cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ganterschwil
Wirtschaft
Z Gantertschwil gits vil chlini Unternäme, wo Arbeitsplätz büte tüend. S bekanntischt Unterneme isch d Firma Berlinger & Co. AG.
Albestroff
Albestroff (lothrìngisch Alstroff, ditsch Albesdorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Albestroff lijt ìm nordeschtliche Saulnois, rund 18 Kilometer weschtlich vun Sarre-Union uf re Heche zwìsche 217 un 275 m ìwer em Meeresspiejel. Dr Bànn ìsch Deil vum Regionàle Nàtürpàrk Lothringe.
Gschìcht
Albestroff ìsch zem erschte Mol gnannt worre um 1050 àls Albertoff (1145 Auberstroff 1303 Albestorff). S Dorf ìsch 1648 züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert. Ìm Johr 1973 sìn d Gmeine Givrycourt, Munster, Torcheville, Insming un Réning züe Albestroff ingmeindet worre. Munster ìsch ànne 1983 wìder e eigestandigi Gmein worre, Insming ànne 1984, Givrycourt, Torcheville un Réning ànne 1998.
Verwàltung
vun Albestroff ìsch. Albestroff ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Albestroff ghert zem Lorrain.
Region Schwarzwald-Baar-Heuberg
D Region Schwaarzwald-Baar-Haibäärg (dt. Region Schwarzwald-Baar-Heuberg) isch aini vù zwelf Ruumornigs- ùn Blaanigsregione Baade-Wiirdebäärg. Si ùmfasd dr Landchrais Rottwyl, den Schwarzwald-Baar-Chrais und den Landchrais Duttlinge.
Geografyy
Geografisch ùmfasd s Gebied dr eschtlig Rand vùm siidlige Schwaarzwald, d Hoochflächi vù dr Baar ùn mid em Haibäärg dr weschdlig Dail vù dr Schweebische Alb. Im Siide gränzd d Region ùf e baar Kilometer an dr Schwyzer Kanton Schaffuuse.
Yywoonerzaale
D Yywoonerzaale sin Ergebnis us dr Volkszellige (¹) oder amdligi Fùùrdschryybige vùm Statistische Landesamt Baade-Wiirdebäärg (nùme Haubdwoonsiz).
Wirtschaftsferderig Schwarzwald-Baar-Heuberg
D Wirtschaftsförderungsgesellschaft Schwarzwald-Baar-Heuberg mbH isch e Gselschafd, wù as Dreeger d Landchrais Schwarzwald-Baar-Kreis, Rottwyl ùn Duttlinge, dr Regionalverband Schwarzwald-Baar-Heuberg, d Handwärchschamere Konschtanz, d IHK Schwarzwald-Baar-Heuberg, di Große Chraischded Villinge-Schwenninge, Duttlinge, Rottwyl, Donaueschinge ùn Schramberg ùn anderi Schded ùn Gmaine in dr Region Schwaarzwald-Baar-Haibäärg hed.
Edison-Richardson-Effekt
Bi dr Glüeemission (au glüeelektrische Effekt, Edison-Effekt oder Richardson-Effekt) wärde Elektroone us ere ghäizte Glüekathode usgstoosse. D Mindesttämpratuure lige über 900 K und hänge stark vom Material vo dr Kathodeooberflechi ab.
Region Schwarzwald-Baar-Heuberg
Wirtschaftsferderig Schwarzwald-Baar-Heuberg
D Wirtschaftsferderig hed as wichdigschdi Ùfgaab d Verbeserig vù dr wirdschafdlige ùn soziale Ramebedingige, e regional Standortmarketing ùn d Information, d Kooperation ùn d Koordination in allene Beraich vù dr regionale Wirtschaftsferderig.
Edison-Richardson-Effekt
Allgemäins
D Elektroone überwinde dank iirer thermische Energii die charakteristischi Usdrittsarbet vom Metall bzw. vo dr Oxidschicht. Wenn die freije Elektroone nit dur en elektrischs Fäld us dr Umgääbig vo dr Kathode entfärnt wärde, bilde si im Vakuum um d Glüekathode ume e Ruumlaadigswulke und laade Elektroode, wo in dr Nööchi si, dr „Kathode“ gegenüber negativ uf. Dä Effekt cha usgnützt wärde, zum thermischi Energii diräkt in elektrischi umzwandle. Dr Wirkigsgraad vom ene sonige thermionische Generator isch allerdings chlii.
Region Schwarzwald-Baar-Heuberg
Wirtschaftsferderig Schwarzwald-Baar-Heuberg
Die Wirtschaftsferderung basierd ùf drèi Syyle: Bstandsbflääg fir d Zuechùmbfdssicherig, d Imagebflääg fir s Ine- ùn Usemarketing ùn d Uusriichdig ùf nèji Määrd as Attraktivitätssteigerig fir Inveschtore.
Edison-Richardson-Effekt
Allgemäins
Für technischi Aawändige brobiert mä, die nöötigi Tämpratuur vo dr Glüekathode möögligst niidrig z halte, und verwändet dorum Material mit ere chliine Usdrittsarbet. Eso isch mä zur Oxidkathode choo.
Region Schwarzwald-Baar-Heuberg
Wirtschaftsferderig Schwarzwald-Baar-Heuberg
D Wirtschaftsferderig Schwarzwald-Baar-Heuberg hed as Ziil, as sich Region vù anere Regionae abhebd mid ere "Profilierig dùr Differenzierig".
Regionalblaanig
As Dreeger vù dr Regionalblaanig in dr Region isch dr Regionalverband Schwaarzwald-Baar-Haibäärg (dt. Regionalverband Schwarzwald-Baar-Heuberg) zùm 1. Jäner 1973 as Kerperschaft vum effentlige Rächt yygriichded woore. Är isch aine vù zwelf Regionalverbänd z Baade-Wiirdebäärg, zwee vù dääne sin au iber d Landesgränze uuse zueschdändig. D Gschäfdsschdel vùm Regionalverband isch z Villinge-Schwenninge.
Totentanz (Platz)
Dr Dootedanz isch e Blatz im Baasler Vorstedt-Kwardier grad näbe dr Breedigerkiirche, wo hüte dr christkatholische Kiirche ghöört. Uf em Blatz het d Baasler Stadtgärtnerei e Bluemegaarde aapflanzt, won e Gländer drum ume isch. Dr Blatz verbindet dr Bluemeräin uf dr äinte Site mit dr Spidaalstrooss und uf dr andere mit dr Santihannsvorstadt.
S Geburtshuus vom Johann Peter Hebel isch am Dootedanz 2. Früener isch säll Stück Strooss no Däil vo dr Santihannsvorstadt gsi.
Gschicht
Uf em Gländ vom hütige Dootedanz häi im Middelalter d Dominikaner vom Breedigerklooster e Friidhoof gha. Uf dr innere Site vo dr Umfriidigsmuure isch dr berüemt Baasler Dootedanz druf gmoolt gsi. Mit dr Reformazioon isch s Klooster ufghoobe worde, aber si Kiirche isch vorlöifig e Gotteshuus bliibe, das vo dr französischsproochige reformierte Gmäind; denn het mä sä as Laager brucht. Dr ganz Kloosterkomplex isch nodinoo verlotteret. 1805 isch d Friidhoofmuure mit dr Dootedanzdaarstellig abbroche worde, und eso isch dr ehemoolig Laiefriidhoof zum ene offene Blatz worde. E Däil vom Gländ uf e Rhii zue isch brucht worde, zum d Santihannsvorstadt verbräitere und greeder mache, und näbe dr Breedigerkiirche het mä spööter e Verbindig vom Petersgraabe zur Spidaalstrooss baut. Dr Naame vom ehemoolige Bild dört isch im ganze Gländ bliibe.
Maurice Bazin
Dr Maurice Bazin (* 28. Septamber 1893 z’ Demangevelle ìm Département Haute-Saône; † 28. Oktoower 1944 z’ Saint-Ylie ìm Département Jura) ìsch a frànzeescher Politiker gsìì. Ar ìsch vu 1936 bis 1942 Mìtglìed ìn dr Àbgoordnetakàmmer vu dr Drìtta Frànzeescha Repüblik gsìì.
sii Laawa un Kàrriar
Ìn Politik ìsch dr Bazin Mìtglìed vum Demokràtischa Bìndniss gsìì. Ìm Mai 1936 ìsch’r àls Àbgoordnet’r üss Dàtteried gwählt worra. Ìn dr Àbgoordnetakàmmer ìsch’r Mìtglìed ìn dr Fràkzioon „Bìndniss vu da Lìnksrepüblikàner un da unàbhangiga Ràdikàler“ (Alliance des républicains de gauche et des radicaux indépendants) gsìì. Àm 10. Jüüli 1940 hàt’r fìr d’ umfàssenda Vollmàcht vum Philippe Pétain gschtìmmt. Dur a Verordnung ìsch d’ Àmtszitt vu da Àbgoordneta vu dr 16. Legislàtüürperiooda bis àm 31. Mai 1942 verlängert worra.
Ànna 1939 ìsch dr Bazin ìn da Frànzeescha Schtraitkräfta mobil gmàcht worra gsìì. Àn dr Befräijung ìsch’r dur Wìederschtàndskampfer verhàftet worra. Kurz drnooh ìsch’r ìm Àlter vu 51 Joohra ìm Schpìtààl vu Saint-Ylie ìm hìttiga Dàtteried ìm Jura gschtoorwa, ìn unklààra Bedìngunga.
Trobriand-Inseln
D Trobriand-Insle, au Kiriwina Insle, sin e Inselgruppe im Sidoschte vu Neiginea z Melanesie. Bolitisch ghere si zue dr Provinz Milne Bay z Papua-Neiginea.
Geografi
D Inselgruppe umfasstt e Biet vu 440 km². Di greschte Insle sin: D Hauptinsle Kiriwina isch rund 50 km lang und an den meisten Stellen sehr schmal und gewunden. Dr Hauptort Losuia lyt an ere Bucht an dr Weschtkischte.
Gschicht
Dr erscht Europäer, wu zue dr Trobriand-Insle chuu isch, isch dr franzesisch Seefahrer Joseph Bruny d’Entrecasteaux mit em Schiff Espérance anne 1793 gsii. Är het d Inselgruppe no syym Leutnant Denis de Trobriand gnännt.
Bevelkerig
Uf dr Trobriand-Insle läbe rund 20.000 Mänsche. Uf dr Insle wird Kilivila gschwätzt, e auschtronesischi Sproch, wu zue dr Gruppe „Papuan Tip“ ghert.
D Insle isch Dail vum Kula-Ring gsii. Dr polnisch-britisch Anthropolog Bronisław Malinowski het in dr Zyt vum Erschte Wältchrieg (1914 bis 1916 un nomol 1917 bis 1918) Fäldforschig uf dr Trobriand-Insle bedribe un het vor allem dr Kula untersuecht, aber au andri Aschpäkt vu dr Kultur wie magischi Vorstellige oder s Sexualläbe vu dr Trobriander.
Totentanz
Mit Dootedanz (frz. Danse Macabre, hoochdütsch Totentanz) cha gmäint si
Fußball-Weltmeisterschaft 1970
Spiilort
D Spiil vu dr Wältmaischterschaft sin in fimf Stadie in fimf mexikanische Stedt uusdrait wore:
Qualifikation
Die 16 Mannschafte hän si fir d WM WM 1970 qualifiziert:
Hieronymus Frobenius
Dr Hieronymus Froben, au Hieronymus Frobenius odr Jeronimus Frobenius (* 6. Auguscht 1501 z Basel; † 13. Merz 1563 ebd.), isch ä wichdige Basler Buechdrucker und Verleger gsi.
Läbe
Churz bevor er am 6. Auguscht 1501 z Basel uf d Wält cho isch, isch d Schdadt dr Schwiizer Eidgenosseschaft as Schdadtort biidrätte. Dorum brichtet d Basler Chronik uf dr Siite 136, er siig "der erste Eidgenoss gewesen, so zu Basel geboren" und siig mit "Trommen und Pfeiffen zum Tauff getragen worden". Er het sich 1515 an dr Universidet iigschriibe. Won er z Louvain uf Bsuech gsi isch, isch er em Erasmus vo Rotterdam si Schüeler und Diener gsi. Er isch früeh ins Gschäft vo siim Vater, em Johann Froben, iidrätte - scho 1520 si die erschde zwei Wärk under siim Name druckt worde, eins drvo im Erasmus si Paraphrases in Epistolas ad Corinthios et Galatas. Öbbe zu dere Ziit isch er mit siim Fründ Niklaus Bischoff noch Chur gange und beidi hai vom bäbschtlige Legat Antonio Pucci dr Magister Artium Titel übercho. 1526 isch er z Italie gsi uf dr Suechi noch Manuskript. Noch em Dod vo siim Vaters an dr Pescht im Johr 1527 het er die berüehmti Offizin Froben gleitet, vo 1528 bis 1531 zsämme mit siim Schtiefvater, em Johann Herwagen, wo zum Bischbil dr Canon von Avicenna druckt het, und vo 1529 bis 1563 mit siim Schwoger, em Niklaus Bischoff. 1531 het er s Huus Zum Luft kauft. Wie si Vater het au dr Hieronymus än ängi fründschaftligi Beziehung mit em Erasmus vo Rotterdam gha, wo bi ihm z Gascht gsi isch und am 12. Juli 1536 in siim Huus gschdorben isch.
Fußball-Weltmeisterschaft 1970
Spiilplan Finalrundi
1 Sieg nach Verlängerung
Hieronymus Frobenius
Läbe
1530 het dr Hieronymus Frobenius im Georgius Agricola si Bermannus, sive de re metallica dialogus druckt und die naturwüssenschaftligi Enzyklopädii vom Plinius em Ältere in zwei Bänd, so wie si Vater fümf Johr vorhär vil Erfolg gha het mit der Plinius-Uusgob vom Erasmus vo Rotterdam. Dr Hans Holbein dr Jünger het au für ihn siini Büecher illuschdriert. Dr Frobenius het 1535 non ä Plinius-Uusgob vom Prager Philologen Sigismund Gelenius verleit. Er het die latiinischi Vulgata (1538) uusege, d Wärk vom Erasmus und zahlriichi antiki latiinischei und griechischi Wärke vo Chilleväter und au vo wältlige Autore. Im Johr 1556 het er poschtum im Agricola si De Re Metallica uf Latiinisch uusege und s Johr druf uf Dütsch under em Titel Vom Bergkwerck, wo für meh as es Johrhundert s Schdandartwärk für Mineralogii und Bärgbau gsi isch.
As Drucker isch dr Hieronymus Frobenius Mitgliid vo der Basler Safre-Zumft gsi. Er isch am 13. Merz 1563 z Basel gschdorbe.
Familie
Dr Hieronymus Froben isch ä Sohn vom Buechdrucker Johann Froben, em Begründer vo der schwiizerische Verleger- und Beamtefamilie Froben. Er het sich am 7. Januar 1524 mit dr Anna Lachner, dr Schwöschder vo siiner Schdiefmueter, verhürotet und 1544 mit dr Anna Brand (1520-1591), erä Schwöschter vom bekannte Rächts-Brofesser und Gsandte Bernhardus Brandus z Basel und Dochter vom Bürgermeischter Joder Brand (1488-1558). Siini Söhn dr Ambrosius (1537–1602) und dr Aurelius (1539–1587) si au in siini Offizin iidrätte und si siini Nochfolger worde.
Gerard Dou
Dr Gerard Dou, au Gerard Douw oder Gerrit Dou, (* 7. April 1613 z Leiden; begraabe am 9. Februar 1675 z Leiden) isch e niiderländische Mooler us em Barock gsi. Wäge siner Liideschaft für minuziöösi Detäi und siner volländete Technik gältet er as dr Gründer vo dr Leidener Fiinmoolerei, wo wit bis ins 18. Joorhundert iine pflägt worde isch.
Lääbe
Dr Iifluss vom Rembrandt isch am Aafang grooss gsi. Dr Dou het vo iim vo däm sine Eltere Bortreit gmoolt. Vo 1640 aa si usgezäichneti Schanerbilder vom Dou bekannt, won er in chliinem Format gmoolt het. Die Szeene schbiile sich mäistens in dunkle und änge Rüüm ab.
Dr Gerard Dou het e Hufe Schüeler und Noochfolger ghaa. Dr bedütendst und dröist isch dr Frans van Mieris gsi.
D Wärk hüte
Öbbe 200 Wärke vom Dou si bekannt. Die wichdigste Arbäite befinde sich hüte im Rijksmuseum Amsterdam, im Louvre z Bariis und in dr National Gallery z London. Au d Gemäldegalerie Alte Meister het mee as e Dotzed vo sine Gmäld, drunder z. B. s Trompe-l'œil Stilllääbe mit Lüüchter.
Au uf em Kunstmärt si d Wärk vom Dou ghandlet worde. 2001 isch s Mäisterwärk Dr Zaanarzt bi Van Ham Kunstauktionen z Köln zum Ufruef choo. Die Holzdaafele, wo 38,8 × 26,6 cm grooss isch, isch 1900 im Amsterdamer Stedelijk Museum usgstellt worde und 1923 vom Berliner Kunsthändler Paul Cassirer verstäigeret worde. Vo 1929 aa isch s Gmäld in ere middelrhiinische Brivaatsammlig gsi. Bim Van Ham isch Dr Zaanarzt 2001 für 5,7 Millioone DM verchauft worde und isch noch em Handelsblatt vom 3. Juli 2001, s düürste dütsche Aukzioonsbild gsi. Hüte befindet sich das Wärk im Kimbell Art Museum z Texas.
Sarzeau
Sarzeau (bretonisch Sarzhav) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Sarzeau lyt am Atlantik un em Golf vu Morbihan, 14 km vu Vannes un 51 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 0 m un 42 m iber Normalnull. Nochbergmaine sin Saint-Gildas-de-Rhuys im Weschte, Saint-Armel im Nordoschte un Tour-du-parc im Sidoschte. Im Norde gränzt d Gmai an dr Golf vu Morbihan un im Side an dr Atlantik.
Gschicht
Sarzeau isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1260 as Sarzeau.
Verwaltig
vu Sarzeau isch. Sarzeau ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Sarzeau ghert zum Bretonisch. Im Lauf vum 20. Johrhundert het au im Kanton Sarzeau langsam e Sprochwächsel vum Bretonisch zum Franzesisch stattgfunde, zerscht zwische 1900 un 1930 z Arzon, z Saint-Gildas-de-Rhuys un in dr Stadt Sarzeau, zwische dr beede Wältchrieg an dr Stade vum Golf un zwische 1940 un 1970 an dr Sidoschtkischte. Hite git s im Kanton nume no in dr Derfer Penvins, Banastère un Suscinio im Biet vu dr Gmai Sarzeau elteri Lyt, wu no Bretonisch schwätze.
Am 20. Dezämber 2006 het d Gmai d Charta Ya d’ar brezhoneg verabschidet. E zwoosprochigi Schuel git s scho syter dr 1990er Johr. Anne 2007 sin 4,7% vu dr Schueler in dr Gmai in zwoosprochige Klasse unterrichtet wore.
Nicolaus Episcopius
Dr Nicolaus Episcopius, mit dütschem Name dr Niklaus Bischoff (1501-1564), isch ä Buechdrucker in dr Schdadt Basel gsi.
D Humanischde
Im Niklaus Bischoff siis Schdudium isch zwar nume churz gsi, aber offesichdlig vo hocher Qualidät, denn er het mit bedütende Humanischde über glehrti Sujet korreschbondiert, wie mit em Erasmus vo Rotterdam, em Beatus Rhenanus, em Viglius Zuichemus, em Vadianus odr em Joachim Camerarius. Er isch ä bsundrigs guete Fründ vom Erasmus gsi und het en no churz vor däm siim Dod chönne go bsueche, wo nume no wenig Lüt das hai döfe. Er isch zsämme mit em Hieronymus Froben im Erasmus si Teschtamäntvollschdrecker gsi und het au ä chliini Erbschaft gmacht.
Magnerius
Dr Magnerius isch i dr Middi vom zähte Joorhundert Bischof vo Lausanne gsi.
Er wird i de historische Kwelle vo anne 947 bis 968 es baar Mol gnamset.
Anne 947 isch er Bischof vo Lausanne worde. Er het schynts anne 862 a dr Chileversamlig z Rom deilgnoo. Im Joor 968 het dr Papscht Johannes dr Drizäht em Magnerius gschriben er sell dr Apt Maiolus vom Chlooschter Cluny uf sinere Reis früntlech empfoo.
Theudebald (Alamanne)
D Theudebald au Theutbald (* ?; † 746?) isch e alamannischa Herzog vun 709 bis 744 gsi. Er isch dr Sohn vum Gotfrid un d Brueder vum Lantfrid gsi.
Nochm Tod vum Herzog Gotfrids 709 het dr Theudebald zomme mit sinem Brueder Lantfrid s Omt vum alamannische Herzog ybernumme. Beidi Brüeder sin in ihrem Omt dr fränkische Husmeier in ere erbitterte Findschaft gegeiber gstonde.
Dr Kloschterbischof Pirmin het 724 unterm Schutz vum Husmeier Karl Martell s Kloschter Reichenau zmittsen im alamannische Herzogtum grindet. Des isch vum Lantfrid un vum Theudebald als Provokation ufgfasst worre. Dr Theudebald het 727 dr Abt Pirmin vertribä, ob odium Karoli (us Hass gegä d Karl). Un 732 au dr Nochfolger Abt Heddo usm Kloschter Reichenau. 730 het dr Karl Martell ä Feldzug gege d Herzög Theudebald un Lantfrid gfiehrt. Dr Lantfrid isch no im selbe Johr gstorbe un d Theudebald het dodruf s alleinig Herzogomt ibernumme. 742 het sich dr Theudebald zomme mit dr Vaskonen, dr Bajuwaren un dr Sachsen im Elsass gege d Husmeier Karlmann un Pippin III. erhobe. 743 hen dr Theudebald un dr Bajuwarenherzog Odilo e Niderlag om Lech gege beidi Husmeier erlitte. Noch m erneyti Ufstand gege dr Pippin im Johr 744 isch dr Herzog Theudebald vum Pippin bsigt un us Omt un Würdi gworfe worre.
Zen
Dr Zen-Buddhismus oder Zen isch e Ströömig oder Linie im Mahayana-Buddhismus, wo in China vom 5. Joorhundert noch dr Zitewändi aa entstande und wääsentlig vom Daoismus beiiflusst worde isch. Dr chinesischi Naame Chan stammt vom Sanskritwort Dhyana (ध्यान), wo as Chan’na   in s Chinesische überdräit worde isch. Frei übersetzt bedütet Dhyana so vil wie „Zuestand vo dr meditative Versänkig“, was uf s grundlegende Charakteristikum vo dere buddhistische Ströömig aanewiist. Si wird dorum mänggisch au as Meditazioons-Buddhismus bezäichnet.
Dr Chan-Buddhismus isch in Südostasie vo Mönch verbräitet worde und es isch e koreanischi (Seon, korean. 선) und e vietnamesischi (Thiền) Dradizioon entstande.
Vom 12. Joorhundert aa isch Chan au uf Japan cho und het dört as Zen e nöiji Usbräägig überchoo. Die isch in dr Nöizit in dr Weste choo und dört nöi interpretiert worde. D Begriff wo zum Zen ghööre und in Öiropa und de USA brucht wärde, stamme mäistens us em Japanische. Aber au koreanischi, vietnamesischi und chinesischi Schuele si sit churzem im westlige Kulturkräis iiflussriich.
D Leer
Es wird vilmol gsäit, ass Zen „nüt“ wurd biete: käi Leer, käi Ghäimnis, käini Antworte. Im ene Kōan (公案) säit dr Zen-Mäister Ikkyū Sōjun (一休宗純) zu äim, wo am verzwiifle gsi isch:
Es bedütet, ass mä s Lääbe mit allem wo mit em chunnt, söll lääbe. Dr unmittelbari Zuegang zu däm, wo am äifachste vo allem isch, isch für e Mesnch as e Wääse vo Verstand aber versperrt – es gseet us, wie wenn d Stimm vo de Gedanke, wo nie ruejig isch, iin mit hartnäckige Ideä und urdäilende Vorstellige wurd blockiere. Wil jeede an dr Illusion vom ene Iich chlääbe blibt, entstoot immer wider nöis Liide (Dukkha). Zen cha das Durenander lööse, und zletscht cha mä sogar ässe, wemm mä hungrig isch und schloofe, wemm mä müed isch. Zen isch nüt Bsundrigs. Es het käi Ziil.
D Zen-Mäister verzelle iire Schüeler gärn, ass Zen „nüt“ wurd biete, und eso wäi si iine d Illusion nee, ass Zen Wüsse wurd vermiddle, wo mä chönn leere, oder ass es öbbis „Nützligs“ sig. Uf ere andere Ebeni wird hingeege au s Gegedäil behauptet: Zen bieti s „ganze Universum“, wil s d Drennig vo dr Innewält und dr Ussewält wurd ufheebe, und dorum „alles“ din sig.
Dufourspitze
D Dufourschpitze isch de höchschti Gipfel vo de Schwiiz mit ere Höchi vo 4'634 Meter ü.M.
Lag
De Gipfel ghört zum Monte-Rosa-Massiv, wo zu de Walliser Alpe ghört. Er isch an de Gränze zwüsche de Schwiiz und Italie gläge, aber anderscht wi meischt üeblich, isch d Gränze nöd uf em Gipfel, sondern öppe 160 Meter öschtlich dervo.
Name
De Gipfel het früehner Gornerhorn gheisse. De Name het er vo de Walser übercho. Sit em 1863 heisst er uf Bschluss vom domolige Bundesrot nach em erschte Schwiizer General, em Guillaume-Henri Dufour. De Dufour isch de Herusgäber vo de erschte exakte Schwiizer Charte gsi (lueg au: Dufourkarte).
Erschtbestiigig
S erschti Mol isch d Dufourschpitze am 1. August 1855 vo n ere änglische Seilschaft bestige worde. De Johannes und de Matthäus Zumtaugwald, beidi vo Zermatt, und de Ulrich Lauener vo Luterbrunne, hei als Bärgführer de Ängländer unter de Leitig vom Charles Hudson de Weg zeiget. Zu de änglische Seilschaft hei neberm Hudson au de John Birkbeck, de Edward J.W. Stephenson, de Christopher Smyth und sin Brüeder, de James G. Smyth, ghört.
Ambrosius Frobenius
Dr Ambrosius Froben (1537-1595), au latinisiert Frobenius, isch ä Buechdrucker und Verleger us dr berüehmte Basler Druckerfamilie Froben gsi.
Läbe
Dr Ambrosius Froben isch 1537 as Sohn vom Basler Buechdrucker und Verleger Hieronymus Froben und dr Anna Froben, geb. Lachner, z Basel uf d Wält cho.
Er het zsämme mit siim jüngere Brueder Aurelius d Froben Offizin wiitergfüehrt. im Johr 1557 isch er in d Safrezumft ufgnoh worde, zwei Johr vor em Aurelius. Berüehmt isch er worde mit em Druck vom hebräische Talmud. 1578 het er mit em Simon Jud zu Gembs ä Verdrag abgschlosse, ass er innerhalb vo drei Johr 1100 Kopie vom Talmud wurd mache, wien en 1547 dr Marco Antonio Giustiniani z Venedig druckt het, usser dä Schdelle, wo noch emä Beschluss vom Konzil vo Trient mit dr chrischdlige Religion unveriibar siige. Dr Kaiser Rudolf II. het s z erscht aber doch underem Druck vom Kardinal Santoro verbote, und denn zäh Johr spöter einewäg erlaubt. Dr Froben het au anderi jüdischi Wärk veröffentligt, z. B. latinischi Übersetzige vo Teggscht vom Nachmanides und vom Maimonides oder d Concordantiae Bibliorum Hebraeorum in 1581.
1586 het dr Ambrosius d Offizin siim Bueb, em Hieronymus, und siim Schwiigerson, em Jonathan Meyer (1557-1588), überlo und sich us em Gschäft zruggzooge. Im Johr 1587, wo em Ambrosius si Brueder und Partner, dr Aurelius, gschdorben isch, isch der Name Froben zum letschde Mol im Frankfurter Mässkatalog gschdande.
Dr Ambrosius Froben isch 1595 z Basel gschdorbe.
Familie
Er isch mit dr Salome Rudin (1539-1610) verhürotet gsi und si hai zwölf Chinder gha, drunder dr Bernhard (1560-1588) wo mit dr Maria Magdalena Jakob verhürotet gsi isch aber chinderlos gschdorben isch, dr Hieronymus (1563-1611), wo für dr Herzog vo Würtemberg gschafft het und ledig bliiben isch, d Hanna (1565-1588) mit em Jonathan Meyer (1557-1588) verhürotet, d Margarethe (1565-1601) mit em Johannes Bauhoff, dr Johann Jakob (1571-1610) wo Wullewäber worden isch und d Verena Eichmann ghürotet het und dr Friedrich, ä Posamenter.
Pazifikspiele
D Pazifikspiil (ängl.: Pacific Games, bis 2007 South Pacific Games) sin Sportwettkampfveraastaltige, wu regelmäßig im sidpazifische Ruum stattfinde. Si sin uf Vorschlag vum fidschianische Bolitiker Sahu Khan yygfiert un zum erschte Mol anne 1963 z Suva (Fidschi) uusdrait wore.
E große Aadail am Erfolg vu dr Spiil het dr erscht Director of Organisation, F.J. Coyne, ghaa.
D Pacific Games wäre vum Pacific Games Council organisiert, wu sich zämmesetzt us em Exekutiv-Komitee, dr Fachuusschiss un dr nationale fir d Pacific Games zueständige Sportverbänd, wu in dr Pacific Games Association organisiertsin, zmaischt di Nationale Olympische Komitee, zem Dail aber au Sonderverbänd fir di pazifische Spiil, wu s, wie z Mikronesie, kai aigeni NOK git.
Dr Ablauf isch seli stark an dää vu dr Olympische Spiil aaglähnt (Ereffnigszeremony, Fahne, Yyzug vu dr Athlete...)
Oberbalm
Baum (amtlech Oberbalm) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärn-Mittuland im Kanton Bärn, Schwyz.
Pazifikspiele
D Merewai Turukawa Vesikula, e Chugelstoßeri vu Fidschi, isch di erscht Gwinneri vun ere Goldmedallie bi dr South Pacific Games gsi. In insgsamt 60 Entschaidige het Fidschi 34 mol Gold gwunne. Anne 2007 het s Fueßballturnier vu dr South Pacific Games as erschti Rundi vum OFC Nation Cup 2008 dient.
Oberbalm
Geografi
Baum ligt zwüsche Schwarzwasser und Scherlibach. D Gmeindsflächi bsteit us 74,6 % langwirtschaftlecher Flächi, 21 % Waud u 4,5 % Sidligsflächi.
Pazifikspiele
Di letschte South Pacific Games hän anne 2007 uf Samoa stattgfunde. No dr Abschlussveraastaltig am 8. Septämber 2007 isch dr Name vu dr Spiil gänderet in Pacific Games. Die negschte Pacific Games wären anne 2015 z Port Moresby, Papua-Neiginea veraastaltet. Dodermit soll dr 40. Johresdag vu dr Unabhängigkait vu Papua-Neiginea gwirdigt wäre.
Oberbalm
Gschicht
Baum isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1228 aus Balmes. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Bärn ghört.
Pazifikspiele
Ebige Medalliespiegel
Bishär sin bi 13 Pazifikspiil syt 1963 6396 Medallie vergee wore. 24 Natione hän doderby chenne Medallie erringe. D mit Abstand erfolgrychscht Mannschaft isch di neikaledonisch, wu insgsamt 1636 Medallie het chenne gwinne, dodervu 655 Goldmedallie.
Oberbalm
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 4,3 % gläge.
Pazifikspiele
Ebige Medalliespiegel
D Blatzierige sin no dr Aazahl vu dr gwunnene Goldmedallie sortiert, gfolgt vu dr Aazahl vu dr Silber- un Bronzemedallie. Wyse zwai oder meh Länder en idäntischi Medalliebilanz uf, wäre si alphabetisch noch em Staatsname gnännt.
Oberbalm
Religion
87,9 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 4,3 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Gmeindspresidänt vo Baum isch dr Rudolf Anken (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,1 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 835 Ywohner 98,9 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,1 % Französisch u 0,1 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Baum ghört zum Hochalemannisch.
Sauzon
Sauzon (bretonisch Saozon) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Rüfenach
Rüfenach isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Brugg im Schwiizer Kanton Aargau.
Sauzon
Geografi
Sauzon lyt uf dr Insle Belle-Île-en-Mer, 47 km vu Vannes un 43 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 0 m un 58 m iber Normalnull.
Rüfenach
Geographii
S Dorf liegt am nördleche Fuess vom Bruggerbärg. Zwüsche Rüfenach und Hinderrei lauft der Reinerbach dure, wo bi Viligen id Aare mündet.
Sauzon
Gschicht
Im 11. Johrhundert hän Benediktiner do ne Chloschter grindet, d Bfarrei isch 1078 grindet wore.
Anne 1674 isch Sauzon vu dr Niderländer eroberet wore, 1761 vu dr Brite. Zue Ehre vum Chenig Louis-Philippe isch d Gmai anne 1841 in Port Phillip umgnännt wore, 1894/95 het si wider ihre urspringlige Name iberchuu.
Rüfenach
Geographii
De Gmeindsbann het e Flächi vo 417 Hektare, dodervo sind 170 Hektare Wald und 48 Hektare überbaut. Di höchschti Stell isch uf 522 Meter, di tüfschti uf 325 Meter.
Sauzon
Verwaltig
vu Sauzon isch. Sauzon ghert zum Kommunalverband.
Rüfenach
Gschicht
S erschti Mol list me der Ortsname Rufinach in ere Urkund us em Johr 1227.
Sauzon
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Sauzon ghert zum Bretonisch.
Rüfenach
Gschicht
Im Mittelalter isch Rüfenach im Bsitz vo de Habsburger gsi und het zum Gricht Bözberg ghört. Derte hei d Habsburger di höchi Grichtsbarkeit gha. Ab em 1348 hei d Bsitzer vom Gricht immer mol wider gwächslet, wil s verpfändet worde-n-isch. Ab em 1377 het s Dorf dann zu de Herrschaft Schänkebärg ghört.
Im Johr 1460 hei d Bärner d Herrschaft Schänkebärg, eroberet. D Reformation isch, wi überall z Bärn, im 1528i iigführt worde. Im 1566i isch de Grichtsbezirk Bözberg teilt worde und Rüfenach het sini Grichtsfäll ab do z Stilli verhandlet.
Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt u-n-hei di Helvetisch Republik usgruefe. Rüfenach ghört sither zum Kanton Aargau. Im 1898 isch d Gmeind Rei en Teil vo de Gmeind Rüfenach worde.
August Corrodi
Dr August Corrodi (* 27. Febber 1826 z Züri; † 15. Aügüscht 1885 z Züri) isch e Schwizer Dichter, e Moler un e Zeichnelehrer gsii. Am meischte bekannt isch er dur sini Ibersetzige vu Liäder vum Robert Burns wore.
Dr August Corrodi ase jung
Dr August Corrodi isch am 27. Febber 1826 z Züri uf d Wält kumme. Si Vatter isch dr Theolog Wilhelm Corrodi gsii, wu as Seelsorger in dr Pfarrfilial Üütike am Üetlibärg gwirkt het. Si Mueter, d Henriette geborini Rahn, e Pfarrersdochter vu Windisch, isch e Verehreri vum Johann Peter Hebel gsii un het e alemannischi Verzellig in Hexameter hinterloo: «E Bruutgschau im Pfarrhuus Windisch» Friili isch si scho gstorbe, wu dr Auguscht afange ei Johr alt gsii isch. Aber wart numme, s stellt sich speter rüs, dr Bue drittet emol in diä gliche Dappete wiä sii Mueter. Bal noch ihrem Doot sin s Corrodis uf Töss bi Winterthur zoge un derte het dr 29-jährig Wittmann Wilhelm anne 1828 d Marianne Schulthess ghirate, d Dochter vum e bekannte Zürcher Chorherr. D Marianne het dr Auguscht in däm Dorf bi Winterthur ufzoge. Si hän im e ehmolige Nonnekloschter gwohnt, wu, wiä dr Literaturwisseschaftler Rudolf Hunziker schribt, scho mit sinere Architektür un Üsstattig in däm Bue si Phantasii agregt het. Z Winterthur isch er in d Primarschuel un uf s Gymnasium gange, wu aber numme viär Johrgäng gha het. Wäge däm het er anne 1842 miäße uf Züri uf d Kantonschuel ziägle.
Z Züri het er dr Friedrich Staub un dr Ludwig Tobler, wu speter s Schwizerisch Idiotikon grindet hän, as Glassekamrad gha. Friili isch dr Auguscht ke guete Schiäler gsii, dr het anne 45 s Abitür grad eso gschafft. Dr Hunziger sait aber, ass im Corrodi si Dagebuech druf schliäße losst, ass dä unglicklig Schiäler e ungwehlig rich Inneläbe un e grossi Rifi in psychische Froge gha het. Dr het ab em vierzäte Läbensjohr aü scho dichtet un zeichnet.
Studium un Wändig zu dr Kunscht
Si Studium het dr Auguscht z Züri un z Basel agfange, dr het – in dr Familiädradition – wotte oder sotte Theolog wäre, het sich drno aber meh im Kunschtstudium zuezoge gfiählt. Schliäßlig het er d Theologii ganz gheie lo un het an dr Münchner Akademii viär Johr (bis 1851) Kunscht gstüdiärt. Drno het er vu Töss üs un zwische duri z Sanggalle versuecht, berueflig Fueß z fasse. Dr isch jetze as Moler viiri drätte un het an kantonale un Schwizerische Üsstellige mitgmacht. Sini Skizze un Elbilder hän scho Beachtig gfunde. Aber e Sicherheit het er erscht bikumme, wun er 1862 z Winterthur zum Zeichnelehrer an hechere Schuele gwehlt wore isch. Des het zue nem basst; dr isch gärn mit dr Jugend umgange; des zeigt si Dichtig, aber aü si Wärk «Landschaftliche Vorlagen für Sekundar- und höhere Bürgerschulen».
Dr Corrodi Auguscht as Dichter
Am meischte het im Corrodi si Härz aber fir s Dichte gschlage. Vorbilder sin dr Jean Paul un dr Joseph von Eichendorff gsii, zwe Romantiker, un si erscht Gedichtbiächli, wun er anne 1853 rüsbrocht het, isch im Eichedorff gwidmet gsii:
Mit däm Gedichtsbiächli het er aü Aerkännig in dr Kinschtlergsellschaft vu Winterthur gfunde, wu Müssikante, Komponischte un anderi verdrätte gsii sin. Zitewiis isch er Vorstandsmitgliid un Ehremitgliid vu vum «Kunstverein Winterthur» gsii un het viil fir-e gleischtet, zum Biispiil d kinschtlerisch Üsgstaltig vu Verastaltige. Dr het aü Beziähige zum Müssikläbe z Sanggalle gha; bim Kunschtvereim Sangalle isch er Konservator wore.
In dr 50er Johr vum 19. Johrhundert het dä Dichter un dr Moler viilmol dr Wald vu dr Heimet zum Thema gha, si beschts Wärk üs däre Zit heißt «Waldleben». Mit Verzellige un Märli het er sich bsunders aü an Kinder gwändet un mehreri Kinderbiächer (mit eigene Zeichnige) rüsbrocht. Dr Bärner Literatürhischtoriker Otto von Greyerz het gschriibe:
E andere Schwärpunkt vum Corrodi sin sini Reisebricht gsii, do het er unter anderem fir s Journal «Alpina» gschriibe. So het er anne 1856 e langi Reis ins Tessin gmacht, het derte aber no Wuche un Monet Heimweh bikumme un gschriibe (uf hochditsch):
Im Corrodi si alemannischs Schaffe
Ass dr Corrodi Auguscht alemannisch (im Zürcher Landdialäkt) schribt, nimmt ein nit wunder, wä mer e hert sage:
Fahscht eim dSinne und sHerz. Mit heimliche Mächte Hebscht ein immer am Bändel wie dMuetter sChind am e Schnupftuech. Gaht män use i dWält, was gischt eim mit na bim Abschiid? Heiwehsame streuscht eim is Herz e heimlichi Hampfle.
Im Corrodi si Liäbi zu sinere Muetersproch wird ditlig in ere Red, wun er eini vu sinene Figüre in sinene Dialäkt-Idylle halte losst. E junge Dokter, wu üs dr Främdi heimkunnt, sait:
Ass do eweng standartsprochlige Iifluss drin isch (z. B. «dem Zürcher» anstatt «em Zürcher»), minderet dr Wärt vu däm Bekänntnis üs em 19. Johrhundert küüm.
Mit dr Dialäktidylle «De Herr Profässer», «De Herr Vikari» un «De Herr Dokter», wu zwische 1856 un 1860 entstande sin, heb sich dr Corrodi si eigene poetische Stil gschaffe, so schribt dr Rudolf Hunziger. Dr wiist druf ani, ass im Corrodi si «mitunter in urchigen Wendungen und halb vergessenen Ausdrücken schwelgende Sprache erquickende Frische atmet».
Im Corrodi Auguscht sini Idylle hän vu iberal här Lob bikumme; dr groß Jakob Grimm het dr «Profässer» gläse un im Corrodi drno gschriibe: «Wissen Sie, was ich glaube und Ihnen gerade unter die Augen sagen will? Die Schweiz hat keinen besseren Dichter als Sie.» Dr Hunziger wändet do ii, ass des iberdriibe isch, wel sällemols des Lob im Gottfried Keller ghert het, aber dr git zue, ass im Corrodi sini Dialäktidylle zu dr Kleiod vu dr Schwizer vaterländische Literatür ghere.
Im Corrodi sini Burns-Liäder
E glichi dichterischi Hechi her dr Corrodi nommol erreicht, wun er im schottische Dichter Robert Burns sini Liäder ins Züüritütsch ibersetzt het. Des Biächli mit 103 Sitte isch 1870 z Winterthur erschiine. Titel: ''Robert Burns: Lieder. Ins Schweizerdeutsche übertragen von August Corrodi.''
D notwändige Sprochänntnis im Änglische het er in sinere Studiäzit z Minche erworbe un aü speter no üsboije.
Des Biächli hets zu sinere Zit zun ere große Beliäbtheit brocht, numme im Gottfried Keller het ebis dra nit gschmeckt, dr het iber dr Corrodi gsait, dr diäg behaüpte, ass dr schottisch Dichter numme im Zürcher Landdialäkt gniäßbar seig.
D Burnsliäder vum Corrodi sin aü in dr moderne Zit no ufglegt wore, so z Züri 1971 un 98 – beidi Üsgabe sin vergriffe. S het aü Vertonige gä, so vum Friedrich Niggli. Anne 1940 sin z Basel Vertonige vum Hans Steingruber erschiine; des Biächli im Verlag Bücherfreunde mit eme Vorwort vum Albert Rösler het gheiße: «Vor alter Ziit – Lieder Robert Burns».
Dr Robert Burns het bim Corrodi scho lang e Stei im Brätt gha.
Dr Hermann Burte het im Corrodi sini Burnsliäder üsfiährlig bsproche. Fir e bsunders glungini Ibersetzig haltet er «Wer böpperlet a der Chammer a?»
– O, wha is it but Findlay? Then gae yere gate, ye’se nae be here ! – Indeed, maun I, quo’ Findlay. What mak ye sae like a thief? – O come and see, quo’ Findlay. Before the morn ye’ll work mischief – Indeed will I, quo’ Findlay.||Wer böpperlet a der Chammer a? – Nu ich bis, seit de Heiri. Se pack di hei! Was witt du da? – Nu öppis! seit de Heiri. De schliichscht ja, wie wennd gstole hettscht! – Chumm lueg nu! seit de Heiri. De machscht na Stämpeneie zletscht! – Cha scho sy, seit de Heiri. – Let me in, quo’ Findlay; – Ye’ll keep me waukin wi’ your din – Indeed will I, quo’ Findlay. In my bower if ye should stay? – Let me stay, quo’ Findlay; I fear ye'll bide till break o’ day – Indeed will I, quo’ Findlay.||Und lies i di is Chämmerli – O las mi! seit de Heiri Se wärs dänn mit mim Schlaf verbi. – Natürli! seit de Heiri. Und wärischt i mim Chämmerli – O wär i! seit de Heiri Se wettscht, bis’s taget, bi mer sy. – Bis’s taget, seit de Heiri. – I’ll remain, quo’ Findlay; I dread ye’ll ken the gate again; – Indeed will I, quo’ Findlay. What may pass within this bower – Let it pass, quo’ Findlay; Ye maun conceal till your last hour – Indeed will I, quo’ Findlay.||Und wettischt die Nacht bi mer sy – Di ganz Nacht, seit de Heiri Se fürch i, chämischt wider gli. – Gli wider, seit de Heiri. Was gscheh mag dänn im Chämmerli – Las gscheh nu! seit de Heiri Das rat i der, das bhalt für di! – Verstaht si! seit de Heiri.
No dr Burns-Liäder – si Bschäftigig mit em Burns isch iber drei Johrzehnt gange, vu ca. 1845 bis mindschtens 1875 – het dr Corrodi aü no «She Stoops to Conquer» vum Goldsmith «i’s Schwizertütsch übereglupft und zwäg gattiget».
Sini spetere Dialäkt-Wärk
Ab 1869 het dr Corrodi Auguscht mit em «Dramatischen Verein Zürich» Beziähige gha un ab 1871 bis 1891 sin z Züri alli Johr Dialäktluschtspiil vun em ufgfiährt wore. Si «Herr », wun er zun ere Kummedi umgschriibe het, isch ellei anne 1871 fimpf Mol gspiilt wore. (E Luschtspiil vun em, «Wie d’Waaret würkt», isch erscht anne 1978 vum Fritz Klopfstein in s Bärndütsch iberdrait wore .) Sini Dialäktsticker üs däre Zit han ke diäfe Ghalt gha, meint dr Hunziger, mueß aber e «Virtuosität in der Handhabung des Idioms, eine gewisse Frische des Dialogs, die oft treffsichere Situationskomik» zuegä. Bim wennig gritische Publikum hebe diä Dialäktsticker aber bis ins 20. Johrhundert nii änewäg e große Erfolg gha. As doch wider guet glunge nimmt dr Hunziger üs :
Dr Corrodi zwische Natüür, Familiä un Bolitik
Wäge sinere unsichere Beruefsstellig het er lang ke Familiä kenne grinde; si Verlobig mit der Caroline Wolff, e badischi Offiziärsdochter vu Karlsrueh, wun er heiß gliäbt het, isch anne 57 no elf Johr wider ufglest wore. Anne 1863 het er d Maria Haggenmacher üs em Lindegarte ghirate un zwee Buebe mit ere bikumme, si isch aber anne 77 scho gstorbe. Si zweiti Fraü isch d Zürcheri Louise Gysi gsii, diä het em e Dochter uf d Wält brocht. Mit sinem Iidritt ins «Philisterium» – so druckt sich dr Hunziger üs un meint wohl Sicherheit un Familiäläbe – isch sinere Poesii viil vu ihrenem Bode un vu sinere Berächtigik verlore gange; noch sinene Dialäktidylle (1856) un Burnsliäder (1870) het er ke verglichbari Hechi meh erreicht. Dr Hunziger meint aü, ass si Romantik nimmi in d Zit basst het: Töss isch induschrialisiärt wore, dr Corrodi mueß zuegä: «Die Welt ist ein Bahnhof geworden und unser Leben ein Hasten nach dem Bahnhof.» Uf dr andere Sitte het aü d demokratisch Bewegig in dr Mittli vu dr 1860er Johr «mit brutaler Gewalt» iigsetzt un «die Wogen der politischen Leidenschaften» sin hoch un wild dur s Land brüüst – im Corrodi si Stil isch do eweng üs dr Modi kumme; abasse het er sich nit kenne oder welle.
Im Friähjohr 1881 het dr Corrodi Güscht üs Gsundheitsgrind dr Schueldiänscht miäße ufgä un isch uf Züri zoge. Am 15. Aügüscht 1885 isch er z Züri gstorbe. Dr Rudolf Hunziger, wu nit mit Gritik spart, drittet mit Entschiideheit drfir ii, ass mer im Corrodi si Adänke bewahrt. (Lueg unte Orginalzitat).
Orginalzitat
Dr Rudolf Hunziger schribt iber dr Auguscht Corrodi «Edelste Heimatkunst hat er uns geschenkt; ist es da nicht Pflicht, auch unsererseits dafür zu sorgen, dass diese taufrischen Denkmäler einer reinen Künstlerseele, dies Klein aber Mein eines beschaulichen Poeten- und Malergemütes nicht vom sengenden Hauche eines Geschlechtes hinweggefegt wird, das alles besser wissen will, und dem rückwärts zu schauen so oft eine Sünde am heiligen Geiste des Fortschrittes bedeutet? Denn jedem von uns, der seiner Väter gern gedenkt, der sich dagegen wehrt, völlig von der Gegenwart verschlungen zu werden, kommt wieder und wieder die Sehnsucht zu Gast, aus dem wirren Alltag in das still gehütete, unschuldvolle Land der Jugend zu entfliehen, der Phantasie jene Gefilde zu erschliessen, die von allem Erdenjammer unberührt sind. August Corrodi besitzt einen Zauberschlüssel, der diese Pforte öffnet, er gehört zu den Auserwählten, die uns auf köstliche Augenblicke eine Stätte des Ausruhens und der beglückenden Sammlung zu bereiten vermögen.»
Fundamentalismus
Dr Fundamentalismus (vo latiinisch fundamentum ‚Underbau‘, ‚Grund‘, ‚Fundamänt‘) isch en Überzügig oder soziali Bewegig, wo aanimmt, ass iiri Interpretazioon von ere inhaltlige Grundlaag (eme Fundamänt) die äinzig woori isch. Dr Fundamentalismus wird dur e stark polarisierti Usleegig von ere Letschtbegründig umgsetzt.
Im witere Sinn stellt sich dr Fundamentalismus gege d Modärne und forderet, ass mä zu de Wurzle von ere bestimmte Religion oder Ideologii wurd zruggoo, und brobiert die Forderig wenn nöötig mit radikale und zum Däil intolerante Middel duurezsetze.
Dr Vorwurf vom Fundamentalismus wird au uf soziali oder politischi Grubbe bezooge, wo mä von ene mit Rächt oder mit Unrächt säit, ass si iiri ideologischi Orientierig as absolut richdig gseen und um die gsellschaftligi Vormacht wurde kämpfe.
In dr Alldaagssprooch verstoot mä under Fundamentalismus vilmol ooni Underschiid z mache konservativi religiöösi Grubbe, gwaltdäätigi Mitgliider vo gwüsse Volksgrubbe, wo mee oder weniger religiös motiviert si, oder Terrorischte. Daas macht dr Begriff chly unklar und eender broblematisch.
Politisch bsundrigi Brisanz häi in de letschte Joor dr christlig Fundamentalismus in de Veräinigte Staate aagnoo, wo mit dr Teebardei d Politik vo dr Republikanische Bardei in groossem Maass beiiflusst, und dr islamisch Fundamentalismus, wo sich in de mäiste islamische Staate usbräitet het und mit spektakulääre Aaschleeg im Weste dört wot für en Abbau vo de demokratische Volksrächt sorge und d Intoleranz förderet.
Lewis Carroll
Dr Lewis Carroll (* 27. Januar 1832 z Daresbury im County Cheshire; † 14. Januar 1898 z Guildford im County Surrey; äigentlig Charles Lutwidge Dodgson) isch e britische Schriftsteller us em viktorianische Zitalter, Fotigraaf, Mathematiker und Diakon gsi.
Er isch dr Autor vo de berüemte Chinderbüecher Alice im Wunderland, Alice hinter den Spiegeln (oder Alice im Spiegelland) und The Hunting of the Snark. Dangg sine Wortspiil, Logik und Fantasii het er witi Lääserkräise chönne fessle. Sini Wärk wärde as sogenannti Nonsense-Litratuur bezäichnet. Si si bis hüte bopulär bliibe und häi nit nume d Chinderlitratuur, sondern au Schriftsteller wie dr James Joyce, d Surrealiste wie dr André Breton und dr Mooler und Bildhauer Max Ernst oder dr KOgnizionswüsseschaftler Douglas R. Hofstadter beiiflusst. Dr Carroll isch au as Fotigraaf bekannt und het scho vo dr Middi vom 19. Joorhundert aa Fotigrafii as Kunst bedriibe.
Wärk (Uswaal)
Mathematischi Wärk
Fresnel-Linse
E Fresnel-Linse [] oder genauer e Fresnelschi Stuefelinse isch en optischi Linse, wo um 1822 vom franzöösische Füsiker Augustin Jean Fresnel erfunde und ursprünglig für Lüüchtdürm brucht worden isch. Wäge iirem Baubrinzip wärde s Gwicht und s Volume vo groosse Linse chliiner, was bsundrigs bi Linse mit churzer Brennwiti e groosse Underschiid macht, wil Linse mit dr normale Form seer dick und schweer si.
Ufbau
S Volume vo dr Fresnel-Linse wird chliiner, wil d Linse in ringförmigi Beriich iidäilt wird. In jedem vo dene Beriich wird vo usse gege inne d Dicki verchliineret, sodass d Linse e Räije vo ringförmige Stuefe überchunnt. Wil s Liecht nume an dr Oberflechi vo dr Linse broche wird, isch dr Brächigswinkel nit vo dr Dicki abhängig, sondern nume vom Winkel zwüsche de bäide Oberflechene. D Linse wird dünner und het die gliichi Brennwiti, aber d Kwaliteet vo dr Abbildig wird wäge dr Stuefestruktur schlächter.
Im Wääsentlige underschäidet mä zwäi Bauformen vo Fresnel-Linsen: Schiinwärferlinse und Gürtellinse. Schiinwärferlinse si rotazioonssümmetrisch zur optische Aggse. Si bündlet s Liecht in äi Richdig. E Gürtellinse isch e Hoolzylinder, und d Liechtkwelle befindet sich in däm sim Middelpunkt. S Liecht wird in ere Ebeni sänkrächt zur Zylinderaggse bündlet.
Autismus
Autismus (vun àltgriachisch autós, ‚salbscht‘) ìsch a tiafgriifenda Äntwìcklungsschteerung, wo-n-ìm Àllgmaina vor’m drìtta Laawesjoohr ufftrìtt. ’S kààt sìch ìn ainem odd’r mehrera vu da folgenda Beraich zaiga:
D’ betroffena Persoona bezaichnet maa-n-àls Autista odd’r àls autistisch. Waga-n-ìhra Iischrankunga brüücha vìela autistischa Litt —manckmol laaweslàng— Hìlf un Unterschtìtzung. Autismus ìsch unàbhangig vu dr Ìnteliganzäntwìcklung; jedoch gheert Ìnteliganzmìnderung züa da hiiffiga züasatzliga-n-Iischrankunga. Trotz da umfàngriicha Forschungsààschtraagunga-n-ìsch kää àllgmain ànärkànnta-n-Ärkläärung vu da Ursàcha vun autistischa Schteerunga.
Ìm friahjera Klàssifikàzioonssychtääm ICD-10 hàt maa zwìscha verschìedena Forma vum Autismus unterschìeda (z. B. friajkìndliger Autismus, atypischer Autismus un Asperger-Syndroom). Ìm DSM-5 un ìn dr ICD-11 (wo maa sitter 2022 bnutzt) wara kää Subtypa mehr ärwäähnt; grädd wìrd’s numma vu’ma àllgmaina Autismus-Schpäktrum-Schteerung (ASS; anglisch autism spectrum disorder, kurz ASD). Dia Änderung hàt ma gmàcht, wial d’ Wìssaschàftler ìmmer äfter saaga, àss a klààra-n-Àbgranzung vu Subtypa (noch) nìt meeglig ìsch —schtàttdässa sott maa vu’ma fliassenda-n-Ìwwergàng zwìscha „mìlda“ un „schtärkera“-Autismusforma reeda.
Chézard-Saint-Martin
Chézard-Saint-Martin (frankoprovenzalisch ) isch es Dorf, und es isch früener e bolitischi Gmai vom Kanton Nöueburg gsi.
Geografi
Chézard-Saint-Martin umfasst d Derfer Grand Chézard, Petit Chézard un Saint-Martin  am Fueß vum Mont d'Amin.
D Nochbergmaine vu Chézard-Saint-Martin sin früener gsii: Cernier, Engollon, Savagnier un Dombresson im Kanton Neuenburg sowie Sonvilier un Renan im Kanton Bärn.
Gschicht
Saint-Martin isch zum erschte Mol gnännt wore anne 998 as Sancto Martino, Petit-Chézard anne 1143 as Esser un Grand-Chézard anne 1285 as Chesas.
Syt 1648 isch Nöueburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon I. abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöueburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöueburg blibe.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 1,4 Prozänt gläge.
Religion
78 Prozänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 3,7 Prozänt sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,0 %, CVP 7,2 %, FDP 34,9 %, Grüeni 14,6 %, PdA 0,4 %, SP 15,8 %, SVP 16,6 %.
Wirtschaft
Chézard und Saint-Martin sin früener Puuredörfer gsi. Sid em 19. Joorhundert het’s dört au chly Uhreinduschtry.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 1601 Yywohner 94,5 Prozänt Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,7 Prozänt Dytsch, 0,5 % Italienisch un 1,3 Prozänt anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Adlikon
Adlikon isch de Name vo däne Ortschafte im Kanton Züri, Schwiz:
Region Moesa
Dezua ghörend s Misox und s Calancatal. D Region isch identisch mit em Bezirk Moesa, wo bis Endi 2015 bestanda hät. D Krais Calanca und Roveredo sind uf da 31. Dezember 2015 ufglöst worda, da Krais Misox het’s no bis zum 31. Dezember 2017 für überkommunali Ufgoba ggä.
Iitailig
Zur Region Moesa ghörend folgendi Gmainda: Stand: 1. Januar 2017