge am Oobe vor em Datum aa, wo aagee isch.
Sukkot as Ortsnaame
In dr hebräische Bible chunnt Sukkot do und dört au as Ortsnaame vor. So wird die ersti Ortschaft, wo d Israelite bim Uszuug us Egüpte aanechömme, as Sukkot bezäichnet. Mä vermuetet, ass si im Nildelta gläägen isch. En andere Ort, wo Sukkot häisst, isch in dr Nööchi vom Jordan gsi, im Gebiet vom Stamm Gad. Dr Naame vom Ort söll druf zrugggoo, ass dr Jakob noch sim Kampf mit em Ängel an däm Blatz für sich und si Vee Hütte baut het. Die Ortschaft wird au im Buech vo de Richter und as Ort von ere königliche Metallgiesserei erwäänt. Er wird mit Tell Deir Alla, eme umbewaggsnige Siidligshüügel in dr Eebeni nördlig vom Jabbok-Fluss östlig vom Jordan im hütige Jordanie, identifiziert, was aber umstritte isch.
Die lächerlichen Preziösen
Dr Inhalt
Dr Gorgibus will si Dochder Magdelon und si Niässe Cathos ändlig verhüroote. Die bäide wäi aber eso lääbe, wie s in de galante Romään beschriibe wird. Dr Gorgibus verstoot nid, wo si im daas wäi erklääre und säit frustriert: "Quel diable de jargon entends-je ici? Voici bien du haut style." (dütsch: "Teufel auch, was für ein eigenes Gerede soll denn das sein? Ist wohl der hohe Stil.") Die erste zwäi Vereerer wärde abgwiise, wil si sofort e Hürootsaadraag gmacht häi. D Cathos erkläärt iirem Unggle: "Je treuve le marriage une chose tout à fait choquante. Comment est-ce qu'on peut souffrir la pensée de coucher contre un homme vraiment nu?" (dütsch: "Ich finde den Ehestand eine ganz und gar anstößige Sache. Wie kann man den Gedanken ertragen, Seite an Seite mit einem völlig nackten Mann zu schlafen?") Die bäide Freiherre, wo abgwiise worde si, verchläide iiri Diener as extravaganti Aadligi. Si dräije dr Spiess im ene Verwäggsligsspiil um und mache die "pecques provinciales" (dütsch: "dumme Gäns us dr Browinz") lächerlig. Dr Gorgibus isch ganz verruckt wägen em Erger und de Usgoobe, won er wäge dr Magdelon und dr Cathos ghaa het und wünscht, ass die ganzi romaneski Litratuur zum Düüfel gieng.
Fuessnoote
<References/>
Rufst du, mein Vaterland
Rufst du, mein Vaterland (frz: O Monts indépendants; ital.: Ci chiami o patria; rät.: Clomas d’e, tger paeis) isch die ehemoligi Schwiizer Nationalhymne. Der Text, wo dr Bärner Philosophiprofessor Johann Rudolf Wyss 1811 verfasst het, wird zur Melodii vo dr britische Königshymne gsunge. Die Melodii isch früehner emol wiit verbreitet gsi, speziell under de Gegner vom Napoleon. Wie die internationale Kontakt im 20. Johrhundert zuegnoh hai, isch s immer hüfiger bassiert ergab, ass d Schwiizer und die Britischi Hymne nochenander gespiilt worde si. Das isch ein vo de Gründ gsi, ass me e neui Hymne iigfüehrt het.
Teggscht
lueg: Text:Rufst du, mein Vaterland
Iragna
Iragna isch e Dorf in dr politische Gmai Riviera im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Riviera im Bezirk Riviera.
Geografi
Iragna lyt am Uusgang vum Val d'Iragna in d Valle Leventina, dr Bann goht bis zum Val Verzasca. Im Val d'Iragna het s friejer Alpwirtschaft gee, aber d Alpe sin hite alli ufgee. Nochbergmaine sin Biasca, Lavertezzo, Lodrino, Osogna un Personico.
Gschicht
Iragna isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1210 as Inagna.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Iragna isch dr Igor Cima.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Iragna ghert zum Ticinese.
Reinhardsmünster
Neiderfel, àui Neidorf oder Rainhardsmìnschter (frz. Reinhardsmunster, dt. Reinhardsmünster) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Neiderfel ìsch ànne 1616 grìndet worre vum Grof Johann Reinhard I. vun Hanau àn dr Stell vum friejere Derfel Dillersmünster, wie zem erschte Mol gnannt worre ìsch ànne 1120 àls Dillerescella (1300: Dillersmunster) und ìm 16. Jh. ufgan worre ìsch.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Neiderfel ìsch. Neiderfel ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Neiderfel ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Reformierte Kirche Strengelbach
Di reformiirti Chile Schträngubach isch di reformiirti Dorfchile vo de Aargauer Gmeind Schträngubach i de Schwiiz. Si isch eini vo de drü Chilene vo de reformiirte Chilegmeind Zofige.