cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tag
Als Bischpiel fange mir bi Saturn als Schtundehärrscher vo dr erschte Schtund vom e Dag a. De Dagesname isch demnoch 'Saturn-Dag' = Saturday (= Samschdig). (Di 1. Schtund vom Dag wird vo Saturn behärrscht.) Di 2. vom nächschtschnällere Planet = Jupiter. Di 3. vom nächschtschnällere Planet = Mars. Etc. Zellt me den im Uhrzeigersinn bis zuem Herrscher vo dr 25. Schtund isch me bi dr Sunne angcho.
Di '25. Stund vo me Dag' isch abr di 1. vom druffolgende Dag. Also heißt sälle: Sunne-Dag (Sunndig). Jetz wiedr - mit dr Sunne agfange - bis zuem 25. 'Härrscher' zelle. Me erreicht de Mond. De nächschti Dag heißt also Mond-Dag (Mänddig). Me cha sich 's Abzelle anhand de Skizze erliechtere: Es isch feschtzschtelle, dass me immer zuem 25. Herrscher chunnt, wenn me bim jewilige 'Dageshärrscher' agfange, im Uhrzeiger- (odr Läse-) Richtig (d. h. zunähmendr Gschwindigkeit) 2 Planete überschpringt. Überschpringt me also vom Mond us 2 Planete, landet me bi Mars. Mars isch Härrscher übr di erschti Schtund vom neue Dag: Marsdag. Säll entspricht em französische Mardi, italienische Martedi, (Zischdig vo thiu, em germanische Kriegsgott ~ vgl. ängl. Tuesday). Wiedr zwei überschpringe: Merkur ~ Mercredi, Mercoledi. De dt. Name Mittwoch goht uf di althochdütschi Missionierig zruck, di wie bi Sunnobed/Samschdig Aklänge a vorchrischtlichi Gottheite z'eliminiere versuecht het. Jupiter ~ frz. Jeudi, ital. Giovedi; südgerm. Donar entschpricht Jupiter, doher dütsch Dunnschdig, ängl. Thursday. Venus ~ Vendredi, Venerdi; germ. Freya entschpricht Venus, doher Fridag bzw. ängl. Friday. Zue Saturn vgl. Samschdig. Im germanische Kulturkreis sin di Näme nit so offesichtlich erhalte wie in de romanische Schproche, dr Heimet vo dr klassische, latinisierte Planete- bzw. Götter-Näme. D' Germanische Götternäme entschpräche abr in ihrer Bedeutig de romanische; so sin z. B. Freya (für Fridag) un Venus (für venerdi, vendredi) 'inhaltlichi' Verwandti.
Wer allerdings (un wenn) z. B. zuem erschte Mol feschtglegt het: 'Hüt isch Mändig', cha nit zruck verfolgt wärde.
Im Mässwäse wird de Dag formelhaft beschriebe als
Einheit vo dr Zit
Einheitszeiche: d
1 d = 24 h = 1440 min = 86400 s
Schwarzach (Odenwald)
Schwarzach (sidfränk. Schwaazisch) isch e Gmai im Necker-Odewald-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Yywohner (Stand: ).
Geografi
Schwarzach lyt im Naturpark Neckartal-Odewald am Sidrand vum Odewald.
Dr Baan bstoht us 50,6 % Landwirtschaftsflechi, 35 % Wald, 13,2 % Sidligsflechi un 1,2 % sunschtiger Flechi.
Gschicht
Schwarzach sich zum erschte Mol gnännt wore anne 1143. Am 1. Jänner 1972 isch Oberschwarzach zue Unterschwarzach yygmaindet wore. Am 20. Jänner 1972 isch d Gmain derno in Schwarzach umgnännt wore.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Plozévet
Plozévet (bretonisch Plozeved) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
Geografi
Plozévet lyt am Atlantik, 23 km vu Quimper un 45 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 97 m iber Normalnull.
Gschicht
Plozévet isch zum erschte Mol gnännt wore um 1050 as Vicarium Demett (um 1060 Plebs sancti Demetri, 11. Jh. Vicarium Demet, 11. Jh. Vicario Demett, 1216 Ploechevet, 1216 Ploechevet in armorico in Capcaval, 1216 Ploetheuet).
Verwaltig
vu Plozévet isch. Plozévet ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Plozévet ghert zem Bretonisch.
Rigi
D Rigi isch äs 1797 m ü.M. hööchs Bärgmassiv i dr Zentraalschwiiz. Si isch ä Inselbärg und vum äigentlichä Alpekamm abtrennt. Rundumme ligged de Vierwaldstättersee, de Zugersee und de Lauerzersee.
Über em Bärg verlauft d Kantuusgränze zwüsche Schwyz und Luzärn. Vu me Uussichtspunkt gseht mer uf Arth, Goldau und de Zugersee.
Namä
De Namä isch vo de Humanischte – sprachlich nöd korrekt – vom latiinische Regina montium «Königin vu de Bärg» abgläitet worde. Sit em 14. Jahrhundert isch aber d Reed vo de Rigene gsii, was d Meerzahl vo Rigi isch. Schwiizertüütsch Rigi, Plural Rigene – und vo daa chunt de Name würkli – ghäisst «horizontal laufende Schichtung, Streifen, Band». De Namä chunt aso vo de «von weitem sichtbaren, horizontal laufenden Fels- und Grasbänder, die den Gipfel in einem weiten Bogen von Westen nach Osten umgeben».
Wirtschaft, Vercheer
Am 21. Mai 1871 ischt d Vitznau-Rigi-Bahn eröffnet wordä. Si isch als eerschti Bärgbahn vu Europa buut wordä und vu dem här normalspurig. Am 4. Juni 1874 ischt d Arth-Rigi-Bahn derzue chuu. Beedes sind Zaaradbahne. Hüt gchöred beed dr gliiche Bahngsellschaft, de Rigi-Bahne. Wiiteri Zuebringer zum autofriiä Bärggebiet sind Luftsäilbahne.
Di wichtigschte Erwärbszwiig sind näb de Bahne s Gaschtgwärb und d Landwirtschaft.
O
O bzw. o isch dr 15. Buechschtabe vom latiinische Alphabet und en Vokal. Dr Buechschtabe O hät i düütsche Texte e durchschnittlichi Hüüfigkeit vo 2,51%. Er isch demit dr 15.-hüüfigschti Buechschtabe i düütsche Texte.
Herkunft
Im proto-semitische Alphabet isch dr Buechschtabe s Symbol für es Aug gsi. Mit dr Zit hät sich d Pupille in en Schtrich gänderet, um später ganz z verschwinde, bereits im phönizische Alphabet isch us em Auge-Symbol en Chreis worde. Bi de Phönizier hät dr Buechschtabe de Name 'Ayin (Aug) überchoo. Dr Luutwert vom Buechschtabe bi de Phönizier isch dr stimmhafti pharyngali Frikativ (IPA: []. Im Düütsche wird dr Luutwert nöd verwendet, er erinneret echli as Gurgle.
Rigi
Wirtschaft, Vercheer
Uf em Bärg staht ä 95 hööchä Sändeturm vu dr Swisscom. De wird vu verschidene Radiosänder bruucht.
O
Herkunft
D Grieche händ der Luutwert ebefalls nöd verwendet und händ s 'Ayin aschtell devoo als Buechschtabe für de Vokal // übernaah. Urschprünglich häts im Griechische nur es Symbol für O geeh, wo direkt vom 'Ayin abgletet gsii isch, daas Symbol isch sowohl für [] als au für [] (langes //) gschtande. I dr Ionische Variante vo dr griechische Schrift isch später für [] en neue Buechschtabe iigfüehrt worde, wo e Modifikation vom urschprüngliche O gsii isch. S urschprünglichi O hät de Name Omikron (chiises O) überchoo und hät siini Schtellig im Alphabet bhalte, dr lang O-Luut hät de Name Omega (grosses O) überchoo und isch am Endi vom griechische Alphabet iigfüegt worde.
D Etrusker händ nur de urschprünglich Buechschtabe für O übernoo, ebenso d Römer. I beide Alphabet hät er siis Uusgseeh und de Luutwert [] biibhalte.
Ereignis
En Ereignis (vo althochdütsch: irougen, dütsch: eräugen = vor Auge schtelle, zeige ) findet immer denn schtatt, wenn sich öbbis verändere duet, wenn öbbis bassiert.
Arte vo Ereignis
Di Versuech vo nere Iteilig in ereignisarmi un ereignisreichi Ort un Zite sin immer willkürlich, wil uf de Mensch zentriert, vo demhär schitere sie ufgrund vo ihre innere Widersprüchlichkeit.
Ereignis in de Ontologie
In de Ontologie bezeichnet e Ereignis öbbis sich veränderndes, e Gescheh, also e prozessuali Entität im Gegesatz zue me Ding odr e Subschtanz.
Übr d' Natur vo me Ereigniss gits widersprüchlichi Aschauige. Di eint sieht es Ereignis als e Folg vo der Sache a:
Di ander Aschauig sieht di Ereignis glichsam als Vorussetzig vo Sache a:
Für Martin Heidegger bekundet sich im Ereignis es Zämmeghöre vom Mensch mit em Si als de Offeheit in de Zit, in sällere sich öbbis zeige un dütet wärde cha.
Ereignis in dr Relativitätstheorie
In dr Relativitätstheorie wird e durch Ort un Zit feschtglegte Punkt vo dr Ruumzit als Ereignis bezeichnet.
Ereignis in de Medizin
In de Medizin gits schwerwiegendi unerwünschti Ereignis (SUE; Serious Adverse Event – SAE) als Folg vo medizinische Maßnahme. E schwerwiegends unerwünschtes Ereignis isch jedes unerwünschti Ereignis, des
Aschtronomischs Ereignis
En aschtronomischs Ereignis isch en am Himmel zue me bschtimmte Ziptpunkt schtattfindendes Phänomen. Mänggi aschtronomischi Ereignis träte mit hocher Regelmäßigkeit i, wie d' Mondphase. Anderi aschtronomischi Ereignis unterliege keine direkte Periodizitäte wie Okkultatione durch Planete. Nit alli aschtronomische Ereignisse chönne vorusgsait wärde.
Jom Kippur
Jom Kippur (hebräisch יוֹם כִּפּוּר, wörtlig übersetzt „Daag vom Loos“, au Jom ha-Kippurim יוֹם הכִּפּוּרִים, wörtlig übersetzt „Daag vo de Loos“) uf Dütsch mäistens Versöönigsdaag isch dr höggst jüüdischi Fiirdig. Er wird im Herbst im Septämber oder Oktober am 10. Tischri, em sibte Monet vom jüüdische Kaländer, as Fastdaag begange. Zämme mit em zwäidäägige Nöijoorsfest Rosch Haschana, wo zää Dääg vorhär stattfindet, bildet er die Hooche Fiirdääg'' vom Juudedum und dr Höhepunkt und Abschluss vo dr Periode vo dr Röi und Buess.
D Zit vom Zwäite Tämpel
Es isch mööglig, ass sich d Tämpelzeremonie, wo zur Zit vom Zwäite Tämpel am Versöönigsdaag braktiziert worde si, us früenere Zeremonie zur Räinigung vom Tämpel entwigglet häi, wo denn noch em Babylonische Exil d Form überchoo häi, wie si in dr Bible beschriibe si und sich zum Versöönigsdaag entwigglet häi, wo jedes Joor am zäänte Daag vom sibte Monet gfiirt wird. Es git Indizie drfür, ass dr Fiirdig erst in dr Zit noch em Exil entstanden isch: do feelt in dr Liste vo de Fiirdig im 2. und 5. Buech Moses und bi de Brofete Ezra und Nehemia, d Bezäichnig vom Aaron as Hoochibriester, wo erst noch em Exil ufchoo isch, und d Vorschrift für e Hoochibriester, ass er müess „Bäichläider us Liine“ aahaa. D Hoose si e Persischi Erfindig gsi, wo d Israelite vor em 6. Joorhundert vor dr Zitwändi kuum döffte kennt haa.
Im Tämpel z Jerusalem het mä an däm Daag bsundrigi Opfer gopferet, es isch dr äinzigi Daag gsi im Joor, wo dr Hoochibriester in s Allerhäiligste im Tämpel het döfe iinegoo und zwar numen eläi und eso, ass niemer het öbbis chönne gsee. Iim si dört as Stellverdräter vom Volk d Sünde vergee worde. Er het Bluet vo zwäi Opferdier uf d Bundeslade gsprützt. Mä het für zwäi Böck Loos zooge. Dr äinti isch gopferet worde zum dr Tämpel z räinige, em andere het dr Hoochibriester d Sünde vom Volk uferläit und denn het män en lääbig as Sündebock zu Asasel in d Wüesti gjagt.
Dr Sündebock
Noch em Gesenius, Hoffmann und Oxford Hebrew Dictionary isch Asasel e sältes hebräischs Nääbewort, wo „Entlassig“ oder „vollständigi Entfäärnig“ bedütet. Es isch en alte Usdruck drfür, ass alli Sünde und Schulde vo dr Gmäinschaft entfäärnt wärde, und isch sümbolisiert worde drmit, ass mä e Bock in d Wildnis verjagt het. Zum d Bedütig vo däm Wort zerklääre, si verschidnigi Theorie ufgstellt worde. Im Talmud wird Asasel mit „stotzigs Gebirg“ übersetzt und uf en Felse in dr Wüesti bezooge, vo wo in dr spöötere Zit s Dier aabgestürzt worden isch. Scho früe isch aber s Wort Asasel personifiziert worde, wie au die hebräische Wörter für Underwält (Scheol) und Zerstöörig (Abbadon). Noch em apokrüfe Buech Henoch isch Asasel oder Asalsel dr vornäämsti under de gfallene Ängel, wo de Menschechinder d Sünd biibrocht häi. Noch deere Interpretazioon gseet us, wie wenn d Idee vo dr Zeremonii doodin wurd si, ass mä d Sünde an dr böösi Gäist wurd zruggschigge, wo si wäge sim Iifluss entstande si. Äänligi Süünerite git s au bi andere Völker. Modärni Biblekritiker dängge, ass die Passaasche oobe nooche zum Briesterkodex wurde ghööre und datiere si uf e Zit noch em Exil; mit em Schicke vom Sündebock zu Asasel wurdi en elteri Zeremonii iibezooge.
E baar konservativi Bibelexegete dängge, ass dr Blatz, wo dr Bock aane gschiggt wird, d „Wildnis“ usserhalb vom bewoonte Gebiet isch (und nit e lääbensfindligi Wüesti), und dass Asasel weder en Orts- non e Persoonenaame isch. Noch iirer Mäinig het mä dr Bock äifach freiglioo.
Halacha
Au noch dr Zerstöörig vom zwäite Tämpel im Joor 70 het mä dr Versöönigsdaag bhalte. „Au ooni ass mä Opfer bringt, git s e Versöönig wägen em Daag an sich“ (Midrasch Sifra, Emor, XIV). Noch dr jüüdische Leer hilft dr Daag aber nüt, wemm mä nid beröit. E Bedingig für d Süüne isch, ass mä d Schuld zuegit und beröit. „Dr Versöönigsdaag befreit vo de Sünde gege Gott, aber vo de Sünde gegen e Neggst erst, wemm mä d Persoon, wo mä gschäädigt het, um Verzeijig bittet“ (Talmud Joma VIII, 9). Vo do chunnt dr Bruuch, ass mä am Oobe vor em Fastdaag alli Händel duet schlichte. Am Versöönigsdaag überchömme au d Seele vo de Doote Vergääbig. Im Gebät Jiskor erinneret mä sich in dr Sünagooge an die Doote.
Noch dr talmudische Überliiferig macht Gott am erste Daag vom Joor drei Büecher uf: äins für die ganz Schlächte, e zwäits für die ganz Fromme, und s dritte für alli andere. S Schicksal vo de ganz Schlächte und vo de ganz Fromme wird sofort entschiide; mit dr Entscheidig über d Durchschnittsmensche wird bis zum Jom Kippur gwartet und denn wird s Urdäil für alli gfellt. Im Gebät Unetaneh tokef, wo sich dr Leonard Cohen von em für si Lied Who by Fire het lo inspiriere, häisst s:
Noch em Maimonides „hängt alles drvo ab, öb d Verdienst vom ene Mensch gröösser si ass d Fääler won er gmacht het“. Dorum isch s e gueti Idee, vor em Urdäil am Versöönigsdaag e Hufe gueti Daate z begoo. Wenn Gott vo öbberem dänggt, ass er wärtvoll sig, chunnt si Naame ins Buech vom Lääbe, und dorum säit mä im Gebät: „Duen is im Buech vom Lääbe iischriibe“. D Lüt begrüesse sich au mit: „dass du (im Buech vom Lääbe) für e glückligs Joor iigschribe wirsch.“
Dr Jom Kippur hüte
Dr Jom Kippur isch dr häiligsti und fiirligsti Daag vom jüüdische Joor. Für Fraue vo 12i aa (im nit-orthodoxe Juudedum vo 13i aa) und Manne vo 13i aa isch er e 25-stündige Fastdaag, wo mä vom Sunneundergang am Oobe vorhär aa weder flüssigi no festi Naarig zue sich nimmt. Dr Jom Kippur isch dr äinzigi Fastdaag, wo au am ene Sabbat begange wird - die andere Fastdääg wärde verschooben, wenn si uf e Sabbat wurde falle. Usser däm, wo mä am Sabbat und alle andere Fiirdig nit daf mache, isch am Jom Kippur au dr Gschlächtsvercheer verbote. Sträng religiöösi Juuden häi am Jom Kippur käini Schue us Lääder aa und iiri Chläider si ganz wiss. Dr Jom Kippur wird au hüte von ere Meerhäit vo de Juude, au vo nit religiööse, in ere meer oder weeniger strikte Form iighalte.
Z Israel
Z Israel si an däm Daag alli Restorant und Kafee usser de arabische zue. S ganze öffentlige Lääbe stoot still. Alli Gränzübergäng (au d Flughääfe) si zue. Es git zwar käi gsetzligs Faarverbot, aber in Gegende, wo vo Juude bewoont si, faare fast käini Auti uf de Stroosse usser Ambulanze, und au uf die gheije religiöösi Fanatiker mänggisch Stäi. Drfür si vor allem in sekuläre Gebiet e Hufe Velofaarer underwäggs. Es git weder Radio- no Färnseebrogramm. Israel isch an däm Daag kwasi gleemt und extreem verwundbar. Sürie und Egüpte häi das im Oktober 1973 usgnützt und dr Jom-Kippur-Chrieg aagfange. Sit denn verchliineret Israel an däm Daag si milidäärischi Beräitschaft nüme, und es git stills Radio und Färnsee, wo dr ganz Daag nüt sände, aber, wenn s nötig wird, sofort Mitdäilige chönne afo verbräite.
Gottesdienst
[[Datei:Kol nidre in the machzor of Worms.jpg|miniatur|hochkant|Kol Nidre,
Wormser Machsor, 13.J.h.]]
Im Allgemäine goot dr Gottesdienst in de jüüdische Gmäinde vo alle Richdige fast dr ganz Daag lang. Dr Oobegottesdienst foot mit em Gebät „Kol Nidre“ aa, wo vor Sunneundergang glääse wird. Im Zentrum vo dr Liturgii stoot s Sündebekenntnis, wo in dr jüüdische Dradizioon im Underschiid zur Biicht in christlige Chille immer in dr kollektive Mir-Form abgläit wird und d Bitte um Vergääbig, wo uf Hebräisch Selichot häisse.
Die dradizionelle Melodie und Klaggsäng drucke d Unsicherhäit vom äinzelne Mensch vis a vii eme ungwüsse Schiggsal us, wie au die kollektivi Erinnerig an vergangeni Gröössi. Am Versöönigsdaag beschäfdige sich d Juude nume mit gäistige Sache. In dr Haftara vom Morgegottesdienst wird en Abschnitt us em Buech Jesaja vorglääse, wo dr biblischi Brofet din d Bedütig vom ächte Faste erkläärt.
En anderi Bsunderhäit vom Versöönigsdaag isch s Gebät Neïlah, wo dr Abschluss vom Daag dins thematisiert wird. Mä git dr ändgültigi Abschluss vom Jom Kippur mit em Schofar bekannt.
Dr Jom Kippur in dr Litratuur
In dr jüüdische Litratuur spiilt dr Jom Kippur e groossi Rolle, so zum Bischbil bim jiddische Autor Shalom Aleichem. Im Franz Kafka si Churzteggst Vor dem Gesetz, won er sälber as Legände bezäichnet het, cha mä as e Variazioon von ere talmudische Parable düte.
Jom Kippur-Termin
Jom Kippur wird an dene Datum gfiirt - dr Fiirdig foot am Oobe vor em Daag aa, wo agee isch:
Liste der Mitglieder des Landtags von Baden-Württemberg (2. Wahlperiode)
Die Lischt git en Iberblick iber alli '''Mitglider vum 2. bade-wirttebärgische Landdag''' (1956–1960) mit Fraktionszuegherigkait un Wahlkrais.
Dr 2. Landdag isch am 4. Merz 1956 gwehlt wore. Di 1. Plenarsitzig isch am 4. April 1956 gsii, di letscht am 24. Merz 1960.
Geschwindigkeit
In dr Physik verstoht mä under dr Gschwindigkeit (Formelzeiche: v, vo lat. velocitas) vom ene Körper d Wägstrecki s, won er zrugggleit het, pro Ziteiheit t. Mathematisch entspricht d Gschwindigkeit dr Ableitig vom Ort noch dr Zit.
Im Alldag isch die physikalischi Gschwindikeit vor allem im Sport und im Verchehr intressant. Bi Fahrzüüg misst mä se mit eme Tachometer, wo aber nume ihri gnööchereti momentani Grössi agit und nid ihri Richdig. Si isch aso im däglige Läbe e Skalar, währed si für Wüsseschaftler e Vektor isch. Wenn mä e Gschwindikeit muess berächne, berächnet mä im Allgemeine die durchschnittligi Gschwindikeit uf ere bestimmte Strecki, und dividiert d Lengi vo dr Strecki dur d Zit, wo mä bruucht het, zum se abzfahre. Si wird in km pro Stund agee, wo mä au as Stundekilometer bezeichnet, z Amerika in Meile pro Stund.
Gschwindikeit spiilt au in andere Gebiet e Rolle. In dr Chemii git s d Gschwindikeit von ere Reaktion, d Reaktionsgschwindikeit, wo aagit, wie vil Deili pro Ziteiheit in ere chemische Reaktion umgsetzt wärde. Au in dr Psychologii wird gmässe, wie gschwind Reaktione si, in däm Fall zum Bischbil d Reaktion vom ene Mensch uf e blötzligs Ereignis.
Definition vo dr Gschwindikeit in dr Physik
D Definition vo dr Gschwindikeit as Zitableitig vom Ort cha mä in vier Schritt nochvollzieh;
Gschlosseni Bahnkurve: Umlaufgschwindigkeit
Bi gschlossene Bahnkurve (bsundrigs) Kreis- und Ellipsenbahne redet mä vo Umlaufgschwindigkeit oder Orbitalgschwindigkeit, wil dr Körper periodisch uf dr gliiche Kurve umelauft.
Auvernier
Bis Endi 2012 isch es en eigeti Gmai im Bezirk Boudry gsii.
Geschwindigkeit
Gschlosseni Bahnkurve: Umlaufgschwindigkeit
In dr Himmelsmechanik bezeichnet d Orbitalgschwindigkeit d Bahngschwindikeit, wo sich ei Körper drmit um en Gravizentrum bewegt (Orbit, Umlaufbahn). Umwandere sich zwei Körper ufgrund vo ihrer Schwerchraftwirkig, so isch d Bahnkurve en Ellipse. Für e Spezialfall vom ene kreisförmige Orbit bringt d Aaziehigschraft zwüsche de Himmelskörper grad d Zentripetalchraft uf, wo für d Kreisbahn notwändig isch, und wo wäge däm d Gschwindigkeit festgleit (und bedragsmässig konstant) isch.
Auvernier
Geografi
Auvernier isch e Dorf am Nordwschtestade vum Nöueburgersee. Zue Auvernier ghert au no s Quartier Beauregard. Der Bann vo der ehemolige Gmai bestoht us 48 Prozänt landwirtschaftligi Flechi, 4 Prozänt Wald, 46 Prozänt Sidligsflechi un öppe 2 Prozänt sunschtigi Flechi.
Gschicht
Auvernier isch zum erschte Mol imene Dokumänt gnännt wore anne 1011 as Averniacum.
Syt 1648 isch Nöueburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon I. abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöueburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöueburg blibe.
Uf Aafangs 2013 hän die ehemolige Gmainde Auvernier, Bôle un Colombier zur Gmaind Milvignes fusioniert.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 15,3 Prozänt gläge.
Religion
47,2 Prozänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 22,8 Prozänt sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,0 %, CVP 2,8 %, FDP 44,9 %, Grüeni 7,6 %, PdA 0,3 %, SP 18,0 %, SVP 19,5 %.
Wirtschaft
Auvernier isch sid Joorhunderte es bekants Räbboudorf und au en Oort vo der Fischerei im Nöieburgersee.
Sid 1888 stoot z Auvernier die kantonali Räbbouschuel.
S Dorf lyt a der Hauptstrooss 5 vo Nöieburg uf Ifferte.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 1533 Yywohner 86,2 Prozänt Franzesisch as Hauptsproch aagee, 6,7 Prozänt Dytsch, 2 Prozänt Italienisch un 5 Prozänt anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Jonas Breitenstein
Lääbe un Wäärch
Dr Jonas Breitenstein isch dr Suhn vum Lehrer Hans Heinrich Breitenstein un dr Elisabeth geb. Matt gsii. No dr Bezirksschuel Lieschtel und em Pädagogium Basel het er z Basel un z Göttinge Theologi studiert und isch anne 1852 zum Pfarramt zuegloo wore. Im nämlige Johr het er d Theresia Tschopp vo Zììfe ghyrote.
Vo 1852 bis 1870 isch er Pfarrer z Binnige gsii. In däre Zyt het er dert dr Fraueverein grindet un au d Chlaichinderschuel. Ab 1860 het er bim «Monatsblatt für Frauenvereine von Baselland» und bi dr Jugendbibliothek mitgschafft.
Vu 1870 bis 1877 isch er Sekretär vu dr Freiwillige Armepfläg Basel un Religionslehrer am Gymnasium gsii.
Anne 1860 het er unter em Pseudonym «B. T. Jonas» s Buech «Erzählungen und Bilder aus dem Baselbiet» publiziert. Mer het em Breitenstein au dr «Baselbieter Gotthelf» gsait, wäge syne realistische Schilderige vum Chlaibuure un Posamenterlääbe, wun er uf Hochdytsch verfasst het.
Dr Breitenstein giltet as erschte Dialäktdichter vum Baselbiet. Syni Mundartgedicht stehn no ganz in dr Noofolg vu sym Vorbild Johann Peter Hebel, so het er syni erschte Versuech zem Byschpel au «Jurablüthen oder Versuch neuer alemannischer Gedichte» gnännt. Näbe Mundartgedicht het er zwoo Mundartidylle verfasst: «der Herr Ehrli» (1863) un «s'Vreneli us der Bluemmatt» (1864). Drnäbe het er au hochdütschi Erzählige gschribe, wo bim Jeremias Gotthelf mit Dialäktusdrück durmescht sen. Sy Suhn, dr Moler Ernst Breitenstein (1857–1929), het in syre autobiografische Schrift «Öppis us mim Läbe» s Lääbe im Pfaarhuus z Binnige bschribe.
Postumi Usgoobe
Zuedem sind Gedicht vo Jonas Breitenstein in verschidene Anthologie, öppe in Basilea poetica (1874 und 1897), Gottwilche (1879, usegäh vo Gustav Adolf Seiler, Die Alemannische Dichtung seit Johann Peter Hebel (1881), Haltla: Basel und seine Autoren (1978), Mer wei luege (1982) und Verstöhntder mi no? (2003), in Schuelläsebüecher und in Tageszitige usecho.
Westsahara
D Westsahara isch e Territorium an dr Atlantikküste vo Nordwestafrika, wo noch em Abzug vo dr ehemolige Kolonialmacht Spanie vo Marokko beaasprucht und zum grösste Deil bsetzt worden isch. Marokko luegt das Gebiet, wo in dr vorkoloniale Zit vo ihm e bitzeli abhängig gsi isch, as Deil vo sim Territorium. D „Befreijigsfront“ vo de Sahrauis (dr Bevölkerig vo dr Westsahara), dr Frente Polisario wo scho in dr spanische Kolonialzit entstande und ursprünglig kommunistisch orientiert gsi isch, kämpft für en unabhängige Staat, die Demokratischi Arabischi Republik Sahara, uf em ganze Territorium vo Westsahara. Sit em Waffestillstand vo 1991 het d Frente Polisario d Kontrolle über en Oste vo Westsahara (lueg d Charte). Die Vereinte Natione verlange, ass e Referendum über en endgültig völkerrächtlig Status vom Gebiet duuregfüehrt wurd. Über d Modalidäte für sone Abstimmig si sich Marokko und d Frente Polisario nonig einig worde.
Quantenelektrodynamik
D Kwanteelektrodünamik (QED) isch im Raame vo dr Kwantefüsik die kwantefäldtheoretischi Beschriibig vom Elektromagnetismus.
Allgemäins
D QED isch die ersti Kwantefäldtheorii, wo Fälder und d Erzüügig und d Uslöschig vo Däili quantentheoretisch konsistänt beschribt. D Theorii isch in de 1940er Joor entwigglet worde und dr Richard P. Feynman, dr Julian Schwinger und dr Shin’ichirō Tomonaga häi drfür im Joor 1965 dr Nobelbriis für Füsik überchoo.
R
S R bzw. r isch dr 18. Buechschtabe vom latiinische Alphabet und i de meischte Schprache en Konsonant. Dr Buechschtabe R hät i dütsche Texte e durchschnittlichi Hüfigkeit vo 7 Prozent. Er isch demit dr föifthüfigschti Buechschtabe i dütsche Texte.
Uusschpraach
Im Dütsche wird R hüt meischtens als Zäpfli-r [] (uvalere Vibrant) oder als [] uusgsproche. Urschprünglich isch dr Buechschtabe als „grollte“ Zungespitzluut [] usgschproche worde. I Bayern, Öschterriich und dr weschtliche Dütschschwiiz isch die Usschpraaach no immer dominant, wie au in Oscht- und Südeuropa. D Änderig vo dr Usschpraach isch under em Iifluss vom Französische erfolgt. Mer ninnt aa, dass s uvulare R im 17./18. Jahrhundert über s Französische Iigang gfunde hät i d Schpraach vo de Gebildete i Dütschland.
No am Aafang vom 20. Jahrhundert hät s Zungespitze-R i de meischte Teil vo Dütschland vorgherrscht. No hüt überwiegt s vilerorts i dr Schpraach vo dr ältischte Generation vo ländliche Schprecher, während jüngeri Schprecher s Zäpfli-R verwendet. Daas gilt u. a. für witi Teil vo Norddütschland, Hesse und Weschtfale.
Zu dene Gebiet, wo au i dr Schpraach vo dr ältischte Generation vo ländliche Schprecher numme als Zäpfli-R vorchunnt, ghöred di gröschte Teil vo Sachse, Thüringe, Bade-Württeberg, s Rhyland und der Grossruum Berlin.
Es retroflexes ("amerikanischs") [] findt sich schtellewiis i dütsche Dialekte, wird aber praktisch überall i dr Schpraach vo dr jüngere Generation hüt durs uvulare R ersetzt. Bischpilhaft seiged da s weschtliche Mittelhesse, Teil vom Siegerland und s Wittgensteiner Land und dr Oberharz, und dr schlesischi Dialekt, wo dur d Vertriibig nach em Zweite Weltchrieg verlorengange isch, gnännt.
Di meischte Schpraache kenned di uvulari Variante vom R nöd. Folgendi europäischi Schpraache kenned s uvulare R entweder als eini vo mehrere mögliche Realisatione vom Phonem /r/ oder als di einzig möglich Uusspraachwiis: Französisch, Dütsch, Niederländisch, Luxemburgisch, Dänisch un Schwedisch. Im Englische isch es bis vor einige Jahrzehnte im Dialekt vo Northumberland vorchoo; die Uusschpraach isch als "Northumbrian burr" bezeichnet worde. D iberische Sproche (Spanisch, Portugiisisch, Katalanisch usw.) un s'Albanische kennt zwei R-Phonem // un //. // isch en einfach grollte alveolare Vibrant mit eim Zungeschlag, /r/ als mehrfach grollte alveolare Vibrant.
Als Lut ghört s R mit em L i d Klass vo de Liquide.
Herkunft
Im proto-semitische Alphabet hät dr Buechschtabe s Profil vomene menschliche Chopf dargschtellt. Im phönizische Alphabet isch dr Chopf schtarch schtilisiert worde. Dr Buechschtabe hät de Name Resch (Chopf) überchoo und isch für de Lutwert [] gschtande.
I s griechische Alphabet isch das Resch under m Name Rho übernaah worde. Mit dr Zit isch das Rho abgrundet worde und mit em Wechsel vo dr Schriibrichtig hät au de Buechschtabe d Orientierig gwechslet. Mängisch isch s Rho au mit eme churze Aasatz under dr Rundig gschrieben worde, die Modifikation isch aber nöd i s griechische Alphabet ufgnaah worde.
I s etruschkisch Alphabet isch ds Rho als R übernaah worde. Au d Etrusker händ de Buechschtabe zum Teil mit, zum Teil ohni Aasatz gschribe. Wo d Römer s etruschkische Alphabet übernaah händ, händ si d Version mit Aasatz verwendet, um s vom P underscheide z chönne. Dr Aasatz isch mit dr Zit gwachse und bis zur römische Antike bis zur Grundlinie vom Buechschtabe verlängeret worde. Au isch dr Buechschtabe wie im Griechische dreiht worde, um ihn a d Schriibrichtig vo links nach rechts aazpasse.
Nauru
Nauru (Nauruisch: Ripublik Naoero; Änglisch: Republic of Nauru) isch e Inselstaat mit rund  13.000 Yywohner. D Republik isch no dr Flechi un dr Yywohnerzahl dr drittchleischt Staat vu dr Äärd.
Nauru lyt im Pazifische Ozean un bstoht us dr glyychnamige Koralleinsle, wu zu dr Inselwält vu Mikronesie ghert, un dr Hohheitsgwässer im Umkreis vu 12 Seemyyle, wu au zum Staat ghere. Dr Inselstaat gränzt im Weschte an di Federierte Staate vu Mikronesie, im Norde an dr Inselstaat vu dr Marshallinsle, im Oschte an dr Inselstaat Kiribati un im Side an dr Inselstaat vu dr Salomone.
D Yywohner vu Nauru hän langi Zyt vum Abböu vu dr ryyche Phosphatbständ chenne läne. Wu die z Änd gange sin, het sich zeigt, ass dr Staat un di meischte Burger d Gwinn nit zuechumftsicher inveschtiert gha hän. Nauru, wu in dr Zyt vum Phosphatabböu no s hegscht Pro-Chopf-Yykumme wältwyt gha het, isch noch em vollständige Abböu vu dr einzige Ressurse allmeh verarmt. Dr Staat stoht no Glaiberforderige vor em Bankrott un vor em Verluscht vu dr Uuabhängigkeit, wel dr Yyfluss vu Auschtralie allmeh zuenimmt. D Suveränitet vu Nauru isch deilwyys unter Velkerrächtler scho lenger umstritte, wel Auschtralie Ufgabe in dr Ussepolitik un di militerisch Verdeidigung ibernimmt.
Irische Legende
Irische Legende ischt a Opr en fenf Bilder vom Kombonischda Werner Egk, wo us-em boirischa Schwôbalendle stammt. Der Môô hôt au s Libreddo vorfasst. Des fuaßt uff-em Versdrama Countess Cathleen vom irischa Dichter William Butler Yeats. Zom erschda Môl uff d Bihne komma isch des Werk am 14. Auguscht 1955 z Salzburg bei de dortige Feschtschbiil. A Uffihrong dauret rond zwoi Stonda.
Firs Orkeschtr braucht-ma
Zwoi Fleeda, gleichviil Oboa, Klarinedda ond Fagodd, viir Herner, zwoi Drombeeda, drei Posauna, a Basstuba, a Harf, a Klaviir, a grauß Schlagwerk ond a graußa Streicher-Grubbe
Ort ond Zeit
Dui Opr schbiilt en Irland zo-ra legendära Zeit.
S erschde Bild: Em Wald vo de Dämona
Dia Dämona, wo en deam Werk a graußa Roll schbiilet, werret vo lauder wilde Viicher vorkerpret. Dr Tiger isch dr Ôfihrer vo-nen. Der hält a Red zo seine Ondrgeabene: D Menscha hedded ihr freia Wahl et richdich gnutzt; viilmeh wäret se bloß ihre oigene Triib ond Launa gfolgt. Drom miaßet-se fir ihr Vorhalda gschdrôôft werra. Durch Honger ond Angscht sollet-se firs Reich vo de Dämona eigfanga werra. Dui Ôschbrôôch ischt au vo de Engel gheert wôrra. De selle entgegnet de Dämona, dass-se scho drfir sorga wellet, dass dia Beese et älle Seela krieget.
S zwoide Bild: En dr Cathleen ihrem Haus
D Cathleen ischt a jongs Mädle, drzua noh schee ond reich. Grad hôt-se Bsuach vo ihrem Freind, em Dichder Aleed. Der vorzehlt-ra vom kommenda Oheil. Bald druff bestädiget zwoi vo dr Cathleen ihre Hirda, dass em ganza Land s Viih uff a furchtbara Art z Grond gôht. Abr dô drmit et gnuag: Dr Vorwalder berichdet, dass au s Getreide heeganga ischt.
Dr Aleel empfiihlt seira Freindin, d Flucht zo ergreifa. Aber so ebbes helt d Cathleen fir a Feigheit; drom bleibt-se liaber, wo se ischt. Se lôôt ihr Haus ond ihre Schuira fir de notleidende Leit effna. Gleichzeidich schickt-se an Dinschtbooda ens Nôchbrland, om deet a nuis Viih ond a brauchbars Korn zo kaufa. Zom zwoida Môl wuud d Cathleen vo ihrem Freind uffgfordret, des vordammde Land zo vorlassa. Wia abr nô d Cathleen emmer noh standhaft bleibt, schweert dr Aleel, dass er jetzt au bei-ra bleiba dät.
S dridde Bild: Wieder em Wald vo de Dämona
Dia furchtbare Dämona bejublet ihrn Erfolg. Se freiet sich ibr dui Angscht ond dean Honger, wo-se vorbreidet hend. Scho fanget d Leit ôô, ihre Seela an des Lombapack zo vorkaufa. Alloi d Cathleen bleibt standhaft bei ihre Grondsätz. Fir sui geit’s halt oin Grond, wo-se erschiddra kennt: wenn se vo ihrem Freind Aleel im Stich glassa werra dät. Des wisset au dia Dämona. Drom schicket-se deam Menscha firchderliche Traim ond lent-em au da Goischt vom Fauscht erscheina, also vo sellem Kerle, wo en dr ewiga Vordammnis leabt.
S virde Bild: Wiider em Haus vo dr Cathleen
Des beese Gsendl vorsammlet sich mit älle „leere” Seela en dr Cathleen ihrem Haus ond stehlet dera ihre vorbliibene wertvolle Sacha. Zwoi Kaufleit en dr Gschdalt vo Hyäna berichdet deam Mädle, dass älle ihre ausgsandte Leit, wo da Auftrag ghet hend, nuie Herda zo kaufa, z dodgschlaga wôrra send ond ihr ganz Geld graubt wôrra ischt. Wia nô au noh dr Aleel drherkommt, grischdet fir a langa Reis, ond sich ganz hälenga drvoostihlt, nô hält’s d Cathleen nemme aus; se wirkt uff oimôl wia a Heifle Elend ond bricht zamma.
S fuffde Bild: Ama Kreizweag
Ondr de Dämona herrscht a graußa Uffregong; se feilschet om d Seela vo de vorengschdichde Leit. Au d Cathleen daucht auf. Uff dera ihr Seel hend’s dia Dämona jô ganz bsonders abgseha. Des Mädle erklärt sich jetzt bereit, ihr Seel zo vorkaufa, abr bloß om da Preis, dass älle Seela, wo sich scho em Besitz vo sellem Hellagsendl befendet, erleest werret ond em Land wiidr Heiderkeit ond Frehlichkeit eiziagt. Zor Iberraschong vo dr Cathleen erkläret sich dia Dämona mit deam Handl eiverschdanda.
Uff oimôl erscheinet a baar ganz donkle Booda, wo da Ufftrag hend, d Cathleen en de ewich Vordammnis zo fihra. Dô drmit hend-se abr koi Glick: Ibr deane Gsella fangt a Licht zom Leichda ôô, wo emmer heller wuud. Kurz druff erscheint a Grubbe vo Engl. De selle fihret d Cathleen zom Licht. Dia Dämona hend ihrn Kampf vorlaura. Dui Opr heert dô drmit uff, dass dr Aleel fir d Cathleen da Gsang vo dr Unsterblichkeit sengt.
UCI World Tour
Sit 2011 git s d UCI World Tour, die jöhrligi Rennserii vo dr UCI, wo d Klassemänt von ere s UCI World Ranking vo 2009 und 2010 ablöse. D UCI World Tour umfasst näbe de 16 ehemolige ProTour-Renne no 10 zuesätzligi wie z. B. d Tour de France, dr Giro d’Italia oder d Vuelta a España, wo in früehnere Johr dur en eigeni Kategorii (HIS – Historischi Renne) kennzeichnet worde si.
Mitmache bi dr Rennserii düen 18 ProTeams, wo bsunders lizenziert si. Usserdäm chönne die Professional Continental Team vom jewiilige Veraastalter vom ene Renne iiglade wärde. Bi einzelne Renne wie dr Tour Down Under oder dr Pole-Rundfahrt daf au e Nationalteam vom Gastgäberland mitmache.
Mannschafte
Am 22. Novämber 2010 bzw. am 10. Dezämber 2010 het d UCI bekannt gee, weli Mannschafte e Lizänz as UCI ProTeam bzw. Professional Continental Team überchömme.
UCI ProTeams
UCI ProTeams für 2011:
UCI Professional Continental Teams
Teams die eine Lizenz als UCI Professional Continental Team haben:
D Renne und d Punggtverdeilig
Zu de 26 Renne vom UCI World Ranking vo 2010 isch 2011 no d Tour of Beijing drzue choo. D Renne si in Etapperenne und Eidagrenne iideilt. Bi de Etapperenne git s Pünggt für Platzierige in de däglige Etappeklassemänt und im Gsamtklassemänt am Ändi vom Renne. Mä het fümf Grubbe vo Renne gmacht. Die ersti Grubbe bildet d Tour de France, in dr zweite Grubbe si d Giro d’Italia und d Vuelta a España und in dr dritte alli chliinere Etapperenne. In dr vierte Grubbe het s d Monumänt undr de Eidagrenne und in dr fümfte alli andere.
Bi dr Punggtverdeilig zelt nume d Platzierig im Gsamtklassemänt, anderi Klassemänt, won e Hufe Renne hai, wie s Sprint- oder s Bärgklassemänt, zelle nit. Wenn e Nationalmannschaft, wo nit bi der UCI iigschriiben isch, bim ene Renne mitmacht, bechömme siini Mitgliider keini Pünggt.
Kleinbasler Ehrengesellschaften
D Glaibasler Eeregsellschafte (3 E) sin drei Korporazioone us em Glaibasel.
Die drei Gsellschafte si: D Eerezäiche vo de Gsellschafte, dr Vogel Gryff, dr Leu und dr Wild Maa sin sit 1597 bekannt.
Gschicht
S Glaibasel isch im 13. Joorhundert noch em Bau vo dr erste Rhiibrugg im Joor 1225 us eme Dorf zum ene Stedtli gwachse. Mä het dört für ganz Basel Ziegel und Bachstäi broduziert und es si immer mee Lüt us em Gebiet vom Hoochrhii und us em Schwarzwald cho und häi sich niidergloo. Im Joor 1270 wird zum erste Mol d Bezäichnig cives, also Bürger, brucht und 1285 het s Glaibasel vom Köönig Rudolf d Stadträcht überchoo und het si äignigi Verwaltig und Grichtsbarkäit ghaa. Um 1300 het s Stedtli öbbe duusig bis duusigfümfhundert Iiwooner gha.
In dere Zit häi sich Glaibasler politisch in ere Gsellschaft korporiert, dr Gsellschaft zum Räbhuus, zum d Inträsse vom Stedtli gegen Usse z verdräte und s öffentlige Lääbe z organisiere. Um 1384 und um 1409 si die bäide andere Gsellschafte gründet worde. Anders as d Groossbasler Zümft si si nit noch Bruef organisiert gsi und d Glaibasler Handwärker si bi de Groosbasler zümftig gsi.
Ufgoobe
D Gsellschafte si für s Vormundschaftlige, dr Wäidgang, die chirchligi Ufsicht, Allmändaagläägehäite und d Wiilääs zueständig gsi. D Mäister vo de Eeregsellschafte häi witgehendi richterligi Befuegniss gha.
Im Groosbasel si s d Zümft gsi, wo d Verdäidigung vo dr Stadt uf sich gnoo häi, im Glaibasel häi d Eeregsellschafte die Rolle übernoo. Jeedi Gsellschaft het en Abschnitt vo dr Stadtmuure müesse bewache. Sit em 15. Joorhundert wäiss mä vo jöörlige Inspäkzioone, wo d Usrüstig vo de Bürger wie dr Harnisch und d Waffe, kontrolliert worde si und wo druf jeedi Eeregsellschaft für sich en Umzug gmacht het. Bi dene Umzüüg, wo men e «Löif» gsäit het, häi Ueli vermuetlig d Eerezäiche wie Dier an Chettene dur d Stroosse gfüert.
D Eeregsellschafte hüte
Jeedi vo de Gsellschafte het e Mitgliidschaft vo öbbe 150 männlige. erwaggsene Basler Bürger mit Woonsitz im Glaibasel. D Gsellschafte wärde vo Mäister und säggs Vorstandsmitgliider gläitet. Si si politisch überbardeilig, sozial engaschiert, understütze Jugendorganisazioone und setze sich für e gueti Bildig für alli Chinder ii. Si organisiere jeedes Joor im Januar s Glaibasler Volksfest vom Vogel Gryff und halte denn im Café Spitz s Gryffemääli für d Gsellschaftsmitgliider ab.
Isteiner Krieg
Dr Istäiner Chrieg isch en Usenandersetzig zwüsche dr Stadt Basel und de Habsburger in de Joor 1409/10 gsi. Es isch drbii um d Vorheerschaft am Oberrhii gange. D Katharina vo Burgund, d Frau vom Herzog Leopold, het im Elsass regiert. 1409 isch s zum Chrieg gege d Stadt Basel cho, wo vo Stroosburg, Bärn und Soledurn understützt worden isch. Uf dr Site vo de Habsburger het s Aadligi gha, wo immer wider Aagrif gege Basler Bsitz und Underdaane gmacht häi. Zu deene het zu sällere Zit au dr Pfandheer vo dr Dobbel-Burg Istäi, dr Burckhardt (dr Jüngeri) Münch vo Landskron ghöört. D Basler und iiri Verbündete si mit öbbe 5'000 Maa vor Istäi zooge. D Basler Artillerii het bäidi Burge beschosse, bis s undere Schloss schliesslig undergraabe worde isch und d Muure in Rhii gheit si. S obere Schloss het drufaabe kapituliert. D Basler häi d Burge gschläift und d Stäiblöck brucht zum s Riechedoor z Basel baue.
San Bernardino
San Bernardino chan folgendes bedüte:
San Bernardino isch de Name vo folgende geografische Begriff:
Ortschafte:
und witers:
Lueg au:
Sint-Truiden
Sint-Truiden (Limburgisch: Sintruin, Franzesisch Saint-Trond) isch e Stadt im Side vu dr belgische Provinz Limburg. Si lyt rund 15 Kilometer sidweschtlig vu Hasselt in dr fruchtbare Landschaft Haspengau un het 38.828 Yywohner (Stand: 1. Jänner 2008).
Gliderig
Stadtdail vu Sint-Truden sin Aalst, Brustem, Duras, Engelmanshoven, Gelinden, Gorsem, Groot-Gelmen, Halmaal, Kerkom-bij-Sint-Truiden, Ordingen, Runkelen, Velm, Wilderen un Zepperen.
Eren Derdiyok
Dr Eren Derdiyok Saydam (* 12. Juni 1988 z Basel) isch e Schwizer Fuessballspiler vo kurdischer Abstammig. Er isch e Nationalspiler und het 44 mol für d Schwiz gspiilt.
Z Baasel
Vo glei uff und au in sinere Jugend het är bim Basler Fuessballclub BSC Old Boys gspilt, wo är drfür scho gege dr FC Basel gspilt het und drbi ei Gool erzilt het. Afangs 2007 isch är vom FC Basel übernoh worde, isch in dr Schwizer Super League 49 Mol zum Iisatz ko und het zäh Gool gschosse (Stand 24. Oggtober 2008).
Am 6. Februar 2008 isch dr Derdiyok zu sim erschte Iisatz für d Schwizer A-Nationalmannschaft im Spil gege Ängland im Wembley-Stadion ko. Bi sim Debüt het är in dr 57. Minute sis erschte Goal für d Nationalmannschaft zum zwüschezitliche 1:1-Usgliich gschosse.
Är isch mit em FC Basel 2007 Cupsiiger worde und het im 2008 sogar s Double (Schwizer Meischter und Cupsiiger) gholt. Im Cupfinal vom 6. April 2008 het är vo Aafang a gspilt und au prompt zum zwüschezitliche 1:0 in dr 31. Minute troffe.
Bi dr EM 2008 in Öschteriich und dr Schwiz isch är im Ufgebot vo dr Schwiz gschtande und isch zu Iisätz ko.
In dr Bundesliga
2009/10 isch dr Derdiyok zu Bayer 04 Leverkusen in die dütschi Bundesliga und isch döt in dr Säsong 2010/11 Vizemäister worde. Uf d Säsong 2012/13 isch er zu TSG 1899 Hoffenheim mit eme Vierjoorverdraag.
Mit dr Nazionalmannschaft
2008 het dr Derdiyok zum erste Mol mit dr Schwizer A-Nayionalmannschaft gspiilt, wo am 6. Februar 1:2 gege Ängland im Wembley-Stadion verloore het, und het s Gool für d Schwiz Gool gmacht. Bi dr Öiropamäisterschaft 2008 z Östriich und in dr Schwiz isch er dreimol iigsetzt worde.
Am 26. Mai 2012 het dr Derdiyok drei Gool bim überraschende 5:3-Siig gege die dütschi Nazionalmannschaft gmacht (das isch dr erst Siig vo dr Schwizer Nazionalmannschaft gege Dütschland sit 1956 gsi).
Hochalemannisch
Hochalemannisch heißt mer diä alemannische Dialäkt, wu südlig vu dr Isoglosse k/ch (k/ch-Liniä) gschwätzt wäre.
Saint-Gorgon (Morbihan)
Saint-Gorgon (Gallo Saent-Cogo, bretonisch Sant-Gorgon) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
Hochalemannisch
Abgränzig un Namme
Zum Hochalemannische ghert dr elsässisch Sundgaü, s badisch Markgräflerland, dr Südschwarzwald, dr Hegau, s Walsergebiit vu Vorarlbärg un fascht diä ganz alemannisch Schwiz. Im Liächtestei isch numme d Ortschaft Triesenberg as Hochalemannisch üsgwiise (Voradelbärger Sprochatlas, III 40a). Do iberal isch also am Wortafang 'k' zu 'ch' verschobe (Kind > Chind); vu däre Sach isch aü 'k' noch 'l' un 'r' betroffe: schtarch, mälche usw.
Saint-Gorgon (Morbihan)
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Saint-Gorgon lyt 39 km vu Vannes un 85 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 40 m un 92 m iber Normalnull.
Hochalemannisch
Abgränzig un Namme
S ganz Hochalemannisch wird aü Südalemannisch gnännt.
Dr südligscht Deil vum Hochalemannische wird aü Hegschtalemannisch gnännt. Diä Begriff un ihri Abgränzig stamme vum Karl Bohnenberger (1924).
Saint-Gorgon (Morbihan)
Gschicht
Saint-Gorgon isch zum erschte Mol gnännt wore im 11. Jh. as Senkoko (1189: Saint Cogo, 1289: Saint Cogo).
Hochalemannisch
Wescht-Oscht-Ufdeilung
D Wescht-Oscht-Spaltung vum Niideralemannische setzt sich im Hochalemannische furt, so sait mer zum Biispiil im Oder d Üssproch vum Stammvokal in Speck, Wetter, essen isch im Weschte ä (iberuffes e oder, anderscht üsdruckt, e hells a; IPA: []), im Oschte e (IPA: []).
Saint-Gorgon (Morbihan)
Verwaltig
vu Saint-Gorgon isch. Saint-Gorgon ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Saint-Gorgon ghert zum Gallo.
Hochalemannisch
Wescht-Oscht-Ufdeilung
Innerhalb vum Weschte un innerhalb vum Oschte vu dr ganze Alemannia gits bsunderi Ähnligkeite, also zwischem Oberrhiinische un em Alemannisch in dr Weschtschwiz oder uf dr andere Sitte zwische Schwebisch, Bodeseealemannisch und Oschtschwizer Alemannisch.
Dr Verlaüf vu jedere vu däne Nord-Süd-Isoglosse isch eweng anderscht - emol witter weschtlig, emol witter eschtlig. Nördlich vom Rhy, i dè badischè Alemannia, het mer des Liniäbindel "Schwarzwaldschranke" gnännt. Öbbis gnauer gsait, volauft è bitzeli unscharf vom Feldbärg übber Schluchsee bis Waldshuèt. D Hotzewälder z. B. weschtlich vo sellèrè Linniè säget Matte, im Wuètèdal odder Chläggi sait mò Wisè. D ä-è/e-Isoglosse volauft a dè Gränz zwischè m öschtlichè Schwarzwald zu dè Baar hy, d. h. uff dè Linniè Hüfingè-Blummbärg. Zwischè dennè beidè Linniè chas durchuus vorchõ, dass sich dè Dialekt vo Dorf zu Dorf dütlich voänderè duèt, z. B. zwûschè Achdorf-Grimmelzofè-Stüèlingè. Südlich vom Rhy in dr Schwiz het mer d Gränz si mähe/si mähet "Bosshartschi Liniä" gnännt, um diä ozilliäre diä ander gnännte Liniä.
Lueg aü bi Weschtalemannisch un Oschtalemannisch.
Lueg aü
Alemannische Sprochruum (Gliiderig)
Thiancourt
Thiancourt ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Territoire de Belfort ìn dr Region Bourgogne-Franche-Comté (bìs 2015 Region Franche-Comté).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Thiancourt ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1303 àls Thecort.
Roland Groner
Dr Roland Groner (* 10. Septämer 1937 z Obernou † 2021) isch an pensionirda Schualrektor vorra Grond- ond Haobdschual aus Balenga.
Thiancourt
Gschìcht
S Gebiet um Thiancourt hàt ìm Mìttelàlter dr Herre vun Montbéliard ghert und ìsch ìm 14. Johrhundert an d Habsburger kumme. Zàmme mìt em Sundgäu ìsch s mìt em Weschtfälische Frìde 1648 frànzesisch worre. Zitter ànne 1793 hàt s zum Département Haut-Rhin ghert, ìsch àwer 1871 àls Deil vum Territoire de Belfort im Gegesàtz zem iwrije Elsàss bi Frànkrich bliwe.
Roland Groner
Er isch dr Autor vorra volkstimlicha schwäbischa Grammatik, dui mån-or 2007 ondr-m TiddTekscht kursivl Gschriebå wiå gschwätzt rausgäa hådd. Dr aersde Dåel vo saem Buach isch a omfangreicha ond fasäddareicha Sbråchlähre, a Sammlong vo viile Sätzla aus dor Omgangssbråch, dia mån-or detaillird besprichd. Dor zwåede Dåel vo saem Buach isch a Werdrbuach Schwäbisch - Deidsch midd ogfär 4500 Werdr. Em Jår 2008 hådd-r a Ortsnãmabuach aus em Regierongbezirk Diibenga rausgäa ondr-m Titl ''Võmm Näggr bis zõmm Bodasee".
Dr Roland Groner schreibd a Balengr Schwäbisch. Sae Schreibweis hådd-or sich sälbr iborlegd ond held se ao konsequend durch. D nasalirde Vokal schreibd-r midd-ra Tilde als "ã", "ẽ" ond "õ". Da A-Schwa-Laud schreibd-r als "å" ond da donggle A als "ả". D ledsde båede Schreibonga fended-mr so blos bei ehm.
Thiancourt
Verwàltung
vun Thiancourt ìsch. Thiancourt ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt vun Thiancourt ghert zem Franc-Comtois.
Elisabeth Walter
D Elisabeth Walter (* 10. Jünni 1897 z Kippenewiiler; † 4. Jünni 1956 z Konschtanz) isch e alemannischi Dichteri gsii. Ihre Haüptwärk isch dr Schmiddlidick; ihrini alemannische Gedichter sin im Wärk Rosmarin und Nägili gsammlet. In dr Zit vom Nationalsozialismus het si sich gweigeret, mitzmache un isch in Ungnad gfalle.
Dr Walter Elisabeth ihre Läbe
D Elisabeth isch am 10. Jünni 1897 uf d Wält kumme, ihri Vorfahre sin Büüre üs em Riäd bi Lohr gsii. Ihre Mueter isch d Gronewirtsdochter Maria Killius vu Kippenewiiler, dr Vatter dr Friseer Karl Friedrich Dürr gsii. Dr Nochnamme het si vum Stiäfvatter, em Fuehrmann Josef Walter, wu d Killiusi ghirate het, wu s Maidli segs Johr alt gsii isch. S isch katholisch daift wore, wu d Mueter zum Katholizismus konvertiärt isch. D Elisabeth isch im oberrhiinalemannische Kippenewiiler ufgwagse un z Oberwiir in d Volksschuel gange. Iidrick üs ihrere Kindheit sin in ihre Wärk Madleen kann nichts wissen iigflosse.
Wias ere im Nationalsozialismus gange isch
Ab 1933 isch si wider im Dorf gsii – z Retebach (Fridewiler) bi Neistadt im Schwarzwald.
D Elisabeth Walter isch diäf religees gsii. 1934 het si u. a. z Gümlinge bi Bärn d befrejndet Familiä vum Brofässer Dr. Rudolf Singer bsuecht, wu wäge dr Nazi üs Friburg emigriärt isch; z Italiä het si an ere Papscht-Audienz teilgnumme.