cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tschechien
Neuzit
Im 15. Johrhundert isch Tschechie e Deil vum Habsburgerriich wore. D'Nationalbewegige sin im 19. Johrhundert zwar uffchuu, gliichzitig isch Prag abber durch di dütsche Bewohner e wichtigs Zäntrum vu de dütsche Kultuur gsi.
Di beide Wältchrieg
Im März 1939 hät sich d'Slowakei vu Tschechie drännt un sich fräiwillig im Hitler aagschlosse. S tschechisch Gebiet isch vu Dütschland bsetzt un als Protektorat Böhme un Mähre e Deil vum Dritte Riich wore, wu sini Regierig denne vu de Nazi unterstellt gsi isch. Am 15. März 1939 hät sich Transkarpatie für uuabhängig erchlärt un isch no am gliiche Dag vu Ungarn bsetzt un am nechste Dag annektiert wore. Im Verlauf vum Zweite Wältchrieg sin insgsamt 390.000 Tschechoslowake ums Läbe chuu, devuu 83.000 Jude. Viili vu sälle Lüt sin in Konzentrations- odder Arbetslager odder ins Gfängnis chuu. Di bekanntesti Handlig vum tschechoslowakische Uffstand gege di Dütsche isch de Mord am Reinhard Heydrich, em Riichsprotektor vu Böhme un Mähre, wu am 27. Mai 1942 begange wore isch. Di dütschi Bsetzig hät abber erscht mit derre durch di sowjetische un amerikanische Alliierte e Änd gha.
Noch em Chrieg sin viili vu de dütsche Minderheite in Richtig Dütschland un Östriich umgsidelt un verdribe wore. Vu de fast dräi Millione Dütsche hänn numme öbbe 250.000 dürfe bliibe, viili devuu sin spöter usgwandert. Ähnlig isch es de Ungare uff em Gebiet gange; sälli Umsidlige wirke sich hütt no uff s Verhältnis zu Dütschland un Ungarn us.
Noch ere Abstimmig, wu d'Sowjetunion 1946 organisiert hät, isch Transkarpatie zu de Ukraiine chuu.
Kommunistezit bis hütt
In de folgende vier Johrzehnt isch d'Tschechoslowakei e kommunisdischs Land blibe. D'Wareproduktion isch verstaatligt un d'Planwirtschaft iigfiehrt wore. D'Wirtschaft isch in de 50er- un 60er-Johr schnäll gwachse, e bitz weniger in de 70er-Johr, bis si in de 80er-Johr uff Problem gstoße isch. D'Bolitiik isch erscht in de 1960er-Johr widder tolerant wore; de Prager Friehlig unter de Fiehrig vum Alexander Dubček hätt fast e Regierig mit mehrere Partäie erreicht, d'Bewegig hät abber mit em Verdrag vu Warschau un em Iimarsch vu de Druppe e Änd gha. In de Folgezit isch d'Bolitiik widder vu Unterdruckig prägt gsi.
Infolg vu de Samtigi Revolution vum Novämber 1989 isch d'Tschechoslowakei widder zur Demokratii wore. Am 1. Januar 1993 hänn sich Tschechie un d'Slowakei fridlig drännt, wiil d'Interässe usenandgange sin. In beide Länder sin wirtschaftligi Reforme duuregfiehrt wore; Tschechie hät sich vor allem dank Investitione vu Dütschland entwickelt un Prag isch hütt eins vu de wichtigste Zäntre vum Finanzmarkt vu Mitteleuropa.
Sit 1991 isch Tschechie (zerscht als Deil vu de Tschechoslowakei) e Deil vu de Visegrád-Gruppe (Pole, Tschechie, Ungarn, Slowakei), sit 1995 vu de OECD. Es hät sich 1999 de NATO un 2004 de EU aagschlosse.
Demografii
Di tschechischi Bevölcherig isch in zwei ethnischi Hauptgruppe unterdeilt, wu us em slawische Volch vüregange sin: Tscheche, wu de größer Deil usmache, un Mähre, wu e Aadeil vu öbbe 30 Prozänt hänn un in de gliichnammige Region läbe. Es gitt chleini Minderheite vu Slowake (2 Prozänt), Ungare un Dütsche. Bis zum Zweite Wältchrieg sin 3 vu 10 Millione Iiwohner Dütschi gsi, si sin abber noch em Chrieg fast alli verdribe wore.
Tschechie hät hütt wenig übber zeh Millione Iiwohner un d'Bevölcherigsdichti litt bi 132 Iiwoher pro Quadratkilometer. D'Bevölcherig isch uugliich verdeilt, sodass Böhme e urbaneri Region isch wie zum Bispil d'Bärgregione. Öbbe e Achtel vu de Iiwohner wohnt z Prag.
Wie s übrig Mittel- un Westeuropa erläbbt Tschechie sit em Fall vum Kommunismus e Ruckgang vu de Geburtezahl. Säll goht uff d'Veränderige in de Bolitiik uff de eine Site un uff de andere Site uff d'Uusicherheite zruck, wu mit em Übbergang vu-n-ere verstaatligte züe-n-ere privatisierte Wirtschaft verbunde sin. E Frau hät 2006 im Schnitt 1,21 Chinder gha.
Tschechie hät meh Iiwanderer wie Uswanderer; Immigration gitt's vor allem us de ehemolige Sowjetunion. D'Iiwanderer chönne allerdings de Ruckgang vu de Geburte nit usgliiche. Mit 94 Prozänt bstoht de Großdeil vu de Bevölcherig us Tscheche.
Tschechie isch eins vu de atheisdischste Länder vu Europa. De hisdorisch Grund isch d'Ablähnig vu de katholische Chirch, wiil ihri Religion als Staatsreligion vu Östriich-Ungarn wohrgnuu wore isch. Di jüdischi Bevölcherig isch, wenn nit usgrottet, zumindest assimiliert wore.
Noch ere Volchszellig vu 2001 bekänne sich 59 Prozänt vu de Tscheche zu keiner Religion, 26,8 Prozänt sin katholisch, 2,5 Prozänt proteschtantisch, 0,2 Prozänt sin orthodox (vum Räst hänn 8,8 Prozänt d'Frog nit beantwortet).
Wirtschaft
Z Tschechie gits Industrie, Landwirtschaft und Tourismus. D Škoda-Auto-Wärk ghöred zu de gröschte Betriib vom Land und bilded en wesentliche Teil vom tschechische Export. I de Landwirtschaft spilt under anderem d Hopfeprodukzion als Grundlag vo de tschechische Braukultur e wichtigi Rolle. Prag elai hät mehreri Brauereie, aber bekannter sind d Brauereie z Budweis und z Pilse. En Huufe Tourischte loked d Landschafte und Städt a; z. B. Prag, Brünn, Olmütz, Pilse, Budweis, Pardubitz und d Kurort Mariebad oder Karlsbad.
Ewiger Jude
Dr Eewig Juud (au wandernd Juud) isch e Figur us christlige Volkssaage, wo im 13. Joorhundert entstande isch. Si häi vom ene Maa, wo d Häärkumft von em ursprünglig umbekannt gsi isch. Dä het dr Jesus Christus uf em Wääg zur Chrüzigung verspottet und isch wäge däm verfluecht worde, ass er unstärblig für immer dur d Wält müess wandere. S anonüüme düütschsproochige Volksbuch vom Ewigen Juden, wo 1602 z Leiden druckt worde isch, het us dere Figur e Juud gmacht und iim dr Naame Ahasveros (Ahasverus, e Aaspiilig uf e nitjüüdische Köönig) gee. Die Wariante het sich in ganz Öiropa verbräitet und isch vo Antisemite immer wider as Argumänt gege d Juude broocht worde.
D Figur vom Juud, wo eewig dur alli Zite muess wandere, het in de Volkssaage vo de verschiidene Kulture underschidligi Nääme gha (Cartaphilus, Buttadeus, Matathias, Paul Marrane und andere ). Z Frankriich isch dr Naame Isaac Laquedem glöifig gsi, und isch in Legände aber au in ere Nowälle vom Alexandre Dumas vorchoo. Si isch sithäär in e hufe literarische Wärk, in dr Kunst und in dr Muusig as Thema vorchoo. Si het im Antisemitismus vor allem in dr nazionalsozialistische Bropaganda in dr Zit vom Nazionalsozialismus e groossi Rolle gspiilt.
Kanton Huelgoat
Dr Kanton Huelgoat (breton. Kanton an Uhelgoad, frz. Canton d'Huelgoat) isch bis Merz 2015 e Kanton im Arrondissement Châteaulin im franzesische Département Finistère in dr Region Bretagne gsii.
Hauptort vum Kanton isch Huelgoat gsii. Verdrätter im conseil général vum Département isch dr Daniel Créoff gsii.
Gmaine
Dr Kanton Huelgoat isch us acht Gmaine bstande:
Escher vom Glas
D Äscher vom Glas sind es alts Gschlächt vo Züri.
Es isch sit em Ändi vom Mittelalter eini vo de wichtigschte Familene vo dr Stadt gsi. Vorhäär het d Familie i dr Chlystadt Chäisterstuel am Rhy gläbt; si sind Dienschtmanne vo de Habsburger und d Schulthäisse vo Chäiserstuel gsi.
Dr Johannes Äscher isch ane 1384 Bürger vo Züri worde, si Brueder Heiri Äscher ane 1385. Vom Heiri chunt d Linie vo de Äscher vom Glas. Är het d Margret zum Thor ghüratet und in ere zwäite Ee d Regula Manesse vo Manegg.
D Äscher sind e rychi Familie i dr Stadt gsi und händ immer wider gueti Ämter übercho; füüfmol isch en Äscher dr Bürgermäischter vo Züri gsi. I dr Stadtgschicht sind vil prominänti Persoone vo dr Familie bekant. Es paar dervo:
Erkenntnis
Dr Begriff Erkenntnis isch in dr Filosofii umstritte; en äihäitligi Definizioon het sich nit uusebildet. In ere erste Aanööcherig cha mä Erkenntnis as dr Brozäss und s Ergääbnis vom ene Wüsse bezäichne, wo dur Iisicht oder Erfaarig gwunne worde isch.
Zum Begriff vo dr Erkenntnis
Dr Begriff vo dr Erkenntnis isch äine vo de Grundbegriff vo dr nöizitlige Filosofii. Mä chann en nid uf anderi bekannteri oder übergordneti Begriff zruggfüere und cha nid ooni Sälbstbezuug (Zirkelschluss) definiert wärde.
Dr Begriff vo dr Erkenntnis bezäichnet Däil vo dr Erkenntnis isch immer d Beziejig zwüschen em Subjekt, wo erkennt und eme Objekt, wo erkennt wird. Erkenntnis cha sich gradsoguet uf e Sachverhalt bezie wie uf e Brozäss. Je nochdäm, öb en Erkenntnis ummiddelbar gwunne wird oder öb si dur en indiräkti Informazioon entstande isch, reedet mä vo dr ummittelbaare (intuitiive) oder vo dr middelbaare (diskursiive) Erkenntnis.
D Vorsilbe „Er-“ im Wort Er-kenntnis isch äänlig wie bim Er-faare oder Er-lääbe e Bezäichnig für e Iisicht in e Geegestand, wo über s äifache Kenne uusegoot, und wo d Kennzäiche von em u. a. s Verstoo vo Wääsensmerkmol und d Erinnerig si. Erkenntnis het im Vergliich zum Kenne dr Charakter vo öbbis Nöijem. Wemm mä zum erste Mol feststellt, ass am ene technische Gräät e Funkzioon kabutt isch, hat mä das erkennt. Wemm mä s Gräät spööter no äinisch brucht, kennt mä dr Defekt, wemm män en nid vergässe het. Zum Wüsse wird d Erkenntnis, wenn die Erkenntnis unabhängig vom Subjekt, wo erkennt, gültig isch.
Jungfrau (Berg)
D Jungfrau isch e Bärg i de Schwiz. Si isch mit ere Höchi vo de dritthögsti Bärg vo de Bärner Alpe und bildet zämme mit em Eiger und em Mönch e markanti Drüergruppe im Bärner Oberland.
Am 13. Dezämber 2001 isch d Jungfrau zäme mit de südlich aagränzende Gebiet i d Lischde vo de UNESCO-Wältnaturerbi uufgno worde.
Name
De Name Jungfrau isch worschinli vo de Wengeneralp am Fuess vom Bärg abgleited worde. Dere Alp hät me früener noch de damalige Bsitzerinne, de Nonne vom Chloster Interlake, Jungfrauebärg gseit.
Lag und Umgebig
Über de Jungfrau-Gipfel verlauft d Gränze zwüsche de Kantön Bärn und Wallis. De Bärg isch usserordentlich vilsitig gstalted. Im Norde und Nordweste sind d Wenge-Jungfrau, s Schneehorn , s Silberhorn , s Chly Silberhoren und de Schwarzmönch  vorglageret. Zwüsched däne Gipfel breited sich de Chielouwene- und de Giessengletscher us. De Giessengletscher isch wägem Chriegsloch bekannt, wo sich mit Ys füllt churz bevor en Chrieg uusbricht und sich wider läärt, also schwarz werd, wänn de Chrieg verbii isch.
Im Weste erhebt sich d Jungfrau fast ysfrei ganzi 3'250 Meter über em hindere Luterbrunnetal. Es isch das (noch em Mont Blanc) de zweithöchsti diräkti Abhang i de Alpe. Eri Südwand erhebt sich über em chli versteckte Rottalgletscher und eri Ostwand raaget über em Jungraufirn, wo sich südlich vom Jungfraujoch erstrecked.
D Plän, uf di Jungfrau e Bärgbahn z baue, sind wäge finanzielle Schwirigkeite nöd ganz realisiert worde. Di ursprünglich bis under de Gipfel planti Jungfraubahn isch 1912 mit de Endstazion Jungfraujoch fertiggstellt worde.
Uf eme undere Absatz vom Nordostgrot, chli oberhalb vo de Mathildespitze uf, händ d PTT en Funk-Umsetzer installiert.
Bestigigsgschicht
Erstbestiger sind de Johann Rudolf Meyer und sin Brüeder Hieronymus mit de Füerer Joseph Bortis und Alois Volken gsi. Si händ am 3. August 1811 de Bärg vom Lötschetal, also vo Süde här bestige. Das entspricht uugfär de hütige Normalroute. Me hät drüberabe dem Bärg, wo bis döt no unberüert gsi isch, «Madame Meyer» gsait.
Obwohls uf d Jungfrau eigentlich liechti Routene git, häts i de Vergangehait immer wider Umfäll gä. Bi aim vo de schwärschte Unglück sind am 12. Juli 2007 sächs Rekrute vo de Gebirgsspezialischte-Rekruteschuel us Andermatt vom Rottalsattel, nochdem si e Lawine uusglöst händ, 1000 Meter uf de Rottalgletscher abe in Tod gstürzt. S Militärgricht, wo de Fall beurtailt hät, isch vo me falsch iigschätzte, haimtückische Lawinerisiko usgange und hät drum di verantwortliche Bärgfüerer frei gsproche.
Routene
D Normalroute über de Rottalsattel und Südostgrat started vom Jungfraujoch oder vo de Mönchsjochhütte und duured 4–5 Std., respektiv 3½–4½ Std. Ebefalls vom Jungfraujoch us started d Route über de Nordostgrat, brucht 8–10 Std. und hät di gröscht Schwirigkaitsstuufe. Vo Stächelbärg us füert d Route Innere Rottalgrat i 6–7 Std. und d Variantene Nordwestgrat oder Rotbrettgrat i 8–12 Std. uf de Gipfel vo de Jungfrau ufe.
Kunst
Erwähnt werd d Jungfrau under anderem vom Friedrich Schiller im Wilhelm Tell, Vers 628 (1804). S Drama Manfred (1817) vom Lord Byron spilt am Fuess und uf em Gipfel vom Bärg. De Ferdinand Hodler hät d Jungfrau mehrfach gmolet, speziell isch di perspektivisch verfremdet "Jungfrau über dem Nebelmeer". De Alex Diggelmann hät 1958 e Lithografiimappe under em Titel Die Jungfrau, mein Berg use gee. S Bärgmotiv vo de Jungfrau isch uf ere Schwizer Gedänkmünze, wo de Stephan Bundi gstaltete hät.
Salier
D Salier (eventuell vom althochdütsche sal: „Herrschaft“ oder vom latiinische salii: „Salzmeerbewohner“, vil wohrschiinliger aber diräkt vom Name vo de Salische Franke ) si e fränkischs Adelsgschlächt im Heilige Römische Riich vom 10. bis zum 12. Johrhundert gsi.
Dr Biname erschiint zum erste Mol am Afang vom 12. Johrhundert as rex salicus oder reges salici. Vermuetlig het dr Chronist Otto vo Freising dä Name für alli vornähme Adelsfamilie linggs vom Rhii bruucht in Erinnerig an dr Merowinger Chlodwig I.. Spöter het sich dr Name denn nume no uf e Konrad II. und siini Nochkomme bezoge. D Salier gälte as dütschi Näbelinie vo de Widone (Lambertiner), wo z Italie mächtig worde si und si über d Mueter vom Konrad em Rote mit de Konradiner verschwögeret gsi.
Dr Konrad dr Rot isch mit siiner Hürot mit dr Liutgard, dr Dochter vom Otto em Grosse und siiner Ernennig zum Herzog vo Lothringe zum Gründer vom Gschlächt worde. Er isch dr Urgrossvater vom König Konrad II. gsi, wo im Johr 1024 König vom ostfränkisch-dütsche Riich worden isch. 1027 isch er dr erst Kaiser us em Gschlächt vo de Salier worde.
Wimmenau
Wìmmenau (frz. Wimmenau, dt. Wimmenau) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Salier
Dr Niidergang vo de Salier het mit em Händel zwüschen em Heinrich IV. und em Papst agfange, em sogenannte Investiturstrit wo im Gang nach Canossa mit dr Kapitulation vom Kaiser gändet het. Dr Heinrich V., dr letzt Salierkönig, het bis 1125 gregiert. Noch dr Herrschaft vo de Salier isch as Übergang dr Sachs Lothar III. cho und noch ihm dr Staufer Konrad III.. Däm si Mueter isch d Dochter vom Heinrich IV. gsi, so isch er e Neveu vom letzte salische Kaiser Heinrich V. gsi.
Wimmenau
Gschìcht
Wìmmenau ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 836.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Wìmmenau ìsch. Wìmmenau ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Wìmmenau ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Niklaus Bigler
De Niklaus (Chlaus) Bigler (* 1. Februar 1949 z Wolen im Aargöi) isch en Schwyzer Gërmanischt, wo über dryssg Jaar lang Redakter bim Schwyzerischen Idiotikon gsy isch.
Läben und Schaffe
De Bigler isch as Soo vo bëërn stämige Puuren uf eme Hoof im aargauische Freiamt uufgwachse. I s Gimnaasium isch er z Aarau, und nachanen hät er a den Uniwërsitëëte Bëërn und Wien Gërmanischtik und Musig wüsseschaft gstudiert. S Tüütschstuudium hät er na bim Paul Zinsli aagfange, aber wil dëë dänn gly emeritiert woorden isch, hät er 1978 bim sym Naachfolger, em Roland Ris, promowiert. S Theema vo synere Tokteraarbet sind d Mundaartverheltnis im aargauischen Übergangsgibiet zwüsched em weschtlichen und em öschtliche Schwyzertüütsch gsy.
1976 hät er bim «Bëërner Oortsnamebuech» (ere Gründig vom Zinsli) afa mitschaffe; 1982 isch er dänn Redakter am «Schwyzerischen Idiotikon» woorde. Gröösseri und wichtigeri Woortfamilie, won er im Wöörterbuech abghandlet hät, sind öppe Trotten, wëben, Wëg, wol, Tag-wan, Wand, Ge-wand, winken, wërben (mit ge-wërben), wërffen, Wësen, Wãt, Wuet und Zëdel. Dezue sind na s «Alfabeetisch Regischter zun Bänd I–XI» und d Bandregischter zun Bänd XV und XVI under synere Läitig uusgschaffet woorde.
Näbetdure hät er sich em Archyv vom «Idiotikon» aagnaa und hät d Koreschpondänz und d Manuskript us de Früezyt vom Wöörterbuech erschlosse. Bsunders intressiert hät er sich für de Gründer vom «Idiotikon», de Fritz Staub. Aber au em Staub sys Voorbild, de früe Läxikograaf Franz Joseph Stalder, häts em aataa, und er hät s überarbäitet Manuskript vo dëm sym Wöörterbuech 162 Jaar nach em Abschluss äntli useggëë. Mitghulffe hät er au bi de poschtuumen Usegaab vom Ruedolf Hotzeköherli syne berüemte «Sprachlandschafte vo de tüütsche Schwyz». Und sit vile Jaar schrybt er i der «Aargauer Zytig» all ander Wuche di woortgschichtlich Kolumne «Auf ein Wort».
2014 isch de Bigler am «Idiotikon» pänsioniert woorde; syni Naachfolgeri woorden isch d Claudia Schmid.
De Niklaus Bigler isch mit de Wieneri Ingrid Bigler-Marschall verhüraatet. Au sii isch Lexikograafin. Si hät s «Tüütsch Theaater-Läxikon» aagfüert und deet, aber au im «Theaaterläxikon vo de Schwyz» und im «Tüütsche Literatuur-Läxikon (Kosch)» ganz vil Artikel gschribe.
Brisbane
D Stadt liit am Brisbane River i de Nöchi vo de Mündig i d Korallesee. De Balligsruum het zwöi Millione Iiwohner. Brisbane isch katholische (Erzbischtum Brisbane) und ou anglikanische Erzbischofssitz. E wichtige Wirtschaftszwiig isch d Erdölinduschtrii. Brisbane isch 1824 unter em Name Moreton Bay als Strafkolonie gründet worde und isch spöter no em Sir Thomas Brisbane, em domolige Gouverneur vo New South Wales, gnännt worde.
Me kännt Brisbane für siini Hochschuele (u. a. d Queensland University of Technology, d University of Queensland und d Griffith University) und ou für d Feriebaradiis Sunshine Coast und Gold Coast im Norde und Süde vo de Stadt, für d Meereslag und s allgmein guet Wätter.
Im australische Änglisch wird Brisbane mänkmol ou Brissie gnännt, scherzhaft ou Bris Vegas oder Brisneyland.
Rezeptor (Physiologie)
As Rezeptor (vo latiinisch recipere 'ufnee, empfoo') oder au Sensor wird in dr Füsiologii e spezialisierti Zälle bezäichnet, wo bestimmti chemischi oder füsikalischi Räiz us dr Umgääbig vom ene Körper oder us sim Innere in e Form überfüert (transduziert), wo nöironal vergliichbar isch.
Merkmol
Rezeptore si Sinnzälle. Si spiile bim ene Lääbewääse nit nume e Funkzioon, wo dere vom ene Sensor in dr Technik äänelet, und überfüere Räiz in elektrischi Signal, wo zum Hirni witer gläitet wärde, wie zum Bischbil Liecht, wo uf d Netzhut im Aug fallt. Sondern die Signal und wie si gänderet wärde, wärde im ene Lääbewääse mit ere bsundrige Kwalidäät erläbt. Vilmol hängt s vo spezifische molekulare Strukture ab, für wie Sinnzälle für bestimmti Räizkwalidääte empfänglig si. Die Strukture wärde in dr Biochemii au as Rezeptor bezäichnet.
E Sinnzälle isch s erste Gliid vo de Sinn. Hüfig isch si uf spezielli Räiz usgläit, wo dr Form und dr Sterki nooch adekwat si, und wandlet Räiz, wenn si oberhalb von ere gwüsse Räizschwelle si, proporzional zu sinere Sterki in e Rezeptorpotenzial (Generatorpotenzial) um. Im ene afferänte Nöiron wärde die Generatorpotenzial abbildet und wenn si hööcher si as s jewiilige Schwellepotenzial, lööse si Akzionspotenzial us, wo an s Zentralnärvesüsteem (ZNS) witergläitet wärde.
So wärde zum Bischbil in dr Netzhut vom Aug Liechträiz in Signal umgwandlet, die wärde an afferänti Nöirone witergee und gönge über e Seenärv an Regione vom Hirni, wo die Räiz as Helligkäitsunderschiid vergliiche. Vo dört wärde d Signal an Kärn vom Hypothalamus witergläitet und für d Sünchronisazioon vom Daag-Nacht-Rhüthmus brucht; si wärde zu Areal vom wisuelle Cortex projiziert dört as e Seeiidruck interpretiert.
Ruine Wolfach
D Ruine Wolfe, au Altwolfach oder Schlessli gnännt, isch dr Iberräscht vu dr friejere Burg Wolfach z Wolfe im Ortenaukreis z Bade-Wirttebärg.
Gschicht
S isch nit beleit, wänn gnau d Herre vu Wolfach d Burg hän böue loo. Di salisch Böuwyys losst aber vermuete, ass si am Änd vum 11. Johrhundert böue woren isch. Anne 1084 isch dr Name "Wolfacha" s erscht Mol gnännt. In sällere Zyt soll e Fridericus de Wolfhacha uf dr Burg gwohnt syy. Derno verschwindet d Burg aber wider us dr Gschicht. Erscht anne 1272 git s wider Quälle zue dr Burg. E Wunderhuen soll "in castro Wolfach" alldag zwei Eier mit zwei Beler in ihre Näscht gleit haa. Im Johr 1291 het dr Friedrich von Fürstenberg († 1296) di letscht Verdrätteri vu dr Familie ghyrote, d Udilhild von Wolfach. Di gsamnt Herrschaft isch eso dur Erb an d Firschtebärger gfalle.
Um 1380 isch e "hoff vor der Burg" gnännt. 1447 bis 1449 sin greßeri Renovierigsarbete auf dr "burgk ober Wolfach" dur dr ''Heinrich VI. von Fürstenberg'' durgfiert wore. Im Dryssgjehrige Chrieg isch d Burg schyns gschlisse wore. Villicht isch d Burg aber au langsam verfalle, d Quällenaagabe sin do nit eidytig. Dr militärisch Wärt vu dr Burg isch aber schyns eso nider gsi, ass si nit wider ufböue woren isch. Anne 1778 het dr Firscht dr Aawohner erlaubt, ass si chenne Stei us dr ibrig blibene Muure nee go d Stade vu dr Wolfe sichere.
Derno sin d Räscht vu dr Wolfacher Stammburg vum Wald iberwagse, bis dr Wolfacher Schwarzwaldverein zwische 1977 un 1979 d Grundmuure, wu no vorhande gsi sin, im Ramme vu dr Heimetpfläg frejgleit un gsicheret het.
Kunsthaus Zug
S Kunschthus Zoog isch es Museum z Zoog. Es het di bedütendschti Sammlig vo der Wiener Modärni usserhalb vo Öschtrich.
1977 het s Kunschthus Zoog i der Altstadthalle ufgmacht. Sit 1990 hets es eignigs Geböid in ere Aalag us em 16. Jahrhundert, em «Hof im Dorf», am Rand vo der Zooger Altstadt. D «Zooger Kunschtgsellschaft» und d «Schtiftig vo de Fründe vom Kunschthus Zoog» si d Trägerschaft vom Kunschthus. D Kunschtgsellschaft isch füre Betriib vom Kunschthus verantwortlech und zudäm Eigetümerin vo der Kunschtsammlig. Usschtellige und d Sammligstätigkeit wärde dür Biträg vo der öffentleche Hand, dür Unterschtützig vo Private sowi dür Mitgliderbiträg finanziert. Der Matthias Haldemann isch sit 1990 Diräkter vom Museum.
D Sammlig vo Wärch vo der klassische Modärni mit em Schwärpunkt Wien verdankt s Huus der Schtiftig Sammlig Kamm. Si isch 1998 vo der Christa, em Peter und der Christine Kamm gründet worde und schtellt d Beschtänd em Kunschthuus as Duurliigaab zur Verfüegig. Unter de meh as 400 Wärch vo der Schtiftig Sammlig Kamm befinde sich bedütendi Wärchgruppe vom Herbert Boeckl, em Richard Gerstl, em Josef Hoffmann, em Gustav Klimt, em Oskar Kokoschka, em Koloman Moser, em Egon Schiele und em Fritz Wotruba. Derzue chöme Wärchgruppe vo der europäische Modärni, em Expressionismus und Bauhaus.
Eva Aschoff
D Eva Aschoff (* 26. April 1900 z Göttingen; 20. Septämber 1969 z Fryburg) isch e dytschi Schrift- un Buechgstalterin gsii.
Lääbe un Wiirke
D Eva Aschoff het bim F. H. E. Schneidler an dr Chuschtakademy Stuegert gleert un derno z Minche un z Hamburg no Buechbinderi gleert. Vu 1928 bis 1964 het si ne aigeni Buechbinderwäärchstatt z Fryburg gfiert, wu si vor allem Buechumschleeg un Buntbapyyr entwoorfe het. Mer chännt si vor allem fir iri Aarbete fir dr Insel-Verlag, dr Hanser-Verlag un dr Fischer-Verlag.
In dr Gstaltig vu ire Entwiirf wird d Idee vum Gsamtchunschtwäärch dytli, derby het d Aschoff Biecher as Geegeständ zum Bruuche aagluegt un si vu dr Prachtband-Gstaltig abgwändet. D Aschoff giltet as di bekanntescht Verdrätteri vu dr Monotipy, eme Ainzelblattdruckverfaare. As Spootfolg vu dr aarbetsintensiive Noochriegszyt het d Aschoff aafangs 1960er Joor all mee gsundhaitligi Broblääm kriegt, wäge däm het si mit 64 Joor iri Wäärchstatt ändgiltig zuegmacht un het si Zyt gnuu fir ire moolerisch-graafisch Schaffe.
Rezäpzioon
Wel d Aschoff d Effetligtkait, wu mit Uusstellige verbunde isch, nit gäärn ghaa het, si isch do ender schyych gsii, het di brait Effetligkait isch ire frei chinschtlerisch Wäärch nie chännegleert. Andersch isch s gsii mit ire buech- un schriftchinschtlerische Aarbete, ire Name findet mer reegelmääßig in zytgnessische Zytigs- un Zytschrifteberiicht, un des allmool in ere Zyylede mit dr wiichtigschte Schriftchinschtler*ne. Ainewääg isch d Rezäpzioon in dr Joor druf abbroche.
Wäärch
Dr Eva Aschoff iri Aarbete sin Dail vu dr Olga Hirsch Collection of Decorated Papers un vu dr Sammlig vum Klingspor-Museum. Deert het s Konvolut vu Buntbabyyr, derzue Schriftbletter un Yybänd zue Handschrifte vum Rudolf Spemann.
Mauretanien
Mauretanie (amtli ) isch Staat im nordweschtlige Afrika am Atlantik. Die Bresidialrepublik gränzt an d Staate Algerie im Nordoschte, Mali im Oschte un Sidoschte, Senegal im Sidweschte un im Nordweschte an s Territorium vu dr Weschtsahara. S Land isch fascht dreimol so groß wie Dytschland un bstoht mit Uusnahm vun ere Dornehurschtsavannezone an dr Sidgränze lang us Wieschti. Noch em Militärbutsch am 8. Augschte 2008 het e Militärdiktatur regiert. Am 18. Juli 2009 het s wider Bresidäntschaftswahle gee.
Landesnatur
D Oberflechegstalt vu Mauretanie bietet e rächt glychfermig Bild. Im Side zwische Senegalmindig un Cap Timiris isch d Kischte flach, im Norde gääch mit vyl Insle un Buchte. Landyynezues chunnt e uusdehnt Diefland, wu mit syne Sandinefälder dr weschtli Rand vu dr Sahara bildet. E churze gääche Aastiig laitet iber zum ebene Hochland (300–500 m i. M.) im zäntrale Landesdail. Do lige d Sandstaiplatoo vu Adrar, Tagant un Affollé un ainzelni Inselbärg, dodrunter dr Kediet Ijill, mit 915 m di hegscht Hebig vu Land. Zäntral in dr Sahara, uf dr Gränze zwische dr Verwaltigsregione Tiris Zemmour un Adrar, lyt s Naturwunder Guelb er Richat. Geg Oschte gehen di mit Grell deckte Hochflechine aabe zum abflusslose, sandgfillte Becki El Djouf. Dr ainig Fluss im Land, wu s ganz Johr Wasser fiert, isch dr Senegal, wu d Staatsgränze zum glychnamige Nochberland bildet.
Klima
Mauretanielyt im Beraich vum nerdlige Wändchrais un het dodermit zum greschte Dail e druckehaiß Wieschteklima. Abchielig bringt nume d chalt Kanarestrom vor dr Kischte, wu im Kischtebiet vylmol zue Näbel fiert. In dr Nordhelfti vum Land gheie s Niderschleg unter anderem im Winter, aber sälte iber 100 mm pro Johr, im usserschte Side sin s 300–400 mm, in dr Hauptsach vu Juli bis Oktober. Di durschnittlge Jännertämperature lige bi 20–24 °C, d Julitämperature bi 30–34 °C, im Summer git s Maximalwärt bis 50 °C.
Flora un Fauna
Dier vu dr Savanne sin Antilope, Elifante un Hyäne, d Wieschtesteppe bietet no Fueter fir Gazelle, Struß, Wäärzesei, Leoparde un Falbchatze. Au git s in dr Dine e Hufe Skorpion un Schlange.
Z Mauretanie git s au Nilkrokodil, wu zmaischt an Guelta läbe un di gring Niderschlagsmängi so guet wie megli nutze. In dr Druckeperiod zien si si in chieli Felsspalte unter em Bode zrug, fahre ihre Stoffwächsel uf e Minimum aabe un gheie un e Staari, wu si monetlang ohni Wasser unFueter din chenne uuschuu.
Dr Waldbstand het zwische 1990 un 2000 um 2,7 Brozänt abgnuu.
Nationalpark
Z Mauretanie het s zwee Nationalpark:
Bevelkerig
Quelle: UN
Volksgruppen
Dr Kompromiss zwische dr verschidene Kulture vu Mauretanie isch wichtig fir dr Zämehalt vu dr Nazion. Dradizionäll wird s Land – au geografisch – no däne Volksgruppe in s sognännt Ard al-Bīdān („Land vu dr Wysse“) un Ard as-Sūdān (Land vu dr Schwarze“)unterdailt. Die vylmol bruuchte Uusdruck sin aber nit abschetzig gmaint. Die Yydailig isch au mee wirtschaftli-dradizionäll wie ethnisch. Vyl Schwarzafrikaner ghere dr nomadische Wält aa, dr Name „Bīdān“ wird fir alli nomadischi Gruppe brucht, wu kulturäll arabisiert sin. Hite giltet dr Islam as Bindig zwische dr verschidene Ethnie un isch di ainzig Legitimierig fir Gsetz
Sproche
D Amtssproch isch Arabisch, d Kolonialsproch Franzesisch het si derzue as Arbets-, Handels- un Bildigssproch ghalte
Schwätze dien di maischte Lyt Hassania, di maurisch Varietät vum Arabisch. Di wechstatlantische Sproche Pulaar un Wolof un d Mande-Sproch Soninke sin ain au anerkännti Nazionalsproche. Derzue wäre no d Berbersproche Imeraguen un Zenaga gschwätzt wu mittlerwyli aber fascht uusgstorbe sin.
Religion
Fascht 100 Brozänt vu dr Bevelkerig sin sunnitischi Muslim, wu dr malikitische Rächtsschuel aaghere.
Verwaltigsgliderig
Mauretanie isch in 15 Regione glideret, drei dervu bilde d Hauptstadt Nouakchott.
Lichtenstein (Württemberg)
Lichdaschdoe (dt. Lichtenstein) isch a Gmaende em Landkreis Reidleng en Bada-Wirddabärg. D Gmaende hådd Aewohner (Stand: ). Endsdanda isch dui Gmaende durch d bada-wirddabärgische Gmaendereform zomm 1. Januar 1975. Zo ir ghaered viir Flägga: Ondorhausa (Unterhausen), må s Rådhaus isch; Oborhausa (Oberhausen), seid 1934 schao zo Ondorhausa gheerich; Holzlfenga (Holzelfingen) ond Honao (Honau). Dui nuia Gmaende hådd irn haedicha Nãma nåch-m Schlessle Lichdasdoe griagd, dees må haoch ibor ire Flägga em Echazdaa leid ond en ganz Wirddabärg bekannd isch. Lichdaschdoe ghaerd zo koem Verwaldongsvorband.
Geografi
Lichdasdoe leid om obora Echzatal, ogfär 10 km sidlich vo Reidleng. Drei vo saene viir Flägga: Ondorhausa, Oborhausa ond Honao liiged em Echazdaal. Dor Flägga Holzlfenga leid esdlich dorvo oborhalb vom-ma Seidadaal scho uff dor Albhochfleche. Hendor Honao haerd s Daal uff, ond rondrom gåd-s ibor 200m sdeil uff d Schwäbischa Alb nuff.
D Gmarkong sezzd sich zsēma aus 36,7 % Landwirdschafdsfleche, 49,6 % Wald, 12,5 % Siidlongsfleche ond 1,1 % sonschdicher Fleche.
Vo Reidleng här kommd d B312 s Echazdaal ruff, gradwäags durch älle drei Flägga em Daal durch. Hendor Honao gåd-se en mährore Kehra sdeil uff d Schwäbischa Alb nuff. D sogenannda "Honaor Sdåeg" isch em Wendor bei Schnae oft gfärlich ond a Nådlehr firr dor Vorkehr.
Aus dor Gschiichd
S aersde Mål wird ǎnna 1220 dor Flägga Holzlfeng erweend, als Holtelvingen. 1355 isch dees, was haed Lichdasdoe isch, zo Wirddabärg komma ond hådd so spädor d Reformaziõ midgmachd.
Nåch-m Zwåeda Wäldgriag isch s Echazdaal emmer sdergor besiidled wårda, sodass haed dia drei Flägga emm Echazdaal (Ondorhausa, Oborhausa, Honao) baulich ennanandor iborganged. En Lichdasdoe geid-s viile middlsdendische Firmena, ond d Gmaende hådd a haocha Finanzkrafd. Auswirka duad sich ao, dass d Graessdadd Reidleng midd iror sdarda Indusdri grad blos 10 km weid wägg isch.
En de 1840er Jår isch uff-ma sdeila Felsa ibor-m Echazdaal s Schloss Lichdaschdoe baud wårda, em Ufffdrag vom Gråfa Wilhelm vo Wirddebärg. S Schloss isch s oenziche en ganz Deidschland, dees må uffgrond vom-ma Roman baud wårda isch, nåch-m Roman Lichtenstein vom Wilhelm Hauff. Sae hochromantischor Roman isch dåmåls iboraus populär gwäa, weid ibor Wirddabärg naus. Vårrhär isch uff demm Felsa blos a alda Jagdhidde gsdanda. S Schloss Lichadsdoe isch bis haed vo Tourisda vool, emm Sommor jedes Wochaende vo viile daused Leid.
Ondor wirddabärgische Eisabã-Fäns hådd ehemalicha Zãradbã Honao-Lichdasdoe on klangvoola Nãma. Eldore Leid griaged bis haed noo feichde Aoga, wenn-se vo dära vorzeeled. Vo Reidleng isch d Eisabã znäggsd s Echazdaal ruff nåch Honao baud wårda, ond nå bis 1893 dor weidore Dåel Honao–Gloeengsdenga-Mensenga, midd Zåsdanga vo Honao ã, onda emm Daal, bis nuff zor Haldesdell Lichdasdoe uff dor Albhaochfleche. 1969 isch d Bãsdregge vo Honao bis Glaeengsdenga sdillglegt ond aabaud wårda.
Verwaldong
Dor Schuldess isch dor Peter Nußbaum.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dor Dialäggd vo Lichdaschdoe ghaert zom Zendralschwäbischa.
Marlene Dietrich
Si zelt näbe dr Hildegard Knef und dr Romy Schneider zu de grösste wiiblige Liinwandlegände, eo dr dütsch Film füürebrocht het und wo au internazional Erfolg ghaa häi. Zu ihre Markezäiche ghööre iiri lange Bäi, iiri diefi, rauchig-erotischi Stimm und iiri Hoosenaazüüg, wo dank iire in de 1930er für Fraue salonfäig worde si.
D Marlene Dietrich het iiri Karriere as Schauschbiilere am Theater aagfange und Stummfilm in de „goldige Zwanziger“ in Berlin gmacht. 1930 isch si in dr Hauptrolle vom Reschissöör Josef von Sternberg sim Film Der Blaue Engel internazionaal bekannt worde. Zämme mit em von Sternberg isch si am Aafang vo de 1930er in d USA gange, und het under siner Reschii und an dr Site vom Gary Cooper s Drama Marokko (1930) dräit, wo si en Oscar-Nominierig as besti Hauptdarstellere drfür überchoo het. Mit Film wie Shanghai-Express (1932) und Der große Bluff (1939) het si sich as erste dütsche Filmstar in Hollywood etabliert.
Während dr Zit vom Nazionalsozialismus in Dütschland het si sich nid nume gwäigeret, d NS-Propaganda zu understütze, während em Zwäite Wältchrieg isch si vor amerikanische Soldate ufdräte und het Verwundeti in Lazarett bsuecht. Noch em Ändi vom Chrieg het si für iire Iisatz u. a. d Freihäitsmedallie vom Bresidänt vo de Veräinigte Staate überchoo, wäärend si joorelang z Dütschland vo vile as Verröötere aagluegt und aagfindet worden isch.
Vo de 1950er Joor aa isch si vor allem as Sängere ufdräte und hetuf dr ganze Wält Erfolg ghaa. Zu iire berühmtiste Lieder zele Ich bin von Kopf bis Fuß auf Liebe eingestellt, Lili Marleen, Ich hab’ noch einen Koffer in Berlin und Sag mir, wo die Blumen sind.
Si het under dr Reschii vom Billy Wilder im Film Zeugin der Anklage (1957) gschbiilt und an dr Site vom Spencer Tracy in Das Urteil von Nürnberg (1961). Iir letscht Film isch Schöner Gigolo, armer Gigolo (1978) gsi und si het us gsundhäitlige Gründ ufghöört schaffe. Bis zu iirem Dod im Joor 1992 het si zruggzooge in iirer Bariiser Wohnig gläbt.
Liddratuur
Autobiografie
Biografie (Uswaal)
Weblingg
Biografie
Aetingen
Ätige (amtlich Aetingen) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Buecheggberg im Kanton Soledurn, Schwiiz gsii. Am 1. Jänner 2014 het si mit de Gmeinde Ätikofe, Bibere, Brüggle, Chibberg-Buechi, Chüttigkofe, Gossliwiu, Hessigkofe, Mülidorf u Schäppech zur noie Gmeind Buechegg fusioniert.
Geografi
Ätige isch es Huufedorf im Limpachtal, am Südhang vom Buecheggberg. D Gmeindsflächi umfasst 49,1 % langwirtschaftlichi Flächi, 42,1 % Waud, 6 % Sidligsflächi u 2,8 % suschtigi Flächi. Zue dr Gmein ghört au no dr Ortsteil Brittere (Brittern).
Nochbergmeinde si Ungeramsere, Mülidorf, Brüggle u Chibberg-Buechi im Kanton Soledurn u Bätterchinge u Limpach im Kanton Bärn.
Gschicht
Ätige isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1267 aus Etinge (1275 Hättingen, 1300 Etingon, 1309 Etingen, 1329 Aetingen).
Bevöukerig
De Uusländeraateil isch 2010 bi 5,9 % gläge.
Religion
78,8 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 7,7 % si römisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 8,6 %, CVP 3,0 %, EDU 0,8 %, EVP 0,1 %, FDP 31,6 %. GLP 8,6 %, GP 5,7 %, SP 9,1 %, SVP 31,3 %, Suschtigi 1,2 %.
Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 273 Iiwohner 96,3 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 2,6 % Französisch, 0,4 % Italienisch u 0,7 angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Ätige ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich sind zum Bärndütsch.
Ruine Birchiburg
Gschicht
1291 wird dr Birkebärg s erscht Mol as „manlehen ze birchiberg“ gnännt. D erscht Nännig vu dr Burg erfolgt anne 1347 als „festi ze Birchiberg“ im Teschtamänt vum Johann Schnewlin, wu d Familie vun em d Burgherre uf dr Birchiburg gsi sin. Um 1377/78 isch d Burg gschlisse wore. Di iberliferete Urkunde gän kei gnaueri Hiiwyas druf, us welem Grund si gschlisse woren isch. S wird vermuetet, ass es e Art Strofaktion gsi isch, wu im Ramme vum Oberryynische Städtebund au d Fryybeger Burgerschaft mitgmacht chennt haa. 1998 bis 2002 het s Inschtitut fir Ur- un Friegschichte un Archäologyy vum Mittelalter vu dr Universitet Fryybeg Uusgrabige im Beraich vu dr Burg durgfiert, wu vu dr Dytsche Forschigsgmeinschaft (DFG) gferderet wore sin.
Aalag
No dr Uusgrabig vu dr DFG het d Burgaalag e Bärgfrid gha mit ere Grundflechi vu eppe 5,5 bis 6 x 5,5 bis 6 Meter un zmindescht ei Palas, uf drej Syte gschitzt vun ere zminderscht 5,50 Meter hoche Schildmuure. Uf dr Weschtsyte isch e Abortdurm gis mit eme aaböute Abwasserchäner. Hite sin no Muurräscht erhalte.
9. Januar
Dr '''9. Jänner''' isch dr 9. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 356 (in Schaltjohr 357) Däg bis zum Änd vum Johr.
Ergué-Gabéric
Ergué-Gabéric (bretonisch An Erge-Vras) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Mehrstetten
Mährschdedda (dt. Mehrstetten) ischt a Gmoe em Landkreis Reitlenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Ergué-Gabéric
Geografi
Ergué-Gabéric lyt am Odet in dr Agglomeration vu Quimper uf ere Hechi zwische 4 m un 140 m iber Normalnull, 55 km vu Brest. D Nochbergmaine sin Briec im Norde, Landudal im Nordoschte, Elliant im Oschte, Saint-Yvi im Sidoschte, Saint-Évarzec im Siden un Quimper im Weschte.
Mehrstetten
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 65,7 % Landwirtschaftsfleche, 24,2 % Wald, 9,7 % Sidlongsfleche ond 0,4 % sonschticher Fleche.
Ergué-Gabéric
Gschicht
Ergué-Gabéric isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1325 as Erguegaboric, (um 1330 Ergue Cabiric, 1368 Ergue Gaberic, 1395 Ergue Gabeuric, 1426 Ergue Cabric, 1516 Ergue Caberie, 1536 Ergue Gaberic).
Hirzel (Familie)
D Hirzel sind e Familie – oder vilecht gnöier: e Gruppe vo Familene, wo sit em 14. Jaarhundert i de Stadt Züri und im Züri Oberland läbed.
Ergué-Gabéric
Verwaltig
vu Ergué-Gabéric isch. Ergué-Gabéric ghert zum Kommunalverband.
Mehrstetten
Gmoedsgliderong
Zue Mährschdedda ghert s Dorf Mährschdedda ond d Sidlong Greit.
Ergué-Gabéric
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Ergué-Gabéric ghert zem Bretonisch.
Hirzel (Familie)
Ane 1318 isch im ene Buech vom Fraumöischter de Naame ufgschribe. 1540 hät me de Peter Hirzel vo Pfäfiken is Zürcher Bürgerrächt uufgnaa. De Salemaa Hirzel (1580–1652) isch 1637 de Bürgermäischter vo Züri woorde. Und im alte Züri sind wyters na vil Lüüt us däm Gschlächt a die stedtischen Ämter cho, vierzg vonne sind im chlyne Raat, de damalige Regierig, gsy. Wider anderi sind Theolooge woorde.
I de Zyt vom Züriputsch ane 1839 isch de Conrad Melchior Hirzel Bürgermäischter z Züri gsy, wärend de Bernhard Hirzel d Lüüt us em Oberland agfüert hät, wo uf Züri los sind.
Mauritius
Mauritius (dt.: [], engl.: []) isch än Inselschdaat im Südweschte vom Indischen Ozean, öbbe 900 km öschtlig vo Madagaskar. Im Norde befinde sich d Seychelle und im Weschte isch s französische Überseedepartement La Réunion.
Mehrstetten
Gschicht
Mährschdedda ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1300 als Merstetten.
Mauritius
Am 12. März 1992 isch Mauritius noch dr Iifüehrig von erä neue Verfassig ä Republik worde. Mauritius isch eini vo de wenige schtabile repräsentative Demokratie z Afrika mit freie Wahle und Garantie für Menscherächt.
Mehrstetten
Verwaltong
Mährschdedda hot mit dr Stadt Mensinge ond dr Gmoe Gõmmadenga a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Mauritius
D Bevölkerig
Mauritius het öbbe 1,2 Millione Iiwooner. Öbbe zwäi Driddel von ene stamme vom indische Subkontinänt. E groosse Däil vo dr übrige Bevölkerig si sogenannti Kreole, wo vo Sklave us Afrika und Madagaskar abstamme, wo sich mit andere Gruppe, vor allem Öiropäer, vermischt häi. Guet zwäi Brozänt vo de Mauritier si Chinese, die wissi Minderhäit isch e chli chliiner. Uriiwooner git s nit, wil Mauritius vor dr Kolonialisierig umbewoont gsi isch und nume gläägentlig vo arabische Seefaarer bsuecht worde isch.
D Sprooche
Fast die ganz Bevölkerig schwätzt im Alldaag Morisyen. Das isch e Kreolsprooch, wo uf em Französische basiert. Es isch d Muetersprooch vo 80 Brozänt vo de Iiwooner. Änglisch isch d Amtssprooch und Franzöösisch wird immer no von ere chliine Elite gschwätzt.
Mehrstetten
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Mährschdedda ghert zom Schwäbisch.
Ida Ospelt-Amann
D Ida Ospelt-Amann (* 15. Februar 1899 z Vaduz; † 12. März 1996 au dört) isch e Mundartdichterin vo Liechteschtei gsi.
ihres Läbe
D Ida Amann isch ane 1899 als Dochter vom Franz Amann und vo der Elisabeth Amann, wo vo ledig Burtscher gheisse het, uf d Wält cho. Si het zwe Brüedere und vier Schwöschtere gha. Nach der Schuelzyt isch is Ussland ggange und het z Arosa, z Portorož und z St. Moritz gschaffet. 1917 isch si zrugg uf Vaduz, wo Vatter und Muetter der Gaschthoof „Adler“ übernoo händ, und si het mit ihrere Schwöster Emma i däm Betriib ghulfe. 1928 het si der Hermann Ospelt ghürootet. Mit iim zäme het si drü Joor lang i der Pfälzerhütte vom Düütschen und em Öschtrychischen Alpeverein, wo uf em Bättlerjoch a der Gränze zum Voradlbärgische stoot, und derno im „Grüneck“ z Vaduz gwirtet. D Familie vo der Ida und em Hermann Ospelt het sächs Chinder gha.
D Stadt Vaduz het ere für s literarische Schaffe s Guldige Verdienschtchrüüz und d Eerebüergerschaft ggä, und vom Fürscht Franz Josef em Zwöite het si s Ritterchrüüz vom Fürschtlech-liechtesteinische Verdienschtoorden übercho. Si isch 1989 Eerenpräsidentin vom Fraueverein Vaduz worde, und si isch es Eerenmitgliid vo der Liechtenchsteiner Mundartstiftig gsi.
S-chanf
S-chanf ( isch e Gmaind vom Kanton Graubünde.
Geografy
D Gmaind lyt im Engadin und i dr Region Maloja. S Dorf S-chanf isch uf dr linke Syte vom Inn under dr Felswand vom La Sassa, und zu dr Gmaind ghöre d Wyler und Frakzioone Chapella, Susauna und Cinuos-chel. Nördlech vo Cinuos-chel isch d Punt Ota, en alti Brugg über de Bach, wo Ova da Punt Ota heisst und d Gränze zwüschet em Oberengadin und em Underengadin bildet.
Uf dr rächte Talsyte chunt dr Varuschbach zum Inn abe; dä Sytebach entstoot us de beide Bärgbech Chaschaunabach und Trupchunbach. S Trupchuntaal lyt im Schwiizerische Nazionalpark.
Im Norde vo S-chanf isch s Sytetaal Susauna. Vo dem chunt dr Bach Vallember bi Chapella zum Inn. Vom Susaunataal uus chamer über de Scalettapass oder de Sertigpass uf Tafaas übere goo.
Oben a S-chanf lyt im Engadin d Gmaind Zuoz, undedra isch Zernez.
Spraach
Di meischte Lüüt vo S-chanf redet Rätoromanisch, und zwar s Idiom Putèr.
Periodensystem
D Elemänt sind därbi nach dr Ornigszahl gordnät und entsprächänd ihrärä chemischä Eigäschaftä i verschidäni Periodä und i verschidäni Haupt- odär Näbätgruppä iiteilt.
Uufbau
Inerhalb vonärä Periodä händ alli Elemänt glich vill Elektronähüllä. Inerhalb vonärä Gruppä händ d Elemänt glich vill Valänzelektronä. Dr Unterschid vo Haupt- und Näbätgruppäelemänt isch die, das bi dä Näbätgruppäelemänt nöd di üsserscht, sondern di zweitüsserscht Schalä wiiter mit Elektronä gfüllt wird, bi dä Lanthanoidä und dä Actinoidä wird sogar di drittüsserscht Schalä witer gfüllt.
Ab äm 84ischtä Elemänt (Polonium) sind alli Elemänt radioaktiv, äs git aber scho vorannä vereinzelt radioaktivi Elemänt.
s Liäd vo dä Elemänt
Dä Amerikaner Tom Lehrer hät äs Liäd über d Elemänt gschribä. Mär chans unter http://www.privatehand.com/flash/elements.html losä.
Indlekofen
Indlekofe (Dt. Indlekofen) isch e Stadtdeil vo Waldshüet-Düenge im Landchreis Waldshüet, Bade-Württeberg.
Periodensystem
Weblink
Äs schöns, bebildäräts Periodäsystem
Indlekofen
Geografy
Indlekofe litt im Haselbach-Dal südlig vom Haselbach im Südschwarzwald. D'Gmarkig entspricht ungfähr de Südsite vom Haselbach-Dal. Aischpel, èn Ortsdeil vo Indlekofè, litt nordwestlich un obberhalb vom Dorf Indlekofe sälber. Aischpel isch öppè 200 m vo Indlekofè èwäg. Es isch e 1,3 Kilometer langs Stroßedorf; de Höcheunderschyd isch ca. 60 Meter (508-568 m)
Periodensystem
Weblink
Äs anders bebildäräts Periodäsystem
Indlekofen
Gschicht
Di erschti Erwähnig vo Indlekofe goht uff´s 12. Johrhundert zruck, wo sy Vogtsamt vum Rudolf vo Habsburg a d'Benediktinerabtei z´ Muri überdrait worre isch.
De Name leitet si vermuetli her vo Ingilinc-hova, öbä „Hof vum Ingilinc“, un söt aso zrogg go uf de keltischi Wortschatz für Wasser/fall am Hügel/hang, sicher nid vu Kofel (Bergspitz) sundern vun Kof/en öbä Hof/Ort/Hügel/Hang.
Periodensystem
Weblink
S offiziellä Periodäsystem vo dä IUPAC
Indlekofen
Gschicht
Ersti bechannti Erwähnig isch us äm Johr 1290 unter de Bemerkig „Chunrat der Maier von Iglikoven“ (in Z.f.G.O.3.371) witere Nenninge 1383 „das gotzhus ze sant Blesin hat köft die vogtye ze Rohr und ze Inglikoven“. Witere Nenninge unteräm Name: Inglikon 1351, Inglikofen 1380, Inglikhofen 1480. Hät zue de Landgrafschaft Brisgau, i de Einig Dogere ghört (des isch di ehemolige. Fürstabtei St. Bläsi gsi, un isch spöter zu Vurderöschtrich cho) un ab 1805 badisch worre.
1468 hän d'Schwizer Waldshüet-Düenge belagert; sällemols isch au Indlekofe zerstört worre.
1719 hät z Remetschwiel s Dinggricht stattgfunde. Nochdem d'Freiherre vo Kränkige um 1500 usgstorbe gsi sin, hät sich Indlekofe under de Schutz vo Waldshüet; säll hät als Gegeleistig e Stück Wald griegt. Sither hät Waldshüet di nideri Grichtbarkeit z Indlekofe usgiebt.
1814 sin vyli Ywohner vo Indlekofe und siner Umgebig an Typhus gstorbe: Z Gurtwyl isch e Spidal für Typhuschranki uffgmacht worre, wo bro Dag öbbe zäh Lüt uss de Nochberdörfer als Chrankepfläger hän mieße anegoh.
Am 1. Juli 1971 isch Indlekofe in Waldshüet-Düenge ygmeindet worre.
Bolitik
Indlekofe isch noch em Bade-Württebergische Kommunalrächt e Ortschaft mit re begränze Selbschtverwaltig. Säll bstoht uss em Ortschaftsroot mit sechs Mitglyder und em Ortsvorsteher, im Hans Winterhoff, wo de Leiter vom Ortschaftsroot isch.
Wirtschaft und Infrastruktur
D'Chreisstroß 6551 verbindet Indlekofe in ei Richtig mit de B 500 bi Bannholz und dodemit mit Wyle, in di anderi Richtig mit Gurtwyl, wo si in d'Landstroß 157 mündet.
Kanton Pleyben
Dr Kanton Pleyben (breton. Kanton Pleiben, frz. Canton de Pleyben) isch bis Merz 2015 e Kanton im Arrondissement Châteaulin im franzesische Département Finistère in dr Region Bretagne gsii.
Grosswangen
Grosswange (amtlech Grosswangen) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Soorsi im Kanton Lozärn, Schwiiz.
Kanton Pleyben
Gmaine
Dr Kanton Pleyben isch us zeh Gmaine bstande:
Grosswangen
Geografi
Grosswange liid im Rottau. Vo dr Gmeindsflechi send 78,3 % Landwirtschaftlechi Flechi, 15,3 % Waud, 5,9 % Sidligsflechi ond 0,5 % süschtigi Flechi. Nachbergmeinde vo Grosswange send Mouesee ond Oberchöuch im Norde, Budishouz im Oschte, Mänznou ond Willisou im Süde ond Ettiswiu im Weschte.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil esch 2014 bi 11,8 % gläge.
Politik
Dr Gmeindspräsident vo Grosswange esch dr Beat Fischer (Stand Februar 2016).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 0,7 % gläge.
Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 2731 Iiwohner 93,6 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,4 % Italienisch ond 6 % anderi Sprache.
Z Grosswange redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.
GNOME
GNOME isch e Desktop-Umgebig für Unix- und unixoidi System, wo unter de freie Linzenze GPL und LGPL veröffentlicht sind. GNOME isch en Teil vum GNU-Projekt und gilt als eini vu de am meischte verbreitischte Desktop-Umgebige jensits vu Windows un Mac. GNOME isch sitm 14. März 2007 unter dr 2.18 Version dusse.