cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ugrische Sprachen
Di Ugrische Sproche sin e Sprochzwyg vo de finno-ugrische Sproche. De Name chunnt vo Jugorie, re Region z Westsibirie.
Zu de ugrische Sproche ghöre Ungarisch, Chantisch/Ostjakisch und Mansisch/Wogulisch. Di urugrischi Sproch isch wohrschints im 3. Johrdausend vor em Christus z Westsibirie, östlig vom Uralgebirge, gschwätzt worre.
Merchmol
ēl(a) – „vorwärts, eweg“
el – „furt, eweg“
ki – „use (uss)“
Kanzach
Kãnza (dt. Kanzach) ischt a Gmoe em Landkreis Bibra en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 47,6 % Landwirtschaftsfleche, 45,6 % Wald, 6 % Sidlongsfleche ond 0,8 % sonschticher Fleche.
Gmoendsgliderong
Zue Kãnza gheret koene weitere Ortsdoel.
Gschicht
Kãnza ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1169 als Canca.
Verwaltong
Kãnza hot sich mit dr Stadt Buacha ond dr Gmoene Allaschhausa, Allmãschweiler, Bätzaweiler, Dirrna, Duifabach, Moosburg, Ogglschhausa ond Seekirch zom Gmoeverwaltongsveband „Bad Buchau“ mid Sitz en Buacha zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Erwin Hölz.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Kãnza ghert zom Mittelschwäbisch.
Dautmergen
Dautmärga (dt. Dautmergen) ischt a Gmoed em Zollrealbkroes en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 59,9 % Landwirtschaftsfleche, 27,8 % Wald, 11,2 % Sidlongsfleche ond 1,1 % sonschticher Fleche. Dautmärga leit weschtlich vo dr Schwäbische Alb an dr Schlichem. D Nochbergmoede send Geislenga, Doarmeddenga, Schemmbärg, Zemmern ond Raosafäld.
Gmoedsgliderong
Zue Dautmärga gheret koene weitere Ortsdoel.
Gschicht
Im Johr 1944 ischt en Dautmärga a Außelager vom KZ Natzweiler-Struthof errichtet worde.
Verwaltong
Dautmärga hot sich mit dr Stadt Schemmbärg ond dr Gmoede Doarmeddenga, Doddernhausa, Hausa, Rotshausa, Weila ond Zemmern zom Gmoeverwaltongsverband „Oberes Schlichemtal“ mit Sitz en Schemmbärg zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Hans Joachim Lippus.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Dautmärga ghert zom Schwäbisch.
Dormettingen
Doarmeddenga (dt. Dormettingen) ischt a Gmoed em Zollrealbkroes en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Gschicht
Doarmeddenga ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 786 als Toromoatingen.
Verwaltong
Doarmeddenga hot sich mit dr Stadt Schemmbärg ond dr Gmoede Dautmärga, Doddernhausa, Hausa, Rotshausa, Weila ond Zemmern zom Gmoeverwaltongsverband „Oberes Schlichemtal“ mit Sitz en Schemmbärg zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Anton Müller.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Bedigliora
Bedigliora (lombardisch Bobioa) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Sessa im Bezirk Lugano.
Gschicht
Bedigliora isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1335 as Bedaliola, Banco anne 1421 as Bango.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Bedigliora isch dr Marco Piattini.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Bedigliora ghert zum Bosino.
Gemeinden des Kantons Luzern
Em Kanton Lozärn gits em Momänt 83 politische Gmeinde. (Stand: 1. Januar 2013). Me seit dene Ywohnergmeinde. Si sind bis Endi 2012 uf föif Ämter verteilt gsii. Sed em 1. Januar 2013 isch de Kanton Lozärn i sächs Wahlchreis iiteilt.
Gmeinde vom Kanton Lozärn
Di ehemolige Hauptort vo de föif Ämter sind fett useghobe.
Änderige im Gmeindsbestand sed 2000
Im Kanton Luzern hets of de 1. Septämber 2004 folgendi Änderig gäh:
Uf de 1. Jäner 2005 hets folgendi Änderige gäh:
Uf de 1. Jäner 2007 hets folgendi Änderige gäh:
Uf de 1. Jäner 2009 hets folgendi Änderige gäh:
Uf de 1. Jäner 2010 het sech Stadt Lozärn ond d Gmeind Littau zor Stadt Lozärn zämeschlosse.
Uf de 1. Jäner 2013 händ sech folgendi Gmeinde zämegschlosse:
Hans Bauer
Hans Bauer isch dr Name vu däne Persone:
Anuk Ens
Lääbe
Noch em Abituur het d Ens vu 1984 bis 1988 d Hochschuel fir Musik un Darstellendi Chunscht Stuegert bsuecht. Bis anne 1999 het si im feschte Engaschmänt an dr Schauspiilhyyser Theater Konschtanz, Dytsch Schauspiilhuus Hamburg, Staatstheater Kassel. Syter anne 1999 schafft si as freii Schauspiileri un Sprächeri an verschiidene Biine z Dytschland z Hamburg (Winterhuder Fährhaus, Ernst Deutsch Theater), Bonn (Contra Kreis), Schauspiel Hannover, Wolfgang Borchert Theater Münster, Schauspiel Wuppertal un Schauspiel Essen. Si dritt näbe irem Biineschaffe in Rundfunk un Fäärnsee uf un spricht Heerbiecher. Vu 2008 bis 2011 het si ne Leerufdraag an dr Folkwang-Universiteet Essen im Fachberaich Musical ghaa.
Syter anne 2007 het si dr Schwäärpunkt vu irem Schaffe uf perseenligi Coachingaarbet un Lääbesberootig verlaageret. Im Joor 2012 het si z Essen e aigeni Praxis fir Coaching mit em Schwäärpunkt Hypnose (Humanistischi Psychology) ufgmacht. Syt 2013 isch si zertifizierte Hypnose-Coach. An dr Thalamusschuel z Essen het si 2015 bis 2016 en Uusbildig in Schmäärztherapy gmacht un 2015 bis 2018 en Uusbildig zur Hailpraktikeri. Syt Meerz 2019 schafft si au as Hailpraktikeri, derzue isch si Dozänti an dr Thalamusschuel z Essen
Si läbt z Essen un het zwee Siin.
Hugo Jaeggi
Der Hugo Josef Jaeggi (* 15. Mai 1936 z Solothurn; † 23. August 2018 z Burg im Leimental) isch e Schwizer Fotograf gsi.
Läbe und Wärch
Der Hugo Jaeggi het sini Bruefslehr as Fotograf bim Ernst Räss vo 1953 bis 1956 z Solothurn absolviert, nachdäm er 1953 s Gymnasium abgschlosse het. Nochär isch er vo 1958 bis 1959 Kameramaa für s Schwizer Färnseh gsi. D Meisterprüefig het der Hugo Jaeggi 1960 abglegt. Vo denn a het er z Basel es eignigs Fotigschäft as freischaffende Fotograf bis 1974 gha. Ab 1983 het er z Burg im Leimental (Kanton Basel-Landschaft) gläbt ud gschaffet. Der Jaeggi het sich konstant eigene Fotiprojäkt mit höchem künschtlerischem Aspruch gwidmet, bsunders im Berich vom Porträt. Gmeinsami Reisene hei ne – oft mit em befründete Journalist Peter Jaeggi – unter anderem nach Guatemala, Indie, Wissrussland und in afrikanischi Länder gfüert. Die Ufträg het er derzue brucht, um näbe em farbige „Pflichtteil“ für d Medie eigeni, ganz persönlechi und meistens schwarz-wissi Bilder z mache. Während d Reportagefotis in vilne verschidene Printmedie erschine sind, zum Bispil im Magazin vo der Basler Zitig, het der Künschtler kontinuierlech sis persönliche fotografische Wärch vervollständigt.
Der Jaeggi het versuecht, sini Erläbnis und Tröim in immer wieder neu komponierte Bilder z fasse, wo in bsundrigs Liecht taucht sind. Die klassische Parameter vo der Gstaltig, e duredänkti Komposition und Narration in mehrere Erzählebene, si für ihn wesentlichi Kriterie gsi. Drbi het er über sächs Johrzähnt lang sini bewährti Chlibild-Kamera Leica mit eme 35-mm-Objektiv brucht.
„Hugo Jaeggi ist auch ein virtuoser Erzähler. Vor allem die Begegnung mit Menschen inspiriert ihn dazu, Lebensgeschichten und Schicksale aufzuzeichnen, Entwicklungen zu begleiten, Veränderungen zu beobachten und über diese Veränderungen nachzudenken,“ het der Peter Pfrunder, der Diräkter vo der Fotistiftig Schwiz, gschribe über e Hugo Jaeggi. D Fotistiftig Schwiz z Winterthur archiviert über 600 Silbergelatineprints vom Künstler (Stand 2017 ).
D Bildtheme vom Hugo Jaeggi umfasse: Porträt, Landschaft, Stillläbe, Alltag, Industrie (Von Roll), Arbet, mehreri Langzitprojäkt, humanitäri Theme u. a. in der Schwiz und in Europa: Belarus, Tschechie, Afrika: Tansania, Asie: Indie, Südamerika: Guatemala u. v. a.
Bis 2016 het är anere Rudolf-Steiner-Schuel unterrichtet. Ab 2006 het sich der Hugo Jaeggi mit der Digitalkamera Veränderige in der nöchschte Umgäbig zuegwändet, won er d Ussergwöhnlechkeit vo natürleche Verfallsprozäss um sis Huus ume entdeckt het.
Lauzach
Lauzach (bretonisch Laozag, im lokale Dialäkt [loˈa]) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
Schlacht bei Winterthur (919)
D Schlacht vo Wintertuur isch es wichtigs politischs Ereignis im Gebiet vo Schwoobe ane 919 gsi.
Oberdorf-Spachbach
Owerdorf-Spàchbàch (frz. Oberdorf-Spachbach, dt. Oberdorf-Spachbach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Schlacht bei Winterthur (919)
Dr König Ruedolf dr Zwöit vo Hochburgund het us em Gebiet vo dr Aare sis Rych welle bis an Bodesee vergrössere. Dozmol isch s Herzogtum Schwoobe, wo au die hütigi Oschtschwiiz drzue ghört het, wäge vilerlei Stryt schlächt gfüert gsi, und so het dr Burgunder dänkt, das sig jetz d Glägeheit zum sini Macht z erwytere. Dr Ort Züri, s wichtige Zäntrum vom Zürigöi, het er scho eroberet gha. Won er mit der burgundische Armee drno ane 919 gäge s Tuurgi zogen isch, het sech iim s Ufgebott vom alemannisch-schwööbische Herzog Burchard em Zwöite bi dr alte römische Sidlig Vitudurum, also dört wo hütt d Stadt Wintertuur isch, in Wääg gstellt.
Em Herzog Burchard sini Lüüt händ d Schlacht gwunne. Und so het sech Burgund müesse zruggzie, und au s Zürigöi isch alemannisch blibe und nit zu Burgund cho.
Oberdorf-Spachbach
Geogràfi
D Nochbergmeine vun Owerdorf-Spàchbàch sìn Gerschdorf, Diefebàch, Gunschtett und Werth.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Owerdorf-Spàchbàch ìsch. Owerdorf-Spàchbàch ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Owerdorf-Spàchbàch ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Rheinisches Wörterbuch
S Rhyynisch Wöörterbuech («Rheinisches Wörterbuch») isch äis von rund dryyssg soginante «groosslandschaftliche Wöörterbüecher», wos im tüütsche Spraachruum git und wo all obertüütsche, mitteltüütschen und nidertüütsche Tialäkt läxikograafisch erfassed. S Rhyynisch Wöörterbuech dokumäntiert de tialäktaal Woortschatz im Rhyyland und im Ruum Mosel und Saar. Usechoo isch es vo 1923 bis 1971.
Anderi Wöörterbüecher, wo sich mit de Spraach i dëre Regioon abgänd, sind s Hischtoorisch Rhyynisch Wöörterbuech, es Projäkt us de 2000er-Jaar, wo de mittelalterlich Woortschaftz vom Rhyyland sell dokumäntiere, und s Rhyynisch Mitmachwöörterbuech, es Online-Wöörterbuech, wo 2007 aagfange woorden isch und wo d Usegäber d Lüüt uuffordered, sälber Woort und Bidüütige voorzschlaa.
Spraachregioon
S Rhyynisch Wöörterbuech isch na im alte Tüütsche Ryych uufgläiset woorde, und doo sind d Gränze na ganz andersch gsyy. Es hät di doozmaalig prüüssisch Rhyyprovinz abteckt (aber ooni d Exklaave Wetzlar, für die isch nämli s Hesse-Nassauisch Wöörterbuech zueständig gsyy), dezue ane na s Siegerland (wo äigetli scho zu Weschtfaale ghöört) und di doozmaalig oldeburgisch Exklaave Birkenfeld (am Fluss Nahe).
Service Civil International
Service Civil International (SCI) isch e internationali Nitregierigsorganisation (NGO), wu Hilfs- un Friidesdienscht uf freiwilliger Basis organisiert. Vor allem bietet dr SCI nationali un internationali Workcamp un lengerfrischtigi Freiwilligedienscht aa.
Gschicht
Grindet woren isch d Organisation anne 1920 vum Schwyzer Ingenieur Pierre Cérésole, dr Rodolfo Olgiati het ab 1935 as Sekretär gamtet. Dr Dachverband vum SCI, wo dr Sitz z Antwärpe het, het Beroterstatus bim Europarot un isch Mitglid bi dr Dachorganisatione CCIVS, YFJ, AVSO un UNITED for Intercultural Action. 1987 isch d Organisation dur di Verainte Nationen mit em Messenger of Peace uuszaichnet wore. Dr SCI het Näscht in iber 35 Länder.
Rheinisches Wörterbuch
Wöörterbuech-Tipus
S Rhyynisch Wöörterbuech isch e wüsseschaftlich zämegstelts Mundaartwöörterbuech, wo i nüün Bänd usechoo isch. Bi der Uuftäilig vom tüütsche Spraachruum uf di verschidene groosse Tialäktwöörterbüecher isch me zmäischt äifach de politische Gränze naaggange und nöd öppe de spraachliche. S Rhyynisch Wöörterbuech dokumäntiert drum niderfränkischi (niderrhyynischi), moselfränkischi und ripuaarischi Mundaarte (die letschte beede bilded zäme s Mittelfränkisch).
Service Civil International
Gschicht
Dr dytsch Nascht isch noch em Zweete Wältchrieg as Internationaler Freiwilliger Dienst für den Frieden (IFDF) widergrindet wore. D Aafäng gehn zrugg bis an dr Aafang vum Johrhundert, z Dytschland hän do Mitglider vu dr Jugedbewegig mitgmacht, z. B. dr Erich Mohr, wu si scho frie (1924) fir di Dytsch-franzesisch Verständigung yygsetzt ghaa het.
Z Eschtrych isch dr SCI anne 1947 grindet wore un isch ehreamtli organisiert.
Lauzach
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Rheinisches Wörterbuch
Wöörterbuech-Tipus
De tialäktaal Woortschatz, wo s Wöörterbuech abteckt, isch dëë, wo i de Zyyt zwüsched 1880 und 1930 glöiffig gsy isch. Sätz us em tägliche Läbe zäiged, wie me die Woort pruucht hät, und au Redesaarte, Wändige, Sprichwoort und Rëëtsel häts drin. Uf 208 Woortchaarte gseet me, wo me waas wie säit (oder doozmaal gsäit hät).
Lauzach
Geografi
Lauzach lyt 17 km vu Vannes un 63 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 17 m un 63 m iber Normalnull.
Service Civil International
Gschicht
Z Frankrych het dr national Nascht in dr Zyt vum Zweete Wältchrieg ghulfe jidischi Flichtling z versteckle, vor allem Chinder in dr Gegnig uum Le Chambon-sur-Lignon.
Rheinisches Wörterbuch
Wöörterbuech-Tipus
S Wöörterbuech isch tänkt für Spraachwüsseschafter, bsunders natüürli Dialäktolooge (a d Spraachgschichtler weniger, wil nämli nu de läbig Woortschaft drin voorchunt), a Volchskundler, a Verträtter vo andere Richtigen und au an inträssierte Läie.
Lauzach
Gschicht
Lauzach isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1330 as Lausa (1387: Lauza, 1453: Laura, 1731: Lauzac, 1823: Lauzach).
Rheinisches Wörterbuch
Wöörterbuech-Tipus
D Naachberwöörterbücher vom glyyche Tipus sind im Norde s Nidersächsisch Wöörterbuech, im Oschte s Weschtfäälisch Wöörterbuech, s Hesse-Nassauisch Wöörterbuech und s Süüdhessisch Wöörterbuech, im Süüde s Pfälzisch Wöörterbuech und s Wöörterbuech von tüütsch-lootringische Mundaarte und im Weschten s Luxeburgisch Wöörterbuech.
Lauzach
Verwaltig
vu Lauzach isch. Lauzach ghert zum Kommunalverband.
Rheinisches Wörterbuch
Materiaalgrundlaag
Uusgwärtet woorde sind zum äinte truckti Quäle. Das sind Tialäktwöörterbüecher gsyy, wos doo scho ggëë hät, Tokteraarbete (Dissertazioone) zur Luutleer und zur Tialäktgeografyy und natüürli Mundaartliteratuur und Häimetliteratuur.
Lauzach
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Lauzach ghert zum Bretonisch.
Rheinisches Wörterbuch
Materiaalgrundlaag
Zum andere hät me si uf untruckti Quäle gstützt, das ghäisst, mer hät d Lüüt gfrööget, wies zu dëm oder säbem säged. Öppe 1200 Mitarbäiter, alne voraa Leerer, hät me Fraagiböge gschickt zum uusfüle, oder si händ vo siich uus Materiaal für s Wöörterbuech gliferet. Die Lüüt händ a rund 4000 Oort gwont.
Theodor I. (Byzanz)
Dr Theodor I. Laskaris bzw. Theodoros I. Laskaris (, * um 1174; † 1222) isch vo 1205 bis 1222 dr byzantinisch Kaiser im Exil z Nikaia gsi.
Rheinisches Wörterbuch
Gschicht
Zeerscht hät me d Idee ghaa, me wel s Rhyynisch Wöörterbuech glyych mache wie die groosse Wöörterbüecher im obertüütsche Ruum, aso öppe wie s Schwööbisch Wöörterbuech vom Hermann Fischer. Das ghäisst, me hät nöd nu wele de läbig Woortschatz vo de Gägewaart, näi, au de hischtoorisch ab em 12. Jarhundert uufnëë und erchlëëre. Dän isch aber der Eerscht Wältchrieg choo, d Wirtschaftskryyse – und de grooss Plaan isch nüme realischtisch gsyy. Drum hät me bschlosse, sich uf di läbig Spraach yyzschränke.
Der eerscht Läiter isch de Bonner Hoochschuelleerer Johannes Franck gsyy; in gchänt me na wäge syynere «Mittelniederländische Grammatik» und sym «Etymologisch Woordenboek der Nederlandse taal». Nach sym Tood hät dëë Poschte für über dryyssg Jaar de Volchskundler Josef Müller übernaa. De Müller hät bim Franck promowiert ghaa und hät si vo alem Aafang aa um d Samlig vom Materiaal gchümmeret. 1923 hät de Müller di eerscht Liferig publiziert, und won er 1945 gstoorben isch, sind sächs Bänd (mit 94 Liferige) fërtig gsyy und de Räschten im Entwurff voorgläge. De Heinrich Dittmaier und es Zyytli lang au de Matthias Zehnder händ dänn s Wöörterbuech wyytergfüert. De Dittmaier isch äis Jaar vor em Abschluss, nämli 1970, gstoorbe.
De Sitz vo der Aarbetsstell isch Bonn gsyy. Bis 1930 isch s Rhyynisch Wöörterbuech eläi vo de Prüüssischen Akademyy vo de Wüsseschafte finanziert woorde, nachane (bis zum Änd vom Zwäite Wältchrieg) au vo de Rhyynische Provinziaalverwaltig. Ab 1953 isch es dänn de Landschaftsverband Rhyyland gsyy, wo s Wöörterbuech hauptsächli zalt hät.
Hütt cha me s Wöörterbuech au online über woerterbuchnetz.de naaschlaa.
Publikazioon
D Publikazioon vo de Liferige (Äinzelheft) hät 1923 aagfange. Di letscht Liferig isch 1971 usechoo. I pundner Form sinds nüün Bänd.
Theodor I. (Byzanz)
Lääbe
Er het zwar nid müesse Angst haa, ass d Latiiner iin wurde aagriffe, aber er het scho bald müesse go hälfe, d Bulgare z bekämpfe. Er het aagfange e nöije byzantinische Staat in Chläiasie ufzbaue und het im Joor 1206 dr Kaiserditel aagnoo.
1210 het dr Theodor in ere Schlacht bi Antiochia z Pisidie dr Alexios gfange gnoo und d Stadt sälber vo de Türke zruggerooberet.
Kirchberg an der Iller
Kirchbärg (dt. Kirchberg an der Iller) ischt a Gmoe em Landkreis Bibra en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 47,2 % Landwirtschaftsfleche, 40,7 % Wald, 10,7 % Sidlongsfleche ond 1,4 % sonschticher Fleche.
Gmoendsgliderong
Zue Kirchbärg gheret d Ortsdoel Kirchberg ond Sennenge.
Gschicht
Kirchbärg ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 806, Sennenge 1127.
Verwaltong
Kirchbärg hot sich mit dr Gmoene Ärazhõẽ, Bärga, Dädenga ond Kirchdorf zom Gmoeverwaltongsveband „Illertal“ mit Sitz en Ärazhõẽ zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Jochen Stuber.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Kirchbärg ghert zom Mittelschwäbisch.
Schnitzelbank
E Schnitzelbangg isch e Zämmestellig vo kurze Väärs, wo rhythmisch deklamiert oder gsunge wärde und d Zueheerer mit humorvolle Schildrige vo aktuelle oder allgemein menschlige Vorkommnis selle z Lache mache.
S grammatikalische Gschlächt vom Wort «Schnitzelbangg»
Z Basel und dr Umgäbig bruucht me die männligi Form und sait dr Schnitzelbangg, wenn me vo de fasnächtlige Schnitzelbängg redet; by anderne "Bängg" bruucht me die wyybligi Form.
Fasnachtskultur
Bsundrigs schwiirig und raizvoll isch s fir e Sujet numme seer wenig Werter z bruuche und am Ändi vom Väärs sett e Pointe sy: je weniger Zyyle me bruucht, je kirzer d Zyyle sin und je luschtiger und unerwarteter d Pointe isch, umso gresser isch d Kunst vom Schnitzelbänggler. Schnitzelbängg wärde fir Hochzyte und anderi Fescht, d Fasnacht und anderi Gläägehaite verfasst und vo Ainzelpersone oder glaine Gruppe vordrait. Me ka sich uf eme Musiginstrumänt drbyy lo beglaite, und die maischte Schitzelbänggler zaige Helge zu de ainzelne Väärs, wo s Thema grafisch azaige, aber d Pointe nit verroote.
D Schnitzelbängg steen histoorisch in dr Dradition vom Bänggelgsang. Si sin e wichdige Dail vo dr Basler Fasnacht. Aber au an anderen Ert in dr Schwiiz und in Sydwestdytschland kennt me se, und me drait se im Raame vo dr schwäbisch-alemannische Fastnacht vor. Maischtens sin d Väärs in dääne Geegende in dr Mundart gschriibe.
Tail Schnitzelbänggler drugge d Väärs uf d Zeedel, ass d Lüüt die au speter no kenne lääse. Das isch so en Art vo Spottliteratur in dr freie Form, wo zerscht gar nit zum Ufbewaare in Biblioteeke dänggt isch.
Als markante Dail vo dr Basler Fasnacht trait au dr Schnitzelbangg zum Bild vo dääre Dradition by, wo als «immateriälls und läbigs Kulturguet» sit ane 2017 in ere UNESCO-Lischte ufgschriben isch.
York University
D' Universitet vo York (York University) isch e Universitet z Toronto, Ontario, Kanada. Vu dr Studäntezahle här isch si di drittgrescht Universitet im Land. Si isch 1959 gründet worde.
Fakultete
D Universitet het elf Fakultete:
Erlach BE
Erlech (amtlech Erlach, franz. Cerlier) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Seeland im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Erlech isch es Stedtli am obere Änd vom Bielersee. D Gmeindsflächi bsteit us 45,5 % langwirtschaftlecher Flächi, 29,3 % Waud, 13,6 % Sidligsflächi u 11,6 % süschtigi Flächi.
Gschicht
Erlech isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1185 aus Erilacho, 1274 Cellie. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Erlech ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 12,6 % gläge.
Religion
67,4 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 14,8 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 15,9 %, CVP 2,1 %, EVP 1,3 %, FDP 12,2 %. GLP 6,9 %, GP 12,9 %, SP 19,2 %, SVP 22,5 %, Suschtigi 7,0 %.
Gmeindspresidänt vo Erlech isch dr Hans Rudolf Stüdeli, parteilos (Stang 2015).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,3 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 1123 Ywohner 89,6 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 3,7 % Französisch u 0,7 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Erlech ghört zum Hochalemannisch.
Schaan
Schaa (amtlich Schaan) isch mit 5'900 Ywooner di gröscht Gmänd z Liechteschtä. Si lit im nördliche Teil vom Fürschtetum nördlich vo Vadoz und isch gliichzitig di nördligscht Oberlender Gmänd.
Geografi
Schaa grenzt im Süde a de Hauptort Vadoz, im Oschte a Planka und Trisebärg und im Norde a d Gmaande Escha und Gamprii. Im Weschte bildet de Rhii d Grenze zue de Schwiiz, im Oschte wird dr Ort vo de Bärgketti Drei Schwoschterä dominiert.
Gschicht
Schaa isch sit über 6000 Jaar besidlet. Zum erschte Mol gnennt worde ischt Schaa im Johr um 840 als Scana. Ursprünglig ischs Dorf zwaitailt gsi: Die romanisierte Räter hän ihr Zentrum bim St. Peter gha, d Alemanne ums Gebiet Specki und Lindeplatz, wo me au vili Grabfund hett chönne mache. Die Zwaitailig zaigt sich no hütt do drin, dass zwai Alpgnosseschafte exischtiere: Die nördlich-alemannischi Gnosseschaft Guschg und die südlich-rätoromanisch Gnosseschaft Gritsch. Die baide Alpgnosseschafte sin dodrby Exklave vo Schaan und vo dört zimli wyt entfärnt: Guschg lit zwüsche Trisabärg und Malbun, Gritsch ganz im Südoschte vom Land, öschtlig vo Tresa.
Politik
Gmäändsvorsteher isch dr Daniel Hilti (VU).
Religion
Vo dr 5365 Iiwohner sind im Johr 2000 76 % römisch-katholisch gsii und 8 % evangelisch-reformiert.
Amt Luzern
S Amt Lozärn esch bes Endi 2012 eine vo de föif Bezirk (Ämter) vom Kanton Lozärn i de Schwiiz gsee. De Hauptort esch d Stadt Lozärn gsee. Uf e 1. Januar 2013 esch s Amt Lozärn, met Uusnahm vo de Stadt Lozärn, i Wahlchreis Lozärn-Land öber gange.
Quelle
È Quèllè isch èn Ort, wo pèrmanent odder zitèwys Grundwasser uff natürlichi Wys a d Gländeobberflächi uusdrèttè duèt. Meischtens handlèt s sich dõdeby um Grundwasser, wo us Nidderschlääg gschpisè wörd. Nu in sèltènè Fäll stammt s Wasser us dè düèfèrè Deile vom Èrdinnèrè (juveniles Wasser).
Amt Luzern
S Amt Lozärn hed us folgende Gmeinde bestande:
Quelle
Klassifikation
Quällè chönnèd nõch meerèrè Aschpèkt klassifizyrt wörrè: nõch èm hǜdroschtatischè Drugg uff s Grundwasser, nõch èm zitlichè Volauf vo dè Quällschüttung, nõch dè Quälltemperadur, nõch èm Ghalt a glöstè gasförmigè un feschtè Stoff, nõch dè Strukturmerkmõl odder nõch dè Art vo gschaffenè Läbbensrüüm, wo bim Uusdritt entschtônn.
Ydeilung nõch Quèlltemperadur
Normalerwys isch d Wassertemperadur von èrè Quèllè glych wiè dè örtlichè mittlerè Johrestemperadur vo dè Luft un isch im johreszitlichè Volauf konschtant. Z Mitteleuropa lyt d Temperadur öppè bi 6 bis 10 °C, in tropischè Gebièt bi 20 bis 25 °C. Lyt dè Grundwasserleiter, wo d Quèllè spysè duèt, wènniger dǜèf wiè 20 Metèr, cha s zu gringè johreszitlichè Schwankungè vo dè Quèlltemperadur chò.
Ydeilung nõch Strukturmerkmòl vom Quèllort
(Brunnè sin künschtlichi Grundwasseruffschlüss un wörrèd nit als Quèllè bezeichnét.)
Quällè als Läbbensruum
S sognannte Krenal, also dé Läbbenssruum vo dè Quèllè, isch èn chlyflächigé Läbbenssruum, wo phǜsikalischi un chemischi Faktorè, uusgnõ bi Karschtquällè, rächt konschtant bliibèd. Ändèrè si sich doch, cha sèll großi Uuswǜrkungè uffs Krenal haa. Quällé sin, außer im Fall vo starker Belaschtung vom Grundwasser, oligotrophi Gwässer.
Mò unterschiidet dè Läbbensruum vo dè quèllbewoonendè Organismè, dè Krenobiontè, mit èm Eukrenal, im eigèntlichè Quèllberych, un s Hypokrenal, dè aaschlièßende Läbbensruum im obberè Quèllabfluss. S Hǜpokrenal langèt nu so witt, wiè d Läbbensbedingungè vom Quèlluusdritt no durch dè Wasseruusdritt brägt sin. Bewoonèd Organismè vorwigend s Krenal, benamst mò si als Krenophile, chömmèd si degegè dört nu seltè vor, sait mò sèllènè Krenoxene.
Libyen
Libye (arabisch ليبيا, Lībiyya; amtlig Sozialistischi Libysch-Arabischi Volksrepublik, in der amtlige Churzform Libysch-Arabischi Republik), isch e Schdaat im Norde vo Afrika. Er lit am Mittelmeer und gränzt im Oschde an Ägypte und Sudan, im Süde an Niger und Tschad und im Weschde an d Maghreb-Schdaate Tunesie und Algerie. S Land isch fümfmol so grooss wie Dütschland.
Allgemeins
Im Nordweschde vo Libyen, em sogenannte Tripolitanie, si d Küstenebeni Al-Jifarah, s gebirgige Schichtschduefeland Jabal Nafusah (bis 968 m) und denn d Schdeiwüeschdi Al-Hamadah al-hamrah. Ä Schdeilschduefe noch Süde füehrt zu de Sand-, Chiis- und Geröllwüeschdene vom Fessan. Dr mittleri Abschnitt umfasst s Syrtebecki, wo noch zur Küschde und riich an Erdöl- und Erdgasvorkomme isch.
In siim Hinderland erhebt sich s vulkanische Gebirgsmassiv Al- Haruj al-aswad (1.200 m) mit em Charudsch. Im Nordoschde lit d Kyrenaika mit em Karstgebirg vom Al-Jabal al-akhdar (878 m), wo schdeil zum Meer abfallt. Über s Mittelmeer im Norde isch Libye dr Nochber vo Italie (Sizilie und Pantelleria), Malta und Griecheland (Kreta). D Bucht vo dr Groossen Syrte wird vo Libye as sis Hoheitsgwässer beaschbrucht. S Karstgebirg goht noch Oschden in d Schdeppe vo der Marmarika über, noch Süde in s Sanddünemeer vo dr Libysche Wüeschdi. Im Gränzgebiet zum Tschad chömme die nördlige Uusläufer vom Tibesti mit em höggschde Bärg vom Land (Bette 2.286 m) bis noch Libye.
D Italiänischi Kolonialziit
Vo 1911 bis 1943 isch Libye e Kolonie vom Königriich Italie ksi.
Dr Putsch vo 1969 und d Dikdatur vom Gaddafi
Die soziale Spannige im Land si in de 1960er Johr immer sterker worde. Die nationalistischi Stimmig isch gwachse und am 1. Septämber 1969, wo noch dr Revolution zum neue Nationalfiierdig erhobe worden isch, het s Milidär d Monarchii gstürzt und die Arabischi Republik Libye broklamiert.
Dr Vorsitzend vom Revolutionäre Kommandoroot, dr Oberst Muammar al-Gaddafi, het mit ere radikale Arabisierig vom Land aagfange. Zwüsche 1969 und 1974 het er Blän gha für e panarabischi Union mit e baar vo de Nochberländer, er het aber d Füehrig vo dr Union für sich welle und das isch eine vo de Gründ ass es zu nüt cho isch. Er het Libye au in Dschamahirija umbenennt. 1977 het Libye e churze Gränzchrieg gege Egypte gfüehrt.
In de Johr druf si alli Ärdölgsellschafte verstaatligt worde. 1975 het Libye en Abkomme über wirtschaftlig-technischi und militärischi Zsämmenarbet mit dr UdSSR abgschlosse. S militärische Engagement vom Land zugunste vo de Regierigsgegner im benochberte Tschad 1983 isch erfolglos bliibe: Französischi Legionär hai die libysche Druppe us fast alle bsetzte Gebiet verdriibe.
S Endi vom Gaddafi-Reschim
Im Februar 2011 isch s zue landeswyten Ufstände z Libye chuu. Am Änd vum Monet het dr Gaddafi d Kontroll iber wyti Dail vum libysche Oschte an Rebälle verlore. Im März hän noch ere UN-Resolution di Verainigte Staate, Kanada, Frankrych, Großbritannie un andri Staate mit Luftaagriff uf Libye aagfange mit em Ziil, e Flugverbotszone durezsetze. Ab em 27. Juni 2011 isch dr Gaddafi as muetmaßlige Chriegsverbrächer un wäge Verbräche gege d Mänschligkait wältwyt mit Haftbefähl gsuecht worde. Noch em 22. Augschte 2011 hät er as abgsetzt golte un isch vu dr neie Regierig bolizeilig gsuecht worde.
Am 20. Oktober 2011 isch de Gaddafi vo de Rebelle gfunde, festgno und tötet worde. Die gnaue Todesumständ sind witerhin nöd ganz klar und werded undersuecht.
Dotternhausen
Doddernhausa (dt. Dotternhausen) ischt a Gmoed em Zollrealbkroes en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 40,2 % Landwirtschaftsfleche, 34,6 % Wald, 16,8 % Sidlongsfleche ond 8,4 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Doddernhausa gheret koene weitere Ortsdoel.
Gschicht
Doddernhausa ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1064 als Doderenhusen.
Verwaltong
Doddernhausa hot sich mit dr Stadt Schemmbärg ond dr Gmoede Dautmärga, Doarmeddenga, Hausa, Rotshausa, Weila ond Zemmern zom Gmoeverwaltongsverband „Oberes Schlichemtal“ mit Sitz en Schemmbärg zammegschlosse.
D Schuldese ischt d Monique Adrian.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Doddernhausa ghert zom Schwäbisch.
Saint-Rhémy-en-Bosses
Saint-Rhémy-en-Bosses (frankoprov. Sen-Remì – Boussa) isch e Gmai in dr autonome Provinz Augschtdal z Italie.
Saint-Rhémy-en-Bosses ghert zue dr Gmainschaft Unité de communes Grand-Combin.
Geografi
Saint-Rhémy-en-Bosses lyt im Valle del Gran San Bernardo, eme Sytedal vum Augschtdal.
Zue dr Gmai ghere d Wyyler Cuchepache, Pont-Combaz, Pleiney, Saint-Rhémy, Prédumaz-Falcoz, Saint-Léonard, Vat, Suil, Ronc, Cerisey, Motte. Nochbergmaine sin Avise, Bourg-Saint-Pierre (CH-VS), Courmayeur, Gignod, La Salle, Orsières (CH-VS), Saint-Oyen un Saint-Pierre
Gschicht
Dr Grinder vum Huus Savoyen, dr Humbert I mit dr wysse Händ, het anne 1025 s Augschtdal as Leeche griegt. Mid Uusnahme vun e baar Johr (1691, 1704–1706, 1798–1814 zue Frankrych) het s Augschtdal derno zem Huus Savoyen gheert bis anne 1946, d. h. bis dr letscht italienisch Chenig abdankt ghaa het. Wu s italienisch Chenigrych anne 1861 grindet woren isch, isch s Augschtdal zue dr Provinz Turin chuu. Anne 1927 isch s derno ne aigestädnigi Provinz wore. Im Faschismus isch di franzesisch Sproch verbote wore un s het e starki Italienisierigsbolitik gee. Vu 1939 bis 1945 het Saint-Rhémy-en-Bosses dr italienisiert Name 'San Remigio drait. Noch em Zweede Wältchrieg het s Augschtdal anne 1948 e autonome Sonderstatus griegt.
Politik
Dr Burgermaischter vu Saint-Rhémy-en-Bosses isch dr Corrado Jordan.
Sproch und Dialäkt
Dr frankoprovenzalisch Dialäkt vu Saint-Rhémy-en-Bosses ghert zum Valdostanisch (Valdôtèn).
Anne 2001 het d Fondation Émile Chanoux in Zämmenarbet mit em Centre d'Études Linguistiques pour l'Europe un dr Università degli Studi di Trento di soziolinguistisch Situation vu allne Gmaine im Augschtdal untersuecht. Doderzue isch im Septämber un Oktober 2002 e Froogebooge verschickt woore. Vu Saint-Rhémy-en-Bosses sin 62 Froogebeege wider retuurchuu.
Staatsbibliothek Bamberg
D Staatsbibliothek Bamberg isch e wisseschaftlichi Bibliothek vom Freistaat Bayern und d Regionalbibliothek vo Oberfranke. Si isch in dr Neue Residenz z Bamberg underbroocht.
Buechbeschtänd
Im Ganze het s in dr Staatsbibliothek Bamberg mee as 566.000 Medieäinhäite, drunter e riiche Altbeschtand. Se het vil Literatur iber d Gschicht und Landeskund vom ehemalige Hochstift Bamberg, vo Franken und vo Bayern.
Drei Handschrifte het d UNESCO in s Wältdokumäntenerb (Memory of the World) ufgnoo:
Hesat
D Hesat (altägyptisch: ḥs3.t "Grimmigi") isch i de ägyptische Mythologii e hailigi Chue gsii, wo as Näärmuetter vom junge Pharao agluegt woren isch. Si isch im 22. Oberägyptische Gau Atfih vereert wore und het as d Muetter vo de beede hailige Stiere Apis und Mnevis ggulte. Si isch as "Ersti vo de Chüe" agredt wore und mit de Isis verbunde gsii. Si isch a d Näärmuetter vom junge Pharao aagluegt wore.
Kirchdorf an der Iller
Kirchdorf (dt. Kirchdorf an der Iller) ischt a Gmoe em Landkreis Bibra en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 78,4 % Landwirtschaftsfleche, 4 % Wald, 14,3 % Sidlongsfleche ond 3,2 % sonschticher Fleche.
Gmoendsgliderong
Zue Kirchdorf gheret d Ortsdoel Kirchdorf ond Oberopfingen.
Gschicht
Kirchdorf ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 764.
Verwaltong
Kirchdorf hot sich mit dr Gmoene Ärazhõẽ, Bärga, Dädenga ond Kirchbärg zom Gmoeverwaltongsveband „Illertal“ mit Sitz en Ärazhõẽ zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Rainer Langenbacher.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Kirchdorf ghert zom Mittelschwäbisch.
Urgeschichte
D Urgschicht (Sünonüüm: Vorgschicht oder Prehistorie) isch e Däilgebiet vo dr archeologische Disziplin Ur- und Früegschicht. D Urgschicht bezäichnet die eltisti Periode vo dr menschlige Gschicht. Si foot aa mit dr Zit, wo die erste Stäiwärkzüüg vor öbbe 2,5 Millione Joor ufdräte (vgl. Stammesgschicht vom Mensch) bis zur Epoche, wo die erste schriftlige Züügniss vorchömme, was je noch dr Region zu seer underschidlige Zite bassiert isch. D Erforschig vo däm Zitalter isch d Sach vo dr Archeologii und iire Hilfswüsseschafte.
D Früegschicht, wo nochhär chunnt, isch d Periode, wo s zwar Schriftkwelle git, wo mä aber ooni archeologischi Kwelle sich kä guet gnuegs Gschichtsbild cha mache. Druf chunnt d Gschicht im ängere Sinn, wo vor allem d Uswärtig vo schriftlige Kwelle s Bild vo dr Epoche brägt und die materielli Kultur zuesätzlig archeologisch erschlosse wird.
Iidäilig vo dr Vorgschicht
D Vorgschicht wird noch em Dreiperiodesüsteem, wo zum erste Mol 1836 publiziert worde isch, in d Stäizit, d Bronsezit und d Iisezit iidäilt. Die Periodisierig, wo bis hüte gültig isch, beziet sich uf dr Middelmeerruum, Öiropa und dr Nooche Oste. Die historischi Zit foot zum Bischbil in Nordamerika erst aa, wo d Spanier därt aachoo si.
Dr eltist Abschnitt, d Stäizit, wird in d Altstäizit und d Jungstäizit, wo afoot mit dr Landwirtschaft, iidäilt. Nume in Middel- und Nordöiropa lit zwüsche dene d Epoche vo dr Middelstäizit, wo em jüngere Epipaläolithikum im Middelmeerruum entspricht. Ärdgschichtlig fallt d Altstäizit mit em Pleistozän zämme, d Epoche nochhär mit em Holozän. En andere diefe Iischnitt isch d Entdeckig vo dr Metallurgii gsi (Chupferzit). In de mäiste Regione het mä zerst Chupfer verarbäitet und erst spööter Bronse legiert (Bronsezit) und denn Iise verhüttet (Iisezit). Wo sich die stedtische Hochkulture und d Schrift entwigglet het, zum erste Mol in Vorderasie (Sumer), isch dört d Urgschicht in d Früegschicht übergange.
Wallonische Sprache
Wallonisch (Eigebezeichnig Walon) isch e Sprooch us dr Familie vo dr Langue d'oïl, wuu z Belgie, z Frankriich un im Nordweste vum US-amerikanische Bundesstaat Wisconsin gschwätzt wird. Es isch vu de französischsprochige Gmeinschaft vu Belgie als endogeni Minderheitesproch aaerkännt un isch z Belgie d'Minderheitesproch mit de meiste Bedüttig. An Variante gitt's in erschter Linie vier großi Dialäktgruppe un e Standardsproch. D'Sprächer heiße ùff Wallonisch walon-cåzant.
Härchumft vum Name
S Wort Walon goht ùffs zimlig alt gèrmanisch Wort Walh zruck, wuu – wie d Form Welsch im Alemannische – allgemein d'Sprächer vu keltische un romanische Sproche bezeichnet hät. S Wort sälber hät sich verändert un sii Definitionsberiich isch iigschränkt worre, während's anderi Bezeichnige mit de Zitt verdrängt hät. S Wort daucht zum erschte Mol im Jean de Haynin sinne Mémoires de Jean, sire de Haynin et de Louvignies ùff, wuu uss em Johr 1465 stammt un di romanischsprochigi Bevölcherig in de Burgundische Niderland bschribt. Di semantischi Bedüttig vum Wort hät sich noch de französische Bsetzig, em holländische Regime un de belgische Uuabhängigkeit no moll verändert un vu doo aa numme no di romanische Variatione z Belgie bezeichnet. Di dialektologische Undersüechige hän im 19. Johrhundert iigsetzt un langsam aagfange, zwüsche de wallonische Dialäkt z underscheide; sìì hän d'Bedüttig vum Wort deno ùff s Wallonisch im ängere Sinn iigschränkt.
Dialäkt
Es gitt in de Hauptsach vier Dialäktgebiet:
Wisconsin
Im US-amerikanische Bundesstaat Wisconsin gitt's um Green Bay umme e Region, wuu e Variation vum Namurerisch gschwätzt wird. Des goht ùff e Usswanderigswälle im 19. Johrhundert zruck: ab 1850 sin öbbe 15.000 uss de Umgebige vu Gembloux un vu Wavre ussgwandert, allerdings sin zimlig vyli vu-n-ene im Lauf vu de Reis umchuu. Di erschti Wälle hät sich im Norde vum Staat nidergloo, 80 Brozänt devuu z Kewaunee, z Door un z Brown. Obwohl hǜtt no rund zwanzigdausend Lütt Wallonisch schwätze, isch d'Sproch in de USA vum Usssterbe bedroht, wil si, obwohl si no rèlativ lebändig isch, chuum no vu junge Lütt Wallonisch gschwätzt wird. Allerdings zeige zahlriichi Ortsnämme de wallonisch Ursprung vu ihre Iiwohner: Brussels, Namur, Rosiere (de Rosières), Champion, Walhin, Grand-Leez.
Gschicht
E „Geburtsdatum“ aazgee isch nit möglig, nit numme wil d'Sproch nit vu einem Dag ùff de ander entstande isch, sundern au wil's devuu abhängt, wuu mer d'Geburtsstund aasetzt. De Louis Remacle hät nochgwise, dass di meiste hǜtt typische Veränderige vum Wallonisch zwüschem 8. un em 12. Johrhundert stattgfunde hän. Ab em zwölfte Johrhundert hätt sich s Wallonisch düttlig abzeichnet. Ums Johr 1600 umme isch s französisch Schribbsystem im wallonische Sprochruum iigfiehrt worre; nochdem mer sich übber d'Chluft zwüschem Französisch als gschribener un em Wallonisch als gsprochener Sproch bewusst worre isch. E wallonischsprochigi Literatur isch ùffchuu (hauptsächlig satirischi un underhaltsami Drivialliteratur), für offiziälli un formälli Gebiet isch abber s Französisch di einzigi Sproch blìbe.
Wallonisch isch bis zum Aafang vum 20. Johrhundert vu de Mehrheit vu de ostbelgische Bevölcherig gschwätzt worre, während d'Oberchlass un di bildeti Schicht Französisch gschwätzt hän. In de Bolitik un in vile wittere Brüef hät e Zweisprochigkeit gherrscht, während in de Ise- un Mineindustrii vor allem Wallonisch bruucht worre-n-isch. Gmeindröt hän sich vylmol in beide Sproche verständigt.
Abgränzig
Wäge de verspötete Abgränzige werre vylmol au anderi Regionalsproche vu Belgie fälschligerwiss em Wallonisch züedeilt, selbscht vu ihre eigene Sprächer.
Standardisierig
Sitt em Aafang vu de 1990er-Johr versüecht e Gruppe vu Schriftsteller un Widderbeläber, s Feller-Drankskriptionssystem widder iizfiehre. Es isch vu un für d'Dialektologe erfunde worre; de Zwäck isch gsìì, s sprochlig Erb z erhalte un d'Sproch besser undersüeche z chönne, d'Schaffig vu-n-ere moderne Sproch hät nit zu sinne Zyl ghört. Bim Fellersystem handelt's sich durchuss au um e gschribeni Sproch, wuubii di zahlriiche Variante (wuu sich d'Sprächer einewäg no übberregional verstönn) in de Schrift berucksichtigt werre – soo deet mer de Digraph ea wie in vea (Chalb) im Weste wie ia ussgsproche, im Oste degege wie-n-e langs e. Des Schribbsystem wird abber all nò nit vu alle Sprächer aaerkännt – zum eine, wil's numme eme chleine Deil vu de Bevölcherig übberhaupt bekannt isch, zum andere, wil regionali Variante ùff de Ebeni vum Wortschatz wenig berucksichtigt werre.
Iiordnig
Wallonisch ghört zu de Langues d'oïl un hèbbt sich vu denne vor allem durch sii latinische Archaismus un e starche gèrmanische Iifluss im Beriich vu de Phonetik, em Wortschatz un de Grammatik ab. Phonetisch gseh isch d'Sproch rèlativ alt, ihri jetzigi Form isch all no noch an derre vum Hochmittelalter.
Alphabet un Usssproch
S wallonisch Alphabet basiert ùff dem vum Französische un isch durch e a mit Kroužek ergänzt, wuu zum Bispil im Wort Årdene vorchunnt. Säll Sunderzeiche wird abber genauso wenig als eigene Büechstabe im Alphabet aaglüegt wie s é. Bim Büechstabiere werre fast übberall di gliiche Bezeichnige bruucht wie im Französische, numme wird s w wie im Dütsche We gsait un s y hät näbe i grec au de Namme Jott.
Iifluss ùffs Französisch
S Französisch hät e baar Ussdrück, wuu vum Wallonisch übbernuu worre sin. Si stamme hauptsächlig uss em Vokabular vu de Mine- un Iseindustrii. Näbe de Lehnwörter nännt mer e Wallonismus au e Merchmol vum Wallonische, wuu sich ùffs Französisch übberdrait, säi's ùff lexikalischer, phonologischer odder grammatischer Ebeni.
Eichen (Begriffsklärung)
Eichen (alem. Eiche, Aiche, Oeche) stoht für:
Eichen heiße folgendi Ort
Eichen heiße sälli Persone:
Lüeg au:
Geislingen (Zollernalbkreis)
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 43,9 % Landwirtschaftsfleche, 42,5 % Wald, 13 % Sidlongsfleche ond 0,7 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Geislenga gheret d Stadtdoel Bãẽsdorf (Binsdorf), Erla (Erlaheim) ond Geislenga.
Gschicht
Seit em 15. Johrhondert send en Geislenga zwei Ortsburge gnennt worde: vo dr Herre vo Bubenhofen (1404) un dr Sweninger Burghof (1490). Aus denne boede Burge hot sich s Ritterguet Geislenga entwicklet.
Verwaltong
Geislenga hot mit dr Stadt Balenga a Verwaltongsgmoedschaft vereibart.
Dr Schuldes ischt dr Oliver Schmid.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Geislenga ghert zom Schwäbisch.
Rädäbäng
Rädäbäng cha si
Largue (Ill)
D Làrg ìsch a Strom ìm Süda vum Elsàss (Frànkrìch). Sa ìsch 50,5 km làng, sa geht vu Owerlàrg bis uf Ìllfìrth, wo sa mìt dr Ìll zammakummt.
Geografii
D Qualla vu dr Làrg befìndet sìch z Owerlàrg, ìm Glàsbarg, àn'ra Heecha vu 500 m, nooch àn dr Schwitzer Granza. Dr Bàch geht dur dr Sundgàui, bi 28 Därfer, wia zum Beipiel Owersept, Nìedersept, Dàmmerkìrch, bis uf Ìllfìrth, wo-n'r a Nawafluss vu dr Ìll ìsch, àn'ra Heecha vu 250 m.
Ìn dr reemischa Zitt hàt's a Ort gaa, wo „Larga“ gheißa hàt; da Ortsnàmma hangt zamma mìt em Nàmma vum Bàch. Da Reemischa Ort ìsch ìn dr Gegend zwìscha d hìttiga Gmeina Frìesa, Làrgìtza, Owerlàrg un Mooslàrg gsìì.
Züeflìss
Noh ìhra Qualla ([47.455556_N_7.238889_E 47° 27′ 20″ N, 7° 14′ 20″ E]), hàt d Làrg 14 Züeflìss:
bis ìhra Mìndung mìt dr Ìll ([47.662777777778_N_7.2394444444444_E 47° 39′ 46″ N, 7° 14′ 22″ E]).
Hydrologii
Wo d Làrg mìt dr Ìll zammakummt, hàt d Làrg a mìttlera nàtiirliga Àbflussmanga vu 3,46 m³/s; s Izugsgebìet umfàsst do 277,1 km².
S Johr dura ìsch dia Àbflussmanga zìmlig unregelmaßig. Dr Strom ìsch àm strärkschta ìm Wìnter, zwìscha Dezamber un März.
D Àbflussmanga vu dr Làrg ìsch zwìscha da Johra 1969 un 2009 àn dr hydrologischa Stàtion vu Nìederspachbi gmassa worra.
Mìttlera Àbfluss (MQ) vu dr Làrg in m³/s, gmassa àn dr hydrologischa Stàtion Nìederspachbi Dàta üs da Warta vu da Johra 1969–2009 grachent
Bedretto
Bedretto (lombardisch Büdree) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Airolo im Bezirk Leventina.
Geografi
Bedretto lyt weschtli vu Airolo im Bedrettodal. Zue Bedretto ghere d Wyler Ossasco, Villa Bedretto (dt. Romig bzw. Romegg), Bedretto, Ronco Bedretto un All'Acqua. S Rothuus stoht z Villa Bedretto.
Gschicht
Bedretto isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1210 as Bedoledo. Scho in dr eltschte Urkunde wird Bedretto as sälbständigi Gmai gfiert. Anne 1227, wu in dr Dalschaft Leventina d Alpe ufdailt wore sin, het Bedretto e Nochberschaft bildet, aber kai aigeni Alp iberchuu. Im nämlige Johr wird Gmai au as sälbstständigi Pfarrei gnännt.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Bedretto isch dr Diego Orelli.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Wel d Lyt friejer scho nit hän chenne läbe vum Buure, hän si mieße saisonal uuswandere go z Italie oder z Frankrych as Maronibroter, Chellner oder Huusdiener z schaffe.
Hite het d Gmai nume no wenig Yywohner, zum greschte Dail Seniore. S Dal isch in dr Wintermonet vimol vu dr Ussewält abgschnitte un bietet kai Arbetsmegligkaite, wäge däm wandere di Junge ab. No dr Volkszellig vu 2000 isch Bedretto d Gmai in dr Schwyz mit em hechschte Aadail an iber 65-jehrige.
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Bedretto ghert zum Ticinese.
Langenenslingen
Ẽslenga (dt. Langenenslingen) isch a Gmoed em Landkreis Bibra en Bade-Wirttaberg.
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 45,2 % Landwirtschaftsfleche, 47,3 % Wald, 6,4 % Sidlongsfleche ond 1,2 % sonschticher Fleche.
Gmoendsgliderong
Zue Ẽslenga gherad d Ortsdoel Langenenslingen, Andelfingen, Billafingen, Dürrenwaldstetten, Egelfingen, Emerfeld, Friedingen ond Wilflingen.
Gschicht
Ẽslenga isch zom erschta Mol gnannt wora anna 935.
Verwaltong
Ẽslenga hot mit dr Stadt Riadlenga ond de Gmoida Aedenga, Alda, Dirrmadenga, Õlenga ond Uddaweiler a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Schultes isch dr Andreas Schneider.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Ẽslenga ghert zom Mittelschwäbisch.
Basler Rappenkrieg
Ursache
Zwüsche 1586 und 1589 si d Priis für d Landwirtschaftsprodukt wägem Bevölkerigswachstum, dr Güeterzersplitterig, dr Ressourceverknappig und ere Klimaverschlächterig im Zug vo dr sogenannte Chliinen Iisziit uf e historische Höchststand klätteret. Aber au ussepolitisch hai sich d Rahmebedingige veränderet, wil sit der Reformation und dr Gegereformation konfessionelli Spannige s Verhältnis vo de einzelne Ort vo der Alten Eidgenosseschaft unterenander belastet hai.
1575 het dr Jakob Christoph Blarer vo Wartesee, der Fürstbischof vo Basel, d Rekatholisierig vom Birseck vorwärtsdriibe und het sich 1579 mit de katholischen Ort vo der Eidgenosseschaft verbündet. So het er us siim Verhältnis zu Basel e gsamteidgenössischi, konfessionelli Frog gmacht. Im Badener Vertrag vo 1585 het sich Basel müesse verpflichte, em Bischof für die definitivi Abdrätig vo de Pfandschafte 200.000 Gulde (hützudag were s öbbe 7.5 Millionen Euro) z zahle, wenn s nit siis stedtische Untertanegebiet het welle verliere.