cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tropen
D Droope (vo ) si noch ere gängige Definizioon d Regioone zwüsche de Wändikräis, also zwüsche 23,5° nördligi und 23,5 südligi Bräiti um en Ekwator. Es git au anderi Definizioone, wo sich zum Bispil noch em Luftdruck oder em jöörlige Durchschnitt vo dr Tämpratuur richde.
D Droope mache öbbe 40% vo dr Ooberflechi vo dr Ärde us und 36% vom drochene Land. Im Joor 2014 häi 40% vo dr Menschhäit in de Droope gläbt und vorussichtlig wärde s 2050 50 Brozänt si.
Allgemäins
In de innere Droope nooch bim Ekwator isch s Klima mäistens immerfüecht droopisch. Dr durchschnittlig Rääge bro Joor lit bi 2000 mm, und am mäiste räägnets wenn d Sunne am höggste stoot (Zeniträäge). Es git käni usbrägti Drochezite. In de üssere Droope räägnets im groosse Ganze weeniger und d Winter si droche, was in de Randdroope an dr Gränze zur subdroopische Klimazoone am sterkste usbrägt isch. Bi usbrägte Rääge- und Drochezite git s zwüschen e d Übergangszite.
Noch ere früejere Iidäilig vo dr Ärde in füüsischi Klimazoone, wo immer no gängig isch, si d Droope die häissiste Klimazoone uf dr Ärde mit Durchschnittstämpratuure vo 25 bis 27 °C. Je nochdäm, wie füecht s Droopegebiet isch, cha mä s in fümf Wegtazioonszoone iidäile, wo vom droopische Räägewald bis zur Wüesti göön.
D Laag und Abgränzig
D Droope si:
As Gränze zu de Subdroope het dr Wladimir Peter Köppen d 18 °C-Isotherme verwändet, dr Alexander Supan und dr Alfred Philippson d 20 °C-Isotherme vom cheltiste Moonet. Die Abgränzige bezien sich aber nume uf die planaar-kolliine Warmdroope, wo nid seer hooch bis maximal 1500 m über em Meeresspiegel ligge. Die andere tüpische Klimaäigeschafte vo de Droope gälte aber au für d Gebiet, wo hööcher glääge si. Wil d Tämpratuur mit dr Hööchi abnimmt, reedet mä vo dr montaane Hööchistuefe aa in droopische Gebirg, wenn d 18- oder 20 °C-Isotherme underschritte wird, vo Chaltdroope.
Letztbegründung
E Letschtbegründig isch in dr Filosofii und Wüsseschaftstheorii, wenn d Gältigsaasprüch in Bezug uf Wooret und Gwüsshäit uf letschti, sicheri Grundlaage zrugggfüert wärde.
Tropen
D Laag und Abgränzig
As Usser- oder Ekdroope wärde d Gebiet bezäichnet, wo nit in de Droope lige.
Letztbegründung
S Konzept von ere „letschte“ Begründig chunnt scho bim Platon und bim Aristoteles vor und isch im Lauf vo dr Gschicht vo dr Filosofii immer wider undersuecht worde. Wichdigi elteri Aasetz, zum em Dänke e sicheri Grundlaag z verschaffe, findet mä bim Anselm vo Canterbury, Descartes, Karl Leonhard Reinhold, bim Dütsche Idealismus (Fichte, Schelling, Hegel) und bim Jakob Friedrich Fries.
Tropen
D Wegetazioonszoone in de Droope
In de Droope git s verschidnigi Wegetazioonszoone. Die hänge ab vo dr Zit, wo d Pflanze gnueg Wasser zum waggse häi. Mä underschäidet noch dr Zaal vo de ariide und Humiide Möönet:
Letztbegründung
Au dr Filosoof Husserl schliesst sich dere Aasicht in „Wissenschaft aus absoluter Begründung“ aa. As Letschtbegründigstheoretiker gälte hüte näben em Hugo Dingler bsundrigs dr Karl-Otto Apel, dr Vittorio Hösle, dr Wolfgang Kuhlmann und dr Harald Holz.
Bsundrigs d Verdräter vom Kritische Razionalismus kritisiere d Idee vo dr Letschtbegründig.
Tropen
D Wegetazioonszoone in de Droope
Mä underschäidet die immerfüechte Droope nooch bim Ekwator vo de wäggselfüechte zu de Wändekräis aane bzw. de drochene Droope, wo sich in underschiidlige Ökozoone vo de droopische Wälder über die verschiidene Sawannatüpe bis zu de droopische Halbwüeste und Wüeste zäige.
In de immerfüechte Droope, wo sich mit de Usnaame Ostafrika und de Ande überall am Ekwator befinde, bilde sich dropischi Räägewälder. Tüpisch für die wäggselfüechte Droope, wo d Droche- und d Räägezit d Jooreszite bilde, si Sawanne, Drochewälder und Monsuunwälder um die droopische Räägewälder ume, aber au s Füechtgebiet vom Pantanal in Südamerika befindet sich in deere Zoone. Die drochene Droope si Wüeste- und Halbwüestigebiet, wo s Joor duure gliich warm si.
D Nutzig vom Land in de Droope isch je noch dr Vegetazioonszoone, wo voorherscht, seer underschiidlig. Wil in de droopische Gebiet d Bevölkerig am sterkste waggst, spiilt si e wichdigi Rolle.
Wädder und Klima
S Wädder am Ekwator isch vor allem dur die interdroopischi Konwergänzzoone brägt. Reegelmäässigi Fenomeen si dr Summer- und dr Wintermonsuun. Charakteristisch si au d Passaatwind. As Extremwädderfenomeen chönne intensiivi Räägestürm, Gwidder und droopischi Wirbelstürm vorchoo.
Chestenberg
De Chästebärg isch en Hügelzug im Schwiizer Kanton Aargau. Er isch vo Wald bewachse und ghört zum Kettenjura. De Chäschtebärg isch öppe drei Kilometern lang und verlauft in Wescht-Oscht-Richtig mit Usläufer Richtig Norde. Di höchschti Schtell ligt uf ere Höchi vo. Am Fuess vom Chäschtebärg liget d Dörfer Brunegg, Möriken, Wildegg, Holderbank, Lupfig und Birr. Im Süde vom Chäschtebärg ligt s Bünztal, im Weschte s Aaretal und im Oschte s Birrfäld. Im Norden goht de Chäschtebärg in de Schärzbärg über. An dem sim Fuess liget Schinznach-Bad und Schärz
De Chäschtebärg het zum ursprüngliche Herrschaftsgebiet vo de Habsburger ghört, zum Eigeamt. Um s Eigeamt z sichere sind an de Flanke vom Chästebärg zwei Burge entschtande, wo schpöter zu Schlösser umbauet worde sind. Im Weschte isch es Schloss Wildegg, im Oschte Schloss Brunegg.
Dillingen an der Donau
Dillinga (amtlich Dillingen an der Donau) ischt e Stadt em Landkroes Dillinga z Bayern.
Geografi
Dillinga leit am Nordufer vo dr Donau em Donauriad.
Vo dr Gmarkong send 64,7% Landwirtschaftsfleche, 14,5% Wald, 16,0% Sidlongsfleche ond 4,8% sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Dillinga gheret d Stadtdoel Donaualtheim, Fristingen, Hausen, Kicklingen, Schretzheim ond Stein-heim an der Donau ond d Weiler ond Hef Emmausheim, Fristinger Mühle, Kicklingermühle, Nordfelderhof, Riedschreinerhof, Rollerhof, Schwaighof ond Theresienhof.
Gschicht
Dillinga ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 973.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 6,1 % gleäge.
Verwaltong
Dillinga ghert zua koene Verwaltongsgmoeschaft.
Dr Oberbirgermoeschter vo Dillinga ischt dr Frank Kunz.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Dillinga ghert zom Schwäbisch.
Nachmanides
Nachmanides (* 1194 z Girona, † 1270 in Palästina) isch dr latinisiert Name vom Rabbi Mosche ben Nachman, won ä jüdische Glehrte, Rabbi, Arzt, Philosoph und Dichter us Katalonie gsi isch. Mänggisch het er au dr Biname Gerundi noch siner Heimatschdadt. Dr Name Rabbi Moses ben Nachman wird hüfig abkürzt as Ramban. Uf Katalanisch het er Bonastruc ça Porta gheisse.
Läbe
Dr Nachmanides schdammt von erä jüdische Glehrtefamilie. Er het die jüdische Schrifte schdudiert, aber au Medizin und Philosophii und isch eini vo de iiflussriichschte geistlige und politische Persönlichkeite under de Jude z Katalonie worde
Er isch wäge siner Glehrsamkeit sehr agseh gsi bi de chrischdlige Herrscher, aber dr Jakob I. vo Aragón het em einewäag 1263 befoole am ne öffentlige Schtritgschbröch gege dr Judechrischt Pablo Christiani mitzmache, dr Disputation vo Barcelona. Dr Nachmanides het d Dispuation zwar gwunne und het vom König riichi Gschänk übercho, aber d Dominikaner, wo drbii gsi si, hai en beschuldigt, ass er dr chrischtlig Glaube beleidigt haig. Wo dr Babscht Clemens IV. sich iigmischd het, het dr Nachmanides Katalonie müesse verlo.
1267 het sich dr Nachmanides im Heilige Land niiderglo und brobiert, die jüdische Gmeinde nach de Zerschdörige, wo d Chrüzzüg und d Tataren-Invasione agrichtet hai, widr neu ufzbaue. Synagoge si baut worde und vili jüdischi Siidler hai sich z Akko, Jerusalem und Haifa niiderglo.
Dr Nachmanides isch im Johr 1270 gschdorbe. Es isch möglig, ass sis Grab uf em Bärg Karmel z Haifa liit.
Belagerung von Straßburg
D Belaagerig vo Stroossburg isch en Episode im Dütsch-Franzöösische Chrieg 1870/71 gsi. Si isch mit dr Kapitulazion vo dr franzöösische Festig am 28. Septämber 1870 z Änd gange.
Hindergrund
Noch dr Schlacht bi Wörth het dr Chronbrinz Friedrich vo Pröisse em pröissische General August von Werder befoole noch Süde gege Stroossburg vorzrücke. Zu dere Zit isch Stroossburg (näbe dr Festig Metz) as die sterksti franzöösischi Festig bzw. as äini vo de Stedt, wo am sterkste verdäidigt worde si, iigschetzt worde. Dr Festig isch wäge iirer Laag und dr relativ schwache Bsatzig äigetlig kä Broblem gsi für die dütschen Operazione, wo witer im Norde stattgfunde häi. Si isch hauptsächli aagriffe worde, wil die Dütsche Aaspruch uf die alti Riichsstadt erhoobe häi und wil si Unrueje in dr Region häi welle verhindere.
D Belaagerig
Im Werder si Armee het us 40'000 Soldate us Württebärg und Bade bestande. D Franzoose under em Jean-Jacques Uhrich si zerst 7000 Maa stark gsi, häi aber schliesslig e Sterki vo 23'000 Maa ghaa. Am 12. August häi die Dütsche d Stadt iigschlosse, und häi am 23. August d Stadt sälber afo bombardiere und schweeri Schääde verursacht, under anderem am historische Stroossburger Münster. Wo dr Werder gsee het, ass dr Uhrich nit will kapituliere, häi si mit em Bombardiere ufghöört und afo die franzöösische Stellige rund um d Stadt eroobere. Am 11. Septämber isch e Schwizer Delegazion uf Stroossburg cho, zum Chinder, Fraue, Alti und Chranki z ewakuiere. D Schwizer häi de Iiwooner au vo dr franzöösische Niiderlaag in dr Schlacht bi Sedan brichdet und d Hoffnig, ass Versterkig wurd cho, isch verschwunde. Druf isch au in Stroossburg d Republik usgrüeft worde. Dr Uhrich het aber immer nonig welle kapituliere, erst am 28. Septämber het er sich ergää.
D Folge
Mit em Fall vo Stroossburg het dr Werder si Armee chönne iisetze, zum s Elsass z eroobere und Operazione im südöstlige Frankriich uszfüere. Under anderem häi d Drubbe as Däil vom nöie XIV. Armeekorps am 3. Novämber 1870 mit dr Belaagerig vo Belfort aagfange.
Oberbipp
Oberbipp isch en Iiwohnergmeind im Verwautigschreis Oberaargou im Kanton Bärn, Schwyz.
27. Februar
Dr '''27. Februar''' isch dr 58. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 307 (in Schaltjohr 308) Däg bis zum Änd vum Johr.
Oberbipp
Gschicht
Oberbipp isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 968 aus Pippa, 1327 Obern Bipp. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Wange ghört.
Religion
70,8 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 13,9 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 14,0 %, CVP 1,9 %, EVP 3,6 %, FDP 12,0 %, GLP 4,5 %, GP 3,4 %, SP 13,9 %, SVP 39,1 %, Suschtigi 7,6 %.
Gmeindspresidänt vo Oberbipp isch dr Thomas Beer (Stang 2020).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,7 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 1407 Ywohner 91,9 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,5 % Französisch u 1,1 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Oberbipp ghört zum Hochalemannisch.
Mann im Mond
De Maa im Moo isch e verbraititi Bezaichnig vode Flecke womer ufem Moo gsiet.
d Ursach
Well die verschidnige Arte vom Gstai ufem Moo s Suneliecht unterschidlich starch reflektieret, gsiet de Moo gflegget uus, wa scho immer d Fantasii vode Mensche agregt het. Die ainte gsient e Gsicht, anderi e Manndli oder au e Tier, wien en Haas oder e Chrokedil.
Vorde Ruumfaart isch natürli vill spekuliert worde, so het mer globt, as die dunkle Stele Meer siget. Da isch au de Grund wiso mer dene Mare sait.
s Gsicht
S Gsicht vom Moo erschint ser oft i Signetli vo Kalender, wo d Faase vom Moo aagend. Und wenn chlini Chind lernet Schribe, mönds hunderttuusig mol immer s gliiche Fersli alose: Punkt, Punkt, Komma, Strich, fertig ist das Mondgesicht. So hett den d Chinderbuechautorin Gerda Maria Seidl e Buech gschribe mitem Titel Das Mondgesicht, wo den uf Japanisch (Marion-no-otsukisama), Sloweenisch (Luncek), Holändisch (Het maanportret), Finisch (Paperikuu) und Dänisch (Måneansigtet) übersetzt worden isch. Der Chinderliedermacher Roland Zoss het es Yschlaflied gschriebe: Lila-Lula, der Maa im Mond.
de Holzfrefler
De englischi Dichter Chaucer (14. Joorhundert) verzellt, as uf de Bruscht vode Lady Cynthia (de Moo) e Maa gmolet sai, wonen gstolne Dornbusch ufem Rugge trägi. Au z Holland trait het manntjen in de maan en gstolne Dornbusch ofem Rugge.
Die ganzi Gschicht vo dem Holzfrefler het de Appizeller Titus Tobler ufgschribe: ''An arma Ma het alawil am Sonnti Holz ufglesa. Do hed-em der lieb Gott d’Wahl gloh, öb er lieber wött i der Sonn verbrenna oder im Mo verfrüra (inn kalta Mo ihi, oder i d’Höll abi). Do will-er lieber inn Mo ihi. Dromm sied-ma no ietz an Ma im Mo inna, wenns Wedel ist. Er hed a Püscheli uffem Rogga.''
De alemanischi Dichter Johann Peter Hebel het us dem Thema Versli gschmidet.
Z Ägypte aber isches e Frau, nämli d Tochter vom Holzsammler (bint el-ḥaṭṭāb).
Wasserwese
I de Edda, e Buech wo die nordischi Mythologii behandlet, werd vom Moo gsait, as zwai Chind, de Bil und d Hjúki, e Bueb und e Maitli im Moo ine sind, wo de Moogott Mani uufgnoo het. Si träget de Wasserchübel Sägr und d Stange Simul. D Schwede gsiend no hüt zwai Lüt miteme Chübel und ere Stange im Moo.
Uf de Nordsee insle Sylt isch es e Riis, wo im Moo ine isch, un de bückt sich bi Fluet, aber bi Ebbe goter ufrecht.
Anderi Bilder
En Beduinestamm i de Wüesti vo Syrie maint dagege, ass de Moo und d Sune en forchtbare Ehekrach gha heget und si sich gegesittig en Aug uskratzt hebit. Und jedesmol wenn de Moo zu sinere Frau haichunt, werd er vo Angst ganz dünn, got er wider eweg, ninnt er wider zue.
Weblink
J.P. Hebel: Mann im Mond
Etichonen
D Etichone si en elsässischs Herzogsgschlächt gsi. Iire Naame chunnt vom Herzog Eticho, wo in dr Middi vom 7. Joorhundert äine vo de erste bekannte Herzög vom Elsass gsi isch und wo mit em d Herzogswürde erblig worde isch. S Gschlächt het in dr Gschicht vom Elsass im früeje Middelalter e wichdigi Rolle gspiilt.
Die äinzelne Linie in dr Genealogii vo de Etichone wärde bezäichnet as
D Etichone si im 13. Joorhundert usgstorbe, wo bäidi Söön vom Groof Albert II. im Joor 1202 bim ene Durnier z Andain umchoo si.
Litratuur
Für d Liutfride und d Eberhard:
Schloss Gurtweil
S Gurtwyler Schloss lyt im Unterè Schlüèchtdal z Gurtwyl, èm Stadtdeil vo dè Chraisschtadt Waldshuèt-Düèngè im baddè-württèbärgischè Landchrais Waldshuèt.
Probschtei vom Kloschter St. Bläsy
S isch èn großè, schlichtè Kaschtèbau, wo übber drei Etagè gòt un a dè Endè mit Staffelgybel vosää isch. Dè Vorgängerbau isch ab 1646 Probschtei vom Kloschter St. Bläsy gsi. Diè ehemòligi Burg, wo mit Wassergräbbè umgää gsi isch, isch am 13. Mai 1660 abbèbrènnt. Innerhalb vo vyr Johr isch durch s Kloschter St. Bläsy diè hütig Aalaag widder uffbaut worrè, wo hüt no stòt. Anno 1720–1747 sin no Um- un Uusbautè durrègfüürt worrè, u. a. è Orangery (hütigi Schlosskapèllè), Obscht- un Bluèmègärtè un è großi Schüèr. D Innèyrichtung isch prunkvoll gsi, i sèllèrè Zit isch vomuètlich au diè schöne Renaissancechuscht baut worrè. Stuckarbètè sin ebbèfalls erhaaltè blibbè, wo vom Franz Joseph Vogel stammèd.
Im Johr 1697 isch als erschtè Probscht Martin Steinegg erwäänt worrè. I dè Johr 1732 bis 1749 isch dè Pater Stanislaus Wülberz Probscht z Gurtwyl gsi. Au d Pröbscht un Patres Trudpert Neugart, Franz Kreutter, Ignatius Gumpp, Joseph Lukas Meyer un Columban Reble hèn dört gwohnt.
Napoleonischi Chrièg
Nõch dè Uffhebung vom Kloschter St. Bläsy isch s Schloss vokauft worrè, dennõch isch es au als Lazarett bedribbè worrè. A dè Umfassungsmuèr stòt hüt è Denkmõl a diè dört Gschtorbenè. Znägscht isch es è Gruppè vo 250 krankè Soldatè uss èm Regimènt vom Fürscht Colloredo-Mansfeld gsi. Nõchdèm s sich ummè gschprochè hèt, dass i dè Probschtei è Lazarètt ygrichtet worrè isch, hèt mò uss dè witérè Umgebung kranki Soldatè dört hèrrè brocht. S sin vor allem Soldatè vo dè Öschterrychischè Truppè gsi, wo a Tǜphus gschtorbè sin. S söllèd nõch Uffzeichnungè vom Joseph Lukas Meyer i dè Johr zwǜschè 1813 un 1814 öppè 3000 Maa gsi sy. Im Dorf Gurtwyl sin witteri 250 Personè durch Aasteckung gschtorbè.
Kinderheim St. Elisabeth
Anno 1822 hèt dé Baddische Staat s Schloss a dè Longin Gantert vokauft, dèm sin Sohn s bis 1846 ghaa hèt. Im Johr 1857 isch es uff Initiativè vom Pfarrer Hermann Kessler un mit Hǜlf vo Spender kauft un è »Rettungsaaschtalt für gfôrdeti un vowòrlosti Maitli« als Kloschter Mariä vom Syg gründet worrè.
Am 3. Dezembèr 1857 hèt er Schwôschterè vo Ottmersheim uss dè Gmeinschaft ''Schwôschterè vom Koschtbarè Bluèt vo üserm Heiland im Hl. Sakrament für d Sühne un Aabetung'' vo Steinerbärg für Gurtwyl gwǜnnè chönnè. Sèlli Gmeinschaft isch zrugg gangè uff d Gründung durch d Maria de Mattias un uff dè Wunsch vom Gaspare del Bufalo.
Anno 1867 isch è Huushaltungschuèl dezuè chò. Wo sich denn 1869 abzeichnèt hèt, dass es Kloschter zuègmacht wörd, hèt mò z Amerika è Neugründung blaant, sèllèwäg hèn 1873 49 Schwôschtèrè d Heimèt volõ. Insgsamt sinn denn füüf Nidderlassungè wältwit gründet worrè. Asè z: Ruma (Illinois), Banjaluka, Kloschter St. Elisabeth z Guètèbärg bzw. Schaan z Lièchtèschtei, Wichita, un z O´Fallon. È baar Schwôschtèrè sin einèwäg vor Ort blibbè un hèn ohne Ordenskleid bis 1894 witter gmacht. Am 1. Mai 1897 isch s “Armèkinderheim Rygel-Gurtwyl” durch d Kirchèbehörde uffgmacht worrè. Sit 1928 hèt s »Erzbischöfliches Kinderheim St. Elisabeth« gheissè. Hüt isch es s Woonheim vo dè Caritas-Wärchschtatt St. Ulrich. Sit 1980 leitèd d Gengèbacher Franziskanerinnè s Woonheim.
D Schlosskapèllè isch am 23. Juli 1664 durch dè Weybischof Sigismund vo Konschtanz gweyt worrè, dinnè stòt èn Altar vom Johann Chrischtoph Feinlein.
Industrielle Revolution
Als Industrielli Revolution wird die tiefgriifendi und duurhafti Umgschtaltig vo de wirtschaftlige und soziale Verheltnis, de Arbetsbedingige und Läbensumständ bezeichnet, wo vom spoote 18. Johrhundert aa und versterkt im 19. Johrhundert zum Übergang vo dr Agrar- zur Industriigsellschaft gfüehrt het. Das isch zerscht z Ängland passiert, schpöter in ganz Europa und in de USA, sit em spoote 19. Johrhundert au z Japan und in andere Deil vo Asie. Die wichtigschte Gsellschaftsklasse, wo an dere Umwälzig bedeiligt gsi si, si die kapitalistische Undernähmer und die lohnabhängige Proletarier gsi. Die hai Inträsse gha, wo sich zum Deil diametral gegenüber gstande si.
Die Industrielli Revolution het zun ere stark beschleunigte Entwicklig vo dr Technologii und de Wissenschafte gfüehrt: D Dampfmaschine hett e gwaltigi Zuenahm vo der Produktivität in der Güeterproduktion zur Folg gha, wo vili handwärklechi Tätigkeite vo vorher nümm konkurränzfähig gsii si drmit. Dä Prozäss isch deshalb von ere neuartige Zuespitzig vo de soziale Missständ begleitet gsi. Die soziali Lag isch au dur die starki Bevölkerigszuenahm verschlimmeret worde: Dr Pauperismus het sich zum Deil vom Land in d Schtädt verlageret, ohni dass dört gnüegend Wohnige vorhande gsi wäre; und in de neue Fabrike, wo d Arbetschreft bruucht hai, het sich es Lohnarbeiter-Proletariat konzentriert. Dodrus het sich as e gsellschaftspolitischs Kärnproblem, die Soziali Froog ergee, verbunde mit Arbeiterunruehe und Bemüehige vo Sozialreformer, die akuti Not z lindere und deren ihri Ursache z bekämpfe. Dr bekanntischt Protagonischt vo dere Sozialkritik isch dr Karl Marx gsi, wo sogar der Meinig gsii isch, es bruch e Revolution, en Uufstand vo der Arbeiterschaft, um die soziale Missständ nachhaltig z überwinde. Dr drus entschtandnig Kommunismus hett sech bis ins 20. Jahrhundert zum grosse wältpolitische Gägeschpiler vom Kapitalismus entwicklet.
In dr wältgschichtlige Perspektive gältet die Industrielli Revolution as ähnlig wichdig wie dr Übergang vom Nomadedum zur Sässhaftigkeit in dr Neolithische Revolution. Im Bezug uf die Industrielli Revolution hai sich mit dr Ziit zwei Begriffsebene bildet: Die einti meint d Epochebezeichnig, wo mit em Ufcho vo dr Grossindustrii verbunden isch, während die anderi e Prozess meint vom e Gsellschaftswandel wo nit abgschlossen isch und no wiiter lauft. Die proletarische Schichte, wo in dr vor- und früehindustrielle Ziit am meiste benochdeiligt gsi si, hai spöter sälber doch vo dr industrielle Revolution profitiert, wo noch mänggsich gwaltsame Usenandersetzige zwüschen em liberale Kapitalismus und de usgnützte Proletarier die grossi innerstaatligi soziali Ungliichheit as Problem begriffe worden isch und breiteri Bevölkerigsschichte dank ihrer Bedeiligung am politische Prozäss e relative Wohlstand chönne gniesse.
Dr epochal Umbruch vom spoote 18. und vom 19. Johrhundert, wo as die Industrielli Revolution bezeichnet wird, het e baar Wirtschaftshistoriker und Sozialwüsseschaftler d Idee gee, spööteri historischi Umbrüch in de Wirtschafts-, Produktions- und Arbetsforme as zweiti und dritti Industrielli Revolutione z bezeichne. Dr französisch Soziolog Georges Friedmann het 1936 zum erste Mol von ere zweite industrielle Revolution gredet. Er het se uf d Johrzähnt vor und noch dr Wändi zum 20. Johrhundert agwändet und het ihri Charakteristika charakterisiert: die intensivierti Mechanisierig, dr wiitverbreitet Gebruuch vo Elektrizität und d Masseproduktion vo Güeter (Taylorismus und Fordismus). Die mikroelektronischi Revolution siit dr Mitti vo de 1970er Johr wird as dr technologisch Kärn von ere neue, dritte Industrielle Revolution agluegt, so zum Bispil vom US-amerikanische Soziolog Daniel Bell.
Ð
S Ð, chlii ð (eth) isch en Buechschtabe i de latiinische Schriftsyschteme vom Altenglische, Altnordische, Isländische und Färöische. In gringfüegig anderer Form (Đ đ) wird er au im Vietnamesische sowie im Kroatische, Bosnische und dr Latiinschrift vom Serbische verwendet. Es is en duregschtriches D. Zum dritte is s Ð dr Grossbuechschtabe zum ɖ, wo in einige afrikanische Schpraache verwendet wird („afrikanisches D“).
Im Altenglische isch s Ð dr Vorläufer vom hütige th (IPA: [], wie in mother. S'stimmlosi th wie i thin (IPA: [] isch mitem Þ gschribe worde.
Im Isländische heisst s Ð eð (oder edh) und hät di gliich Qualität wie im Altenglische, wird in Transskriptione aber schtets mit dh umschriibe.
Im Färöische heissts edd und taucht nur als Chliibuechschtabe ð uuf (usser, wenn es Wort durchgehend in Kapitale gschriebe wird, wie uf Landcharte und Firmenlogos), wils nur innerhalb und am Endi vomene Wort schtah cha. Di möglichi Transkription isch d. Es isch i dr Regle schtumm oder markiert je nach Vokalumgebig en Gleitluut [], [] oder [], vor me <r> selte au de Verschlussluut [], nimmt aber nie d Qualität vom isländische Dentalluut aa.
Im Internationale Phonetische Alphabet (IPA) bezeichnet dr Chliibuechschtabe ð en schtimmhafte dentale Frikativ.
Endi vom 19. Jahrhundert isch dr Buechschtabe Ð vom serbische Spraachwüsseschaftler Ðuro Daničić, wo damals in dr Südslawische Akademie in Zagreb tätig gsi isch, is latiinische Alphabet vom Kroatische und Serbische iigfüehrt worde. Er isch ad Schtell vo dr Buechschtabegruppe dj oder gj trete, um de Buechschtabe Ђ ђ vom serbische kyrillische Alphabet au in latiinischer Schrift mit eme einzige Zeiche wiedergeeh z chönne. Gege d Kritik am ungwöhnliche Erschiinigsbild vom neue Buechschtabe hät de Daničić druuf verwise, dass es den doch au im Altnordische git. Dr entsprechend Chliibuechschtabe gseeht aber andersch uus als i de germanische Spraache (đ), und dr südslawischi Buechschtabe Đ đ bezeichnet au kein schtimmhafte dentale Frikativ, sondern schtimmhafti palatali Affrikate (IPA: []). Falls d Wiedergaab vo Đ đ nöd möglich isch, wirds im Südslawische dur Dj dj ersetzt.
I dr latiinbasierte vietnamesische chữ quốc ngữ (nationale Schrift), wo vom Missionar Alexandre de Rhodes (1591 - 1660) gschaffe worde isch, repräsentiert s <đ> de schtimmhafti alveolari Implosiv, s <d> degäge bezeichnet ebeso wie <gi>  de schtimmhafti alveolari Frikativ.
Unicode
Di drei Variante vom Ð händ folgendi Darschtellige im Unicode:
HTML
S Eth cha im HTML au eso dargstellt werre:
LaTeX
In LaTeX chönnd s Eth und s D mit Querstrich i dr Cork-Kodierig eso dargschtellt werde:
Um s afrikanische D darzschtelle, sind d fc-Schrifte erforderlich, d Darschtellig isch dänn
Séné
Séné (bretonisch Sine) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Séné lyt am Golf vu Morbihan, 4 km vu Vannes un 49 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 0 m un 21 m iber Normalnull.
Gschicht
Séné isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1387 as Sene (1423: Seine, 1731: Sine).
Verwaltig
vu Séné isch. Séné ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Séné ghert zum Bretonisch. Am 22. Septämber 2006 het d Gmai d Charta Ya d’ar brezhoneg verabschidet.
Bruggerberg
De Bruggerbärg isch en Bärg im Schwiizer Kanton Aargau. Sin Name het er vo de Schtadt Brugg, wo am Südfuess vom Bärg, zum gröschte Teil änet der Aare, ligt.
De Bruggerbärg erschtreckt sich vom Brugger Schtadtteil Umike Richtig Nordoschte bis uf Rei, eme Ortsteil vo Rüfenach und goht in de Reierbärg über. Im Weschte vom Bruggerbärg ligt d Gmeind Rinike und am Südoschthang de Brugger Schtadtteil Lauffohr. De Berg isch mit Wald zuegwachse und het an de Südoschtsiite schroffi Felswänd. Derte het s au Höhlene. Im Süde und im Weschte goot de Bruggerbärg bis zum Aaretal.
Vom Geissbärg her sind Gäms zuegwanderet.
Alfred Farner (Germanist)
Der Alfred Farner (* 11. Augschte 1883 z Ober- oder Understame; † 28. Mai 1946) isch en Schwyzer Gërmanischt gsy.
1910–1911 hät er as Studänt bim Schwyzerischen Idiotikon «anerkennenswerte Dienste» as Hülffschraft gläischtet und isch au scho zur Redakzioonsaarbet anezoge woorde. Wil er nöd rächt zwääg gsy isch, hät er müese höre; und di schlächt Gsundhäit isch au de Grund gsy, das er s Stuudium nöd mit de Promozioon abgschlosse hät. Er hät dänn fascht di ganze Zäänerjaar duren as Leerer gschaffet.
Wo de Karl Stucki 1919 s Idiotikon verlaa hät und uf Bëërn isch, hät de Läitend Uusschuss zimli Müe ghaa, en Naachfolger z finde. Si sind dänn uf de Farner choo, und dëë hät im Oktoober 1919 as Redakter aagfange. Im Spaathërbscht 1922 hät er s Idiotikon aber scho wider verlaa, wider isch syni schitter Gsundhäit gschuld gsy. Für die drüü Jahr isch em aber bischyniget woorde, syni Aarbet «voller Hingebung» gläischtet ghaa z haa. Syn Naachfolger isch de Häinrich Chessler woorde.
De Farner isch dänn wider Leerer gsy und zwaar am «Institut Juventus» z Züri. Ghüraate hät er nie.
Bikini-Atoll
S Bikini-Atoll isch e Inselgrupp im Pazifische Ozean. S ghert mit sine insgsomt 23 Insle zue de Marshallinsle. D Londmass vun alle zugherige Insle isch 6,01 km². D umschlosse Lagun isch 594,14 km² gross. Di greschte Insle sin Bikini, Eneu, Eninman un Nam.
Im Johr 2003 hen 167 Ywohner uf de Insle glebt. Alli ondri Urywohner sin uf diverse ondre Insle vum Marshall-Archipel verteilt.
Gschicht
D Insle sin 1825 durich de Otto von Kotzebue widerentdeckt worre un zue Ehre vun sinem Schiffsarzt Johann Friedrich Eschscholtz Eschscholtz-Insle gnennt worre. Sit 1886 sin d Insle unter ditschem Schutz gschtonde.
Erscht wu d Japaner am Ofong vum 20. Jahrhundert d Verwaltung ibernumme hen un Militär]yrichtunge ufbout hen, isch de Kontakt enger worre.
Wu d Marshallinsle 1944 im Pazifikkrieg vun de Amerikaner erobert worre sin, hen sich numme no fimf Japaner uf eire vun de Bikini-Insle versteckt gha. Zum nit in amerikanischi Gfongeschaft z kumme, hen se sich in eme kleine Erdloch versteckt un drno mit ere Granat in d Luft gschprengt.
Kernwaffeteschts
Noch em End vum Zweite Weltkrieg hen d Vereinte Natione bschlosse, dass d Nutzung vun Gebiet vun de Marshall-Insle fir s Sicherheitsbedirfnis vun de USA keinerlei Bschränkunge unterliege. So isch s Bikini-Atoll un s Eniwetok-Atoll vun de Amerikaner fir Kernwaffeteschte usgsuecht worre. Während de Teschtserie vun iber 60 Atombombeversuech sin rund 42.000 amerikanischi Techniker, Wissenschaftler un Militärs uf Bikini schtationiert gsi. D Urywohner sin uf di sydeschtliger Insel Rongerik umgsidelt worre.
S Rongerik-Atoll isch aber vun de Versorgungssituation her fir die Bikinianer e absoluts Fiasko gsi. Noch eme Johr hen se on Unterernährung glitte un s negativ Echo in de Weltpress het d USA 1948 zue re erneijte Umsidlung vun de Bikinianer noch Kwajalein zwunge. Dert hen si fir e halb Johr in Zelt direkt nebe de Gebäude vum Flughafe ghuust. Schlussendlig sin si uf de Insel Kili ogsiedelt worre, wo mit Hilf vun de amerikanischi SeaBees s Land bewohnbar gmacht worre isch un d Bikinianer ihri Hitte bout hen.
Operation Castle
Während em Castle-Bravo Tescht isch s durich falschi Wetteriischätzunge vun de Militärmeteorologe zue re Kontamination vun de Insle Rongelap un Rongerik durich Fallout kumme. D Insle sin zue dem Zytpunkt bewohnt gsi. Au uf em Meer isch e japanischs Fischerboot, d Daigo Fukuryumaru ("Glicklicher Drache Nr. 5"), betroffe gsi, un e Bsatzungsmitglid isch on de Folge gschtorbe.
Operation Redwing
Alli Bombenome sin au Nome vun amerikanischi Indianerschtämm.
Start vun Rakete
Zuer Untersuechung vun Fallouts sin 1956 bi zahlriichi Rakete vun de Type Loki un Asp vum Bikini-Atoll us gschtartet woore.
D witer Gschicht
De Umzug het sich aber numme schwer vollzoge, wil d Amerikaner all meh Mensche un Material vun de Marshallinsle abzoge hen. 1972 het e Iberwachungsteam e erhehti Radioaktivität bi de Frabbe, wu in de Lagun lebe, feschtgschtellt. Drey Johr später sin noch emol gnaueri Messunge durchgfiehrt worre. S Ergebnis vun denne isch gsi, dass s Trinkwasser un d Fricht vun de Insel fir de menschlig Gebruch nit geignet gsi sin. Dodruf hen d Amerikaner mit Wasser- un Nahrungsmittelliferunge ogfonge. Trotz allem hen d Bikinianer aber Endi 1978 s Atoll wider verlosse miesse.
Bikini hit
Om 5. März 2001 isch vum Nuclear Claims Tribunal bschlosse worre, dass d USA on d Bikinianer e Gsomtsumme vun rund ''1,1 Mrd. $'' zahle mien. In dem Betrag sin de Wertverluscht vum Atoll, e Schmerzensgeld un e Widerufbouhilf din. Eb s Geld aber zahlt wird, isch froglig, wil de Bschluss nit eme Grichtsurteil entschpricht. Sit Johre ruefe d Bikinianer immer wider de Petionsusschuss vum US-Kongress a.
Wenn s Bikini-Atoll aber wider bsidelt werre ka, isch noch uklar. Aber d Insl sin nimmi Sperrgebiet. In de Lagun lige die Schiff, wu bi de Atomteschts gsunke sin: USS Saratoga, USS Carlisle, USS Anderson, USS Lamson, USS Gilliam, USS Arkansas, USS Pilotfish, USS Apogon, HIJMS Nagato un HIJMS Sakawa. Die sin als Ziil fyr Wracktaucher bliebt. De HIJMS Nagato isch s japanisch Flaggschiff bim Agriff uf Pearl Harbor gsi.
Bikini-Badazug
Inschpiriert iber d Schlagzyle vun de Kernwaffeteschts uf em Bikini-Atoll het de Modedesigner un friejere Autoingenieur Louis Réard sin neijes Badekostüm uf de Nome Bikini taift. Am 5. Juli 1946 het s Model Micheline Bernardini de knappe Zweiteiler zum erschte Mol im Pariser Schwimmbad Molitor vorgstellt. Wie dr Réard erwartet ghet het, het de freyzigig Badedress di glich moralisch Entrischtung vorbrocht, wiä d Atombombeversuech uf em Atoll
Altrip (Lothringen)
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
28. Februar
Dr '''28. Februar''' isch dr 59. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 306 (in Schaltjohr 307) Däg bis zum Änd vum Johr.
Altrip (Lothringen)
Geogràfi
Altrippe lijt rund zeh Kilometer sìdeschtlich vun Saint-Avold uf re Heche zwìsche 239 un 325 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Altrippe ìsch zem erschte Mol gnmannt wore ànne 1248 àls Altruppe (1312 Altruppen, 1314: Altroppen), 1358 Altrippen).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Altrippe ìsch. Altrippe ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Altrippe ghert zem Rhinfrankisch.
Grafschaft Egisheim
D Groofschaft Egishäim mit em Hauptort Egishäim südlig vo Colmar im Oberelsass het im 11. und 12. Joorhundert bestande.
Im 7. Joorhundert isch s fränkische Herzogdum Elsass gründet worde und isch im 9. Joorhundert in zwäi Groofschafte ufdäilt worde: Dr Nordgau und dr Sundgau. D Groofe vom Nordgau häi bald die ganzi Region beherrscht. Wo die elsässisch Gaugroofschaft Nordgau undergange isch, isch Egishäim im Bsitz vo de Etichone bliibe. Das isch die elsässisch Herzogsfamilie gsi und d Groofe im Nordgau; d Familiemitgliider häi sich vo denn aa „vo Egishäim“ gnennt.
Schleswig-Holsteinisches Wörterbuch
S Schleswig-Holsteinisch Werterbuech (dt. Schleswig-Holsteinisches Wörterbuch) isch e regional Werterbuech vu dr niderdytsch Dialäkt, wu z Schleswig-Holstein gschwätzt wäre (Schleswigsch, Holsteinisch un Hamburger Platt). Rusgääber un Mitverfasser isch dr Germanist Otto Mensing gsi.
Gschicht
Mit eme Ufruef in schleswig-holsteinische Zytige hän dr Otto Mensing un syyni Mitinitiatore d Bevelkerig anne 1902 ufgruefe, Quällematerial iber s Plattdytsch z Schleswig-Holstein z sammle un dr Initiatore zuezschicke. Di dodmolig preußisch Provinz isch vum hitige Bundesland abgwiche un het au Nordschleswig un Deil vum hitige Hamburg umfast, nicht aber u. a. d Stadt Lübeck, s Firschtedum Lübeck un s Firschtedum Ratzeburg. Dr Mensing het doderby große Wärt gleit uf d Bsunderheite in dr einzelne Regione vum Land. Är het zue däre Zyt di sognännt Niederdeutsche Sozietät an dr Christian-Albrechts-Universität zu Kiel gleitet, isch anne 1917 zum Profässor ernännt wore, aber erscht 1928 fir syyni umfangryyche Forschige zue dr Plattdytsche Sproch vum Lehrdienscht befrejt wore.
Scho anne 1906 isch e erschti Uusgab vum Schleswig-Holsteinische Werterbuech erschine im Verlag C. Donath. Zwische 1925 un 1935 isch derno im Wachholtz-Verlag di umfassend Volksuusgab vum Schleswig-Holsteinische Werterbuech in fimf Bänd erschine. Zue dr Mitarbeiter vum Mensing het u. a. dr Gustav Friedrich Meyer ghert. In dr Johr 1973 un 1985 sin im nämlige Verlag uuverändereti Noodruck uusechuu.
Coffrane
Coffrane (frankoprovenzalisch ) isch en Ortschaft i der Gmeind Val-de-Ruz im Kanton Nöieburg.
Geografi
Bim Dorf foot der Bach Le Sorgereux a, wo es Sytegwässer vom Fluss Seyon isch.
Gschicht
Coffrane isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1092 as de Cusfrano.
Anne 1296 het bi Coffrane der Graf vo Nöieburg ä Schlacht gäge d Lüüt vom Bischof vo Basel gwunne.
Syt 1648 isch Nöueburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon I. abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöueburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöueburg blibe.
Früener isch Coffrane en eigeni Gmeind im Nöieburger Bezirk Val-de-Ruz gsii. Zum 1. Jänner 2013 het si sech mit de Gmeinde Boudevilliers, Cernier, Chézard-Saint-Martin, Dombresson, Engollon, Fenin-Vilars-Saules, Fontainemelon, Fontaines, Les Geneveys-sur-Coffrane, Les Hauts-Geneveys, Montmollin, Le Pâquier, Savagnier un Villiers zämetoo und die nöi Gmeind Val-de-Ruz bildet.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 16,3 Prozänt gläge.
Religion
50,9 Prozänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 25,5 Prozänt sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,0 %, CVP 4,3 %, FDP 34,4 %, Grüeni 9,4 %, PdA 1,1 %, SP 22,3 %, SVP 23,7 %.
Wirtschaft
Im Piet vo Coffrane wird tradizionell d Land- und d Forstwirtschaft betribe. E Zyt lang het’s im Dorf au Uhrefabrigge ggä. Hüt wohne dört immer wie meh Lüüt, wo in anderi Ort fahre zum go schaffe.
Bim Dorf sind es baar Sandgruebe.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 618 Yywohner 86,2 Prozänt Franzesisch as Hauptsproch aagee, 5,5 Prozänt Dytsch, 2,2 Prozänt Italienisch un 6 Prozänt anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Region Plessur
D Region Plessur (RMS Regiun Plessur) ischt ä Verwaltigsäinhäit vam Kanton Graubündä in dr Schwiiz, waa dur ä Gebietsreform uf dn 1. Januar 2016 entstandä ischt. Hauptort ischt Khuur.
Bis uf Haaldestai, waa uf dn 1. Januar 2016 zer Region Landquart gwächslät het, ischt d Region Albula mit em Bezirk Plessur identisch, waa s bis Endi 2015 ggän het. D Chräisä Khuur, Karwoolda und Schanfigg sind uf dn 31. Dezember 2015 ufglööscht chon.
Iitäilig
Zer Region Plessur ghörend diä Gmäindä: Stand: 1. Januar 2021
Synagoge
Ä Synagoge isch ä Huus, wo sich d Jude zum gmeinsame Gebät dräffe. S Wort chunnt vom griechische Word für »Versammlig«. Uf Hebräisch heisst s Beit Knesset ( בית כנסת »Versammligshuus«) odr Beit Tfila (»Bäthuus«), uf Jiddisch Schul, und Tempel wird em au gsait.
Noch dr Zerschdörig vom Tämpel z Jerusalem dur d Römer im Johr 70, wo s Ändi vo de Opfer und vo dr jüdische Brieschderschaft bedütet het, si d Synagoge d Zentrum vom Judedum worde und ä riichi Lithurgii het sich entwigglet. Aber d Synagoge si nit nume Gotteshüüser, sondern au Ört, wo sich d Jude chönne gsellschaftlig dräffe.
Synagoge si meischdens rächtwinkligi Gebäud, wo im Oschde ä schmali Nische hai für dr Aron ha Kodesh, ä Lade wo mit emä Debbig oder Vorhang verdeckt isch und wo d Torarolle drin ufbewahrt wärde. Vor em Bibelschrank isch ä Kanzle und in neuere Synagoge en Almemor (arabisch Pult) mit dr Ewige Lampe, wo ä baar Schduefe höcher si as s Schiff. Dört wird us de Torahrolle vorgläse. In eltere Synagoge isch dr Almemor in dr Middi vom Ruum. Archidekdonisch basse sich d Synagoge dr nitjüdische Umgäbig aa.
Collage
D Kollaasche isch e Technik vo dr bildende Kunst, wo verschidnigi Elimänt uf en Underlaag kläbt wärde (frz. coller, „chlääbe“) und so e nöis Ganzes gmacht wird. Au eme Kunstwärk, wo mit dere Technik gmacht isch und wo d Gränze vo dr bildende Kunst überschritet, z. B. Muusigvideos im Stil vo Yes We Can oder literaarischi Kollaasche im Stil vom Walter Kempowski, säit mä Kollaasche.
Merkmol
E künstlerischi Kollaasche cha zum Bischbil Zitigsuschnitt, Bänder, farbigi Babbiirstück, Fotografie enthalte, wo uf e feste Undergrund oder uf Liinwand gliimt worde si. Die früeje Kollaasche vom Kubismus nennt mä Papier collé. Witeri Aawändigsgebiet si d Fotikollasche und d Diakollasche, wo ganz oder zum groosse Däil us Fotene, Däil vo Fotene oder Diamaterial bestöön. As Dekollaasche bezäichnet mä, wemm mä Oberflechene abrisst, zum Bischbil s Blakaatabrisse, und eso d Schichte, wo drunder ligge, sichtbar macht.
S Brinzip vo dr Kollaasche het mä au uf anderi Kunstgattige überdräit, öbbe uf d Muusig / Akustischi Kunst (Klang-, Doon- oder Muusigkollaasche, uf d Liddratuur und uf e Film.
D Assamblaasche isch e Kollaasche mit dreidimensionaale Objekt.
Urheberrächt
Urheeberrächdlig isch d Kollaasche umstritten. Mä cha in ire en unfreiji Bearbäitig gsee, und denn muess mä d Gnäämigung für d Wärk vo de fremder Urheeber überchoo, oder e freiji Bearbeitig. Wenn dr Iidruck vom Originaal gegenüber däm vom nöije Wärk „verblasst“, denn handlet es sich um e freiji Bearbäitig.
Expressionismus
Dr Expressionismus isch e Beweegig und en Epoche in dr Kunst vo dr Modärne. Er het z Dütschland am Aafang vom 20. Joorhundert in dr Moolerei und Lürik aagfange. Si Kennzäiche isch s, ass dr Künstler d Wält us ere subjektive Perspektive daarstellt und sä vilmol verzerrt, zum si Gmüetszuestand und sini Ideä z vermiddle, das häisst d Bedütig isch em wichdiger gsi as die füsischi Wirkligkäit.
Dr Expressionismus wird aagluegt as e Reakzioon uf s positiwistische Dängge, wo s Transzendänte usgschlosse het, und, diräkter, uf anderi Kunststiil wie dr Realismus, dr Naturalismus und dr Impressionismus.
Dr Expressionismus isch as en avant-garde Stiil vor em Erste Wältchrieg entwigglet worde und isch wääred dr Weimarer Republik populär bliibe, vor allem in Berlin. Dr Stiil isch in vile Kunstforme verbräitet gsi: in dr Archidektur, Bildende Kunst, Litratuur, Theater, Danz, Film und in dr Muusig.
Dr Begriff wird vilmol mit Angst und Bedrückig assoziiert und dorum mänggisch über d Epoche vom Expressionismus im 20. Joorhundert uuse allgemäin aagwändet. In dere Beziejig reedet mä mänggisch au vo Mooler wie vom Matthias Grünewald oder vom El Greco as Expressioniste
Badisches Wörterbuch
S Badisch Werterbuech sammlet un pubilziärt dr Wortschatz vu dr alemannische, dr süd- un oschtfränkische, un dr rhiifränkische Dialäkt im badische Ländli.
Vorgschicht
In Greise vu dr Friiburger Universtät het mer, wiä im Elsass, in dr Schwiz un im Wirttebärgische welle e Dialäktwerterbuech rüsgä. 1914 isch im Ernst Ochs, wu vu Ättene stammt, ufdrait wore, diä Sach in d Hand z nämme. Bade isch derte noch e politischi Eiheit gsii, wäge däm het mer d Dialäkt im Badische in einem Wärk gsammlet. Dr E. Ochs het kenne uf segshundert üsgfillti Volkskundi-Frogeboge zruckgriffe, wu vum Friedrich Kluge, em Fridrich Pfaff un em Elard Hugo Meyer scho biibrocht gsii sin, un het sälber witer gsammlet un sammle lo. 1925 isch drno d erscht Liiferung (s erscht Heft) rüskumme.
Wiäs witer gange isch
Mer het also bim Buechstabe A agfange un het drno heftwiis witergmacht. Diä Hefter sin, wu si zämme d Dicki vum e Buech erreicht hän, zum erschte Band bunde wore. Noch em Ernst Ochs het dr Karl Friedrich Müller witer gmacht, drno dr Gerhard W. Baur un vu 1998 bis 2009 dr Rudolf Post. Dr letscht Band wird sitt em Septämber 2009 vum Tobias Streck bearbeitet. Des Wärk, wu dr E. Ochs noch het welle mit zwee Bänd esälber fertig bikumme, isch alliwiil greßer wore, d Beleglag het sich dur s Witersammle verbesseret, diä technische Megligkeite sin gstiige. Dur des isch aü d Qualtität un d Mängi gstiige, wiä witter ass mer im Alphabet kumme isch. In dr Zwischezit sin si bim fimfte Band un bim Buechstabe S. Mit em Abschluss isch erscht anne 2025 z rächne. So lang goht des, well numme ei Haüpkraft un ganz wennig Hilfskräft vu dr Uni zahlt wäre. Ab 2021 het s Badisch Werterbuech mit dr Friedel Scheer-Nahor bis zue ire Presnionierung im Merz 2022 e zwoti wisseschaftligi Haüpkraft gha.
Handhabung
Wägem hoche Verkaüfspriis findet mer s Badisch Werterbuech küüm in privater Hand, fascht numme in wisseschaftlige Bibliotheke. D „Arbeitsstelle Badisches Wörterbuch“ an dr Albert-Ludwigs-Universität z Friiburg i. B. isch effentlig zuegänglig; wär e wisseschaftligs Inträssi het, was dur diä bishärige Bänd nit befriidigt wird, ka sich dert ani wände. Dr Bstand vum Badische Werterbuech isch hit aü elektronisch erfasst. Dur des, dass alemanischi un fränkischi Werter un Wortforme verzeichnet sin, het mer sich fir meischtens hochditschi Wort-Titel entschiide. Wämmer zum Biispiil stibbere suecht, findet mer des unter dr kinschtlig verhochditschte Form „stäupern“ – eso e Form heißt mer Lemma. Im Wortartikili drin sin drno aber verschiidini ertligi Forme lütdrej (luuttreu) agää. Mer findet üsser dr Bedittung vu dr Werter also verschiidini regionali Variante un aü d etymolgisch Härkumpft vu dr Werter.
Publikationsstand
Badisches Wörterbuch, begonnen von Ernst Ochs, weitergeführt von Karl Friedrich Müller, Gerhard W. Baur, Rudolf Post und Tobias Streck, Walter de Gruyter Verlag, Berlin/München/Boston (bzw. 1925–1999 Verlag Moritz Schauenburg, Lahr/Schwarzwald und 2000–2012 R. Oldenbourg Verlag, München).
Eigentlich möchte Frau Blum den Milchmann kennenlernen
I Eigentlich möchte Frau Blum den Milchmann kennenlernen verzellt de Schwiizer Autor Peter Bichsel 21 Churzgschichte über Mänsche won einsam sind und s nöd schaffed, mitenand z rede. Es git en grosse Grabe zwüsched dem, won d Figure wettid und dem, wos tüend. Au de Läser erfart nöd vil über d Persone. Vo de Frau Bluem weis mer nöd me, wie de Milchmaa, und dä häd si no nie gse. Mit sine Milchmaagschichte häd de Bichsel im 1964i grosse Ärfolg gha. Sit dänn gilted er als eine vo de grosse Verträter vo de tüütsche Churzprosa.
Gott
E Gott oder e Göttin oder algemeiner e Gottheit isch i de verschiidene Mythologie, Religione, Glaubensüberzügige und in dr Metaphysik en übernatürlichs Wäse oder e höcheri Macht. In dr Lehrmeinig und Praxis von e huffe Religione wärde ei Gott oder mehreri Götter bsundrigs verehrt, und wo s verschideni sind händ die bsundrigi Eigeschafte.
E wichtegi Funkzion vo iine isch es, ass si dr Ursprung oder dr Schöpfer oder Gstalter vo dr ganze Wirklichkeit sin.
Sache i dr Natur als Gottheite
Uralti Forme vom Glaube an öpis Göttlechs sin die, wo me i deil Sache i dr Natur wie öpe de Bärge, de Böim, de Gwässer und em Wätter göttlechi Eigeschafte zueschrybt, wie mes vo de Kelte kännt. Es Bischpiil isch dr Gott Rhenus, wo füre Fluss Rhy stoot.
dr Monotheismus
In de monotheistische Religione (bsunders im Chrischtetum, im Islam und im Judetum) wird en einzige Gott sitt Johrtuusige verehrt als transzendental-übernatürlichi Figur. Er hett nach dene Vorschtellige d Wält erschaffe und isch au dr Länker vom Schicksal vo dere Wält und vo de Mensche.
D Leitlinie vo de Beziehige vo de Mensche zu Gott sind bi gwüssne Religione in zentrale überliferete Kwelle ufgschriibe, i de Bible fürs Chrischtetum, im Tanach für s Judetum und im Koran für de Islam.
Was s Chrischtetum aagoot, händ Theologe sid em im Mittelalter versuecht, d Exischtänz vo Gott nitt nur dur d Offebarig vo der Bible z bewiise, sondern au philosophisch dur e Verschtand. Der Thomas von Aquin zum Bischpiil hett ihn als "erschte Beweger vo allem, wo suscht unbewegt isch," im Universum bezeichnet.
S Chrischtetum verehrt näbscht Gottvatter au no siin Mensch wordne Sohn Jesus Christus und de Heiligi Geischt, im Sinn von ere Trinität, wo rund 400 Johr nach Christi Geburt am Konzil von Nicäa feschtglegt worde isch.
dr Polytheismus
In de polytheistische Religione git s mee as äi Gott. D Götter si vilmol as Pantheon organisiert mit ere Hierarchii, wo vo de underschiidlige Funkzioone vo de äinzelne Götter stammt. Däilwiis het son e Pantheon e Herrscher, wie zum Bischbil e Vater vo allne Götter (wie öbbe dr El bi de Kanaanäer) oder e Göttin mit ere Vormachtstellig (wie d Amaterasu im früeje Shintō).
Ere Religioone mit eme Hauptgott seit men au «henotheistisch». Filosoofe wie dr Plato und d Stoiker häi vo „Gott“ und „de Götter“ im gliiche Absatz greedet ooni en Underschiid z mache.