cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kanton Säntis
Gschicht
Dr erst Entwurf vo dr helvetische Verfassig vom Früehlig 1798 het vorgseh, ass d Fürstabtei Sanggale und d Stadt Sanggale zsämme dr Kanton Sanggale wurde bilde. Die ehemolige Gmeine Herrschafte Rhiidaal, Uznach, Rapperswil, Gaster und Sargaas und d Underdanegebiet vo Glarus und Züri, Wärdebärg und Sax-Forstegg, hätte sölle zum Kanton Sargaas zsämmegfasst wärde, d Kantöön Glarus und Appezäll wäre sälbständig bliibe. Wo sich d Landsgmeindkantön gweigeret hai, die helvetischi Verfassig freiwillig aznäh, het me se zerst gwaltsam underworfe und denn d Gebiet neu verdeilt, mit em Ziil, s Stimmegwicht vo de widerspänstige Kantöön in dr Helvetische Republik z minimiere. Us däm Grund het me die neue Kantöön Linth und Säntis bildet, wo ehemoligi Underdanegebiet, wo als politisch zuverlässiger gulte hai, die konservativi Bevölkerig vo de Altkantön Glarus und Appezäll dominiert hai.
Mit dr Mediationsakte vo 1803 hai die beide Appezäll ihri Souveränität wider übercho und dr noi Kanton Sanggale isch bildet worde, wo d Rästgebiet vo de Kantöön Säntis und Linth vereinigt het.
Administrativi Gliiderig und Demographii
Dr Kanton Säntis het öbbe 141'000 Iiwohner gha und isch in 13 Distrikt iideilt gsi :
Literatur
Markus Kaiser: ''Es Werde St. Gallen. Revolution, Helvetik, Mediation und Kantonsgründung 1793–1803''. St. Gallen 2003² ISBN 3-908048-42-7
Uhldingen-Mühlhofen
Ulldinge-Milofe (dt. Uhldingen-Mühlhofen) isch e Gmond im Bodeseekrais z Bade-Wirtteberg. D Gmond hot Iiwohner (Stand: ).
Gmondsgliiderig
Zue Ulldinge-Milofe ghere d Ortsdoal Unterulldinge, Oberulldinge un Milofe.
Gschicht
Ulldinge-Milofe isch entstande am 1. Jänner 1972 dur dr Zämmeschluss vu dr Gmaine Unterulldinge, Oberulldinge un Milofe.
Ulldinge isch zum erschte Mol gnennt wore anne 1058 als Oweltinga/Ouweltingen, Milofe anne 1165 als Mulnhoven.
Doris Haas-Schlegel
D Doris Haas-Schlegel (* 1936 as Doris Schlegel) isch e dytschi Haimetautoori.
Uhldingen-Mühlhofen
Verwaltig
Ulldinge-Milofe het sich mit dr Stadt Meerschburg un d Gmaine Daesedorf, Hagnao un Stette zum Gmaiverwaltigsverband „Meersburg“ mit Sitz z Meerschburg zämmegschlosse.
Doris Haas-Schlegel
Lääbe
D Doris Schlegel isch as jingscht Chind vu dr Familie in dr Jahnstrooß z Sanderge ufgwagse. Vu 1943 bis 1947 isch si in irem Haimeoort uf d Robert-Gerwig-Schuel gange un derno bis anne 1951 uf s Progimnasium. Derno isch si fir ai Jo ruf d Chochschuel. Ab 1952 het si bi dr Firma Kundo Tächnischi Zaichneri gleert mit Schwäärpunkt Explosioonszaichnige un Perschpektiive fir Batäntzaichnige. D Uusbildi het si mit eme Bryys an dr Induschtry- un Handelschammere abgschlosse. Anne 1967 het si dr Christian Haas ghyroote un isch ai Joor speeter us em Beruef uusgschiide go no dr Chinder luege. Wu d Chinder us em Huus gsii sin, het si vu derhaim uus au wider fir Fiirme un Batäntaawält zaichnet.
Uhldingen-Mühlhofen
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 2006: 1 2006: WASG, seit 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialäkt vu Ulldinge-Milofe ghert zum Bodeseealemannisch.
(16) Psyche
D' (16) Psyche isch e Asteroid ussem Asteroiden-Hauptgürtel, wo am 17. April 1852 vum Annibale de Gasparis entdeckt worre isch. Daift worre isch dr Himmelskörper uf d'Psyche, d'Ehefrau vum grichische Gott Eros.
D'Psyche beweggt sich ime Abstand vu 2,5124 (Perihel) bis 3,3273 (Aphel) astronomische Eiheite, in öppe 5 Johre um d'Sunne. D'Bahn isch 3,0954° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,1395.
Mit eme Durmesser vu 250 km isch d'Psyche ein vu dr grösste Asteroide im Hauptgürtel. Si besitzt e relativ hellei Oberflächi mit ere Albedo vu 0,12. In 4 Stunde un 12 Minüte rotiert si um die eige Ax.
Radarbeobachtige lege e Zämmesetzig us Iise un Nickel noh. Im Gegesatz zue andere metallische Asteroide (M-Typ), sin keini Indizie fer Wasser bzw. Wasseriis entdeckt worre, was d'Hypothese undermurt, dass es sich bi dr Psyche um dr Chern vume grössere Körper handelet, wo bi ere Kollision freiglegt worre isch. Mer nimmt a, dass sich die Kollision in dr Früehzitt vum Sunnesystem muess ereignet ha, wil mer keini Körper uf ähnliche Bahne wie d'Psyche chennt, was in so eme Fall eigetlich z'erwarte wär. D'Psyche ghört aber keinere Asteroidefamilie a.
Lueg au: Liste vu dr Asteroide
Hône
Hône (frankoprov. Vión-a, töitschu Ounu) isch e Gmai in dr autonome Provinz Augschtdal z Italie.
Hône ghert zue dr Gmainschaft Unité de communes Mont-Rose.
Geografi
Hône lyt im am Yygang vum Vallée de Champorcher.
Zue dr Gmai ghere d Wyyler Champcorcher, Charvaz, Biel, Courtil, Gorbelou, Priod, Valleilles, Barge, Roncs, Pourcil, Folliasse, Vermy. Nochbergmaine sin Arnad, Bard, Donnas un Pontboset
Gschicht
Dr Grinder vum Huus Savoyen, dr Humbert I mit dr wysse Händ, het anne 1025 s Augschtdal as Leeche griegt. Mid Uusnahme vun e baar Johr (1691, 1704–1706, 1798–1814 zue Frankrych) het s Augschtdal derno zem Huus Savoyen gheert bis anne 1946, d. h. bis dr letscht italienisch Chenig abdankt ghaa het. Wu s italienisch Chenigrych anne 1861 grindet woren isch, isch s Augschtdal zue dr Provinz Turin chuu. Anne 1927 isch s derno ne aigestädnigi Provinz wore. Im Faschismus isch di franzesisch Sproch verbote wore un s het e starki Italienisierigsbolitik gee. Vu 1939 bis 1945 het Hône dr italienisiert Name Ono drait. Noch em Zweede Wältchrieg het s Augschtdal anne 1948 e autonome Sonderstatus griegt.
Politik
Dr Burgermaischter vu Hône isch dr Luigi Bertschy.
Bühl BE
Büeu (amtlech Bühl BE) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Seeland im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Büeu isch es Dorf im Nordweschte vom Bärner Seeland. D Gmeindsflächi bsteit us 89,6 % langwirtschaftlecher Flächi, 3,7 % Waud, 6,4 % Sidligsflächi u 0,3 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Hermerige, Chapele, Wauperswiu u Epse.
Gschicht
Büeu isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1261 aus Bule. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Nidou ghört.
Religion
80,2 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 9 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 25,7 %, CVP 1,0 %, EVP 2,3 %, FDP 6,6 %. GLP 5,2 %, GP 4,8 %, SP 10,4 %, SVP 37,5 %, Suschtigi 6,5 %.
Gmeindspresidänt vo Büeu isch dr Werner Krebs (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 0,4 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 389 Ywohner 95,1 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 2,6 % Französisch u 0,3 % Italienisch.
Russin
Russin (frankoprovenzalisch [] ) isch e bolitischi Gmai im Kanton Gämf in dr Schwyz.
Geografi
Russin lyt uf ere Hechi iber em rächte Stade vum Rottu. Zue dr Gmai ghere s Dorf Russin un d Wyler Verbois, La Chaumaz un Les Baillets. Dr Bann umfasst 53 % landwirtschaftligi Flechine, 21 % Wald, 8 % Sidligsflechine, 6 % Vercheersflechine un 8 % Gwässerflechine.
Nochbergmaine sin Satigny, Aire-la-Ville, Cartigny un Dardagny.
Gschicht
Russin isch zum erschte Mol gnännt wore um 1100 as Russino un Rucins (1217 Russins).
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch anne 2011 bi 26,3 % gläge.
Religion
43,6 % vu dr Yywohner sin anne 2000 reformiert gsi, 21,9 % remisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrotswahle 2011 het s des Ergebnis gee: FDP 24,3 %, CVP 11,3 %, GLP 6,8 %, GP 13,9 %, MCR 7,7 %, SP 11,0 %, SVP 16,9 %, Sunschtigi 8,1 %.
Gmaindspresidänt isch dr Alain Hutin (Stand 2012).
Sproch
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 392 Yywohner 340 Franzesisch as Hauptsproch aagee, 15 Dytsch, 4 Italienisch un 33 anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Zweites Bulgarenreich
S Zwäite Bulgarische Riich isch e Staat zwüschen em Balkangebirg und dr Donau gsi, wo vo 1186 aa existiert het und im 14. Joorhundert in meereri Däilriich zersplidderet und denn vo de Osmane erooberet worden isch.
Gschicht
1185 häi d Brüeder Asen und Peter en Ufstand gege s Byzantinische Riich aagfange, wo 1186 zur Errichdig vom Zwäite Bulgarische Riich gfüert het, wo vo Byzanz im Friidensverdraag vo Lowetsch anerkennt worden isch. Wil die erste Herrscher us em Huus Asen gstammt häi het men em Riich am Aafang au „Riich vo de Asene“ oder „Asenideriich“ gsäit. S Zentrum vo dr Bewegig isch d Stadt Tarnowo gsi, wo denn die vierti Hauptstadt worde isch. In de Joorzäänt druf het Bulgarie d Schwechi vom Byzantinische Riich chönne usnütze, wo s noch dr Eroberig vo Konstantinopel dur d Latiiner 1204 in meereri Däilstaate usenander gheit isch.
Zwüsche 1197 und 1207 isch dr Kalojan, dr jüngeri Brueder vom Peter und vom Asen, Zar vo Bulgarie gsi. Er het milidäärisch Erfolg gha, wo dr Staat gsicheret häi. Wo Byzanz sich im Land het welle iimische, het dr Zar e Bund mit em Babst Innozenz III. abgschlosse. Bulgarie hätt sölle römisch-katholisch wärde, und drfür het dr Kalojan dr Ditel „Rex“ übercho. Dä Bund het aber nume churz ghebt. Im Kalojan sini Drubbe si gege d Ridder vom Vierte Chrüzzuug in s Fäld zooge und häi am 14. April 1205 e Däil vo dr Chrüzridderarmee in dr Schlacht vo Adrianopel gschlaage und häi dr Kaiser vom Latiinische Kaiserriich Balduin vo Flandere gfangegnoo. Dr Zar Iwan Asen II. het vo 1218 bis 1241 regiert. Er het e Räije vo milidäärische Erfolg gha und isch diplomatisch seer gschickt gsi. Er het am 9. Merz 1230 d Schlacht vo Klokotniza gwunne und het schliesslig über e groosses Territorium zwüschen em Schwarze Meer im Oste, dr Adria im Weste, em Egeische Meer im Süde den Karpaten und em Fluss Dnestr im Norde und Nordoste gherrscht. Bulgarie isch die sterksti Macht uf dr Balkanhalbinsle gsi. As Zäiche für si Siig het dr Iwan Asen d Chille vo de Häilige 40 Mertüürer in sinere Hauptstadt Weliko Tarnowo lo baue.
Vo 1261 aa, wo d Byzantiner Konstantinopel zruggerooberet häi, het s immer wider Komflikt mit Byzanz gee, aber au mit Ungarn, und sit em Ändi vom 13. Joohundert isch an dr Westgränze Serbie en ärnsthafte Konkurränt vom Bulgarische Riich worde. Im 14. Joorhundert het sich s Bulgarische Riich in meereri Staate und Fürstedümer gspalte, wo vonenander unabhängig gsi si. S grösste vo deen isch s Köönigrich vo Tarnow gsi, e bitz chliiner si s Köönigriich vo Widin und s Fürstedum Dobrudscha gsi und in de Rhodope und in Makedonie het s non ebaar chliini Fürstedümer ghaa. Die Chliistaate häi under sich und gege d Byzantiner, d Ungare, d Serbe, d Venezier und d Genuese Chrieg gfüert.
1354 häi die Ottomanische Türke in Öiropa Fuess gfasst und die gschwechte bulgarische Staate häi sich kuum me chönne weere. 1362 häi d Ottomane Plowdiw (Philippopolis) erooberet und 1382 Sofia. Denn häi si 1389 d Serbe bi Kosowo Polje gschlaage und häi 1393 aagfange Tarnow z belaagere, wo si noch drei Möönet iignoo häi. Dr bulgarisch Zar Iwan Schischman het sich im osmanische Sultan Bayezid I. underworfe und isch si Wassall worde. 1395 het en dr Sultan lo hiirichde. 1396 si d Türke im Köönigriich vo Widin iigfalle und das isch s Ändi vom letschte unabhängige bulgarische Staat gsi.
Kultuur
Die bulgarischi Kunst in dere Zit wird vo dr Schuel vo Tarnowo representiert. D Archidektuur, Kunst und Litratuur, Muusig und s gäistlige Lääbe häi sich entfaltet under de Asenide. Noch em Fall vo Bulgarie si bulgarischi Schriftgleerti, Archidekte, Mooler und Bauhandwärker us de Gebiet vo Tarnowo, Widin, Dobrudscha in d Länder zringsume usgwanderet und häi dört groosse Iifluss uf die kulturelli Entwicklig gha, so in Serbie, dr Walachei, dr Moldau, Transsilvanie und Russland.
Pfyfferhuus
S Pfyfferhuus isch es Huus z Wettige gsi, wo am Aafang vom 20. Johrhundert bauet worde-n-isch. Es isch in de Nöchi vom Bahnhof gstande und noch em Bau isch di erschti Poscht vo Wettige dinne gsi. Im 1934 het de Ivo Pfyffer s Huus übernoh und zu ere Apiteek umbauet. Sither het s Huus de Name Pfyfferhuus gha. S Huus het im Kurzinventar vo de Kulturgüter vo de Gmeind Wettige gstande, isch aber im Sommer 2013 abgrisse worde.
Gebäud
S Gebäude isch im Stil vo eme änglische Landhuus baued gsi. Bis zum Abriss het me no chönne erkänne, dass es es ehemoligs Poschtgebäude gsi isch, will sich am Gländer vom Balkon im erschte Stock Poschthörner befunde hei. D Villa het sich dur d Dacherker, s Iisegländer im Jugedstil und d Dekoration uszeichnet.
S Huus isch vo de Firma KMP Architektur AG kauft und abgrisse worde. Im Spotjohr 2014 hei d Arbeite an eme noie Bürogebäud aagfange.
Albrecht III. (Österreich)
Albrecht III. (* 1349/1350 ds Wien; † 29. August 1395 uf em Schloss Laxenburg, Nideröstriich), gnennt Albrecht mit em Zopf, Graf vo Habsburg (Albrecht VII.), isch Herzog vo Östriich (1365–95) gsi. Sis Sinnbild isch en Globus mit em Wahlspruch "Ni adspicit non adspicitur" gsi.
Eltere
Dr Albrecht III. isch am 9. September 1349 oder 1350 uf d Welt cho, as Sohn vom Herzog Albrecht II. und dem sinere Gmahlin Johanna vo Pfirt, Tochter vom Graf Ulrich III. Die Ehe isch 15 Jahre chinderlos blibe, aber schliesslich häi si doch vier Söhn und zwei Töchtere becho.
Ufteilig vo dr Macht
Dr Albrecht II. het scho 1355 e habsburgischi Huusordnig erlo, noch dere d Söhn gmeinsam und gliichberechtigt d Regierigsgschäft hend füere müese. Wo er am 20. Juli 1358 gstorbe isch, het dr Ältischt, dr Rudolf IV., allei d Regierig übernoh, wil die drüü jüngere Söhn minderjöörig gsi si. 1364 het er sich entschlosse, di Rudolfinischi Huusordnig z erlo, wonach di habsburgische Länder gmeinsame Bsitz vo allne Brüeder gsi sind. Es Dokument, wo d Underschrifte vo allne drü Brüdere zeigt (dr zweitältischti, dr Friedrich III., isch scho 1362 gstorbe), isch dr berühemti Gründigsbrief vo dr Wiener Universität 1365.
Scho wenigi Monat später aber isch dr Rudolf IV. überraschend gstorbe im Alter vo 25 und di zwei Brüeder Albrecht III. (15 odr 16 Jahr alt) und Leopold III. (14 Jahr alt) hend sich d Regierigsgeschäft teilt. Di formelli Belehnig isch dur e Kaiser Karl IV erfolgt. Dr Albrecht III. as dr elteri het di führendi Rolle i dr gmeinsame Regierigstätigkeit ghaa, was bi de überliiferte Underschiid im Naturell vo de beide Brüeder – dr Albrecht wird als bsonne, dr Leopold hingege as ehrgizig und tatedurstig beschribe – bald zu immer grössere Spannige gfüert het.
1373 hend si d Verwaltig vo de Besitztümer under sich ufteilt. Schliesslich isch, wohl au zum en offene Kampf z verhindere, sowohl d Regierig as au dr Bsitz vo de habsburgische Ländereie teilt worde: Im Nüberger Teiligsvertrag (benennt nach em ehemalige Chloschter Nüberg im Mürztal), wo si 1379 gschlosse häi, het dr Albrecht für sich ds eigentliche Östrich ob und under dr Enns (ohni d Gegend vo dr Wiener Nüstadt) inklusiv em Salzchammerguet übercho, während dr Leopold d Steiermarch, Kärnte, ds Tirol und di schwäbische Bsitzige übercho het. Drmit isch au d Teilig vo de Habsburger i e Albertinischi und e Leopoldinischi Linie fixiert worde.
Dr Leopold isch unerwartet im Jahr 1386 i dr ufsehenerregende Schlacht bi Sempach gfalle: Ds Ritterheer vo de Habsburger, wo nach klassisch mittelalterliche Muschter operiert und sich hauptsächlich uf di starchi Kavallerii gstützt het, isch vo dr taktisch schlau gfüerte eidgenössische Infanterii vernichtend gschlage worde. Vo da a het dr Albrecht as Vormund für di minderjährige Chinder vom Leopold bis zu sinem Tod alli habsburgische Gebiet allei verwaltet.
Ehene und Sohn
Im Sinn vo dr mittelalterliche Hüratspolitik het sich dr Albrecht 1366 mit dr damals erscht achtjährige Elisabeth vo Luxeburg-Böhme, dr Tochter vom Römisch-Dütsche Kaiser und Böhmische König Karl IV verhüratet. Glichzitig isch en Erbeinigigsvertrag mit de Luxeburger gschlosse worde. D Elisabeth isch 1373 im 16. Lebensjahr chinderlos gstorbe.
1375 het d Hochzit mit dr Beatrix vo Zollere (* 1362; † 10. Juni 1414) stattgfunde, dr Tochter vom Friedrich V., Burggraf vo Nürnberg. 1377 het si iire einzig Sohn, dr Albrecht IV. gebore. D Beatrix het ihre Maa um vili Jahre überlebt und het ihri Witwejahr vor allem i dr alte Burg z Frystadt und z Perchtoldsdorf bi Wien verbracht, wo si au gstorbe isch.
Üsseri Konflikt
Glücklicher het sich d Situation i dr Gegend vo dr Windische Mark und z Istrie gfüegt: Mit em Albert III. isch 1374 di istrischi Linie vo de Görzer Meinhardiner usgstorbe und entsprechend em bestehende Erbvertrag het sich ds Herrschaftsgebiet vo de Habsburger jetzt bis zur Adria erstreckt.
As bsundrigs Undernehme muess dr Chriegszug vom Albrecht im Jahr 1377 i d Gegend vom spätere Preusse gege di heidnische Litauer und Samogite erwähnt werde, wo wohl hauptsächlich wege dr Ehr gfüert worde isch. Dr Leopold het 1375 dur e Chauf d Grafschaft Montfort-Feldkirch und dr gröscht Teil vom Bregenzerwald erworbe und het drmit dr Grundstei gleit, dass ds hütige Vorarlberg zu Östriich ghört. Wo er no witeri Gebiet am Oberrhy und in Schwabe kauft het, hend sich di dörtige Städt 1379 und 1381 erhobe. Erscht es Bündnis mit Schwizer Städt (Luzern und Züri) het ihne denn dr gwünschti Erfolg bracht und het für d Habsburger 1386 zur Katastrophe vo Sempach gfüert. Dr Albrecht het versuecht d Machtposition im hütige Südweschdütschland, wo verloore gange isch, wider zrüggzgwünne, was im 1388 in dr Schlacht bi Näfels au e grossi Niiderlag ibracht het. Dr Albrecht isch 1389 zu emene siibejährige Waffestillstand mit eme entsprechende Gebietsverlust zwunge worde, was glichzitig dr Anerkennig vo de Eidgenosse entsproche het. Dr Waffestillstand isch bevor er abgloffe isch um 20 Jahr verlängeret worde.
Im Zug vo schwere Usenandersetzige im Dütsche Rych um dr unfähig und glücklosi König Wenzel sind am Albrecht selber Ambitione uf de Königsthron nachgseit worde. Er isch zmitzt i de Vorbereitige vo emene gmeinsame Chriegszug mit em Jobst vo Mähre und em ungarische König Sigismund gegen e Wenzel gstorbe.
Bedütig im Innere
Trotz dass die finanzielli Laag wäge de Chriegszüg schwiirig gsi isch und d Händel zwüsche de Brüeder s Lääbe nid liichter gmacht hei, het sini Regierig as wohltätig für ds Land gulte. Was dr Usbu vo dr Infrastruktur betrifft, het er sich wie sin Brüeder und Vorgänger Rudolf IV. a Prag orientiert, wo under em Kaiser Karl IV. sis goldige Zitalter erlebt het. Erwähnt wärde sött au no sini engi Beziehig zu Ungarn, was er dadurch usdrückt het, dass er sis Haar nach dr spezielle Art wom ungarische Zopforde treit het. Dr Albrecht het sich mit emene Chreis vo Wüsseschaftler und Künstler umge. Aber au er selber isch en Glehrte gsi, bsundrigs en tüchtige Mathematiker, aber au en Astrolog. Er het d Übersetzige vo mehrere latinische Werch i di dütsch Sprach veralasst und ds ältischsti Buech, wo für d Nationalbibliothek nachwisbar isch, es Evangeliar mit wertvolle Buechmalereie, wo 1368 gschriibe worde isch) stammt us sinem Bsitz. Au ds umfangrichschte östrichische Gschichtswerch vo dem Jahrhundert (1394 vom Leopold Steinreuter verfasst), isch vo ihm initiiert worde und het no vil später ds Gschichtsbild im Land beiiflusst.
Dr Albrecht hät dr Usbu vom Stephansdom, wo dr Rudolf IV. aagfange hät, fortgsetzt.
Vo gröschter Bedütig isch sis Engagement für d Erwiterig und Erhaltig vo dr 1365 gründete Universität: Nur wenigi Monat nachdem dr Rudolf IV. d Alma Matter Rudolphina gründet het, isch er gstorbe. Fascht isch dr Stiftigsbrief vo 1384, wo dr Albrecht veralasst hät, enere Nügründig glichcho. So het er im gliche Jahr d Bewilligung vom Papst Urban VI. überchoo e theologischi Fakultät z gründe; ohni die het d Universität nöd als vollwertig betrachtet werde chönne. Und dr Albrecht het 1385 ds Herzogskolleg gstiftet, ds Collegium ducale, wo ds erste eigentliche Universitätsgebüdi worde isch. D Uni Wien isch damals mit im Ganze meh als 3600 Inskribierte vo 1377 bis Ende vom Jahrhundert es Zentrum vo dr Wüsseschaft mit Usstrahlig i gsamte osteuropäische Ruum gsi. Dr Albrecht het d Konflikt a dr Pariser Universität, wo wegen em grosse Schisma usbroche sind, gnutzt, um namhafti Professore nach Wien z beruefe, drnebe sind renommierti Chräft au us Süddütschland und Ungarn agworbe worde.
Dr Albrecht het innepolitisch e dütlichi Stärchig vo dr Stellig vom Landesfürscht erreicht und het drmit wesentlich drue buitreit, dass Östriich zum e Staat worde isch. I dem Zämehang isch d Schaunberger Fehd erwähnenswert: Lokali Grafe hend eigeni Herrschergwalt uf ihrem Territorium welle überchoo, und das het dr Herzog Albrecht verhindert. Eso isch ds Land ob dr Enns (hütigs Oberöstriich) bis zum Husruck usdehnt worde.
Tod und Nachfolg
D Burg z Laxenburg bi Wien isch scho vo sinem Vater erworbe worde und vom Albrecht III. zum Jagdschloss usbut worde, und dört isch er am 29. August 1395 gstorbe. Di letschti Ruhestätt vom Albrecht isch d Herzogsgruft im Wiener Stephansdom. Sin Nachfolger as Herzog vo Östrich isch sin Sohn Albrecht IV. worde, wo d Regierig aber bald mit sine Cousins us dr Leopoldinische Linie teilt het. Die Albertinischi Linie vom Huus Habsburg, wo uf e Albrecht III. zruggaat, isch 1457 mit em Tod vom Ladislaus Postumus erlosche.
Gaußsches Eliminationsverfahren
S Gauß-Verfahre oder s Eliminationsverfahre vom Gauss isch en Algorithmus im mathematische Deilgebiet vo dr lineare Algebra und dr Numerik. Es wird brucht zum lineari Gliichigssystem z löse. Es fuesst uf elementare Umformige, wo zwar s Gliichigssystem ändere, aber d Lösig erhalte. Eso isch s möglig jedes Gliichigssystem uf Stuefeform z bringen, so dass mä dur ei Elimination von ere Unbekannte noch dr andere d Lösig cha uusefinde oder d Lösigsmängi cha abgläse wärde.
D Zahl vo de Operatione wo s brucht isch bin ere n\times n-Matrix vo dr Grössenornig n^3. In siiner Grundform isch dr Algorithmus aafellig für Rundigsfähler, aber mit chliine Abändrige (Pivotisierig) isch er für allgemeini, lineari Gliichigssystem s Standardlösigsverfahre und isch e Deil vo alle wäsentlige Programmbibliotheke für numerischi lineari Algebra wie NAG, IMSL und LAPACK.
Beispiil
X-3Y+2Z=-4
-X+Y+3Z=11
Lösungswääg
Lösung:
Zerscht d Vorwärtselimination. Mä loot die ersti Ziile lo stoh:
zellt die ersti und dritti Ziile zämme (-5Y + 4,5Z = -6,5) und subtrahiert vo däm 2,5 mol die neu zweiti Ziile (-5Y + 12,5Z = 17,5) was e nöji dritti Ziile git:
8Z = 24
d. h. Z=3.
Denn chunnt s Ruckwärtsisetze. Mä ersetzt Z in dr zweite Ziile mit 3 und bechunnt
das macht Y=4. Die ersti Ziile wird zu
d. h. X=2.
Alban Spitz
Dr Alban Spitz (* 6. April 1906 z Meisele; † 20. Jänner 1996 z Rhyfälde) isch e dytsche Mooler, Zaichner, Holzschnyyder, Glasmoler un Autor vu chunschtfilosophische Schrifte un alemannische Dialäkttäxt.
Lääne un Wäärch
Dr Alban Spitz isch dr Suh vum Buur un Schmiid Hermann Spitz (1863–1948) un syre Frau Anna geb. Lützelschwab (1871–1942) gsii. Är isch z Meisele uf em Dinkelbärg uf d Wält chuu un ufgwachse.
Scho in syre Volksschuelzyt z Meisele vu 1912 bis 1920, wun er vu sym Lehrer Heinrich Eckert im Zaichne gferderet woren isch, het er bschlosse, ass er mol Chunschtmooler will gee. Dr Vater het aber welle, ass er e Handwärch lehrt, wäge däm het er 1921 e Moolerlehr in dr Firma August Kempf z Waldshuet aagfange, wun er 1924 abgschlosse het. Wägere Chranket isch er 1925 z Meisele blibe. Im Johr druf het er as Gsell z Waldshuet bim Chilchemooler Bertsche gschafft, unter anderem het er Ufdreeg z Dodtnau, z Wiechs un uf em Notschrei ghaa.
Ab 2. Novämber 1926 het er an dr Charlsruer Chunschtschuel aagfange mit eme Zaichenstudium, zeerscht bim Georg Scholz, wun er e baar chlaineri Eelbilder gmoolt het, 1927 derno bim Ernst Würtenberger (Holzschnitt) un bim Karl Hubbuch (Zaichne).
Ab 1928 het dr Spitz as freie Chinschtler gschafft. Sy vylfältig Wäärch cha mer in e baar Periode vum Schaffe glidere. Zeerscht het er vor allem Holzschnitt gmacht, het aber au bi dr Eltere hälfe buure. Anne 1930 sin bim Chunschtverain z Fryybeg zum eerschte Mool Aarbede vum Spitz uusgstellt wore. Vu 1940 bis 1945 het er as Fliegerabwehrsoldat z Dytschland dient, vu 1945 bis 1946 isch er in Chriegsfangeschaft z Ungarn un z Rumänie gsii. Wun er retuur chuu isch uf Meisele het er si in dr Noochriegsjohr um 1950 zeerscht Aquaräll gmoolt.
Anne 1948 het er d Antonie Hirtle (uf d Wält chuu am 2. Septämber 1923) ghyrote, am 18. Augschte 1953 derno d Tina Forkel (1908–1978) vu Sonneberg (Diiringe). Anne 1954 het er Hinterglasbilder gmacht, ab 1956 het er derno schwärpunktmäßig Eelbilder gmoolt. Anne 1959 sin e baar Monotypie (Aimoldruck) un Zaichnige entstande, ab 1980 au chlaineri abschtrakti Eelgmäld. Mer chännt vor allem syni in duuschtere Bruun- un Grienteen ghaltene Schwarzwaldlandschafte un -aasichte, vylmol Dimmeri-, Mondliecht- un Nääbelszenerie. E Vorbild vum Alban Spitz isch dr Schwarzwälder Mooler Hans Thoma gsii.
Anne 1978 het dr Spitz d Johann-Peter-Hebel-Plakette iberchuu. In sym Haimetdoorf isch postum d Alban-Spitz-Halle noch em gnännt wore. E baar greeßeri Uusstellige hän sy Wäärch gwirdigt, zlescht zue sym 100. Geburtsdag anne 2006 z Löörech („Alban Spitz – Ölbilder und Holzschnitte“, Museum am Burghof, Hebelsaal), z Meisele („Alban Spitz und sein vielseitiges künstlerisches Schaffen“, Dinkelbergmuseum) un z Rhyfälde („Alban Spitz – Heimat und Moderne. Seine Lehrjahre in Karlsruhe“, 17. Septämber 2006–29. April 2007, Stadtmuseum im Huus Salmegg). Sy umfangrych Wäärch isch bis hite noonig vollständig ufgschafft. Sy Nooloss (dodrunter e baar hundert Gmäld, Zaichnige un Holzschnitt, umfangrych Dagebuechbänd un Fotografie) het hit s s Dreiländermuseum z Löörech. Mit dr Sammlig vu regionaler Chunscht in däm Museum het si dr Spitz scho zueLäbzyte intänsiv ussenandrgsetzt. E chlaine Dail vu syne Wäärch isch verstrait in Privatbsitz.
Kleiner Rat (Basel)
Dr Root vo dr Stadt Basel - 12. bis 14. Johrhundert
Dr Root vo dr Stadt Basel isch im 12. Johrhundert entstande. 1118 isch er zum erste Mol urkundlig erwähnt worde und isch sit öbbe 1180 as Usschuss ufdräte, wo sälbständig ghandlet het. Dr Kaiser Friedrich II. het em Root vo dr Freie Riichsstadt 1212 s Rootsprivileg gee - das aber scho 1218 widerrüeft. Vo denn aa isch dr Root lengeri Zit vom Basler Stadtherr, em Bischof vo Basel witgehend abhängig gsi. Ursprünglig isch dr Root au Grichtshoof gsi und vom ene Vogt gläitet worde. Spööter isch no e Schulthäiss as dr stedtisch Richder drzue choo.
Vo 1248 isch dr Root jedes Johr neu bsetzt worde und 1252 het dr Bischof Berthold vo Pfirt dr erst Bürgermäister as Vorsitzende vom Root iigsetzt und schon e baar Joor spööter het dr Vogt nume no in dr Rächtssprächig e Rolle gspiilt. D Wahl vo de Rootsmitgliider isch spötistens sit 1263, wo dr Bischof Heinrich III. vo Nöijeburg mit dr «Handfesti» die stedtischi Verfassig und s Stadträcht greglet het, bis in d Einzelheite festgleit.
S Kieserkollegium
Dr alti Root het, won er abdräte isch, jewiils zwei Dienstmanne vom Bischof und vier aagsehni Bürger gwehlt. Die Gruppe het zwei Domherre as witeri Rootsmitgliider gwehlt. Die acht Rootsherre hai s Kieserkollegium bildet, wo d Ufgoob gha het, am 24. Juni vo däm Johr zwölf witeri Rootsherre, vier Ritter und acht Burger, die sogenannte Achtburger, in Root, und e witere Ritter zum Bürgermeister z wehle. Die neue Rootsherre hai vor em Bischof in ere jöhrlige Zeremonii uf em Münsterplatz e Dreueid abgleit. Bis 1521 het sich so dr Root dr Form nooch dr Macht vom Bischof underworfe.
S Zumftmeisterkollegium
Vo 1272 bis 1424 het mit em Zumftmeisterkollegium non e witers politischs Gremium bestande, wo e zumftunabhängige Oberzumftmeister (zum erste Mol 1305 erwähnt), wo vom Bischof ernennt worden isch, dr Vorsitz gha het. Wie dr Iifluss vo de Zümft gwachsen isch, hai vo 1337 aa statt de „vier ehrbare Bürger“ zwei Zumftverdräter und zwei Bürger zum Weelerkollegium ghört. Das het denn no 15 zuesätzligi Zumftverdräter in dr Root gwehlt. Noch 1382 isch au s Zumftmeisterkollegium Deil vom Root und dr Oberzumftmeister zum zweite Stadtoberhaupt näben em Bürgermeister worde. Vo 1385 bis 1390 und zwüsche 1410 und 1417 isch dr Root au no vom Ammeister aagfüehrt worde, wo numme vo de Zumftmeister gwehlt worden isch und au numme deren ihri Inträsse verdräte het.
Drotz dr Emanzipation vo de Zümft isch Basel witer under dr Herrschaft vom Bischof bliibe. 1386 het dä aber d Hoheitsrächt über d Stadt an dr Root verpfändet, wo so de facto, wenn au nonig formal, d Macht in dr Stadt bsässe het.
Dr Chläi Root - 15. Johrhundert
1373 isch dr Grooss Root zum erste Mol urkundlig erwähnt worde. Wenn bsunders wichdigi Sache hai müesse entschiide wärde, het mä dr Grooss Root chönne iiberüefe. Näben em Root si d Vorständ vo alle Zümft (d Sächser), d Verdräter vo de Chlaibasler Ehregsellschafte, d Schultheiss und d Richter vo de Stadtgricht im neue Groosse Root gsässe. Vo denn aa het män em ursprünglige Root «Chläine Root» gsait, zum in vom Groosse Root z unterscheide. S politische System vom Grosse und Chläine Root isch kollegial und ohni festi Zueständigkeite organisiert gsi. Nume zümftigi Vollbürger hai Zuegang zum System vo dr Rootsherrschaft gha, wo as gschlossnigs System sich sälber gwehlt, organisiert und kontrolliert het.
Dr Chläi Root het zwei Abdeilige gha, dr alt und dr neu Root. Dr neu Root het zwei Vorsitz gha und us vier Ridder, acht Achtbürger, fufzää Rootsheere und fufzää Maister bestande, im alte Root si au vier Ridder, acht Achtbürger, fufzää Rootsheere und fufzää Maister gsi. Die Vorsitzende vom alte Root si Mitgliider vom nöije worde. Dr vollständig Chläi Root het also 86 Mitgliider ghaa.
Usschüss und Kommissione
Mitgliider vo de verschiidene Usschüss und Gremie vom Root häi bsundrigi Ditel ghaa:
Reformation - 16. Johrhundert
Z Basel isch in dr Zit vor dr Reformation nit nume s Papstdum kritisiert worde, au politischi und wirtschaftligi Reforme het mä verlangt. Währed dr Reform het sich dr Root ändgültig vom Iifluss vo de Patrizier und vom Bischof emanzipiert. 1515 het er d Privilegie vo de Patrizier abgschafft, 1521 het e Korruptionsskandal zun ere völlige Umwälzig innerhalb vom Root gfüehrt, und dä het sich no im gliiche Johr vo dr bischöflige Herrschaft losgsait. Dr Root het das nit nume as neui Unabhängigkeit vo de Bürger vo dr Chille begriffe, er het sich au sälber diräkt in chirchligi Aaglägeheite iigmischt. So het er zum Bispil d Chlöster sich sälber understellt, deren ihre Bsitz sälber verwaltet und die chlösterlige Iikümft für gmeinnützigi Zwäck usgee. 1525 het dr Root au d Privilegie vo de Geistlige abgschafft und ihne s Bürgerrächt gee. Chirchligi Verwaltigsböste und Professorestelle an dr Universität het dr Root au sälber bsetzt. Gliichzitig het e Gwärbreform, wo zwüsche 1521 und 1526 umgsetzt worden isch, de Zümft e Verchaufsmonopol gsicheret, wo zum Ziil gha het, die wirtschaftlige Inträsse vo de Zümft gegenüber de patrizische Färnhandelskauflüt z privilegiere.
D Ideä vom Luther si in dr Stadt, wo vo humanistische Glehrte prägt gsi isch, und wo drzue non e Hufe Druckereie aasässig gsi si, uf fruchtbare Bode gfalle. Scho 1525 isch d Radikalisierig so wit gange, ass es zwüsche verschiidnige reformatorische und humanistische Gruppe und de Altgläubige erhebligi Spannige gee het. S Fürstbistum Baasel isch so stark verschuldet gsi, ass es politisch braktisch kä Iifluss me gha het. Dr Bischof Christoph vo Utehäim isch e Humanist gsi, wo d Übel in dr Chille erkennt het und het welle abschaffe, aber Reforme nit het chönne duuresetze. Dr Root sälber isch in dr Froog vo dr Religion gspalte gsi und het dorum die persönligi Glaubensfreiheit propagiert. Die versöhnligi Politik vom Root het aber die verstritene Aahänger vo de verschiidene religiöse Uffassige weder chönne versöhne no beruehige: Die mächtige Zümfte hai druf drängt, die Altgläubige us dr Stadt z verdriibe. Im Bildersturm vo 1529 hai sich die Spannige in ere revolutionäre Zerstörig vo chirchlige Kunstwärk entlaadet. Dr Root het däm Druck schliesslig nochgee: D Reformationsornig vo 1529 het Basel zur reformierte Stadt erklärt. Allethalbe het dr Root jetzt reformierti Prediger an de Chille iigsetzt, und die reformierti Stadtchille het die alti Universalchille ersetzt. Dr Root het au über d Religionsusüebig vo jedem Einzelne detailliert chönne bestimme. Die Reformationsornig het im Grundsatz no bis 1911 as Ornig vo dr reformierte Chille z Basel witer gulte, Katholike hai erst vo 1798 aa wider öffentlig döffe d Mäss fiire und hai erst mit dr Bundesverfassig vo 1848 wider politischi Rächt in dr Stadt überchoo.
Dr Bischof, si Domkapitel und die Altgläubige, wo sich dr neue Chille nit hai welle aaschliesse, drunder au die meiste Patrizier und e baar Profässer an dr Uniwersidäät, hai noch dr Reformation d Stadt verloo. Dr Basler Bischof, wo vor em Bildersturm uf Freiburg im Briisgau gflüchtet isch, het sich dört im Exil iigrichdet, isch aber au jetz no formal dr Inhaber vo dr Herrschaft gsi. Im Zug vo dr Gegereformation het sich dr Bischof dorum um 1580 bemüeht, die verpfändete Hoheitsrächt wider uszlöse. D Stadt Basel het sich schliesslig mit em Baadener Verdraag 1585 vom bischöflige Herrschaftsaaspruch loskauft.
Dr Machtverlust vom Chläine Root - 17. Johrhundert
Währed em Drissigjöhrige Chrieg het sich dr Root Müeh gee, d Stadt und ihr Biet gege Blündrige und Raubzüg z sichere. Vor allem im Land isch das aber nid glunge, au wenn au dört e Soldatestüür erhobe worden isch. D Verwüeschtig im Umland het sich au uf Basel usgwirkt, d Stadt sälber het aber vom Handel brofitiert, wo si us ihrer neutrale Gränzlag use driibe het. Im Root het sich underdesse die politischi Macht in de Händ von e baar wenige Familie (Daig) konzentriert. In de Zümft hai sich Chauflüt, Fabrikante, Offizier und Juriste iiflussriichi Positione gsicheret. D Ballotierornig vo 1688 het brobiert, Korruption und Vetterliwirtschaft mit eme ustüftlete neue Wahlsystem z verhindere, was aber nit glungen isch. Dr stark Iifluss vo de Familie Burckhardt, Socin und Faesch isch für d Mitgliider vo de Zümft und vom Groosse Root immer e grössers Ärgernis worde.
Ändi 1690 isch s em Groosse Root glunge, sich mit ere Verfassigsändrig die obersti Stadtgwalt und s Wahlrächt für die höchste Ämter in dr Stadt z sichere. Dr Chläi Root isch eso faktisch entmachtet gsi. Drotzdäm hai sich 1691 d Fordrige vo de Zumftmitgliider in ere revolutionäre Situation, em sogenannte 1691er-Wäse entlade: Basel isch für e churzi Zit under dr Herrschaft vo Zumftusschüss gstande, und die hai Schauprozäss gege Mitgliider vo de iiflussriiche Familiene inszeniert. Churz druf het dr Groossi Root d Macht wider zruggeroberet und e Reihje vo politische Zuegständniss churzerhand wider abgschafft. Dr Chläini Root isch as Deil vom Groosse Root erhalte bliibe und het d Funktion vo dr Exekutive übernoh.
In dr Helvetische Republik si die kantonale Chläine Rööt abgschafft worde, si aber am Aafang vo dr Mediationszit 1803 wider as Kantonsregierige iigfüehrt worde.
Dr Regierigsroot sit dr Kantonsverfassig vo 1875
Sit dr Kantonsverfassig vo 1875 isch d Basler Stadtregierig demokratisch organisiert, so wie mä das hüt verstoht. Dr Chläi Root isch zum Regierigsroot worde, wo us vollamtlige Regierigsrööt mit eme System vo Departemänt bestoot. D Zümft hai ändgültig d Verwaltigsufgobe verlore, wo si bis zu sällem Zitpunggt no gha hai, und si sithär politisch bedütigslos. Sit 1889 wärde d Regierigsrööt vom Volk gwehlt.
Krimgotische Sprache
Di Krimgotischi Sprooch isch e Germanischi Sprooch, wo mindestens bis is 16. Jh. vo de Krimgote gredt woren isch, wo im Krimgebirge glebt hend. D Sproch isch nebet e paar Näme und dör e Wörterliste usem 16. Jh. erhalte. D Krimgote hend sich mit Knauen tag »Guete Tag« grüezt.
Busbecq
Der flämischi Gleerti Augier–Ghislain de Busbecq (1522-1592) wo vo 1554 bis 1562 as Gsandte vom habsburgische dütsche Chaiser Ferdinand I. z Konstantinopel am Hof vom Sultan glebt het, isch interessiert gsii am Grücht, as uf de Krim "tütschsproochigi" Gote lebet und het denn, wo zwee Gsandti vo de Krim an Hof vom Sultan choo sind, die troffe. De annt isch e Krimgot gsii, het aber sini germanischi Muettersprooch verlernt gha, de ander isch e Krimgriech gsii, wo Krimgotisch het chöne. Er het baid öber s Land und d Sprooch uusgfröget und erfaare, as di gröschte Städt Mancup und Sciuarin haisset. Denn het er no öber hundert krimgotischi Uusdruck uufgschribe und di latiinischi Öbersetzig aggee. Denebet het er ono de Tegscht vomene Liedli (cantilena) uufgschribe, wo di beed Mane vorgsunge hend. Er het sini Bigegnig emene Fründ mittailt und de Brief isch ane 1589 z erschtmool z Paris veröffetlicht wore.
Ältiri Spuure
S git nume wenig direkti Spuure vom Krimgotische us de Antiki und usem Mittelalter. Dezue ghört natürtli d Näme Gote (agr. Γότθοι) und Gotthia (»Goteland«) und vellicht au de Ortsname Dory/Doros (Δόρυ, Δόρος; h. Mangup-Kale). En antike Grabstai us Pantikapaion (h. Kertsch) zaigt de Frauename Gomaria (ΓΟΜΑΡΙΑ), wa germanisch sii chönt (vgl. de alem. Name Gomoarius). Sicher Gotisch sind de Name vom Bischof Unila (Οὐνίλας = *Hunila »chliine Hunn«) und vom Diakon Moduarios (Μοδουάριος; baidi ane 404). E jüdische Grabstai us Partenit, nennt de Priester HRFYDYL (הרפידיל). Do i de Hebräische Schrift /y/ und /r/ äänlich uusgsiend, cha Harifridil glese werde (vgl. ahd. Herifrid). E mittelalterlichi Inschrift usem nördliche Krimgebirge nennt no e Frau Ilthe (ΙΛΘΗ; vgl. mhd. Hilde).
Charakter
As e ostgermanischi Sprooch isch s Krimgotische nöch verwandt mitem Bibelgotische. Typisch ostgermanischi Form zaiget Wörter wie ada »Ai«, fyder »vier«, ieltsch »gsund«, mine »Moo« oder wintch »Wind«. Vili Wörter tööned völlig vertraut wie hus »Huus«, wingart »Wingert« oder sune »Sune« und chömed i fast allne germanische Sproche voor.
Stelig innerhalb vom Germanische
Im allgimaine werd aagnoo, as s Krimgotische en ostgermanischi Sprooch isch. De Ottar Grønvik het aber versuecht z nochewiise, as die Sprooch eener uf eme westgermanische Tielekt basieri, wo denn uf de Krim under de Iifluss vom Gotische choo sai. Dem werd entgegeghalte, as s Bibelgotischi di anzig guet bialaiti ostgermanischi Sproch sai, und as die Züüg uufwiise chöni, wo anderi ostgermanischi Sprooche nöd haa müend. S Krimgotischi sai, well uf de Krim und i de Umgebig nume Gote und Heruler bbizüügt saiet, drum as e ostgermanischi Sprooch azluege.
Fremdi Iiflüss
S Krimgotische het au Fremdwörter ufgnoo. So chunnt s Wort stap »Gaiss« usere nöd bikannte ihaimische Sprooch am Schwarze Meer (ukr. cap; rum. țap ung. cáp »Gaissbock«). D Nochburschaft mit de Skythe, Sarmate und Alane het iranischi Wörter is Krimgotischi broocht, wie sada »hundert« und hazer »tuusig«. S Wort cadariou »Soldat« chunnt velicht vo lat. centurio, wäred u. a. s Wort marzus »Hochzig« nöd erchlärt werde cha.
Denebet gits ono Fremdiiflüss dör d Öberliferig. So isch de Gwäärsmaa vom Busbecq e Griech vo de Krim gsii, wo vermuetli d Wörter nöd akzentfrai uusgsproche het. Zum andere isch de Busbeqc kann Sproochwüsseschaftler gsii und het d Wörter i de dozmol gängige flämische Orthographi uufgschribe, wa bim Uuswerte vom Material birücksichtigt were mue. Au Verschriibige wie /n/ för /u/ chömed vor.
Grammatik
Do fast nu Wörter und nu wenig Sätz öberliferet sind, isch d Grammatik schwer festzstele: De Artikel luutet entweder the oder tho. En Aazaal vo männliche Wörter zaigt d Endig uf -sch, wo a de typisch gotische Endig uf -s entsprecht (wintch »Wind«, rintsch »Berg«, fers »Maa«). Anderi Wörter wie tag »Taag«, apel »Öpfel« oder stul »Stuel« zaiget da Nominativ-s nümm. S Wort oeghene »Auge« dörft e Pluralform sii. De Infinitiv vo de Verbe endet uf -en: singhen, lachen »singe, lache«. De Uusdruck ich malthata werd as »ich säg’s« düütet und tzo warthata »du machsch’s«, ies varthata mit »er macht’s«, wobi -ta s enklitisch Pronome för »es« isch.
S Liedli (Cantilena)
S Liedli, wo d Gwärslüüt vorgsunge hend, isch laider ooni Öbersetzig uufgschribe wore und d Forschig isch sich nöd ainig, öb da Lied au sicher Krimgotisch sai. Nebet wenige krimtatarische Interpretatione gits no e meriri gotischi Öbersetzige, si gönd vo “Wiegeliedli” und “Liebesliedli” öber “Suuflied” bis zum “Heldegsang”. Kai Öbersetzig isch ooni Widerspruch blibe.
Weblink
Dr Bericht vom Augier–Ghislain de Busbecq (TITUS-Datebank, Universität Frankfurt)
Feiertage
En Fiirtig (odr Fiirdääg) isch en Tag, wo e bsundrige Aalass gfiiret werd und wo mängmol au meteme bestimmte Bruuch verbunden isch. Da cha privat si, wie de Giburtstag, oder religiöös wie d Wienachte oder au politisch wie en Nazionalfiirtig. Jedes Land und au vil Regione hend gsetzlich vorgschribnigi Fiirtig, wo de Arbetsgeber em Arbetsnemer frai mue gee. Underschide werd au zwüschet feste Fiirtig, wo ufe bistimmts Datum falet, und biwegliche Fiirtig, wo vom Ostertermin abhängig sind.
Die wöchentlige Ruhedäg, dr Sunntig bi de Christe, dr Samstig (Schabbat) bi de Jude und dr Fritig bi de Muslime, si zwar au Fest- odr Fiirtig, wärde aber im allgemeine vo de nit-wöchentlige Fiirtig underschiide. Wemmä alli arbetsfreie Däg meint, redet mä im christlige Kulturkreis vo Sunn- und Fiirtig.
Jüdischi Fiirtig
Die jüdische Fiirtig wärde noch em jüdische Kaländer gfiirt, ä Mondkaländer wo mit Hilf vo Schaltmöned mit em Sunnejohr synchronisiert isch, so dass d Fester immer in dr gliiche Johresziit gfiirt wärde.
Die wichdigere jüdische Fest si:
Im Herbst:
Im Winter:
Im Früelig:
Islamischi Fiirtig
Die religiöse Fester wärde vo de Muslim noch em islamische Kaländer gfiirt. Das isch ä Mondkaländer und s Johr isch dorum öbbe elf Däg chürzer as s Sunnejohr und d Fester wandere dur alli Johresziite. Wil dr Stand vom Mond mit em Aug festgstellt wird, cha s in verschiidene Länder Underschiid vo ei odr zwei Däg bi dr Bestimmig vom Monedsafang gä.
Die wichdigste islamische Fest si:
Buddhistischi Fiirtig
D Buddhiste fiire Däg, wo mit em Buddha siim Läbe z due hai:
Oberitalienisches Neunauge
S Po-Nüünaug oder Lombardisches Bachnüünaug (Lampetra zanandreai oder Lethenteron zanandreai) isch e europäische Süesswasserfisch wo z Italie endemisch isch. Di genetischi Zueornnig isch umstritte. S werd mengisch as en Underart vom Bachnüünaug (Lampetra planeri) bitrachtet, wo äänlich uussiet und nördlich vo de Alpe lebt, mengisch aber au zonere andere Famili grechnet.
Uussie
S Po-Nüünaug isch e schlangenartige dünne Fisch mitere bloiliche Farb, wo 8 bis 19 cm lang werd. Es het e runds Suugmuul und sibe Chieme hinderem Aug.
Verbraitig
S Po-Nüünaug isch im Iizugspiet vom Po endemisch und chunnt nume i Gwässer a de Süüdhäng vo de Alpe z Italie und im Tessin vor. S lebt i subere suurstoffriiche Bäch mit eme sandige oder leemige Grund.
Lebeswiis
D Laichziit goot vom Jänner bis in März, wenn d Wassertemperatur öber 9 Grad stiigt. S Mandli grabt e chliis Nest in Bode. Wenn im Summer d Bäch uuströchnet, vergrabet sich d Laarfe im füechte Grund. Noch vier oder fööf Joor verwandlet sich d Laarfe zo uusgwachsne Nüünauge und höret uuf esse. Si laichet ainisch und sterbet deno.
Realismus (Kunst)
Dr Begriff „Realismus“ (Realismus lat. realis: d Sach bedräffend; res: Sach, Ding) bezäichnet in dr Kunstgschicht e Kunstuffassig, wo in dr Middi vom 19. Joorhundert in Öiropa iigsetzt het und wo gege die historisierende und idealisierende Daarstellige vom Klassizismus und vo dr Romantik gsi isch. Wi sich dr Künstler d Wirkligkäit aaäignet und sä denn im Kunstwärk dransformiert und die bolitischi Konnotazioon si charakteristisch für e Realismus, wo d Alldäägligkäit und d Sachligkäit brobagiert. Dr bekanntist Verdräter vom Realismus isch dr franzöösisch Mooler Gustave Courbet (1819-1877) gsi, wo dr Begriff vo dr realistische Kunst, wo denn no seer unscharf und ungnau definiert gsi isch, für sich in Aaspruch gnoo het und en wäge sinere brovokative Wirkig für si Kunst verwändet het. D Inhalt vo sine Wärk häi dr Begriff „Realismus“ brägt het. Dr Courbet het vor allem us dr Kenntnis vo dr (künstlerische) Dradizioon und us siner äigene Individualidäät uuse e lääbigi Kunst welle schaffe. Dr Begriff Realismus wird sträng kontextbezooge verwändet und het dorum meereri Sinn. D Schwiirigkäite wo mä het, wemm mä d Begriff „realistisch“ und „Realismus“ brucht, chömme vo iirer Doppeldütigkäit. Uf dr äinte Site bezäichnet isch er e kunstgschichtlige Terminus för e Kunstströömig im 19. Joorhundert, wo sich em Alldaag und dr Gsellschaft gwidmet het und drbii bolitisch motiviert gsi isch, und dorum si gsellschaftligi Verheltniss und deren iiri Widersprüch und Komflikt hüfig Theme vo realistische Bilder gsi. Uf dr andere Site cha mä dr allgemäine Bedütig vom Wort folge und das als „realistisch“ bezäichne, was em daargstellte Geegestand, Thema, oder Idee üsserst nooch chunnt. „Realistischi“ Tendänze chönne nochdäm scho in früenere Kunstwärk beobachtet wärde. So het mä z. B. im Albrecht Dürer si Akwarell E junge Fäldhaas (1502) so lääbensächt empfunde, ass män en für real und lääbig hätt chönne halte. Das isch e Bischbil drfür, ass e lääbensdröiji Daarstellig käi Garant für e realistischs Bild im Sinn vo dr kunsthistorische Definizioon isch. Drzue chunnt, ass mä sich in jedere künstlerische Form vom Usdruck uf d Realidäät beziet. Das isch uf verschidnigi Wiise gmacht worde und dorum git s underschidligi Ströömige im Realismus, wie dr Nöi Realismus, dr Fantastisch Realismus oder dr Fotorealismus.
Italienische Grundel
S Italienische Grundeli (Cobitis bilineata) isch en europäische Süesswasserfisch wo z Italie endemisch isch und au im Tessin vorchunt.
Uussie
S Italienische Grundeli isch e geelbruune Fisch mit eme tüpflete Chopf. De Rugge isch dunkel gfleckt, äänlich wien e Leopard. D Flosse sind dorsichtig. Mandli wered 7 cm, Wiibli 10 cm grooss.
Verbraitig
S Italienische Grundeli isch im Iizugspiet vom Po endemisch und chunt z Italie, im Tessin und z Slowenie vor. Es mag Standgwässer und Flüüssgwässer, wo fast kai Ströömig hend und e chiisige Grund und wo au Wasserpflanze wachset.
Lebeswiis
S Italienische Grundeli laicht vom Aprile bis Augste zwöschet Wasserpflanze. Italienischi Grundeli wered im zwaite Joor gschlechtsriiff und chönd vier Joor alt were.
Turm-und-Palisaden-Siedlung
D Durm-und-Palisadesiidlig (hebräisch: חומה ומגדל; Chomá uMigdál, wörtl. Muure und Durm; me bruucht au die änglischi Bezeichnig Stockade and Tower) isch e befestigti landwirtschaftligi jüdischi Siidlig z Palästina vor em Zweite Wältchrieg gsi.