cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pharis
Pharis oder Pharai isch en antike Ort z Lakonie gsii. Er werd bim hüttige Vaphio gsuecht, wo e mykenisches Zentrum gstanden isch, öppe zee Kilometer süüdlich vom antike Sparta und zwee Kilometer östlich vom Hailigtum Amyklai ewegg, em Ostuufer vom Eurotas.
Pius II.
Chirchligi Karriere
1447 isch dr Piccolomini Bischof vo Triest worde und het 1448 bi de Verhandlige mitghulfe, ass es zum Wiener Konkordat choo isch. 1449 isch er Bischof vo Siena und päpstlige Legaat z Dütschland worde. Noch 10 Joor im Dienst vom Kaiser Friedrich III. het dr Piccolomini im Joor 1455 ändgültig dr Wiener Hoof verloo, zum dr Kurie z diene. Am 17. Dezämber 1456 isch er vom Bapst Kalixt III. zum Kardinaalbriester vo Santa Sabina und 1457 zum Fürstbischof vom Ermland erhoobe worde und het vo denn s Primat vom Bapst bedoont. In däm Joor isch er no Archidiakon vo Xante worde.
Pharis
Im Schiffkatalog vom Homer werd Pharis as e Stadt uufglistet, wo em Menelaos ghört hett. De Ephoros hett gschribe, as Pharis noch de Iiwanderig vo de Dorer und de Heraklide de Ort vom spartanische Schatzhuus gsii sai, wa im Widerspruch zo de Aagoob stoot, as de spartanischi König Teleklos Pharai underworffe hebi. Die Aagoobe sind aber ali nöd bsunders historisch. Da gelt o för de nächtlichi Öberfall vom messenische Fraihaitsheld Aristomenes wäred de Messenische Chrieg. Im zwaite Joorhundert n. Chr. isch Pharai numeno e Ruine gsii.
Pius II.
D Usenandersetzig mit dr türkische Bedrooig
Scho bevor er Bapst worde isch, het dr Piccolomini es as gföörlig aagluegt, wie d Türke immer sterker worde si. Die häi am 23. Mai 1453 Konstantinopel eroberet und Griecheland bsetzt. Won er as Kommissar vom Kaiser dr Frankfurter Riichsdaag gläitet het, het er am 15. Oktober 1454 e dreistündigi Reede ghalte und gsäit, ass mä en Art Europa-Armee sötti ufbaue. Er het zum erste Mol sit dr Karolinger-Zit wider dr Begriff «Öiropa» brucht und au d Bezäichnige «Christeheit» und «Vaterland» verwändet.
S Pontifikat
Am 19. August 1458 isch dr Enea Silvio Piccolomini im ene dreidäägige Konklav z Rom zum Bapst gweelt und am 3. Septämber inthronisiert worde. In sine Memuare schribt dr Pius II. mit Eckel an s abkartete Spiil im Konklav. D Waal vo sim Bapstnaame wird as Aaspiilig uf e pio Enea, dr «fromm Äneas», vom Vergil aagluegt.
As Bapst isch dr Piccolomini en entschiidene Verfächter vom Papalismus gsi und het drfür kämpft, as dr Bapst in alle chirchlige oder wältlige Beriich s letschte Wort söll ha. So het er am 18. Januar 1460 d Bulle Execrabilis erloo, wo uf d Appellazioon an en allgemäins Konzil gegen e Bapst mit dr Exkommuikatioon bedroot het. Mit däm het dr Konziliarismus e wichdigs Instrumänt verloore.
Mä het denn mäistens nume uf d Macht vom Christedum in Öiropa gluegt, aber dr Piccolomini het scho lang bevor er Bapst worde isch gmerkt, ass d Sekularisierig immer mee Beriich ergrift. Das het em vili Sorge gmacht, wil er d Macht vom Bapst wider het welle uf d Hööchi bringe, wo si emol gha het.
Dr Pius II. het si Geburtsstadt Corsignano zur ideale Rönessansstadt umbaut, wo noch iim Pienza häisst. Er isch dr Stifder vo dr Uniwersidäät Baasel gsi, wo 1460 gründet worde isch.
Dr Dood
Dr Pius II. isch am 14. August 1464 z Ancona gstorbe, won er draa gsi isch en Armee gege d Türke ufzstelle. Er isch zerst im Petersdom begraabe worde und denn het men en 1614 in die römischi Chille Sant’Andrea della Valle überfüert. D Freske vom Pinturicchio, äigentlig Bernardino di Betto di Biagio (* um 1454 z Perugia; † 11. Dezämber 1513 z Siena) in dr Piccolomini-Bibliodeek im Dom vo Siena zäige bedütendi Stazioone in sim Lääbe.
Schrifte
Dr Piccolomini het au humanistischi Schrifte verfasst, wie si Buech Pentalogus de rebus ecclesiae et imperii (öbbe: E Gsprööch z fümft über Aagläägehäite vo dr Chille und em Staat). Din het er 1443 dr Köönig ufgforderet iizgriffe zum d Äihäit vo dr Chille widerhäärzstelle, und het e nöis Konzil verlangt.
Rezepzioon
Im dütsch-kanadische Historiefilm Das Konklave wärde d Umständ, wo zur Waal vom Pius II. gfüert häi, us dr Sicht vom junge Rodrigo Borgia verzellt, wo spööter as Alexander VI. Bapst worde isch.
Wärk
Nöieri Usgoobe:
Litratuur
Lexika
Daarstellige
Stimmung (Musik)
Unter Stimmig voschtòt mò i dè Musig d Feschtlegig vo dè Donhöchi (Frequänz) vo Schallquällè, bsunders vo Musiginschtrumänt. I dè Braxis langèt dõdèzuè meischtens (öppè bi mengè Blõsinschtrumänt) d Feschtlegig vo dè absolutè Tonhöchi durch Abglych mit èrè vorgäènè Frequänz (z. B. èm Kammerdon a1 = 440 Hz). Vor allem bi Sitè- un Taschtèinschtrumänt müèn ußerdèmm d Frequänzvohältniss vo dè Sitè odder dè einzelnè Döön unterènand ygschtellt wörrè.
Diè meischtè Striichinschtrumänt, öppè d Giigè, chönnèd innerhalb von èm wittè Berych grundsätzlich jeddi belièbigi Tonhöchi broduzyrè, bsunders z. B. bim Intervall subber spillè. (È subberi Stimmig beruèt uff èm Donmatriaal vo dè Obberdonreiè). Dègegè wörrèd bi Taschtèinschtrumänt zwölf Halbdöön pro Oktavè im Allgemeinè fescht ygschtimmt. È subberi Stimmig in allnè Donartè mit nu zwölf Donschtufè git s nit; sèllèwäg müèn Kompromiss ygangè wörrè (luèg Temperyrti Stimmig, Wooltemperyrti Stimmig, Subberi Stimmig bi Taschteinschtrumänt).
Èn Huufè Blõsinschtrumänt chönnèd nit alli bruuchbarè Donschtufè (übblicherwyys zwölf) innerhalb vo dè Oktavè glychmäßig lycht un subber broduzyrè, sondern hèn bevorzugti diatonischi Donleitèrè. Au sèll wörd meischtens eifach als d „Stimmig“ vum Inschtrumènt bezeichnèt, bi Blèchblõsinschtrumènt mèngmòl au gnauer als Grundschtimmig. Unabhängig dèvu isch dè obbè gnènnte Abglych vo dè absolutè Donhöchi uff èn Stimmdon, z. B. dè Kammerdon, für s Zämmèschpyl mit andrè Inschtrumänt ußerdèmm notwèndig.
Kammerdon
Luèg au: Kammerdon È Aagaab wiè „Stimmig 440 Hz“ legt d Frequänz von èm bschtimmtè Stimmdon fescht, normalerwyys isch sèll s a’ (eigschtrichenes a, wo au als Kammerton benamst wörd). Hütigi Inschtrumänt wörrèd byschpillswyys uff a1 = 440 odder 442 Hz gschtimmt. Um 1900 ummè isch 435 Hz normal gsi. In früènèrè Johrhundert sin, lokal abhängig, voschiddèni Stimmhöchè bruucht worrè, au dütlich höchèri wiè 440 Hz (→ Cornettton). Hüt wörrèd bi historischè Inschtrumänt hüfig 415 Hz für dè Kammerdon gnõ, wa zimli gnau èn Halbdon düèfer wiè 440 Hz isch (→ Chordon).
Grunddonleiter un transponyrèndi Inschtrumänt
Luèg au: Grundschtimmig für Blõsinschtrumänt Mit dè Stimmig von èm Inschtrumänt isch bi allnè Blõsinschtrumänt dè Grunddon vum Inschtrumänt gmeint, wo übber d Längi vum klingendè Rohr feschtglait wörd. Beischpyl isch dè Don f1 bi dè Altbloggflötè, wo sèllèwäg au als F-Bloggflötè odder Bloggflötè in F bezeichnèt wörd (luèg au bi Holzblõsinschtrumänt) ; è witteres Byschipill isch dè Don B bi dè Tenorposuunè, wo mèngmòl au als B-Posuunè bezeichnèt wörd (luèg au bi Blèchblõsinschtrumänt).
Diffisyl wörd dè Stimmdon bi Blõsinschtrumänt wèg dè transponyrèndè Blõsinschtrumänt. Bi transponyrèndè Inschtrumänt wörd dè Grunddon i dè Notè uff è notyrtes C odder c normyrt, z. B. d Drumbeetè, wo in b gschtimmt isch, abber normalerwyys mit Notè für "Drumbeetè in B" (im Hochdütschè "Trompete in B") gschpillt wörd. Drumbeetèschpiller sin s vo Aafang aa gwöönt, dè Grund- un d Obberdöön als c1, g1, c2, e2, g2 usw. i dè Notè z lesè. Bim Stimmè vo Drumbeetè wörd abber dè klingendè Grund- bzw. Obberdöön vowendèt, also b, f1, b1, d2, f2. Um falschi Stimmdöön z vohindèrè, wörd bim Stimmè vo transponyrendè Inschtrumänt sèllèwäg dè Stimmdon meischtens als "klingendes B, klingendes Es usw." aagää.
Stimmigssischteem
È Stimmigssischteem isch d Art, wiè diè gnauè Frequènzvohältniss vo dè spylbarè Döön innerhalb von èrè Oktavè feschtglait sin. Durrègsetzt hèt sich sit dè Zytè vum J.S. Bach diè glychschwebend temperyti Stimmig odder Temperyrti Stimmig. Sèll isch è Stimmig, wo mò d Kommata vo dè früènèrè Stimmigssischteem eliminyrt hèt un dè Quintèzirkel als Stimmigsgrundsatz èrscht aawendbar gmacht hèt un d Enharmonischi Vowechslig bim Musizyrè möglich gmacht hèt. Bi dè Temperyrti Stimmig hèt mò diè zwölf Halbdonschritt in èrè Oktavè mit dè glychè Schrittwitti vosää un diè beidè Halbdon innerhalb von èm Ganzdonschritt mitènand voschmolzè. Allerdings eignèt sich d Temperyrti Stimmig nit bi allnè Inschtrumentèartè glych guèt für s Stimmè. Bsunders guèt fungtionyrt sèlli Stimmig bi Taschtèinschtrumänt. Müèsam isch s Stimmè vo Blõsinschtrumänt mit dè Temperyrti Stimmig, well s Stimmbrinzyp dört uff dè Nadürlichè Stimmig basyrt. Sèll füürt zuè Brobleem bim Stimmè vo Blõsinschtrumänt bi Reinè Intervall wiè dè Quintè un dè Quartè, z.B. isch d Quintè dört brinzypièll è bitzeli z hoch. Us sèllèm Grund isch au s Zämmèschpyl vo Blôser un èm Klavyr odder ènèrè Orglè wèg dè abwychèndè Stimmig grundsätzlich heikel. Die Stimmigssischteem machèd nu Uussagè übber d Frequänzvohältniss vo dè einzelnè Döön zuènand. S wörd kei Uussaag übber diè absoluti Tonhöchi bzw. d Frequènz selber gmacht. Diè absoluti Tonhöchi wörd durch d Aagaab vo dè Frequènz vum Aafangston odder Kammerdon feschtglait.
Frequènzvohältniss im Donsischteem
Jeddè Don hèt in jeddèrè Donleiter è anderi Bedütig, z. B. ist s E i dè E-Dur-Donleiter vum Grunddon, i dè C-Dur-Donleiter dè dritte Don (d Tèrz) un i dè A-Dur- odder a-Moll-Donleiter dè füüfte Don (d Quintè). Für jeddi vo dè möglichè Positionè im Donleiterruum ergän sich unterschydlichi Frequènzvohältniss vo dè Döön zuènand, wo abber unterènand aaglichè wörrè müèn, um uff èm Inschtrumènt in voschiddènè Tonartè gschpillt wörrè z chönnè. E Folgi vo großè Terzè (Frequènzvohältnis 5:4) isch stimmtechnisch nit in Übberyschtimmig z bringè mit èrè Folgè vo reinè Quintè (Frequènzvohältnis 3:2). Bi dè Temperyrti Stimmig bedütet sèll: Je reiner è bschtimmti Donart gschtimmt wörd, umso unreiner klingèd andri Tonartè.
Übberbligg übber d Stimmigssischteem
S git èn Huufè vo Sischteem, um d Döön innerhalb von èrè Oktavè z stimmè. Diè wichtigschtè Stimmigssischteem sin:
D Waal vo dè Stimmig isch dèvo abhängig, welli Musig gschpillt wörrè söll. Diè Glychschtufigi Stimmig wörd hützdaag fascht uusschlièßlich bruucht un isch dè Standard für Musig ab dè Klassik bis zuè dè modernè Musig. Musig vor dè Klassik (z.B. im Barock, i dè Renaissance) odder ußereuropäischi Musig (Wältmusig) läbbèd stark vo dè subberè Intonation odder vo voschiddènè Tonartcharakterè. Sèlli Forderungè chönnèd durch diè Glychschtufigi Stimmig nit bediènt wörrè. Im Raamè vo dè Historischè Uffführungsbraxis vo Aalter Musig wörrèd sèllèwäg älteri Stimmigssischteem widder voschtärkt erforscht, um im Zämmèschpyl mit dè historisch adäquatè Inschtrumänt authentischi Aalti Musig machè z chönnè.
Antike
Ènèrè Legändè nõch hèt dè Philosoph un Mathematiker Pythagoras èrschtmòls è Stimmigssischteem beschribbè, un zwar uff è mathematisch-theoretischi Wyys mit dè Legändè vom Pythagoras i dè Schmitti). Dè Pythagoras hèt d Ufffassig vum gsamtè Kosmos ghaa, wo nõch bschtimmtè Zaalèvohältnis gordnèt sy sött un d Musig è Abbild vo dè kosmischè Ordning sig. Tradyrt sin d Untersuèchigè vum Pythagoras, wo-nèr uff èm Monochord diè musigalischè Intervall zwǜschè dè Abschnitt von èrè unterdeiltè Sitè mit ganzzaaligè Längèvohältniss uusprobyrt hèt . Byschpillswyys klingt è Sitè, wenn sy i dè Hälfti deilt wörd, è Oktavé höcher wiè i dè vollè Längi; s zuèghörigi Zaalèvohältnis isch also 1:2. Asè hèt dè Pythagoras diè natürlichè Intervall beschribbè, us sèbbi schpôter d Obberdonreiè abgleitet worrè sin. S nägschteifache Zaalèvohältnis isch 2:3, wa-nèrè subberè Quintè entschprèchè duèt. Dè Pythagoras söll è sibbèdönigi Skala uff dè Grundlaag vo dè reinè Quinté ygfüürt haa. D Döön sin dõdeby von èm Aafangsdon èwäg durch Quintschritt ermittlèt un in è gmeinsami Oktavè transponyrt worrè. S Ergäbnis isch d Pythagoreischi Stimmig.
Mit dè Pythagoreischi Stimmig hèt sich spôter d Musigtheory vum Euklid befassèd. Vom Euklid isch diè èrschti gnaui Berèchnig vom pythagoreischè Komma zschtand chò. Im 1. Johrhundert v. Chr. hèt dè Musigtheoretiker Didymos d „Nadurtèrz“ (Frequänzvohältnis 5:4) i sy enharmonischs Tongschlecht ygfüürt. È andèri Tradition gòt uff dè Aristoxenos zrugg, wo d Ungenauigkeitè vo älterè Untersuèchigè mit èm Monochord usègschtellt hèt un è alternatyvi Tonskalèberèchnig begründet hèt.
Mittelaalter
S Donsischteem vum Pythagoras isch vo dè Römer un im mittelalterlichè Europa übbernõ worrè. D Monochord, Gloggè (vgl. Abbildig) un d Orgelpfyyfè sin pythagoreisch gschtimmt worrè un i dè gregorianischè Musizyrbraxis bruucht worrè. D Harmonik vo dè früènè Meeschtimmigkeit hèt diè wǜrklich subberè Intervall vo dè pythagoreischè Stimmig bevorzugt, also die Komplementärintervall Quintè un Quartè sowiè Prim un Oktavè.
Renaissance
I dè Renaissance hèt s vor allem zwei Entwickligè gää, wo für s Donsischteem wichtig sin:
Diè neui Orièntyrig a dè Tèrz un dè Bedarf von èrè chromatischè Donleiter füürt zuè Brobleem mit dè quintbasyrtè pythagoreischè odder au dè subberè Stimmig:
Im neuè Klangideal nõch isch è subberi großi Tèrz (mit èm nõch Quintè un Quartè nägschteifachèrè Frequänzvohältnis 5:4) zum neuè Stammintervall worrè. Dõdèmit hèt mò diè subberi Stimmig uff dè Taschtèinschtrumänt nǜmmi bruuchè chönnè, wa zuè dè sogenenntè mitteldönigi Stimmig gfüürt hèt. Bi dè mitteldönigi Stimmig hèt mò lycht vochlynèrti Quintè yygfüürt, demit mò s syntonische Komma us èm Wäg rummè hèt chönnè. Yyr uffènand bigèti vo sellnè Quintè bildèt è subberi großi Tèrz.
Durch d Folgi vo elf mitteldönigè Quintè Es — B — F — C — G — D — A — E — H — Fis — Cis — Gis hèt mò die zwölf Döön vo üsèm õbèdländischem Donsischteem definyrt.
Asè hèt mò acht großi Tèrzè wiè gwünscht subber hèrrè brocht. (z. B. C — E durch vyr mitteldönigi Quintè C — G — D — A — E); vyr Tèrzè hèn müèsè unsubber bliibè (z. B. H-Dis, well Dis als Es ygschtimmt isch un Dis sèllèwäg nit vyr mitteldönigi Quintè übber H lyt, sondern acht mitteldönigi Quintè unter H; vgl. d Quintfolg obbè).
Trotz dènnè Nõchdeil hèt sich diè mitteldönigi Stimmig durrègsetzt. Modulatorischi Entwicklig, wo spôter üblich worrè isch, hèt i dè Renaissance wènnig bedütet. Mò isch zuè sèllèrè Zyt znägscht mit èm guèt dönende Tonartèberych uuschò. Für dè Gebruuch vo wittèrè Donartè i dè mitteldönigè Stimmig sin Taschtèinschtrumänt mit z. B. 31 Döön i dè Oktavè baut worrè, sèlli Inschtrumèntèart hèt sich abber nit durrèsetzè chönnè.
Barogg
Im Lauf vum 17. Johrhundert isch d Limitation uff zentrali Donartè mee un mee als z unkreatyv aagluègt worrè. Um d Donart un dõdemit s donale Zèntrum frei im Musigschtugg wechslè z chönnè, hèt mò Stimmigssischteem entwickelèt, wo alli Tonartè spillè hèt chönnè, obwoll sèll nit i dè glychè Qualidät möglich gsi isch. Dõdefür hèt mò abber Abschtrich bi dè subbèrè Tèrzè hynää müèsè. Sèlli Stimmigè hèt mò „Wooltemperyrti Stimmigè“ odder „Guèti Temperadurè“ dauft, im Gegèsatz zuè dè mitteldönigè Stimmig, wo mò als „schlècht“ eschtimyrt hèt. Byschpill dõdefür sin d Stimmigè vom Andres Werckmeischter Werckmeischter III-VI, odder d Stimmigè vum Orgelbauer Silbermaa Gottfryd.
Allerdings hèt s kei Temperadur gää, wo sich universèll durchgsetzt hèt wiè dèvor diè mitteldönigi Stimmig, wo mit dè neuè Temperaduraasätz übbrigens nit eifach voschwundè isch. Am Byschpill vum Werckmeischter cha mò sää, dass znägscht au nit unbedingt è einheitlichi Stimmung aagschtrèbt worrè isch. Er beschriibt i sim wichtigschtè Wärch Musicalische Temperatur voschiddèni Temperadurè, wo je nõch Bedarf mee odder wènniger geignèt gsi sin.
Grundsätzlich cha mò (bim Werckmeischter un anderè) zwei Aasätz feschtschtellè:
Glychschtufigi Temperadur
Schu i dè Renaissance hèt mò nõch Methodè gsuècht, d Lautè glychschtufig z stimmè. Bi Bundinschtrumänt isch es nit möglich, jeddè Don einzeln yyzschtimmè, chunnt s zuè Brobleem bim glychschtufigè Stimmè, z. B. sin i dè mitteldönigè Stimmig nicht alli großè Tèrzè glych, dõmit müèsst mò d A-Sitè vum vyrtè Bund vo dè Sitè für diè großi Tèrz Cis uff vo dè Längi vochürzè, uff dè H-Sitè sött s Dis „alias“ Es abber nit als großi Tèrz ygschtimmt wörrè. D Sitè müèsst dõ i dè mitteldönigè Stimmig uff vo dè Längi vochürzt wörrè.
Well d Wurzelrechnung zuè sèllèrè Zit nu ygschränkt möglich gsi isch, hèt mò dè glychschtufigè Halbdon mit èm Vohältnis nu iterativ berèchnè chönnè. Einèwäg hèt mò è glychschtufigs Griffbrett bauè chönnè, i dèm mò geometrischi Methodè zuè dè uugfäärè Konschtruktion vo eifachè Wurzelvohältniss ghaa hèt. Dè venezianische Musiger un Musigtheoretiker Gioseffo Zarlino hèt scho 1558 è söttigi Methodè beschribbè.
Dè Lautèschpiller Vincenzo Galilei, Vater vum Galileo Galilei, hèt diè eifachè ganzzaaligè Vohältniss trotzdèmm nit uffgää. Er hèt d Sitè pro Bund uff vo dè Längi vochürzt. I dè Theory isch er dõdeby mit èm zwölftè Halbdon zwar nit ganz bi dè Oktavè aachò, i dè Braxis isch s Ergèbnis abber rächt bruuchbar gsi, well dè Don durch s Druggè un dè dõdurch länger wörrèndè Sitè sowiè dè Fingerdrugg uff d Sitè (Sitèschpannig wörd höcher) nò è wèng höcher wörd. D Sitèlängi hèt au nõch dè Konschtruktion vum Griffbrètt durch d Umpositionyrig vum Steeg no minimal korrigyrt wörrè chönnè, sèllèwäg isch s Ergäbnis nò besser worrè.
Mathematiker un Musigtheoretiker hèn i dè folgèndè fascht 200 Johr vosuècht, gnaui Zaalèwärt für diè glychschtufigi Methodè z ermittlè. Im 19. Johrhundert hèt sich diè glychschtufigi Temperadur schlièßlich allgmein durrègsetzt.
Hüt git s widder Diskussionè dõdrübber, wiè mò byschpillswyys è Orglè stimmè sött. Vill historischi Kompositionè gän vo unterschydlichè Klangeigèschaftè vo voschiddènè Tonartè un Akkörd uus, wo uff glychschtufig gschtimmtè Inschtrumänt nit rebroduzyrbar sin. S Augèmerk lyt dört genèrèll bi dè Historischè Ufffüürigsbraxis vo Bedütig.
Voglych vo dè Stimmigssischteem
Hyywyys: Subberi Intervall sin durch eifachi ganzzaaligè Frequänzvohältniss charakterisyrt, temperyrti Intervall hèn au irrationali Frequänzvohältniss. Sèllèwäg hèt dè Größèvoglyych dõ mit dè Einheit Cent gmacht, woby 1 Oktavé = 1200 Cent.
Bemerkig: Bi dè subberi Stimmig git s dè große Ganzdon (In C-Dur zum Byschpill C-D) mit 204 Cent un dè chlynè Ganzdon (in C-Dur zum Byschpill D-E) mit 182 Cent. Beides wörd als großi Sekund bezeichnèt. I dè mitteldönigè Stimmig wörrèd diè beidè Ganzdöön gmittlèt zuè je 193 Cent. Zämmè ergäbèd sy è großi, subberi Tèrz mit 386 Cent.
Anhand der folgenden Tabellen lässt sich abschätzen, wie weit welche Quinten und Terzen in verschiedenen Stimmungen von den reinen Intervallen abweichen. Daran kann man ermessen, wie stark „verstimmt“ entsprechende Dur-Akkorde in den verschiedenen Tonarten erklingen. (Die fett markierten Zahlen zeigen die Wolfsquinte oder analog die Wolfsterz; auffällig: die vier fast reinen Terzen in der pythagoreischen Stimmung.)
Zum Voglych: subberi = pythagoreischi Quintè = 702 Cènt, glychschtufigi Quintè = 700 Cent, 1/4-Komma-mitteldönigi Quintè = 697 Cènt.
<!--
Stimmè vo Inschtrumänt
Als Stimmè vo Inschtrumänt wörd d Yschtellig vo dè Donhöchi dauft. Ein Blasinstrument wird als Ganzes gestimmt, bei Saiteninstrumenten (Streichinstrumente, Gitarre, Harfe) jede Saite einzeln. Bei Klavieren und Orgeln sind sogar für jeden einzelnen Ton mehrere Saiten bzw. Pfeifen zu stimmen. Einige Instrumente werden sogar in „Lagen“ gestimmt; dazu gehört zum Beispiel das Einstellen der Oktavreinheit bei Gitarren.
Die meisten Instrumente lassen sich innerhalb gewisser baulich vorgegebener Grenzen stimmen, aber es gibt auch Instrumente, die aufgrund ihrer Bauweise nicht oder nur sehr aufwendig stimmbar sind. Hierzu zählen vor allem Instrumente aus dem Bereich Perkussion und der Idiophone, z. B. Glockenspiele.
Beim Stimmen von Instrumenten kann man drei Aufgaben unterscheiden:
Der manuelle Vorgang des Stimmens ist von Instrument zu Instrument verschieden. Bei Blasinstrumenten erfolgt dieses meistens durch Veränderung der Rohrlänge, bei Streichinstrumenten durch die Veränderung der Saitenspannung. Bei Tasteninstrumenten muss meistens jeder einzelne Ton gestimmt werden. Die Stimmung eines Ensembles erfolgt in der Regel nach dem unflexibelsten Instrument, meistens sind das die Tasteninstrumente. Im Orchester gibt die Oboe aufgrund ihres obertonreichen Klangs das a’ als Kammerton vor. Steht kein Referenzinstrument zur Verfügung, kann eine Stimmgabel, eine Stimmpfeife oder ein elektronisches Stimmgerät als Hilfe genutzt werden. Elektronische Musikinstrumente müssen aufgrund der verwendeten Tonerzeugung „in sich“ nicht gestimmt werden, oftmals können sie aber insgesamt in kleinen bis hin zu transponierenden Abstufungen verändert werden.
Durch die Häufigkeit des Stimmvorganges haben viele routinierte Instrumentalisten eine Art Absolutes Gehör für ihre Stimmtöne (Grundtöne bei Bläsern, Leersaiten bei Streichern) entwickelt.
-->
Kasus
Dr Kasus [], Meerzaal: d Kasus mit langem u [], dütsch au: dr Fall, isch e grammatischi Kategorii, das häisst e Kategorii in dr Flexion vo de nominale Wortarte.
Häärkumft vom Wort
D Bezäichnig Kasus goot etymologisch uf s latiinische Wort cāsus „Fall“ zrugg. Das latiinisch Wort isch e Leenübersetzig vom griechische Wort ptō̂sis (πτῶσις) 'Fall'. Dr griechisch Grammatiker Dionysios Thrax het d Nomina als Wörter ufgfasst, wo vom Verb 'abfalle', das häisst 'abhängig' si ('öbbe wie s hüte no in dr Dependänzgrammatik aagluegt wird), und das as 'ptō̂sis' bezäichnet.
Dr Begriff
Dr Usdruck „Kasus“ het meereri Bedütige.
Dr morfologisch Kasus
Im ene ängere Sinn isch mit „Kasus“ dr morfologisch Kasus gmäint, das häisst dr Kasus wird dur grammatischi Morphem markiert. In dr Morfologii isch dr Kasus e morfologischi Kategorii, wo dur e Süsteem vo Formeräije kennzäichnet isch, enander gegenüberstöön und üübligerwiis definiert isch as grammatischi Kategorii vo deklinierbare Wörter, bsundrigs zum syntaktische Funkzioone im Satz Usdruck gee.
Dä morfologisch Kasusbegriff cha mä au uf s Dütsche aawände, wil s Dütsche non e usbrägts Flexions­süsteem vo de nominale Wortarte kennt. Im Dütsche wärde in dr Deklinazioon gliichzitig s Genus und dr Numerus mit em Kasus morfologisch kennzäichnet. Dr Kasus cha im Dütsche mit eme räine Flexionskasus markiert wärde (Bischbil: «Müllers Auto», e Form, wo im Alemannische nume in gwüsse Geegende und under gwüsse Umständ voorchunnt) oder eme Breposizional­alkasus (Bischbil: «das Auto von Müller», alemannisch «s Auti vom Müller»). Im ängere Sinn mäint mä mit Kasus aber nume dr Flexionskasus.
Im Dütsche git s zwäi Mechanisme, wie Wörter e Kasus chönne bechoo: D Rekzioon, wo z. B. e Wärb vo sim Objekt e gwüssi Form verlangt. Dr ander isch d Kongruänz, also ass z. B. innerhalb vom ene Objekt dr Kasus vom Substantiv, Adjektiv und Artikel dr gliich isch. Bischbil: Er het Akk[en Ommelette] mit Dat[eme chliine Salat] bstellt. Do regiert s Värb bestellen/bstelle dr Akkusativ vo sim Objekt und d Breposizioon mit dr Dativ an däm sinere Ergänzig (d Ergänzige stöön doo in Chlammere). Im Dütsche cha mä d Kasusform bi Substantiv kuum me gsee, am äidütigste zäigt vilmol dr Artikel dr Kasus aa.
D Iidäilig in Casus rectus (Nominativ, Vokativ oder Nominativ) und Casus obliquus (Genitiv, Dativ, Akkusativ, Ablativ oder Genitiv, Dativ, Akkusativ, Vokativ, Ablativ) stammt us em Griechische.
Mäistens het e Wort nume en äinzigi Kasusmarkierig, es git aber Sprooche, wo Wörter zwäi oder mee Kasusmarkierige chönne ha. Das bassiert mäistens in agglutinierende Sprooche dur d Ufnaam vo Suffix.
Dr abstrakt Kasus
Unabhängig vo wie s morfologisch in dr Realidäät vorchunnt, cha mä dr Kasus abstrakt definiere as e grammatischi Kategorii vo de nominale Wortarte, wo für die grammatischi Organisazioon vom Satz brucht wird, und das dur e Kennzäichnig vo dr syntaktische Rolle vo Substantivgrubbe macht.
Eson e Kasusbegriff cha für nidflektierendi Sprooche wie s Änglisch oder s Franzöösisch braktisch si, wo syntaktischi Funkzioone hauptsächlig dur d Wortstellig bzw. d Satzstruktur kodiert wärde. . Dr abstrakt Kasusbegriff wird in dr Sproochvergliichig verwändet.
As e Spiilart vom abstrakte Kasus cha au dr Kasusbegriff vo dr Kasusgrammatik aagluegt wärde.
Dr Diefikasus im Sinn vo dr Kasusgrammatik
D Kasusgrammatik bezäichnet mit „Kasus“ (Diefikasus) die „semantisch/thematische Relazioone/Rolle“ bzw. die abstrakti logisch-semantischi Relazioon zwüschen dr Nominalfraase und em Wärb.
Amyklai
Amyklai ( f.Pl.) isch en Ort und Hailigtum im Antike Lakonie gsii. De Ort isch archäologisch noogwise und litt ufem Hügel Agia Kyriaki, östlich vom Fluss Eurotas, öppe fööf Kilometer süüdlich vom antike Sparta. De hüttig Ort Amikles isch erst i de Noizitt nochem antike Ort binamst wore.
Mythos
Nochem griechische Mythos isch Amyklai vom Amyklas gründet wore. De Apollon hett sich do in Hyakinthos verliebt, e Soo vom Amyklas. Bim Diskuswörffe isch de Hyakinthos töödlich vom Diskus vom Apollon troffe wore. Zu sinene Eere isch denn z Amyklai s Fest vo de Hyakinthia gfiiret wore. Im Schiffkatalog vom Homer werd Amyklai as e Stadt uufglistet, wo em Menelaos ghört hett.
Gschicht
Amyklai isch ahand vo archäologische Fund scho i de mykenische Zitt bisidlet gsii.
Noch de Saag söll de König Teleklos vo Sparta Amyklai eroberet haa, da wäär, sofern die Uusaag historisch gwertet were taar, im uusgeende 9. Joordhundert v. Chr. gsii. I de historische Zitt isch Amyklai aini vo de fööf spartanische obai gsii mit aigne Ephore und s isch vor alem s wichtigste Hailigtum vo de Spartaner gsii, wo jedes Joor d Hyakinthie gfiiret wore sind. Wäred dem Fest hend d Spartaner kai Chrieg gfüert. S Hailigtum vo Amyklai isch bis zo de Christianisierig bsuecht wore.
s Hailigtum
S Hailigtum vo Amyklai isch e Hain gsii, ooni Sakralbaute. Im Mittelpunkt isch de "Thron vom Apollon" gstande, e Komplex us Kultbilder und Statue wo um 530 v. Chr. errichtet woren isch. De isch vom Pausanias, wo im zwaite Joorhundert n. Chr. Amyklai bsuecht ghaa hett, gnoier bischribe wore. Dezue hett o s Grab vom Hyakinthos ghört mitemene Altoor.
Arthur Guinness (Politiker, Neuseeland)
Sir Arthur Robert Guinness (* 11. Janner 1846 z’ Calcutta, Ìndià; † 10. Juni 1913) ìsch a näiseelandischer Jurischt un Politiker gsìì. Ar ìsch Mìtglìed vum Represantàntahüss gsìì vu 1884 bis züa sim Tod. Dr’züa ìsch dr sìbta Presidant vum Represantàntahüss gsìì, vu 1903 bis 1913.
si Lawa
Dr Arthur Guinness ìsch z’ Calcutta, ìm Ìndià, uf d’ Walt kumma. Si Vàter ìsch dr Beàmter Frank Guinness gsìì, wo ìm Àuigscht 1852 mìt em Boot Tory uf Lyttelton ààkumma ìsch. Dr Arthur Guinness ìsch àns Christ’s College vu Christchurch ìn d’ Schüala gànga, vu 1854 bis 1859. Ar hàt dernoh Racht gschtudiart unter em Edward Harston, un schpeeter unter em Francis Garrick un em Cowlishaw. Ànna 1867 hàt ma ìhn àls Rachtsànwàlt züagloh. Ar hàt dernoh àls Ànwàlt un Notàri gschàfft z’ Greymouth.
Vu 1874 bis 1876 ìsch dr Guinness ìm Provìnziàlrot vum Westland gsìì. Vu 1876 bis 1890 ìsch’r Mìtglìed gsìì vum Rot vum Grey County; wahrend niina Johra ìsch’r doo dr Presidant gsìì.
Àn dr Pàrlamantswàhl vu 1876 ìsch dr Guinness Kàndidàt gsìì ìm Wàhlkrais Grey Valley, wu ma zwai Àbgordneta hàt solla wähla. Dr Guinness ìsch àwer àm lätschta Plàtz ààkumma. Àn dr Pàrlamantswàhl vu 1884 hàt’r jedoch dr Àbgordneta Joseph Petrie gschlààga, ìm gliicha Wàhlkrais, wo àwer àls Greymouth umbnännt worra ìsch. Da Wàhlkrais hàt’r àls Pàrtäiloser bis ànna 1990 vertratta. Dernoh hàt’r dr Wahlkrais Grey bis züa sim Tod vertratta, àls Mìtglìed vu dr Liberàla Pàrtäi. Vu 1893 bis 1902 ìsch’r dr Presidant vu da Üsssschìss gsìì, un vu 1903 bis züa sim Tod ànna 1913 dr sìbta Presidant vum Represantàntahüss. Noh-n-em Tod vum Àbgordneta William Steward ìsch dr Guinness dr „Vàter vum Hüss“ gsìì, so zu sàga dr dianschtältschta Mìtglìed vum Represantàntahüss. Üsserdam hàt ma ànna 1911 dr Guiness veràdligt.
Dr Guiness ìsch àm 10. Juni 1913 gschtorwa. Beardigt worra ìsch’r uf em Fridhof vu Greymouth. Noh sim Tod hàt ìm Wàhlkrais Grey a Nàchwàhl schtàttgfunda. Dr Paddy Webb ìsch doo gwählt worra, mìt dr Unterschtìtzung vu dr Liberàla Pàrtäi.
sina Fàmìlia
Ànna 1875 hàt dr Arthur Guinness d’ Elisabeth Westbrook ghirota, dr Tochter vum James Westbrook vu Launceston.
Ar ìsch dr Ürgroossuhn gsìì vum berìahmta irischa Bràuijer Arthur Guinness (1725–1803).
Schokoladenkuchen
Zuetate
Wie i anderä Chueche ghört au in en Schoggichueche mindestens Weizämehl, Zucker, Butter, Eier und äs Triibmittel wiä Bachpulver. Für dä Schoggigschmack chunt denn no Kakao odr gschmulzeni odr ghackti Schoggi drzue. Mängisch dekoriert mer dä Schoggichueche au und macht ä Glasur us Kuvertüre odr gschmulzener Schoggi, odr dekoriert ihn mit Schoggistreusel.
Variante
Mer cha de Schoggichuechi uf verschiedeni Artä mache, zum Biispiel als Rüehrchueche odr als Blechchueche. Mer cha ihn au i Chuecheforme, zum Biispiel inere Cakeform bachä. Bekannt sind au diä i Schnittä gschnittänä Brownies. Mit mehrerä Tortebödä und mit Creme drzwüsched chammer au ä Schoggitorte machä.
Lisa Brühlmann
D Lisa Ivana Brühlmann (* 1981 z Züri) isch e Schwyzer Schauspiileri un Reschiseeri.
Lääbe
D Brühlmann isch z Züri im Krais 3 as Doochter vun ere ellaierziehende Mueter ufgwagse. Scho mit vier het si bim Chindertheater Metzenthin d Biini entdeckt. Si het s KV gmacht. Derno het si vu 2005 bis 2008 Schauspiil an dr Schauspiilschuel Charlottenburg z Berlin studiert un vu 2010 bis 2016 Filmreschy an dr ZHdK z Züri.
Si het in dr Stuck Parasiten un Das Quartett an dr Theaterwärchstatt Charlottenburg un in vyl Film un Fäärnseeserie gspiilt. Anne 2009 isch si zum eerschte Mool hinter dr Kamera gstande un het dr Chuurzfilm Frühlingserwachen draait. Syter anne 2008 schafft si nääbeberuefli as Theaterpedagoogi. Anne 2016 het si ire eerscht Langspiilfilm unter em Titel Blue My Mind draait. Dää isch am Filmfestival San Sebastián un am Zurich Film Festival zaigt woore. Am Züri Film Feschtival het er dr eerscht Bryys in dr Kategory "Fokus Schwyz, Dytschland, Eeschtryych" gwunne, dr Kritikerbryys vu dr Schwyzer Filmschurnalischte fir dr bescht Erschtlig un dr Filmbryys vu dr Zürcher Chilche. Dr Film isch in siibe Kategorie fir dr Schwyzer Filmbryys nominiert woore. As eerschte Film isch der dooderbyy in e jeedere Kategory nominiert woore, wu s git. Uuszaichnet woore isch er schließli in drei Kategorie (Beschte Film, bescht Draaibuech un beschti Hauptdaarstelleri).
Fir iri Inszenierig vu dr Folg Desperate Times us dr Fäärnseeserie Killing Eve isch si 2019 fir e Primetime Emmy in dr Kategory Reschy fir e Dramaserie nominiert woore.
D Lisa Brühlmann isch ghyroote mit em Reschiseer Dominik Locher. Si hän zäme ne Suun. Un lääbe z Züri Oberstrass.
Thomas Alva Edison
Dr Thomas Alva Edison (* 11. Februar 1847 z Milan, Ohio; † 18. Oktober 1931 z West Orange, New Jersey) isch en amerikanische Erfinder und Undernäämer gsi. Er het sich bsundrigs mit Elektrizideet und Elektrotechnik befasst. Sini Erfindige si mäistens guet aachoo uf em Määrt und er het e ganzes Süsteem vo Stroomerzüügig, Stromverdäilig und innovative elektrische Konsumbrodukt mirenander verbunde. Im Edison sini grundlegende Erfindige und Entwigglige in de Beriich vom elektrische Liecht, vo dr Telekommunikazion und vo de Medie für Doon und Bild häi e groosse Iifluss uf die allgemäini technischi und kulturelli Entwigglig ghaa. In spöötere Joor sin em wichdigi Entwigglige in dr Verfaarenstechnik für d Beriich vo dr Chemie und vom Zemänt glunge. Si Organisazioon vo dr industrielle Forschig het d Entwiggligsarbet vo spöötere Undernääme beiiflusst.
D Läistig vom Edison bi dr Elektrifizierig vo Nöi York und dr Iifüerig vom elektrische Liecht markiert dr Aafang vo dr umfassende Elektrifizierig vo dr industrialisierte Wält. Die epochali Veränderig isch bsundrigs mit sim Naame verbunde.
Pia Hänggi
Lääbe
D Pia Hänggi isch s jingscht vu aacht Chinder us ere Buurefamilie. Si het vu 1973 bis 1976 an dr Theaterschuel Renato Cibolini z Basel Schauspiil studiert. Si het derno an verschidene Biine gspiilt, unter anderem am Schauspiilhuus z Düsseldorf (mit achzee Joor anne 1976 d Inka in s Gerlind Reinshagens „Sonntagskinder“) an dr Wuppertaler Biine, der Chlaine Kumeedi z Minche un an dr Stedtische Biine z Augschburg. 1979/80 het si ne Engaschmänt ghaa am Stadttheater z St. Galle (d Rosalinde in s Shakespeares „Wie es euch gefällt“), d Beatrice in s Goldonis „Der Diener zweier Herren“) un 1980/81 am Stadttheater z Bärn (d Putzi in s Albees „Wer hat Angst vor Virginia Woolf …?“). Vu 1981 bis 1983 het si am Bayrische Schauspiil z Minche gspiilt un derno vu 1984 bis 1996 bi dr Theatergaschtspiil Kempf un vu 1995 bis 1997 an dr Büüni 64 Züri (u. a. d Gräfin Orsina in s Lessings „Emilia Galotti“, d Erna in s Horváths „Kasimir und Karoline“ un d Stiefdoochter in s Pirandellos „Sechs Personen suchen einen Autor“). Zwische 1984 un 1996 het si au no verschiideni Engaschmänt ghaa an dr Biine vu dr Stadt Bonn, am Alte Schauspiilhuus z Stuegert, an dr Chlaine Kumeedi z Minche un bi dr Buurgfeschtspiil z Dreieichenhain.
Syter anne 1995 schafft d Hänggi as Reschiseeri, in dr Hauptsach am Minchner Theater 44 un bi dr Theatergaschtspiil Kempf. Si het unter anderem „Die Hose“ vum Carl Sternheim inszeniert, s Choderlos de Laclos' „Gefährliche Liebschaften“ s Dea Lohers „Tätowierung“, s Max Frischs „Andorra“, s Arthur Millers „Tod eines Handlungsreisenden“, s Heinrich von Kleists „Der zerbrochne Krug“, s Derek Benfields „Ein später Gast, s Thomas Bernhards „Der Theatermacher“, s Volker Ludwigs „Irina – Café Mitte“, d Reigen-Adaptation „Blue Room“ un s Tennessee Williams „Plötzlich letzten Sommer“. Am Stadttheater Fürth het si anne 1997 s Rezas „Kunst“ inszeniert, am Theater Augschburg 2000 s Urs Widmers „Top Dogs“ un am Ensemble Theater vu dr Regione Biel-Soledurn 2001 s Labiches „Das Sparschwein“. Derzue het si au Boulevardstuck wie s Bernard Slades „Romantische Komödie“ inszeniert.
Mer chännt si au us vyl Fäärnsee- un Filmrolle, unter anderem dur s Erika Runges „Lisa und Tshepo“, s Kurt Meisels Marcel Pagnol-Adaptation „Zinsen des Ruhms“ un d Wilhelm Busch-Biografy vum Hartmut Griesmayr. D Pia Hänggi het in e Hufe dytsche Serie gspiilt, wie zem Byschpel Derrick, Ein Fall für zwei, Unsere Schule ist die Beste, Sylvia – Eine Klasse für sich, Tatort un Einsatz Hamburg Süd. An 2006 het si d Nelly Traber in dr Schwyzer TV-Serie Schöni Uussichte gspiilt.
Si leert an dr Schauspiilschuel Schauspiel München un macht dert au Inszenierige mit mit Abschlussklasse.
D Hänggi isch ghyroote mit em Schauspiiler un Reschiseer Horst Sachtleben.
Marie Curie
D Marie Salomea Skłodowska-Curie (* 7. Novämber 1867 z Warschau; † 4. Juli 1934 z Sancellemoz, uf d Wält cho as Maria Salomea Skłodowska) isch e Füüsikere und Chemikere us Pole gsi, wo z Frankriich gläbt und gschafft het.
Si het d Straalig vo Uran-Verbindige undersuecht, wo 1896 vom Henri Becquerel beobachtet worde si und het für sä dr Begriff „radioaktiv“ brägt. Im Raame vo iire Forschige, wo si drfür 1903 dr Nobelbriis für Füsik und 1911 dr Nobelbriis für Chemii überchoo het, het si zämme mit iirem Maa Pierre Curie die chemische Elimänt Polonium und Radium entdeggt. D Marie Curie isch bis jetz die äinzigi Frau under de vier Nobelbriisdreeger, wo mee as äi Nobelbriis überchoo häi und näben em Linus Pauling die äinzigi Person, wo Nobelbriis uf zwäi underschiidlige Gebiet überchoo het.
D Marie Curie isch in dr Browinz Weichselland ufgwaggse, wo denn zum Russische Kaiserriich ghöört het. Wil d Fraue dört nit häi döfe studiere, isch si uf Bariis und het Ändi 1891 an dr Sorbonne afo studiere und s Lizenziat in Füsik und Mathematik gmacht. Im Dezämber 1897 het si radioaktivi Substanze afo erforsche, und das isch vo denn aa dr Schweerpunkt vo iirere wüsseschaftlige Dätikäit gsi. Wo dr Pierre Curie bim ene Umfall umchoo isch, het si 1906 anstatt vo iim afo Underricht gee. Zwäi Joor spööter het si dr Leerstuel für Allgemäini Füsik überchoo. Si isch die ersti Frau und die ersti Brofässere gsi, wo an dr Sorbonne gleert het. Wo sich d Marie Curie 1911 um e Sitz in dr Académie des sciences beworbe het und im gliiche Joor iir Verheltnis mit em Paul Langevin bekannt worde isch, si in dr Bulwaarpress Ardikel erschiine, wo si persönlig agriffe und as Fremdi, Intellektuelli, Jüdin und komischi Frau bezäichnet häi.
Wäärend em Erste Wältchrieg het d Marie Curie as Radiologin verwundeti Soldate undersuecht. Si het e Rönggewaage entwigglet, wo mä mit em radiologischi Undersuechige in dr Nööchi vo dr Front het chönne mache, und het mitghulfe, d Techniker und Chrankeschwöstere, wo s brucht het, usbilde. Noch em Chrieg het si sich in dr Internazionale Kommission für Gäistigi Zämmenarbet vom Völkerbund für besseri Arbetsbedingige für Wüsseschaftler angaschiert. Am Bariiser Radium-Institut, wo si gläitet het, het si sich für d Förderig vo wiiblige und usländische Studänte iigsetzt.
Aenne Franz
D Aenne Franz, geb. Mathonet, (* 21. Oktober 1923 z Solingen; † 7. April 2023 au dert) isch e dytschi Dialäktschriftstelleri gsii.
Lääbe
D Aenne Franz isch us ere sozialdemokratische Familie chuu. Ire Vater isch syter 1919 in dr d SPD gsii. In dr NS-Zyt het si ire Rychsarbetsdienscht z Diiringe absolviert. Noch em Chrieg het si ab 1947 z Solingen d SPD un au d Arbeiterwohlfahrt (AWO) wider mit ufböue. Anne 1949 het si mit em Karl Schröder d Rychskumferänz vu dr AWO z Solingen mitorganisiert. Ab 1967 isch si in dr Dialäktgruppe „De Hangkgeschmedden“ aktiv gsii, vyl Joor as „Baas“ (Schef) vun ere. Gedicht un Gschichte vun ere sin im Solinger Tageblatt un in vier verschidene Anthologie im Verlag B. Boll vereffetligt wore. Si het si au bim Weschtdytsche Rundfunk (WDR) as Dialäktsprächeri engaschiert. Anne 1983 het si Gruppe Rheinischer Mundartschriftsteller Bergisches Land as Regionalgruppe in dr Gruppe Rheinischer Mundartschriftsteller glaitet. Großi Dail vu ire Sammlig mit Dialäkttäxt, au historische, het si em Stadtarchiv Solingen iberloo. Anne 1991 hän De Hangkgeschmedden dr Kulturbryys vu dr Buurgerstiftig Baden fir d Verdienscht um d Bflääg vum Solinger Dialäkt iberchuu. Im Joor 2012 isch si fir di 65-jeerig Zuegherigkait zue dr SPD geert wore.
Aafangs 2013 isch si as Revisori vu dr AWO zrugdrätte het het zum Dank s „uffig Härz“, s Simbol vu dr AWO iberchuu, wu vu dr Jugedhilf-Wärchstatt as Metallchunschtwärch gstaltet wore isch.
Ir persenli aadraiti Eerige wie Bundesverdienschtchryz oder dr Rhylanddaler het si aliwyl abgläänt ghaa.
Vu 1951 bis 1980 isch d Aenne Franz mit em Chaufmann Ernst Franz ghyroote gsii. Di gmainsam Dochter isch d Schurnalischti Renate Franz. Am 7. April 2023 het d Aenne Franz im Alter vu 99 Johr d Auge fir immer zuegmacht.
Wäärch
Iber vyl Joorzeent dure sin iri Gedicht unter anderem in dr Anthologie vu dr Hangkgeschmedden erschine:
Max Bruch
Dr Max Bruch – mit-em vollstendiga Nama hôt’r Max Christian Friedrich Bruch ghoißa – (* 6. Januar 1838 z Köln, † 2. Oktober 1920 z Berlin) ischt a deitscher Kombonischt gwäa, wo hauptsächlich Opra, Oratoria, Sinfonia, Chorwerk ond Konzert fir Soloinschtrument mit Begleidong vom Orkeschtr gschriiba hôt. Zo sellra Gaddong gheert au sei erschts Violinkonzert en g-Moll, wo-ma heit noh oft em Konzertsaal heera kô. Hin ond wiidr begegnet mr deet au seira Schoddischa Fandasii fir Violine ond Orkeschtr sowia seim Konzertsticke Kol nidrei fir Cello ond Orkeschtr nôch jiidische Melodia, en neierer Zeit au seim weltlicha Oratorium Das Lied von der Glocke nôch-em Friedrich Schiller seira gleichnamiga Dichdong.
Abstammong ond Jugend
Dr Max Bruch kommt am 6. Januar 1838 en Köln uff d Welt. Sei Vadder Auguscht ischt Polezeirat en dera Stadt ond sei Muader Wilhelmine geborena Almenräder Sopranischdin ond Musiklehrere. Dui erkennt s grauße musikalische Talent vo ihrem Jonga ond ferdret-en so guad-se’s kô. Scho em Alder vo elf Jôhr fangt s Mäxle ôô, oigene Sacha zo komboniira. Zwoi Jôhr schbäter kommt en seira Hoimetstadt sei erschta Sinfonii zor Uffihrong. Dui hôt zur Folge, dass’r vo dr Mozart-Stifdong a Stipendium kriagt, wo-nem ermeeglicht, dass’r z Frankfurt am Main ond en Leipzig Musik studiira kô. Seine wichdigschde Lehrer send deet dr Ferdinand Hiller (1811 bis 1885), dr Carl Reinecke (1824 bis 1910) ond dr Ferdinand Breunung (1830 bis 1883).
Ausklang
Wia dr Max Bruch 72 Jôhr alt wuud, lôôt’r sich en Ruhestand vrsetza. Dô drnôch send-em noh zääa Lebensjôhr vrgennt, bis’r am 2. Okdober 1920 seine Auga fir emmer schliaßt. 82 Jôhr alt isch’r wôrra. Uff-em alda St.-Matthäus-Kirchhof z Berlin-Scheeneberg kriagt’r a Ehragrab, wo emmr noh exischdiirt.
Helmi Gasser
D Helmi Gasser isch am 8. Juni 1928 z Luzärn uf d Wält cho und am 13. Dezämber 2015 z Basel gstorbe. Iire Name isch Wilhelmine Gasser, aber me het ere zum Vorname nume «Helmi» gseit. D Gasser isch e Schwiizer Kunsthischtorikerin und Autorin gsi.
D Helmi Gasser het dr Nochlass vom Schwiizer Kunschthischtoriker Heinrich Wölfflin (1864–1945) bearbeitet. Si het es paar Joor uf dr Basler Tänkmolpflääg gschaffet. Iiri Hauptarbet isch es drno gsi, die eltere Hüüser un d Kunschttänkmööler vom Kanton Uri go azluege und z beschrybe. Do drüber het si bi dr GSK es paar Büecher chönne usegää.
Ane 1998 het se dr Kanton Uri zu sinere Eerebürgerin gmacht.
Rote Liste der Grabwespen Baden-Württembergs
Legänd:
Bettina Böhler
D Bettina Böhler (* 24. Juni 1960 z Friburg) isch e ditschi Filmeditori.
Lääwe un Werch
D Bettina Böhler het iri Filmlaufbahn mit niinzee as Kopierwerchspraktikanti un Synchronassischtenti aagfange. Sit 1985 schafft si as Editori zäme mit namhafte ditsche Reschisseur*ne unterschidligschter Couleur wie Christian Petzold, Christoph Schlingensief, Oskar Roehler un Angelina Maccarone. Si het sch iwer 50 Spil-, Dokumentar- un Fernsehfilm gschnitte.
In ire Zämearwet mit verschidene Reschisseur*ne het si de Verzellrhythmus un d Montaschstruktur vu de Berliner Schuel ditli mitbrägt. Vil vu de Werch sin uf de internationale Filmfeschtival vu Cannes, Venedig un Berlin zeigt un uuszeichnet wore.
Senn
E Senn oder Älpler isch e Hirt bzw. e Hirtin, wo mäistens nume im Summer uf ere Alp s Vee vo andere Buure hüetet und deren iiri Milch zu Chääs und vilmol au zu Anke verschafft.
Bettina Böhler
Lääwe un Werch
D Arwete vu de Bettina Böhle sin brägt vum ‚uusichtbare Schnitt‘, wu d Ufmerksamkeit uf d Verzellig un d Atmosphäre lenkt, un de Schnitt selwer in Hintergrund stellt. Bi mehreren Film het si mit em Rescisseur Marcel Gisler zämegschafft.
Im Johr 2007 isch si mit em Bremer Filmbriis fir langjährigi Verdienscht um de europäisch Film uuszeichnet wore. 2012 isch si fir iri Zämearwet mit em Christian Petzold an Barbara fir de Ditsch Filmbriis nominiert wore. 2017 isch d Bettina Böhler fir de Schnitt vum Spilfilm Wild wider fir de ditsch Filmbriis nominiert wore.
Senn
D Alpwirtschaft
Im Hoochgebirg vo de Alpe isch d Sennerei nume wääred de Summermöönet mööglig, mäistens nume vom Juli bis zum Septämber. De Sennereie, wo diefer lige säit mä in dr Schwiz Mäiesäss, wil mä si volmol scho vom Mai aa cha benütze, bevor s Vee im Alpufzuug in die hööchere Regioone cha driibe wärde.
Bettina Böhler
Lääwe un Werch
D Bettina Böhler lebt zäme mit ire Partneri, de Filmmacheri Angelina Maccarone, z Berlin. Si isch unter anderem Dozenti an de Ditsche Film- un Fernsehakademi Berlin (DFFB). D Böhler isch Mitglid vu de Europäische Filmakademi, de Academy of Motion Picture Arts and Sciences un de Akademi vu de Kinscht.
Senn
D Alpwirtschaft
Im äigentlige Sinn bezäichnet mä nume d Hirte, wo d Milch au verarbäite, as Senn oder Sennerin. Wenn nume Jungvee, bzw. Goldvee (also dräägendi Chüe) uf dr Alp si, wie s hüte vor allem in de dütsche und ööstriichische Alpe üüblig isch, reedet mä vom ene Hirt. Dr Senn oder d Sennerin as Ollraunder cha mä uf chliinere Alpe finde - uf gröössere findet en Arbetsdäilig statt und d Milch wird dört vom Chäser verarbäitet.
Bettina Böhler
Literatur
Interview mit de Bettina Böhler un andere Editor*ne iwer Filmmontasch:
Senn
D Alpwirtschaft
Dr Senn oder d Sennerin si mäistens Aagstellti vo dr Gnosseschaft, wo d Bsitzere vo de Bärgwäide isch und si verwaltet und nützt. Iire Loon hängt zum Däil vom Erdraag ab und wird au in Naturalie zaalt: Dr Senn daf e Däil vom Bärgchääs, wo uf dr Alp häärgstellt worde isch, bhalte und sälber verbruuche oder verchaufe.
Öb eender Fraue oder Manne uf de Alpe als Senner oder Sennerin iigsetzt wärde, isch je noch dr Regioon und dr Zit underschiidlig. Noch dr Österreichischen Almerhebung vo 1950 si uf de Alpe dobblet sovili Manne as Fraue beschäftigt worde, im Ganze 18'411. In de Hooche Taure, im Osttirol, Pongau und Lungau isch d Sennerei hingeege vor allem Frauenaarbet gsi.
Im Fürsterzbistum Salzburg het die katholischi Chille d Beschäftigung vo Fraue uf de Alpe 1734 und 1756 strängstens verbote. Wil si s aber nid het chönne duuresetze, het si 1767 beschlosse, ass jungi und leedigi Fraue nüme uf d Alpe uufe döfe. D Buure häi vor em Ufzuug d Mäitli und d Fraue, wo uf d Alp häi welle, dr Gäistlikäit müesse vorstelle und iiri Erlaubnis müesse bechoo, wo as Sennerinne-Wapplig bezäichnet worde isch.
In dr Schwiz isch d Sennerei e dradizionelle Mannebruef. Lang het mä dänggt, ass e Frau uf dr Alp wurd Unglück bringe. Us de lange Summerzite uf dr Alp ooni Fraue si e hufe Saage, Gschichte, Ängst und Vorurdäil entstande, under anderem d Gschicht vom Sennetuntschi, ere Frauefigur us Strau. Die äinsaame Manne häi sich sonigi Figuure bastlet aber die häigen ene, wo si lääbig worde sige, käni Fröide brocht sondern nume Läid und Unglück.
Noch em Zwäite Wältchrieg het s immer weeniger Senne und Sennerinne gee. Im Mallnitzdaal zum Bischbil isch iiri Zaal zwüsche 1950 und 1990 um zwei Drittel zruggange. E hufe Alpe si ufgee worde.
Ooni Hund isch d Aarbet vom Senn braktisch unmööglig und es git hützudags meereri äigeständigi Hunderasse wie dr Bärner Sennehund oder dr Appezäller Sennehund.
Periklymenos (Sohn des Neleus)
De Periklymenos isch i de griechische Mythologi de ältist Soo vom Neleus und vo de Chloris. Er isch ann vo de Argonaute gsii. Er isch vom Herakles töödt woore. Sii Soo isch de Penthilos.
Wo de Herakles d Neleide aagriffe hett, hend d Götter Partai ergriiffe. Uf de Sitte vom Neleus und sinene Söö hett de Hades gchämpft und uf de Stitte vom Herakles d Athene. De Periklymenos hett d Goob ghaa sich z verwandle und im Champf gege de Herakles hett er sich zerscht ine Schlange, denn in e Loi und drufabe in e Biili verwandlet. Im Schluss isch er as Adler i d Luft gfloge und den vomene Pfill vom Herakles töödt wore.
Leukippos (Sohn des Oinomaos)
De Leukippos isch i de griechische Mythologi e Vereerer vo Daphne.