cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ludwig Bär (Theologe)
Si Lääbe
Wo 1529 z Baasel dr katholisch Gottesdienst verbote worde isch, isch er zämme mit em Erasmus vo Rotterdam, em Heinrich Glarean und meerere Brofässer und Mitgliider vom Domkapitel uf Freiburg im Brisgau züüglet, won er an dr Uniwersidäät e Leeramt überchoo het und im Erasmus si Sekretäär gsi isch. 1533 het er zwüschen em Erasmus und em Ambrosius Pelargus vermiddlet. 1534 het er dr Nicolas Cop droffe. Dr Buechdrucker Johannes Oporinus, won e Nöwöö vo dr Site vo dr Mueter gsi isch, het en gergeret und er het en enterbt.
Lushnja
Lushnja (Ussprooch: ; unbestimmti Form im Albanische: Lushnjë) isch e Stadt in Mittelalbanie mit öbe 41.000 Ywohner.
Bekannt isch di Stadt vorallem für de Kongress vo Lushnja im Joor 1920, wo Verträter uss allene Landesdeil vo Albanie d Unabhängigkeit vum Land gegenüber de Teiligsplän vo Italie un Griecheland bestärcht hen, e neui Regierig un Verfassig ygsetzt un Tirana als Hauptstadt bstimmt hen. S Huus wo de Kongress stattgfunde het isch hüt e Museum. Wytri Sehenswürdigkeite sin s Chloschter vo Adenica 10km nördlich un d Lagune vo Karavasta.
Wääred em Kommunismus hets z Lushnja e weng Industri gee, hüt isch d Gegend eini vo de wichtigschte Landwirtschaftsregione vo Albanie.
Tabea Steiner
D Tabea Steiner (* 9. Septämber 1981 z Münsterlinge ) isch e Schwyzer Germanischti, Literaturvermittleri un Autori.
Lääbe
D Tabea Steiner isch uf eme Buurehoof in dr Oschtschwyz ufgwagse. Si het e Uusbildig zur Grundschuellehreri gmacht un vu 2004 bis 2016 Germanischtik un Gschicht an dr Universiteet Bärn studiert. Syter anne 2004 schafft d Steiner in dr Literaturvermittlig. Si duet Lääsige veraaschtalte un moderiere un isch unter anderem Iniziatoori un Gschäftslaitigsmitgliid vum Thuner Literaturfeschtival, wu vum «Projekt Literaare» veraaschtaltet wird. Vu 2007 bis 2016 het si d Tournee Literatour vu dr kantonaale Bärner Literaturbryysdreeger*ne organisiert, 2009 bis 2011 d Veraaschtaltigsraie Kleist in Thun. 2014 isch si Co-Kuratoori vum Bärner Lääsefescht Aprillen.
Lushnja
Es isch au d Heimetstadt vo eine vo de bekannteschte Sängerinne vo Albanie, de Vaçe Zela.
Lushnja isch mit de Ysebaan aa de Rescht vum Land aagschlosse, un syt 2008 au mit enere Autobaan.
Tabea Steiner
Lääbe
D Steiner isch Mitgliid vu dr Literatuurkummissioon vum Kantoon Bärn un Jurymitgliid vum Schryybwettbewäärb OpenNet vu dr Soledurner Literatuurdääg. Syter 2016 isch si Mitgliid vu dr Schwyzer Literatuurbryys, dr Aidgnessische Jury fir Literatuur. In ihrem eerschte Romaan Balg verzellt d Steiner vun ere Chindhait uf em Land. S Wäärch, wu im Friejoor 2019 uusechuu isch, isch fir dr Schwyzer Buechbryys nominiert woore. Im Juni 2021 chunnt d Steiner, im Rame vu dr Verleiig vum Chunschtbryys Zollike, dr Feerderbryys vu dr Gmai Zollike iiber.
D Tabea Steiner läbt un schafft z Züri. Si isch Mitgliid vum Autornekollektiv RAUF.
Steinkauz
De Chuuz (Athene noctua; alemanischi Näme) isch en Üüle. In Mitteleuropa chunnt er dor s ganz Joor vor.
Uussie
De Chuuz isch e chliini bruu-wiiss gscheggeti Üülenart mit eme eggige Chopf und groosse geelen Auge. Er werd öppe 24 cm gross.
Lebeswiis
De Chuuz lebt i Kulturland mit vill Bömm oder i Obstgärte i Sidligsnööchi. Er nestet i Höölene vo alte Bömm.
Bsundrigs
De Chuuz isch de hailig Vogel vo de griechische Göttin Athene. Er het i de Woorsegerai e wichtigi Role gspillt und het as e guets Omen ggulte, wener gflogen isch, aber as e schlechts, wener umeghocket isch. Er söll mit de Chraie verfindet sii, drom sölls i de Stadt Athen kai Chraie ggee haa, deför um so mee Chüüz. Vo do chonnt de Sproch: »Üüle uf Athen trääge« för öberflüssigi Taate. As Woppetier vo Athen isch si au uf antike Münze vorchoo und de Chuuz ziert hütt au de griechischi Euro.
Sam B. Hall Jr.
Dr Sam Blakeley Hall Jr. (* 11. Janner 1924 z’ Marshall, Texas; † 10. Àwril 1994 àui do) ìsch a àmerikànischer Jurischt un Politiker gsìì. Zwìscha 1976 un 1985 hàt’r dr Bundesstààt Texas vetratta ìm US-Repräsantàntahüs. Ar ìsch schpeeter Bundesrìchter worra.
Lawa un Kàrriar
Bis 1940 ìsch dr Sam Hall ìn sinera Haimet ìn d’ äffentliga Schüala gànga. Dernoh hàt’r bis 1942 àm College of Marshall (em hittiga East Texas Baptist University) gschtudiart. Wahrem Zwaita Waltkriag hàt’r vu 1943 bis 1945 ìm Fliagerkorps vu dr US-Àrmee bdiant. Noh-n-em Kriag hàt ar noch gschtudiart àm Baylor University z’ Waco ìm Texas. Ar hàt àui Racht gstudiart àn dara Universität (àn dr Baylor Law School). Ànna 1948 hàt ma ìhn àls Rachtsànwàlt züagloo. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht vu 1948 bis 1976 z’ Marshall gschàfft. Glichzittig hàt’r sina Làuifbàhn ìn Politik ààgfànga, àls Mìtglìed vu dr Demokràtischa Pàrtäi. Ànna 1962 ìsch’r a Kàndidat gsìì fìr dr Kongress, àwer ìsch nìt gwählt worra. Vu 1972 bis 1976 ìsch’r Vorsìtzender gsìì vu dr Bìldungskummission ìn sinera Haimetschtàdt Marshall.
Nohdam àss dr Àbgordneta Wright Patman gschtorwa ìsch, hàt a Nàchwàhl ìm ärschta Wàhlbeziark vum Texas schtàttgfunda. Dr Sam Hall ìsch doo gwählt worra un ìsch àb em 19. Juni 1976 ìm Represantàntahüs gsassa. Ar ìsch fìmfa Mol wìdergwählt worra un ìsch ìm Kongress bis àm 27. Mai 1985 blìewa. Ìm Kongress ìsch’r Mìtglìed gsìì vum Rachtsüssschus un vum Üssschuss fìr d’ Àglaghaita vu da Veteràna. Noh sina Àmtszitta ìm Kongress ìsch dr Hall vum àmerikànischer Presidant Ronald Reagan ernannt worra àls Rìchter vum Bundesbeziarksgerìcht fìr dr äschtliga Beziark vum Texas. Dàs Àmt hàt’r üssiawt, bis’r àm 10. Àwril 1994 gschtorwa ìsch.
Z’ Marshall ìsch s’ Gebäi vum Bundesgerìchtshof noh-n-ìhm bnännt.
Sondersdorf
Sungerschderf (frz. Sondersdorf, dt. Sondersdorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Sungerschderf ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1146 àls Sundroltestorff.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Sungerschderf ìsch. Sungerschderf ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Sungerschderf ghert zem Hochàlemànnisch.
Werenzhausen
Werenzhüse (frz. Werentzhouse, dt. Werenzhausen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Werenzhüse ìsch. Werenzhüse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Werenzhüse ghert zem Hochàlemànnisch.
Kilchberg BL
Chilchbrg (hochdytsch Kilchberg) isch e politischi Gmeind im Bezirk Sissech vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz. Sie isch noch Yywohner die glainscht Gmeind vom Baselbiet.
Lag
S Buredorf Chilchbrg ligt überem Aitel uf 580 m. ü. M. Nochbergmeinde sin im Tal unde Däggnau und uff dr Hechi Rünebrg und Zeglige. Mit Rünebrg und Zeglige zämme bildet Chilchbrg au e Verwaltigsverbund. Öffentlige Irichtige sin in dene beide Dörfer zfinde.
Wappe
S Wappe vo 1944 stellt s Siigel vo de Herre vo Chilchbrg dar. Es isch dur en schwarze Fade schreg teilt: Obe silbrig, unde viermol umgekehrt schreg teilt in silber und schwarz abwäggselnd
Gschicht
Einzelni Fund uss dr Steizyt und dr Römerzyt zaige, dass scho frieh Lyt in däm Gebiet gläbt hän. Im friehne Mittelalter isch d St. Martins-Chile baut worde. Noch ihre isch d Sidlig Chilperch (1226) gnennt worde. Vermuetlig hett dr Ort em Bischof vo Basel gheert und isch spöter an d Grafe vo Froburg cho. Die häns Dorf an e Adelsgschlächt übergeh, wo sich "nach Kilchberg" gnennt hän und wohrschiins deert, wo hytte s Pfarrhuus stoht, e Burg bewohnt hän. 1376 wärde d Grafe vo Thierstai als Bsitzer vom Dorf gnennt. S Patronatsrächt, also s Rächt, dr Pfarrer z bestimme und dr Zähnti (10% Prozänt vom Ertrag als Stüür) izkassiere, hän vo 1400 bis 1870 s Chorherrestift St. Martin z' Rhyfälde gha. Erscht denne isch das Rächt an d Stadt Basel ibergange, obwohl dene dr Ort sälber scho syt 1461 ghört hett.
Landkreis Emmendingen
Dr Landchrais Ämmedinge isch e Landchrais z Baade-Wiirdebäärg. Är ghèèrd zue dr Region Siidlige Ooberryy im Regierigsbezirk Fryybeg. Er gränzd im Norde an dr Ortenauchrais, im Oschde an dr Schwaarzwalds-Baar-Chrais ùn im Siide an dr Landchrais Bryysgau-Hoochschwaarzwald. Im Weschde isch dr Ryy d Gränze zem Elsis z Franggryych.
Schded ùn Gmaine
Zem Landchrais Ämmedinge ghèère 6 Schded ùn 18 Gmaine.
Hans Herbst
Dr Hans Herbst (* 1470 z Stroossburg; † 10. Novämber 1552 z Baasel) isch e Baasler Mooler gsi.
Lääbe
Dr Hans Herbst het gegen e Wille vo sim Vater Mooler welle wärde. Wil dä wüetig uf en gsi isch het er Stroossburg verloo und het in Süddütschland witer gleert und si Gsellefaart gmacht. Churz vor 1492 het er sich z Baasel niidergloo und isch 1492 as Moolermäister in dr Himmelzumft Brueder worde und druf Stadtbürger. Er isch in de Joor 1496, 1507, 1514 und 1521 Stubemäister vo dr Zumft gsi. Er het im Kontingänt vo dr Himmelzumft Milidärdienst gmacht, isch 1512 uf em Pavierzug und 1515 z Marignano und Mailand drbii gsi, möögligerwiis dur e Verdräter.
Dr Hans Herbst gältet as dr bedütendst Baasler Mooler vor em Holbäi, wo s ganze religiöse Wärk von em im Baasler Bildersturm undergange isch. Zum Herbst sine Bekannte häi dr Ambrosius Holbein und woorschinlig au dr Erasmus vo Rotterdam ghöört.
D Herbst isch gege d Reformazioon gsi und het am Oobemool nit welle mitmache und isch iigspert worde. Denn het er zwüschen em Dood dur s Schwärt und em öffentlige Widerruef müesse weele und isch eso 1530 zum nöije Glaube zwunge worde.
E grosse Däil vo sim Iikomme isch vo de Altarbilder cho und die het er noch dr Reformaziom nüme gha. Er het aber vo dr Stadt au noch 1530 chliineri Ufdrääg überchoo.
Dr Hans Herbst isch 1552 an dr Pest gstorbe.
Waltenburg
Woltebuerj (lothrìngisch; frànzeesch Waltembourg, ditsch Waltenburg) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Woltebuerj lijt rund 11 km eschtlich vun Sarrebourg uf re Heche zwìsche 280 un 350 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Woltebuerj ìsch ànne 1680 vun dr Herre vun Bourscheid grìndet worrem fìr d Àrweiter, wie d Feschtung Phalsbourg geböit han. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Woltebuerj ìsch. Woltebuerj ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Woltebuerj ghert zem Rhinfrankisch.
Walscheid
Geogràfi
Walscheid lijt rund 11 km sìdeschtlich vun Sarrebourg ìn dr Vogese uf re Heche zwìsche 294 un 983 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghere d Ortsdeiler Eigenthal, Sitifort, Saint-Léon (dt. Leonsberg), Netzenbach, Beimbach, Nonnenbourg (Nonnenburg) un Rothstein.
Gschìcht
Walscheid ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 880 àls Walterescett (1050: Ecclesia Walscheidt, 15. Jh.: Walschit, 1589: Walschult, 1594: Walschedt, 1595: Walscheys prope Salbourg, 1786: Wahlschutt).
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Walscheid ìsch. Walscheid ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Walscheid ghert zem Rhinfrankisch, nume dr Patois vum Ortsdeil Eigenthal ghert zem Lorrain.
Hans Bär der Ältere
Dr Hans Bär (au Baer oder Ber) dr Elter (* vor 1465 im elsässische Zabere; † 1. Novämber 1502 z Baasel) isch e Baasler Kaufmaa und Gäldwäggsler gsi.
Lääbe
Dr Bär isch us Zabere im Elsass choo. 1465 wird er zum erste Mol z Baasel erwäänt, won er as Kaufmaa in d «Safrezumft» ufgnoo worde isch. Dört isch er spööter 1485 zum Zumftmäister gweelt worde. 1468 het er s Baasler Bürgerrächt überchoo und isch 1471 au in dr Baasler Herezumft «Zum Schlüssel» Mitgliid worde.
Dr Bär het mit Geträid ghandlet und het Hüüser an dr Pflueggass und an dr Wisse Gass kauft und si zum ene groosse Kornlaager umbaut. 1474 isch er in e groossi Münzbetruegsaffääre verwigglet gsi. Er isch festgnoo worde, aber bald druf het men en ooni Urdäil wider freigloo.
Dr Hans Bär isch dr Bsitzer vom Huus «zum rote Huet» gsi, in dr Nööchi vom Määrtblatz. 1487 het er s Huus «zum Venix» kauft und die bäide Geböid zum en äinzige, em Huus «zum Kardinal» an dr Freije Strooss umbaut, dört wo hüte d Nummere 36 isch. Dr Bär isch am 1. Novämber 1502 gstorbe und dr Hans Herbst (* 1470; † 1552) het si Grabstäi aagmoolt.
D Familie
Dr Hans Bär isch mit dr Anna Eberler gnennt Grüenezwiig verhürotet gsi. Die isch e Dochder vom Nikolaus Eberler gnennt Grüenezwiig († 1518) gsi, em Schulthäiss vo Baade im Aargau.
Äine vo de Söön vom Hans Bär isch dr Theoloog und Humanist Ludwig Bär (* 1479; † 1554) gsi, en andere dr Hans Bär dr Jünger (* vor 1484; gfalle 1515), wo Duechhändler und Rootsherr gsi isch und d Barbara Brunner ghürootet het, und bekannt isch drfür as er in dr Schlacht vo Marignano 1515 as dr Baasler Bannerher gfalle isch. Vom e dritte Soon, em Hieronymus, wäiss mä, ass er zämme mit sim Brueder Hans um 1504 zwäi Fänster für d Gastkammere vo dr Kartause im Chläibaasel gstifdet het.
D Dochder Magdalena het in dritter Ee dr Jakob Meyer zum Haas ghürootet, wo noch iirem Dood im Joor 1511 vo 1516 bis 1521 dr Baasler Bürgermäister worde isch. Iiri Grabblatte befindet sich in dr Baasler Martinskiirche. 1526/28 het sä dr Hans Holbäi dr Jünger uf em Grubbebild vereewigt, wo iire Maa in Ufdraag gee het und wo hüte as d Darmstedter Madonna bekannt isch.
Die anderi Dochder Elisabeth isch mit em Gwürzhändler und Baasler Rootsherr Hans Lucas „Lux“ Iselin (* 1486; † 1560) verhürootet gsi. Iire Soon, dr Ulrich Iselin (* 1524; † 1564) isch Brofässer für Rächt an dr Uniwersidäät Baasel gsi und Vater vom Jurist und Räkter vo dr Uni Ludwig Iselin (* 1559, † 1612). Dr Ludwig Iselin isch au e Nöwöö vom Basilius Amerbach (* 1533; † 1591) gsi und däm si Haupterb, und het au däm si Wunderkammere gerbt, wo denn as s Amerbachkabinett berüemt worde isch.
Heidi Biebl
D Heidi Biebl (* 17. Februar 1941 z Stoufa; † 20. Jänner 2022 z Immestadt ) isch e dytschi Skirännlaiferi un Goldmedaillegwinneri im Abfahrtslauf bi dr Olympische Winterspiil 1960 z Squaw Valley, USA gsii.
Lääbe
Ire greschte Triumph het si 1960 z Squaw Valley as Olympiasiigeri im Abfahrtslauf ghaa. Mit 19 Johr isch si di jingscht Goldmedaillegwinneri vu däne Wettkämpf gsii. Sportligi Experte hän d Heidi Biebl wäge ire guete Laischtige in dr vorolympische Wettbewärb scho ne Blatz in dr Medaileräng zuedröut, aber ass si gar Erschti woren isch, het nit nume in dr gsamtdytsche Mannschaft e großi Fraid uusglest. Mit ire un dr Barbara Henneberger het s bi dr Olympische Winterspiil 1960 zwoo Medaillegwinnerne im Skilaufe gee, wu im chlaine Ort Stoufa im Allgai (dodmol ca. 4500 Yywohner) uf d Wält chuu sin.
Bi ire zwaite Olympische Spiil 1964 z Innschbruck isch d Allgaieri Vierti im Abfahrtslauf un au im Slalom wore. Bi dr SDS-Ränne z Grindelwald het si vu 1961 bis 1965 insgsamt fimf Siig gfyyrt (1 × Abfahrt, 1 × Slalom un 3 × Kombination). Vu 1959 bis 1965 het d Biebl 15 dytschi Maischtertitel gwunne.
No Mainigsverschidehaite mit em DSV isch si nit fir di Alpine Skiwältmaisterschaft 1966 z Portillo, Chile ufgstellt wore; dr Sportwart Fritz Wagnerberger het verchindet, si heeb in dr letschte Trainingswuche „nicht den erforderlichen Leistungsstandard erreicht“. D Heidi Biebl sälber het des uf ire hoche Zigarettekonsum zruggfiert un het druf iri sportligi Karriere ufgee. Derno het si ne Uusbildig zur Skilehreri gmacht un e aigeni Skischuel ufgmacht, unter anderem mit Kirs speziäll fir Chinder un Jugedligi. Zum andere Standbai isch fir si ne Hotel im Schrothkurort Stoufa wore, wu si bis anne 2008 bedribe het. Im Färnsee het si no ire Sportkarriere bi Iberdragige as Co-Kommentatori gschafft.
Bayerisches Staatsministerium für Familie, Arbeit und Soziales
S Bayrische Staatsministerium für Familie, Aarbet und Soziaals isch e Ministerium vom Freistaat Bayre mit Sitz z Münche. Bis 2013 het s Bayerisches Staatsministerium für Arbeit und Sozialordnung, Familie und Frauen (StMAS) ghäisse, denn bis Merz 2018 Staatsministerium für Arbeit und Soziales, Familie und Integration.
Ufgoobe und Zueständigkäite
S Ufgoobespektrum vom Ministerium isch vilfältig. Im Vordergrund stöön die soziaalpolitische Brobleem und s Finde vo konkreete Löösigsvorschleeg. Doodrzue ghööre Ufgoobe in dr Familiepolitik, dr Politik vom Arbetsmäärt, dr Frauepolitik, dr Chinderbedröijig, dr Inklusioon vo Mensche mit ere Behinderig und vo dr Politik für die Alte und für d Ussiidler.
Heidi Biebl
Lääbe
D Heidi Biebl isch 48 Johr mit irem Mann Bora ghyrote gsii. Am 20. Jänner 2022 isch d Heidi Biebl im Alter vu 80 Johr im Klinikum Immestadt noch ere Operation gstorbe, noch ere Venechranket in dr Fieß.
Liste der Häusernamen in Konstanz
Abbrochene Häusr
A
Zom Aafang
B
Zom Aafang
D
Zom Aafang
Bezirk Moudon
Dr District de Moudon (alem. Bezirk Moudon) isch bis zum 31. Dezämber 2007 e Verwaltigsainhait vum Kanton Waadt in dr Schwyz gsii. Hauptort isch Moudon gsii. Dr District isch in d Cercles (alem. Chrais) Saint-Cierges, Moudon un Lucens ufdailt gsii. Zum District hän 32 Gmaine ghert, är isch 119.61 km² groß gsii un het Ändi 2006 12'532 Yywohner ghaa.
Kurzenhausen
Kurzehüse (frz. Kurtzenhouse, bìs zem 10. Janner 1995 Kurtzenhausen, dt. Kurzenhausen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Kurzehüse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 994.
Verwàltung
vun Kurzehüse ìsch. Kurzehüse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Kurzehüse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Liste der Häusernamen in Konstanz
E
Zom Aafang
Störche
D Schdorcha (Ciconiidae) send Veegl mo zua onsrer Landschadg ghairad. Bei ons werdad Schdorcha mid em Weissstorch gleichgsedsd. Se lassed se au gera helfa bei Neschdbaua. Vo Nadur aus ziagad se em Herbschd en da Süda. En manche Gegenda hod ma Schdorcha dra ghendrd bis se se des abgwöhnd hend.
Vrbroidong
D Schdörch lebad ibrall mo s fir se was zom Fressa geid ond s ned z hoiß isch. Fressa deand se kloine Viechr wia Mäus, Käfr, Würmr usw.
Schdorcha bei ons
Hochrhy bis zom Bodesee, Affenberg bei Salem Hunewihr, Ungersche, Kaiserschbàrig, Egsa, Ruffàch ond en Strosburi Iller, Roth, Biber, Giinz, Kammlach, Mindel, Zusam, Wertach, Schmutter, Lech, Donau, Donaumoos Jagschddal, Baar Storchesidlig bi Altreu, ane 2008 als «öiropäischs Storchedorf» uszeichnet
Liste der Häusernamen in Konstanz
H
Zom Aafang
I
Zom Aafang
J
Koine Eidräg Zom Aafang
Störche
Bedeidong
Em Schdorch werrad em Brauchdom en haufa Bedeidonga zugschrieba. R gild als a Glicksbrengr, wann r sei Neschd uf ama Haus baud. Friehr hod ma em au s Kendrbrenga zuagschrieba.
Liste der Häusernamen in Konstanz
K
Zom Aafang
Störche
Schdorchaflug
Em Wendr geid s fir de moischde Schdörch bei ons z wenig Fuadr. Drom ziagad se em Herbschd drvoo ond kommad erschd em Friejohr zruck. Drbei geid s drei Weg. Em weschda ibr Spanie, en dr Midde ibr Italie ond em Oschda ibr d Tirkei.
Liste der Häusernamen in Konstanz
L
Zom Aafang
M
Zom Aafang
N
Zom Aafang
O
Zom Aafang
P
Zom Aafang
Q
Koine Eidräg Zom Aafang
R
Zom Aafang
S
Zom Aafang
St
Zom Aafang
T
Zom Aafang
U
Zom Aafang
V
Zom Aafang
W
Zom Aafang
Z
Zom Aafang
Abbrochene Häusr
Zom Aafang
Koine Eindräg
Koine Eindräg Zom Aafang
Lidradur
(noch em Erscheinungsjohr gordnet)
Amergonga
<references group=A />
Walschbronn
Walschbronn (lothrìngisch; frànzeesch un ditsch Walschbronn) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Walschbronn ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1080 àls Galesburas, 1170 àls Walsburn. Vum 15. bìs zem 17. Jh. ìsch dr Ort e bekànnter Bàdeort gsin waje dr Heilqualle.
Ìm Johr 1766 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Walschbronn ìsch. Walschbronn ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Walschbronn ghert zem Rhinfrankisch.
Isis-Inschrift
Fundgschicht
Wänn und wo d Inschrift genau gfunde worde-n-isch, isch nöd bekannt. Zum erschte Mol schriftlich bezügt isch si durch en Iitrag vom Aegidius Tschudi, wo vo 1533 bis 1535 zum erschte Mol Landvogt z Bade gsi isch. D Notiz isch handschriftlich uf de Iibandinnesite vomene Buech gmacht und isch nöd datiirt. Vermuetlich isch de Stei aber öppe zu de Ziit, wo de Tschudi z Bade gsi isch, gfunde worde, oder vilicht es paar Johr vorher. Uf all fäll göhn d Historiker davo us, dass de Tschudi Informatione «us erste Quelle» gha het.
D Inschrift seit nume, dr Tämpel sig bim Doorff Aquae Helveticae gstande.
Em Tschudi sin Bricht:
''Im dorf Wettingen, nach bim closter des namens und by der statt Baden in Årgow gelegen an dem gloggenthurm / ist ein alte geschrifft in eim grossen vierecketen Stein / der selbig stein ist vor ziten ze der Römer richßnung [?] gemacht und an einem heidnischen tempel ob der thür des ingangs des selben tempels gestanden im täly am Legerer / dann die meier ze Wettingen sagend, dz sy den stein da selbs dannen gepracht / wie wol ietz gantz kein anzöigung einicher statt alda ist / ußgenommen das die ackerlüt vil zitz im grund hüpsch murstein / gehört haben, dz vor uralten ziten ein statt daselbs gewesen / und heißt die selb gelëgenheit jetz Müllern / ligt unden am Lëgerer bergly / hinderem dorf Wettingen / ein halben rosslouff vom dorf / Die alten dorflütt wüssend ouch von alti wegen nit, wenn oder wie die selb statt abgangen / sagend allein, es sy ein heidnischi statt da gstanden. Ich acht, das Baden die ober statt ob den bëdern nachwërtz von den selben steinen gebuwen / dannenthare dz gstein als hinweg geführt und kein anzöigung mere alda ist und stat am stein also ...''
D Inschrift
S Original vo de Inschrift isch in en Steiblock ineghaue. De Stei isch 1.30 Meter lang, 80 cm höch und 30 cm tüf. In de alte Dorfchile isch de Stei in de Fassade vom Chileturm iigmuuret gsi und het bim Bau vo de Sebastian-Chile im Innere vom Iigangsportal en noie Platz gfunde.
D Inschrift lutet:
Provinz Como
D Provinz Como isch en Provinz i dr iteliänische Regioon Lombardei.
D Provinz chunt im Nordweschte ad Schwiizer Kantööon Tessin und Graubünde aa.
Geografii
D Provinz Como chan in acht grossi Landschafte ydeilt wärde. Das sind s weschtleche Alto Lario, di süüdleche Lepontiner Alpe, s Lario Intelvese, d Exklave  Campione d'Italia, wo vo Tessiner Gmeinde umggää isch, s Lario-Drüegg, Como und Umgäbig, s undere Komaskerbiet und d Brianza Comasca.
D Landschaft vo dr Provinz, wo am Südrand vo de Alpe liit, isch prägt vo Bärgzüüg und vo Gwässer. Dr wichtigscht Fluss, wo i dr Provinz entspringt, isch de Lambro. Die andere grössere Flüss sind de Seveso, d Mera und d Lura. Alli Gwässer vo dere Landschaft laufe schliessli zum Po abe.
Wie d Alpenordsyte het Oberitalie sid dr Yschzyt es baar grossi Alperandseeè. Dr Comersee, wo uf Iteliänisch Lario heisst, und dr Luganersee, wo au dr Name Ceresio het, dominieret de Norddeil vo de Provinz. Am Comersee liget 31 Gmeinde vo dr Provinz Como. I dere Provinz git no sächs wyteri, chlyni Seeè: dr See vo Pusiano, dr See vo Alserio, dr See vo Montorfano, dr Segrinosee, dr Mezzolasee und dr Pianosee.
Dr högscht Bärg vo de Provinz Como isch dr Pizzo Paglia, wo uf dr Gränze zwüsche Italie und dr Schwiiz öschtlech vo de Bündner Region Moesa i dr Gmeind Grono lyt. Är het d Höchi vo 2593 Meter über Meer.
Vercheer
Bi Como isch dr Gränzübergang vo grosse Vercheersachse, wo us em Ruum vo Mailand zum Gottert laufe, us Italie i d Schwiiz übere.
Serengeti-Katze
D Serengeti isch e no relativ jungi Chatzerasse, wo us dem Bengal u der Orientalische Churzhaar Chatz isch use züchtet worde.
Wiesweiler (Lothringen)
Wiiswiller (lothrìngisch; frànzeesch Wiesviller, ditsch Wiesweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Serengeti-Katze
Gschicht
D Serengeti isch im Jahr 1994 vo der Karen Sausman, underem Zwingername Kingsmark, z Kalifornie kreirt worde. D Rassen isch no i der Entwicklig. Ds Zuchtziil isch es e Chatz z züchte, wo änlechkeite mit em Serval het, ohni e Wildchatz yzchrüze. D Bengale stamme zwar vom asiatische Bengal ab, doch für ds Zuchtprogramm vo der Serengeti sy nur Chatze zum ysatz cho, wo Genetisch sowit vo ihrne wilde Vorfahre sy ewäg gsi, das sy nur ihri Farb hei chönne wyter gä. Das vorgehe vo der Karen Sausman het der Vorteil, dass keini F1 u F2 Chatze züchtet wärde, wi bi de Sävännahs. Das isch allerdings der verdiensch von der Bengalzucht.
Wiesweiler (Lothringen)
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Serengeti-Katze
Beschrybig
D Serengeti isch e tupfeti Chatz mit länge Bei u grossen Ohre. Der Moudi isch normalerwys grösser u schwerer als d Chatz. Der Moudi cha bis zu 7 kg schwär wärde, d Chätzi chunnt uf 3,5 bis 5,5 kg.
Wiesweiler (Lothringen)
Geogràfi
Wiiswiller lijt sìdeschtlich vun Sarreguemines ìn dr Neche vun dr frànzesch-ditsche Granz uf re Heche zwìsche 225 un 342 m ìwer em Meeresspiejel.
Serengeti-Katze
Beschrybig
D Serengeti isch bi der TICA als schwarz tupfti, schwarz, silber tupfti u als smoke anerchannt.
Ds Tabby, d Tüpf, wärde als bruun bezeichnet. Si sy allerdings schwarz oder dunkelbruun uf hellbrunem, hellbeschem oder guldigem Grund. Di silbrige Chatze hei schwarzi Tüpf uf silbrigem Grund. Bi der ganz schwarze Serengeti sy d Tüpf mängisch, wi bi de meischte non-agouti Chatze, als Geischterzeichnig z gseh.
Wiesweiler (Lothringen)
Gschìcht
Wiiswiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1150 àls Wisenwire (1445: Wiesewilre, 1473: Wiszwiller, 1544: Wissewiller, Wyswiller, Weyswiller, 1594: Weissweiller, 1681: Weisweiller , 1762: Weis-Willer, 1779: Visviller, Weisviller, Weis-Weiller, 18. Jh.: Wiesweiller).
Winkel (Oberelsass)
Gschìcht
Wìnkel ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1146 àls Winchelein.
Verwàltung
vun Wìnkel ìsch. Wìnkel ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Wìnkel ghert zem Hochàlemànnisch.
Yves Hemedinger
Dr Yves Hemedinger (* 23. Oktoower 1965 z’ Kolmer, Owerelsàss) ìsch a frànzeescher Politiker vu dr Pàrtäi Les Républicains (LR). Ar ìsch vu 2010 bis 2015 Elsassischer Regionààlroot gsìì un ìsch ànna 2015 Mìtglììd ìm owerelsassischa Départementsroot worra. Üsserdam ìsch’r vu 2020 bis 2022 Àbgoordnet’r ìn dr frànzeescha Nàzionààlversàmmlung gsìì.
sii Laawa un Kàrriar
Dr Yves Hemedinger ìsch ànna 1965 z’ Kolmer uff d’ Walt kumma. Ar schtàmmt vun’ra Vììhhandler-Fàmìlia-n-üss Màrkelsa. Z’ Kolmer ìsch’r Schialer àn dr Victor-Hugo-Sekundààrschüal un d’rnooh àm Bartholdi-Gümnààsium gsìì. Ànna 1990 hàt’r a Maischterpriafung vum Unternammaracht àn dr Robert-Schuman-Üniwärsiteet vu Schtroossburi bschtànda. Vu 1993 bis 2012 hàt’r ìn dr Pàpiirìndüschtrii gschàfft. Schuu mìt 16 Joohra ìsch dr Hemedinger Wàhlkampfer fìr d’ Rachtspàrtäi Rassemblement pour la République (RPR) gsìì.
Vu 1995 bis 2001 ìsch dr Hemedinger Gmaindaroot vu Kolmer worra. Vu 2001 bis 2008 ìsch’r drìtter biigoordneter Bìrgermaischter vu dr Schtàdt gsìì. Vu 2008 bis 2020 ìsch’r äärschter Biigoordneter vum Bìrgermaischter Gilbert Meyer — àn dara Schtälla-n-ìsch’r veràntwortlig fìr Schtàdtäntwìcklungsprojakter, Kommünikàzioon un Sìcherhait gsìì. Ar hàt làng wälla Kàndidààt àn dr Gmaindawàhl vu 2020 wälla sìì, àwwer ar hàt sìch schliasslig nìt uffgschtällt.
Vu 2010 bis 2015 ìsch dr Yves Hemedinger Elsassischer Regionààlroot gsìì. Zamma mìt’m Bernard Stalter ìsch’r veràntwortlig fìr Hàndwark gsìì. Ànna 2015 ìsch’r ìm Kàntoon Kolmer-1 àls owerlelsassischer Départementsroot gwählt worra. Noh dr Grìndung vu dr Öiropäischa Gebiatskärwerschàft Elsàss ànna 2021 ìsch’r Elsassischer Root worra. Ìm Elsassischa Root ìsch’r Delegiart’r fìr d’ Umschtällung vum Gebiat vum ehamààliga-n-Àtoomkràftwark Fassena gsìì. Ar ìsch àui Vertratter vu dr Öiropäischa Gebiatskärwerschàft Elsàss biim Verain France Hydrogène gsìì.
Bii’ma Nochwàhl ìm 1. Wàhlkrais vum Owerelsàss àm 27. Septamber 2020 ìsch dr Hemedinger àls Àbgoordneter ìn d’ Nàzionààlversàmmlung gwählt worra — doo hàt’r 63,67 Prozant vu da Schtìmma bikumma. Siina Schtällvertrattera-n-ìsch d’ Christelle Lehry, Regionààlräätin un biigoordneta Bìrgermaischtera vu Munzana. Dr Hemedinger hàt sìch dr Fràkzioon Les Républicains ààgschlossa un ìsch Mìtglììd ìm Üssschuss fìr d’ wìrtschàftliga-n-Ààglaagahaita worra. Üsserdam ìsch’r Mìtglììd vu dr frànzeescha Delegàzioon àn dr Pàrlamäntààrischa Versàmmlung vum Öiropàroot gsìì.
Wiesweiler (Lothringen)
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Yves Hemedinger
sii Laawa un Kàrriar
Àn dr Pàrlamantswàhl vu 2022 hàt sìch dr Hemedinger uffgschtällt. Ar ìsch vu da Fràkzioona Les Républicains, UDI un Nouveau Centre so wia vum Verain Mouvement pour l’Alsace unterschtìtzt worra. Ar hàt 49,79 Prozant vu da Schtìmma bikumma un ìsch vu dr Brigitte Klinkert (LREM/Ensemble) gschlààga worra. Dr Hemedinger hàt biim Verfàssungsroot a Iischpruch geega s’ Wàhlärgabniss ghàlta; dr Verfàssungsroot hàt dr Iischpruch üssgwììsa.
Wiesweiler (Lothringen)
Verwàltung
vun Wiiswiller ìsch. Wiiswiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Wiiswiller ghert zem Rhinfrankisch.
Serengeti-Katze
Anerchennig
D Serengeti wird bi der TICA als "vorlöifig neui Rasse" gfüehrt, si wird aber im Zuchtbuech regischtriert u usgstellt.
Rächtlechi lag i der Schwyz
Eigentlech isch bi der Serengeti, ufgrund desse das si keiner Hybride erzügt, nid mit ere Haltebewilligung z rächne. Da d Serengeti i der Schwyz sehr sälte isch, wird eim im Internet oft e Bengal oder e Sävännah abotte. Da die Chatze vo der Zucht här nid uf d Ychrüzig vo Wildchatze verzichte, cha me rächtlech plötzlech mit ere Haltebewilligung konfrontiert wärde. Da d Serengeti d Fällfarb vom Bengal het, isch si aber liechter mit dere Chatzerasse z verwächslen als mit der Sävähnna.
Palmeiras São Paulo
D Sociedade Esportiva Palmeiras, uf Dütsch bekannt as Palmeiras São Paulo oder äifach nume Palmeiras, isch e Schuttklub us São Paulo und ghöört zu de grösste und dradizioonsriichste Veräin vom brasiliaanische Fuessball. D Farbe vom Veräin si Grüen und Wiss.
Gschicht
Dr Veräin isch am 26. August 1914 vo italiäänische Iiwanderer as Società Palestra Italia gründet worde. Palmeiras isch sit denn elf Mol dr brasiliaanisch Mäister worde (1960, 1967, 1967, 1969, 1972, 1973, 1993, 1994, 2016, 2018 und 2022) mee as jeede andere Veräin. Er het au vier Mol dr brasiliaanisch Göp gwunne (1998, 2012, 2015 und 2020). 2002 isch Palmeiras in die zwäiti Liga abgstiige aber scho im Joor druf wider in die ersti Liga ufgstiige. S gliiche isch 2012 wider bassiert: dr Abstiig und grad druf wider dr Ufstiig und het vo denn aa wider zu de beste Klub ghöört und no zwäi Mäisterschfte gwunne. 2020 het Palmeiras d Copa do Brasil gege Grêmio gwunne.
Frauefuessball
D Frauefuessballabdäilig vo Palmeiras isch 1997 gründet worde und het 2001 d Staatsmäisterschaft gwunne. Zur Zit isch si inaktiiv.
Anderi Sportarte
Bim Veräin cha mä under anderem au Basketball, Judo, Karate, Dennis und Hocky spiile.
Star (Vogel)
De Store (Sturnus vulgaris; alemanischi Näme) isch e Zugvogel, wo im November vo Mitteleuropa as Mittelmeer zücht und im Horner as ersti Zugvögel wider zruggcheert, s cha aber au vorchoo as alti Store i Groostädt öberwinteret. I de Alpe chunnt er bis 2200 müM vor.
Uussie
De Store isch e schwarze Vogel mit vile wiisse Tüpfli, sini Flögel gönd is Bruune ine. Er het e chorze Schwanz. Siin spitze Schnabel isch uufälig geel. Jungi Store sind graubruu. Er werd 19 bis 22 cm grooss, het e Spannwiiti vo 37 bis 42 cm und wögt 75 bis 90 Gramm.
Lebeswiis
De Store mag Laubwälder und Obstgärte und isch au i de Städt hüüffig. Er brütet gern am Waldrand i Bommhöölene, aber au i Muurllöcher und under loose Tachziegel und i Vogelhüsli. Er fresst Insekte, Würmer, Söömli, Beere und au Ops. Jungi Store versammlet sich abem Mai zu Schwärm. Im Herpst bildet ali Store groossi Schwärm und flüüget denn as Mittelmeer.
De Gsang vom Store isch abwechsligsriich und er macht gern Grüüsch und anderi Vögel noche, bsunders d Goldamsle imitiert er guet.
Tecknau
Däggnau (hochdytsch Tecknau) isch e politischi Gmeind im Bezirk Sissech vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Lag
Däggnau liggt am Ändi vom flachere Dail vom Aitel uff 438 m. ü. M. am Nordportal vom Haustai-Basistunnel vo dr SBB. Nochbergmeinde sin talabwärts Gälterchindä und Ormalinge und uff de umliigende Hügel Wäislige, Chilchbrg und Rünebrg. Däggnau wird vo dr Ysebahnlinie Basel-Olte erschlosse und hett e eigene Bahnhof - dr letschti im Kanton uff däre Linie, bevor dr Zug ins Nordportal vom Hauestaibasistunnel inefahrt, wo grad nochem Bahnhof stoht.
Wappe
S Wappe stammt vo 1945. Es symbolisiert dr Eibach, wo umgeh isch vo griene Wiise. Drumm isch s Wappe au ganz grien, usser in dr Mitti, wo sänkrächt e breiti Wällelinie s Wappe durchzieht.
Gschicht
Zue Urzyte hän Höhlebäre in dr Gegend gläbt. 1296 isch dr Ort als Tegnow s'erschti Moll erwähnt worde. Im Mittelalter hett dr Ort zu de Grafe vo dr Homburg und dr Frohburg gheert, spöter zu Thierstei und Farnsburg. 1461 isch Däggnau an Basel ko. Bekannt worde isch Däggnau vo 1912 bis 1916, wo me vo Däggnau us dr Hauestai-Basistunnel baut hett. Während däre Zyt isch d Bevelkerigszahl vo Däggnau um e Vielfachs hecher gsi als hytte. Ähnlich wie bi de andere Tunnelderfer in de Alpe (z. B. am Gotthard oder Lötschberg sin d Wohnverhältnis prekär gsi und s emporspriessende Gwärb nid über alli Zwiifel erhabe gsi.
Märchen
Märli algemein
Märli si Gschichte, wo im allgemeine zimli churz sind und wunderbari und zauberhafti Sache verzelle. D Franzose sägen em conte de fées, also eigendlig «Gschichte vo Feä». S Wort Märli schtammt zwar vom enä hochdütsche Wort für «Noochricht» ab, aber dr Inhalt vo de Märli isch frei erfunde. Si sind uursprünglich Gschichte gsi, wo erwachsnigi Mensche sich und ihre Chinder verzellt hai. Es si d Sammler vo de Volksmärli gsi, wo d Märli däm aabasst hai, wo si dänkt hai, ass es für Chinder richtig siig. In dr zweite Hälfti vom zwanzigschte Johrhundert hai vili Lüt dänkt, ass d Brutalidet und d Diräktheit vo de Märli für d Psyche vo de Chinder ungsund siige, ä Drend wo hüt wider am Verschwinden isch.
Märli verzelle numme s Wäsentlige, si sin schablonehaft und hai ä eifachi Moral, wo au Chinder chönne verschtoh und verinnerlige. Dr Underschiid zwüsche Guet und Bös isch klar, und d Sache, wo d Persone in de Gschichte müesse mache, entscheide zwüsche Läbe und Dod für alli Ewigkeit. D Gschicht lauft guet us für d Hauptperson, während die Böse ä Schtroof überchömme.
Märli si anonym: D Handlig schbiilt sich an geografisch nit definierte Ört ab, und Persone si öfters nameloos oder hai allerwälts Näme (Hänsel, Gretel), ihre Name schbieglet ihr Uusgseh (Schneewittli) oder ihri Umschtänd (Dornrösli) wiider. D Charakterisierig vo de Persone isch eifach und hängt vo ihrer gsellschaftlige und wirtschaftlige Stellig ab, und beschränggt sich im allgemeine uf d Extrem: König–Handwärker, arm–riich usw. Au wenn persönligi Charaktereigeschafte erwähnt wärde, ziilt s Märli uf die gröschte Kontrascht ab: flissig–fuul, schön–hässlig, guet–bös, alt–jung, wobii a Person äntwäder positivi oder negativi Eigeschafte het: Im allgemeine si schöni Lüt guet und flissig and hässligi schlächt und fuul.
Märlimotiv
D Motiv, wo mä in Märli findet, si duusigi vo Johr alt. Eins vo den eltischte Märli wo s git isch s alt-ägyptische Märli vom verwunschene Brinz, wo im zweite Johrduusig vor dr Ziitwändi ufgschriibe worden isch. In dere Gschicht gseht me vili vo de Motiv, wo in Märli immer wiider vorchömme:
Volksmärli
Vo de Volksmärli kennt me d Verfasser nid. Es git se in allne Kulture und d Lüt hai si bis in d Neuziit mündlig wiiterverzellt. Die dütsche Märli si im 19. Johrhundert vo de Romantiker gsammlet worde, wo ne im allgemeine a literarischi Form ge hai und wo se deilwiis au inhaltlig veränderet hai; so nimmt me a, ass erotischi Passage gschtriche worde si. Die europäische Märli hai keltischi Element, wo us em 9. und 10. Johrhundert schtamme, im 10. Johrhundert si si vo jüdische und byzantinische Gschichte beiiflusst worde, und spööter au no vo dr indische und dr arabische Kultur.
D Brüeder Grimm si die bekanntischte Sammler vo Volksmärli im dütsche Sproochruum. Anderi Märlisammler si d Italiener Giovanni Francesco Straparola (öbbe 1480 bis öbbe 1557), villicht dr erscht europäisch Märlisammler, und dr Giambattista Basile (1566 oder 1575–1632), z Frankriich dr Charles Perrault (1628–1703), wo die dütsche Romantiker schtark beiiflusst het, dr Ludwig Bechstein (1801–1860), d Norweger Peter Christen Asbjørnsen (1812–1885) und Jørgen Moe (1813–1882), z Russland dr Alexander Nikolayevich Afanasyev (1826—1871), dr Schott John Francis Campbell (1822–1885), z Rumänie dr Petre Ispirescu (1830–1887), z Ängland dr Joseph Jacobs (1854–1916), im zwanzigschte Johrhundert d Ängländere Ruth Manning-Sanders (1895–1988), z Italie dr Italo Calvino (1923–1985), z Dütschland d Lisa Tetzner (1894–1963).
Eini vo de grosse Märlisammlige isch «Duusig und ei Nacht». Än ähnligi Sammlig – Duusig Gschichte – chunt us em 10. Johrhundert und isch en arabischi Übersetzig use em Persische. D Gschichte vo Duusig und ei Nacht chömme us Indie, Persie und de arabische Länder im Middlere Oschte. Deil vo dr Sammlig si sit em 14. Johrhundert in Europa bekannt gsi. Die erscht Gsammtusgob het dr A. Galland am Afang vom 18. Johrhundert uusegää.
Kunschtmärli
Usser Märlisammler het s aber immer au Dichter gää, wo Märli sälber gschribe hai. Dr Wilhelm Hauff (1802–1827) het a baar Sammlige vo Märli gmacht, wo duur Rahmegschichte zsämmeghalte sii: Das Wirtshaus im Spessart, Die Karawane, Der Scheich von Alexandria. A Deil vo de Gschichte si Volksmärli, won er vo de Grimm Brüeder übernoh und verarbeitet het. Dr dänisch Dichter Hans Christian Andersen (1805–1875) het vil Märli gschriibe, wie D Brinzessin uf dr Ärbse oder Im Kaiser sini neue Chleider, wo zur Wältliteratur ghöre.
Märli, Mythe, Sage, Legände
Usser dene klassische literarische Gattige gits moderni Märliforme. Gschichte wie Dr Hobbit si zwar vom Thema här märlihaft, aber wegen ihrer Lengi zellt me se nit drzue, sondern definiert se als neus Schenre as Fantasy. In de Boulevardziitige chunt s Märli wider zrugg in dr Form von erä fantasiivolle Noochricht. D Cartoon, vor allem die für Chinder, si nid sälte zeichnedi Märli.
Schauinslandbahn
D Schauinslandbahn isch di lengscht Gondelbahn vu Dytschland. Si fiert vu dr Dalstation z Horbe bi Fryybeg uus uf dr Gipfel vum Schauinsland. Doderbyy iberwindet si uf ere Lengi vu 3.600 Meter e Hecheunterschiid vu 746 Meter. Di 37 schaffnerlose Kabine chenne bis zue 700 Mänsche in dr Stunde dransportiere, pro Johr sin s rund 240.000 Fahrgescht.
Gschicht
Scho anne 1893 het dr dertig Oberburgermeischter vu Fryybeg, dr Otto Winterer, e Bahn uf dr Fryybeger Huusbärg, welle böue. Anne 1925 het d Stadt doderfir e Schauinslandbahn-Studiegsellschaft grindet, wu drej Johr speter, 1928, e Aktiegesellschaft drus woren isch, wu d Stadt d Mehrheit gha het. Aafangs Mai 1929 isch dr Grundstei zue däm Großprojäkt gleit wore, wu 2,15 Millione Ryychsmark gchoschtet het. Noch ere drejjehrige Böuzyt dur d Firma Ernst Heckel GmbH vu Saarbrücke isch d Schauinslandbahn, as erschti Personeseilbahn vu dr Wält noch em Umlaufprinzip, am 17. Juli 1930 in Bedriib gnuu wore. Dr Architekt isch dr Robert Mühlbach (1875-1975) gsi. Di zeh Großruumkabine (23 Persone bzw. 1.915 kg zuelessig Gsamtgwicht) vu dr Zweiseilumlaufbahn, wu friejer e Schaffner mitgfahren isch, hän vo do ab Turischte no Fahrblan uf dr Bärg brocht. Doodemol sin acht Kabine glyychzytig uf dr 3.600 Meter lange Strecki symmetrisch unterwägs gsi.
Am 26. Novämber 1932 het e dragisch Uuglick dr Bedriibsablauf vu dr Bahn iberschattet, wu bis dert ohni Probläm gangen isch. Dur e schwäre Bedienigsfähler vun eme Schaffner isch nume ei Zugseil an d Bahn kupplet wore. Doderdur isch d Kabine iber e aabeghejt Zugseil grote un isch churz vor dr Dalstation vum Dragseil gheblet wore. D Kabine isch 13 Meter in d Diefi gstirzt, doderbyy sin drej Persone um s Läbe chuu (au dr Schafner). No umfangryyche Untersuechige, wu di grundsätzlig Sicherheit vu dr Bahn bstetigt hän, het dr Bedriib im Jänner 1933 wider chenne ufgnuu wäre. Syterhär het s kei Uufall me gee.
Im Zweete Wältchrieg sin mit dr Bahn Uuswyychslazarett uf em Schauinsland versorgt wore.
Anne 1987 isch dr Bedriib no 56 Johr un ca. 12 Mio. Fahrgescht e Zytlang yygstellt wore. Mer het aagfange mit eme greßere Umböu, wu di ganz Styyrtächnik nej gmacht woren isch un au d Großruumkabine abgschafft wore sin. D Schauinslandbahn het 37 neji, aber chleineri Kabine iberchuu (Kapazität: maximal elf Persone oder 825 kg), wu nimmi begleitet wäre vun eme Schaffner. Dr Umböu isch am 6. Däzember 1988 abgschlosse wore. Dr gsamt Fahrbedriib isch deilautomatisiert wore. Doderdur un dur di hecher Aazahl vu Kabine chenne meh Lyt beferderet wäre. D Fahrte chenne jetz no Bedarf aabotte wäre, doderdur sin au d Wartezyte seli verchirzt wore. Am Konstruktionsprinzip isch nyt gänderet wore, d Bahn isch z Dytschland allno di lengscht Seilbahn noch em Umlaufprinzip.
Wel d Fahrgaschtzahle allmeh zruckgehn (2007: 221 000, 2009: 206 400), isch d Schauinslandbahn fir Fryybeger VAG scho lenger e Verluschtgschäft.
Sit em 1. Jänner 2009 fahrt d Schauinslandbahn, wie au alli andere VAG-Bahne usschließlich mit 100 % Ökostrom vo badenova.
D Schauinslandbahn isch vo de Dänkmolstiftig Bade-Würtebärg zum „Denkmal des Monats September 2013“ ernannt worde.
Pirol
Uussie
S Mandli vo de Goldamsle het en uufälig geele Körper, d Flögel und de Schwanz sind schwarz. De Schnabel degege röötsch. S Wiibli isch geelgrüelich. Goldamsle wered 22 bis 25 cm grooss.
Lebeswiis
D Goldamsle isch e schüüche Singvogel wo i Laubwälder mit vile Liechtige und i Auewälder vorchunnt, aber au i alte Pärk und Gärte. Si flechtet wiit obe uf hööche Laubbömm e kunstvolls Nest us Bast und Grääs, wo si a Astgable uufhenkt. Si fresst Insekte und Laarfe, Beeri, Frücht und bsunders Chriesi. Si füetteret au eri Junge mit Chriesi und presst groossi Chriesi mit em Schnabel uus, so as di Junge de Saft trinke chönd.
D Manndli und au Wiibli hän de karakteristisch, klangvoll Gsang.
Mittelschäffolsheim
Mìttelschafelse oder àui Schafelse (frz. Mittelschaeffolsheim, dt. Mittelschäffolsheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Mìttelschafelse ìsch. Mìttelschafelse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Mìttelschafelse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Tenniken
Dännike (hochdytsch Tenniken) isch e politischi Gmeind im Bezirk Sissech vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Lag
Dännike liggt im Talbode vom Diegtertal uff 430 m. ü. M. am Hang vom obere Gisibärg. Nochbergmeinde sin talufwärts Diegte und talabwärts Zunzge. Wittere gmeinsame Bann hett Dännike mit Diepflike, Höllschtä, Dürne und Wittschbrg. Durch Dännike fiehrt d Autibahn A2 Basel-Chiasso.
Wappe
S Dänniker Wappe isch 1944 gschaffe worde. Es isch in zwei Helftene teilt. Links hetts e schwarzes gotischs "T" uf goldigem Grund, rächts drei schwarzi Schregstrich uf silbrigem Grund. Das ischs Wappe vo dr Herrschaft Eschenz gsi.
Gschicht
1152 isch Dännike als Tennichon s'erschti Moll erwähnt worde. Friener hett dr Ort zur Herrschaft vo Eschenz gheert. Afangs vom 15. Joorhundert sin d'Bsitzverhältnis unklar gsi, sowohl Basel wie Soledurn hän Inträssi gha. 1482 isch d Herrschaft Eschenz Basel zuegfalle. Ab 1798 hett Dännike zem Bezirk Waldeburg gheert und isch erscht noch dr Kantonstrennig 1833 an Bezirk Sissech agliideret worde.
Bett
Anderi Wörter
Z Dütschland wird seit mer em Bett umgangssprachlich au Mole, Koje, Heia, Falle oder Kiste, i der Schwiiz au Näscht.
S Bett i de bildende Kunst
Mänsche im Bett sind es beliebts Motiv vo de Malery. Es git unzeligi Bilder mit dem Motiv, wo s Bett als Ort vom Schlafe, Träume, vo de Zweisamkeit vo Ehelüüt und Liebespäärli, vo Zärtlichkeit und Sex, aber au vo de Chranket und em Stärbe zeiged. Wyteri Sujets sind s Is-Bett-Bringe vo Chind oder s Läse im Bett. Sältener sind s Bett als Ort vo de Geburt, und erst in nüüerer Zyt sind s Bett bzw. s ganze Schlafzimmer als Hauptgägestand uf Bilder z gseh.
Schlafmedizinischi Gesichtspünkt
S überrascht nid, het d Schlafumgäbig e wäsentlichen Yyfluss uf de Schlaf und syni Qualität. Schlafmedizinischi Undersuechige hend ufzeiget, dass mer Unterschiid i de Schlafstruktur i Abhängigkeit vom Bettsystem cha nachwyse. D Uswärtig het zeiget, dass de Tüüf- und Traumschlaf bi nid gändereter Bewegigsaktivität signifikant zuenimmt und das mer bim Ufstah weniger müed isch und e besseri Stimmig hät, wenn d Probande imene optimierte Bettsystem gschlafe hend.
Alkohol
Alkohol chan folgendes bedüte:
Lueg au:
Wolschweiler
Wolschwìller (frz. Wolschwiller, dt. Wolschweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Wolschwìller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1231 àls Wolfeswile (1233 Wolfswilre).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Wolschwìller ìsch. Wolschwìller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Wolschwìller ghert zem Hochàlemànnisch.
Liechtenhan
Liechtehan (offiziell hoochdütsch Liechtenhan, Lichtenhan oder Lichtenhahn) isch dr Naame von ere Familie us em Baasler Daig.