cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Linard Bardill
Wärk
Im Linard Bardill sini Wärk si CDs und Romään für Erwaggseni wie au für Chinder und Jugendligi. Si ersts Brogramm Cul asen pel muont aint vo 1985 isch e Liederräis vo Dorfblatz zu Dorfblatz gsi, s erste Büünibrogramm 1986 het Das Feuerwasser der Rätoromanen heisst Marenghin ghäisse. Sithäär drätter er mit Lieder und Gschichte uf, solo und au mit andere Künstler wie em Pippo Pollina, em Walter Lietha, em Roland Zoss oder dr Corin Curschellas zämme.
D Wärk si uf Dütsch, Vallader und Rumantsch Grischun. Drunder si
Rimasco
Rimask, iteliänisch: Rimasco, uf Piemontesisch Rimasch, isch e Ortsteil vo der Gmeind Alto Sermenza i der iteliänische Provinz Vercelli i der Region Piemont. Es isch es alts Walserdorf i den Alpe, aber me redt dört scho lang s piemontesisch Valsesianisch.
Bubikon
Buebike isch e politischi Gmeind im Bezirk Hiwiil im Kanton Züri i de Schwiiz.
Rimasco
Bis anne 2017 isch Rimask en eigeti Gmeind gsi. Denn het s Dorf mit der Nochbergemeind Rima San Giuseppe, wo d Walsersidlig Arimmu derzue ghört, zäme die nöji Gmeind Alto Sermenza pildet.
S Piet vo Rimask lyt im obere Valsesia, das isch uf walserdüütsch s Tseschtrutaal. Rimask lyt underhalb vo Arimmu und San Giuseppe, dört wo d Flüss Sermenza und Egna uf enand träffe. I Bann vo der ehemolige Gmeind sind im Egnatal obe es baar Wyler und a de stotzige Bärghäng vil höch glägni Alpmatte. Wyter obe im Egnatal isch s Walserdorf Chalchoufe, wo no hüt en eigeni Gmeind isch. Der Talabschnitt vo Rimask isch e Deil vom Areal vom Naturpark Parco naturale Alta Valsesia. Im Tal isch grad unden am Dorf e Stausee, der Lago di Rimasco, wos Wasser druus zum Chraftwärch bi Fervento abelauft.
Bubikon
Wappe
S Wappe vo de Gmeind Buebike wird scho i de Chronick der Eydgnosschaft vom Johannes Stumpf usem Jaar 1547 als Zeie für s Dorf Buebike uufgfüehrt und isch bi de Wappebereinigung i de 1930-er Jaar als offiziells Gmeindswappe übernah worde.
Rimasco
Der Schutzpatron vo Rimask isch der Sankt Jakob.
Bubikon
Wappe
S wiissi Balkechrüüz uf rotem Grund staht für d Johanniterritter. Uf de Chrüüzzüüg isch das Zeiche als Symbol für de Kampf für Christus uf em Wafferock treit worde. S wiissi Schwalbeschwanzchrüüz uf schwarzem Grund bedüütet de Kampf vo de Ritter gäge d Chranket. Es symbolisiert d Barmhärzigkeit und mer seit au, di acht Spitz vom Chrüüz symbolisierid di acht Seeligpriisige und di vier Bälke vom Chrüüz di vier Evangelie.
Di erschte Sidler, d Sippe vom Alemann Buobo, d Buobinger, wärded dur di beide schwarze B uf goldigem Grund dargstellt.
Rimasco
Z Rimask isch es Walser-Sproochbüro.
Bubikon
Geographii
Zur Gmeind Buebike ghört au der Ortsteil Wolfhuuse. D Laag vo Buebike wiist en uusgsprochni Passlaag uuf. S Wasser vo Buebike lauft i d Jona und schliesslich in Obersee, em östliche Tail vom Zürisee. S Wasser vom Dorfteil Wolfhuuse lauft in eigentliche Zürisee und das vo de nördliche Wiilere sammlet sich zur Aalau und wirt schliessli zur Glatt.
S Piet vo de Gmäind umfasst 60,5 % landwirtschaftlichi Flèchi, 12,4 % Wald, 13,4 % Sidligsflechi, 7,6 % Vercheersflechi und 1 % Gwässerflechi.
Gschicht
Buebike isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 811 als Puapinchova.
Sehenswürdigkeite
Uf emene Nagelfluespore im Südoste vo de Gmeind staht s Ritterhuus Buebike. S isch 1192 vom Diethelm V. vo Toggeburg em Johanniterorde gschänkt worde und aaschlüüssend zur Kommände uuspoue worde. 1570 isch s Huus s letscht Mal erwiiteret worde und isch hüt di am beste erhalteni Johanniterkomturei vo Europa. S Huus isch im Psitz vo de Ritterhusgsellschaft Buebike, wo 1936 ggründet worde isch und wo deet es Museum über d Gschicht vo de Chrüüzzüüg und de Ritterorde betriibt.
Bevölkerig
De Uusländeraatäil liit bi 10 % (Stand 2011).
Religion
45,0 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 26,2 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 3,6 %, CVP 4,6 %, EDU 9,7 %, EVP 4,9 %, FDP 7,3 %. GLP 12,5 %, GP 9,1 %, SP 16,0 %, SVP 31,7 %, Suschtigi 0,5 %.
Gmeindspresidäntin isch d Andrea Keller (sit Juni 2018).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 2,2 % gläge.
Dialäkt
De züritüütsch Dialäkt vo Buebike ghört zue de Seemundarte.
Collonges VS
Collonges (fp. [a kɔlɔ̃dzə]) isch e Munizipalgmeind im Bezirk vo Sankt Moritz im Kanton Wallis.
Geografii
Collonges liit zwüsche Sankt Moritz und Martinach. S Dorf isch uf dr rächte Syte vo dr Rhone wisawi vo Evionnaz.
Dr Gmeindbann goot vom Taalbode ganz stotzig dr Bärghang im Oschte z duruff bis zu dr Kreete vo de Dents-de-Morcles (2968.9 m.ü.M.). Dr Bärgbach L'Aboyeu chunt us em riisige Chrache bi dr Alp Arbignon obenabe und het im Taal unde sid der letschte Yschzyt e wyte Schuttfächer gschaffet, wo d Rhone gäge Weschte abglänkt het. Am südleche Rand vo däm Hügel liit s Dorf Collonges.
Vo Collongres goot e Brugg über d Rhone zum Baanhof vo Evionnaz.
Gschicht
Collonges isch ane 1239 s erschte Mol erwäänt. Es isch vermuetli neu bout worde, wil dr Wildbach L'Aboyeu s früenere Dorf Arbignon zerschtöört het.
Ane 1723 het me d Chapelle vo dr Heilige Anna z Collonges zunere Pfarrchile gmacht.
Früener isch obenam Dorf imene Bärgwärch Antrazit gunne worde.
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 10,8 % glägu.
Religion
79,1 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 9,6 % evangelisch-reformierti.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Collonges ischt dr Fabrice Blanchut (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 488 Iwonru 91,4 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 1,6 % Titsch, 2 % Talienisch und 5 % anneri Spraache.
Dr tradizionäll Tialäkt va Collonges gcheert zum Frankoprovenzalisch.
Amerbachkabinett
S Amerbachkabinett isch e brivats Kunstkabinett z Baasel im 16. und 17. Joorhundert gsi.
D Sammlig vo de Amerbachs
Dr Brofässer für Instituzioneleer und Römischs Rächt Bonifacius Amerbach, wo au fümf Mol Räkter vo dr Uniwersidäät Baasel gsi isch, het d Grundlaag für d Sammlig gläit mit Objekt, wo vilmol us de Studierstuube vo humanistische Gleerte cho si. So si im Erasmus sini Sache, won er gstorbe isch, sini Büecher, Bilder, Münze und Medallie, Eeregoobe, Bächer, Uure, Löffel und anders an si guet Fründ Bonifacius gange. Im Bonifacius si Soon Basilius dr Jüngeri het witer Kunstgegeständ und Büecher gsammlet. Eso isch s sogenannte Amerbach-Kabinett entstande, mit ere Sammlig vo Gmäld, wo spööter uf dr ganze Wält berüemt worde si, und öbbe nüünduusig Büecher. Dr Amerbach het au no öbbe zwäiduusig Zäichnige vo hauptsächlig dütsche und schwizerische Künstler bsässe, wo hüt zu de Alte Mäister zele, drunder me as hundert Aarbede vom Hans Holbein em Jüngere, und e Sammlig vo Münze.
Um 1586 het er en Inwentar vom Kabinettbestand ufgstellt, wo im Brivathuus «Zum Kaiserstuel» an dr Chläibaasler Rhiigass ufbewaart worde isch. 1591 het dr Ludwig Isely d Sammlige vo sim Unggle Basilius Amerbach gerbt.
Die staatligi Sammlig
1661 hätt d Sammlig uf Holland sölle verkauft wärde, d Stadt under em Bürgermeister Johann Rudolf Wettstein het sä aber kauft und dr Uniwersidäät Baasel überloo, wo s Huus «Zur Mugge» mit dr Sammlig iigrichdet het. Si het eso dr Grundstock gläit für s erste öffentlige Museum in Öiropa. Zää Joor spööter, 1671 isch alles barat gsi und d Bevölkerig het jeede Sunndig noch em Gottesdienst chönne d Sammlig go bschaue.
Die isch witer gwaggse dank vile wärtvolle Brivatsammlige, wo no drzue choo si, wie zum Bischbil d Sammlig vo Verstäinerige vom Muttezer Pfarrer Hieronymus Annoni, wo 1768 an d Uniwersidäät gange isch, und d Sammlig Faesch, wo 1823 drzuechoo isch. D Sammlig isch no di noo z grooss worde, und dorum het mä d Naturalie 1821 im Falkestäinerhoof underbrocht, und 1849, wo s Museum an dr Augustinergass fertig baut gsi isch, d Sammlig us em Huus «zur Mugge» dört aane züüglet. Dört isch denn us ere Wunderkammere e Museum worde, wo dr Bestand noch wüsseschaftlige Kriterie in verschiideni Abdäilige iidäilt worden isch.
Bahnhof Donaueschingen
Dè Baanhof Donaueschingè (Abchürzig: RDO) isch èn Drènnigsbaanhof im Südè vo Baddè-Württèbärg un uff dè Südboor glègè. Er isch dè einzigè Baanhof vo dè Stadt Donaueschingè. Ußerdèm git s nò d Haltepüngt Donaueschingè Allmendshoffè, Donaueschingè Mitti/Sidlung, Donaueschingè Aufè un Donaueschingè Grüèningè. Dè Baanhof hèt füüf Baanschteiggleis. Dõ haltet öppè 100 Fèrnvokeerszüüg (nu am Wuchéänd), DB Regio un Hoèzollerischè Landesbaan (HZL).
Laag
Dè Baanhof lyt südweschtlich vo dè Stadtmitti vu Donaueschingè. S Baanhofsareal wörd südlich durch d Friedrich-Ebert-Strõß un d Güèterschtrõß sowiè nördlich durch d Baanhofschtrõß begränzt. Im Weschtè un im Oschtè git s Brüggè, wo s Baanhofsglände übberquèrèd, d Schällèbärgbrugg im Weschtè un d Baanhofsbrugg im Oschtè.
Empfangsbau
S EG lyt nördlich i dè Mitti vum Gleisfäld un hèt d Adressè Bahnhofstraße 1. Im Bau isch unter andrèm è Reisezèntrum, èn Kiosk un èn Backschtation (Stand: 2017) unterbrocht.
Stellwärch
Nõch dè Eröffnig vum Baanhof sin d Weichè vum Weichèwärter gschtellt worrè. Ab 1893 sin d Weichè un d Signaal durch è mechanischs Stellwärch gschtüèrèt worrè, dõdefür isch è Faardiènschtschtellwärch un zwei Befeelsschtellwärch ygrichtet worrè. Durch dè Aaschluss a d Höllèdalbaan isch è vyrts Stellwärch bruucht worrè. 1982 sin diè mechanischè Stellwärch durch è Spurblaanstellwärch ersetzt worrè, wo sich im EG mittig uff dè Gleissitè befindè duèt.
Baanschteig un Gleisaalaagè
Dè Eschinger Baanhof hèt drei Baanschteig, wo zum Deil übber barrièrifreyi Zuè-/Abgäng vofüègèd.
Witterhy füürt d Schwarzwaldbaan gu Villingè zweigleisig übber d Norduusfaart, wôrènd sèbbi Strèggi gu Immèdingè zweigleisig übber d Süduusfaart gòt. Äbbèfalls übber d Süduusfaart gòt d Bregdalbaan/Höllèdalbaan, wo mit èrè Chrützungsweichè uusgfädlèt wörrèd.
Schlièßlich vofüègt dè Eschinger Baanhof übber è Ladegleis am südweschtlichè Rand vum Gleisfäld, wo fürs Be-/Entladdè bi dè landwürtschaftlichè Güèter sowiè è Abschtellgleis in Volängerung vum Gleis 3/4 Richtig Nordè, wo meischtens fürs Ringzug-Rollmatriaal bruucht wörd.
Vokeer
Dè Baanhof lyt a dè Kursbuèchschtrèggi (Schwarzwaldbaan) un  (Hinteri Höllèdalbaan). Er wörd am Wuchèänd durch s Intercity-Zugpärli Schwarzwald au im Fèrnvokeer bediènt. S dägliche Intercity-Zugpärli – ehemòls èbbèfalls als Schwarzwald dauft – vo Hamburch-Altona uff Konschdanz isch im Dezèmber 2014 ygschtellt worrè. Historischer isch d Fèrnvokeersaabindig durch dè sognannte Kläbber-Exprèss, wo vo 1954 bis 2003 au z Donaueschingè ghaltè hèt. Sèbbè Baanhof isch bim Lauf vum Kläbber-Exprèss 303 km vom Münchner Hauptbaanhof un 76 km vum Fryburger Hauptbaanhof èwäg gsi.
(Stand 2021)
Gemeine Herrschaft
E Gmeini Herrschaft isch in de Zit vor de Helvetische Republik, also vor 1798, es Untertanegebiet gsi, wo vo me als eim Ort vo de Alte Eidgnosseschaft beherrscht worde-n-isch. Ufgrund vo de jewilis unterschidliche Gschicht, wis zu dene Untertanegebiet cho isch, isch au d Beteiligung vo de einzelne Ört sehr unterschidlich gsi.
Ehemaligi Habsburger Besitzige
Während de verschidnige Chrieg mit de Habsburger hei d Eidgnosse einige Gebiet eroberet, wo vorher vo de Habsburger beherrscht worde sin. Im Johr 1415 sin des d Grafschaft Bade u di Freie Ämter gsi, im 1460i d Landgrafschaft Thurgau u d Grafschaft Sargans (ab 1483 het au d Herrschaft Freudebärg do derzu ghört) un ab em 1490i au no d Herrschaft Rhytal. Zämmegfasst het me si au als Dütschi Gmeine Vogteie bezeichnet.
D Herrschaft über d Grafschaft Bade hei sich bis zum Zweite Villmergerchrieg di acht alti Ört teilt, ab em 1712i numme no Züri, Bärn u Glaris. Di Freie Ämter, d Grafschaft Sargans u d Landgrafschaft Thurgau si vo sibe vo de Alte Ört verwaltet worde, Bärn isch erscht im 1712i als achter Ort derzu cho. Ei Usnahm isch de unteri Teil vom Freiamt gsi, wo ab em 1712i numme vo Bärn, Züri u Glaris beherrscht worden isch. D Herrschaft über s Rhytal hei bis im 1712i di sibe Ört (ohni Bärn) zämme mim Appizell gha, nach em Zweite Villmergerchrieg isch au do Bärn beteiliget gsi.
Welschi Vogteie
D Welsche Vogteie, au Ennetbirgische Vogteie gnennt, hei d Eidgenosse zwüsche 1403 u 1512 vom Herzogtum Mailand eroberet. Teilwiis sin di Gebiet numme für e paar Jahr unter de Herrschaft vo de Eidgnosse gsi. D Herrschaft hei au hiir jewils di Ört sich teilt, wo d Gebiet mit eroberet hei. Uri, Schwyz u Nidwalde hei zämme d Vogtei Reffier (1403-1422 un ab 1495), Bollenz (1477-1480 un ab 1495) un Bellenz (ab 1500) in Bsitz gha. Di zwölf alti Ört hei im 1512 s Maietal, Lauis, Luggarus un Mendris eroberet. Di Gebiet ghöre alli hüt zum Kanton Tessin. Di Talschafte Travaglia u Cuvio un au s Eschetal, wo au im 1512i erobert worde sin, sin im 1515i wider verlore gange.
Zweiörtigi Vogteie
S het einige Gmeini Herrschafte gäh, wo numme zwei Ört d Herrschaft usgüebt hei. So het Bärn für e paar Jahr gmeini Herrschafte zämme mit Soledurn gha, nämlich d Herrschaft über Büre a de Aare vo 1388 bis 1393 un di über d Landgrafschaft Buchsgau vo 1428 bis 1463. Mit Fryburg zämme het Bärn d Herrschaft Grasburg (ab em 1423i), Murte, Grandson, Orbe un Echallens (alli ab em 1475i) eroberet u verwaltet. Zäme mit Züri het Bärn au ab em 1712i d Herrschaft über Hurde gha. Au d Kantön Schwyz u Glaris hei sich d Herrschaft vo Gebiet in de Linthebeni teilt, wo si im Alte Zürichrieg erworbe hei.
Witeri Gmeini Herrschafte
Gmeini Herrschafte het vor allem Bärn au mit zugwandte Ört gha u mengisch bruucht me de Begriff au für d Bezeichnig vo Schirmvogteie, wo s in de alte Eidgnosseschaft gäh het.
Holzweier
Holzwihr (IPA:, frz. Holtzwihr, dt. Holzweier) ìsch e ehmolige frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). Sit 2016 ghert s Dorf zue dr Gmein Porte du Ried.
Geographi
S'Dorf lijt in dr Owerrhineweni, 4 km öschtlich vum Industrigebit im Norde vu Colmer. Noochberdorf isch Wickerschwihr, wo praktisch nohtlos im Oschte vum Ortsetter an Holzwihr aschlieest.
D'Umgäwung wird vorwigend fier dr Ackerbäu gnutzt.
Gschicht
Der Ort ésch vu der Franke gréndet un ém Johr 735 under em Name „Lilenselida“ zum èrschte Mol erwàhnt wore. Én sàllem Johr hat's der Graf vu Eberhard der Abtèi Murbach gschànkt. E àltere Form vum hétige Name, Heloldowilare, daicht 760 uf. Er beditet „Bürehof vum Helold“. Der Ort hat der Abtèi Murbach ghért, bis en d Habsburger sàllem ém 13. Johrhundert ewèggnumme hàn.
Der Drissigjéhrig Krieg hat s Dèrfle schwàr droffe un es ésch 1634 an Kolmer agschlosse wore. D Bevèlkerung hat's én der Folgezit mét der Hélf vu zahlriche Iwanderer üs der Schwiz wéder ufboie. Es ésch vu der Famélie vu Klingin verwaltet wore.
Bis 1837 isch dr öschtlich Noochberort Wickerschwihr e Ortsteil vu Holzwihr gsin.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Ém Wénter 1944/45 sén 80 Brozànt vu Holzwihr zerstért wore. Am 27. Jànner 1945 hàn en d franzésche un d amérikanische Druppe befrèit.
Wappe
S Wappe zàigt unde uf goldigem Grund e gàls Kriz un owedra drèi sélbrige Lilie uf blaiem Grund. Es éxistiert sit 1977. S Kriz kummt vu sàllem Wappe, wu under em Louis XIV. fér Holzwihr un Wickerschwihr (wu sàllemols ài àinziger Ort gsé sén) verwàndet wore ésch. D Lilie symbolisiere d Famélie Klingin; sé hat als Wappe drèi goldige Lilie uf sélbrigem Grund gha.
Bevölkerung
Holzwihr het in dr 1960er Johre guet 500 Inwohner gha, 2005 sin 's no meh as 1200 gsin. Örtlichi Regionalsproch isch Elsàsserditsch.
Wértschaft
Holzwihr ésch landwértschaftlig bràgt. Es wàre haiptsàchlig Rénder un Soi zéchtet un Wi, Obst un Sürkrüt broduziert. Es gét oi e landwértschaftlige Gnosseschaft.
Kamerun
Kamerun [] (frz.: Cameroun []; engl.: Cameroon []) isch es Land vo Zentralafrika. Es gränzt an Nigeria, dr Tschad, die Zentralafrikanischi Republik, d Republik Kongo, Gabun, Äquatorialguinea und dr Atlantk.
Geografii
S Landesinnere bstoht vor allem us flache Hochebene, wu no Norde zum Adamawa-Hochland aastyyge un derno zum Tschadsee im usserschte Norde wider abgheije. Im Weschte het s vulkanischi Gebirg, in dr Nechi vu dr Meereskischte lyt dr Kamerunbärg, en aktive Vulkan un di hegscht Erhebig vu Weschtafrika. Di sidlige Hochebene sin mit dropischem Rägewald deckt un sinke zue breite Ebene in dr Kischtegegnig ab.
S Klima isch dropisch mit niderschlagryyche Rägeperiode un hoche Tämperature, wu in dr Hochlage e weng milder sin. Im Norde vum Land, bim Tschadsee, isch s Klima drucke. S tropisch Klima losst e Unterdeilig in drej regionali Klimazone zue. Im Norde vum Land isch s wächselfyycht mit ere Druckezyt vu Oktober bis April un ere durschnittlige Niderschlagsmängi vu ca. 700 mm im Johr. Do ligt d Aadeil vu Kamerun am Tschadbecki mit Sumpfbiet. D Zyt, wu dr Niderschlag aabegoht, isch vu Juli bis Septämber. Di mittler Tämperatur lyt bi 32,2 °C. Wäg dr hoche Tämperature un dr gringe Niderschleg het s in däm Ruum e mittleri Diiriwahrschyynligkeit (alli zwei bis fimf Johr). Im innere Hochland, wu im Side aaschließt (1.000 bis 1.500 m iber em Meer), het s d Durschnittstämperatur vu 22 °C un d Niderschleg lige bi 1.500 bis 1.600 mm im Johr. Do isch dr Wägsel vu dr Savanne im Norde zem Rägewald im Side. S Weschtkameruner Bärgland, wu derno chunnt, wyyst konschtanti Niderschleg zwische 2.000 un 11.000 mm uf. D Gegnig an dr sildige Uuslaifer vum Kamerunbärg het durschnittligi Niderschlagsmängine vu 11.000 mm un ghert derwäge zue dr rägeryychschte Biet uf dr ganze Ärd. In däne bode Regione chunnt s au zuen ere „Druckezyt“ zwische Dezämber un Februar, doderbyy blybt aber au die Zyt nit ganz ohni Niderschleg. D Kischtenebeni im Side het e equatorial Klima mit Niderschleg zwische 1.500 un 2.000 mm un ere Durschnittstämperatur vu 25 °C. Do het s dichte tropische Rägewald. Di drickenere Monet sin Dezämber un Jänner. Insgsamt cha mer sage, ass Kamerun vum Naturruum här e Afrika im Chleine isch. D Bede im Side un in dr Mitti vu Kamerun ghere zue dr ferrallitische Bede, des heißt also equatoriali Bruunlaime vu dr immerfyychte Trope. Im Norde, im Beraich vu dr Drucke- un Dornesavanne het s di typische rotbruune un rote Bede vu dr Druckesavanne.
Flora un Fauna
Noch ere Studie vum Bernard Foahom us em Johr 2001 git s z Kamerun zmindescht 542 verschideni Fischarte, 96 dervu sin Endemite, des heißt si chemme nume do vor. Derzue sin iber 15000 Schmätterlingsarte, 280 Sugedier, 165 vu dr 275 Reptilie, wu s z Afrika het, 3 Krokodilarte un 190 bis 200 Froschlurch zellt wore. Au git s zmindescht 900 verschideni Vogelarte, 750 dervu sin z Kamerun heimisch un 150 sin Zugvegel.
Im Johr 2008 isch an dr Gränz zue Nigeria dr Takamanda-Nationalpark yygrichtet wore go d Cross-River-Gorilla schitze, wu vum Uusstärbe bedroht sin. D Jagd un d Entwaldig hän zuen eme Ruckgang vu dr Population uf unter 300 Dier wältwyt gfiert.
Zum UNESCO-Wälterb ghert:
Uf der UNESCO-Wälterb-Vorschlagslischt stehn
Ressurse
Zue dr natyrlige Ressurse vum Land ghere u. a. Ärdel, Kaffee, Banane, Kautschuk, Aluminium, Bauxit, Yyseärz, Holz.
Bevelkerig
Am dichtschte bsidlet sin s Grasland vu dr Bamileke, d Kischteprovinz um d Hafestadt Douala un s Biet um d Hauptstadt Yaoundé. Dergege sin d Mitti un dr Sidoschte vum Land ender mänschearm.
D Geburtenrate uf 1000 Mänsche lyt bi 36 (Wältdurschnitt 21), derwylscht d Stärberate uf 1000 Mänsche bi 13 lyt (Wältdurschnitt 8). 42 % vu dr kamerunische Bevelkerig sin unter 15 Johr alt un 4 % iber 65 Johr.
Ethnie
Ethnisch glideret sich Kamerun in 286 verschideni Volks- un Sprochgruppe. Im Side läbe Bantu (Beti / Mpongwe-Fang [11,3% vu dr Gsamtbevelkerig], Duala [9% vu dr Bevelkerig], Luanda, Basaa, Ngoumba, Ewondo, Eton, Kpe/Bakwiri, Boulou, Makaa, Njem, Ndzimou u. a.), im Zäntrum un im Norde Semibantu (Bamiléké [12% vu dr Bevelkerig], Bamoun [5% vu dr Bevelkerig], Chamba (Samba), Tikar, Vute un anderi), derzue sudanischi (Kirdi [11% vu dr Bevelkerig], Fulbe [10% vu dr Bevelkerig], Kotoko, Gbaya u. a.) un tschadischi (Kanuri, Massa, Moundang u. a.) Ethnie; dr sidlig Rägewald isch Läbesruum fir e baar Döusert Pygmäe]. Di europäisch Minderheit bstoht zmeischt us Franzose. Syt em Johrdöusertwägsel git e Zuewandrig vu Chinese. Anderi Immigrantegruppe, wu zahlemäßig uuwichtig sin, aber im effetlige Läbe e guet sichtbari Roll spile, sin Grieche, Libanese, Inder, Rwander, Tschader un Nigerianer.
Sproche
D Zahl vu dr Sproche, wu z Kamerun gschwätzt wäre, isch glyych zue dr Zahl vu dr Volksgruppe. Amtssproche sin Franzesisch (ca. 80 % vu dr Bevelkerig) un Änglisch (ca. 20 % vu dr Bevelkerig), was dr Zueornig vu dr Verwaltigsdischtrikt noch em Erschte un Zwete Wältchrieg entspricht (Velkerbundsmandat/UNO-Drejhandschaft). Pidgin-Änglisch dient as Lingua franca; dernäbe gwinnt s Camfranglais, e Mischig us Änglisch, Franzesisch un Pidgin, in dr Städt un unter Jugedlige an Bedytig.
D Hauptsproche vum Norde sin Fulfulde, Kanuri, d Kotoko-Sproche un Shuwa, im Side (rund 40 % vu dr Gsamtbevelkerig) vor allem Bantusproche (Duala, Basaa, Kpe-Mboko, Malimba-Yasa, Makaa, Njem, Ndsimu, Ngoumba, Kounabémbé) un verschideni Beti-Fang-Dialäkt, z. B. Ewondo, Bulu un Fang. Iber 20 % schwätze sudanischi un Az-Sande-Sproche. Dr Räscht vu dr Bevelkerig, im Grasland z Weschtkamerun, schwätzt d Sproche vu dr Semibantu wie z. B. Ngemba. Im Gränzruum zue Äquatorialguinea wird allmeh Spanisch gschwätzt.
Europäischi Yyfliss cha mer in verschidene Sproche noowyyse. Break bezeichnet z. B. im Ngemba Brot, Fara im Ewondo dr Pfaarer, Karl im Bassa dr franzesisch Vornamme Charles.
Vorkoloniali Ära
In dr vorkoloniale Zyt isch s Biet vum hitige Kamerun dur Ethnie mit ere unterschidlige Härchumpft bregt. Derwylscht im Waldland im Side Bantu-Gsellschafte mit ere vilmol akephale Struktur ohni ibergordnete politische Strukture dominiert gha hän, het sim Weschte un im Norde ne sterkeri Zentralisierig un Stratifizierig mit ere Rusbildig vu friestaatlige Gebilde gee. Zue dr wichtigere Staate hän d Sultanat Bornu, Mandara, Logone-Birni un Makari-Goulfey im usserschte Norde ghert, s Ryych Fombina (Adamawa) mit syyne Subamirat Ngaoundéré, Garoua-Lainde, Maroua, Rei-Bouba, Tibati, Banyo u. a., derzue im Grasland vu Weschtkamerun d Haiptligsdimer vu Bamum.
Europäische Yyfluss
Dr europäisch Yyfluus het anne 1472 aagfange, wu portugisischi Seelyt an dr Kischte vu Kamerun glandet sin. Kamerun het syy Namme iberchuu vu dr vile Krabbe im Fluss Wouri (dertemol Rio de Camarões, Krabbefluss). Um 1520 het e Handel aagfange mit dr Portugise, vor allem mit Elfebei, Palmel un Zuckerrohr. Dr Sklavehandel het an dr Kameruner Kischte nie ne greßeri Bedytig gha; scho anne 1820 isch dr Sklavehandel ufghobe un d Sklavehändler verfolgt wore. Schließli hän am 10. Juli 1840 d Duala-Chenig mit Großbritannie di velkerrächtlige Verdreg fir s wältwyt Verbott vim Mänschehandel un dr Sklaverei unterzeichnet. (Zum Verglyych: In dr USA isch d Sklaverei 1865 abgschafft wore, z Brasilie 1888.) Anne 1868 isch dur d Yyrichtig vu Handelsniderlassige vum Hamburger Handelshuus Woermann an dr Mindig vum Wouri dr dytsch Yyfluss uf Kamerun all sterker wore. Am 14. Juli 1884 het dr dytsch Generalkonsul Gustav Nachtigal as Chaiserlige Kommissar mit dr Chenig vu dr Duala un andere regionale Herrscher Schutzverdreg abgschlosse un het dodermit di dytsch „Schutzherrschaft“ iber Kamerun as dytschi Kolonii verchindet. Di faktisch Inbsitznahm vum Hinterland un d Integration vu dr dertige Gsellschafte isch innerhalb vu dr negschte 30 Johr zem Deil mit Gwalt, zem Deil au frejwillig vollzoge wore, un isch bim Uusbruch vum Erschte Wältchrieg nonig ganz abgschlosse gsi.
Im Erschte Wältchrieg het sich di zahlemäßig un matriäll unterläge Schutztruppe nume zwei Johr z Kamerun chenne halte. 1916 het sich di letschte Garnison z Mora (Nordkamerun) dr britische Kolonialarmee ergee.
Dur dr Versailler Verdrag vu 1919 isch Kamerun offiziäll in dr Bsitz vum Velkerbund ibergange, wu s Mandat in d Verwaltig vu Großbritannie un Frankryych gee het. Kamerun isch derno ufdeilt wore, Frankryych het doderbyy vier Fimftel iberchuu. Noch em Zwete Wältchrieg sin beidi Velkerbundmandat dur d UNO in Drejhandmandat umgwandlet wore. S Ziil vu dr UNO isch es gsi, allmeh e Sälbschtverwaltig vum Biet z erreiche. In dr Johre bis 1957 isch s hyfig zue Uuruejene chuu un zem Kampf um d Unabhängigkeit vum franzesische Drejhandbiet. Am 10. Mai 1957 isch dr André Marie Mbida ins Amt vum Minischterpresidänt yygsetzt wore.
Zyt vu dr Unabhängigkeit
Am 1. Jänner 1960 isch s franzesisch Kamerun noch ere Volksabstimmig un noch em Uuslaufe vum UN-Mandat unabhängig wore un het sich Oscht-Kamerun gnännt. Dr Norde vum britische Mandats-Drejhandsbiet het bin ere vorige Volksabstimmig fir dr Aaschluss an Nigeria gstimmt, dr sidlig Deil het sich fir e Aaschluss an dr Staat Kamerun entschide (1. Oktober 1961). Wäge däm het s hit zwo offiziälli Amtssproche z Kamerun.
Anne 1972 sin Reforme durgfiert wore. D Bundesrepublik Kamerun isch in e Einheitsstaat umgwandlet wore (Vereinigti Republik Kamerun). Noch em Ruckdritt vum Staatspresidänt Ahidjo am 6. Novämber 1982 isch syy Premjeeminischter Paul Biya Staatsoberhaupt un Vorsitzender vu dr Einheitsbartei UNC wore. Är het 1984 d Wahle gwunne un het e Putschversuech chenne verhindere. Mit dr nejgrindete Einheitsbartei RDPC het dr Biya d Demokratisierig vum Land versproche un meh soziali Grächtigkeit. Bi dr Wahle 1988 isch dr Biya aber ohni Gegekandidat aadrätte un het d Mehrheit iberchuu. Syy Regierig isch dur di wirtschaftlig un sozial Krise vum Land in dr 1980er Johr belaschtet wore, wu ihm un syym korrupte Kabinett aaglaschtet woren isch. D Forderige no Pressefrejheit un noch em Änd vum Einbarteiesyschtem sin als luter wore.
Wu e freji Präss zuegloo woren isch, sin vil kritischi Zytige erschine, un d Opposition im Land isch als sterker wore. Aafangs 1990er Johr isch allmeh zue Uuruejene un Generalstreik chuu mit dr Forderig noch em Änd vu dr Monopolstellig vu dr RDPC. Dr Biya het em Druck vu dr Stroß langsam noogee un het d Bildig vu Oppositionsbarteie zuegloo. Anne 1992 hän derno schließli di erschte freje Wahle chenne stattfinde, wu dr Biya wider gwunne het. D Opposition het doderbyy Wahlbedrug vermuetet, wu uusländischi Wahlbeobachter behinderet wore sin. S isch aber warschyynligeer, ass d Oppositionsbarteie z arg zersplitteret gsi sin go ihri Stimme bindle (bi dr Wahl sin 32 Barteie aadrätte). Einewäg het noch däre Wahl d RDPC (89 Sitz) mit dr greschte Oppositionsbartei UNPD (65 Sitz) mieße koaliere. Dur franzesischi Unterstitzig un gschickt Uusspile vu syyne bolitische Gegner het dr Biya bis 1997 syy Mehrheit im Barlemänt chenne halte un isch bi Wahle im glyyche Johr bstetigt wore. Am 11. Oktober 2004 het er d Presidäntschaftswahle mit 75 Prozänt vu dr Stimme gwunne, d Opposition het au des as große Wahlbetrug aagsäh.
Saales
Saales (dt. Saal) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Saales ìsch. Saales ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr romànisch Dialekt vun Saales ghert zem Welche un domìt zem Lorrain.
Provence (Begriffsklärung)
Provence isch de Name vo däne geografische Objekt:
Provence isch en Namesteil vo däne geografische Objekt:
La Provence isch de Name vo:
Lueg au:
Verb
''' Hywys: Sälle Artikel behandelt vor allem d Verbe im Alemannische. Für d Verwendig etc. in andere Sproche lüeg bim entsprechende Artikel.'''
Abassig vo Verbe
Die allermeiste Verbe ende uff -e. Mer basst an die erschti, zweiti und dritti Person Singular und Plural a. Konjugationsmuster vo alemannische Verbe im Präsens
Konjugation
I de erste Person Singular isch d Endig je noch Tielekt oder je noch Position im Satz Null (i mach) oder er lutet uf Schwa (i mache).
I de zwaite Singular hend östlichi Tielekt zum Tail no Forme uf -scht (du machscht). Bi Verbe wo de Stamm uf -s oder -sch endet, lutet d Endig <-isch>: du rissisch, du wäschisch. Da gelt au för schwirigi Konsonantegruppe wie bi lisme: du lismisch.
I de dritte Singular luutet d Endig au <-et>: I gwüsse Mundarte nume, wenn schwirigi Konsonantegruppe entstönd: si lismet (da gelt i tailne Tielekt au bi Verbe wo de Stamm uf -d oder -t endet: er redt/redet, riitet). Und i vilne andere Mundarte je noch däm, zu welere Konjugation vom schwache Verb s Verb im Althochdütsch gört het: Bi de ôn- und de ên-Verbe gits <-et>, bi de jan-Verbe gits <-et>: er fischet, er loset, aber er stellt.
In de 1. und 3. Person Plural underscheidet sich d Ändig je noch Dialäkt.
Wenn de Verbstamm uff <-d> oder <-t> ändet, füegt mer in vyle Dialäkt in de 3. Person Singular e y.
Sälli Konjugation funktioniert au für de Konjunktiv, wo er für s Verb brucht wird.
Anderi Zite
Im Gegesatz zum Hochdütsche git s d Zite Präteritum und Plusquamperfekt nit (ussert im Saleytitsch), allerdings kennt s Alemannische d Möglichkait vom Passé surcomposé (vom dopplete Perfekt also), um d Vorzittigkait vonere Handlig z bezeichne. S Futur wird numme in wenige Dialäkt verwändet.
Bsunderi Forme für de Konjunktiv II git s nume bi wenige Verbe:
sy (sein), ha, mieße, dürfe, könne, wölle, solle, wüsse, z. T. au bi ge, goh, finde, mache
Die meischte Verbe verwände aber e Umschrybig mit wür(d) oder dät.
S Perfekt wird mit g + 3. Person Singular bildet. Wenn de Verbstamm mit me phonetische Plosiv (IPA: b, d, g, k, p, t), mit ch oder mit re Vorsilbe afangt, no stellt mer s g i de meischte Mundarte nit vorne dra, wils dranane assimiliert isch. Verb ooni g gits au, öppe wärde (worde) und cho (choo).
Verbe in de Satzstruktur
E Bsunderheit vo Verbe isch, dass si in Ussagesätz immer s zweite Satzglied sin (Konjunktione und Präpositione nit mitzällt). In Frogesätz sin si an erschter Stell, wenn als Antwort "ja" oder "nei" erwartet wird und, wenn e Interrogativpronome verwendet wird, an zweiter Stell. In Näbesätz stönn Verbe immer an letschter Stell.
Adjektivierig vo Verbe
Im Alemannische git s Adjektivierig numme bi wenige Verbe. An ihrer Stell wird aber normalerwis umschrybe:
Die wichtigste unregelmäßige Verbe
Churzverbe:
Areuse (Begriffsklärung)
Areuse isch de Name vo däne geografische Objekt i de Schwiz:
Brie (Käse)
Härstellig
Bim klassische Bri wird d Dickete weder gschnitte no bresst. D Kunst isch s ass mä dr Bruch gliichmäässig in die glöchlete Forme schöpft und ass d Molke denn guet abdröpfelet. Wemm mä nid sorgfältig schafft, chan e drocknige, chalchige und gipsäänlige Chääs entstoo. Noch em Forme wärde d Laib uf Strau- oder Kunststoffmatte glaageret und regelmäässig umdräit. Noch öbbe ere Wuche wird e Schimmelkultur (mäistens Penicillium candidum, sältener Penicillium camemberti) uf e Chääs gsprüit. Denn wärde d Laib drei bis zää Wuche witer glaageret, bis si rif si, und drbii wird Tämpratur die ganz Zit sorgfältig kontrolliert.
Giuseppe Motta
De Giuseppe Motta (* 29. Dezember 1871 z Airolo; † 23. Januar 1940 z Bärn), vo Airolo TI, isch en Schwiizer Politiker (CVP) gsii.
Er isch am 14. Dezember 1911 in Bundesrat gwählt worde und isch im Amt verschtorbe. Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
Er hät sich zäme mit em Bundesrat Felix-Louis Calonder für de Biitritt vo dr Schwiiz zum Völkerbund engagiert. Am 16.Mai 1920 isch d Schwiiz dänn mit eme knappe Schtändemehr (11 Ja / 10 Nein) em Völkerbund biiträte. Er hät 1924 d Völkerbundsversammlig präsidiert.
Er isch Bundespräsident gsii i de Jahre 1915, 1920, 1927, 1932 und 1937 und Vizepräsident i de Jahre 1914, 1919, 1926, 1931 und 1936.
Er hät d Gründig vom Hilfswerch Kinder der Landstrasse aagregt, wo us hütiger Sicht Völkermord a de Jenische begange hät.
Stühlingen
Stüelinge (dütsch Stühlingen) isch e Stadt im Landchreis Waldshuet, Bade-Württeberg.
Geografischi Lag
De Luftkurort Stüèlingè lit a de Wuete am Südrand vum Schwarzwald uff ere Höchi vu 449 bis 601 Meter. diräkt a de Grenz zu de Schwyz (Gmeind Schlaate). I s Wuètèdal entwässeret a dèrè Stell vo links dè Schlaatemer Dorfbach, wo vom Schlaatemer Randè hèr kunnt, wiè au vo rächts dè Wylerbach, wellè uff èm Spièßèbärg entschpringt. Durch diè beidè Böch erwytert sich dè Talbodè durch diè beidè Mündigstrichter. Ußerdem eignet sich dè Stüèlinger Dalbodè als Krüzung vo Vokeerswäg in Nord-Süd- un Oscht-Wescht-Richtig. Stüèlingè isch Teil vum Naturpark Südschwarzwald. Nochborort vu Stüèlingè sin (im Uhrzeigersinn) Wuete, Blumberg, Schlaate (CH), Oberhallau (CH), Hallau (CH), Egginge, Üehlige-Birkedorf un Boahdorf im Schwarzwald.
Städt i de Umgebig vu Stüèlingè sin Schafuse (Schwyz), Boahdorf im Schwarzwald, Blumberg, Staa am Rhy (Schwyz), Waldshuet-Düenge, Singe (Hoetwyl) un Donaueschinge.
Stadtgliderig
Zu de Stadt Stüèlingè mit de ehemolige Gmeinde Bettmaringè, Blommegg, Eberfinge, Grimmelzofè, Luusä, Muuche, Oberwange, Schwaninge, Sparreberg, Unterwangè und Wizä ghöre d Stadt Stüèlingè sälbr und no 32 Dörfer, Wyler, Zinke, Höf und Hüser.
Im Gebiet vu de ehemolige Gmeind Bettmaringe lige d Wüeschtige Ottwange und Tandlekofe. Im Gebiet vo de ehemolige Gmeind Blumegg lige d Burgruine Blumegg und Vorburg und d Wüeschtig Huuse. Im Gebiet vu de Gmeind Luuse lige d Rest vo-n-re Burg, wo in keinere Urkund gnännt wörd. Im Gebiet vu de ehemolige Gmeind Unterwangè lit d Wüeschtig Burgstell.
Gschicht
Stüèlingè war Sitz vu de Landgrafschaft Stüelinge un em Fürschtedum Füerschteberg.
Wie Fünd us de römische Zit uss de unmittelbare Noochberschaft vu Stüèlingè zeigè, isch de Dalbode bi Stüèlingè schu lang bsidelet gsy. Diä Grundfescht vum Schloss Hohelupfe söllet zue sellere Zyt als Fundament für en römische Signaldurm dient ha. Wyterhin sin by de Ziegelhütte Münze us römischer Zyt gfunde worre, wo mit de Insignie vu de XI. un XXI. Legion vum römischen Heer voseh sin. Im Oberdorf, am Fueß vum Galgebuck, isch e Mosaikfueßbode vo römischer Herchunft entdeckt worre. Zämme mit de Uusgrabunge by Juliomagus (Schlaate) im benochborte Schlaate ergit sich s Bild vu nem römische Lager, wo sich zu jenere Zyt bi Schlaatè a de Stroß vu Schaffhuuse noch Fryburg bfunde hèt.
Verleihung vu de Stadt- un Märkträcht
En markante Zytpunkt isch s Johr 1262 gsy, wo de oval, befeschtigte Ort uff eme Bergschporn hoch überm Wuetedal vum Graf Eberhard I. vo Lupfe (Grafe zu Lupfe) d Stadträcht griègt hät, un syther darf si sich (au hütt no) Stadt Stüelinge nänne. D'Stadt hät dodenoch au s Märkträcht griègt un isch de Sitz vom Gricht gsy. D Märkt hai innerhalb vo de ovale Stadtmuure stattgfunde, vor allem aber uff em Blatz bim Obere Dor, wo hütt no Marktblatz heiße duet.
Schwizerchrieg
Im Schwizerchrieg isch au d'Statthalterschaft vu de Lupfener Grõfè vo uffständische eidgnössische Buurè nit verschont blibè; si hän s'Städtle im Johr 1499 brandschatzt un d Burg, d Vorgängerin vum Schloss, schwèr beschädigt. I dè Folg vo sèllèm Ereignis hèn d Lupfener Grõfè, wo i sèllèrè Ära wèg irem luxuriösè Läbbendswandel chronisch pleite gsi sin, un d Bürger vum Städtle nu mit vill Müè un ubber èn längèrè Zitraum d Hüser im Städtle widder uffbauè chönnè, D Johreszaal 1524 taucht gli zweimõl uff, eimõl stõt si übber m Ygang vum sognannte Losner-Huus im weschtliche Eggè vum Städtle un zweitens isch si uff dè Gloggè im Obberè Dòr gschtandè. Mò darf also devò uusgõ, dass sich dè Widderuffbau vum Städtle übber circa 25 Johr hyzogè hèt. Dè Turm vo dè Burg isch ebbèfalls schwèr beschädigt gsi un sèll au blibbè bis zum Komplèttumbau zum Schloss 1620-1624. Durch iri Brutalidät bsunders hervorduè hèn sich uff Schwizer Sitè dè Hallauer Huufè, wo mit bsunderèm Fliis Füèr im Städtle glait hèn. Sèll isch durch è chlyneri Usènandersetzung im Johr 1498 gschürt worrè, durch welli s Hallauer Obberdorf vo bewaffnètè Truppè vum Schwôbischè Bund abgfacklèt worrè isch. Allerdings hèt dè dòmòligè Obbervogt vo dè Lupfener Hèrrschaft, d Burg un s Städtle kampflos a dè Schwizer Huufè übbergää, nòchdèmm ym s Voschonè vo beidèm, zuègsicherèt worrè isch.
Unteres un Oberes Dor
S Städtle wyst èn ovalè Grundriss uff, wiè mò des au z Waldshuèt i dè Kaiserschtrõß un z Nüüchilch im Obbèrè Chleggau aaluègè cha. S Städtle lyt lycht abhäldig, mittè durch s Oval und a dè Haaldè nõch uè volauft è Durchgangsschtrõß, d Schloßstrõß. A dè Schtèllè, wo d Schloßschtrõß s Oval durchbrochè hèt, isch bis 1828 obberhalb vum Adlerrank s Untere odder Niddere Dor gschtandè, sowiè bis 1846 s Obberè Dòr. Durch diè beidè Dòr isch s Oval in sich vollschtändig gschlossè gsi. S Schicksal vo dè Stüèlinger Stadtdòr hèt bim Brand vum Gaschthuus Schwarzè Adler im Johr 1828 sin Lauf gnõ, well s Untere Dòr uumittelbar draa hèrrè baut gsi isch, un s Füèr nit nu bim Schwarzè Adler è ganzi Arbèt gleischtet hèt, sèllèwäg isch au s Dòr mit abbè brènnt. Im Gegèsatz zum Schwarzè Adler hèt mò abber s Untere Dòr nõch èm Brand nit widder uffbaut. Final zuègschlagè hèt s Schicksal bim Obberè Dòr, wo bis 1846 so vòlotterèt gsi isch, dass es abgrissè worrè isch. Dört hèt au è Roll gschpillt, dass d Holzfuhrwärch uss èm weschtlich aagränzendè Südschwarzwald nu übber d Schloßschtrõß i s Wuètèdal abbè gschwiggerèt hèn chönnè, un sèlli sin im 19. Johrhundert immer länger worrè, bis si schyr nümmi durch d Stadtdòr im Städtle cho sin. Schu bim Aalegè vum Städtle hèt mò nit berüggsichtigt cha, dass d Zuèfaartè asè vill Blatz bruuchèd, dõrum hèt s uff beidè Sitè durch s Ummènää vo dè Wäg èn Rank gää. Uss dènnè Gründ hèn d Städtler bschlossè, s Obbere Dòr abzriißè. Uss hütiger Sicht isch des uuvoschtändlich, abber i dè Mittè vum 19. Johrhundert hèn z Stüèlingè Notzitè ghèrrscht, un dè Stadtsäckel isch zimlii leer gsi. Im Turm vum Obberè Dòr isch è Gloggè ghängt mit dè Johreszahl 1524 un dè Nämmè vum Landgrõf Sigismund vo Lupfè un sinèrè Gemahlin. Sèlli Gloggè isch vor èm Abriss i s Rõthuus, wo uff dè anderè Sitè vum Märktblatz gschtandè isch, brocht worrè, wo si bim großè Rõthuus-Brand im Johr 1904 vobrènnt isch. S Obbere Dòr hèt obsi aagluègèt a dè linkè Sitè èn übberdachtè Uffgang uss Holz ghaa.
Landgricht
S Abhaalte vo Landgricht isch sit Johrhundertè è Rächt vu de Stüèlingor gsi, well d Landgrafè vo Lupfè dôrt iren Grafeschtuèl un dõdemit iren Richtblatz plazyrt hèn. Dè Richtblatz isch vo Zit zu Zit volait worrè, us dè aaltè Urkundè cha mò entnää, dass es drei Richtblätz z Stüèlingè gää hèt: Vor èm Landgricht sin alli Schandtatè vohandlèt worrè, z. B. Mundraub, Uff-d-Gass-Seichè odder dè Bodschamper uff d Gass lèèrè, Raub, Mord un Dotschlag. Ußerdèm sin im Mittelaalter au notarièlli Uffgabè, wiè s Beurkundè vo Kaufvodrääg, vom Landgricht erledigt worrè. Im Johr 1864 isch dè Grichtsbezirk Stüèlingè uffglöst worrè un a s Amtsgricht gu Bōōdorf volait worrè. Item hèts d Stüèhlinger härt droffè, wo si s Rächt volorè hèn.
Stüèlinger Judè
Wenn d Judè uff Stüèlingè chò sin, isch nit exakt übberliferèt. I jedèm Fall hèt s bim Dütschè Buèrèchrièg, also im Johr 1524, è baar Judè z Stüèlingè gää. D Judè hèn sich s Rächt, sich nidder z lõ, mit èm sognanntè Rychsjudèzoll bim jewyligè Landeshèrr erwerbè müèsè. Dèmnõch hèn d Stüèlinger Judè sich bi dè Lupfener, Bappèheimer un Fürschtèbärger Hèrrschaft ykaufè müèsè. Gegèleischtung für dè Judèzoll isch Nidderlassigsrächt un dè Schutz vor feindlichè Aagriff gsi. Sellèwäg hèn d Judè im befeschtigtè Städtli woonè dürfè. Well i dè nördlichè Hälfti vom Städtli scho d Hèrrè, also d Amtslüt (Obbervogt usw.) gwoont hèn. hèt mò dè Judè diè unteri Eggè vo dè südlichè Hälfti im Städtli zuègwisè, welli sit sellèrè Zit bis hüt Judèwinkel dauft wörd. D Judè sin dè Stüèlinger immer widder mòl è Dorn im Aug gsi, entwedder wäg èm Zins, wo si volangt hèn, odder well si aageblich Vycher mit Seuchè uff d Allmènd gschtellt hèn. Um sèlli Probleem vo sini Untertanè uss dè Wält z schaffè, hèt dè Fürscht zu Fürschtèbärg im Johr 1743 dè Stüèlinger Judè sini schützende Händ entzogè un d Judè us sim Städtli uusgwisè. Seer wòrschinlich isch diè jüdisch Gmeind vo Stüèlingè uff Düèngè gangè odder si hèn sich dè jüdischè Gmeinde in Èndingè oder Lèngnau im Surbdal aagschlossè. D Judè hèn z Stüèlingè übber iri notwendigi Infraschtruktur vofüègt: d Sǜnagogè (odder au d Judèschuèl) isch im Egghuus im Judèwinkel dinnè gsi. Dè jüdische Frydhof isch in jedèm Fall ußerhalb vo Stüèlingè gsi, entweder unterhalb vom Adlerrank, bi dè Richtwisè, odder a dè linkè Wuètèhaldè zwüschè dè Vorderè un Mittlerè Bückè, also öppis obberhalb vom Mèrkedel un dè Zygelhüttè. Am ehschtè wòrschinlich isch dè Schinderwaald (Vorderi Bückè), dört isch alles gsi, wa d Stüèlinger nit im Städtli un nit im Dorf hèn wellè haa, ebbè dè Schinder un jüdischi Gräber. Sagèumwobè sin d Judèlöcher, sell sin vo Menschè bauti Höhlè, wo è bitzeli unterhalb vo dè Ruckwaaldhöchi ligèt. I sèllè Höhlè hèn sich d Judè voschteggt, wenn iri Gmeind bedroht worrè isch. Diè gröscht Sag übber d Judèlöcher besait, dass d Judè us èm Städtli im è unterirdische Gang gfloè sin, woby dè Gang bis in Ruckwaald zu dè Judèlöcher gangè sy söll. Immerhin ligèt d Judèlöcher fascht uff dè glychè Höchi wiè s Städtli, dè Gang müèst abber uugfäär 500–600 m lang gsi sy, dõdeby isch er durch è Haldè mit inschtabilem, erdrutschgfäärdetem wyßèm Juraschtei vosää isch.
Aberkennung vom Stadträcht
Während em Dritte Rych, im Johr 1939, isch Stüèlingè durch diè 1922 in Chraft drètteni Baddischi Gmeindordnig s Stadträcht aberkännt worre, well d Nazis diè Ordnig ordnigshalber korrèkt umgsetzt hèn, wo besait hèt, dass nu no Ortschaftè übber 14.000 Ywooner s Stadträcht hèn. Noch èm Zweitè Wältchrieg isch s widder möglich gsi, s annodubaki vobrièfte Stadrächt uusnaamswys widder z chriègè. Stüèlingè hèt sèll beadrait un im Johr 1950 widder zuègschprochè chriègt. Wäge dè Verleihig vom Stadträcht isch im Judèwinkel è Linde pflanzt worrè, di sognanti Stadtlindè.
Stüèlinger Schwimmbad
1960 isch z Stüèlingè e Schwimmbad uffgmacht worre, wo syt de Saison vo 2006 de Vorein „Schwimmfründ Stüèlingè“ bedrybt. S Stüèlinger Schwimmbad hèt d Baddi am Induschtrykanaal a dè Wuètè abglöst. Dè Blatz für s hütige Schwimmbad isch dòmòls umschtrittè gsi, well diè neu Baddi wit ab vo dè Wuètè un vum Unterdorf, am Fuèß vo dè linkè Haaldè vum Wyylerdal un unterhalb vo dè Sidlung a dè Rappèhaaldè, an è gächi Haaldè mit èrè ebbeso gächè Ligewisè hèrrè baut worrè isch. S Schwimmbad isch eins vo dè wichtigschtè Inveschtitionè i dè Ära vum Bürgermeischter Leo Utz gsi. S Schwimmbad vofüègt übber è oppè 40 m langs Schwimmbeggè, woby dè Schwimmer- un dè Nichtschwimmerberych abdrènnt isch, D Baanè im Schwimmerberych sin 25 Meter lang. S Stüèlinger Freibad isch beheizt. È Konzessionsentscheidig sin diè beidè Sprungdürm, je drei bzw. ein Meter hoch, vo dènnè uus springt mò dirèkt i s Schwimmerbeggè. D Ligewisè isch durch d Schwimmfründ durch s Aalegè vo Terrassè vobesserèt worrè. S git zuèsätzlich è Planschbeggè für Kind sowiè è Volleyballfäld. Usserdèm git s no è Barackè, wo s no èn Kiosk, Matriaal- un Umkleideräum dinnè hèt.
700 Johr Fyèr
Im Johr 1962 isch s 700-Johr-Jubiläum vo de Stadträcht-Verleihig (1262) gfyèrèt worrè. D Haupt-Aktividät isch è Freilicht-Schauschpyl gsi, d Bünni isch vor èm Amtshuus uff èm Märktblatz im Städtle gschtandè.
750 Johr Fyèr
Im Johr 2012 isch s 750-Johr-Jubiläum vo de Stadträcht-Verleihig (1262) übber d Bünni gangè. D Haupt-Feschtividät isch è Freilicht-Schauschpyl mit èm Nammè Im Buèr si Rächt gsi, d Bünni isch vor sèll mòl uff èm Bregenzer-Areal im Unterdorf am Uusgang vom Wylerdal gschtandè.
Gmeindròòt
Wiè durch d'Gmeindorning vom Land Badè-Württèbärg bschtimmt, hän alli Ortsdeil èn gwähltè Ortschaftsròòt mit jewyls eim Ortsvorschtehèr. Di einzigi Uusnaam bildet de Chernort Stüèlingè. Uss de Bürgerschaft hèt sich drum è "APO" bildet, s "Offeni Bürgerforum Stüèhlingè" (OBS).
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle 2006, 2011 un 2016: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Wappè
D'Blasonyrig vom Wappe: I me Schild, wo vo Silber un Blau gschpaaltè wörd, è armloses Stadtmännli vo Stüèlingè mit èmè bruunè Bart, blauèr Chopfbedeckig un ènèmè gschlossenè Wams mit drei Chnöpf.
Städtepartnerschaftè
Stüèlingè bedrybt sit 1980 partnerschaftlichi Bezièhige zu de Gmeind Bellême im Département Orne. Für d'Ahlige vu de Partnerschaft isch en Förderverein mit eme 12-chöpfige Komitee zueschtändig; eins vu de 12 Mitglider isch vu Amts wege s Stadtoberhaupt. D'Partnerschaft mit Bellême isch zimlich intensiv; de Uusduusch findet bi Vorein un Schüeler statt. S git jedes Johr i beide Ort èn Schüeler- odder Jugenduusdusch.
Kirchè
È Bsunderheit vo dè Loretokapèllè isch dè Loretowäg, èn Chrützwäg, wo am Fuèß vom Stadtwäg aafangt, un fascht barallel, abber vill steiler, dirèkt zum Vorblatz vom Kloschter, zwǜschè Kloschterkirchè und Fridhof, füürt.
Rõthuus
S Stüèlinger Rõthuus stòt im Städtle, gnau im Zwickel zwǜschè m Marktblatz un dè Gèrber- un Schloßschtrõß.Obwoll s Gebäudè mit sim Stufègibel sich harmonisch i diè historischi Bausubschtanz vom Städtle ièfuègt, isch es i diè hütigè Form èrscht 1904 baut worrè. S Vorgängergebäude isch 1904 nämlich abbrènnt un sèll vomuètlich bis uff d Grundmuèrè, well s Städtle èrscht 2 Johr spõter, 1906, mit èrè Wasserleitung vo dè Spièßèbärgquällè hèr vosää worrè isch, un diè munzigè Bächle, wo obberhalb vom Städtle uss èm Schloßbärg quällèd, au nit gnuèg Löschwasser hèrgää hèn. Durch dè Brand sin au großi Deilè vom Stadtarchiv sowiè diè aalt Turmgloggè vom Obberè Tor èn Raub vo dè Flammè worrè. S Rõthuus isch braktisch kaum z erwitèrè, dõrum sin Deilè vo dè Stadtvowaltung in Form vom Grundbuèchamt odder vom Stadtarchiv in anderi Gebäude im Stadtgebièt uusglagerèt.