cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
FC Luzern
Trainer sit em Juli 2018 esch de René Weiler.
S'Kader vo de Saison 2017/18
{|class="prettytable" !Nr. !Name !Nat. !Im Verein sit !Letschte Verein !colspan=8 bgcolor=#EFEFEF|
Mittufeld
!colspan=8 bgcolor=#EFEFEF|
Brauweiler (Lothringen)
Brëwiller (lothrìngisch; frànzeesch Brouviller, ditsch Brauweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Brëwiller ìsch. Brëwiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Brëwiller ghert zem Rhinfrankisch.
Selber drülle
Selber drülle isch e Filmwettbewärb, wu anne 2012 z Löörech stattgfunde het. Veraastaltet wore isch dää Wettbewärb vum glychnamige Verain, wu im Oktober 2011 vu dr Linda Sepp un dr Maren Schrader zämme mit em Elias Füchsle un em Matthias Klimkait grindet woren isch.
D Schrader het Kultur- un Mediepedagogik z Halle studiert, d Sepp het z Locarno ne Ussbildig zur Schauspiileri gmacht. Si hän sich iber s Theater chänneglehrt. Wu si vun eme Theaterprojäkt mit em Zug haimgfahre sin, isch ene d Idee zue däm Churzfilmfeschtival chuu.
Albin Braig
Aufgwachsa isch dr Albin en Weilimdorf. Heit lebd dr glernte Schriftsetzer en Herraberg.
Selber drülle
Zum Wettbewärb hän Churzfilm chenne yygee wäre, wu uf Alemannisch gschwätzt wird un wu nit lenger sin wie sibe Minute gange. Finanziäll unterstitzt wore isch die Veraastaltig vum Landrotsamt Löörech.
Albin Braig
Sei Sohn, dr Bastian Braig, produziert enzwischa dia ganze Sendunga ond Theatrschtickla.
Selber drülle
Insgsamt sin elf Film yygee wore, zum Weetbewärb zuegloo wore sin dervu zeh. Dr elft isch z lang un nit uf Alemannisch gsii.
Am Samschtig, 7. Juli 2012 sin d Film im große Saal, im Foyer un im Café vum Alte Wasserwerch z Löörech in eme Ändlosschlupf vorgfiert wore. S Publikum het chenne Stimme vergee un s het au ne Jury gee, wu us drei Lyt bstanden isch, em Dichter Markus Manfred Jung, em Filmstudänt un Jungregisseur Christoph Gutmundsson un em Michele Giannini vum „Free Cinema“.
Gwunne het dr Film "Ausflug zu dritt" vu L. Geling, l. Weidenmüller un K. Sepp, dr Publikumsbryys isch an s Ehbaar Jundt fir dr Film "Bim Barbier" gange.
Transnistrien
Transnistrie isch e Region z Oschteuropa, wo sech säuber as en eigeständigi Republik aalueget. Es het säch im Jahr 1990 vo Moldawie abgspautä und unabhängig gmacht, wird international aber nid annerkennt. S Land gränzt ä d Ukraine und ä Moldawie.
Russland het Truppä i Transnistrie stationiert u ungerstützt Transnistrie, erkennts aber nid a.
Geografy
Trasnistrie ligt hauptsächläch, ussert dr Stadt Bender, östläch vom Fluss Dnister ir Republik Moldau. Trasnistrie macht öppä 10 % vom Stadtsgebiät vor Republik Moldau uus. Trasnistrie isch ä schmallä Landstrich zwüschä dr ukrainischä Gränzä u dr Repuplik Moldau. Vo Nord uf Südä isch Transnistrie öppä 200 km läng und vo West nach Ost öppä 20 km.
Dr gröschti Teil vor Republik Transnistriä besteit us Abauflächinä. Drzu setzä säch 80 Prozänt vom Landes us sogennantr schwarzä Ärdä zämmä.
Namä
Dr Namä vo Trasnistrie (russisch: Pridnestrowskaja Moldawskaja Respublika, moldauisch: Republica Moldovenească Nistreană «Moldauischi Republik Transnistrie» oder churz «Transnistrie» beziäht säch uf ä Fluss Dnister, wil Transnistrie änet em Dnister ligt.
Klima
Ds Klima isch eher kontinental, drum gits weni Niderschläg u churzi, mildi Winter. Dr Summer u dr Herbst si drfür eher lang und eher warm bi Durchschnittstemperaturä vo über 21° Celsius.
Gschicht
Ds Gebiet vor Republik het lang zum Russische Zarerych ghöört und e churzi Zyt lang zum Chönigrych Rumänie. Nach dr Abtretig vo Bessarabiä 1940 a d Sowjetunion isch Transnistrie i di Moldawisch SSR yglideret wordä. 1991 nachem Zämmefau vor Sowjetunion isch Moldawie unabhängig wordä. Draufabe erklärt d Republik Transnistrie mit dr Unterstützig vo Russland d Unabhängigkeit. Esoo isch dr Transnistrie-Konflikt enstandä, ä militärischi Usänandersetzig zwischä Transnistrie und Moldawie mit 500 Totä. 1992 isch Transnistrien mit dr Vermittlig vo Russland de-facto unabhängig wordä.
Burg Kirchzarten (Hagenmatten)
D Burg Kilchzarte (Hagematte) isch e abgangeni Burg bi Burg, em Ortsdeil vu dr Gmei Kilchzarte im Landchreis Bryysgau-Hochschwarzwald z Bade-Wirttebärg. Si isch circa 500 Meter nordweschtli vu dr Dalvogtei gläge im Beryych vum Gwan „Hagematte“.
Vu dr ehmolige Burgaalag isch nyt me erhalte.
Bassins
Bassins (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Nyon im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Bassins isch e Dorf am Jurafueß, uf ere chlaine Hangterrasse oberhalb vu Nyon. D Gmaiflechi umfasst 35,1 % landwirtschaftligi Flechi, 60,9 % Wald, 3,6 % Sidligsflechi un 0,4 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Bassins isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1095 as Bassins.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 22,4 % gläge.
Religion
48,2 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 25,2 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,8 %, CVP 4,3 %, FDP 13,3 %, GLP 6,4 %, GP 13,3 %, SP 23,0 %, SVP 31,8 %, Sunschtigi 2,7 %.
Dr Burgermaischter vu Bassins isch dr Didier Lohri (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,6 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 832 Yywohner 81,9 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 8,3 % Dytsch, 1,2 % Italienisch un 8,6 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
36
S Johr 36 vu dr christliche Zittrechnig isch im Römische Riich s Johr 789 ab urbe condita gsi. Nooch em (domols au im Römische Riich gültige) Julianische Kalender isch es e Schaltjohr mit 366 Däg gsi.
Kienberg SO
Chiembrg (amtlich Kienberg) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Gösge im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Geografi
Chiembrg isch es Dorf uf dr Nordsiite vom Soledurner Chettejura im Tau vom Bruggbach, am Nordfuess vo dr Salhöchi. D Gmeindsflächi umfasst 51,1 % langwirtschaftlichi Flächi, 44,5 % Waud, 4,1 % Sidligsflächi und 0,2 % suschtigi Flächi.
Nochbergmeine si Ärlischbach SO im Kanton Soledurn, Oltige un Ammel im Kanton Basel-Landschaft und Wittnau, Wölfliswiil, Oberhof und Ärlischbach AG im Kanton Aargau.
Gschicht
Chiembrg isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1173 aus de Chienberh (1276 dorff ze Kiemberg).
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 6,3 % gläge.
Otto Braig
Er hot mit seim Sohn onder anderem so Theaterschtickla vrfasst wie "Der Siebenmühlentaler" ond "Bei ons verklemmt nix".
1996 isch dr Otto no gschtorba. Sei Sohn, dr Albin Braig, leitet seither die Komede-Scheuer. Er fihrt die Arboit von seim Vattr fort.
Kienberg SO
Politik
Gmeindspresidänt isch dr Christian Schneider (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,3 % gläge.
Bibi Balù
Bibi Balù isch e schwiizerdütschs Musical. D Autore si dr Hans Gmür und dr Karl Suter, d Muusig stammt vom Hans Moeckel. S Musical isch am 31. Dezämber 1964 im Theater am Hächtblatz z Züri urufgefüehrt worde und isch meh as dreihundertmol vor usverchaufte Hüüser ufgfüehrt worde. Under andere hai gspiilt: dr Ruedi Walter, d Margrit Rainer, d Ines Torelli, dr Jörg Schneider, dr Eduard Huber und dr Paul Bühlmann.
Kienberg SO
Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 522 Iiwohner 97,3 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,8 % Französisch, 0,4 % Italienisch und 1,5 % angeri Sproche.
Bibi Balù
Sit em Früehlig 2010 wird Bibi Balù noch ere Pause vo meh as vierzig Johr in ere Inszenierig vom Regisseur Stefan Huber und andere Persone us em Umfäld vo de Gschwüster Pfister im Theater Sanggalle wider ufgfüehrt. D Premiere het am 27. Merz stattgfunde. Under andere spiile: dr Peter Zimmermann, dr Romeo Meyer, dr Tobias Bonn, dr Christoph Marti, d Rahel Fischer und dr Max Gertsch. Die musikalischi Leitig het dr Johannes Roloff. Für s Theater Sanggalle het dr Regisseur Stefan Huber s Stück um öbbe e Stund gchürzt.
Kienberg SO
Sproch und Dialäkt
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Chiembrg ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Oute, wo ähnlech si zue dr Aargauer Dialäkt.
Bibi Balù
Handlig
D Gschicht vo dr Bibi Balù basiert uf ere wohre Begäbeheit. E Studäntin us Afrika isch in Gäldnot groote und d Zürcher Woche het zun ere Spändenaktion ufgrüeft. Wo scho e grösseri Summe gsammlet gsi isch, het dr Vater vo dr Studäntin brotestiert und gsait, Almose welle si nid. S Gäld het mä denn für en andere guete Zwäck bruucht.
Die beide Autore hai die Begäbeheit zum ene Gauner-Musical umgschriibe. E clevers Duo het zu Gunste vom Mäitli Bibi, wo vo dr pazifische Insle Balù cho isch, Gäld gsammlet und het ghofft, eso riich z wärde. D Gauner si raffiniert gsi drbii und hai vil Fantasii gha, für zum an ihr Ziil cho.
Rollene
Bsunders bemerkenswärt si die 16 Wäggselrolle, wo in dr Originaluffüehrig vo 1964 vom Ruedi Walter gspiilt worde si.
Kurt Rommel
Dr Kurt Rommel (* 20. Dezembr 1926 z Kirchheim ondr dr Teck, † 5. Merz 2011 en Stuegert-Bad Cannschdadd ischt a deitscher evangelischr Pfarrer ond Journalischt gwäa, wo sich als Schepfer vo moderne Kirchaliadr (Tekscht ond zom Doil au d Musik) an Nama gmacht hôt. An Haufa vo seine Werk send en viile Gsangbiacher zo fenda, ond dees et bloß en de evangelische ond en de deitsche. Er hôt au ibr hondert Biacher zo chrischtliche Thema gschriiba.
Kendheit ond Jugend
Dr Kurt Rommel kommt am 20. Dezembr 1926 z Kirchheim ondr dr Teck uf d Welt, wo-nr au ufwegst. En dr Familie wuud viil Hausmusik gmacht. Dô drbei sitzt meischdens dr Vaddr am Harmonium, s Kurtle am Klaviir, sei Schwester blôôst Blockfleet ond sei Bruader schbiilt uf dr Geig. Em Kurt sei Deitschlehrer merkt bald, dass en sellem jonga Kerle a grauß Talent zom Dichda schlommret ond geit-em da Rôôt, dui Fähichkeit jô et vrkemmra zo lau. Scho em Kendesalter kriagt’r Klaviir- ond Orglondrricht. Wia-nr nôô 16 Jôhr alt ischt, ibrnemmt’r bei de Goddesdenscht en dr Kirch vo Notzenga da sonndäglicha Orgldenscht.
Kriag, Gfangaschaft ond Studiom
Bald nôch-em Ausbruch vom Zwoida Weltkriag muaß’r seira musikalischa Jugendzeit Ade saga. Er kriagt nemlich a Eiberuafong zor Wehrmacht ond wuud nôch-ra kurza Ausbildong an d Front gschickt. Sein 18. Geburtsdag vrleabt’r als Soldat am Weschtwall. 1945 kommt’r en d Gfangaschaft bei de Franzoosa. Des hôt abr au ebbes Guads fir-en: Jetzt kô-nr sein Plôô vrwirklicha, wo-nr scho bei seira Konfirmazioo gfasst hôt, nemlich Theologii zo studiira. Des gschiht an dr evangelisch-theologischa Fakuldeet vo dr Universideet Montpellier. 1947 däff’r wiidr en sei Hoimet zruckganga. Noh em gleicha Jôhr kô-nr sei Studiom an dr Uni Diibenga fortsetza. Nôch seim erschda Exama wuud’r 1951 Vikar em Stadtdoil Tonbach vo Baiersbronn em wirdabergischa Schwarzwald. S Jôhr druf kriagt’r sei erschda Pfarrstell z Friidrichshafa am Bodasee.
Jugendpfarrer en Bad Cannschdadd
1960 wegslet dr Kurt Rommel nôch Bad Cannschdadd, wo-nr dui Stell als Stadtjugendpfarrer ôôdridd. Deet setzt’r sich zom Ziil, meh jonge Leit drzua zo brenga, dass-se sich fir d Bibl endressiiret. Dees setzt abr voraus, dass’r vellig nuie Weag eischlaga muaß. So kommt-em dui Idee, Goddesdenscht fir jonge Leit en-a Kino zo vorlagra. Ond gsonga werra sollet et de alde Choräl, sondern moderne Liadtekscht mit fetzige Melodia. Weils dô drzua so guad wia koin Fundus geit, tekschdet ond komboniirt’r dia nuie Liadr halt selber. Als Mitstreidr fendet’r da Sendlfenger Kantor Paul Bischoff.
Weitre Staziona
Em Jôhr 1966 wuud dr Kurt Rommel Pfarrer en Schwennenga. Acht Jôhr schbätr macht’r wiidr was ganz Nuis: Er wuud theologischer Redakdeer ond bald druf Chefredakdeer beim Evangelischa Gmoidsbläddle fir Wirdaberg, wo et vo dr Landeskirch, sondern vo dr Evangelischa Gsellschaft rausgäa wuud. Am End vom Jôhr 1991 gôht’r en Ruhestand.
Am 5. März 2011 schliaßt dr Kurt Rommel z Bad Cannschdadd seine Auga fir emmr. 84 Jôhr alt isch’r worra. Sei ledschda Rua fendet’r uf-em Kleinfeldfriidhof en Fellbach. )
D Vrbroidong vo seine Liadr
Dui Menge vo de Liadr, wo dr Kurt Rommel gschriiba hôt, ischt Legion. De gnau Zahl kô-ma gar et feschtstella, s werret abr – seine Kanons mitgrechnet – ibr 1.800 sei. An Haufa drvoo fend mr en de kirchliche Gsangbiacher, em evangelischa fenf em Stammdoil ond noh viil meh en de vrschiidne Regionaldoil, viir em katholischa Gotteslob. D Ausbroidong vom Rommel seine Liadr ischt abr et bloß uf Deitschland beschrenkt. Au en de Gsangbiacher vo Eschtreich, dr Schweiz, vo Norwega, vo Finnland, vo Holland ond vo Luxaburg kô-ma se fenda.
Niedersachsen-Rundfahrt
Di International Nidersachse-Rundfahrt (LOTTO-Rundfahrt) isch e mehdägig Radränne, wu syter anne 1977 alljohr im April z Nidersachse uusdrait wird. Uusrichter vu däm Etapperänne isch dr Verein Internationale-Niedersachsen-Rundfahrt.
D Nidersachse-Rundfahrt isch anne 1977 entstande dur d Zämmelegig vu zwai Radränne, wu z Hildesheim un z Braunschweig an dr Oschtere uusdrait wore sin. In dr erschte baide Johr het s Ränne no Niedersachsen-Harz-Rundfahrt ghaiße, ab 1979 derno Niedersachsen-Rundfahrt (Tour de Basse-Saxe'').
Je zwai Ränne gwunne hän dr Jens Vogt (1994, 1997), dr Thorsten Schmidt (1999, 2000) un dr Alessandro Petacchi (2006, 2007). Anne 2006 het dr Alessandro Petacchi vum Team Milram e Rekord ufgstellt, wun er alli Etappe un d Gsamtwärtig gwunne het.
UNESCO
D UNESCO (ENS United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization), d Organisazion vo de Veräinte Nazione für Erziejig, Wüsseschaft und Kultur, isch en Internazionali Organisazion und gliichzitig äini vo de 17 rächtlig sälbstständige Sonderorganisazioone vo de Veräinte Nazioone.
Organisazion
Si het iire Sitz in Bariis z Frankriich.
Zur Zit si 195 Mitgliider in dr UNESCO verdräte und 9 assoziierti Mitgliider – näbe de 193 Staate vo dr UN mit Usnaam vo Liechtestäi au d Cookinsle, Niue und die Palestinensische Autonomiigebiet, wo nit in de UN verdräte si.
Ufgoobe
Zu de Ufgoobegebiet vo dr UNESCO ghöört d Förderig vo dr Erziejig, dr Wüsseschaft und dr Kultur, dr Kommunikazioon und dr Informazioon.
Gschicht
Dr UNESCO ire Gründigsverdraag isch am 16. Novämber 1945 vo 37 Staate z London underschriibe worde und isch am 4. Novämber 1946 noch dr Ratifikazion dur 20 Staate in Chraft dräte.
Dr erst Generaldiräkter isch dr Julian Huxley gsi.
Sid 2017 isch d Audrey Azoulay d Generaldiräktorin.
Reich von Reichenstein
D Reich vo Riichestäi si im Spootmittelalter e Basler Riddergschlächt gsi, wo sich noch dr Reformazioon vo dr Stadt in s Elsass und uf Baade zruggzooge het.
D Familie isch zum erste Mol 1166/79 mit em Rudolf Dives erwäähnt worde. S Gschlächt isch im Dienst vo de Bischöf vo Basel gstande. Si het vom Aafang vom 13. Joorhundert aa dr Boste vom Kämmerer ghaa und het um 1250 d Burg Riichestäi bi Arlese vom Bischof vo Basel als Lääche überchoo. D Riich vo Riichestäi si vom 13. bis zur Middi vom 15. Joorhundert im Root vo dr Stadt Basel verdräte gsi, häi säggs Bürgermeister gstellt, äi Basler Bischof und äi Räkter vo dr Universidäät Basel. In dr Stadtpolitik si si uf dr Site vo de landaadlige Stärner gsi in iirer Usenandersetzig mit de Psitticher. Sit em 15. Joorhundert si d Mitgliider vo dr Familie mee und mee im Dienst vo de Habsburger und de Markgroofe vo Hachbärg und Baade gstande. Dr Bsitz vo dr Familie isch im Baselbiet, Sundgau und südlige Schwarzwald glääge und het us Lääche vo de Herzöög vo Östriich, vom Bischof vo Basel und vo de Markgroofe vo Baade bestande. Drzuu häi Brombach im Wiisedaal, Buschwiller im Elsass, Inzlige mit em Inzliger Wasserschloss und d Burg Riichestäi mit Arlese ghöört. Gege s Ändi vom 15. Joorhundert häi si d Heerschaft Landskron im Elsass kauft, 1457 d Pfandschaft Thann und 1503/04 d Pfandschaft Pfirt. D Reich vo Riichestäi si au noch dr Reformazion katholisch bliibe und häi sich uf iiri Güeter im Schwarzwald und Sundgau zruggzooge. 1773 häi si vom französische Köönig dr Ditel vom en Freiheer überchoo.
Mä säit, dr Spruch «Riich häiss i – Riich bin i – Das wäiss i» chiem vo de vo Riichestäi.
Uli Keuler
Dr Uli Keuler (* 3. Dezember 1952 en Kirchheim unter Teck) isch a deitscher Kabarettist on Comedian.
Dr Uli Keuler hot sei Karriere bereits 1973 begonna, wo er meischt en Jugendhaiser ufftretta isch. 10 Johr lang hot er sei Programm "Geduld Geduld, das schlimmste kommt noch" gschbielt. Seine Uffdritt fendet meischt nur em Schwäbischa statt, weils die andere warscheins schlecht verschtandet. Ähnlich wie dr Kabarettischt Rolf Miller tritt dr Uli Keuler emmr solo mit amma Stuhl auf. Sonscht braucht er koine Kulissa odr Requisita. Was veil it wissad isch, dass dr Uli Keuler beim Walter Jens a Dokterarbeit über Häberle und Pfleiderer gschriba hät.
Hans Gmür
Läbe
Dr Gmür isch Autor, Reschissör und Broduzänt vo Komödie, Schwänk, Cabaretstück und Musicals gsi. Scho as Studänt an dr Uni Züri het er Teggst für s Cabaret Fédéral gschriibe. Vo 1953 bis 1959 het er bi Wärbigs- und Dokumentarfilm Reschii gfüehrt. 1960 isch si ersts Stück «Schön ist die Jugend» entstande.
Noch eme Abstächer in d Wärbig isch dr Gmür bis 1964 bim Radio Züri (em hütige Schwiizer Radio DRS) für s Ressort Underhaltig zueständig gsi. Näbebii het er vo 1964 aa «Unwahre Geschichten» für d Wältwuche gschriibe. 1966 isch er Chefredakter vo dr Frauezitschrift Annabelle worde und het sich 1972 sälbstständig gmacht.
Dr Gmür het mit bekannte Schwiizer wie mit em Werner Wollenberger, em Max Rüeger und em Charles Lewinsky zsämmegschafft. In sine Stück, drunder e Hufe lustigi Zürcher Musicals, hai so bekannti Schauspiiler wie dr Ruedi Walter, d Margrit Rainer, d Stephanie Glaser, dr Jörg Schneider, d Ursula Schaeppi, d Ines Torelli und dr Paul Bühlmann mitgmacht. Dr Höhepunkt vo siiner Karriere isch die Goldigi Rose vo Montreux 1969 für d Färnsehfassig vo dr Revue «Holiday in Switzerland» gsi. 1974 het er dr Bernhard-Apéro im Bernhard Theater gründet, won er au moderiert het. Im Ganze het er über 50 Stück gschriibe.
Si Stimm und si Bündner Dialäkt hai vili Johrzähnt lang d Schwiizer Bühne-, Hörspiil- und Radiobroduktione brägt.
Petersgasse
D Petersgass isch e Strooss in dr Groossbaasler Altstadt und goot vom Peterskiirchblatz bis aabe zum Urbanbrunne am Bluemeräin näben em Rhii. Dr Naame het d Gass vo dr Peterskiirche überkhoo, wo an iirem ooberen Ändi stoot.
D Gass und iiri Iiwooner
Zämme mit em Noodlebärg isch d Petersgass dr Ort uf dr lingge Birsigsite gsi, wo sich im Middelalter die meebessere Baasler niidergloo häi. Vor allem häi dört e hufe Gäistligi zu St. Peter gwoont. Wo die aadlige Familie usgstorbe si, häi sich mee und mee Bürgerligi an dr Gass niidergloo, wie dr Buechhändler Andreas Cratander 1522 im «Zem Schwarze Bär» oder dr Siidehändler Cristoforo d'Annone 1565 im Ringelhoof. Dr Brofässer Abel Socin het im 18. Joorhundert im Offeburgerhoof an dr Nummere 42 d Baasler mit sinere Elektrisiermaschiine und sine gspängstige Brojekzioone verschreggt. Nid weenigi vo de Hüüser an dr Gass si im 20. und 21. Joorhundert zu Luxuswoonige umbaut worde. Am skandalöösischte isch woorschinlig d Liigeschaft an dr Petersgass 34, wil sä dr Dieter Behring, wo men em vorwirft, ass er sini Inwestoore um Riisesumme betrooge häig, für Dotzedi vo Millione Frangge zun ere Luxusresidänz usbaut het, wo hüte braggtisch unverköiflig isch.
Bauwärk
Vo de historische Geböid si under anderem no üübrig: Dr Andlauerhoof, dr Ringelhoof, dr Schönkindhoof, s Silbernagelhuus, s Huus zum Stäinegg, s Huus zum Roosefels
Kastrat
As Kastrate het män e Sänger bezäichnet, wo vor dr Puberdäät  kastriert worde isch, für dass si nid in Stimmwäggsel chömme und iiri hoochi Buebestimm (Sopran oder Alt) chönne bhalte. Eso het dr jungi Mensch d Gröössi vom ene Erwaggsene überchoo, het aber die hoochi Stimm bhalte und het mit ere so chreftig chönne singe wie e Maa.
D Braxis
Sit dr Spootantike het mä vor allem z Italie e Hufe Buebe kastriert, so dass si Sänger häi chönne wärde. Vili von ene häi d Operazioon nid überläbt, wil s immer wider Komplikazioone gee het. Anderi häi ganz äifach käi Talänt zum Singe gha und nume ganz weenigi si erfolgriich gsi, die häi aber s Publikum mit iire „überirdische Stimme“ chönne begäistere.
Wäge dr Kastrazioon si nid nume d Stimmbänder chlii bliibe, s wichtig Hormon Testosteron, wo vo de Hoode bildet wird, het gfäält, d Entwicklig vo de sekundäre Gschlächtsmerkmool isch gstöört gsi und d Kastrate si vilmol zu Riise gwaggse wo denn mit em Alter vilmol au dick worde si.
Im Brinzip chönne d Kastrate aber en Erekzioon überchoo. Dorum het s au Daame gee, wo finanziell besser gstellt gsi si und d Kastrate usgnützt häi, zum iiri sexuelle Wünsch z erfülle, ooni dass si müesste Angst haa, schwanger z wärde.
D Kastrate si im öiropäische Muusiglääbe bis ins 17. und 18. Joorhundert beliebt gsi. Zu de berüemtiste Kastrate us deere Zit ghööre dr Senesino, dr Farinelli, dr Caffarelli und dr Antonio Bernacchi, wo vor allem in dr Opere zu Staar worde si. Im 19. Joorhundert het mä mit em Kastriere ufghöört. Das macht Brobleem wemm mä Alti Muusig will üffüere, wil d Stimme vo Fraue und Countertenör, wo die richdigi Stimmlaag hätte, ganz andersch dööne als d Stimme vo Kastrate.
Brulange
Brulange (ditsch Brülingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Brulange lijt ìm Dàl vun dr Rotte, rund 30 Kilometer sìdeschtlich vun Metz. D Nochbergmeine sìn Thicourt ìm Norde, Thonville ìm Nordoschtn, Suisse ìm Oschte, Destry ìm Sìdoschte, Marthille ìm Sìde, Lesse ìm Sìdweschte und Arraincourt ìm Weschte. Züe dr Gmein ghert àui no dr Willer Niederlach.
Gschìcht
Brulange ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1340 àls Breylingen (1542: Breulange, 1680: Bruslange, 1718: Brullange).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert. Vum 1. Dezember 1973 bìs zem 3. Öigschte 1985 ìsch dr Nochberort Holacourt züe Brulange ingemeindet gsin.
Verwàltung
vun Brulange ìsch. Brulange ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Brulange ghert zem Lorrain.
Lemberg
Lemberg (ukrainisch Львів/Lwiw; polnisch Lwów, armenisch Լվով, wißrussisch Львоў/Lwoŭ, jiddisch לבוב; dütsch Lemberg) isch e Stadt in de weschtliche Ukraine (Galizie, Oblast Lwiw). Si liit am Fluss Poltwa, ugfähr 80 km vo de polnische Grenze weg. S isch die wichtigscht Stadt vo de Weschtukraine. De Stadtverwaltig unterstönd nebe de Stadt Lemberg au d Stadt Wynnyky (ukrainisch Винники) un die beide Siidlige Brjuchowytschi (ukrainisch Брюховичі) und Rudne (ukrainisch Рудне). D Altstadt isch uf de Liste vom UNESCO-Weltkulturerbe. Lemberg isch sit sehr langer Ziit vom Zämmelebe vo viile Völker prägt. Bis ins 20. Jahrhundert hets näbe de polnische Bevölkerigsmehrheit en große Aateil an jüdische, ukrainische, dütsche und armenische Lüt ghä. Hüt lebet in de Stadt nebe Ukrainer numme no e paar Russe, Wissrusse un Pole. Lemberg het Ende September 2006 siis 750-jährigs Bestehe gfiiret.
Im Summer 2012 sind i de Arena Lwiw e paar Spiil vo de 14. Fuessball-Europameischterschaft duregfüert worde.
Lemberg isch e Partnerstadt vu Friburg im Brisgau.
St. Helena (Insel)
St. Helena (ENS Saint Helena, Ussprooch (BE): [] ) isch en Insle im Südatlantik. Iire Ursprung isch vulkanisch. Si bildet mit dr Insle Ascension und dr Inselgrubbe Tristan da Cunha s Britische Überseegebiet St. Helena, Ascension und Tristan da Cunha.
Uf dr Insle lääbe e chli mee as 4000 Lüt, wo finanziell uf d Understützig vo Groossbritannie aagwiise si. Die äinzige Industrie si Fischfang und Holzverarbäitig und e chli Kunstgwärb wird au no driibe. In dr Landwirtschaft wird Flaggs aabaut, e chli Gmües und Obst und Chüe und Schoof wärde ghalte. Dr Kaffi vo St. Helena zelt zu de düürste uf dr Wält.
Die äinzig Verbindig zur Ussewält isch mit em Schiff. S Bostschiff chunnt alli zwäi Wuche äinisch zur Insle. Mä isch draa, en internazionale Flughaafe z baue, wo 2016 söll fertig wärde.
St. Helena isch vor allem as dr Verbannigsort vom Napoleon Bonaparte bekannt, wo dört vo 1815 bis zu sim Dood am 5. Mai 1821 im Longwood House im Exil gläbt het.
Böotien
Böozie (, altgr. Transkripzioon Boiōtia), isch d Landschaft, wo dr griechisch Volksstamm vo de Boioter (Böotier) gläbt het. Dr Naame chunnt vo de Wäide für Rinder ( ‚Rind‘) benannte, wo s in dr Antike dört gee het.
Vo 1833 bis 1943 isch Böozie e Däil vo dr Prefektur Attika-Böozie gsi, vo 1899 bis 1909 und schliesslig vo 1943 aa e äigeständigi Prefektur, vo 1986 aa in dr griechische Verwaltigsregion Middelgriecheland. 1974 het mä e baar Gmäinde an dr Küste in d Prefektur Euböa usgliideret. Mit dr Verwaltigsreform vo 2010 si d Kompetänze vo dr Prefektur an d Region Middelgriecheland übergange und an d Gmäinde, wo d Zaal von ene dur s Zämmeleege vo Gmäinde stark verchliineret worde isch. S Gebiet vo dr Prefektur existiert witer as Regionalbezirk Böozie (gr. Periferiaki Enotita Viotias), und schiggt elf Abgordneti in dr middelgriechisch Regionalroot, het aber sust käi politischi Bedütig mee.
Topografii
Böozie gränzt im Weste an Phokis, im Süde an dr korinthisch Golf, im Oste an dr Kithairon und im Norde an s opuntische Lokris. Dr Sund vo Euböa isch lang die natürligi Ostgränze gsi. S Gebiet isch im Norde hüügelig, im Süde gebirgig, drzwüsche lit en ebes Diefland. Die wichtigste Ort in dr Antike si Thebe und Haliartos gsi, Orchomenos, Thespiai (Thespiae) und Plataiai (Platää). Hütigi Hauptort si Thiva (s modärne Thebe) und Livadia. Böozie isch immer e binneländischs Agrarland gsi, au wenn s an siner Küste natürligi Hääfe gee het. Historischi und archeologischi bedütig häi au Akraiphia, Aulis, Eutresis, Gla, Leuktra, Siphai, Tanagra und Thisbe.
Spiegel-Verlag
Dr hütig Spiegel-Verlag Rudolf Augstein GmbH & Co. KG het sit 1952 si Sitz in Hamburg in dr Brandstwiete und broduziert dört näben em Hauptblatt Der Spiegel au s manager magazin. Dr Augstein het in sim Testamänt Ändi 2002 verfüegt, ass sini Erbe äi Brozänt vo iirem Aadäil an die bäide üübrige Gsellschafter müessi verchaufe, und eso häi si iiri Speerminoridäät vo 25 Brozänt verloore. 50,5 Brozänt vo de Aadäil an dr Verlaags-Holding Rudolf Augstein GmbH si jetzt im Bsitz vo dr Kommanditgsellschaft vo de Mitarbäiter. Über die rästlige 25,5 Brozänt verfüegt dr Hamburger Mediekonzärn Gruner und Jahr, e Dochter vo dr Bertelsmann AG. Dr Gschäftsfüerer vom Spiegel-Verlaag isch sit 1991 dr Karl Dietrich Seikel gsi. Im Januar 2007 het en dr Mario Frank, dr ehemoolig Gschäftsfüerer vom Dresdner Druck- und Verlaagshuus, abglööst. Sit em 15. Septämber 2008 füert dr früener Verlaagsgschäftsfüerer vo dr Stern-Grubbe, dr Ove Saffe, d Gschäft bim Spiegel-Verlaag.
S Verlaagsgeböid
D Redakzioon isch im Pressehaus an dr Domstrooss gsi, wo sich au d Redakzioone vo dr ZEIT und vom Stern befunde häi. 1968 isch dr Verlaag an d Brandstwiete züüglet. Dr Werner Kallmorgen het dört vo 1963 bis 1967 uf eme lange dreieggige Grundstück zwüsche dr Willy-Brandt-Straße, Dovenfleet und Brandstwiete zwäi Geböid baut, dr Spiegelbau, wo betoonti, dräägendi Elimänt het und e flachs Geböid nääbedraa, und e Geböid mit ere glatte dunkle Glaasfassade, wo ursprünglig für d IBM baut worden isch und wo hüte d Redakzioon vom manager magazin din isch.
Dr Verlaag het in dr HafenCity uf dr ehemoolige Bastioon Jonas e nöis Geböid noch Entwürf vom däänische Archidekt Henning Larsen lo baue. Es isch im Septämber 2011 bezooge worde.
Burg Kirchzarten (Hochstauden)
D Burg Kilchzarte (Hochstude) isch e abgangeni Burg bi Burg, em Ortsdeil vu dr Gmei Kilchzarte im Landchreis Bryysgau-Hochschwarzwald z Bade-Wirttebärg. Si isch circa 1000 Meter nordweschtli vu dr Dalvogtei gläge im Beryych vum Gwan „Hochstude“.
Vu dr ehmolige Burgaalag isch nyt me erhalte Anne 1887 het dr Adolf Poinsignon e ringfermige Wall bschribe, langi Zyt isch des s Einzig gsi, was vu dr Burgaalag bekannt gsi isch. Im Johr 1991 het derno s Landesdänkmolamt uf Luftbilder e zwoti ringfermigi Struktur sideschtlig vu däm Wall uusgmacht, wu uf e vorglagereti Vorburg zruckgfiert wird. Fund fir e Datierig vu däre Burgaalag fähle bishär. .
Vorstadttheater Basel
S Vorstadttheater Basel isch e Theater für Chinder an dr Dalbevorstadt 12 z Basel.
Gschicht
S Theater isch 1974 under em Name Spilkischte gründet worde. D Gründer vom Theater, dr Gerd Imbsweiler und d Ruth Oswalt,si beidi vom Theater Basel choo und hai ufgrund vo ihrene Erfahrige am Stadttheater d Lust und d Motivation gha, en eignigs Theater z gründe. 1999 isch dr Name vom Theater zu «Vorstadttheater Basel» gänderet worde.
D Spilkischte isch s erste Theater für Chinder in dr Schwiz gsi, wo s ganze Johr duure gspiilt het. Vo Aafang aa het s as en Art Kollektiv ohni hierarchischi Strukture funktioniert. S Ensemble het gliichzitig die künstlerischi und die organisatorischi Leitig übernoh.
Scho im erste Johr vo siner Existänz isch s Team einersits mit sine Stück uf Tournee gange und het andrersits anderi Grubbe zu Gastspiil iiglade, so dass si eignig Theaterruum, wo im Ensemble sehr wichdig gsi isch, guet usgnützt gsi isch.
S Brogramm
Wil s nid gnueg Vorlage für Stück gee het, won em zuegsait hai, het s Team bald aagfange, eignigi Ideä zu Stück z verarbeite. So si in de erste Johr e Hufe ungwöhnligi Theaterstück entstande, wo zwar z Basel und uf Tournee erfolgriich gsi, aber nie dr Sprung in e Theaterverlag gschafft hai.
Eigebroduktione git s öbbe zwei im Johr, wo denn jedi bis zu siibe Wuche lang ufgfüehrt wird. Es wärde au neui Broduktione vom Schwizer Chindertheater ufgfüehrt, und es git Gastspiil us em dütschsproochige Usland.
Uszeichnige
1987 het s Theater Spilkischte dr Kunstbriis vo dr Stadt Basel überchoo, 1995 dr ASTEJ-Briis für Kulturvermiddlig und 1999 si die beide Gründer vom Theater, d Oswalt und dr Imbsweiler, mit em Hans Reinhart-Ring, dr höggste schwizerische Theateruszeichnig gehrt worde und mit em Briis vo dr internationale ASSITEJ, em Wältverband vo de Theater für e jungs Publikum.
Vitztum
D Vitztum si e Basler Riddergschlächt im Spootmittelalter gsi. Iire Naame chunnt vom Boste vom vicedominus wo si bsetzt häi.
Gschicht
D Familie wird im 11. Joorhundert erwäänt, wo dr Hupold im Joor 1098 em Dalbe Chloster z Basel sini Matte, Räb- und Waldländer z Rhiiwiiler und d Chille z Hägedorf gschänggt het. Iiri Mitgliider si Ministeriali vom Bischof vo Basel gsi. Sit em spoote 13. Joorhundert isch d Familie im Root vo dr Stadt Basel verdräte gsi und het au zwäi Bürgermäister gstellt. Au lokali Chilleämter häi d Vitztum bsetzt: e Burchard isch in dr erste Helfti vom 14. Joorhundert Brobst vo St. Peter gsi und e Berchtold vo 1321 bis 1328 Komtur vo de Johanniter. In dr Usenandersetzig zwüsche de Psitticher und Stärner im 13. Joorhundert häi si sich de Stärner aagschlosse, wo vor allem dr Landaadel drzueghöört het. Am Ändi vom 13. Joorhundert häi d Vitztum dr Strit mit de Münch um d Burg Landskron verloore. Vo 1327 bis 1342 si si in ere Feede mit dr Stadt Basel glääge. S Gschlächt isch früe im 15. Joorhundert usgstorbe.
Bsitzdümer
D Vitztum si Läächelüt vo de Graafe vo Pfirt und vo de Herzöög vo Ööstriich gsi. Zu iirem Bsitz het sit em früeje 14. Joorhundert die elsässischi Burg Waldegg ghöört, d Helfti vom Dorf Leyme, dr Zäänt und s Patronat z Wisschirch bi Leyme und anderi Güeter im Sundgau. Um 1400 isch d Burg Nöi-Schaueburg an d Familie gfalle, möögligerwiis in eren Erbschaft.
Wenkerbogen von Mülhausen (Elsass)
D Wenkersätz sìn a Lischta vu 40 Sätz, wo dr ditscha Sprochwìssaschàftler Georg Wenker (1852–1911) fer a Dialekt-Umfrog erstellt hàt.
Audio Version
Da Text uf Elsassisch gìtt's aui as Audiodàtei.
3. Fußball-Liga 2020/21
D Saison 2020/21 i der 3. Fußball-Liga söll di 13. Saison i der dritthöchschte dütsche Spilklass im Mannefuessball wärde. Si söll nach der bishärige Planig vom DFB am 24. Juli 2020 afa u am 15. Mai 2021 mit em 38. Spiltag ände. D Usträgig vo de Ufstigsspil für di 2. Bundesliga isch zwüschem 19. u em 27. Mai 2021 planet.
Da der Spilbetrib vo der Vorsaison ufgrund vo Covid-19-Pandemi vom 9. März bis zum 30. Mai stillgstande isch u ersch am 4. Juli abgschlosse wird, beschteit jedoch Zwifel a der Durchfüehrbarkeit vom Terminplan.
Teilnähmer
Für di 3. Fußball-Liga 2020/21 qualifiziere sech voruussichtlich di folgende Mannschafte:
35
S Johr 35 vu de christliche Zittrechnig isch im Römische Riich s Johr 788 ab urbe condita gsi. Nooch em (domols au im Römische Riich gültige) Julianische Kalender isch es e Gmeinjohr mit 365 Däg gsi.
Howdy
Howdy isch en änglischen und hüt bsunders amerikaanische Gruez, wo äigetli «wie gaats der? wie häsch es?», hüt aber äifach «hoi, hallo» bidüütet. Er isch e Zämezieig vom Gruez How do ye [alt für: you], und s hät en i ganz vil Schrybvariante ggää.
Z Ängland cha mer en scho sit em 16. Jarhundert bilegge. Deet isch er hüt aber schynts am Veralte, aber i den amerikanische Staate Arizona, Idaho, New Mexico, Nevada, Oregon und Texas und überhaupt i der amerikaanische Country-, Western- und Truckerszene bruucht mer en alewyl na.
Gion Gieri Barbisch
De Gion Gieri Barbisch (* 6. Oktober 1641 z Bludaz as Johann Georg Barbisch; † 1687 z Luven oder z Cumbel, Bürger vo de Stadt Bludenz im Vorarlbärg) isch eine vo de erschte Buechdrucker vom Bündnerland gsi. Är het dütschi, latynischi und rätoromanischi Druckwärch useggä.
Läbe
Dr Johann Georg Barbisch isch z Bludenz im öschtriichische Walgau uf d Wält cho. Syn Vater isch de Thomas Barbisch, e Gärber, gsi und syni Mueter d Maria Gundalatsch, d Ehefrau vom Thomas Barbisch. De Johann Georg Barbisch het d Katharina Hederlin vo Luzärn ghürotet. Als Drucker het är z Fäldchirch vo 1666 bis 1672 verschideni Büecher gmacht, zum Bischpiil d Läbensgschicht vom Chaiser Ferdinand II.
Als erschte Buechdrucker isch dr Barbisch vo Fäldchirch ane 1672 i d Stadt Chur cho. Er het syni kompletti Trukerpräss mitprocht. Är het denzmol di rätoromanischi Sprooch scho kennt; als erschts romanischs Buech het de Barbisch ane 1668 In cuort Musament trukt gha. Das Wärch het syni Druckersignatur, gmacht het er s aber den no i sym Atelier z Fäldchirch.
Spöter het de Barbisch e Zyt lang i verschidene Dörfer im Piet Imbode und i de Surselva gwoont; z Luven isch er ane 1687 gstorbe.
sys Wärch i de Drei Bünd
Wo de Barbisch ane 1672 mit synere Druckeryrichtig uf Chur cho isch, het är so wien er ghoffet het gly gueti Uuftreg übercho. Schliessli isch er dennzmol der äinzig Drucker uf em Piet vo de Drei Bünd gsi. Vorhär het s im ganze Bündnerland Drucker im Puschlav und im Engadiin ggä gha. Vil Lüt im Land händ no gar nit chönne läse; und truckti Büecher in dütscher Sprooch sind denn vor allem vo Züri und vo Basel cho. Derzue isch d Sproochsituazion vo de Rätoromane so gsi, ass s bi ine kei gmäinsami Schriftsprooch ggä het, und drum isch s wirtschaftleche Risiko vo de Buechdrucker do psunders gross gsi. Au het me im Piet vo de Drei Bünd no gar kei Papiir chönne chaufe; nur z Schuls isch den vo 1670 bis 1740 afe en Papiirmüli gsi.
Z Chur het dr Druker em Fortunat Sprecher vo Bernegg sys grosse Wärch Rhetische Cronica / Oder / kurtze und warhaffte Beschreibung Rhetischer Kriegs / unnd Regiments-Sachen / Darinnen begriffen der ersten Alpischen Rhetiern herkommen / Lands-Art / Regiment / Thaten und Geschichten / … useprocht. Das isch s erschte trukte Buech im dütsche Deil vom Bünderland gsi, es isch ane 1672 usecho und vermuetli deilwys no z Fäldchirch trukt worde. Die grossi Arbet het am Hof vom Bischof Ydruk gmacht, und so het s Bischtum Chur em Barbisch wyteri Uuftreg ggä. Psunders het de jetz di erschte rätoromanische Büecher vo Chur trukt, mit em Vermerk Gion Gieri Barbisch, wien er sech jetz uf Romanisch gnent het. Dank der Empfälig vom Bischof Ulrich het dr Barbisch ane 1674 zwo Wärch vom Balzer Alig vo Vrin chönne truke, d Liedersammlig Enzacotas canzuns spiritualas und s liturgische Buech Epistolas ad Evangelia sin tuttas domeingias.
Öpe ane 1675 isch dr Barbisch vo Chur wägg is Bündner Oberland zoge. Zerscht isch er z Riichenau bi Tamins blibe, won er e Schrift über s Baad vo Pfäfers trukt het. Für de Pfaarer vo Panix, de Pater Gion Jenelin, het er es grosses Buech i dr romanische Sprooch über d Läbensgschicht vom Häilige Valentin lo truke, wo de Chilchepatron vo Panix isch. Das Wärch isch ane 1680 usecho under em Titel ''La Bealla vita, a Beada Mort de S. Valentin, Glorius Patrun della Baselgia de Pigniu, mess en Ramonsch da Pader Gion Jenelin. Banaduz, Barbisch 1680. Dr Drukvermerk zeigt, ass dr Barbisch jetz syni Drukerei z Bonaduz, wo uf Romanisch Panaduz'' heisst, gha het.
Z Bonaduz het dr Barbisch, wo als Pionier vom Buechtruk vo dr Surselva giltet, nur bis is Joor 1683 wyter gschaffet. Bekannt sind drü Büecher vo dere Zyt. I sym Atelier het de Pieder Moron, wo vo Bonaduz gsi isch, d Leer as Druker gmacht, und ane 1687 het im de Meischter Barbisch syni Drukwärchstatt gloo.
Vo 1684 bis 1687 het de Barbisch z Cumbel gwoont; das Dorf ghört sid 2014 zu dr grosse Gmäind Ilanz. Zäme mid em Pieder Moron het är di grossi Sammlig vo Legände, wo dr Zacharias vo Salò denn gschribe het, trukt mit em Titel La Glisch sin il candelier invidada. Ane 1686 het de Barbisch im Dorf Luven, wo sid 2014 zu dr Gmäind Lumnezia ghört, es reformierts Buech useggä: ''Soings Discurs dad ünn'Olma fideivla, cun Deus a cun saseza, per sa muentar si tier ünne vera Temma da Deus. Ussa mess giù in Rima Rumonscha, tras Johann Moeli, F.V.D.M.''. Ane 1687 höre d Drukerstämpfel vom Barbisch i de Büecher uf, und dr Meischter isch im Alter vo 46 Joor gstorbe.
Nora Tschirner
D Nora Tschirner (* 12. Juni 1981 z Ostberlin) isch e ditsche Schauschpilere un Fernseh-Moderatorin.
Läbe
D'Nora Tschirner isch in de DDR als Tochter vum Dokumentarfilmer Joachim Tschirner un de Hörfunk-Journalischdin Waltraud Tschirner uf d Welt kumme. Si isch zämme mid ihre beide äldere Briäder z Pankow z Oschd-Berlin uffgwachse. Nach de Grundschual hätt se z'erschd es John-Lennon-Gymnasium z Berlin-Mitte bsuacht, wia au d'Sarah Kuttner, wu sia mit ere hitt noch e ängi Frindschaft verbinde dued. Später hett sie dann uff de Rosa-Luxemburg-Oberschul ihr Abitur gmacht. Si schbricht fließend Englisch, Spanisch un Russisch.
Zu Rhein
D Zu Rhein, ze Rin, ze Rijne, usw. si im Spootmittelalter e Basler Riddergschlächt gsi, wo Ableeger am Oberrhii im Briisgau und im Elsass ghaa het.
Gschicht
Die vo Zu Rhein si sit dr zwäite Helfti vom 12. Joorhundert bekannt und si Ministeriali vom Bischof vo Basel gsi. As Stadtaadligi häi si vom 13. Joorhundert aa in dr Usenandersetzig zwüsche de Psitticher und Stärner zu de bischofsdröije Psitticher ghöört. Im 13. Joorhundert het d Basler Linie dr Biinaame Vo Häsige aagnoo, noch em elsässische Häsige, wo si 1286 as Lääche vo dr Abtei Murbach überchoo häi.
Johann Peter Hebel
Der Johann Peter Hebel isch en ditsche Dichter, evangelische Theolog, Prälat un Pädagog gsi. Uf d Wält cho isch er am 10. Mai 1760 z Baasel, gstorbe am 22. Septämber 1826 z Schwetzige. Är giltet as der wichtigscht vo de früene alemannische Dialäktdichter und er het e Würkig gha uf vil anderi Mundartschriftsteller. Bekannt wore isch er vor allem dur sini „Allemannische Gedichte“ un dur d Kaländergschichte, wu im Volkskaländer „Der Rheinische Hausfreund“ erschine sin.
sis Läbe
Vo 1766 aa isch der Peter Hebel z Huuse uf d Volksschüel ggange, un spöter, ab 1769, z Schopfe, wo grad näbe Huuse lyt, uf d Latiinschüel. Im Summer isch er z Baasel uf d Gmeischüel ggange un ab 1772 ufs Gymnasium am Münschterplatz. Noch em Tod von sinre Muadre isch er mit Vierzääni, won er konfirmiert worden isch, uf Karlsrueh, id Hauptstadt vo Baade, zoge un het dört mit der finanzielle Hilf vo früntleche Lüüt s sognannti Gymnasium illustre chönne bsueche, wo er 1778 dänn au erfolgrich abgschlosse het. Anne 1776 isch er i d Latynisch Gselschaft vo der Markgrafschaft Bade (d Marchio-Badensis Societas Latina) ufgnoo worde und het au öpe Aasproche uf Latiinisch ghalte.
1780 het der Johann Peter Hebel z Erlange, wo dänn zum Firschtetum Bayreuth ghert het, sy Theologii-Studium abgschlosse und z Karlsrueh s Exame bestande. Derno isch er als Pfaaramtskandidat zerscht Huuslehrer un Vikar z Hertige im Markgräflerland und z Dannechilch gsi, und 1782 heet men en as Pfaarer ordiniert. Sid 1783 isch er Lehrer am Pädagogium, em hütige Hebel-Gümnasium, z Löörech gsi, won er Griechisch, Latiinisch, Gschicht, Geometry, Düütsch, Ärdkund und Religion ggä het. Do het er der Vikar Friedrich Wilhelm Hitzig (1767-1849) z Röttele leere gchönne, wo sin beschte Fründ worden isch. Mit anderen zäme isch der Hebel gärn s Land vom Wiisetal go aluege, und wonner ane 1791 bis zoberscht ufe zum Bölche ggangen isch, het en das Bärgerläbnis so starch bewegt, ass er dänkt het es sig ebbis unbeschribligs über en cho; ihrem bsundere Läbensgfüel i der grosse Natur dört obe hän die Fründ der «Belchismus» gseit, und do druus isch em Hebel sis ganz früene Gedicht «Belchenwallfahrt» entstande, und spöter au s filosofische Gsprööch über der letschti Sinn vom Läbe im Gedicht Die Vergänglichkeit.
1791 isch dr Hebel wider is Underland zrugg, won er Subdiakon am Karlsrueher Gümnasium worden isch und 1792 au herzogliche Hofdiakon. 1798 het er sy Professoretitel a de Hochschuel z Karlsrue übercho und er het dört Griechisch, Latiinisch und Naturwüsseschafte glehrt. Churz nochdäm s Land zum Grossherzogtum Bade worden isch, isch der Hebel in wyteri Ämpter choo: Syt 1808 isch er Diräkter vom Gümnasium z Karlsrueh gsi, 1814 Mitglied vo de oberschte herzogliche Schuel- und Chirchebehörde und 1819 Prälat: des isch de höchschti Titel vo de evangelische Landeschirche im Badische und de Hebel isch der erscht gsi, wo das nöie Ampt übercho het. I dere Posizion het er ane 1821 ghulfe bim Zämeschluss vo de evangelische und de lutherische Chilene vo Bade. Und as Prälat isch er au Abgeordnete i der erschte Chammere vom badische Landtag gsi. 1819 het em Hebel sini Bekantschaft zum katholische Theoloog Ignaz Heinrich Karl Freiherr vo Wessebärg agfange, wo der liberal gsinti Verwäser vom Bischtum Konschtanz gsi isch und sech vo der katolische Syte här für d Chilereform ygsetzt he. Der Hebel und der Wessebärg sin sech au uf em Landtaag vo der Badische Chammere begägnet, und es git e baar Briefe vom Hebel an sin katolisch Pruefskoleeg, wo s drin um literarischi Wärch und politische Frooge goot. Ane 1820 het der Hebel s Ritterchrüüz vom badisch-herzoglichen Oorde vom Zähringer Löi, wo sid 1812 bestande het, übercho, und spöter au no däm sis Kommandörchrüüz.
Es isch z Baden e grossi Zyt gsi für Lüüt, wo öppis für ne gueti Entwcklig vom Land bytreit hän. S Grossherzogtum isch in churzer Zyt starch gwachse, es isch konfessionell und sproochlech gmischt gsi und het e starchi Regierig bruucht. Mit de Reforme sid der Uufklärig isch me z Bade pragmatisch umggange und de Fürschte isch annere liberale Politik glääge gsi; so het der Grossherzog Karl anne 1818 em Land e nöji Verfassig ggä, won e modärni konstituzionelli Monarchy ygfüert het. Zue Hebels Läbenszyt sind d Grossherzög Karl Friedrich vo 1803 bis 1811, Karl Ludwig Friedrich vo 1811 bis 1818 un Ludwig der Erschti vo 1818 bis 1830 a der Regierig gsi, und i dere ihrere Staatsverwaltig het er sini Rolle gspiilt.
Zu de Gustave Fecht (1768–1828), wo d Schwögere vom Schuelleiter Tobias Günttert vo Löörech gsi isch, het der Johann Peter e langjöörigi platonischi Fründschaft gha. Ghürotet het er nie, obwohl er allewil dervu traimt het. Aber er hät z’lang zögeret. Zueneme Fründ her er emol gsait „Mittem Wibe will i mi no bsinne, ... s’isch so ne Sach. Jo s’git nämlig au Furie unter de Wiber.“ So isch er halt bis as Läbesändi ledig blibe.
Vo dämm, wo der Hebel erläbt und dänkt het, weis me zimli vil us all däne Brief won er an sini Frün und Bekanti im Badische und au z Stroossburg und anderne Oort gschickt het. Die sind vom Schriftsteller und Hebelforscher Wilhelm Zentner (1893–1982) und vo anderne usegää worde, und me cha se jetz au im Internet lääse.
Dr Johann Peter Hebel isch bim ene Bsuech bim Botaniker, Hofgärtner und badische Gartediräkter Johann Michael Zeyher z Schwetzige ganz im Nordweschte vo Bade in dr Nacht uf dr 22. September 1826 gstorbe, und er isch dett au beerdigt worre.
dr Hebel un s Alemannisch
Dr Johann Peter Hebel isch eine vo de erschte modärne alemannische Dichter gsi – nid der einzig, es het jo zum Biispiil in dr Schwiz eppe glychzytig etligi anderi gä. Aber dr Hebel isch dr erscht mit iberregionalem Erfolg – in däm Fall ka mer sage: ejropäischem Erfolg. Mit eme Wort vum Basler Rüsgäber Wilhelm Altwegg het dr Hebel dr Dialäktdichtung „erst ihren Adel und ihre Vollgültigkeit“ gä.
Bim Hebel isch d alemannisch Schriiberei „e Frucht vu dr Drännung un vu dr Främdi“. Sini alemannische Gedichter sin z Karlsrue entstande, fir dertigi Zitte Dagesreise ewäg vu dr Heimet, ihrene Mänsche un ihrere Sproch. Dr Hebel het e ganz starki Bindung dert ane bhalte, un er het lang vorgha, zruck in d Heimet s kehre un derte e Pfarrstell aznämme. In sinem rege Briäfwägsel mit oberländer Frejnd het er viilmol alemannischi Mecke niigmischt. Wänn er in dr Främdi emol eber alemannisch het here rede, sin des Glicksmomänt fir e gsii. So het er emol uf em Tobel (bi Frauefäld im Wirttebärgische) zweine Schwizer zueglüschteret. Er schribt an d Gustave Fecht (Ends Aügüscht 1799):
„Er“ isch dr Herr von Steiger, der „Neffe des Schultheis von Bern“ gsii, mit däm het er drno mänki Stund agnähm verbrocht.
Dr Hebel het scho mit 28 emol e Alaüf gnumme zum i der alemannische Mundart schriibe. „Aber es wollte gar nicht gehen.“ Erscht wun er 41 gsii isch, het er wider agfange – desmol hets battet. Näbe sinem Heimweh, sinere Heimetliäbi un sinere dichterische Begabung het si Inträssi an Grammatik un Sprochgschicht e Roll gspiilt (lueg unde s Zitat 1). Dur e Zitschrift mit em Titel Braga und Hermode oder Neues Magazin für die vaterländischen Altertümer der Sprache, Kunst und Sitten  (Rüsgäber isch der Nordischt Friedrich David Gräter gsi) isch er mit ere romantische Geischtesstremung in Beriährung kumme, wu glichi Inträsse gha het. S erscht alemannisch Gedicht üs sinere Fädere isch Der Knabe im Erdbeerschlag gsii, entstande im Spotsummer anne 1800. Das wiist i der Gschicht, wo s Büebli bim Ärdbeeriässe nid d Wooret seit, scho uf es Motiv hi, wo em Hebel immer wichtig gsi isch: ass me mit de andere Lüüt guet sell umgoo. Bis in dr Summer 1801 het dr Oberländer Lehrer denn z Karlsrue diä meischte andere Stuck gschriibe – s letscht vu däne 32 isch Das Spinnlein gsii. Drno het er miäße dra goh, s Buech in dr Druck z bringe.