cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bang Bang (Jessie-J-Lied)
Bang Bang ìsch a Liad vu dr britischa Sangera Jessie J, dr US-àmerikànischa Sangera Ariana Grande un dr trinidadischa Rapperin Nicki Minaj. ’S ìsch àm 29. Jüüli 2014 àls Hàuiptsìnggel vun dr Jessie J ìhrem zwaita Schtüdioàlbum Sweet Talker veräffentligt worra. ’S ìsch eewafàlls uff dr Deluxe-Edition vun dr Grande ìhrem Àlbum My Everything z’ loosa. Gschrììwa worra-n-ìsch s’ Liad vum Max Martin, em Savan Kotecha un em Rickard Göransson zamma mìt dr Minaj.
Bang Bang ìsch bis àm Plàtz 1 ìn da britischa Sìnggelcharts un ìm Top-5 vu dr US-àmerikànischa Billboard Hot 100 glunga. D’rzüa ìsch s’ Liad ìm Top-10 ìn zàhlriicha wittera Lander gsìì, drunter ìn Belgia, Bülgària, Kànàdà, Dänamàrk, Fìnnlànd, Irlànd, Israel, Nììderlànd, Näiseelànd, Schottlànd un Süüdkoreà. Ìn Diitschlànd ìsch s’ Liad ìm Top-20 gsìì. Ìn da USA ìsch d’ Sìnggel mìt 8-fàch-Plàtiin üsszaichent worra un ìsch ìm Lànd mehr àss 3,5 Millioona Mol verkàuift worra. Bii da Grammy Awards 2015 ìsch s’ Liad ìn dr Kàtegorii „Bäschta-n-Uffiahrung vu’ma Pop-Düatt odd’r -Gruppa“ nominiart worra. Witterscht ìsch’s bii da Kids' Choice Awards 2021 ìn dr Kàtegorii „Bäscht Liad“ üsszaichent worra.
Ilshofen
Ilshofe (amtlich Ilshofen) ischt a Stadt em Landkroes Hall en Bade-Wirttebärg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Ilshofe leit auf ere Hochebene zwische dr Däler vo Bihler, Kocher ond Jagscht. D Nochbergmoede vo Ilshofe send Gerabronn, Kirchberg an der Jagst, Crailsheim, Vellberg, Schwäbisch Hall ond Wolpertshausen.
Vo dr Gmarkong send 67,9 % Landwirtschaftsfleche, 18,3 % Wald, 12,4 % Sidlongsfleche ond 1,5 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Ilshofe gheret d Stadtdoel Eckartshausen, Ilshofen, Obersteinach, Ruppertshofen ond Unteraspach.
Verwaltong
Dr Schuldes vo Ilshofe ischt dr Roland Wurmthaler.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Ilshofe ghert zom Oschtfränkisch
8. Juli
Dr '''8. Juli''' isch dr 189. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 190. in Schaltjohr), dodermit blybe no 176 Däg bis zum Änd vum Johr.
Sennentuntschi
Sennentuntschi cha si
Mettma
D Mettma isch èn Nebbèfluss vo dè Schlüècht im Süèdschwarzwald z Badè-Württèbärg.
Geografy un Topografy
D Mettma volauft zwischè dè barallelè Däler vo dè Schwarza im Weschtè un dè oberè Schlüècht in generell südsüdöschtlicher Richtig, indèmm si dè Abdachungsrichtig vom weschtlichè Albgau folget.
Im Bachvolauf ab Roothuus bis zuè dè Mündig i d Schlüècht verängt sich s Dal un bildet im Grundgebirge vom Schwarzwald èn 100 bis fascht 200 m düèfes Kerbdal.
Quällè
D Mettma hèt zwei Quällbächle. Dè chürzerè vo beidè heißt wiè dè Bach un gòt öschtlich vu Seebrugg los. S längerè Quällbächle heißt Aubach un entschpringt guèt 1 km öschtlich vum Schluchsee un fascht 1 km weschtlich vo dè Ortschaft Fuulèfürscht (Gmeind Schluchsee) im Landchrais Briisgau-Hochschwarzwald. D Aubachquällè lyt im Gwann Forrèbüèl uff ca. 1027 m ü. NN.
Obberlauf
Zwüschè Seebrugg un Amèrtsfäld vohürõtet sich beidi Quällbächle un dè Bach gòt durch è Hochdal zèrscht links a Amèrtsfäld un rächts èm Nordfuèß vum Staufèbärg resp. Brändemer Bärg vorby. Öschtlich vu Amertsfäld un nordweschtlich vu Roothuus änderet denn d Mettma d Flièßrichtig scharf abknickend gu Südè un gòt unterhalb vu Roothuus un Brünlisbach dè Schaffuuser Sägi zuè.
Mittellauf
Vo dè Schaffuuser Sägi èwäg schniidèt sich d Mettma immer düèfer i s Deckgebirge yy. Schu bi dè Passagè vu Schönèbach un Staufè, welli obberhalb vo dè rächtè Mettmahaaldè ligèd, gòt s beidsitig rächt i Loch abbè. Nōch dè Klausèmülli chunnt Bulgèbach, wo uff ènèm Absätzle a dè halbè Höchi vo dè rächtè Haaldè lyt. Unterhalb vo Bulgèbach gòts en passant a dè Heidèmülli vorby, denn passyrt d Mettma dè Pegelmesser un s sog. Gifthüttle. Nōch èm unterè Brüggle folgèd denn dè Mettma-Stausee.
See
Bi Kilometer 4,2 obberhalb vo dè Mündig würd dè Fluss durch è Staumuèr zum Mettmabeggi uffgschtaut. Dè Stausee erreicht bim Stauzyl uff èrè Höchi vu 717,5 m NHN è Längi vo ca. 1,5 km un è Breiti vo ca. 125 m. Obberhalb vum See lyt d Heidèmülli, unterhalb dèvu d Lochmülli.
Näbbèbäch
Lischtè vo dè diräktè Näbbèbäch un dè Quällè bis zuè dè Mündig. Gwässerlängi, Yzugsgebièt un Höchi nõch dè entschprèchèndè Layer uff dè Onlinechartè vo dè LUBW. Anderi Quällè für d Aagabè sin uffgfüürt.
Dè Aubach gòt südlich vu Fuulefürscht nõch èm Rank gäch i s Mettmadal abbè. D Mettma hèt selbscht bis dörthy èrst è Längi vo 0,6 km un è Deilyzugsgebièt vu 0,4 km².. Dōdemit isch d Aubachquällè glychzitig au d Quällè vo dè Mettma.
Mündig
Mündig vo dè Mettma vo rächts un Nordoschtè è bitzeli nièdriger wiè öschtlich vu Berau i diè mittleri Schlüècht obberhalb vum Schwedèfelsè. D Mettma isch dört ab dè Quällè vum Mettma-Quällbächle 17,2 km, ab èm Urschprung vum Quällbächle Aubach grèchnèt 18,8 km lang un hèt è 39,8 km² großes Yzugsgebièt. Trotz fascht glych großem Yzugsgebièt füürt d Mettma öppis mee a Wasser wiè d Schlüècht, wo vor allem a dè bitzeli höcherè Nidderschlagsmèngi im Yzugsgebièt ligè duèt. Einèwäg hèt dè Fluß unterhalb dè Mündig dè Nammè vo dè Schlüècht bhaaltè, well d Schlüècht im Gegèsatz zuè dè Mettma im Flussbett graad folgè duèt, d Mettma abber im rächtè Winkel uff d Schlüècht drüfft.
Nutzig un Erschlièßig
S Dal wörd übberwygend forstwürtschaftlich gnutzt. Touristisch wörd s reizvolle Dal wènig gnutzt, au wenn diè östlichi Route vom Mittelwäg èm Dal folget. Dè Mettmaschtausee stoot für Freizitnutzungè nit zur Verfüègig.
Vokeer
Für dè öffentliche Vokeer mit Kraftfaarzüüg isch s Dal vo dè Mettma, abgsää vo querendè Gmeindevobindigè, fascht uff dè gsamtè Längi nit zuègänglich.
Dè Obberlauf vo dè Mettma wörd uff èrè kurzè Streggi vo dè Landesstrõß 170 begleitet, welli zwischè Seebrugg (Gmeind Schluchsee) un Bõõdorf d B 500 mit dè B 315 vobindet. A dè Mündig überquert d Schlüchtdalsstrõß (L 157) vo Gurtwyl (Stadt Waldshuèt-Düèngè) nõch Roothuus (Gmeind Grõfèhuusè) d Mettma. Dezwischè wörd s Dal vo drei Gmeindevobindigsstrõßè, Berau – Ryèdè (Ortsdeil vo Ühlingè-Birchèdorf), Brendè – Buggèrièd un Schönèbach – Grõfèhuusè quert.
Mineraliè
Im Mettmadal git s, bsunders am Bergruggè zwischè Schwarza un Mettma, è Vorkõ vo Flussschpat, wo zu dè Herschtellig vo Fluor un Fluorvobindigè diènt, un vo Bleiglanz, vomengt mit Silber. Beidi wörred hüt nimmi aabaut (luèg unnè).
Bärgbau
Im Mettmadal sin sicher scho im Mittelaalter, worschinlich abber scho dütlich früèner, offeni Èrzgäng a dè Haaldè abbaut worrè. S eigentlich begeerti Metall isch ès Silber gsi, wo abber nit edel vorkõ isch un dõrum dè Abbau vom silberhaaltigè Bleiglanz erforderet hèt. Dè Gwannnammè Silberbärg unterhalb vom Ort Buggèrièd (Gmeind Grõfèhuusè) goot uff sellen Abbau zrugg.
Dè Abbau isch im Mittelaalter vom Kloschter St. Bläsy betribbè worrè odder mit èrè Abgaab belait worrè, woby au d Regyrig vo Vorderöschterrych beteiliget gsi isch. Dè abbaute Bleiglanz isch denõch im Wurkèhof z Todtnau vohüttet un s gewunnene Rohsilber in è Hüttè z Fryburg zu höcherem Feinghalt brocht worrè. Belait isch d Vowendig vom Silber als Münzmetall i dè Fryburger Münzi. Blei isch im Mittelaalter unter anderem bim Bau vo Fenschter, Steivobindigè odder Blèch vowendet worrè.
Dè Abbau vo Mineraliè isch mit Impört vo billigerem Silber schon am Ènd vom Mittelaalter mee un mee zum Erligè kõ. Im 20. Johrhundert (besunders um 1900, zwischè 1922 un 1926 und um 1939) sin Probeschürfungè vorwigend im Mettmedal, abber au im Schwarzadal vorgnõ worrè. Si hèn vo 1923 bis 1926 zu erneutem Abbau vo Bleiglanz gfüürt. Diè Pforzheimer Fluß- un Schwerspatwärk GmbH hèt i dè Gruèb z Brendè vo 1959 bis 1962 mit èm Abbau un zitwyliger Förderig vo Flussschpat aagfangè Fluß- un Schwèrschpat wörd im Schwarzwald no in großè Umfang i dè Gruèb Clara abbaut. Bi Urbärg zeigt s 2001 eröffneti Mineralièmuseum èn Yblick i dè Büèz im ehemõligè Fluss- un Schwerschpatbergwärk „Gottesehre“ z Höll-Bildschtei.
Wasserchraft
D Wasserchraft vo dè Mettma isch durch meereri Korn- bzw. Sägemüllènè, namentlich d Lochmülli, d Heidèmülli, d Klausèmülli un d Schaffhuuser Sägi, gnutzt worrè.
Liechtenstein
Liachtaschta (amtlich Fürstentum Liechtenstein) isch a klises Förschtatum, wo im Zentrum vo Europa i da Alpa lit. D Nochberslendr sin Ööschtriich und d Schwiz. Da Hoptort isch Vadoz, wo oh dr Wohnsetz vom Förscht vom Land isch.
Mettma
Schaffuuser Sägi
D Schaffuuser Sägi hèt dè Schaffuuser Hèrrschaft un spôter im Kanton Schaffuusè ghört. Mit sèllèrè Sägi isch s Holz vum Stauferbärg obbè abbè voschafft worrè. Dè Stauferbärg zwingt d Mettma im Obberlauf zum Rank unterhalb vum Rothuus, öppè 2 km unterhalb vu sèllèm Rank lyt denn d Schaffuuser Sägi. Bi dè Sägi hèt diè jung Mettma zum èrschtè Mòl gnuèg Chraft ghaa, wo mò bruuchè hèt chönnè. D Sägi lyt a dè Dalquerschtrōß zwüschè Grõfuusè-Signau un Schönèbach.
Liechtenstein
Bevölkerig
Liachtaschta hät Ende 2017 38'114 Iiwohner (34 % Usländer) gha.
Mettma
Klausèmülli
D Klausèmülli lyt a dè Mettma öppè 1 km unterhalb vo Schönèbach un öppè 500 m obberhalb vo Bulgèbach.
Liechtenstein
Sproch
D Amtssproch isch Dütsch, obwohl ma eigentlich Dütsch nor i dr Schual redet. Soss redet ma an alemannischa Dialekt, s Liachtaschtanerisch. D Unterlender, im Norda vo Liachtaschta, reden Liachtaschtohnerisch und hon i iarna Wörter ehnder O’s. D Oberlender vo dr Metti bis in Süda (Balzers) vo Liachtaschta reden Liachtaschtanerisch und händ ehnder A’s i iarna Wörter. O/A Beischpiel isch: Dahom isch unterlenderisch und Daham isch oberlenderisch. Im Tresabärg redet ma Walserdiitsch.
Religion und Kiarcha
Gmäss em Ergebnis vo dr Volkszellig us em Johr 2010 sin 75,9 % vo da Liechtaschtaner römisch-katholisch, 8,5 % evangelisch und rund 5,4 % ghörend aner islamischa Religionsgmeinschaft aa. 2,2 % sin Mitglied vo anr andera chrischtlicha Konfession odr vo anr nedchrischtlicha Religion, als konfessionslos hon se 5,4 % bezeichnet, witere 2,6 % vo dr Bevölkerig hon koa Aagoba gmacht zu ierar Religionszueghörigkeit.
Bis 1997 hät s Liechtaschta zum Bischtum Chur ghöört. Am 2. Dezember 1997 isch s Erzbischtum Vadoz vom Papscht Johannes Paul II. errichtet und s Liachtaschta vom Bischtum Chur losglöst worda. Sit dera Errichtig isch dr ehemolig Bischof vo Chur, Wolfgang Haas, als Erzbischof iigsetzt und d Pfarrkiarcha St. Florin z Vadoz zor Kathedrala erhoba worda.
Mettma
Berauer Wuhr
Im Mittelaalter isch übber s Berauer Wuhr Wasser vo dè Heidèmülli a dè weschtlichè Haaldè dranõch bis Berau gfüürt worrè, um dört bim Berauer Kloschter d Wasserchraft nutzè z könnè. Ab Berau hèt mò s Unterwasser entwedder i d Schlüècht bi dè Witznau odder i d Schwarza öppè i dè Mitti vum spôter aaglaitè Witznau-Stausee abflüèßè lõ. Mit dè Wuhr hèt mò s Wasser uff èrè Längi vu öppè 8 km um dè komplètte Unterlauf vo dè Mettma umgleitet.
Liechtenstein
Geografie
Liachtaschta isch a Land i da Alpa, wo am Rhii lit und umgeba isch vo da Schwizer Kantön Sanggalla im Weschta und Graubünda im Süda und em östrichischa Bundesland Vorarlbärg im Oschta. Sini Schtaatsgrenz zor Schwiiz im Weschta entschprecht genau em Verlauf vom Rhii, während di südlich sowia öschtlich Schtaatsgrenz vom Alpa-Hochgebirge, vom Rätikon prägt isch. D Grenz zu Ööschtriich verlauft gröschtateils auf em Gebirgsgroot. S Förschtatum ischt zwor dr flähakliinschte, aber dr anzig Alpaschtaat, wo vollschtändig i da Alpa lit. Nebad Usbekistan isch Liachtaschta dr anzige Schtaat, wo usschliessleg vo Binnaschtaata umgeba isch (wenn ma s Kaspische Meer, wo d Nochburschtaata vo Usbekistan ahgrenzen, gmäss dr herrschenda Meinig als Meer uuffasst).
Mettma
Lochmülli
D Lochmülli isch diè unterschti Aalaag, wo d Wasserchraft vu dè Mettma bruucht worrè isch. D Mülli lyt a dè Daltraversè zwüschè Bèrau un Ryèdè un öppè 150 m obberhalb vo dèrrè Stell, wo d Burg Mandach früèner drübber thront hèt.
Liechtenstein
Geografie
S Land bedeckt eppa a Flähi vo 160,477 Quadratkilometr und ischt damet dr sechschtklinschte Schtaat vor Erda, dr viertklinschte Schtaat z Europa und ghört natürleg o zo da Europäischa Zwärgschtaata. Es messt a sinra längschta Schtell 24,77 Kilometr und a sinra breiteschta 12,35 Kilometr.
Mettma
Burgè
S hèt im Mettmadal nu ei Höèburg gää, sèll isch d Burg Mandach gsi. Sèlli Burg isch nit für d Kontrollè vum Dalygang, sondern vum Dalquerwäg dènkt gsi. D Burg Mandach isch fascht vollschtändig gschliffè worrè, sèllèwäg sin nu minimi Räschtè vo dè Ruinè vorhandè. Hützdaag züget hauptsächlich dè Wyyler Mandach in èm Doble lycht unnè draa vo dè früènèrè Burg.
Liechtenstein
Gschicht
Noch em Storz vo dr Habsburger monarchii noch em Eerschta Wältkriag hät sich s Land dänn abr dr Schwiiz zuegkeert. 1921 hät's a nöie Verfassig öberko, wo d Balance zwöschet Förscht, Landtag und Volk gsuacht hät und wo em Volk met Initiativa und Referendum poliitische Rächt zuagstoht, wia ma si i dr Schwiiz kennt. Sit 1923 ghöörts zum Zollgebiet vo dr Schwiiz, und sit 1924 hät s dr Schwiizerfranka als Währeg. Wo Ööschterriich 1938 a Nazitüütschland «aagschlossa» woran isch, isch dr Förscht Franz Josef II. uf Vadoz zoga und hät dött im Schloss Wohnsitz gnoo.
S Frauaschtimmrächt isch im Liachtaschta eerscht 1984 iigführt worda. 1990 isch s Land dr UNO und 1992 em EWR biiträtta. 2003 hät's a Verfassigsreform ggee, wo em Förscht meer Rächt ggee und drum zu viil Strit gfüert hät – und dr Förscht hät droht, s Liachtaschta z verloo und uf Wien z züha, wenn d Liachtaschtanr dia Verfassigsänderig ned aanämend. S Volk hät dänn gfolgt, aber o dr Europaroot hät dia Änderig kritisiert.
Staat
D Verfassig vom Förschtatum Liachtaschta isch vo 1921, abr sit doo verschideni Mool ggänderet worda. Lut dera isch d Schtaatsform a konschtitutionelli Erbmonarchie uf demokratischr und parlamentarischr Grundlaag.
s Schtaatsoberhopt
S Schtaatsoberhopt isch dr Förscht Hans-Adam II. us em Huus Liachtaschta, Erbprinz isch dr Alois. Wohna tuand dia im Schloss Vadoz.
Im Johr 2004 hät dr Hans-Adam uf s Regiera verzichtet und d Amtsgschäft em Alois öbergeba; där isch jetz dr «amtsuusüebend Schtellverträttr vom Förscht». Schtaatsoberhopt isch dr Hans-Adam aber gliich no.
s Parlament
S Parlament isch dr Landtaag vom Förschtatum Liachtaschta. Er hät 25 Abgoordnete. Gwählt wören dia all vier Johr vom Volk im Proporzwahlrächt, und zwor 10 im Wahlkreis Unterland und 15 im Wahlkreis Oberland. D Parteia, wo bi da Landtagswahla 2017 is Parlament ko sind, sind
d Gricht
Die ordentlich Grichtsbarkeit kennt dia Gricht, wo alli iahren Sitz z Vadoz hend: Dr Oberscht Grichtshof z Vadoz git's noned lang, früaner isch di dritt Inschtanz s Gricht im tirolischa Innschbruck gse. D Richtr wören zäma vo Lüüt vom Förscht und vo Abgeordneta vom Landtag uusgsuacht; ernenna tuat si dr Förscht.
Drzua git*s
Gmaanda
S Liachtaschta het 11 Gmaanda. 5 Gmoonda legen im Unterland und 6 Gmaanda im Oberland.
Bildigswäsa
Im Liachtaschta hät's a Gymnasium, s Liachtastanisch Gymnasium, korz: LG ("ell-gee"), und an Universität, d Universität Liachtaschta.
Kultur
D Elis isch vo 2002 bis 2012 a Liachtaschtaner Gothic-Metal-Band gse.
Batzendorf
Bàtzedorf (frz. Batzendorf, dt. Batzendorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Bàtzedorf lijt sìdweschtlich vun Hàwenau uf re Heche zwìsche 161 un 206 m ìwer em, Meerespiegel.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Bàtzedorf ìsch. Bàtzedorf ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Bàtzedorf ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Litt
D Vorfahre vun dr Marx Brothers stàmme vun Bàtzedorf. Ihre Urgroßvàtter Simon Marx ìsch 1803 z Bàtzdorf uf d Walt kumme. D Familie ìsch speter uf Hufalde un no uf Metzwiller zöje. Vun dert üs ìsch ìhre Vàtter, dr Samuel Marx, in d USA üsgwàndert.
Hippokrates von Kos
Dr Hippokrates vo Kos (* um 460 v. d. Z. uf dr griechische Egeisinsle Kos; † um 370 v. d. Z. z Larisa, Thessalie) gältet as dr berüemtisti Arzt im Alterdum.
Dr Hippokrates isch scho zu Läbzite hooch vereert worde. Er het natürligi Ursache für d Chrankhäite gsuecht und gältet dorum as dr Begründer vo dr Medizin as Wüsseschaft. Im 2. Joorhundert n. d. Z. isch s zun ere Hippokrates-Rönessans choo, wo dr Galen vil drzue biidräit het. Uf koische Bronsemünze us dr früeje römische Kaiserzit isch e Bild von em.
Lääbe
Dr Hippokrates isch vom Gschlächt vo de Asklepiade abgstammt, wo sich sälber uf e Häilgott Asklepios zrugggfüert häi; sini Eltere häi Heraklides und Phänarete (Φαιναρέτη) ghäisse.
Zerst het em si Vater Underricht gee und denn u. a. au dr Herodikos vo Selymbria und dr Filosoof Demokrit vo Abdera. As wandernde Arzt isch er vil und wit dur Griecheland und Chläiasie gräist. Under anderem het er sich drei Joor lang uf dr Insle Thasos ufghalte. Er het e groosse Biidraag zur koische Ärztschuel gmacht. Iim zu Eere isch en Orientalischi Platane in Kos-Stadt noch im benennt worde.
Sini Söön Drakon und Thessalos und si Schwiigersoon Polybos häi d Familiedradizion witergfüert.
S Graab vom Hippokrates isch im Joor 1826 entdeggt worde. Es befindet sich in dr Nööchi vo dr griechische Stadt Larisa. Wäge däm het mä iim zu Eere in Larisa e Dänggmol ufgstellt.
D Leer
Die hippokratischi Medizin isch passiv gsi und het sich zum e groosse Däil uf die häilendi Chraft vo dr Natur verloo. D Hippokratiker häi d Chrankhäite druf zrugggfüert, ass d Körpersäft (Bluet, Schliim, gääli und schwarzi Galle, zum Däil au Wasser) nid im Gliichgwicht si. Dr Arzt het brobiert, sini Paziänte mit Rue, Änderige im Lääbensstiil, mit Diät, Arzneimiddel und mit operative Iigriff wider gsund z mache. Us dr hippokratische Säftleer si e Hufe Behandligsmaassnaäme abgläitet worde, bsundrigs dr Aderlass, s Schröpfe und d Aawändig vo Abfüermiddel, wo bis in die früeji Nöizit gang und gääb gsi si. E wichdige Begriff isch dä vo dr Kriise gsi, wo sich entschäidet, öb e Chranke stirbt oder wider gsund wird.
Worben
Worbe (amtlech Worben) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Seeland im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Worbe ligt am Nordändi vom Grosse Moos zwüsche Jäissberg u dr Aute Aare. D Gmeindsflächi bsteit us 62,4 % langwirtschaftlecher Flächi, 8,6 % Waud, 28,3 % Sidligsflächi u 0,7 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Liiss, Chapele, Jäiss u Stude (BE).
Gschicht
Worbe isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1228 aus apud Worbun. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Nidou ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 8,9 % gläge.
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 22,0 %, CVP 1,2 %, EVP 3,3 %, FDP 6,8 %. GLP 4,2 %, GP 5,0 %, SP 18,8 %, SVP 31,3 %, Suschtigi 7,4 %.
Gmeindspresidänt vo Worbe isch dr Hans Sigrist (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,8 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 2199 Ywohner 91,4 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 2,4 % Französisch u 0,8 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Worbe ghört zum Hochalemannisch.
Huldrych Zwingli
De Zwingli (Huldrych Zwingli, äigetli Ulrich Zwingli, * 1. Januar 1484 z Wildhuus; † 11. Oktober 1531 z Chappel am Albis) isch en Prieschter und de Zürcher Reformator gsy. Er ghöört mit em Gämfer Calvin zu de Begründer vo de reformierte Chile i de Schwyz.
Glaris
De Ueli Zwingli isch z Wildhuus im Toggeburg uufgwachse und ab em 1506i z Glaris Pfarer gsy. Vil wäiss mer über di säb Zyt nöd. Sicher isch aber, das er als Soon vom ene Puur rächt volkstümli gsy isch. A de Chile hät er doo na nüüt kritisiert. Im Gägetäil: Er hät em Paapscht en Brief gschribe, er söl em Volch vo Glaris ali Sünde vergää (das isch d «Absoluzioon» gsy). Au hät er sich umtaa, ass d Glarner en aagäbliche Schplitter vom Chrüz, wo de Jesus Chrischtus dra gschtorbe sig, chönted überchoo. Won das glungen isch, hät er defür en äigeti Kapäle laa boue, di sogenannt Chrüzkapälle. D Lüüt händ ere aber Zwinglikapäle gsäit. De Zwingli hät vil gläse, und won er us Glaris ewägg isch, hät er öppe hundert Büecher gha. 1510 hät er de Landsgmäind vorgschlage, e Latinschuel, aso es Gymnasium, z gründe, was d Landsgmäind au eso bschlosse hät.
Zu säbere Zyt isch s bi de Äiggnosse e groosses Politikum gsy, öb mer s mit em Kaiser, de Franzose oder em Paapscht söll haa. Es isch drum ggange, zu welem vo dene drüü di junge Lüüt als Söldner in Chriegsdienscht söled gaa. Glaris hät sich für d Franzose entschide, wo mee zalt händ. De Zwingli als Aahänger vom Paapscht hät drum nüme chöne Pfarrer sy und isch 1516 für drüü Jaar freigstellt worde; er isch dänn aber nu na sälte dahi zrugg choo.
Äisidle
Zeerscht, ab em 1516i, isch de Ulrich Zwingli dänn Lüütprieschter z Äisidle gsy. Die drüü Jaar z Äisidle händ de Zwingli starch präägt. Wil im Wallfaartsoort d Volchsfrömigkäit vil wichtiger gsy isch als de Glaube an sich, hät er «wider Wallfahrten und andre Missbräuche» aafange predige. Und är, wo sälber e paar Jaar vorane em Paapscht en Brief gschribe ghaa hät, hät gäge de pööpschtlich Ablassprediger Bernardin Samson gschumpfe. Em Zwingli isch es drum ggange, ass d Chile sich mee für iri Sach ysetzi und s Fäld nöd de Volchsfrömikäit überlös, wo unkontroliert und nöd alewyl uf em richtige Wääg gsy sig. Drum häd är mit de Bischöf vo Sitte und Choschtez Kontakt ufgnaa und si uufgforderet, d Chile söll die Sache, wo si bis jetz anderne überlaa heb, sälber ad Hand nää und esoo verbessere, wies i de Bible stöch.
Züri
Ab em 1522i hät er sich aafange reformatorisch uuffüere, zeerscht mit de Schrift «Von Erkiesen und Freiheit der Speisen» gäge die katolische Faschtebrüüch. Und er hät da dezue de Säge vom Zürcher Raat ghaa. Es sind anne 1523 und 1524 drüü groossi Striitgsprööch z Züri gsi, die so gnänte «Zürcher Disputazioone». Die händ under em Ydruck vo einere vom Zwingli sine Predige zum Bildersturm gfüert, wo me d Altäär, die gmoolete Bilder und Figuure und die choschtbare Chilegräät us de Chile usetaa hät. Und de Raat hät im Zwingli sym Sinn die katolisch Mäss verbotten und nöji Gsetz für s Chilewääse erlaa.
Won er im 1524i syni Konkubine, d Witwe Anna Meyer, ghüraate gha häd, häts für de Zwingli eerscht rächt ekäis Zrugg me ggää. 1525 hät er «Von der wahren und falschen Religion» useggää. Vo 1524 bis 1529 hät de Zwingli zäme mit em Pfarrer vom Sankt Peeter, em Elsässer Leo Jud und anderne Lüüt d Biblen übersetzt – das hät di eerscht Uusgaab vo de Züri-Bible ggää.
D Innerschwyzer Kantöön händ dem Trybe nüme länger wele zueluege, und es isch zu de Chappelerchrieg cho. De Zwingli isch i de Schlacht bi Chappel am 11. Oktober 1531 ums Läbe choo. Syn Nachfolger z Züri isch de Heinrich Bullinger gsy.
Em Zwingli syni Theology und sys Gsellschaftsverständnis
De Zwingli isch radikaler gsy as de Luther.
Erinnerigskultur
Z Züri staat als Tänkmaal für de Zwingli bi de Wasserchile sit 1885 e groossi Bronzefiguur von em. Z Wildhuus isch s Woonhuus von em als Museum ygrichtet, und i de Bäärgen obedraa cha mer über de hööch «Zwinglipass» gaa, wo näbedraa d «Zwinglipasshütte» vom SAC staat. Ane 2019 tuet me z Züri mit eme Jubiläumsprogramm as Würke vom Reformator erinnere, und es chunt en nöie Film über dee is Chino.
Es git es paar Chile i de Schwyz und au im Ussland, wo im z Eer syn Name trääged, vil devoo häissed «Zwinglichile».
Literatur
Oswald Myconius: Narrationem de vita et obitu Zwinglii. Zürich 1532 neu herausgegeben von Ernst Gerhard Rüsch: Vom Leben und Sterben Huldrych Zwinglis (deutsch-lateinisch). Fehr, St. Gallen 1979.
Politiker
Als Politiker wird e Person bezeichnet, wo es politischs Amt innehät oder aaschtrebt. Meischtens wird si debii dur Parteie und Verbänd underschtützt. Politiker agiered uf allne Ebene vomene Schtaat (Bund, Länder oder Gmeinde). Politischi Ämter chönnd Regierigsämter (z. B. Minischter), s Abgeordnetemandat imene Parlament oder es Amt inere Partei (z. B. Parteivorsitzende) sii. Politiker händ s Ziil dur ihres Handle Iifluss uf wichtigi politischi Entscheidige z neeh. Für das chönnd si zum eine ihri dur politischi Ämter gsicherete Recht nutze (biischpiilswiis bi Abschtimmige im Parlament). Usserdem chönnd si dur Meinigsüsserig Iifluss neeh.
Theorie zum politische Handle
S Handle vo Politiker isch Gegenschtand vo dr Politikwüsseschaft. Si erchlärt s Handle vo de Politiker und de politischei Wettbewerb (Schtrebe vo dr Politiker nach Macht).
Ethischi Aasätz zur Erchlärig vom Politikerhandle
Grundsätzlichi Bedüütig für di politischi Motivation vo Einzelne hät dr Wunsch, gueti politischi Entscheidige herbiizfüehre, um biischpiilswiis dr eigene Region oder em ganze Land z helfe. Das füehrt zumene Iisatz zum Wohl vo allne Bürger, wies biischpiilswiis d Verantwortigsethik poschtuliert.
Oft werded die langfrischtige Ziil jedoch vo de Wähler nöd als beschti Wahl wahrgnoo, drum isch dr politischi Erfolg vo settige Positionierige begrenzt. Ferner gönd d Uuffassige drüber, was langfrischtig s „Wohl vo allne Bürger“ bzw. „Wohl vom Staatsvolch“ darschtellt und uf welem Weg das erreicht werde söll, usenand. Au das treit dezue bii, dass sich im politische Wettbewerb nöd zwangsläufig s „beschte“ Modell duresetzt.
Zwiifelsohni laat sich au für Politiker, wo ihres Handle an ihrne Ziile orientiert isch, es karrierebezogenes Politikerbild erchläre: D Überzüügig, selber die richtige Entscheidige z treffe, füehrt zumene Schtrebe nach Macht und Iifluss.
Ökonomischi Theorie vo dr Politik
En weniger positive Aasatz zur Erchlärig vom Handle vo Politiker mit wirtschaftliche Grundsätz lieferet di ökonomischi Theorii vo dr Politik (ÖTP). Sie erchlärt Schtrukture und Verhalte überwiegend uf Basis vo dr neoklassische Theorii. Grundsätzlichi Aanahm isch debii, dass sich Politiker als rationali Nutzemaximierer verhalted. Das bedüütet im Wesentliche, dass Politiker e starchi Wiederwahlorientierig händ und drum e Politik betriibed, wo bi de nächschte Wahle zunere Schtimmemaximierig füehrt.
Dadezue lönd sich zwei wichtigi Schträng underscheide:
(1) Orientierig an churzfrischtige Ziil:
En Politiker, wo nach dr ÖTP als nutzesmaximierend gilt, wird bi siine Entscheidige berücksichtige, dass dr Wähler eher d Erreichig vo churzfrischtige Ziil wie s Aaschtrebe vo langfrischtige Ziil honoriert, wil dr Wähler selber e schtarchi Gegewartspräferenz uufwiist, was wiederum draa liit, dass langfrischtig uusgrichteti Konzept em politisch und ökonomisch weniger bildete Wähler wege dr hohe Komplexität nöd vermittelbar sind. Uf Widerwahl bedacht wird dr Politiker daher vor churzfrischtig schmerzhafte Massnahme zruggschrecke, au wenn die ökonomisch unbedingt nötig sind.
Biischpiil für e settigi Politik sind di duurhaft sichtbari Neuverschuldig vo riiche Induschtriinatione, fehlendi Rücklage im gsetzliche Rentesyschtem, zyklischi schtatt antizyklischi Wirtschaftspolitik oder fehlende Muet zu schmerzhafte, aber notwendige Reforme.
(2) Orientierig am Medianwähler:
En wichtige Aasatz i dem Zämehang isch s Medianwählermodell: Gaht mer bi Politiker vom Ziil vo dr Schtimmemaximierig uus, so füehrt en Politiker bzw. e Partei gnau diejenigi Politik uus, wo dr Medianwähler wünscht. Dur das werded vo de grosse Parteie politischi Ränder und Problembereich vernachlässiget.
Dezue chönnd für de Bürger sichtbari, ökonomisch aber nöd zwangsläufig vernünftigi Massnahme underschtellt werded, während möglicherwiis wichtigere Ziil, wo jedoch nöd vom Wähler als settigi erchännt werded, nöd naaggange wird. Viilmeeh chönnd dänn individuell schpürbari Massnahme bi wenig schpürbare Belaschtige für de Wähler underschtellt werded.
Moschtschena
Moschtschena (ukrainisch Мощена, russisch Мощёная, polnisch Moszczana) isch e Dorf in dr Rajon Kowel, Oblast Wolhynien im Nordweschte vu dr Ukraine. Zämme mit em sidlig glägene Nochberdorf Tscherkassy (Черкаси) bildet s di glychnamig Landrotsgmai.
Geografi
Moschtschena lyt guet 70 Kilometer nordweschtlig vu Luzk. D Rajonshauptstadt Kowel lyt rund fimf Kilometer eschtlig vu dr Gmai.
Gschicht
Moschtschena isch zem erschte Mol gnännt wore anne 1543.
Insmingen
Insmingen (frànzeesch Insming) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Insmingen lijt dräi Kilometer nordeschtlich vun Albestroff uf re Heche zwìsche 215 un 273 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Insmingen ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 8. Johrhundert àls Asmangia.
Zitter em Mìttelàlter hàt s Dorf zem Herzogtum Lothringe ghert, wie ànne 1766 züe Frànkrich kumme ìsch. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Insmingen ìsch. Insmingen ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Insmingen ghert zem Rhinfrankisch.
Stäfa
Schtääfe (amtlich Stäfa) isch e politischi Gmäind im Bezirk Meile im Kanton Züri, Schwiiz.
Geografi
Schtääfe liit uf de rächte Siite vom Zürisee. Zue de Gmäind ghööred au na d Ortstäil Öötike (Ötikon), Oberhuuse (Oberhausen), Üülike (Uelikon), Redlike (Redlikon), Chäälhoof (Kehlhof) und Üürike (Uerikon). S Piet vo de Gmäind umfasst 41,8 % landwirtschaftlichi Flèchi, 18,2 % Wald, 31 % Sidligsflechi, 7,7 % Vercheersflechi und 0,3 % Gwässerflechi.
Gschicht
Schtääfe isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 972 als Steveia, Öötike 809 als Otinchova, Üürike 965 als Urinchova.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraatäil liit bi 17,5 % (Stand 2011).
Religion
41,4% vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 25,1% sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 3,2 %, CVP 3,5 %, EDU 3,4 %, EVP 2,2 %, FDP 16,6 %. GLP 16,1 %, GP 8,6 %, SP 17,8 %, SVP 28,2 %, Suschtigi 0,4 %.
Gmäindspresidänt isch de Karl Rahm (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 3,5 % gläge.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Schtääfe ghört zue de Seemundarte.
Side to Side
Side to Side ìsch a Liad vu dr Ariana Grande, wo sa zamma mìt dr Rapperin Nicki Minaj uffgnumma hàt. Ärschììna-n-ìsch’s àm 29. Àuigscht 2016 àls drìtta Sìnggel vun ìhrem drìtta Schtüdioàlbum Dangerous Woman. Gschrììwa worra-n-ìsch s’ Liad vu dr Grande zamma mìt’m Savan Kotecha, em Alexander Kronlund, dr Minaj un da zwai Produzänta Max Martin un Ilya. ’S ìsch a Reggae-Pop-Liad, wu d’ Minaj àls Gàschtkìnschtlera düet rappa. S’ Müüsikvideo, wo d’ Hannah Lux Davis reschiart hàt, ìsch àm 28. Àuigscht uff dr Websitta vu dr àmerikànischa Moodamàrka Guess veräffentligt worra.
S’ Liad ìsch bis àm Plàtz Viar ìn da US-àmerikànischa un britischa Charts glunga. Domìt ìsch’s ìn dr Grande ìhra äärschta Top-5-Sìnggel üss’m Àlbum Dangerous Woman ìn Àmerikà gsìì, un d’ äärschta Top-10-Sìnggel üss’m Àlbum ìn Groossbritànnia. S’ Liad ìsch àui uff Plàtz Viar ìn Kànàdà, uff Plàtz Dräi ìn Kànàdà un uff Plàtz 2 ìn Näiseelànd ànakumma. D’ Sìnggel ìsch ìn niina Lander àls mehrfàch-Plàtiin üsszaichent worra, drunter ìn da USA, Àuischtrààlia, Kànàdà un Poola. Üsserdam ìsch s’ Müüsikvideo uff YouTube mehr àss 2 Milliàrda mol glüagt worra (Schtànd: Oktoower 2022).
Sennentuntschi (Film)
Sennentuntschi isch dr Name vom ene Schwiizer Film us em Johr 2010. Dr Regisseur isch dr Michael Steiner, s Draihbuech hai d Stefanie Japp, dr Michael Steiner und dr Michael Sauter gschriibe. D Dialog si uf Schwiizerdütsch.
De Film isch a de Eröffnig vom 6. Zurich Film Festival am 23. September 2010 urufgfüert worde. Am 14. Oktober 2010 hät de Film i de Schwizer Kino gstartet.
Inhalt
In eme abglägene Bärgdorf in de Schwiizer Alpe erschiint im Johr 1975 e schöni Frau und niemer weiss vo wo si chunnt. Vu dr verschlossene Dorfgmeinschaft wird si nit duldet, wäge däm flichtet si in d Bärg.
Di drej einsame Senne Martin, Erwin un Albert dräffe si un halte si fir e Sennetuntschi, wel si am Dag dervor e sonige Buppe baschtlet gha hän. Di drej versinke im Absinth-Rusch un vergwaltige di uubekannt Frau. Si rächt sich und deedet zerscht d Geiße vu dr Alp. Au di drej Senne chemme um s Läbe, wäge was si ne aaduet oder dur eigeni Gwalt.
Der Dorfbolizischt Reusch het derwyyl uusegfunde, ass di jung Frau d Dochter vum Bfaarer isch, wu si ihr ganz Läbe im Chäller gfange ghalte het, wäge däm cha si nit schwätze. Dr Bfaarer wird verhaftet.
Dr Bolizischt suecht d Frau in dr Bärge un findet si ellei uf dr Alp. Si sait ihm, ass si d Senne umbrocht het un flichtet, doderby ghejt si in e Schlucht. Dr Reusch findet d Lyyche vu dr Senne un bringt sich um, wel er sich schuldig fielt.
Sinzheim
Sinze (amtlich Sinzheim) isch e Gmai im Landkrais Raschdi z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Sinze lit in dr Owerrhineweni rund siwe Kilometer vun Bade-Bade.
Dr Bann bsteht us 53,1 % Landwirtschaftsflechi, 25,8 % Wald, 17,6 % Sidlungsflechi un 3,6 % sunschtiger Flechi.
Gmaindsgliderung
Zue Sinze ghere d Ortsdail Leiberstung, Sinze, Kartung, Winde (Winden), Halberstung, Millhofe (Müllhofen), Schiftung, Ebenung un Vormberg.
Gschicht
Sinze isch zum erschte Mol gnännt worre anne 884 as Sunninisheim, (1154 Suenesheim, 1261 Sunnesheim, 1272 Suminsheim, 1401 Sunzheim, 1523 Sunzhaim, 1610 Suntzheim)."
Verwaltung
Sinze het mit dr Gmai Heilze e Verwaltungsgmainschaft veriibart.
Burgermaischter:
Dialäkt
Dr Dialäkt vun Sinze ghert zum Owerrhinalemannisch.
Sinze isch e Belegort vum SSA gsii (RA-9).
Kanton Colmar-Nord
Dr Kanton Colmer-Nord isch bìs März 2015 e Untergliderung vum Arrondissement Colmer im Département Owerelsass (Haut-Rhin) in dr Region Elsass in Frankrich gsi.
Gschichte
Dr Kanton isch am 4. März 1790 im Zug vun dr Inrichtung vun dr Département als Teil vum domolige "Distrikt Colmer" gründet worde.
In dr ditsche Zit vun 1871 bis 1919 isch dr domolige Kreis Kolmar nit witter unterglideret gsin.
Zum 22. März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wore.
Geographi
Dr Kanton het im Norde an dr Kanton Rappschwihr im Arrondissement Rappschwihr grenzt, im Oschte an dr Kanton Andelse, im Süde an dr Kanton Colmer-Süd und im Weschte an dr Kanton Kaiserschbàrig im Arrondissement Rappschwihr.
Gmeinde bis März 2015
Dr Kanton bestoht us em weniger bevölkerungsstarke Nordteil vun dr Stadt Colmer. Colmer isch in zwei Kantoon unterteilt. Zum Südkanton ghört noch d'Gmein Heilikriz (amtl. Sainte-Croix-en-Plaine)
Heiliger Ibis
De Hailig Iibis (latynisch: Threskiornis aethiopicus) isch e Schriitvogel, wo im Nööche Oste und z Afrika vorchunnt. Er het sin Name, wel er im Altertum s hailige Tier vom ägyptische Schriibergott Thot gsii isch.
Verbraitig
De Hailig Iibis chunnt hüt no im Iran und im Irak und z Afrika südlich vo de Sahara und z Madagaskar vor. Z Ägypte selber isch er uusgstorbe.
Uussie
De Iibis isch e groosse uuffälige Vogel. Sin lange Hals und sin Körper und au d Flügel sind mit wiisse Federe bideckt, am Rand vo de Flügel und vom Schwanz sind schwarzi Federe. Au de Chopf isch schwarz. Bi ältere Tier feelet d Federe am Hals. De langi chrummi Schnabel isch schwarz, so wi au sini lange dünne Bai. Im Fluug erschiinet federloosi Stelle underem Flügel as rosarooti Flecke.
De Hailigi Iibis werd zwösched 65 und 75 cm grooss, sini Spannwiiti bitrait 112 bis 124 cm. Mandli sind e bitzeli gröösser as Wiibli.
Lebeswiis
De Hailig Iibis lebt i sumpfige Piet a de Chüste oder im Binneland, im Süess- oder Brackwasser. Er chunnt nu bis zonere Meereshöchi vo 150 Meter über Meer vor. Er stelzt im flache Wasser umenand und stocheret mit sim Schnabel im Schlamm, won er Wörmer, Schnegge, Schaletierli, Fisch, Frösch und Reptilie suecht. Mengisch fresst er au jungi Vögeli.
De Iibis baut sis Nest im Papyruswald, i Büsch oder uf Bömm. S Wiibli lait zwai wiissi Aier, wo vom Vatter und vo de Muetter uusbrüetet wered.
De Iibis lebt elai oder i chliine Gruppe. Er isch kan schüüche Vogel. Er isch i de Regle stumm, nume selte git er am Bruetplatz haiseri ruuchi Chräächzer vo sich.
Kulturelli Bidüütig
Im Altertum isch de Hailig Iibis z Ägypte as s hailige Tier vom Thot vereert wore und s gitt vili bildlichi Darstellige vom Iibis. D Ägypter hend Iibis gfange, iibalsamiert und ufeme aigne Fridhof bi Sakkara bistattet.
De Name (altägypt. hbj; altgr. ibis) isch früe is Tütsche choo und de Name het im früene Noihochtütsche luutgsetzlich Eib gluutet.
Rote Fabrik
Die Rooti Fabrik cha si:
Dallenwil
Dallweyl (amtlich Dallenwil) isch ä politischi Gmeind im Kanton Nidwaldä.
Geografy
Dallweyl leyd a dr aute Kantonsstraass vo Stans uf Woufärschiässe. Vu dr Gmeindflechi sind 53,7 Prozänt landwirtschaftlechi Flechi, 38 Prozänt Waud, 4,6 Prozänt Sidligsflechi und 3,7 Prozänt suschtigi Flechi.
Uf s Wirzweli uife und uf Chärns ibere gaat der Ächerlipass.
Gschicht
Dallweyl isch s eerschte mal gnennt wordä vor 1199/1210 aus Tellewilare/Telliwilare.
Eywoner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Ussländeraateiu isch 2017 bi 6,03 % gläge.
Religion
85,7 Prozänt vu dr Eywoner sind im Jaar 2000 remisch-katholisch gsii, 6,9 Prozänt evangelisch-reformiert.
Politik
Dr Gmeindspresidänt vu Dallweyl isch dr Hugo Fries (Stand Novämber 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszelig 2000 hend vu dr 1649 Eywoner 95,8 Prozänt Teytsch aus Haiptspraach aagää und 4,2 Prozänt anderi Spraache.
Kanton Colmar-Süd
Gschichte
Dr Kanton isch am 4. März 1790 im Zug vun dr Inrichtung vun dr Département als Teil vum domolige "Distrikt Colmer" gründet worde.
In dr ditsche Zit vun 1871 bis 1919 isch dr domolig Kreis Kolmar nit witter unterglideret gsin.
Am 28. Jüni 1919 isch mit dr Rückkehr zue Frankrich dr hittig Colmarer Teil vum Kanton zuenächscht e Teil vum domalige Arrondissement Colmar-Ville gsin, d'Gmei Heilikriz Teil vum Arrondissement Colmerer Umland. Stadt un Umland sin 1934 zum Arrondissement Colmer vereinigt worre, wobi dr Kanton Colmer-Süd nej zuegschnitte worde isch.
Zum 22. März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wore.
Geographi
Der Kanton het im Norden an den Kanton Colmer-Nord grenzt, im Oschte an dr Kanton Andelse, im Südoschte an dr Kanton Nej-Brisach, im Süde an dr Kanton Ànze im Arrondissement Gàwiller und im Weschte an dr Kanton Winzene sowie an dr Kanton Kaiserschbàrig im Arrondissement Rappschwihr.
Gmeinde bis März 2015
Dr Kanton bestoht us zwei Gmeinde (Inwohner 1999:)
Wakkerpreis
Dr Wakkerbriis isch e Briis, wo dr Schwizer Häimetschutz (SHS) politische Gmäinde in dr Schwiz git für e bischbilhafte Ortsbildschutz. Dr Briis wird sit 1972 äimol im Joor vergee und isch mit 20'000 Franke dotiert. Si Naame het er vom Gschäftsmaa Henri-Louis Wakker, wo im Häimetschutz e Däil vo sim Vermöge vermacht het.
Am Aafang si vor allem Gmäinde geert worde, wo bsundrigi Aasträngige gmacht häi, zum historisch gwaggsnigi Ortskärn und Altstedt z erhalte. In letschter Zit wärde aber au Gmäinde geert, wo iir Ortsbild under eme bestimmte aktuelle Gsichtspunkt witerentwiggle und ufwärte. Das cha zum Bischbil d Nöinutzig vo alte Industriibaute oder e glungnigi Verchnüpfig vo alter und nöier Bausubstanz si.
Rosine
Wiibeeri si dröchneti Drüübelbeeri. D Drüübel wärde gärntet, wenn si rif si und denn in dr Sunne oder im Schatte dröchnet, bis iire Wasseraadäil nume no öbbe 15 bis 18 Brozänt isch. Eso wird dr Fruchtzucker konzentriert uf e Ghalt vo öbbe 33 Brozänt. Si häi e honiggääli bis dunkelbruuni Farb. Us vier bis fümf Kilo Drüübel macht mä e Kilo Wiibeeri.
Rudolf Trüb
Dr Rudolf Trüb (* 10. Mai 1922 z Änedaa; 28. Februar 2010 z Zollike) isch e Schwyzer Sprochwisseschaftler gsi. Är isch langi Johr Redakteur am Schwyzer Idiotikon gsi, derzue as Explorator, Mitarbeiter un speter Leiter bim Schwyzer Sprochatlas.
Läbe un Forschig
Dr Rudolf Trüb isch as Suhn vum Bfaarer Rudolf Trüb im Kanton Glarus ufgwagse. Är het 1941-44 un 1946-48 bim Rudolf Hotzenköcherle an dr Universitet Züri Germanistik un Gschicht studiert. Im Summersemeschter 1946 het er an dr Universitet Basel studiert, im Summersemeschter 1949 an dr Uni Marburg. Anne 1948 het er mit em Diplom fir s Hecher Lehramt in Dytsch un Gschicht abgschlosse. In däm Johr het er au promoviert bim Hotzenköcherle iber ''„Die Sprachlandschaft Walensee-Seetal. Ein Beitrag zur Sprach- und Kulturgeographie der Ostschweiz“, wu as Deildruck anne 1950 erschine isch un derno 1951 as Band 3 vu dr „Beiträge zur schweizerdeutschen Mundartforschung“''.
Zämme mit em Rudolf Brunner het er in dr Johre 1954 bis 1959 Tonbandufnahme gmacht vu Schwyzer Dialäkt.
1957, as Nochfolger vom Guntram Saladin, isch dr Trüb Redakteur am Schwyzerische Idiotikon worde. A dere Stell isch er bis 1987 blibe; im syn Nochfolger isch de Hans-Peter Schifferle.
Zwische 1947 un 1958 het er as Explorator rund 150 Ufnahme fir dr Schwyzer Sprochatlas gmacht, vor allem vu alpine Bärgdialäkt. 1958 bis 1960 het er zämme mit em Hotzenköcherle d Konzeption vum SDS mitentwicklet un ab 1960 as Mitarbeiter vum SDS an dr Uuswärtig un Publizierig vum Sprochmatrial mitgschafft. Wu dr Hotzenköcherle 1976 pensioniert woren isch, isch dr Trüb Leiter vum SDS wore un het d Publikation anne 1997 chenne abschließe.
Näbe syyre Arbet am Idiotikon un am SDS isch er au no Mitarbeiter gsi am Atlas der schweizerischen Volkskunde (1960–1995), am Dytsche Wortatlas (1961–1980) un am Atlas Linguarum Europae (ALE, 1978–1986), derzue het er mitgschafft bi dr Aktion Bauernhausforschung.
Zwische 1975 un 1990 mit Unterbrächige het er au Lehruftreg an dr Universitet Züri ha. Syy Schwärzpunkt in dr Lehr isch d Dialektologii vu dr Dytschschwyz gsi.
Dr Trüb isch vu 1962 bis 1987 Presidänt vum Bund Schwyzerdütsch (hite mundartforum) gsi un het au langi Johr d Zytschrift SchweizerDeutsch redigiert.
Am 28. Februar 2010 isch dr Rudolf Trüb z Zollike im Alter vu 88 Johr gstorbe.
Seebach (Wutach)
Dè Seebach isch èn Bach, wo am Fèldbärg, gnauer im sognanntè Grüble zwischè m Fèldbärg un èm Seebuck entschpringt, und noch èm Passyrè vom Fèldsee un èm Bärèdal i dè Titisee mündet. S Iizugsgebiet vom Seebach befindet sich am Fèldbärg bzw. a dè öschtlichè Flankè vom högschtè Schwarzwald-Gipfel.
Allgmeis
Dè Seebach entwässert s Fèldbärg-Plateau, un spyst dè öschtlich glegnè Titisee. Dè Fèldsee hèt diè Funktion von èm Sammelbecki vom oschtwärts abflüèssendè Fèldbärg-Wasser, dè Titisee widderum würkt wiè èn Zwischèpuffer für diè Wassermassè, diè aaschlièßend übber d Guètè bis zu dè Haslach-Mündig un denn witer übber d Wuètè in Rhy abflüèßet.
Name
Bim Seebach giltet nomen est omen, es isch èn Bach, wo èn See (Titisee) spyst, un durch èn See (Feldsee) durrèflüßt.
Volauf
Dè Seebach entschpringt zwischè Fèldbärg und Seebuck im Grüble, übber dè Feldseewasserfall schièßt er è Karwand durab un sammlet sich im Feldsee. Nõchdemm dè Seebach durch è Luggè im Moränèwall gfundè hèt, wellè dè Feldsee in Richtig Bärèdal abgränzt, flüèß er durch s Bärèdal oschtwärts bis zum weschtlichè Zipfel vom Titisee, wo ner i dè See mündet.
Nebeflüss
Dè Näbefliss im Beryych vum Fèldbärg isch:
Weblingg
Beschrybig vum Seebachdal
9. Juli
Dr '''9. Juli''' isch dr 190. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 191. in Schaltjohr), dodermit blybe no 175 Däg bis zum Änd vum Johr.
Le Vaud
Le Vaud (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Gschicht
Le Vaud isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1664 as le Vaud.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 18,6 % gläge.
Religion
42,4 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 28,2 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 2,5 %, CVP 6,1 %, FDP 10,6 %, GLP 8,4 %, GP 12,3 %, SP 21,5 %, SVP 22,8 %, Sunschtigi 3 %.
Dr Burgermaischter vu Le Vaud isch dr Chantal Landeiro (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,5 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 942 Yywohner 80 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 7,5 % Dytsch, 0,7 % Italienisch un 11,8 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Fussball-Europameisterschaft 2012
D Endrundi vo de '''14. Fuessball-Europameischterschaft 2012' (UEFA EURO 2012''; ; ) het vom 8. Juni bis zum 1. Juli 2012 in Pole und de Ukraine schtattgfunde.
Ustragigsört
D Match vo de Meischterschaft hän in acht Schtadie schtattgfunde, wo vieri devo in de Ukraine liget und vieri in Pole.
Modus
D Meischterschaft wird mit viir Gruppe mit jewils viir Mannschafte gschpilt. In jedere Gruppe schpilet alli Mannschafte einisch gegenand. Di beide beschte Mannschafte chömmed in de Viirtelfinal.
Mannschafte wo drbii si, und d Gruppeiiteilig
Aamerkig: Zahle in Klammere = FIFA-Weltranglischteposition vo de EM (Schtand 6. Juni 2012).
Gruppenphase
Alli Aagabe, au für d Ukraine, in Mitteleuropäischer Sommerzit.
Trudi Gerster
D Trudi Gerster (* 6. September 1919 z Sanggalle; † 27. April 2013 z Baasel ) isch e Schwizer Schauspiilere, Määrliverzelere und Politikere gsi.
Karriere
D Gerster het 1939/40 d Schauspiilschuel Züüri absolviert und het Brivaatunderricht u. a. bim Ernst Ginsberg gnoo. An dr Landi 1939 het si iir ersts Angaaschmang as «Määrlifee» überchoo. Vo 1940 bis zur Geburt vo iire Chinder isch si am Stadttheater Sanggalle aagstellt gsi, wo si u. a. d Gretchen im Goethe sim Faust gspiilt het, und het regelmäässig Gschichtli im Chinderbrogramm vom Schwizer Radio verzelt. Vo 1945 aa isch si freiji Schauspiilere gsi. Nääbedraa het d Gerster meereri Chinderbüecher verfasst. D Gerster het iiri Schauspiilkarriere in dr Middi vo de nünzäähundertfufziger Joor ufgee.
As Määrliverzelere het d Trudi Gerster drei Generazioone vo Schwizer wäärend iirer Chindhäit begläitet. Si het klassischi Määrli vo de Brüeder Grimm und vom Andersen verzelt, aber au Gschichte wo si sälber erfunde het. Si eht in e Hufe Hörspiilbrodukzioone mitgmacht und Hörbüecher uusegee. Si het Briis für e Hufe vo iire Doondrääger überchoo und für iir Wärk im Allgemäine: 1998 isch si zur beliebtiste Kulturschaffende in dr Schwiz gwelt worde und 2005 het si dr Eere–Prix Walo überchoo.