cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Elsässisch
Elsassisch Volkstheàter
S elsassischa Volkstheàter ìsch ìm Ìwerlawa vum elsassischa Dialekt ìmmer wìchtig gsìì (sogàr ìn dr ditscha Zitt). Dàto ìsch's a Meegligkeit fer ìmmer noch güet Elsassisch z'heera un z'lehra, bsunderscht fer d Kìnder. Teil Theàtertruppa gann Unterrìchta fer d Mìtglìeder, wo kè Elsassisch känna. Àlso lehra sa nìt numma a Text, wo sa küüm verstehn, sa düen wìrklig d Sproch lehra.
Typischi Merkmàl vom elsassische Dialakt
Wia vìelmols mìt da Dialekta, düen d Üssproch un dr Wortschàtz vum Elsassischa schnall wachsla mìt dr Geographie; mankmol vu eim Dorf uf s àndra kààt d Sproch wachsla. As gìtt àwer Isoglosse wo d greeschta Unterschìed zeiga.
Jeda Mundàrt nìmmt Wärter vu àndra Sprocha àà. S Elsassischa, wia s Àlemànnischa ìn teil Gegend, hàt zum Beispiel s Frànzeescha Wort „Velo“ ààgnumma, oder s jiddischa Wort „Kàff“ („Dorf“, uf Hebràisch „כְּפַר“). Ìm Elsàss gìtt's àwer bsunderscht vìel frànzeescha Wärter, wo ìn Ditschlànd oder ìn dr Schwitz nìt bekànnt sìn.
Gschrìewena Elsassisch
Wia àlla Dialekta, wìrd s Elsassischa meischtens gsprocha. Ìm Àlltàg, fer schriiwa, han d Elsasser ehnder a Stàndàrdsproch verwanda: Hoochditsch, Frànzeesch, mankmol sogàr a Mìschung vu dana beida Sprocha.
As hàt àwer aui ìmmer Kìnschtler gaa, wo uf Elsassisch Gedìchta, Theàterstìckla un Gschìchtla gschrìewa han.
E Beispiil fir schriftlichs Elsassisch
«Liewi Landslitt!
Wenn’r mien Büechel lese, noo wundere‑n‑Ihr Ejch viellicht e manichs Mol un schüttle mit’m Kopf un saaue: „Warum isch denn des Wort esoo g’schriewe un sell Wort esoo? Soo redt m’r doch gar nit!“ — Un doo han’r ganz ereecht. Ich hab’ oft nit esoo g’schriewe, wie m’r redt, un ich will Ejch au saaue, warum.
M’r kann joo’s Elsässisch doch nit genau eso schriewe, wie m’r redt, des isch e Ding d’r Unmöejlichkeit. Des were‑n‑’r selwer zügenn. Un owedring möcht’s noo doch e jeder andersch han, wiel e jeder widder e‑n‑andere Dialekt redt. —
Drum haw ich gedenkt, ich prowier’s emol andersch un schrieb nit fers Ohr — sell könnt ich joo doch nit — ich schrieb liewer fers Auj, ich schrieb esoo, daß’r’s licht lese könne, wiel d’Wörter ihrem Üssehn nooch de ditsche Wörter gliche. ‘s word’s schun e jeder vun Ejch uff sieni Fasson üsspreche. Wenn Ejch nur’s Lese licht fallt, des isch mir d’ Hauptsach. Ob mien Versuch gerote‑n‑isch, des müen Ihr entscheide.»
Verschìedena Schrìftàrta
Jeder Auitor hàt sina eigena Schrìftàrt verwanda, wo mehr oder weniger ìm Ditscha glìcha hàt. Zitter àss Frànzeesch d Hàuiptsproch ìm Elsàss ìsch, wìrd aui mankmol noh dr frànzeescha Àrt gschrìewa (zum Beispiel: „err suer dr chlessel foum huss“ fer „je cherche la clé de la maison“ – „ich suche den Schlüssel des Hauses“).
Esus
De Esus (au Hesus, Aesus) isch e Gott vo de Kelte gsii, wo mitem römische Gott Mercurius oder seltniger au mitem Mars glichgsetzt woren isch.
Vereerig
De römischi Dichter M. Annaeus Lucanus (39-65) het gschribe, as di gallische Götter Teutates, Taranis und Esus mit grässliche Bluetopfer vereert werded. Antiki Kommentatore hend da erörteret: ''»De Hesus Mars werd ase besänftigt: E Mensch werd anen Bomm ghänckt, bis ... sich sini Glider uflööset. ... Si globet de Esus isch de Mercurius, well de vo de Händler vereert werd.«''.
De Gott werd ufem Nautepfiiler vo Paris as e bärtige Maa dargstellt, wo e Bomm umhaut. Öberem Relief stoot ESVS. S nöchst Relief zaigt en Stier mit drai Vögel voreme Bomm, dröber stoot TARVOS TRIGARANVS, wa Gallisch isch und »Stier drai Chranich« heisst.
Ufere Stele us Trier im Piet vo de Treverer isch de Esus nomol abbildet, wien er e Bomm umhackt. I de Äst hocket drai Chranich und en Stier. Die ander Site vo de Stele zaigt de römisch Mercurius, wo nume en Torques - de typisch gallischi Halsring - ahett und i de Händ de Caduceus und en Geldbüttel hebt. Nebet em isch d Göttin Rosmerta abbildet. Do zaigt sich dütli, de scho starch romanisierti Gott, wo aber dur de Torques as gallisch usgwise werd, nebetem rain gallische Mythos vom Bommfäller und em Stier und de drai Chranich. De Inhalt und d Bidütig vo dem Mythos sind aber nöd bikannt. De Religionsgschichtler Jan de Vries vermuetet en Zämehang mit de Hängiopfer, wo jo anen Bomm ghänckt wore sind.
Anderi epigraphischi Zügnis vom Esus sind all umstritte. Doch sind meriri Manenäme bikannt, wo de Name enthaltet: Esugenus und Esumopas, baid »Soo vom Esus« oder Esunertus »Esus-Chraft«.
Name
De Name isch nöd klärt. Er bidütet velicht »Guete«, aso äänlich wie de irisch Göttername Dagda »Guete Gott«. Anderi Düütige sind entweder »Herr« (vgl. lat. erus »Herr« < *esos) oder »Göttliche« (vgl. venet. aisu »Gott«).
Offenbach am Main
Offenbach am Main (churz oft au Offenbach gnännt) isch e hessischi Großstadt. Mit über 120'000 Ywohner isch si die fümftgröschti Stadt vo Hesse.
Geschichd
Scho en dr Schdoizeid war d Gegend bwond. S hod a baar Fond en dr Gegend. Offabach war en dr Civitas Auderiensium vo Germania superior, dr 'Provinz Obergermanien' glega. S hod an ara Schdrooß vo Offebach (Bernardstraße) zu ara Römerbrück mo ma en Bürgel vrmuaded ond weidr ibr Mühlheim am Main noch Steinheim glega. Au en Bieber ond Offenbach-Bürgel hod ma röömische Spura gfonda. Andre Röömerschdroßa hend se bei Bieber greuzd. Aus em 6. odr 7. Jahrhundert hods em Süda vo eldeschda Ordskern en fränkischa Reihenfriedhof.
Zweidimensional
Dr Begriff zweidimensional, abkürzt 2D oder 2-D bezieht sich uf en Ebeni oder e mathematisch definierti Flechi - im Gegesatz zu rüümlige Strukture, wo dreidimensional (3D) si.
Zweidimensional bedütet, ass jede Punggt vom ene Objekt zwei Zahlenagobe für si Position bruucht – also z. B. (x, y) für d Agob vo siiner Lag uf ere Zeichnig oder in eme ebene Koordinatesystem.
Vo 2,5D oder 2½D redet mä, wenn in Datebangge e dritti Dimension (z. B. d Höchi) nit as Koordinate, sondern as Attribut vo de Datepünggt verspiicheret wird.
Hans Frei (Medailleur)
Dr Hans Frei (* 30. April 1868 z Baasel, † 1947 z Rieche) isch e Baasler Medalliöör und Bildhauer gsi.
Lääbe und Wärk
Dr Hans Frei het an dr Allgemäine Gwärbschuel Baasel gleert. Er isch denn uf Wien gange, zum Grawöör z leere, und isch dört au uf e Ziselierschuel gange. Denn isch er uf Bariis, wo äine vo sine Leerer dr Oscar Roty gsi isch. Er het an dr der Académie Julian gleert und 1895 en äignigs Ateliee ufdoo. 1899 isch er uf Baasel zrugg und het dört as Medalliöör und Kunsthandwärker gschafft. 1918 het er sich en Ateliee grad bi dr Drammhaltstell Pfaffeloh baut.
Im Frei si Wärk umfasst mee as 450 Medallie und Blaggedde, Schmugg, Röliefdäller, Bächer usw. und meereri Vollblastigge. 1943 het er e Kollektiv-Usstellig vo sine Wärk in dr Kunsthalle Baasel ghaa.
Familie
Dr Hans Frei isch mit dr Emma Wenk, dr Dochder vom Gmändibresidänt Hans Wenk, verhürootet gsi. Si Dochder Hedwig isch au Medalliöörin worde.
Amiga 1000
Dr Amiga 1000 isch s erste Modäll vo dr populäre Amiga-Computerreihje, wo vo Commodore entwigglet worde isch. Mit em Amiga 1000 isch 1985 im Beriich vo de Heimcomputer dr Schritt vo 8-Bit uf 16-Bit (im Bedriibssystem sälber sogar uf 32-Bit) gmacht worde. Zu siiner Ziit isch er revolutionär gsi: si Architektur het vili Merkmol gha, wo in andere System erst sehr viil spöter integriert worde si. So isch er s erste Homecomputersystem gsi, wo präemptivs Multitasking beherrscht het. D Systemarchitektur über "Customchip" und die grafischi Leistigsfähigkeit si eimolig gsi im Homecomputerberiich.
Marienkapelle Wettingen
D Marienkapelle vo Wettige isch e Kapelle, wo öppe im Johr 1749 uf em Sulperg bauet worde.
Gschicht
Scho im Johr 1738 het de Chlosterbaumeister vo Wettige, de Bartholomäus Würsch e Kapelle welle baue. Am 13. März 1738 het er für 15 Gulde vom Chloschter es Stück Land uf em Sulperg kauft. Er het aber sini Plän nöd chönne realisiire und sini Erbe vo dem Land, d Brüeder Franz und Sebastian Bürgler sind mit de Erbschaft zum Bau vo de Kapelle verpflichtet gsi. Mit de Unterstützig vom Chloschter hei sis im 1749i gschafft. Mit de Johr isch de Unterhalt vo dere Kapelle vernaqchlässigt worde und so het si im 1836i müesse grundlegend renoviirt wärde. Di Renovation het's Chloschter zahlt. S isch au d Initiative vom Chloschter gsi, dass di Kapelle en Altar übercho het und es Mariebild. Im 1851i isch in Fronarbeit en vier Fuess breite Weg zu de Kapelle bauet worde, damit me guet het chönne druf laufe. D Kapelle isch nämlich oft bsuecht worde und am 15. Ougschte isch jewils e Prozession gsi.
Castor
Ort:
Volkshochschule Bern
D Volkshochschuel Bärn isch e Schwiizer Volkshochschuel, wo s all Jaar hundrdi vo Kürs, Seminaar, Workshops, Vordräg, Dagige, Fore u Kultuurveraaschdaltige git.
D Gschichd vor Volkshochschuel got zrüg bis 1884, wo der Bärner Hochschuelverein gründet worde n isch. 1919 isch us iim use d Kommission für Volkshochschuelbeschdrebige bilded worde. 1920 hed sech di Kommission vom Bärner Hochschuelverein drennt u d Volkshochschuel Bärn hed sech afa sälber organisiere. Am 16. Dezämber 1920 isch der Verein Volkshochschuel Bärn (VHB) gründet worde (dr erschdi Bresidänt isch dr Bildhouer Karl Hänny gsi) wo s hüt no git.
Kunstgeschichte
D Kunstgschicht oder Kunstwüsseschaft isch e gäisteswüsseschaftligi Diszipliin, wo Archidekduur, Bildkünst und -medie wie au kunsthandwärkligi Objekt undersuecht, zämme mit iire Theorie und Braktike vom Middelalter bis in d Geegewart. S Spektrum vom kunsthistoorische bzw. kunstwüsseschaftlige Schaffe goot vo formaale und ikonograafische, stilistische und materielle Analüüse über entwurfstheoreetischi, kunstpraktischi und rezepzioonsestheatischi Undersuechige bis aane zu soziaale, politische und gsellschaftlige Interpretazioone vo Kunst und Archidekduur in iire lokaale, regionaale und globaale Zsämmehäng.
Geegeständ und Ziil
Im Geegesatz zur Kunstkritik suecht sich d Kunstgschicht mäistens histoorischi Geegeständ us oder brobiertt weenigstens, wüsseschaftligi Methode bi zitgenössische Theme aazwände. Drbii isch äim klaar, dass au e wüsseschaftligi Rezepzioon und Interpretazioon sälber vo dr Zit abhänge. Die klassische Undersuechigsobjekt vo dr Kunstgschicht si öiropääischi und vorderasiaatischi Wärk vo dr Moolerei und Graafik, Bildhauerei und Baukunst in dr Zit vom früeje Middelalter bis zur Geegewart. D Gschicht vo dr Archidekduur isch e zentraale Däiil vo dr Kunstgschicht. Sit öbbe dr zwäite Helfti vom 19. Joorhundert wärde au Geegeständ us de Chilleschetz, die sognennti Chläikunst, analüsiert. D Voor- und Früegschicht behandlet die künstlerischi Entwigglig vor em Ufdauche vo dr Schrift. D Archeologii und d Egüptologii gäbe sich mit dr künstlerische Entwigglig vo de früeje Hoochkultuure im Middelmeerruum ab. D Kunstgschicht widmet sich dr Erforschig vo dr histoorische Entwigglig vo dr europääische Kunst vo dr Zit aa, wo s Christedum im 4. Joorhundert im Röömische Riich Staatsreligioon worde isch. In dr Geagewart erweiteret sich s undersuechte Gebiet uf die kulturelle Iiflusszoone vo dr sogenannte westlige Hemisfääre, also öbbe uf Amerika oder die zitgenössische Künstler uf dr ganze Wält, wo Däil vom Kunstmäärt si.
D Kunst vo nitöiropääische Kultuure und Länder wird usserhalb vo deene Länder in de respektiive Landeskunde (Sinologii, Arabistik, Afrikanistik usw.) miterforscht oder in übergrifende Diszipliine wie dr Ethnologii. D Kunstgschicht het sit dr erste Helfti vom 20. Joorhundert au anderi Kultuurkräis afo behandle, wie die Afrikaanischi oder Asiaatischi Kunstgschicht. Drüüber uuse wärde nöiji Daarstelligsforme wie d Fotografii, d Mediekunst und Gattige, Kunstgwärb, Disäin undersuecht. Jüngsti Entwigglige gseen in dr Kunstgschicht au e Bildwüsseschaft, wo Funkzioone und Entwigglige analüsiert, unabhängig vom Kunstcharakter vom ene Bild.
D Gschicht vo dr Kunstwüsseschaft
D Begriff Kunstgschicht oder Kunstwüsseschaft si im 19. Joorhundert entstande und göön uf e Johann Joachim Winckelmann (1717–1768) zrugg, wo in sine Wärk über d Kunst do dr Antike zum erste Mol genaueri stiilgschichtligi Undersuechige gmacht het. Dr erst dütsch Kunsthistooriker, wo au gmoolt het, isch woorschinlig dr Joachim von Sandrart gsi, wo in sim theoretische Hauptwärk über die Teutsche Academie der Edlen Bau- Bild und Mahlerey-Künste vo 1679 as erste über dütschi Künstler und Kunststiil gschriibe het. Am Ändi vom 18. Joorhundert het dr Johann Dominik Fiorillo an dr Uniwersidäät Göttinge d Grundlaage für d Kunstgschicht as akademischs Fach gläit. D Kunsttheorii isch vor allem vom Friedrich Wilhelm Joseph Schelling, vom Johann Gottfried Herder und de Romantiker usgange.
D Grundlaage für d Kunstwüsseschaft häi dr Carl Friedrich von Rumohr und dr Gustav Friedrich Waagen gläit. Zur Fachwüsseschaft isch si dur Histooriker wie dr Jacob Burckhardt, dr Herman Grimm und dr Carl Justi worde, wo d Kunst Däil vo dr Kultuurgschicht gmacht häi. Drzue isch cho, ass überliifereti Kunstwärk, wo äng mit em Kunstsammle verbunde gsi si, antikwaarisch gsichdet und iigordnet worde si. Eso isch die positiwistischi und kennerschaftligi Kunstgschicht entstande. E driddi Wurzle vo dr Kunstgschicht isch us dr Filosofii und dr Esthetik gwaggse, wo dur e Heinrich Gustav Hotho, dr Karl Schnaase verdräte worde si. Au e Hufe spööteri Kunsthistoriker häi Kunstgschicht und Filosofii studiert, wie dr Heinrich Wölfflin.
St. Gallen
Sanggale (IPA: ; dt. St. Gallen, fr. St-Gall, it. San Gallo, rät. ) isch e Stadt i de Schwiiz und d Hauptstadt vom gliichnamige Kantoo Sanggalle.
Sid em früene Middelalter het s Chlooschter Sanggale im alemannische Gebiet e grossi Bedüütig gha. D Stiftsbiblioteek im barocke Nöibou vom Chlooschter isch es einzigartigs Kulturguet, wo als UNESCO-Wälterb verzeichnet isch.
D Stadt Sanggale hät 75'522 Iiwohner (Dezember 2017). Si isch s Zäntrum vo dr Regioon im Südweschte vom Bodesee.
Geografii
Sanggalle liit im ene Hochtaal zwüschet zwee Hügel am Rand vom Alpstei-Gebirg, em Rosebärg und em Froidebärg. Vo dene uus hät me e schöni Uussicht uf t Stadt und bis zum Bodesee abe. Im Weschte vo de Stadt flüsst d Settere im ene tüüffe Tobel, wo vo hööche Brugge för Auto und Züüg öberspannt werd. Dur s Taal flüsst d Steinach zum Bodesee.
D Stadt liit uf dr Höchi vo 665 bis 750 m ü.M. und isch drum aini vo de Schwiizer Schtädt, wo bsunders höch liget.
Sanggale het drü Stadtdeil: d Stadtchreis Wescht, Zäntrum und Oschte, und 14 Kwartiergruppe. Die heisse:
Gschicht
Dr Afang vo Sanggale hanget ganz mit dr früene Gschicht vom Chlooschter Sanggale zäme.
Bis is früene Middelalter isch die Region en grosse Wald gsi, wo vom Bodesee bis zum Säntis ggangen isch. D Afäng vo de Sidlig Sanggale gönd uf de irisch Mönch Gallus (* öppe 550; † 620 oder 640), en Schüeler vom Columban zrugg, wo 612 am Fluss Schteinach e Aisidler-Chlause errichtet hät. Noch sim Tod isch d Aisidelai halbwegs i Vergessehait groote.
Öppe um 720, also hundert Joor noch em Tod vom Gallus, hät de alemannisch Prieschter Otmar zu Eere vom Gallus am Wallfahrtsort en Abtai gründet und si nochem Hailige binennt (lat. monasterium sancti Galli).
Sanggale isch zunere Zuefluchtsschtätt für irischi Glehrti und Künschtler worde, wo i ihrere Heimat vo de Wikinger und de Däne vofolgt worde sind. Es sind witeri Ort oder Chile noch em Gallus benennt worde. En Originalplan vom ene Chloschter, wo i de Stiftsbibliothek Sanggale ufbewahrt wird und öppe um 820 entschtande isch, vomittlet e gnaui bildlichi Darschtellig vom ideale Chloschter mit allne Detail.
Sanggale liit am Jakobsweg vo Rorschach uf Ainsidle.
Ab 1526 hät de domolig Bürgermeischter und Humanischt Vadian d Reformation in Sanggale gfüert. Derno sind d Stadt und s Chlooschter tränti politische Aktööre gsi.
Politik
D Legislative vo de Stadt isch de Gross Gmaindroot. Sini 63 Mitglider werded ali vier Joor vom Volk gwählt. De Gmaindrot tröfft sich jede Monet zu öffetliche Sitzige. De Stadtroot mit füf Mitglider bildet d Exekutive und wird ebefalls für vier Joor gwählt.
Die füf Stadtröt sind für die Sache zueschtändig:
D Stadtpresidäntin isch d Maria Pappa (SP).
Wirtschaft
D Textilinduschtri spilt au hützetags no e grossi Rolle, d Stadt isch aber nüme so abhängig devo, wie früener, will anderi Bransche wie d Maschineinduschtri, di optisch Industri und vil Dienschtleischter sich i de Stadt niderloo händ.
Vochehr
De Hauppahnhof Sanggale isch für d Oschtschwiiz zentraal. Vo Sanggalen us cha mer s Rintal, de Bodeseeruum, s Appezöll Inner- und Osserode, d Zentralschwiiz und s Gebiet vo Züri guet mit em Zug erreiche.
Näbet em Hauptbahnhof gits no d Bahnhööf Sampfide, Hoogge, Brugge und Winkle. Zmitz dur d Schtadt faart au no d Trognerbahn. Si vebindet Sanggalle mit em Spiicher und mit Troge im Kantoo Appezell Osserode. D Appezeller Bahn fahrt vo Sanggalle uf Appezell.
Bi Sanggale chunt d Autobaan A 1 dure, wo vo Gemf bis ins Sanggaler Rintl gaat.
Französisches Etymologisches Wörterbuch
S Französischen Etymologische Wörterbuech isch es sproochgschichtlichs Wörterbuech vo de galloromanische Sprooche.
St. Gallen
Vochehr
D Verchehrsbetrib vo de Stadt Sanggale (VBSG oder Sanggaller Bus) händ e dichts Bussnetz mit 11 Linie. Näbet de Steinach fahrt s Müleggbähnli zu de Drü Weiere ufe, em Noherholigsgebiet bi Sant George. Bis 1957 hät Sanggale au e Tram kha. Uf em Teil vo sine Schine faart ets d Trognerbahn.
Französisches Etymologisches Wörterbuch
Der Schwiizer Sproochwüsseschaftler Walther von Wartburg (1888–1971) het mit däm Projäkt agfange und s Buech zäme mit anderne Fachlüüt redigiert. Es isch vo 1922 bis 1967 und mit wytere Teil bos 2002 usechoo. Der Schwiizerisch Nazionalfonds het sid 1952 ghulfe d Chöschte trääge.
St. Gallen
Bildig
Z Sanggale hets e bekannti Universität, mer nennt si normalerwis HSG für «Hochschule St. Gallen», und es paar gueti Middelschuele.
Französisches Etymologisches Wörterbuch
S FEW samlet alli galloromanische Wörter, au die i de Dialäkt, und erkläärt iiri Gschicht und iiri Härkumft us de alte sproochliche Wurzle, wo sie me s bi der Etimology macht.
Zu der Gruppe vo de galloromanische Sprooche rächnet me bi däm Projäkt: s Französisch oder gnöier d Langues d’oïl mit em Franc-comtois wo men au i m Schwiizer Kanton Jura Jura redt, s Wallonisch, s Okzitanisch vo Südfrankrych und s Frankoprovänzalisch, wo z Südoschtfrankrych, im gröschte Teil vo der Wälschschwiiz und im iteliänischen Augschttal die tradizionelli Mundart isch.
S ganze Wäärch het zwöiezwänzg Bänd. Es isch uf tüütsch gschribe.
Sid anne 2011 isch der Nöieburger Romanischt Yan Greub der Diräkter vom FEW.
Le Châtelard FR
Le Châtelard (patois [oː tsaθɛlå]) isch a politischi Gmiin im Glanebezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.
Geografi
Le Châtelard liit ùf, 5 km oschtsüdöschtlich vam Bezirkshùùptort Romont am Weschtabhang vam Gibloux. Zue de Gmiin Le Châtelard ghööre o d Wyyler Le Planet ù Planafaye. Va de Gmiinflechi si 71,1 % landwirtschaftlichi Flechi, 26,6 % Waud ù 2,3 % Sidligsflechi. Nachpuurgmiine va Le Châtelard si Villorsonnens, Sorens, Marsens, Grangettes ù Massonnens.
Gschicht
Le Châtelard isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1264 aus dou chatellar
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 1,7 % gläge.
Religion
92,8 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 2,4 % evangelisch-reformiert.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 332 Yywoner 97,9 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 0,6 % Tüütsch ù 1,5 % anderi Spraache.
De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 51 va de 332 Yywohner ggredt.
Klaus Schädelin
Dr Klaus Schädelin (* 17. Sebdämber 1918 z Bärn; † 13. Dezämber 1987 am gliiche n Ort) isch e Schwiizer reformierte Pfarrer, Bolitiker u Schrifdschdeller gsii.
Nach siim Teologiischdudium a de n Unis z Bärn u z Basel isch er vo 1945 bis 1947 Vikar z Attiswil u vo 1947 bis 1949 Pfarrer z Hünibach gsi u hed nächär nüün Jaar lang as Pfarrer ar Petrus–Chile z Bärn gschaffed. 1955 hed er siis berüemtischde Wärch, ds Jugendbuech Mein Name ist Eugen, veröffendlechd, wo me 2004 druus e Fium gmachd het. 1958 isch er as Verdrätter vor nöi gründete Bartei Junges Bern i Bärner Gmeindraat gwählt worde. Vo 1962 bis 1970 isch er o no im Bärner Grosse Raat gsii. 1973 hed er sech nach emne Härzinfarkd bensioniere laa.
Gmeinsam mid em Afrikakenner René Gardi isch er 1960 nach Syrie greisd, wo denn s Buech Wenn Sie nach Syrien gehen entschdange n isch. 1973 isch er Gründigsmitgliid vor Schdifdig Terra Vecchia u ire n eerschde Bresidänt gsii. Vo 1983 bis 1985 isch er Teggschdschriiber u Moderator für d Satiiresändig Zytlupe vom Schwiizer Radio DRS 1 gsii.
Yverdon-les-Bains
Yverdon-les-Bains (frankoprovenzalisch, dytsch veraltet Iferten ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Yverdon-les-Bains isch e Stadt am sidweschtlige Änd vum Nöieburgesee an dr Mindig vu dr Zihl (frz. La Thielle). D Gmaiflechi umfasst 40,9 % landwirtschaftligi Flechi, 9 % Wald, 46,3 % Sidligsflechi un 3,8 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Yverdon-les-Bains isch zum erschte Mol gnännt wore im 2. Jh. as vikani Eburodunenses (3. Jh. Eburoduno, um 400 castrum Eburodunense, 971 in pago Everdunense, 1177 in valle de Yverdun).
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 35 % gläge.
Religion
38,4 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 30,6 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2015 (2011) het s des Ergebnis gee: BDP (0,4 %), CVP 2,3 % (2,9 %), FDP 21,6 % (14,4 %), GLP 3,2 % (4,0 %), GP 12,8 % (12,2 %), SP 27,5 % (31,3 %, SVP 21,7 % (20,3 %), Sunschtigi EVP 1,4 %, EDU 1,9 %, Piraten 1,7 %, POP/Sol 2,5 %, 7,5 % (6,2 %).
Erdmannhausen
Erdmeschhouse (amtlich Erdmannhausen) ischt a Gmoed em Landkroes Ludisburg en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Yverdon-les-Bains
Bolitik
Bi de Kommunalwahle 2016 PLRY 21,5 %, UDF 2,4 %, PSY 30,2 %, UDC 14,6 %, Die Grünen 17,9 %, S&E Die Linke 4,9 % und Sonstige 8% bi enere Teilnahm vun 31 %.
Dr Burgermaischter vu Yverdon-les-Bains isch dr Jean-Daniel Carrard (Stand Juli 2018).
Erdmannhausen
Geografi
Vo dr Gmarkong send 59,0% Landwirtschaftsfleche, 18,5 % Wald, 20,7 % Sidlongsfleche ond 1,8 % sonschtiche Fleche.
Yverdon-les-Bains
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 7,4 % gläge.
Erdmannhausen
Gschicht
Erdmeschhouse ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 816.
Yverdon-les-Bains
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 24.376 Yywohner 82,7 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 2,3 % Dytsch, 2,9 % Italienisch un 12,1 % anderi Sproche.
Erdmannhausen
Verwaltong
Erdmeschhouse hot sich mit dr Stadt Marbach ond dr Gmoede Affelterbach ond Bẽnnenge zom Gmoedverwaltongsverband Marbach am Neckar zammagschlossa.
Yverdon-les-Bains
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Erdmannhausen
Verwaltong
D Schuldese vo Erdmeschhouse ischt d Birgit Hannemann.
Unterwangen (Stühlingen)
Unterwangè (amtlich Unterwangen) isch èn Stadtdeil vo dè Stadt Stüèlingè im Landchrais Waldshuèt z Badè-Württèbärg
Geography
Unterwangè lyt im Albgau obberhalb vo dè linkè Dalwangè vom Bachdobèl vom Müllibach, wellè vo dè Oberè Alb hèr chunnt. Dè Müllibach entwässerèt i dè Merrèbach nördlich vo Stüèlingè bzw. südöschtlich vo Bõõdorf. Uff èm Bärg obbè sin d Wyler Oberi Alb mit èm Golfblatz Oberi Alb un dè Wyler Mittleri Alb. I dè nõcherè Umgebig liget im Weschtè s Dorf Obberwangè sowiè dè Wyler Sparrèbärg (Stüèlingè). Witer wäg weschtlich hinter dè Oberè Alb lyt s Dorf Wittlekofè (Bõõdorf), absi am Mèrèbach im Südoschtè s Dorf Schwaningè (Stüèlingè). Nördweschtlich vom Höger, a wellen sich Unterwängè aaschmygt, lyt im obberè Merrèbachdal Wellèdingè. Durch diè exponyrti Laag obbè am Höger isch Unterwangè im Gegèsatz zu Obberwangè vo unnè am Merrèbachdal withy sichtbar. È geographyschi Bsunderheit im Wangemer Dobèl isch diè Tatsach, dass Unterwangè höcher lyt wiè Obberwangè, wa dò draa lyt, dass Unterwangè bachabsi vo Obberwangè lyt, im Gegèsatz zum Nõchbõrdorf abber obberhalb vom Dobèl, un nit mittèdrin lyt wiè Obberwangè.
Ort
Unterwangè isch 1065 èrschtmolls urkundlich erwäänt worrè un hèt zum Bsitz vom Kloschtèr St. Bläsy ghört, allerdings isch Unterwangè dört no zämmè mit Obberwangè als Wangè bezeichnèt worrè. Im 13. Johrhundert isch denn èrschtmolls s Dorf als Unterwangè asè erwäänt worrè. Als Deil vom Albgau isch Unterwangè 1806 a s Großherzogdum Badè übbergangè. Durch è Füersbrunscht isch 1897 fascht s ganze Dorf Unterwangè vonichtet worrè.
Erdmannhausen
Dialekt
Dr Dialekt vo Erdmeschhouse ghert zom Schwäbisch.
Unterwangen (Stühlingen)
Ort
Am 1. Januar 1975 isch Unterwangè zuè dè Stadt Stüèlingè ygmeindet worrè.
Kirchè
D Kapellè vu Unterwangè isch im ''Hl. Wendelin'' gweiht.
Pieblingen
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Piwlingen lijt nordeschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 213 un 317 m ìwer em Meeresspiejel. Zür dr Gmein ghere d vier Derfel Piwlingen, Buchingen (Bockange), Drechéngen (Drogny / Trechingen) un Remesch (Saint-Bernard).
Gschìcht
Piwlingen ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1137 àls Pibilinga, Buchingen 1178 àls Bocchenheim un Drechéngen 1137 àls Drachenen''.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Piwlingen ghert zem Moselfrankisch.
Liste der Eisenbahnstrecken in Baden-Württemberg
Selli Lischtè enthaaltet diè beschtehendè un diè ehemòligè Ysèbaaschtreggè im hütigè Bundesland Baddè-Württèbörg.
Enthaaltè sin diè öffentlichè Ysebaaschtreggè vo Baddè-Württèbärg, abber keini Wärchs- odder Aaschlussbaanè. Strõßèbaanè wörred uffgfüürt, wenn si urschprünglich als Ysèbaanè konzessionyrt gsi sin. D Ydeilig vo dè Streggè richtet sich nõch èm Schema vo dè VzG-Streggènummèrè bzw. nõch dè Baugschichtè.
Für nè besseri Übbersicht sin diè Streggè drènnt nõch Bauhèrrè in unterschidlichè Tabèllè sortyrt. Innerhalb vo dè Tabèllè folgt d Sortyrig im Eröffnigsdatum vom èrschtè Abschnitt.
Erlüterungè zu einzelnè Spaaltè:
Vo dè Großherzoglich Badischè Staatsysèbaanè erbauti Streggè
Selli Tabèllè enthaaltet d Ysèbaanschtreggè im hütigè Bundesland Baddè-Württèbärg, wo im Zitruum vom 1840 bis 1915 vom Badischè Staat (1840–1872) bzw. vo dè Großherzoglich Badischè Staatsysèbaanè (1872–1915) eröffnet worrè sin.
<br style="clear:both;" />
Einstige staatlich betriebene Privatbahnen in Baden
<br style="clear:both;" />
Von den Königlich Württembergischen Staats-Eisenbahnen erbaute Strecken
Diese Tabelle enthält die Eisenbahnstrecken in Baden-Württemberg, die im Zeitraum von 1845 bis 1919 vom Württembergischen Staat (1845–1875) bzw. von der Generaldirektion der Verkehrsanstalten (1875–1919) eröffnet wurden.
<!-- <br style="clear:both;" />
Strecken auswärtiger Gesellschaften
<br style="clear:both;" />
Von der Deutschen Reichsbahn eröffnete Strecken
Diese Tabelle enthält die Eisenbahnstrecken in Baden-Württemberg, im Zeitraum von 1920 bis 1945 von der Deutschen Reichsbahn-Gesellschaft (1920–1937) bzw. von der Deutschen Reichsbahn (1937–1945) eröffnet wurden.
<br style="clear:both;" />
Von der Deutschen Bundesbahn eröffnete Strecken
Diese Tabelle enthält die Eisenbahnstrecken in Baden-Württemberg, die von 1955 bis 1993 von der Deutschen Bundesbahn eröffnet wurden.
<br style="clear:both;" />
Von der Deutschen Bahn eröffnete Strecken
Diese Tabelle enthält die Eisenbahnstrecken in Baden-Württemberg, die von der Deutschen Bahn eröffnet wurden.
<br style="clear:both;" />
Als Privatbahn eröffnete Strecken
Diese Tabelle enthält die Eisenbahnstrecken in Baden-Württemberg, als Privatbahn eröffnet wurden.
<br style="clear:both;" />
-->
Netilat Jadajim
D Netilat Jadajim (hebräisch נטילת ידיים) isch s rituelle Wäsche vo de Händ bi de Juude. Es isch näbe dr Tevila, wo mä dr ganz Körper in ere Mikwe iidaucht, äini vo de bäide verschiidene Forme vom rituelle Wäsche im Juudedum. S erste Mol wärde die Praktike in dr Tora erwäänt und wärde in dr Mischna und im Talmud erkläärt. Hüte braktiziere nume no d Aahänger vom orthodoxe und sältener au vom konserwative Juudedum s rituelle Wäsche vo de Händ. Im liberale Juudedum findet mä dä Bruuch nüme.
Wie s gmacht wird
Us eme bsundrige Chrueg, em "Negel Vasser" (jiddisch für ‹Nagel Wasser›), schüttet mä sich dreimol Wasser uf die äinti und denn uf die anderi Hand, und das vor em und noch em Ässe. Vor em Ässe säit mä drzue e Bracha d. h. e Sääge, wemm mä Brot mit eme Ässe isst. Wenn mä kä Broot isst, brucht mä kä Bracha z sääge. Au ooni Bracha wäscht mä d Händ, wemm mä öbbis trefs aaglängt het, uf em WC oder uf eme Friidhoof gsi isch, oder sust öbbis gmacht het, wo rituel nid räin isch.
Au vor em Bäte müesse d Händ gwäsche wärde und d Briester wäsche sä bevor si d Gmäind bi bsundrige Aaläss säägne.
Emanzipation
Vilmol bezäichnet Emanzipazioon d Befreijig vo Grubbe, wo wäge iirer 'Rasse', Ethnizidäät, Gschlächt, soziale Klass usw. diskriminiert wärde und vo politische Entschäidigsbrozäss usgschlosse si (z. B. d Juudeemanzipazioon vo dr Ufkläärig aa oder d Katholikeemanzipazioon im Veräinigte Köönigriich im spoote 18. und früeje 19. Joorhundert). Z Amerika het sich für d Bedütig vom Begriff vo dr politische Emanzipazioon d Bezäichnig empowerment (wörtl. „Ermächdigung“) duuregsetzt.
D Emanzipazioon in dr Gschicht
Im antike Rom isch d Emanzipazioon en Akt gsi, won e Meebessere eme Underling e Rächt gee het.
Im Middelalter het s d emancipatio canonica gee. Noch dere het d Obrigkäit de Kätzer iir Rächt uf d Erziejig vo iire Chinder chönne wägnee und die in e Chlosterschuel chönne schicke.
In dr früeje Nöizit isch dr Begriff vo dr Emanzipazioon mee und mee reflexif brucht worde: Äinzelni häi sich vo de Struktuure, wo sä bevormundet häi, chönne befreije, häi sich aber wäge däm vilmol Verdächdigunge usgsetzt. Im Zitalter vo dr Ufkläärig isch denn en allgemäini gsellschaftligi Emanzipazioon zum Ziil worde, aagfange mit em rächtlige Beriich. Mä het afo gsee, ass die äigeni Emanzipioon und die vo andere zämmehänge. Dr Karl Marx het s eso gsäit: „Wir müssen uns selbst emancipieren, ehe wir andere emancipieren können.“, Für e Marx isch d Emanzipazioon in jedere Hiisicht e Froog vo dr soziale Klass gsi und nit öbbe vo dr Natur − wie mä bi dr Gliichberächtigung vo dr Frau chönnt mäine.
D Emanzipazioon vo de Sklave, wo äine vo de Gründ für e amerikanisch Bürgerchrieg gsi isch, isch schliesslig vo alle Staate uf dr Wält duuregsetzt worde, d Sklaverei existiert aber vilerorts illegaal immer no.
Schönbächler
Schönbächler isch de Name vo de folgende Persone:
Elizabeth Blackwell (Medizinerin)
D Elizabeth Blackwell (* 3. Februar 1821 z Counterslip bi Bristol, Ängland; † 31. Mai 1910 z Kilmun, Schottland) isch aini vu dr eerschte Dekterne mit eme Hochschuelabschluss gsii. Näb ihrem Yysatz fir s Frauestudium het si Pionierarbet in dr Breväntivmedizin un dr Gsundhaitsbolitik glaischtet. Wie ihre Bruder Henry Blackwell un däm sy Frau Lucy Stone het si si au fir d Abschaffig vu dr Sklaverei yygsetzt.
Lääbe
D Familie Blackwell isch 1832 in d USA zoge, wu 1838 dr Familievater gstorbe isch. Go fir d Familie sorge, het d Mueter vu dr Elizabeth zäme mit ihre Dechere ne Privatschuel gfiert. D Elizabeth het welle Medizin studiere, isch aber – as Frau – vu zwelf Colleges abglähnt wore. Eerst Mitti vu dr 1840er Johr het si ne Studieblatz am Geneva College z New York gfunde, wu si 1849 as eerschti US-amerikanischi Dokteri un as beschti vu ihrem Johrgang ihre Abschluss gmacht het.
S isch schwirig fir d Blackwell gsii, as Dokteri z braktiziere, wel uf aireSyte nieme ihre het welle Praxisryym vermiete, uf dr andere Syte d Paziäntine un Paziänte ere Frau gegeniber seli skeptisch gsii sin. Chrankehyyser hän si nit welle yystelle un wu si uf Paris gfahren isch, isch ere nit emol ihre Dokterdiplom anerkännt wore. Z New York het si schließlig e aigeni Praxis ufgmacht. Doderzue het si zeerscht e aige Huus mieße chaufe, welk ai Huusbsitzer an d Dokteri vermietet het. Anne 1854 het si ne Sammlig vu Täxt iber en iber d Hygiene unter em Titel The Laws of Life, with Special Reference to the Physical Education of Girls publiziert.
Eerscht no ne baar Johr het si finanziälle Erfolg dur zfrideni Paziänte un dur d Ufmerksamkait vu dr Prässe yygstellt. Zäme mit ihre Schweschter Emily un dr Marie Zakrzewska het si 1857 e „Universitetsspital“ ufböue, wu si drei Dekterne d Megligkait het welle gee, ne Uusbildig zur Dokteri z mache, ohni ass si d Schikane vum Studium an ere „Manneuniversitet“ hän mieße dole – s Women's Medical College of the New York Infirmary isch uf d Wält chuu. Go Ruefschädigige vu dr bi ihre uusbildete Dekterne verhindere, isch d Blackwell uf seli stränge Zuelossigsexame un Abschlussbriefige bstande. D Uusbildig isch rigeros gsii un d Studäntine hän e yywandfreii Morla mieße vorwyse, sunscht sin si vum Studium uusgschlosse wore.
Anne 1869 het d Elizabeth Blackwell ihre Spital ihrne Noofolgerne iberloo un isch retuur gange in s Verainigt Chenigrych, wu si 1871 d National Health Society grindet het - dr Vorlaifer vum hitige britische National Health Service (NHS, s nazional Gsundhaitssischtem). Zäme mit dr Florence Nightingale het si an dr London School of Medicine for Women Chrankeschweschtere un Dekterne uusbildet. Ab 1875 het si d Blackwell nodno us dr Praxis zruggzoge, het aber als no Biecher schribe. Si isch Ändi Mai 1910 z Schottland gstorbe.
Ehrige
Si het Yygang in di bildend Chunscht vum 20. Johrhundert gfunde. Di feministisch Chinschtleri Judy Chicago het ere in ihre Arbet The Dinner Party ais vu dr 39 Gedeck am Disch gwidmet.
Vertrag von Paris
Mit em Begriff Verdrag vo Paris chönne verschiideni Verdragsschlüss gmeint si. In der französische Hauptstadt Paris si vili internationali Verdräg abgschlosse worde.
Au d Friidensverdräg wo z Paris abgschlosse worde si, si do uf dere Liste.
Atari ST
Dr Atari ST isch e Heimcomputer-Serii vo Atari, wo vo 1985 bis 1994 produziert worden isch. D ST-Serie isch au für professionelli Büroaawändige geeignet gsi und isch dank de MIDI-Schnittstelle, wo seriemässig vorhande gsi si, dr meist bruuchti Standardcomputer in chliine und groosse Tonstudio gsi. D Abchürzig „ST“ stoht drbii für Sixteen/Thirty-Two (16/32), wil dr verwändet Hauptprozässer, dr Motorola 68000, e 16 Bit breite Datebus het und intern mit 32 Bit schafft. Dr Adressbus isch 24 Bit breit.
Kornett (Instrument)
S Kornètt isch è Blèchblõsinschtrumänt, wo trotz dè drumbeetèähnlichè Form un Stimmlaag uffgrund vo sinèrè Mensur zu dè Horninschtrumänt zellt wörd. S Kornètt isch è transponyrends Inschtrumènt un meischtens in B gschtimmt, mèngmòl auch in Es. Statt èm Uusdrugg Kornètt würd vo allem in älterè Notèsätz dè ebbèso voaaltete Uusdrugg Piston vowendet. Bi nèrè Drumbeetè wär sell asè, wiè wenn mò è Jazz-Drumbeetè als Bumpventyl benamsè würd
Hèrkumpft
Dè Nammè vum Inschtrumänt chunnt vum französischè cornet à piston („Ventilhörnle“). Zèrscht konschtruyrt isch es um 1828 vom Louis Antoine Halary, èm Èrfinder vo dè Ophiklëidè. Halary söll d Idee ghaa haa, s dütsche Poschthorn mit Ventyl z uuszrüschtè, um asè è chromatischi Tonleitèrè erzüügè z chönnè. Datsächlich isch s cornet à piston nu è Witterentwicklig von èrè früènèrè ventyllosè Variante (cornet), wo i dè französischè chasseur-Regimènter d Fungtion von èm Signalhorn übbernõ hèt.
Nõch èrè Witterentwicklig durch dè Franzos Gustave Auguste Besson hèt s Kornètt è enormi Belièbtheit gwunnè. Dè Besson hèt 1837 im Aalter vu 18 Johr s Patent uff è Inschtrumènt chriègt, s Patent hèt alli bschtimmendè Merkmòl vum modernè Kornètt uffgwisè un isch sämtlichi zitgnössischi Modell übberlegè gsi. D Markè Besson exischtyrt bis hüt als Bschtanddeil vo dè Firma Buffet Crampon mit èrè Präferenz i dè Brass Band-Szenè un generèll i dè weschteuropäischè Blõsmusigszenè )Ängland, Frankrych, Benelux-Staatè).
Um 1850 isch è kurzi, düèfi Form vum Kornètt z Ängland unter m Nammè cornopean bekannt worrè. Diè änglischi Form isch mit drei Bumpventyl un ènèrè Trillerklappè für Ganzdontriller uusgschtattet. Drübber usè isch es è modulars Inschtrumènt mit uuswechselbarè Umschtimmbögè für As, G un F sowiè Mundschtugg-Stimmzüüg für Bb un A. Bis zum Èrschtè Wältchrièg isch es als billigi Uusfüürig, ooni dè düèfe F-Uffsteggbogè, z Frankrych nõchbaut.
È Duplex-Variantè vum Kornètt isch s sog. Echokornètt (au Echohorn dauft), welles èn ybautè Dämpfer hèt. È Spezialventyl git im Inschtrumentalischtè d Möglichkeit, rasch Wechsel zwǜschè normalem un dämpftem Klang.
Vowendig
S Kornütt findet mò hüt fascht uusschlièßlich in weschteuropäischè un schwizer Blõsorcheschter, Brass Bands un Milidärmusigè. D Affinidät vo dè schwizer Blõsmusigè zu dè tǜpisch änglischè Instrumänt Kornètt un Althorn chunnt vom vomuètlich vom èngè Bezug zu dè Brass Band - Blõsmusig i dè Schwiz. I dè südbaddischè Nõchborschaft z. B. sin söttigi Inschtrumänt wiè s Kornètt nit im Ysatz, dört dominyrt s Flügelhorn. S Kornètt chunnt glegèntlich au in simfonischè Wärch zum Ysatz, bsunders in romanischè Länder, un spillt au i dè früè Jazzmusig è wichtigi Rollè (Louis Armstrong, Nat Adderley, Bix Beiderbecke, Buddy Bolden, Rex Stewart).
I dè französischè Orcheschter vum 19. Johrhundert ersetzt s hüüfig d Drumbeetè. Vo allem bi chlynè! Strycherbsetzig, wiè i dè Operèttè vom Jacques Offèbach, mischlètt sich s Kornètt besser wiè d Drumbeetè mit dè übbrigeè Inschtrumänt, dôdemit isch dè Klang vo dè Tuttischtellè nimmi asè drochè un hölzig wǜrkt.
Populär isch s Kornètt au als Schuèlinschtrumènt für Drumbeetènschüèler, wo dè Dòn lychter aaschpricht wiè bi dè Drumbeetè un s uffgrund vo sinerè kompakterè Konschtruktion für Kind lychter z haaltè isch. È Byschpill für sell Vorgõ isch s Brassini-Programm vum BDB.
Unterschyd zuè dè Drumbeetè
I dè Bau- un Spillwys sin s Hörnle un d Drumbeetè fascht glych, dõrum isch èn Wechsl zwǜschem Kornètt un Drumbeetè für fortgschritteni Spiller lycht möglich, anderersits git s nebbè dè schu erwääntè Merkmòl è baar wichtigi witteri Unterschyd: durch dè stärker konisch gformte Schallbecher un è Mundschtüggle, welles èn dünnèrè Rand voglichè mit dè Drumbeetè un èm dùèferè Kessel hèt, hèt s Kornètt èn weicherè, runderè Dòn, wo anderschdummè abber au nit diè dǜnamischè Möglichkeitè vo dè Drumbeetè biètet un s Spillè vo hochè Notè erschwèrè duèt. Diè umfangrycherè Windungè vum Röörli hèn klanglich kein Yfluss.
Kornèttsolischtè
Bekannti Solischtè uff èm Kornètt:
1931–2000 Nat Adderley<br/ > 1901–1971 Louis Armstrong<br/ > 1903–1931 Bix Beiderbecke<br/ > 1927–2003 Ruby Braff
1843–1906 Theodor Hoch<br/ > 1885–1938 Joe "King" Oliver<br/ > 1906–1967 Muggsy Spanier<br/ > 1907–1967 Rex Stewart<br/ > 1911–1986 George Swift<br/ > 1849–1891 Hugo Türpe
Rosmerta
D Rosmerta isch e Göttin vo de Kelte, wo im östliche Gallie vorchunnt, bsundrigs bi de Lingone und Treverer.
Vereerig
D Rosmerta werd zäme mitem gallische »Merkur« verert. Dargstellt werd si mitere Opferschale und emene Füllhorn, mengisch trait si au d Zaiche vom Merkur, de Caduceus oder de Geldbüütel. D Ikonographi zaigt dütli, as d Rosmerta d Göttin vom Riichtum isch.
E gallischi Inschrift ufere Schüssle luutet: E... IEVRI RIGANI ROSMERTIAC »E... het gstiftet a de Rigana und Rosmerta«.
Atesmerta und Atesmerius
De Name Rosmerta isch Gallisch und bidütet »Grossi Schützeri«. En Inschrift us Le Corgebin nennt d Göttin Atesmerta »Starchi Schützeri« und en Inschrif us Meaux chennt de Gott Atesmerius. Well en Inschrift us Poitiers em MECVRIO ADSMERIO gwidmet isch, cha agnoo werde, as d Atesmerta und d Rosmerta identisch sind.
Cantismerta
En Inschrift us Lens im Wallis isch a de CANTISMERTA gwidmet, doch cha nünt öber die Göttin gsait werde.
Harry Potter
Bim Harry Potter chunnt e Madame Rosmerta vor.
Link
E Bild mit Inschrift vom Mercurius und de Rosmerta.
Frank Arnau
Dr Frank Arnau (* 9. Merz 1894 ir Nächi vo Wien as Heinrich Karl (Harry Charles) Schmitt; † 11. Februar 1976 z Münche) isch e Schrifdschdeller (houpdsächlech vo Kriminalgschichde) gsi.
Dr Arnau isch as Schwiizer ufd Wält cho; 1919 oder 1920 hed er di dütschi Schdaatsaghörigkeit bercho, wo n em 1934 wider wäggnoo worde n isch. 1912 hed er as Ziitigs–schurnalischd über Polizeireportaaschene afa schriibe. Är hed sech mit de Jaarene o füre Film u für ds Theater afa indressiere, u hed o as Wirtschaftsberater gschaffed. Doch är isch vor allem für sini Kriminalromän berüemt worde. 1930 hed er offiziell si Name gändered, nachdäm er bereits 11 Büecher unger sim Pseudonym Frank Arnau gschribe hed. 1933 isch er us Dütschland ids Exil gflüchdet, u 1939 z Brasilie glandet, won er as Ziitigskorreschbondänt uf Portugisisch afo hed wiiterschriibe. Schbeeter isch er nach Dütschland zrüg gange, won er as „Enthülligs–schurnalischd“ afa hed wiiterschaffe. E Ziitlang isch er Bresidänt vor Dütsche Liga für Mönscherächd gsi. 1968 isch er Ehredokder vor Humboldt-Universität z Berlin (damals no DDR) worde. 1970 isch er nach Bissone i ds Tessin zügled. Bis 1970 si sini Büecher 1,4 Millioone mal verchoufd worde.
Euklids Elemente
Im Euklid siini Elemänt oder D Elemänt (im Original  Stoicheia) isch bis in die zweiti Helfti vom 19. Johrhundert das Wärk vo der Wältliteratur gsi, wo noch der Bible am wiitiste verbreitet gsi isch. Es git e guete Überblick über dr mathematisch Kenntnisstand vo de Griechen gege s Ändi vom 4. Johrhundert vor dr Ziitwändi.
Bi de Elemänt handlet es sich um e Lehrbuech vo der Mathematik, wo us 13 einzelne Büecher bestoht, und wo dr Euklid drin d Mathematik vo siiner Ziit zsämmefasst und systematisiert.
Büecher
Die Liste git en Überblick über die behandlete Themene in de einzelne Büecher (in Chlammere die wohrschiinlige Quelle):
Zu dene Büecher si spöter sogar no zwei Büecher cho:
Medienkunst
Dr Begriff Meediekunst bezäichnet künstlerischs Schaffe, wo d Massemedie brucht und hauptsächlig im 20. und 21. Joorhundert entstande si, wie zum Bispil Film, Video, Holografii, Internet, Kompiuter, Mobiildelifonii und Kompiuterspiil. Im Änglische wird dr Begriff media art hingeege zum Däil sünonüüm zu new media art verwändet. Nöiji Meedie si do d Drääger, d Vermiddler oder s Aarbetsmateriaal in dr Kunst.
Bezäichnige
Je noch em Meedium wo im künstlerische Brozäss hauptsächlig iigsetzt wird, verwändet mä anstatt vo dr Bezäichnig Meediekunst mänggisch au en Underbegriff zum e Kunstform bezäichne wie z. B. Digitaali Kunst, Wideokunst, Kompiuterkunst, Roboterkunst oder elektroonischi Kunst. Öb sich die Begriff wärde chönne halte, isch offe. Drääger oder Vermiddler vo Kunst chönne aner au abstrakti Meedie wie Kompiternetz, Kompiuterspiil oder abstrahierendi Sprooche wie Brogrammiersprooche oder Mathematik si. Die entsprächende Kunstrichdige wärden as Netzkunst, Game Art (änglisch Video Game Art und art game), Softwarekunst oder mathematischi Kunst bezäichnet.
D Natuur vo deene Brozäss cha soziaal, technisch oder esthetisch si und es bestoot e Nööchi zur Konzeptkunst. Falls dr Brozäss im Vordergrund stoot (Brozässhafdi Kunst), wird zum die spezielli Kunstform z bezäichne, vilmol d Beschriibig vom Brozäss sälber brucht, wie zum Bispil bi dr generatiive Kunst, dr interaktiive Kunst oder dr performatiive Kunst.
In dr Mediekunst si d Künstler öfters au d Brogrammierer und Entwiggler vo Brogramm. E Hufe Meediekünstler si Autodidakte – zum Bispil uf em bildnerische oder technisch/mathematische Gebiet. E meediekünstlerischi Usbildig, wo sich explizit uf digitali Meedie usrichdet, git s erst sit e baar Joor. Sit de 1970er Joor git s Stuudiegäng in dr Meediekunst an vile Uniwersidääte, wo alli mööglige Richdige und Ziil verfolge.
Castor (Kerntechnik)
Castor isch d Abchürzig (Akronym) für „cask for storage and transport of radioactive material“, also „Behälter für d Lagerig und dr Dransport vo radioaktivem Material“. D Castor-Behälter si spezielli Behälter, wo radioaktivs Material din glageret und dransportiert wärde. Zu dene Materialie ghöre zum Bispil atomari Brennelemänt oder die hochradioaktive Abfallbrodukt us Atomchraftwärk, wo noch dr Widerufarbeitig übrig bliibe und sicher müesse glageret wärde.
Castor isch en international gschützte Markename vo dr GNS «Gesellschaft für Nuklear-Service mbH». Im allgemeine Sprochgebruuch wird s Wort aber au as Synonym für Brennelemäntbehälter oder für Behälter für hochradioaktivi Abfäll brucht.
Dr Dransport vo Castor Behälter dur Europa wird vor allem z Dütschland jedes Mol vo groosse Protestbewegige begleitet.
Villa Ehinger
D Willa Ehinger isch e klassizistischs Geböid im Nöiji Wält Kwardier vo Münchestäi (im Gebiet Birsegg), (Basel-Landschaft) in dr Schwiz. D Willa dräit dr Naame vo dr letschte Familie, wo s ere ghöört het, und hüt isch e Muusigschuel din.
D Laag
As "Nöiji Wält" het mä s Gebiet bezäichnet, wo am Aafang vo dr Industriiaasiidlig am oberste Däil vom Dalbe-Dyych entstande isch. Dä Kanal isch im 12. Joorhundert künstlig aagläit und in de Joor 1624/25 uf Münchestäi verlengeret worde, bachuf dur d Brügliger Eebeni bis zum Birswasserfall. Do het mä Wasser us dr Birs abzwigt.
Die Willa lit zmidst in ere Parkaalaag oobe an de Industriiaalaage vo dr "Nöije Wält" und isch ursprünglig mit dr ehemoolige Hammerschmiidi verbunde gsi.