cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
פ
Steht de Buechschtab ôm Schluss vum Wort, wird er als Finalbuechschtab ôndersch gschribe. Pe-sofit het ällewell d Ussproch []. Die Schrybwys wird mangmol fir de Zahlewert 800 verwendet.
Freie Wähler Landesverband Baden-Württemberg
Organisazioon
D Mitgliider vom Verband si mäistens Stadtverbänd, Ortsveräin, Kräisverbänd und Frakzioone. Dr Landesverband isch dr Verdrätter vo öbbe 10'000 Freije Weeler. Dr Sitz vom Verbande isch z Stuttgart, Alte Weinsteige 48. Dr Landesvorsitz isch sit 2015 dr Wolfgang Faißt, Bürgermäister us Renninge (Landkräis Böblinge), sini Stellverträter bzw. gschäftsfüerende Vorständ si d Monika Springer (Nordbaade), Bernhard Schweizer (Südwürttebärg), Roland Henke (Süüdbaaden) und Peter Aichinger (Nordwürttebärg). Sit 1. Januar 2013 isch dr Bürgermäister a. D. Friedhelm Werner Landesgschäftsfüerer. Oberbürgermäister a. D. Heinz Kälberer dr Eerevorsitzend (Stand 2017).
פ
Gschicht
De hebräisch Buechschtab Pe het di gliich Wurzel wie de Buechstab Pe vum phönizische Alphabet, wu sich s griechisch Pi un s latiinisch P drus ableite.
Freie Wähler Landesverband Baden-Württemberg
Ufgoobe
Dr Verband isch käi Bardei und het käi politischs Brogramm. D Mitgliider bilde sich en äigeni Mäinig zu sachpolitische Theme. Dr Verband issch e Dienstläister für sini Mitgliider, bildet e Netzwärk und verdritt die gmäinsaame Inträsse. Er berootet in kommunalpolitische und veräinsrächtlige Frooge. Zentraali Ziil si s Bhalte vom kommunaale Persöönlikäitswaalrächt, ass si punkto Stüüre mit de Bardeije gliich gstellt wärde und s Sälbstverwaltigsrächt vo de Stedt und Gmäinde. S gmäinsaame Aaschaffe vo Middel und Understützig für Waalreklaame und s Informiere vo de Mitgliider und dr Öffentlikäit ghööre zu de wääsentlige Ufgoobe vom Landesverband.
Kwelle
Dr Ardikel «Freie Wähler Landesverband Baden-Württemberg» uf dr dütsche Wikipedia
Intel
Intel Corporation (vo ENS Integrated electronics, dt. „integrierti Elektronik“) isch en amerikanische Halbläiterhärsteller. Si Hauptsitz isch z Santa Clara in Kalifornie. Intel isch 1968 vo Mitarbäiter vom Undernääme Fairchild Semiconductor gründet worde. Die öiropäischi Zentrale befindet sich sit 1974 z Münche. Dr Konzärn isch vor allem für sini PC-Mikroprozässer bekannt. Vo dene broduziert s Undernääme öbbe 80 Brozänt uf dr ganze Wält. Intel stellt au divärsi witeri Arte vo Mikrotschip für Kompiuter här, zum Bischbil Tschipsetz für Meinbords („Intel ICH“, „Intel GMA“), WLAN und Netzwärkcharte und Embedded-CPU und Flash-Spiicher. Dr Vorsitzend vom Vorstand isch zurzit dr Brian Krzanich.
Arbeit (Physik)
Aarbet (Formlezäiche W vo ENS work) isch in dr Füsik d Energii, wo uf mechanische Wääg vom ene Körper uf en andere überdräit wird. Mä säit: „An dm Körper wird Aarbet verrichdet“ oder „Aarbet gläistet“. Das bassiert, wenn e Chraft eme Wääg nooch uf e Körper wirkt. Die gläisteti Aarbet wird im äifachste Fall as Brodukt us dr Chraft, wo in dr Richdig vom Wääg wirkt Kraft mit dr Wäägstrecki:
Wenn dr Wääg kä graadi Linie isch und d Chreft nid konstant si, denn isch d Aarbet s Kurvenintegral über s Skalarbrodukt us Chraft und Wääg:
wo \vec s_1\, dr Aafangspunkt vom Wääg bezäichnet und \vec s_2\, dr Ändpunkt.
In dr Thermodünamik isch d Aarbet e Brozässgröössi. Energii cha uf e Süsteem uf zwäi Wääg überdräit wärde: In dr Form vo Wermi Q (z. B. dur Häize) oder uf mechanischi Wiis (z. B. dur Kompression). Wil bi dr Kompression e Chraft eme Wääg nooch wirkt, wird die überdräiti Energii as Aarbet (Sümbol W) bezäichnet. In bäide Fäll änderet sich noch em erste Hauptsatz vo dr Thermodünamik die inneri Energii U vom Süsteem.
Die internazional verwändeti Äihäit (SI-Äihäit) für Aarbet isch idäntisch mit dere für Energii: s Joule (Äihäitezäiche J). Us em Bezug vo dr Aarbet zur Chraft (SI-Äihäit Newton) und Läistig (SI-Äihäit Watt) chömme die abgläitete SI-Äihäite Newtonmeter (Nm) und Wattsekunde (Ws): Es gältet 1 J = 1 Nm = 1 Ws. Hüfig brucht mä au d Äihäite Wattstunde (Wh) bzw. Kilowattstund (kWh).
Mit spezifischer Aarbet (Formlezäiche w) isch in dr Thermodünamik s Aarbetsvermöge, Äihäit J/kg, wo uf d Masse vom Ströömigsfluid bezoge isch, gmäint.
Kammersrohr
Chammersrohr (amtlich Kammersrohr) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Läbere im Kanton Soledurn, Schwiiz. Drzu isch si di nach Einwoner chlinsti Gmeind ir Schwiiz.
Geografi
Chammersrohr liit uf ere Terrasse am südliche Jurafuess. D Gmeindsflächi umfasst 58,5 % langwirtschaftlichi Flächi, 39,4 % Waud u 2,1 % Sidligsflächi.
Nochbergmeine si Hopperschte im Süde, Günschbrg im Weschten u Norde un Attiswiu (BE) im Oschte.
Gschicht
Chammersrohr isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1374 aus ze Rore.
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch 2010 bi 0 % gläge.
Religion
35,9 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 46,2 % römisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 0,6 %, CVP 14,3 %, EDU 0,0 %, EVP 0,0 %, FDP 56,0 %, GLP 2,3 %, GP 6,3 %, SP 0,6 %, SVP 9,7 %, Suschtigi 10,3 %.
Gmeindspresidänt isch dr Terry Spillmann (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 0,0 % gläge.
Sproch u Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 39 Iiwohner 94,9 % Dütsch aus Hauptsproch aagää u 5,1 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Chammersrohr ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.
Massimo Rocchi
Dr Massimo Rocchi (* 11. Merz 1957 z Cesena) isch en italiänisch-schwizerische Schauspiiler und Komiker, wo z Basel läbt.
1976 het dr Rocchi s Abitur am Gymnasium V.Monti z Cesena gmacht und denn Theaterwüsseschafte an dr Universität Bologna gstudiert. 1978 het er im französische Boulogne-Billancourt bim Etienne Decroux Underricht im Mime-Corporel überchoo. In de drei Johr druf isch er uf d École Internationale Marcel Marceau gange, won er 1982 s Abschlussdiplom überchoo het.
Eileithyia
D Eileithyia oder Eleuthyia isch di griechisch Göttin vo de Giburt. Si isch Töchter vom Zeus und vo de Hera und drumm au d Schwöster vo de Jugedgöttin Hebe, vom Chrieggott Ares und vom Götterschmiid Hephaistos. Uf de Insle Delos isch Eleuthyia de Biname vo de Artemis.
De Homer chennt meriri Eileuthyiai (Εἰλείθυιαι), si sind d Töchtere vo de Here und bringed d Giburtswehe. I de Odyssee nennt er d Hööhli vo de Eileithyia bi de kretische Hafestadt Amnisos.
Ursprüng
D Eleuthyia isch vermuetli e vorgriechischi Göttin und ere Name hett i de altgriechische Tielekt recht verschide glutet (z Sparta: Ἐλευϑία, Eleuthia, uf Kreta: Ἐλουϑύα, Elouthua). Vo de Grieche isch denn de Name volksetymologisch mit em Verb eleuthō "choo" verbunde wore, well d Wehe d Achumpft vo de Giburt azaiget. Aber au di indogermanischi Worzle ie. *h1leudh- »wachse« passt zo de Göttin. si werd i mykenische Täfeli us Knossos gnennt as Eleuthia (e-re-u-ti-ja) und isch z Amnisos vereert wore, wo dozmol d Hafestadt vo Knossos gsii isch. De Homer nennt jo d Hööli vo de Eileythia bi dere Stadt. Die Hööli litt bim hüttige Hügel Ajos Theodoros hinderem Hafe und isch archäologisch erforscht. De Pausanias waiss ono, as d Kreter globt hend, as d Eleuthyia z Amnisos uf d Welt cho isch.
Europawahl 2014
D Europawahl 2014 isch d acht Europawahl gsii, wu s Europäisch Barlemänt diräkt gwehlt wird. No dr Bstimmige im Diräktwahlakt het si zwisch em Dunschtig, em 22., un Sunntig, em 25. Mai 2014, stattgfunde. Z Dytschland, z Eschtrych un z Luxeburg isch am 25. Mai 2014 gwehlt wore.
Tréguennec
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Europawahl 2014
S isch di erscht Europawahl no Inchraftdrätte vum Verdrag vu Lissabon gsii, wäge däm het zum erschte Mol di dert din vorgsääne Neiverdailig vu dr Sitzzahl pro Land gulte.
Barteie un Kandidate
Zue dr Europawahle in dr 28 Mitglidsstaate sin nationali Barteien aadrätte, wu si dailwys zue bolitische Barteie uf europäischer Ebeni zämmegschlosse hän.
Tréguennec
Gschicht
Tréguennec isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1330 as Tregaenoc (1368 Treffguaennec, 1368 Trefgaennuc, 1368 Trefgaennec, 1368 Treffguaennec, 1395 Tregannec, 15. Jh. Treguenec).
Europawahl 2014
Wahlergebnis
Sitzverdailig uf di bishärige Fraktione:
Tréguennec
Verwaltig
vu Tréguennec isch. Tréguennec ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Tréguennec ghert zem Bretonisch.
Ringwall Am brennten Buck
Dr Ringwall Am brännte Buck isch e abgangeni friegschichtligi Hecheburg (Ringwallaalag) uf eme hoche Buck im Sid vu dr Ruine Grieneck. Dr Ringwall isch uf em Bann vu Obereggene, hite ne Ortsdail vu Schlienge im bade-wirttebärgische Landchrais Löörech.
Kinematik
D Kinematik isch d Lehr vo de Bewegige, wo im physikalische Sinn messbar sind. Es handlet sich in erschter Linie um gliichförmigi Bewegige mit konschtanter Gschwindigkeit, um gliichfömig beschleunigti sowie zuenehmend oder verzögeret beschleunigti Bewegige.
Ringwall Am brennten Buck
Vu dr eemolige Ringwallaalag sin nume no Wall- un Graberäscht erhalte. Dr Ringwall isch 63 Meter lang un 27 Meter brait un dr vorglageret Grabe 4 bis 15 Meter brait gsii.
Kinematik
S typische Biischpil von ere gliichförmig beschleunigte Bewegig isch die rollendi Kugele uuf ere schiefe Ebeni. Si beschleunigt (vom Uusgangspunkt 0 m/s her), allei von dr Schwerchraft triibe, in harmonisch-gliichförmiger Wiis. D Momentangschwindigkeit im Punkt t ergibt sich dur erschti Ableitig (Analysis) von dr durch die jewiiligi Neigig von dr schiefe Ebeni und durch d Kugelemasse empirisch definierte Quadratfunktion. Doderbii sind die mittleri Gschwindigkeit vom jewiils betrachtete (gmessne) Ziitabschnitt und d Momentangschwindigkeit im Mittelpunkt vo dem Ziitabschnitt gliich gross.
Gliichförmig beschleunigti Bewegige werde immer durch Quadratfunktione abbildet, das isch auch biim freie Fall eso. Zuenehmend beschleunigti Bewegige andrersiits werde durch Funktione höcherer Ordnig, z. B. Kubikfunktione, abbildet.
Die natürlich-physikalische Bewegige sind in dr Regel gliichförmig beschleunigt. Zuenehmend beschleunigti Bewegige andrersiits werde viilfach dur technisch-kognitivi Syschtem erzüügt.
Ovid
Dr Publius Ovidius Naso, modärn churz Ovid gnennt, (* 20. Merz 43 v. Chr. z Sulmo; † woorschinlig 17 n. Chr. z Tomis) isch e römische Dichder gsi.
Lääbe
Dr Ovid het sich nid für d Ämterlaufbaan intressiert, wo si Vater für en vorgsee het und het s vorzooge Dichder z wärde. Wil mä vo däm nid het chönne lääbe, het er sich e Mäzeen gsuecht, und dr Messalla Corvinus gfunde.
Im Herbst vom Joor 8 n. d. Z. isch dr Ovid grad uf dr Insle Elba gsi, won en dr Kaiser Augustus uf Tomis (hüte Constanța z Rumänie) am Schwarze Meer verbannt het, ooni Grichtsverfaare oder Beschluss vom Senat. Dr Ovid het sälber gsäit, ass d Ursach für si Verbannig carmen et error gsi siige, e Gedicht und en Irrdum. Mit em Gedicht isch sicher d Ars amatoria gmäint, wo em sittestränge Augustus, wo die draditionelli römischi Familie het welle sterke, e Dorn im Aug gsi isch. Was dr Irrdum gsi isch, wäiss mä nid, aber es chönnt si, ass dr Ovid vo de Affääre vom Augustus siner Änkeldochder Iulia gwüsst het. Er het denn e Hufe Gedicht us em Exil uf Rom gschiggt, aber dr Augustus und noch im au si Noochfolger Tiberius häi en nid lo zruggchoo.
Wärk
In der Verbannig:
Au as vom Ovid überliiferet, aber allgemäin wärde si as unächt aagluegt:
Exhibitionismus
Exhibizionismus isch e sexuelli Näigig, wo die bedroffeni Persoon es as lustvoll erläbt, wenn si vo andere Persoone blutt oder bi sexuelle Aktividääte beobachtet wird. Dr Exhibizionismus isch also s Geegestück zum Wuäiörismus.
Allgemäin wird dr Begriff brucht, zum en überdriibe intiimi Sälbstdaarstellig in dr Öffentligkäit beschriibe, öbbe im Raame vo Tookschous oder vor dr Kompiuterwebcam dehäi. Die Sälbstdarstellig isch nid uf dr räin körperligi Aspäkt beschränkt, sondern cha sich au uf seelischi, psüchischi, charakterligi oder anderi Äigeschafte bezie.
Medizin/Psüchologii
Noch ICD-10 isch dr Exhibizionismus e Persönligkäits- oder Verhaltensstöörig in dr Form von ere Stöörig vo dr Sexualpreferänz (Schlüssel F65.2), wo immer wider zruggchunnt oder die ganzi Zit existiert. Drbii zäigt dr Betroffeni sini äigene Genitaalie Fremde, wo mäistens zum andere Gschlächt ghööre, in dr Öffentligkäit. Er wünscht drbii käi nööchere Kontakt. Es isch umstritte, öb s sich um e Stöörig vo dr Sexualpreferänz handlet oder nume um en Abwiichig zu de Sexualpreferänze, wo allgemäin akzeptiert si. Öb dr Betroffeni sich gliichgschlächtlige oder andersgschlächtlige Fremde zäigt, hängt im Wääsentlige vo siner äigene sexuelle Usrichdig (heterosexuell, homosexuell etc.) ab.
Dr Exhibizionist het noch eme Vorfall Gfüül vo Zfriidehäit und hüfig isch er au sexuell erregt. In däm Fall cha s zur Masturbazioon choo. Dr Exhibizionismus chunnt bi Manne hüfiger vor als bi Fraue.
Margrit Läubli
D Margrit Läubli (* 3. April 1928 z Züri) isch e Schwiizer Dänzere, Schauspiilere und Kabarettistin.
Läbe und Wärk
Noch ere Ballettusbildig am Zürcher Operehuus isch d Läubli Mitgliid vom Cabaret Cornichon worde und denn vom Cabaret Fédéral. Usserdäm het si as Schauspiilere in Spiilfilm gschafft und as Fotimodäll uf Laufstäg und in dr Wärbig. 1956 het si dr César Keiser ghürotet. Si hai zwai Söhn gha, dr Lorenz (* 1959), wo au as Kabarettist duet ufdrätte, und dr Mathis (* 1958). Ab 1962 dräte dr César Keiser und d Margrit Läubli zsämme in eigene Cabaret-Broduktione uf. 1990 hai si dr grooss Cornichon-Briis vo de Oltener Cabaretdäg überchoo, 1999 dr Salzburger Ehre-Stier z Leipzig, 2004 dr Ehre-Prix Walo vo dr Show-Szene Schwiiz für ihr Läbenswärk.
Kanton Dikrech
Verwaltigsgliderig
Zum Kanton Dikrech ghere zeh Gmaine (Yywohnerzahle vum ).
Zum 1. Jänner 2012 hän si d Gmaine Iermsdrëf un Miedernach zue dr neie Gmai Ärenzdallgemeng zämegschlosse.
Potnia
D Potnia ( "Herrin" isch e mykenischi Göttin gsii. Si isch uf mykenische Täfeli vo Thebe, Mykene, Pylos und Knossos bikannt. Z Pylos isch si nebetem Poseidāhōn di wichtigst Gotthait gsii. Vermuetli sind verschidnigi Göttine mit dem Name gmaint. Bim Homer isch s Wort potnia (πότνια) "Herrin" de Titel vo merere Göttine, Athenaie, Here, Hebe und Artemis, aber kann Aigename me, wi ide mykenische Zitt.
Z Knossos sind d Athānās Potnia (a-ta-na po-ti-ni-ja) "Herrin vo Athen" und d Daburinthohio Potnia (da-pu2-ri-to-jo po-ti-ni-ja) "Herrin vom Labyrinth" öberliferet. Die erst maint natüürli d Stadtgöttin Athene vo Athen, di zwoot isch noch de gloifigste Interpretation am beste mit de Ariadne gliichzsetze, wo e Töchter vom kretische König Minos isch und em Theseus e Chlüngel us roote Wule ggee hett, demit er wider usem Labyrinth zruggfindet, woner de Minotauros töödt hett.
Z Mykene isch d Sītōn Potnia (si-to-po-ti-ni-ja) "Herrin vom Chorn" vereert wore, wo woll identisch mit de Chorngöttin Demeter isch. Die isch uf de Insle Sizilie vo griechische Sidler au Sito (Σιτώ) "Chorn" gnennt wore.
Ziertheim
Geografi
Ziarta leit em Egaudal am Rand vo dr Schwäbische Alb.
Vo dr Gmarkong send 70,5% Landwirtschaftsfleche, 18,4% Wald, 8,9% Sidlongsfleche ond 2,2% sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Ziarta gheret d Derfer Ziarta, Dattenhausen ond Reistingen ond dr Weiler Krähenstein ond Hofstatt.
Gschicht
Ziarta ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1232 als Zurtin (1471 Zürtheim), Dattenhausen om 1140 als Tatenhusen ond Reistingen 1164.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 0,6 % gleäge.
Verwaltong
Ziarta hot mit em Markt Wittislinga ond dr Gmoed Mödiga a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Ziarta ischt dr Josef Foitl.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Ziarta ghert zom Schwäbisch.
Breisdorf
Grouss-Breeschtrëf (lothrìngisch; frànzeesch Breistroff-la-Grande, ditsch Breisdorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Grouss-Breeschtrëf lijt nerdlich vum Àtomkràftwark Cattenom rund zwelf Kilometer nerdlich vun Thionville. Durich d Ortsdeil Évange und Boler fließt d Boler, e Nawafluss vun dr Mosel.
Gschìcht
Ìm Johr ìsch 1769 d Gmein züe Frànkrich kumme. Ànne 1810 sìn d Derfel Boler und Évange (Ewingen) ingmeindet worre.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Grouss-Breeschtrëf ìsch. Grouss-Breeschtrëf ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Grouss-Breeschtrëf ghert zem Moselfrankisch.
Sausenburg
D Suseburg (dt. Sausenburg) isch e Burgruine uf eme Bärgrucke 3500 m nerdli vu Chander im Landchreis Lörrach z Bade-Wirttebärg. Si isch friejer d Stammburg vu dr Herre vu Sausenberg gsi.
Lag
D Ruine lyt eschtlig vum Stadtdeil Sitzechlich, uf em 665 Meter hoche Susebärg. Eschtli dervu lyt d Gmei Malsburg-Marzell.
Gschicht
Am Aafang vum 12. Johrhundert hän d Herre von Kaltenbach (us em Dorf Chaltebach bi Malsburg-Marzell) Ländereie an s Chloschter St. Bläsi verchauft, wu dodermit in dr Bsitz vu dr Herrschaft Susebärg chuu isch. St. Bläsi het wyteri Probschteie z Bürgle, z Sitzechilch un z Weitenau errichtet, eme Ortsdeil vu Steine, wu as eis vu dr wenige Barockschlesser z Sidbade hite no s Schloss Bürgle (Schlienge bi Schallsinge) stoht.
Anne 1232 hän d Markgrofe vu Hachberg, wu scho d Vogtei iber di sanktbläsische Propschteie Bürgle un Sitzechilch gha hän, d Herrschaft Susebärg vum Chloschter St. Bläsi gchauft. Si hän d Burg Suseburg fir d Sicherig vum Biet böue loo un sin ab 1246 do gwohnt. In däm Johr, 1246, isch dr Burg au s erscht Mol gnännt woren as Susenburc. In dr Erbdeilig unter dr Markgrofe vu Hachberg het dr Markgraf Rudolf I. di sidlige Biet iberchuu un isch 1306 zum Begrinder vu dr Hachberg-Susebärger Linie wore. Är isch mit dr Agnes von Rötteln ghyrote gsi un het anne 1315 vum Liuthold II. von Rötteln, ihrem Unkel un letschtem männlige Verdrätter vu syym Gschlächt, d Herrschaft Röttle iberchuu. In dr Zyt derno hän d Markgrofe ihre Sitz uf d Burg Röttle verlageret, d Suseburg isch vu Vegt verwaltet wore.
Des isch dr erscht Schritt gsi in dr Entwicklig vu dr „Obere Markgrofschaft“, eme spetere „Markgreflerland“. Dr negscht Schritt isch am 8. Septämber 1444 dr Chauf vu dr Herrschaft Badewyyler gsi vum Johann, em letschte Grof vu Fryybeg. Bim Ibergang an d Hauptlinie vu dr Markgrofe vu Bade anne 1503 het d „Landschaft“, di ständisch Verdrättig vum Land gegeniber em Firscht, e wichtigi Roll gspilt, des cha mer as Beleg sähne fir d Konsolidierig vum Land un s Zämmegherigkeitsgfiel vu dr drej Herrschafte Röttle, Susebärg un Badewyyler.
D Burg isch anne 1678 im Holländische Chrieg vu dr Armee vum franzesische Marschall Crequi gschlisse wore.
Rabiusa
D Rabiusa (, rätoromanisch au Rabiosa) isch en Fluss im Bündnerland i dr Schwiiz. Im Dialäkt vo Safie heisst si Rii.
Sausenburg
Gschicht
Im 19. Johrhundert isch d Suseburg wider deilwyys instandgsetzt wore un nonemol anne 1960.
Rabiusa
D Rabiusa isch en Näbefluss vom Rhy. Si isch 32 Kilometer lang und sammlet d Wasser us em ganze Saafietaal. Iry Kwelle het si uf dr Nordsyte vom Bärehorä uf öpe 2700 Meter über Meer, i dr Nöchi vom alte Soumwäg vo Saafie uf Schplüüge übere. Im obere Deil flüsst der Bach zerscht über di höch glägni Augschtaweid vo Saafie und den dur s Taal mid de Alpe Alvena, Piänetsch, Z'Hinderst, Piggamad und Althuus. Vo de Bärghäng und Sytetobel chöme vil anderi Bech i d Rabiusa abe; der lengscht dervo isch dr Carnusabach.
Sausenburg
Aalag
Hite sin vum friejere Burgbärg no ne alte Ringwall mit 2 m Durmässer, e 18 m hoche Bärgfrid mit 7,8 m Durmässer un ere 2,2, m starke Muure un einzelni Muurräscht vu dr Burgruine erhalte.
Rabiusa
I der Middi vom Taal flüsst d Rabiusa under de Dörfer dure, wo sid 2013 zu der grosse Gmaind Saafietaal zämegschlosse sind. Die Ortschafte ligge uf der lingge Syte vom Taal, wo weniger steil isch: Thalchirch, Camanaboda, Saafie Platz, Neuchirch, Tenna und Usserbärg.
George H. W. Bush
Dr George Herbert Walker Bush, meischt eifach George Bush, (* 12. Juni 1924 z Milton, Massachusetts; † 30. Novämber 2018 z Houston, Texas) isch e US-amerikanische Politiker vo de Republikanische Party gsy. Vo 1989 bis 1993 isch er de 41. Presidänt vo de Vereinigte Staate gsy.
Rabiusa
Unden a Tenna chunt der Fluss durs Versamertobel, wo s Piet vom Dorf Versam, wo sid 2013 au zu der Gmaind Safietaal ghört, und dr Gmaindbann vo Bonaduz trennt. An ere ganz änge Stell goot sibezg Meter höch über d Rabiusa d Brugg vo Versam über d Chlamm. Und anderthalb Kilometer wyter unde mündet dr Fluss i dr grosse Rhyschlucht in Vorderrhy.
George H. W. Bush
De Bush isch im Ölgschäft tätig gsy. Syni politischi Karriere het 1967 aagfange, als Abgordnete im Repräsentantehuus für Texas. Vo 1976 bis 1977 isch er Diräkter vo de CIA gsy. I de Amtszyt vom Ronald Reagan isch er vo 1981 bis 1989 de Vizepresidänt vo de USA gsy.
Rabiusa
S Wasser vo de Rabiusa wird dur längi Stolle i de Bärge zu zwöi Wasserchraftwärch vo de Chraftwärch Zervreila (KWZ) gleitet; zerscht vo dr Wanna (1720 Meter) obe zum Chraftwärch vo Safie Platz (1300 Meter), und vo do a und derzue sid 1949 vom Stausee bi Underegschi us (1146 Meter) no wyter durs Bärgmassiiv vom Hainzebärg zum Chraftwärch vo Realta bi Rootebrunne; das isch uf der Höchi vo 625 Meter unde. I d Wanna chunt au sid 1957 no s Wasser us em Nochbertaal, wo s Zervreilawärch im Valsertaal bim Zervreilasee us em Valser Rhy ableitet und mid em Rabiusawasser au bis uf Realta abe loot zum Stroom z produziere.
George H. W. Bush
De Bush het d Presidäntschaftswahl 1988 gwunne und isch dademit de Nachfolger vom Reagan im Wysse Huus worde. Als Presidänt het er under anderem s Ändi vom Chalte Chrieg mit em Fall vo de Berliner Muur und de Uflösig vo de Sowjetunion miterläbt und het sys Land gschickt dur die schwirig Zyt manövriert. Äär isch es au gsy, wo d Widervereinigung vo Tütschland gäge de Widerstand vo de Brite, Franzose und Russe duregsetzt het. Nach em Überfall vom Irak uf Kuwait mit syne Ölfälder het er 1991 e Chrieg gäge s Regime vom Saddam Hussein gfüehrt, het aber – andersch as spääter syn Sohn – druff verzichtet, der Irak wele bsetze. I der amerikanische Innepolitik het er zum Teil mit de Demokrate zämegschaffet, was em under de Republikaner vil Gägnerschaft ypraacht het. I de Presidentschaftswahl 1992 het er sich em Demokrat Bill Clinton müesse gschlage gää und isch drum 1993 nach einere Amtsperiode abglöst worde.
Verzasca
Verzasca isch de Name vo däne geografische Objekt:
George H. W. Bush
Er isch de Vatter vom ehemalige US-Presidänt George W. Bush und vom ehemalige Gouverneur vo Florida, em Jeb Bush, gsy.
Psychologie
Psüchologii (gr. ψυχή psȳchḗ ‚Huuch, Oote, Lääbe, Lääbeskraft, Seel, Gäist, Gmüet‘ und λογία logía ‚s Reede über, s Wüsse vo, s Leere vo‘) isch en empirischi Wüsseschaft. Si beschribt und erklärt s Erlääbe und Verhalte vom Mensch, si Entwigglig im Lauf vom Lääbe und alli innere und üssere Ursache und Bedingige, wo drfür maassgääblig si. Wil d Empirii nit alli psüchologische Fenomeen erfasst, isch au die gäisteswüsseschaftlige Psüchologii vo Bedütig.
Näbe dr akademische Psüchologii git s en Alldaagspsüchologii. Si isch nume zum e Däil Gegestand vo dr akademische Disziplin, wo doo d Reed von ere isch. Si brucht Konzept und Begriff, wo ursprünglig akademisch-psüchologisch gsi si und in d Alldaagssprooch iine cho si, und berueft sich gärn uf dr sogenannt „gsund Menscheverstand“. Iiri Erkenntniss si nit guet gnueg für d Aasprüch von ere Wüsseschaft – was öbbe iiri Objektiwidäät, iiri Reliabilidäät und Walididäät aagoot.
Psüchologe si Persone, wo psüchologischs Wüsse aawände. Es git Länder, wo die Bezäichnig nume vo Lüt mit eme entsprächende akademische Studium und eme bestimmte akademische Grad daf brucht wärde.
Breidenbach
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Breidebach lijt ìm Norde vun Lothringe àm Zàmmefluss vum Breidenbàch und em Burbàch, e bààr Kilometer sìdlich vun dr Granz züe dr Pfàlz z Ditschlànd.
Gschìcht
Breidebach ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1152 àls Bredebach.
Verwàltung
vun Breidebach ìsch. Breidebach ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Breidebach ghert zem Rhinfrankisch.
Literàtür
Gérard Henner: Breidenbach, un ephémère chef lieu de canton et Olsberg, son annexe (2001)
Orakel von Delphi
S Orakel vo Delfi isch e griechischi Pilger- und Wiissaagigsstett im antike Griecheland gsi. Es het sich am Hang vom Parnass bi dr Stadt Delfi in dr Landschaft Fokis befunde und isch under em Schutz vom Apollon gstande.
Berüemti Orakelsprüch
Berüemti aagääbligi Orakelsprüch vo dr Pythia si under anderem dä für e König vo Thebe, dr Laios, gsi, ass si Soon in wurd dööde und denn im Laios si Frau wurd hüroote, was dr Saag nooch dr Ödipus au gmacht het, dr Spruch für e Krösus, Köönig vo Lydie, won em vorusgsäit het, ass er e groosses Riich wurd zerstööre, wenn er über e Fluss Halys wurd goo. S Riich wo denn aber undergange isch, isch sis äignige gsi und nid, wien er dänggt het, das vo de Perser.
Empirie
Unter Empirie verschtoht me en wisseschaftlichi Herangehenswiis an Problem. Si verloht sich nit bloss uuf logischi Theorie, sondern suecht faktischi Realitäts-Erfahrige wie Experiment, Messig und Beobachtig, zum uuf schlüssigi und erhärteti Ergebnis z glange. Die empirischi Forschig findet im Labor oder denn als sogen. Feldforschig direkt in der reale Umwelt statt. Meischtens isch Datenerhebig demit verbunde. D Ergebnis von dr empirische Forschig müesse widerholbar sii.
Europa
Europa isch e Kontinänt uf dr Ärde.
Er isch dr zweitchliinschti Kontinänt und machd öbbe ä Fufzäätel vo dr Landoberflechi uf em Feschtland vo alne Kontinänt uus. Europa isch dr weschdlich Deil vo dr eurasische Landmasse. Dr Kontinänt isch umgä im Norde vom arktische Ozean, im Weschde vom Atlantik, im Süde vom Middelmeer, im Südoschte vom Schwarze Meer und em Kaschpische Meer. D Näbemeer vom Atlantik sind d Nordsee und au d Oschtsee.
D Oschtgränze vom Kontinänt isch im Norde dr öschtlig Fuess vom Ural-Gebirge und im Süde d Emba, wo in s Kaschpische Meer fliesst.
Zu Europa ghöre vili Insle und Inslegrubbe, die grössere under enä si im Norde Novaja Semlja, die Britische Insle und Island, im Middelmeer Malta, Korsika, Sardinie, Sizilie, Kreta, und – us politisch-historische Gründ – au Zypere. Die gröschde europäische Halbinsle si Skandinavie, die iberischi Halbinsle, Italie, dr Balkan mit Griecheland und Jütland. Die europäischi Küschde isch dorum bsundrigs lang im Vergliich zu dr Landflechi, es sind nämlig öbbe 38.000 Kilometer rings ume Kontinänt ume.
Begriff und Name
D Europäer hai d Idee vom Kontinänt as zsämmehängendi Landmasse erfunde und de Kontinänt au ihri Näme ge. Europa isch vo dr Geografii här gseh eigetlig numen ä Deil vo Eurasie, aber si Zivilisation underscheidet sich historisch vo de agränzende Gebiet, und so isch es dr Kontinänt, wo wäge siinere Kultur als än eignigi Landmasse, wie s d Latiner säge, ä terra continens beschribe wird. Es git zwar verschiideni Kulture z Europa, aber ma cha au gnueg Gmeinsamkeite finde, ass scho die alte Grieche Europa as verschiide vo Asie und Afrika gseh hai. Im 18. Johrhundert het me mit em Begriff „Europa“ deils au d Idee vom „Chrischdedum“ het afo ersetze.
Dr Name «Europa» chunnt scho in dr griechische Mythologii vor. I dr alte Sag heet dr Gott Zeus in dr Form vom enä Muni d Europe, ä Dochder vom phönizische König Agenor, endfüehrt und uf Kreta gnoh und mit ere Chinder gmacht; eine drvo isch dr Minos gsi. Vo dere Frau haig dr Kontinänt si Name übercho. Wüsseschaftlig isch mä do nid so sicher. Früehner het mä dänggt, ass s Wort „Europa“ vom enä semitische Wort für „Oobe“ odr „Sunneundergang“ abstamt, hüt meint mä ehnder, ass es „Feschdland“ bedütet haig.
Kanton Sarzeau
Dr Kanton Sarzeau isch bis Merz 2015 e Kanton im Arrondissement Vannes im franzesische Département Morbihan in dr Region Bretagne gsii. Dr Hauptort isch Sarzeau gsii. Verdrätter im conseil général vum Département isch bis 2015 dr Yves Borius gsii. Zum 22. Merz 2015 isch dr Kanton ufglest wore.
Europa
Begriff und Name
D Grieche hai sech im Middelmeerruum usgchent, und s Land im Norde, wo si us Gschichte vo Händler hai lehre kenne, mit siine Urwälder im Weschte und de leere Stebbe im Oschte, mit em Räge im Summer und em Schnee im Winter isch ihne fremd und siini Iiwohner sin ene barbarisch vorcho. Es isch denn eigentlech dank de Römer, ass Europa zun erä kulturelle und hischtorische Einheit worden isch. Si hai vo Italien und vom Middelmeerruum uus au Wescht- und Südeuropa eroberet. Die afrikanische und asiatische Deil vom Römische Riich hai sech och dämm siim Zerfall kulturell vo Europa immer steercher afo underscheide. Än Überräscht vom Römische Riich im Oschte isch Zypere, wo dr Lag noch zum Nooche Oschde, aber kulturell doch zum gröössere Deil zu Europa ghört.
Kanton Sarzeau
Gmaine bis 2015
Zum Kanton hän fimf Gmaine ghert:
Europa
Geografii
Der Kontinänt Europa chame geografisch zerscht ydeile in de groos middler Deil, wo als Flechi mit Asie zämehängt, und in die verschydenè Halbinsle und Insle, wo ussedra i de Meer ringsume lyge. Zwüschem große Hauptdeil und de Uuslöifer und Insle sind di chlynere Randmeer vo Europa.
Z Europa git’s vil Regioone mit flache Landschafte und drzwüsche es bar Gebirg so wiè öbbe d Alpe und d Pyrenäè.
I de Ländr vo Europa lige groosi und alti Stedt. Wenn sy au Verkeersknootepünkt sind, wachse si bsundrs rasch, wärde zu rysige Agglomerazioone mit Millione Ywooner, und sind bedütendi Zäntre für d Wirtschaft.
Wil Europa starchi Wirtschaftsregione het und an verschydenè Meer liggt, het’s am Rand vom Kontinänt grossi Meereshääfe; die bedüütendschte drvo sind z Rotterdam, z Hamburg und z Maarsei.
Klima
S Klima vo Europa wird bestimmt vo dr Zirkulation vo de Luftmasse, wo in dr Oscht-Wescht-Richdig nume wenig Hindernis finde, so dass kontinentali Luftmasse vo Oschte gege Weschte und arktischi vo Island odr tropischi vo de Azore us oschtwärts dur dr Kontinänt chönne fliesse. D Bärgchettene, wo sich vo Weschte nach Oschte dur dr ganz Kontinänt zieh, erschwere dr Uusdusch vo tropische und polare Luftmasse. Mä underscheidet in Europa vier Klimazone:
Zu dr maritime Zone vo Nordweschdeuropa ghöre Island, d Insle im Atlantik und dr Nordsee, Wescht- und Südskandinavie und uf em Kontinänt dr Nordweschte vo Spanie, über dr Norde vo Frankriich bis uf Norddütschland. D Tämpraturunderschiid innerhalb vo dere Zone si zimli grooss wäge de Underschiid in dr geographische Breiti. Dr Januardurchschnitt z Island isch Null Grad Celsius und im Norde vo Schbanie Zää grad Celsius, die durchschnittlige Junitämprature wächsle vo Zwölf bis achzää Grad Celsius. S Wätter wächsle hüffig und es git vill rääge, ä bitz währed em ganze Johr aber am mäischten im Herbscht und afangs Winter.
D Zone mit em Übergangsklima vo Middeleuropa foot i dr Middi vo Schwede aa, und derzue ghööre dr Süde vo Finnland, d Region vo Oslo, dr Oschde vo Frankriich, Südweschddütschland und groossi Deil vo Middel- und Südoschteuropa. S Klima in dere Zone wird bestimmt vo de maritime Luftmasse us em Weschte und de kontinentale us em Oschte. D Winter si i däre Regioon zimli chalt, es git vil Schnee in de Bärge. D Niiderschleg si gnüegend bis riichlig. Am meischte rägnet s im Summer. D Underschiid innerhalb vo dere Zone si grooss, vo zwöituusig Milimeter in de Bärge bis zu sächshundert Milimeter im Donaubecki.
Im Süde isch d Landschaft vom Middelmeerklima prägt. Die südlige Küschtegebiet vom Middelmeerruum hai es subtropischs Klima. D Winter am Middelmeer mild und mängisch au nass, dr Summer isch warm und ehnder droche. Dr Weschte wird steercher vo de füechte maritime Luftmasse beiiflusst. Z Rom rägnets im Durschschnidd 650 Milimeter im Johr, z Athen nume vierhundert.
Pflanze- und Dierwält
[[Datei:Vegetation Europe.png|mini|400px|d Vegatationszone vo Europa:
]] Mä underscheidet z Europa vier odr fümf Vegetationszone, wo jedi ihri spezifischi Pflanze- und Dierwält het. Das hangt ganz vo de klimatische und geologische Bedingige ab.
D Tundra
E grossi Landschaft mit Tundra findet mä in Europa im hoche Norde: z Island und i de nördliggschte Deil vo Skandinavie und vo Russland, aber au in de Alpe und em Ural het s von erä Höchi vo öbbe 2000 Meter a die wüeschtenartigi Bedingige vo dr Tundra. Si zeichnet sich us dur die groosse Chelti, wo dört herrscht, so dass dr Bode gfroren isch und es keis flüssigs Wasser git, wo die meischte Pflanze bruuche zum wachse.
Die einzige Pflanze, wo dört chönne läbe, si Flächten und Moos. D Rendier chönne vo däm läbe, aber au si wandere im Winter südwärts, wo si Greser und Bletter vo Wiide und Birke frässe und mängisch au Lemming, Müüs, Fisch und Vogeleier. Räbhüehner drifft mä mängisch a in dr Tundra und wägen iine au arktischi Füchs. Bäre, Hermelin, Schneeüüle und anderi Raubdier läbe dört, und in de churze Summer git’s riisegi Schwärm vo stächende Schnoogge. Am Meer und uf de Seeè läbe Meeresvögel und Zugvögel wie Schwän, Änte und Schnäpfe, und in de Flüss het’s vil Fisch.
Die boreali Waldzone
Die «boreali», also die nördligi Waldzone odr «Taiga» underscheidet sich vo dr Tundra so, ass es dört Bäum git. Es sind Nodlebäum aber au Wiide und Birke, im Norde nume verstreuti chliini Wäldli, wiiter im Süde aber richdig grossi Wälder vo Danne, Birke und Lärche, wo hüt no ä groosse Deil vom nördlige Russland und Skandinavie bedecke.
Vil vo de Dierarte, wo in dr Taiga einisch gläbt hai, git s hützudag nümme. D Elch, Rendier und Reh wärde vo bruune Bäre und Wölf gjagd. Es git au Marder, Dachs, Iltis und Wisel. Dr Zobel, wo für si Belz gjagd wird, isch sälte, und dr Luchs isch ganz uusgrottet, aber sid churzem wider agsidlet worde. Vo Nagedier het s Eicherli, dr wiiss arktisch Haas und in de gmischde Wälder dr grau Haas und dr Biber. Es git au vili Vogelarte: s schwarze Birkhuehn, Schnäpfe, wiissi Räbhüehner, Schbächd, Üüle, Amsle läbe in bewaldete Regione, Gäns, Änte und Giwitz ehnder uf offnige Matte.
D Mischwaldzone
D Dierwält isch ähnlig wi die in dr boreale Zone mit ä chlii meh Repdilie und Amphibie.
Die mediterrani Zone
D Vegetation südlig vo de Alpe, in Schbanie und em Balkan beschdoht us Laubwälder und verschdreute Gebiet, wo vo Geschdrübb—Bäum, Schdrüücher und aromatische Pflanze bedeckt si. Die Pflanze begnüege sich mit wenig Wasser und chönne au langi Drocheperiode überläbe. Au in dere Zone hai d Mensche ä groosse Deil vo de Wälder abgholzt. De Olivebaum isch e Pflanze wo urspringli nume rund um s Middelmeer gwachsen isch.
In de Bärgwälder läbe immer no do und dört wildi Geisse und Schoof, Wildchatze und Wildsäu. D Reptilie, Schlange, Ächse und Schildchrotte si wiiter verbreitet as nördlig vo de Alpe, aber Vögel het s nid su vil.
Steppe und Halbwüeschtene
Vor allem im südweschdlige Russland, in dr Ukraine bis zum untere Donaugebiet het s Schdeppe, zum Deil bewaldeti. D Pflanzewält in de drochene Ebene im Norde vom Kaspische Meer isch die von erä Halbwüeschdi.
D Saigaantilope, wo dört läbt, isch vom Usschdärbe bedroht. Nager wie Schbringmüüs und Schdeppemurmeldier wärde gjagd vo Schdeppeniltis. D Reptilie si zahlriich, Ächse, Schlange und Schildchrotte, und au Schbinne, Insekte und Skorpion, wo zum Deil au Mensche odr Kamel chönne in Gfohr bringe.
Naturlandschaft und Kulturlandschaft
Eso wie d Wälder grodet worde si und s Land landwirtschaftlig usgnützt wird, si au d Dier, vor allem die grössere, usgroddet worde, wil me grossi Flechene für d Landwirtschaft bruucht het. Aber au chliineri Dier und Vögel hai s immer schwerer ä Läbensruum z finde. D Biodiversiteet isch i vilne Länder am zrugggoo, und wäge der intensive Landwirtschaft und wil so vil Boden überbout wird verschwinde vil Naturlandschaften und Biotop. Mit de Massnahme vom Naturschutz wott men i deil Länder wengischtens gwüssi räschtlechi Naturareal erhalte.
Z Öiropa gilt im Naturschutz öppe d Fauna-Flora-Habitat-Richtlinie vo ane 1992, wo me mit em Programm Natura 2000 wott umsetze: Das isch es internazonals Netz vo Naturschutzpiet.
Die erschte ganz grosse Schutzgebiet sind der Nazionalpark vo Schweede ane 1909 und der Nazionalpark vo der Schwiiz ane 1914 gsi.
Politischi Gliderig
Es gid 46 Staate, wù geograafisch zmindeschd zem Dail zue Èiropa ghèère. 26 dervù sin Midgliid vù dr Èiropäische Ùnion.
Zypere ghèèrd geograafisch zue Asie.
Abhängigi Bied:
zue Dänemark:
zue Finnland:
zue Griecheland:
Iuno
Si het ufem Kapitol e Tempel ghaa, mit hailige Gäns. Wo d Gallier um 390 v. Chr. Rom zmittst i de Nacht öberfale hend, het niemert da bimerkt und o kann Hund het bole, nume d Gäns vom Iunotempel hend mit erem uufgregte Gschnatter d Römer gweckt, so ass si d Stadt no hend chöne rette.
Europa
Politischi Gliderig
zem Verainigde Cheenigryych bzw. zue dr britische Chroone:
zue Norwege:
S gid no anderi Bied, wù geograafisch nid z Èiroopa liige, aber poltiisch, kulturäll oder historisch zue Èiropa zeld wääre:
zue Portugal:
zue Spanie:
zem Verainigde Cheenigryych:
zue Franggryych:
zue dr Niiderland
Au zue Èiropa zeld wääre us politische, kulturälle oder gschiichdlige Grind:
Gschicht vo der Besidlig
Hominidi het s z Europa scho vor Hundertduusige vo Johr ge, so het mä in dr spanische Sierre de Atapuerca in Gran Dolina Fossil vo Homo erectus gfunde, wo über 800.000 Johr alt si. Öbbe 300'000 Johr alt si d Skelett vo meh as 1600 Hominide, wo au in sällem Gebiet gfunde worde si. Si hai Hirni so grooss wie d Neanderdaaler gha, hai aber nid zun enä ghört. D Neanderdaaler (Homo sapiens neanderthalensis) si die erschde Europäer gsi, hai aber au im südweschdlige Asie gläbt. Mä het si uf em ganze Kontinänt gfunde, bis si vor öbbe 30'000 Johr verschwunde si us unbekannte Gründ. Aber mä dänggt, ass es mit em Vordringe vom modärne Mensch z due het, und es schiint, ass d Neanderdaaler verschwunde si, ohni genetisch an dr Entwicklig vom hütige Mensch (Homo sapiens sapiens) bedeiligt z si.
In dr Neuziit hai sich mit dr Kolonisierig vo dr Dritte Wält d Europäer sit em 16. Johrhundert ä chlii über die ganzi Wält verbreitet, aber d Massemigratione furt vo Europa, vorallem uf Amerika, hai im 19. Johrhundert agfange.
Natione und Minderheitevölker
D Europäer si uffdeilt in Natione, Grubbe vo Mensche, wo dängge, ass si zsämme ghöre, uf Grund von erä gmeinsame Kultur, Schbrooch, Gschicht und, hützudag sältener, Religion. Ä groosse Deil von enä hai in Gebiet gläbt, wo die Aaghörige von erä einzelne Nation ä Mehrheit uusgmachd hai. Im Lauf vo dr Neuziit het sich denn dr nationalischdisch Gedanke in breite Bevölkerigsschichde duuregsetzt und d Europäer hai sich politisch nach Natione organisiert und Nationalschdaate errichdet. Vo allne Schdaate z Europa git s hüt numen ä Handvoll, wo kei Nation hai, won ä klari Mehrheit vom Schdaatsvolk usmacht.
D Situation vo dene, wo nid dr Mehrheit aaghört hai, isch hüfig schwiirig worde, und het sich öfters zu richdigi Verfolgige entwicklet. Vor allem d Jude und d Zigüüner (d Sinti und d Roma) wo kei eignigs nationals Territorium gha hai, si Opfer vo Diskriminierig worde. Au anderi Miderheite si under Druck cho, sich azbasse. D Elsässer und d Korse z Frankriich, d Katalane und d Baske z Schbanie, d Ire im Vereinigte Königriich vo Grossbritannie, d Jurassier im Kanton Bärn und vili anderi meh hai sich gege d Obrigkeit gwehrt, für zum ihri eignigi Kultur und Schbrooch z verdeidige, deilwiis mit Waffegwalt.
Der Schutz vo de Minderheite het z Europas aber scho en alti Tradizioon. Agfange het das mit Abmachige ufem Wiener Kongräss ane 1815. D Verfassig für Öschtrych-Ungarn vo 1867 het alne Völker im grosse Rychsgebiet die glyche Rächt zuegsicheret. Und mit de Friidensverträg vo Paris noch em Erschte Wältchrieg sind d Rächt vo de Minderheite i umstrittene Gebiet zum ene wichtige politische Prinzip worde.
1925 isch der Öiropäisch Nazionalitätekongräss gründet worde, wo sech für diie chlinere Völker innerhalb vo de Nazionalstaate ygsetzt het. Die Organisazioon het ane 1938 mit ihrere Arbet müesse ufhöre; noch em Zwäite wältchrieg isch in ihrere Nochfolg die Föderalistischi Union vo öiropäische Volchsgruppe entstande; me het se ane 1949 z Versailles gründet.
E wichtegi Grundlag für d Kultur vo de regionale Minderheite isch die Öiropäischi Charta vo de Regional- und Minderheitsprooche, wo der Öiroparoot ane 1992 in Chraft gsetzt het.
Sprooche
Die meischde Europäer schwätze Sprooche, wo zu dr Indoeuropäische Sproochgrubbe ghöre:
Die meischte vo dene Sprooche hai Mundarte, wo für die, wo sä nid schwätze, mänggisch nur schwer verschdändlig si. Dorum wärde in de Schuele Schriftsprooche pflägt, und i gwüssne Staate sind d Mundarte wärend langer Zyt vo de Behörde vernochlässiget oder sogar verbotte worde. Wie i de Standardsprooche git’s deils au i de Dialäkt en eigeni Literatur, so wie grad au bi de alemannische Dialäkt: Lueg do drzue uf dr Siite Alemannischi Literatuur.
Bildig
Ä Schuelpflicht vo einere Art oder en andere git s in alle europäische Länder, die gsetzlig Lengi isch öbbe nüün Johr. Es git Länder, wo d Chinder sich scho noch erä vier- oder fümfjöhrige Grundschuel müesse entscheide, öb si schbööter ä Bruef wei lehre oder an dr Universidät wei wiiterschdudiere. Das het im allgemeine zur Folg, ass sich dr Bildigsschdatus vo de Eltere an d Chinder vererbt. Mit Gsamtschuele brobiert mä, die soziali Differenzierig z schdüüre. D Zahl vo de Analphabete under iigsässne Europäer isch chlii, aber Immigrante und ihri Chinder finde s hüfig schwer, in erä Schbrooch, wo ihne nit gläufig isch, z lehre. In internationale Vergliich schniide europäischi Chinder zsämme mit oschdasiatische am beschde ab und d Resultat hänge äng mit de schdaatlige Usgobe für d Erziehig zsämme. In de meischde Länder git s Universidäte vo internationalem Rang. Si si hüfig schdaatlig odr wärde vo religiöse odr andere Organisatione drait. D Schdudiegebühre si im allgemeine im Vergliich zu dene z Amerika niidrig.
Chrischtedum
{{legend|#496EB8|Katholisches Christedum}} {{legend|#855C99|Protestantisches Christedum}} {{legend|#C44F4F|Orthodoxes Christedum}} {{legend|#F03838|Orientalisch-orthodoxes Christedum}} {{legend|#3D9956|Islam: Sunnite}} {{legend|#2E7340|Islam: Schiite}} {{legend|#E7984D|Tibetische Buddhismus}} ]]
Die ursprünglige Religione vo de Europäer si polytheisdisch gsi. Dur Missionierig vo Rom und Konstantinopel us, und nid sälte mit Gwalt, si im erschde Johrduusig zerschd d Iiwohner vom Römische Riich zum Chrischdedum bekehrt worde, denn d Germane und d Slave, und d$ Brozäss het erscht mit dr Christianisierig vo Skandinavie im Hoche Middelalder ufghört. Im Südweschde aber hai im achte Johrhundert muslimischi Berber die iberischi Halbinsle eroberet und d Islamisierig vo däm Gebiet het agfange. Sid em elfte Joordhunert hai die europäische Chrischde brobiert mit Chrüzzüg s Heilige Land vom Islam und Europa vo Anderschgläubige, im allgemeine Jude zbefreie. D Chrüzzüg si noch ä baar Johrhundert ändgültig gschiiteret, aber im Weschde hai chrischdligi Herrscher mit dr Reconquista, wo 1492 abgschlosse gsi isch, d Macht über Schbanie und Bortugal a sich grisse. Jude und Muslime si verfolgt, zwangsdauft odr verdriibe worde. Im Oschde hai zur gliiche Ziit die muslimische Türke Chliiasie und Deil vom Balkan eroberet, und dr Islam isch dört in mehrere Regione bis hüt erhalte bliibe.
S europäischi Chrischtedum het sich mehrmols im Lauf vo dr Gschicht deilt. S groosse Schisma, wo sich die griechisch-orthodoxi und die römisch-katholische Chille drennt hai, isch 1054 perfekt gsi, wo sich die beide Siite gegesiitig exkommuniziert hai. Es isch aber nur zu relativ wenig Gwaltsusbrüch cho. D Reformation vom Afang vom 16. Johrhundert und d Reaktion druf hingege het s Schlimmschde in de Katholike und de Proteschdande zum Vorschiin lo cho: mit Verfolgige, Mord und Chrieg het mä brobiert, die anderi Siite z vernichde, und d Religionschrieg vom 16. und 17. Johrhundert hai groossi Deil vo Middeleuropa zerschdört. Mit dr Ufklärig im 17. und 18. Johrhundert und dr Französische Revolution und ihre Folge het d Religion an Wichdigkeit verlore, und d Europäer, vor allem im nördlige Europa, si säkulärer worde. In schdräng katholische Länder wie Italie, Irland, Portugal, Pole und Schbanie isch d Emanzipation vo dr zivile Gsellschaft erschd in dr zweite Hälfti vom zwanzigschde Johrhundert bassiert.
Es git aber immer no nid wenig Staate wo offizielli odr inoffizielli Staatsreligione hai, zum Bischbil si Malta, Monaco, dr Vatikan und Liechteschdei offiziell katholisch, Griecheland orthodox, Ängland anglikanisch, Dänemark und Norwäge lutheranisch; Schottland isch inoffiziell presbyterianisch, Georgie orthodox und Schwede lutheranisch. In dr Schwiiz gits Kantön wo offiziell katholisch odr reformiert si. Finnland het grad zwei offizielli Religione, die orthodoxi und die lutheranisch. Ä baar Länder si offiziell sekulär: Aserbeidschan, Frankriich, Portugal, Schbanie, Rumänie, Russland und d Türkei
Judedum
D Jude si, solang si keini nationale Ufschdänd in Paleschdina azettlet hai, im paganische Römische Riich toleriert worde. D Chrischde, wo under sich nit allzu guet mitenand uuscho si, si nit bsundrigs tolerant de Jude gegenüber gsi. Scho früeh hai d Chrischde sich vo dr Mueterreligion abgränzt und antijüdischi Gschichde in s Neue Teschdament ufgnoh und sich as s ächte Volk Israel usgä. D Jude hai sich vor allem dört niiderglo, wo d Obrikeite si beschützt hai, im muslimische Schbanie, im päbschdlige Avignon odr in dr polnische Rzeczpospolita. Aber schliesslig isch dr religiös Antisemitismus au dört ane cho und ihri Exischdänz isch prekär bliibe. In dr Neuziit hai Diskriminierig und Verfolgige vili Jude zur Emigration zwunge, im allgemeine nach Nord-, zum ä chliinere Deil nach Südamerika. In de Driissger- und Vierzgerjohr vom zwanzigschde Johrhundert isch aber dr Wäg noch Übersee für braktisch alli Jude verschberrt gsi, und Millione von enä si vo de Nazi und ihre Hälfershälfer währed em Zweite Wältchrieg ermordet worde.
Hützudag het s gröösseri jüdischi Gmeinde in Frankriich, Grossbritannie und Italie. Uus Russland si hundertduusigi vo Jude sit em Fall vom Kommunismus emigriert. Dütschland hinggege het duusigi vo Jude ufgnoh und het widr eini vo de wichdigere jüdische Gmeinde in Europa.
Islam
Vo de muslimische Gemeinde wo s im Middelalter ge het, si nur wenig übrigbliibe: d Muslime si am Afang vom 11. Johrhundert us Korsika und Sardinie, faschd dreihundert Johr schbööter us Süditalie und am Ändi vom 15. Johrhundert us dr iberische Halbinsle verdriibe worde. In Griecheland het s 1923 ä Bevölkerigsuusdusch ge: d Grieche hai d Türkei und d Türke Griecheland müesse verlo. Ä chliini Minderheit vo Muslime isch in Thrakie bliibe. Im Balkan het s in de meischde Länder autochthoni Muslime: Z Albanie und im Kosovo si si in dr Mehrheit, z Bosnie faschd d Helfti, z Makedonie ä Driddel, z Zypere und in Montenegro öbbe ä Fümftel, z Bulgarie än Achdel und in Rumänie, Serbie und Kroatie nume ä baar Brozänt.
In de letschde Johrzähnt vom zwanzigschde Johrhundert si Millione vo Migrante noch Europe cho, ä groose Deil drvo Muslime. Z Frankriich, wo si scho faschd 10 % vo dr Bevölkerig uusmache, si si vor allem us Marokko und Algerie, z Dütschland us dr Türkei und z Ängland us Pakistan cho.