cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kraftwerk Albbruck-Dogern
S Chraftwärch Albrugg-Dogèrè isch è Laufwasserchraftwärch am Hochrhy. Es isch zwǜschè Auguscht 1930 un Septembèr 1933 baut worrè. D Bauleitig für Hoch- un Dǜ!fbauarbetè unterligèd im Ingenieurbüro vom Heinrich Eduard Gruner, d Bauleitig für dè elegtrischè Deil isch vo dè Rheinisch-weschtfälischè Elegtrizidätswärch AG (RWE) durrègfüürt worrè. S Maschinnèhuus stòt uff èm Gebièt vo dè dütschè Gmeind Albrugg, s Weer uff èm Gebièt vo dè dütschè Gmeind Dogèrè un dè schwizer Gmeind Leibschtadt. Uff schwizer Sitè stòt s Weerchraftwärch, wo am 4. Dezembèr 2009 in Bedryb gnõ worrè isch. Übber s Weer füürt èn Fuèßwäg.
S Stauweer lyt öppè 700 Meter obberhalb vo dè Baanschtation Leibschtadt, wo sich früèner dè Rhy deilt hèt un um è Auinslè ummègangè isch. S füüfschützige Weer schlièßt dè komplèttè südliche Hauptrhylauf, woby diè drei südlichè Öffnungü uff Schwizer Gebièt un diè beidè nördlichè Öffnungè uff dütschem Staatsgebièt ligèd. Dè nördliche Näbbèarm isch zum Obberwasserkanaal vum Chraftwärch umgschtaltet. Diè dezwǜschèliegendi Auhof-Inslè isch zuè nèm Staubeggè umfungtionyrt worrè.
Dè Wasserzuèfluss erfolgt übber è 215 Meter langes Ylaufbauwärch, wo us èrè öppè 5 Meter übber dè Rhysollè ligendè Schwèllè un einèrè 1,5 Meter dǜef is Wasser zeigendè Tauchwand bschtôt. Selli vohinderèt, dass Gschièbe un Schwemmguèt i dè Obberwasserkanaal ièchunnt. S 255 Meter lange Ylaufbeggi hèt èn Grundablass. Dè Obberwasserkanaal isch 2,935 Kilometer lang un füürt zum Maschinnèhuus bi Albrugg, wo-n-è 200 Meter langi Unterwasserkanaal sich aaschlièsst. Dè Yschtau isch öppè 12 Kilometer lang un gòt bis öppè 400 Meter obberhalb vo dè Ysèbaabrugg Waldshuèt-Koblänz. Diè au bi sellèrè Stauschtufè blaanti Grossschlüüsè isch niè baut worrè. Für Böötli isch è Bootsrampè baut worrè. Zwǜschè 2007 un 2008 isch näbbè m Stauweer uff dè schwizer Sitè è Weerchraftwärch baut worrè, wo am 4. Dezembèr 2009 in Bedryb gnõ worrè hèt chönnè.
Dè Aadraag für è Konzession von èm Wasserchraftwärch mit èrè Stauschtufè bi Dogèrè isch vom Gunner uss Basel zämmè mit dè Maschinnèfabrik Escher Wyss & Cie. vo Züri ygreicht worrè. Diè schwizer Konzession isch am 11. Juni 1926 erdeilt worrè, s baddische Pendant am 14. Juni 1926. Diè beidè Konzessionè sin per 29. Novembèr a diè am 16. Septembèr gründetè Rhychraftwärch Albrugg-Dogèrè AG (RADAG) abdrèttè worrè. Diè èrscht Konzession hèt nu è Uusnutzig vo 750 m³/s zuèglõ, wa abber für s blaante Chraftwärch z wènnig gsi isch. Deshalb hèt mò schu wôrend dè Bauzit è Erhöhung uff 900 m³/s aagschtrebt, welli mò am 1. Dezembèr 1933 erhaaltè hèt. Nõch Messungè isch diè maximal zuèlässigi Wassermèngi uff 1060 m³/s feschtglait worrè. Selli Erhöhig isch vom schwizer Bundesrõt am 22. Dezember 1944 bschlossè worrè. D Konzession isch im Septembèr 2003 erneuerèt worrè un beyhaaltet au dè Bau von èm neuè Weerchraftwärch näbbè m Stauweer uff dè Schwizer Sitè. Dõdurrè hèt sowoll d Gsamtleischtig vo dè Stauschtufè wiè au d Reschtwassermengi im Rhylauf gschteigerèt wörrè chönnè.
D Baukoschtè für dè Bau dè Aalaag i dè 1930er-Johr bedrait 54 Millionè Reichsmark odder 67 Millionè Schwizer Frankè.
I dè Maschinnèhallè hèt s drei Kaplanturbinè mit èrè Schluckfähigkeit vo jewyls 350 m³/s. S Weerchraftwärch hèt è Rohrturbinè mit èrè Schluckfähigkeit vo 300 m³/s.
S Chraftwärch spyst uff dè dütschè Sitè uff dè 110-kV-Hochschpannigsebèni i s Stròmnetz vom Übberdragungsnetzbedryber Amprion ii. Ußerdèmm spyst s Chraftwerk i s Schwizer Stròmnetz ii.
Rosa Genoni
D Rosa Genoni, wo anne 1867 z Tirano uf d Wält cho und 1954 z Varese gstorben isch, isch en iteliäneschi Modeschöpferin, Feminischtin und Pazifischtin gsi.
s Läbe
D Genoni isch s eltischte Chind von ere Familie vo Tirano im Vältlin gsi. Si het sibezää Gschwüschterti gha, wo sächs dervo scho ganz chly gstorbe sind. Si het nume weni Joor lang d Schuel bsuecht und isch als Jugendlichi uf Mailand ggange zum en Arbet z sueche, wil si der Familie finanziell het müesse hälfe. Im ene Verwandte sinere Schnyderwärchstatt het si chönne schaffe. Näbedra het si in ere Obeschuel Französisch glehrt. Mit Achzääni het si s Mäischterdiplom als Schnyderi übercho.
Z Mailand isch si mit Lüt zämecho, wo für d Ideeè vom Sozialismus gsi sind, und gly isch si isch sälber en Aktivischtin für d Frauerächt worde. 1884 und 1885 isch si as Delegierti vo der Iteliänische Arbeiterpartei uf Paris ggange, wo si bin ere iteliänische Schnydere chönne schaffe. Jetz het si no meh Technike vo der Arbet mit em Schtoff glehrt gchönne und si het mit grosse Modehüüser z tue gha. Nach ere Zyt isch si zrugg uf Mailand zum in ihrem Heimetland d Mode wyterzbringe. Sid 1895 het si bim grosse Modehuus H. Haardt gschaffet, wo au Dochterhüüser z Luzärn und z Sankt Moritz gha het. 1903 isch d Genoni uf d Posizioon vo der erschte Schnydere vo dere Firma cho. Und si isch eini vo dene gsi, wo dozmol die aktuelle französeschi Mode uf Italie brocht händ. Si isch aber guet gsi im Entwärfe vo eigene Kreazioone, und mit es baar vo ihrne Muschterchleider het si uf der Mäiländer Wältusstellig 1906 der Gross Pryys vo der internazionale Schüry überchoo. D Modeschöpferin het do derzue sälber gschribe, si möcht hälfe z Italie en eigeständigi Modeinduschtry mit em Leibel Made in Italy ufzboue.
Näbe der Arbet het sech d Rosa Genoni vehemänt für e besseri Stellig vo de Fraue i der Modeinduschtry und e besseri Schuelbildig für d Meitli ygsetzt. Si isch mit bedütende Feminischtinne und Sozialischtinne zämecho wie öppe mit der Anna Maria Mozzoni, der Abigail Zanetta und der Anna Kuliscioff, und so het si au ufe Internazional Sozialischtekongräss 1893 z Züri chönne goo. Anne 1906 het si ufem Nazionalkongräss vo de iteliänische Froue z Rom e Reed ghalte, und 1915 isch si as Delegierti für Italie ufe pazifistisch usgrichtet Internazional Frouekongräss z Den Haag ggange. Mit Artikel i der Zytschrift Avanti! het si die nöie Ideeè verträtte.
Wil ere e besseri Bildig am Härze glägen isch, het si sech für d Ideeè vom Rudolf Steiner inträssiert.
Im Joor 1905 het d Genoni a der Pruefsschuel für Fraue z Mailand, wo vo der Gsellschaft Societa Umanitaria gleitet worden isch, agfange Modegschicht und s Näje z underrichte. 1925 het si die Arbet müesse ufgää, wo si em nöie faschistische Reschim z Italie nid d Tröji gschwore het. Scho früener het der iteliänisch Sicherheitsapperaat es Aug uf se gha, und im Dossier über sii het me gschribe, si sig “subversyv”, “sozialistisch” und “anarchistisch”. Sid de 1930er Joore het d Modeschöpferin gseh, ass es für ihri Plään im diktatorische Land kei Zuekumpft git und si het ufghört mit de Uuftritt i der Öffentlechkeit.
Oppenheim (Familie)
S Oppenheims si e witverzwigti Familie, wo us em rhiiland-pfälzische Ort Oppenheim stammt und under anderem z Frankfurt scho im 18. Joorhundert im Bankgschäft däätig gsi si. Si si e Zwiig vi dr jüüdische Familie Oppenheimer, wo uf e Amschel Oppenheim († noch 1505 z Worms) zruggönge.
Gschicht
S Gschlächt het si Stammräije mit em Samuel Oppenheim, eme Chaufmaa z Worms, aagfange, wo um 1550 uf d Wält choo und vor 1601 gstorbe isch. 1740 isch e Mitgliid vo dr Familie us Frankfurt am Main uf Bonn züüglet, wo dr Kurfürst Clemens August iin und anderi jüüdischi Chauflüt as Hoffaktore und Hoflieferante iigsetzt und gschützt het. Dr Salomon Oppenheim junior, wo z Bonn uf d Wält cho isch, het 1789 e Wäggsel- und Kommissioonsgschäft gründet, wo sich zum Bankhuus Oppenheim und 1904 zur Brivatbank Sal. Oppenheim entwigglet het.
Dr Simon Oppenheim isch Bankiee z Köln gsi und e kööniglich pröissische Ghäim-Kommerzieroot. 1868 isch er as Ridder vom Iisige Chronenorde vo dr 2. Klass in dr ööstriichisch und pröissisch Freiherestand erhobe worde.
Wiliberg
Geografy
S Dorf lyt im Üerketaal. Es isch imene Sytetaal vo dr Üerke. Näbem Dorf het d Gmeind no d Sidlige Buechacher, Hinderwilibärg und Sacher.
D Nochbergmeinde sind Boddewil, Staffubach, Reitnau, Reide und Wikon.
Gschicht
S Dorf isch als Wileberch im Joor 1251 s erschte Mol erwäänt worde.
Quant
Kwante chönne immer nume in bestimmte Porzione vo dere füsikalische Gröössi ufdräte, si sin also d Kwantlig vo deene Gröössene.
Quantisierti Gröösse wärde im Raame vo dr Kwantemechanik und Däiilgebiet vo dr theoretische Füsik wie dr Kwantenelektrodünamik beschriibe.
Dr Begriff Kwant
Vilmol wird mit em füsikalische Begriff Kwant e Däilicharakter von ere füsikalische Gröössi assoziiert. Das isch aber nume äi Däil vo dr äigetlige Bedütig vom Begriff. E Bischbil für e Kwant, wo nid dr Charakter vom ene Däili het, isch s Dräiimpulskwant.
As füsikalische Terminus wird Kwant nit brucht, zum die atomari Struktur vo dr Materie z bezäichne, au wenn s doo au e chliinsti Mängiäihäit (Quantelig) git.
Lachapelle-sous-Rougemont
Lachapelle-sous-Rougemont (ditsch Welschenkappel) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Territoire de Belfort ìn dr Region Bourgogne-Franche-Comté (bìs 2015 Region Franche-Comté).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Lachapelle-sous-Rougemont ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1214.
S Gebiet um Lachapelle-sous-Rougemont hàt ìm Mìttelàlter dr Herre vun Montbéliard ghert und ìsch ìm 14. Johrhundert an d Habsburger kumme. Zàmme mìt em Sundgäu ìsch s mìt em Weschtfälische Frìde 1648 frànzesisch worre. Zitter ànne 1793 hàt s zum Département Haut-Rhin ghert, ìsch àwer 1871 àls Deil vum Territoire de Belfort im Gegesàtz zem iwrije Elsàss bi Frànkrich bliwe.
Verwàltung
vun Lachapelle-sous-Rougemont ìsch. Lachapelle-sous-Rougemont ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt vun Lachapelle-sous-Rougemont ghert zem Franc-Comtois.
Schwarzes Loch
E Schwarzes Loch isch en astronomischs Objekt, wo d Grawitazioon von em so extrem stark isch, ass us däm Ruumberiich nüt – au käi Liechtsignal – cha uuse choo. Noch dr Allgemäine Relatividäätstheorii verformt e Masse, wo gnueg kompakt isch, d Ruumzit so stark, dass sich e Schwarzes Loch bildet.
Dr Begriff „Schwarzes Loch“ isch 1967 vom John Archibald Wheeler verbräitet worde, er het en aber nit sälber erfunde, wie vilmol behauptet wird. Er verwiist uf en Umstand, ass sich im Usseruum vo Masse, wo gnueg kompakt si, oder vo Aahüfige vo Energii e Ruumgebiet bildet, wo dur e Eräignishorizont charakterisiert isch, und wo Materie nume cha iinefalle, aber nit cha drus uuse choo (dorum „Loch“) und wo bsundrigs au en elektromagnitischi Wälle, wie öbbe sichtbars Liecht, nie cha verloo (dorum „schwarz“). Dr Extremfall isch dr Usseruum um e Chrümmigssingularidäät vo dr Ruumzit. In dr Litratuur chunnt aber au vor, ass sich dr Begriff uf d Singularidäät sälber beziet.
FC Mulhouse
Dr FCM (Football Club de Mulhouse) ìsch s Füeßbàllverein vu Milhüüsa, ìm Elsàss. Grìnda ànna 1893, 's ìsch dr zweit eltschta Füeßbàllclub ìm Frànkrìch.
Gschìcht
S Verein ìsch ànna 1893 vu zwei anglischa Studanta vu dr Milhüüser Chemieschüel grìnda worra. Ìn dàra Zitt ìsch s Elsàss ditsch gsìì; s Verein hàt àlso „Fußball Club von Mülhausen“ (FCM) gheißa. Si erschta Präsidant ìsch dr Émile Rais gsìì.
Ànna 1901 sìn Füeßbàller vum Club „Young Boys Mülhausen“ derzue kumma. D Mànnschàft hàt d Erlàuibnis bikumma, fàscht ummasunscht ìm „Stade Vélodrome“ vu Milhüsa z spìela. Vu 1910 bis 1938 ìsch dr Joachim Bloch dr Präsidant vum Verein gsìì.
D Gschìcht vum Verein ìsch nàtiirlig mìt dr Gschìcht vum Elsàss verbunda. Ànna 1918, àm And vum erschta Waltkriag, ìsch dr FCM a frànzeescha Mànnschàft worra. Gliichzittig hàt dr FCM ìn dr Stade vu Bourtzwiller gwàndelt.
Fluch
S Wort Fluech seit ma:
FC Mulhouse
Gschìcht
Ìm Johr 1932–33 hàt dr FCM àm erschta „Championnat de France D1“ Teil gnumma. Do hàt'r dr 10. Plàtz erriicht.
Zitter 1979 spìelt dr FCM ìm Stade de l'Ill. Vu da Johra 1970. bis àm And vu da Johra 1990. hàt dr FCM a zìmlig güeta Kàrriar gmàcht, d meischta Zitt ìn dr 2. Division.
Àm 20. Mai 1999 hàt àwer dr FCM, üs ekonomischa Grìnda, si Profistàtüs verlora. Zitterhar ìsch'r ìn CFA (Championnat de France Amateur) blìewa.
Präsidanta
D Ehratribune vum „Stade de l'Ill“ trajt dr Nàmma vum Pierre Hornus. Vor ebb'r Präsidant gsìì ìsch, ìsch'r aui a Spìeler ìm FC Mulhouse gsìì.
Beriahmta Spìeler
Dr Frédéric Johansen ìsch a begàbter junger Füeßballer gsìì. Ar ìsch àm 19. Dezamber 1992 ìn'ma Auto-Unfàll gstorwa. D Süd-Tribune vum „Stade de l'Ill“ trajt jetz si Nàmma.
Fans
Ànna 1982, wo der FCM ìn d 1. Division gstìega ìsch, hàt dr „Rino Rivers Group“ a Schlàger gsunga, wo der Hymn vum FCM worra ìsch: „Allez Mulhouse“; d Wärter sìn teilwiis uf Frànzeesch, teilwiis uf Elsassisch.
Territoriale Veränderungen des Kantons Schaffhausen im 18., 19. und 20. Jahrhundert
Dè Kanton Schaffuusè wyst dè komplizyrteschte Gränzvolauf vo allnè Kantön vo dè Schwiz uff. Er gränzt uff 151,8 km (inkl. Enklavè Büsingè) a Dütschland. D Gränzlinniü haaltet sich meischtens nit a diè natürlichi Boddèbschaffèheit wiè Flüss odder Wasserscheidè, sondern isch übber d Johrhunderte durch Zuèkäuf vom Stadtstaat Schaffuusè entstande. Im ''' 18., 19. un 20. Johrhundert sin mengi territoriali Voänderigè''' für d Voeifachig vom Gränzvolauf durrègfüürt worrè. D Vobindig vo dè drei Kantonsdeil un d Übernaam vo dè Enklavè Büsingè isch abber am Wyner Kongrèss gschiteret.
Stadtstaat Schaffhausen
D Sidlung Schaffuusè hèt 1045 s Stadtrecht erhaaltè. I dè folgendè Johrhundert hèt d Stadt irè Hoheitsgebièt durch Landkäuf un Landduusch vogrösserèt. Im Johr 1798, bim Wechsel vum Stadtstaat Schaffuusè zum Kanton Schaffuusè innerhalb vo dè Helvetischè Republik, hèn d Schaffuuser Stadthèrrè übber diè zee folgendè Vogteiè uff èm Land dussè ghèrrscht:
Stei am Rhy, Hèmishoffè un Ramsè chömmèd als Obberè Kantonsdeil zum Kanton Schaffuusè
Urschprünglich hèt zum sognanntè Obbèrè Kantonsdeil nur s Dörfli Buèch als Vogtei zum Stadtschtaat Schaffuusè ghört. 1459 hèt sich d Stadt Stei am Rhy mit Züri un Schaffuusè vobündèt, isch abber bald ganz unter d Schirmhoheit vo dè Limmètschtadt chò. S rächtsrhynisch glègene Dorf Hemmishoffè hèt dörtzmòl zum chlynè Steiner Territorium ghört. D Zuèghörigkeit zu dè Zürcher hèt auf èm Befehl vom Napoleon per Dekreet vo dè Helvetischè Republik vom 26. Mai 1798 uffghört. Dè Steiner Zipfel isch im neu gründetè Kanton Schaffuusè aaghängt worrè. D Stadt hèt zwar vosuècht, 1802 zum Kanton Züri zruggzchò, hèt abber schlièsslich mit dè Inchraftsetzig vo dè Mediationsvofassig 1803 sini Zuèghörigkeit zu dè Schaffuuser akzeptyrè.
Duusch vo Dörflingè gegè Ellikè am Rhy
<!--
Bezirk Diessenhofen
Dem Kanton Schaffhausen wurde am 5. Mai 1798 von den Helvetischen Räten das linksrheinische Städtchen Diessenhofen mit den umliegenden Dörfern Schlatt, Schlattingen, Basadingen und Willisdorf vorläufig zugeteilt. Zu dieser Zeit war der Rhein noch der wichtigste Verkehrsweg. Diessenhofen war verkehrstechnisch und von der Mentalität her näher bei Schaffhausen als bei Frauenfeld oder Zürich. Schaffhausen wurde 1800 durch österreichische Truppen besetzt. Dies verhinderte vorübergehend den Verkehr mit den helvetischen Behörden und führte am 6. Juni 1800 dazu, dass der Bezirk Diessenhofen endgültig dem Kanton Thurgau eingegliedert wurde. Auch im 21. Jahrhundert ist Diessenhofen wirtschaftlich und kulturell mehr nach Schaffhausen als nach Frauenfeld ausgerichtet. Die 1894 eröffnete Eisenbahnlinie Schaffhausen-Stein am Rhein trug das ihrige dazu bei. Diessenhofen gehört heute zur Agglomeration Schaffhausen.
Gränzkorrekturè nõch èm Zweitè Wältchrièg
Diè einzigi Strǒssèvobindig zwǜschè Merishuusè un Bargè hèt uff dè Höchi vom Schluuch übber dütsches Gebièt gfüürt. Ohni Voraakündigung hèt s Dütschè Rych wôrend èm Zweitè Wältchrièg sèll Strõssèschtugg gschpèrrt. Èn Waldwäg hèt muèsè hurtig für d Boschtautos un d Fuürwärch zuè nèrè Strõss uusbaut wörrè.
Gränzkorrekturè vo 1967
S erwäänte Ereignis isch Uuslöser für dè Wunsch im Kanton Schaffuusè gsi, a heiklè Stellè d Gränzè zu korrigyrè. Schu im Mai 1945 isch im Grossè Rõt è söttigè Vorschtoss ygreicht worrè. D Prioritätè sin z Dütschland abber vorèrscht bim Widderuffbau glègè. S hèt vo dè Schwizer Sitè vill Beharrlichkeit un Uusduèr bruucht, um diè Dütschè a dè Vohandligstisch z bringè, woby mò berüggsichtigè muè,s dütsche Intressè an sellnè Korrekturè sicher gringer gsi isch wiè uff dè schwizer Sitè. Nõch zächè Vohandligè hèt schlièsslich am 23. Novembèr 1964 s Vodragswärch z Fryburg vo dè Unterhändler unterzeichnèt wörrè chönnè. Für d Ratifikation vom Vodraag hèn d Parlament witeri drei Johr bruucht, bis am 4. Oktobèr 1967 dè Vodraag èndlich umgsetzt worrèn isch.
Exklavè Büsingè
Vo dè dütschè Sitè isch wôrend dè Vohandligè dè Wunsch uffchò, diè dütsch Exklavè Büèsingè durch è Landkorridor mit Dütschland z vobindè. Sèll Vorhabbè isch am vehementè Widderschtand uff dè Schwizer Sitè gschiterèt. Èn Abduusch isch bi Büèsingè schwirig, well d Lütt i dè betroffnè Schwizer Gebièt iri Staatsbürgerschaft hèttèt ändèrè müèsè un s unmöglich gsi isch, è glych grossi Ersatzflächi z findè. Dè Staatsvodraag für Büèsingè, wo au am 23. Novembèr 1964 unterzeichnet worrè un am 4. Oktobèr 1967 in Chraft drètten isch, hèt nit alli Nõchdeil vo dè Enklavè behobbè, abber doch zimli gmilderèt.
Abduusch Verenahof
È Hauptaaligè vo dè Vohandlugè isch es gsi, diè 43 Hektar grossi dütschi Exklavè Verenahof i d Schwiz yzvoleibè. D Ersatzflächi hèt mò nu im komplizyrtè Dreieggsuusduusch übber d Gmeindè Merishuusè, Opfertshoffè un Büttèhardt gfundè wörrè chönnè. Merishuusè hèt im Beisèdal 30 Hektar a diè dütsch Gmeind Wièchs am Randè abdrèttè, Opfertshoffè hèt 9 Hektar ybrocht un dè Rèscht vo 4 Hektar isch vo Büttèhardt chò.
Zollamt Ramsè
Bim Zollamt Ramsè isch d Abfèrtigung vom wachsendè Vokeer durch dè Volauf vo dè Landesgränz stark ygèngt wòrrè. Dank èm Abdrèttè von èrè Flächi vo 50 Ar vo Sitè vo dè dütschè Gmeind Rylasingè hèt s è Gränzzièung ggää, wo s dè schwizer Zollvowaltig möglich gmacht hèt, s Zollamt z vergröössèrè.
Zollamt Neuhuusè am Rhyfall
Bim Zollamt z Neuhuusè Richtung Jeschtettè isch uss übberwachungstechnischè Gründ 400 m2 Flächi uusduuscht worrè.
Wǜrtschaft „Zu dè Bleichi“ z Stein am Rhy
Bi dè Wǜrtschaft „Zu dè Bleichi“ z Schtei am Rhy hèt s è Kuriosum gää, wo me vyl drübber glächlet hèt. D Landesgränz isch durch s Oekonomygebäude gloffè un hèt d Gartèwǜrtschaft voschnittè. D Gränz isch um 35 Meter in öschtlicher Richtung voschobbè worrè.
Brüggèchopf a dè Wuètè
Nõch dè Gränzkorrektur vo 1839 hèt mè z Obberwisè am Gränzfluss, dè Wuètè, nòmmòl è Korrèktur vorgnõ. Dè Gränzvolauf isch dört bsunders komplizyrt gsi, well d Gränz an è baar Stellè d Wuètè übberschprungè hèt. Grund dõdefür isch d Wuètè gsi, welli irèm Nammè mengmòl alli Ehr macht un vo irèm Rächt als Wildfluss Gebruuch macht, irè Flussbett z volegè. S öschtliche Widderlager vo dè Gränzbrugg mitsamt èm schwizer Gränzposchtè am Gränzübbergang Stüèlingè-Obberwisè isch ganz uff dütschem Hoheitsgebièt glègè. D Flussmitti isch dõ durchgängig als neui Landesgränz feschtglait un neu vomessè worrè. Dè Staatsvodraag für di sèll Korèktuur isch 1964 ratifizyrt worrè, sit dèmm lyt dè schwizer Gränzposchtè widder i dè Schwiz.
Rechter Winkel
E rächte Winkel isch e Winkel vo 90°, also dr vierti Däil vom ene Vollwinkel zu 360°. Zwäi graadi Linie oder Streckene, wo sich im ene rächte Winkel schniide oder berüere, wärde as rächtwinklig, sänkrächt oder orthogonal bezäichnet. Rächti Winkel chömme in vile geometrische Figure und Konstrukzione vor und wärde in Zäichnige dur e chliine Viertelkräis mit eme Punkt din oder dur e chliises Kwadrat kennzäichnet. Dr rächti Winkel isch näben em Vollwinkel für e Zit z Dütschland und in dr Schwiz e gsetzligi Äihäit gsi.
Weblingg
Angle
Bezirk Ering
Dr Bizirk Ering (dt. Bezirk Ering, fr. District d’Hérens) isch en Bizirk vam Kanton Wallis iner Schwiz. Höiptoort isch Vex.
Gmeinde
Zum Bizirk Ering gcheerunt säggsch Gmeinde:
Stand: 1. Januar 2017
Gaskonische Sprache
Etymology
S Wort „Gaskonisch“ leitet sich vom Name vo de Vaskone ab, wo au de Baske und im Baskische de Name gee hän. Über s germanische „Waskon“ isch im Aquitanoromanische zum Bispyl s Französisch Wort „gascon“ entstande. Hützdag werre alli die Sproche Gaskonisch gheiße, wo s latynisch f zu me h verschobe hän. Säll drifft uff d Dialäkt zwüsche de Garonne (me Fluss z Südfrankrych und de Pyrenee züe.
Gschicht
Vor über 2000 Johr isch in de hütt gaskonischsprochige Region, also im Dreieck Pyrenee-Atlantik-Garonne no Aquitanisch gschwätzt worre; säll isch kei indogermanischi Sproch gsi, sondern de Vorgänger vom hüttige Baskisch. Vo de Römer isch deno s Latyn ygfiehrt worre und bis ins 9. oder 10. Johrhundert hät e Zweisprochigkeit gherrscht. S Aquitanisch isch deno ins südlig Dialäktgebiet zruckdrängt worre und hät sich spöter zu de Baskische Sproch entwickelt, während Gaskonisch, wo e Aquitanisch mit latynischer Brägig dargstellt hät, de Rest vom gnännte Sprochgebiet abdeckt hät. Ab em 16. Johrhundert isch Französisch als Amtssproch ygfiehrt worre, s Volk hät aber witerhy Gaskonisch gschwätzt. Erscht sit de letschte zwei Generatione wird Gaskonisch zruckdrängt und sältener vo Generation zu Generation witergee.
Dialäkt und Bsunderheite
Durch d Bsunderheite vom Gaskonische sin sich d Linguiste nit einig, ob’s sich – wie vill vo-n-ne finde – um e Variation vo de okzitanische Sproch handelt oder e eigeni Sproch isch, wo zämme mit em Okzitanische und em Katalanische zum okzitanoromanische Sprochzwyg ghört. Dass d Entwicklig vo de Sproch vo keiner Forschigsastalt verfolgt worre isch, erschwert d Erforschig. Gaskonisch kännt im Gegesatz zu de Amtssproch au kei Standardsproch oder gnormti Schrybig. Sällewäg isch es überhaupt nit genau definiert und bstoht uss me Mosaik vo lokale Dialäkt, wo e gmeinsami Grundlag hän.
Karlsbad (Baden)
Karlsbad (sidfränkisch Kallsbad) isch e Gmai im Landchrais Charlsrue z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Yywohner (Stand: ).
Gaskonische Sprache
Dialäkt und Bsunderheite
De Romanist Pierre Bec, wo sich mit de Okzitanische Sproch befasst, beschribt s Gaskonisch als Sproch, wo äng mit em Okzitanische verwandt isch, sich aber scho sit sine Afäng so stark devo underscheidet wie zum Bispyl s Katalanisch, wo hütt normalerwis als eigeni Sproch gseh wird.
E Ähnligkeit mit aquitanischem Ursprung zwüsche Gaskonisch und Baskisch isch, dass Wörter braktisch nie mit me r oder f afange, sondern sälli durch arr und h ersetzt werre.
Karlsbad (Baden)
Geografi
Vum Bann sin 40 % Landwirtschaftsflechi, 41,9 % Wald, 17,7 % Sidligsflechi un 0,4 % sunschtigi Flechi.
Gmaigliderig
Zue Karlsbad ghere d Ortsdail Auerbach, Ittersbach, Langensteinbach, Mutschelbach un Spielberg.
Gaskonische Sprache
Dialäkt und Bsunderheite
Im Arandal (Katalonie, spanischi Pyrenee) isch s Aranesisch, e Variation vom Gaskonische, sit 1990 eini vo de Amtssproche. Im entsprächende Gsetz isch s Aranesisch als Underdialäkt vom Gaskonische, wo sälber e Dialäkt vom Okzitanische isch, deklariert worre. Sit em 9. August 2006 heißt’s im Gsetz aber, es dät sich um Okzitanisch sälber handle, säll dät mer aber im Arandal „Aranesisch“ (okz. aranés) nänne. D Gsetz ab 1990 stelle für s Gaskonisch e wichtige Schritt dar, aber au für s Okzitanisch insgsamt, wyl noch em Gsetz au alli andere okzitanische Variatione zu de Amtssproch ghöre und nit numme s Aranesisch.
Karlsbad (Baden)
Gschicht
Di hitig Gmai isch entstande zum 1. Septämber 1971 dur dr Zämmeschluss vu dr Gmaine Auerbach, Ittersbach, Langensteinbach, Mutschelbach un Spielberg. Auerbach isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1278, Ittersbach anne 1232 Utilspur, Langensteinbach anne 1197, Mutschelbach anne 1278 un Spielberg anne 1281.
Verwaltig
Karlsbad ghert zue kainere Verwaltigsgmaischaft.
Dr Burgermaischter vu Karlsbad isch dr Jens Timm.
Plougonven
Plougonven (bretonisch Plougonven) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
Karlsbad (Baden)
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Karlsbad ghert zum Sidfränkisch
Plougonven
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Plougonven lyt 66 km vu Quimper un 59 km vu Brest uf ere Hechi zwische 19 m un 307 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Plouigneau im Norde un Oschte, Lannéanou im Sidoschte, Scrignac im Side, Berrien im Sidweschte, Le Cloître-Saint-Thégonnec im Weschte un Plourin-lès-Morlaix im Nordweschte.
Gschicht
Plougonven isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1330 as Plebs Gonveni (1440 Plogonven, 1516 Ploegonvain).
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Plougonven ghert zem Bretonisch.
Riantec
Riantec (bretonisch Rianteg) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Riantec lyt 42 km vu Vannes un 6 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 0 m un 35 m iber Normalnull. Nochbergmaine sin Port-Louis un Locmiquelic im Weschte, Kervignac im Norde un Merlevenez un Plouhinec im Oschte. Im Side gränzt d Gmai an d Bucht vu Gâvres.
Gschicht
Riantec isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1323 as Riantec.
Verwaltig
vu Riantec isch. Riantec ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Riantec ghert zum Bretonisch.
Helen Heberer
D Helen Heberer (* 28. Dezämber 1950 z Mannem) isch e dytschi Sprocherzieheri un Bolitikeri (SPD). Si isch vu 2006 bis 2016 Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg gsii.
Bolitik
Vu 1997 bis 2003 isch si Vorsitzeri vu dr Arbetsgmainschaft vu sozialdemokratische Fraue z Mannem gsii un vu 2001 bis 2008 Chraisvorsitzeri vu dr SPD Mannem. 10 Johr lang, vu 2001 bis 2011, isch si Mitglid im Landesvorstand vu dr bade-wirttebärgische SPD gsii. Syter anne 1999 ghert d Heberer em Gmaitroot vu dr Stadt Mannem aa.
Bi dr Landdagswahl 2006 het d Heberer im Wahlchrais 36 (Mannem-Sid) 29,4 % vu dr Stimme iberchuu un isch dodermit iber e Zwaitmandat in Landdag gwehlt wore. Bi dr Landdagswahl 2011 het si 27,9 % gwunne un isch wider iber e Zwaitmandat in Landdag gwehlt wore. Bi dr Landdagswahl 2016 isch si nimi aadrätte.
Im Landdag isch si Mitglid vum Uusschuss fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht gsii, vu 2011 bis 2016 as Vorsitzeri. Derzue isch si Mitglid im Europauusschuss gsii. Fir ihri Fraktion isch si Sprächeri fir Kulturbolitik gsii
Näb ihrem Landdagsmandat het si au no as Dozänti an dr Akademy fir Waldorfpedagogik un as freiberuefligi Sprächerzieheri im Wirtschafts- un Medieberaich gschafft.
Familie un Privats
D Helen Heberer isch evangelisch un verwitwet. Si läbt z Mannem un spiilt in ihre Freizyt Bass.
Tromla
Tromla (* 5. Januar 1975 in St. Ingbert als Christoph Hans) isch e dytsche Schlaagzyyger.
Lääbe
Als klassisch uusbildete Schlagzyyger hett är einigi Joor bim Landesjugendorcheschter Saarland und in dr Bärgkapälle Sanggt Ingbert gspiilt. Ab de Nüünziger hett er in lokale Bänds, unter andere d' Disko-Bänd "Fresh" oder d' Räppergruppe "bodelosi Frächheit" gspiilt.
1997 het dr Tromla zämme mit 'm Bassischt Flo:Pee d' Eleggdro-Funk-Gruppe Reaktor gründet. D' Bänd hets bis 2004 gää, si hett zwäi CDs uusebrocht.
Sitem Ändi vo de Nyynziger improvisiert er hüffig als Live-Schlagzyyger zämme mit DJs vo dr eleggdroonische Danzmusigg. So ischr zämme mit de DJs Blake Baxter, Stewart Walker, Doc Phatt, Märtini Brös und Cristian Vogel odr im Hip-Hop-Beriich mit Boulevard Bou odr Denyo in Clubs und Diskos in ganz Dytschland uffdrätte. Währnd zwei Joor het är si eigene Oobe im Saarbrücker Blau Niteclub namens Tromlas Elektroklub kha.
Dr Tromla hett au experimentelli Uffdritt kha, zem Biispiil hett är e 24-stündigs, medidattyvs Solo in dr Johanneskirche Saarbrücken im Joor 2001 gmacht und hett uff em Album "Eintopf" e stündigi Improvisation veröffendlicht, wonr als ainziggs Instrumänt e Kochdopf bruucht.
Übrigs
Untr sym richtige Naame Christoph Hans het dr Tromla im Joor 1994 e Comic uusebrocht. 2004 hett är's als Reschissör vumene Comedy-No-Budget-Film mit em Name Der Hering probiert, bi däm unter andere Katharina Bihler und Stefan Scheib als Schauspieler mitgmacht hän.
Schnupftabak
Schnupftabak isch e Mischig vo fürschidnige Tabak vome dür d Nase inezieht. Di bekanntischte Schnupftabakhärsteller si McChrystal's us Grossbritannie u Pöschl Tabak us Bayre. Bim Schnupfe wärde sehr oft uf gwüssi Rituau gachtet, so seit me eigentlech immer vor em schnupfe es Sprüchli, u schnupft eigentlech o nid elei. Gwüssi Lüt haue sech gägesitig nach em Schnupfe no eis ufe Gring, söll d Wirkig vürgrössere.
Rituau
Di beide hüfigste Arte wie me schnupft, si Hüüfe oder Lines.
Bi de Hüüfe kippt me sech eifach 2 gliichgrossi Mängene uf di linggi Hang. Tuet de Tuume u de chliini Finger usestrecke u när mache aui Schnupfer, Finger a Finger e schööne Chreis u sait eine es Sprüchli u när wird s id Nase zoge.
Lines macht me eher, weme irgendwo dinne isch, in ere Bar oder so u gad e schööni Tischlängi zur Vürfüegig het u när macht me sech eifach zwei gliichlängi Lines, bastlet sech aus enere Banknote oder süsch emne Papier es Röhrli u zieht. Det giz eher weniger nones Sprüchli.
Würkig
Schnupftabak enthaltet wie jedes Tabakprodukt Nikotin. Bsunders die Lüt, wo ned all zu hüüfig schnupfed, bechömed en Nikotinflash. Das heisst, es wird eim für paar Minute chli trümmlig und ähnlichs. Das nennt sich denn e (Schnupf-) Schybe. Wie ide Iileitig erwähnt, chan d Würkig dur en Schlag uf d Stirn verstärcht werde. I de Schwyz wird hauptsächlich weg dr Schybe gschnupft, in Dütschland eher wegem Sruch. Das funktioniert so, dass mer bi öpperem mit de Finger am Haarahsatz ahdockt und denn mitem Handballe uf d Stirn abeprallt. Debii sets ned klatsche, sondern en Schlag gäh. De wo gschlage wird, sött de Chopf locker ha und sich ned wehre, wils susch weh mache chan.
Schädlechkeit
Wie alli Nikotinhaltige Gnussmittel isch au de Schnupftabak gsundheitsschädlech. jedoch um einiges weniger als grauchte Tabak, da bim Schnupftabak di schädleche verbrennigsprodukt fählet. Trotzdem chas bi längerem Konsum nebet de neurologische Wirkig auzunere schädigung vo de Naseschliimhut cho, die sich nöd regeneriere chan. Es chan den Naseblüete, andurendi Verchältig oder ähnleche Ischränkige wie e Reduziereig vom Gruchssinn ufträtte. I dem Fall mues de Schnupftabak Konsum igschränkt oder ganz unterlah werde.
Jan Ullrich
Dr Jan Ullrich (* 2. Dezämber 1973 z Rostock) isch en ehemolige dütsche Profi-Velorennfahrer. As erste Dütsche het er 1997 d Tour de France gwunne. Derzue isch er fümfmol Zweite, eimol Dritte und eimol Vierte bi der Tour gsi, Amateurwältmeister im Stroosserenne, zweimol Wältmeister im Einzelzitfahre und 2000 Siiger im olympische Stroosserenne.
Am 26. Februar 2007 het der Jan Ullrich si aktivi Velosportkarriere beändet. In der Allzitliste vo der Cycling Hall of Fame, wo die 25 grösste Velorennfahrer vo alle Zite uflistet, stoht er zurzit (26. August 2010) uf em 15. Platz.
Dopingvorwürf
Si Verwigglig in der «Spanisch Dopingskandal» churz vor der Tour de France 2006 isch vo Staatsawält in mehrere europäische Länder undersuecht worde. Der Ullrich isch vo der Tour usgschlosse worde und s Team T-Mobile het en am 20. Juli 2006 fristlos entloo. Bim spanische Doping-Arzt Fuentes si Bluetsäckli sichergstellt worde. E DNA-Analyse het bewiise ass s Bluet vom Ullrich chiem, und der Ullrich het sich hüfig bim Fuentes z Madrid lo behandle. S Verfahre isch aber vo dr Staatsawaltschaft iigstellt worde, wil s Doping im Velorennsport so wiit verbreitet gsi siig, dass niemer im Ullrich si Lug glaubt haig, nid dopt zhaa. Au siig er wägen em finanziell und im Asehe erheblig gschädigt worde und me hätt em sowiso nume wenig kriminelli Energii chönne vorwärfe. Der Ullrich sälber dänggt immer no, niemer bedroge und gschädigt z haa.
Noch eme johrelange Rechtsstrit um di „spanisch Doping-Affäre“ het de International Sportgrichtshof (CAS) in eme Urdeil am 9. Februar 2012 d Schuld vom Ullrich als erwise aagseh un het en schuldig gsproche, dass er dopt heb. De CAS het au alli Erfolg vum Ullrich sit em 1. Mai 2005 annuliert, dodrunter au de dritt Blatz bi de Tour de France 2005. De Aadrag vom Rad-Weltverband UCI, de Ullrich lebeslang für alli Aktivitäte im Velosport zu sperren, het de CAS abglehnt.
Im Juni 2013 het er in eme Interview mit dr Zitschrift Focus zum erschte Mol zuegää, dass er mit Hilf vum Fuentes dopt heb. Är heb aber nie ne ander Dopingmittel gnoo wie sii eige Bluet. Betrugsvorwürf het er zrugggwise, wel er üt gnoo heb, was di andere nüt au gnoo hebe: „Betrug fängt für mich dann an, wenn ich mir einen Vorteil verschaffe. Dem war nicht so. Ich wollte für Chancengleichheit sorgen.“
Persönligs
Sit em Septämber 2006 isch dr Ullrich mit dr Sara Steinhauser, der Schwöster vom sim ehemolige Trainingskolleg Tobias Steinhauser, verhürotet. Der gmeinsami Sohn Max isch im August 2007 uf d Wält cho, 2011 isch ihre zweet Suhn Benno uf d Wält cho, am 31. Oktober 2012 dr Dritt, wo Toni heisst.
Noch aktuelle Bricht plant der Ullrich, e Buech über si Zit as Velorennfahrer z verfasse. Drin soll au s Thema Doping vorcho.
Im Summer 2016 isch d Familie vuo Scherzige uf Mallorca zoge. Im Juni 2018 hän dr Ullrich un sy Frau bekannt gää, dass si sich trännt häi.
Mittlerwiili läbt dr Ullrich wider z Märdinge.
Sustigs
Z Märdingen isch no ihm d Jan-Ullrich-Straße gnännt worde.
D’Entrecasteaux-Inseln
D D’Entrecasteaux-Insle (Tok Pisin Donterecasto Ailan) sin e Inselgruppe in der Salomonesee, eschtli vu Neiginea. Si ghere bolitisch zue dr Provinz Milne Bay vu Papua-Neiginea.
Geografi
Zum Archipel vu dr D’Entrecasteaux-Insle ghere Moratau ("Fergusson"), Nidula ("Goodenough"), Duau ("Normanby"), Sanaroa un Dobu, derzue ne Huffe chlaineri Insle. Vu Neiginea sin d Insle drännt dur di 30 km brait Ward Hunt-Stroß im Norde un di 18 km brait Goschen-Stroß im Side.
Gschicht
Gnännt sin d D’Entrecasteaux-Insle noch em franzesische Seefahrer Joseph Bruny d’Entrecasteaux, wu anne 1792 uf dr Suechi noch em Jean-François de La Pérouse, wu syter anne 1788 in dr Sidsee verscholle gsii isch, as erschte Europäer uf dr Insle gsii isch.
Anne 1874 isch dr britisch Seefahrer John Moresby mit dr HMS Basilisk in s Biet chuu un het Vermässige vu dr Insle gmacht.
Im Johr 1891 hän auschtralischi Methodischte di erscht Missionsstation uf Dobu ufgmacht. Di Yyhaimisch sin aagworbe wore fir Goldmine un Kopra-Plantasche. E zwooti Missionsstation isch 1898 z Bwaidoga, Mud Bay, im Side vu Nidula ufgmacht wore.
D Inselgruppe isch e Brännpunkt im Zweete Wältchrieg woore, wu japanischi Druppe anne 1942 uf Nidula abgsetztt wore sin, churz voreb si vu dr auschtralische 2/12th Battalion aagriffe wore sin. Vum Juni 1943 bis zum Augschte 1944 isch Vivigani Airfield uf Nidula e Uusgangspunkt vu dr Royal Australian Air Force fir Operation z Neiginea gsii. D US Navy het e Basis uf Moratau ghaa, d Brite wahrschyns e ghaimi Basis uf Duau.
Litauen
Litaue isch a Land im öschtlicha Europa. Es isch a biz klenner wie Dütschland und hätt ca. 3,03 Mio Iwohner.
Litaue isch eine vo de drei baltische Schtaate.
Geographi
Litaue grenzt im Norde an Lettland (Grenzlänge 610 km), im Oschte an Wißrussland (724 km), im Südweschte an de russische Oblast Kaliningrad (303 km) mit irer Houptschtadt Kaliningrad (Königsberg), im Süde uf me kurze Stück an Pole (110 km) und im Weste an die Ostsee (99 km). Im Nordweste bildet d Oschdtsee a natirliche Grenz.
Schtaat
S politische Syschtem vu dr Republik isch unitar und iberwiigendt als parlamentarische Demokratii organisiirt.
Litaue isch a Midtgliid vu dr UNO, dr Europäische Union (sit em März 2004), dr Eurozone, em Europarat, dr NATO (sit em März 2004) und dr G40. Die litauisch Regiirung schtreabt momendtan an zeitweilige Sitz im UN-Sicherhoitsråt a.
Stätt
Houptschtadt und Regiirugsgssitz isch Vilnius.
Andre wichtiga Stätt sind:
Schprochruum
Litaue hot mehnerloi litauschschprochige Dialäkt; dorunter bischpilswiis Hochlitausch (aukštaičių) un Samogitsch (Niiderlitausch, Schemaitisch, Litauisch žemaičių).
Heinrich Danioth
Dr Heinrich Danioth (* 1. Mai 1896 z Altdorf; † 3. Nofämber 1953 z Flüele) isch e Schwiizer Mooler und Dichter gsi.
Läbe
Dr Heinrich Danioth isch dr Soon vom Balthasar Danioth gsi; d Familie chunt vo Andermatt. Er het s Handwärch vom Kunschtmooler bim Rudolf Löw (1878–1948) i dem sym Atelier z Basel gleert, und er het z Basel Kürs a dr Gwärbschuel psuecht. Sid 1961 her im eigete Atelier im Huus vo sym Vater z Altdorf gschaffet. Im Oberwallis het er als Chilemooler z tue gha, ane 1920 und 1921 isch er uf Rom.
1925 isch er i dr Meischterklass vom düütsche Mooler August Babberger z Karlsrueh gsi. Vom Babberger, wo en bekante Expressionischt gsi isch, het dr Danioth wichtegi Impuls übercho, und won er ane 1927 i syn Kanton zrugg cho isch, het er au i däm Styl gschaffet. Er het au us em Wärch vom Ferdinand Hodler gwüssi Elemänt übernoo
Es isch guet gsi für de Danioth, ass er dr Urner Volchskundler Eduard Renner het lehre könne und ass er immer vo dr Familie Dätwyler, wo als Undernähmer im Kanton Uri e bedütendi Rolle gspilt het, Hilf übercho het. Öper anders, wo dr Danioth understützt het, isch d Schirftstelleri Sophie Haemmerli-Marti gsi.
1929 isch dr Heinrich Danioth uf Flüele go woone. Im nöchschte Joor het er d Hedi Weber ghürootet, und 1932 het er für d Familie es moderns Huus us Beton mit emene Atelier bout. Z Flüele het er gschaffet bis ane 1953, won er im Alter vo 57 Joor gstorben isch.
Wärch
Als Zeichner het dr Danioth für d Zytschrift Näbelspalter gschaffet, und Zeichnige, Värs und Schnitzelbänk het er für d Urner Fasnacht gliferet. Es git vo iim au Porträtbilder, Glasmoolerie und Plakat. Ane 1945 het er s «Urner Chrippespiil» gschribe, und 1951 s Hörspiil «Der sechste von den sieben Tagen».
D Stiftig Danioth-Ring isch 1963 ggründet worde. Hüt isch si e Deil vom Kunst- und Kulturverein Uri. Sid ane 1990 git’s d Dätwyler-Stiftig z Altdorf, wo au zum Wärch vom Heinrich Danioth lueget. 2015 isch dr Film «Danioth der Teufelsmaler» vom Felice Zenoni usecho.
Friedrich Arnold Brockhaus
Dr Friedrich Arnold Brockhaus (* 4. Mai 1772 z Dortmund; † 20. August 1823 z Leipzig) isch ä dütsche Verleger, dr Gründer vom Verlag „F. A. Brockhaus“ und Herusgäber vom Conversations-Lexicon, wo no zu siine Läbziite ä baar Uflage und Neudruck erläbt het und wo schböter d Brockhaus Enzyklopädie worden isch.
Näbe siim enzyklopädische Schaffe isch er vor allem as Verleger vo politisch-ziitkritische, und au vo literaturkritische Journal bekannt gsi und het meh as eimol Broblem mit der Zensur gha. As Reporter het er au sälber Artikel verfasst – öbbe über d Völkerschlacht bi Leipzig im Oktober 1813 – odr kritischi Kommentar über die politischi Situation.
Hirsch auf Gereuth
von Hirsch auf Gereuth isch dr Naame vom ene fränkische Hoffaktore- und Adelsgschlächt, wo si Stammräije mit em Moses Hirsch (um 1740–1810), Chaufmaa z Königshofe (jetzt Gaukönigshofen) bi Ochsenfurt, aagfange het. D Familie isch vo jüüdischer Härkumft gsi, spööter isch si katholisch worde.
Die ursprüngligi Linie z Gereuth isch 1896 usgstorbe, dr Planegger Zwiig existiert immer no.
Friedrich Arnold Brockhaus
Noch siim Dod hai siini beide Söhn, dr Friedrich und dr Heinrich der Verlag witergefüehrt.
Hirsch auf Gereuth
Gschicht
1815 het im Moses si Soon Jacob Hirsch, e Groosshändler und königlich bayrische Hofbankiee z Würzburg s früenere fürstbischöflige Landschloss Gereuth in Underfranke Kauft. Am 13. August 1818 isch er z Münche in dr bayrisch Aadelsstand mit em Naame „auf Gereuth“ erhoobe worde. Säggs Joor spööter het er em Groof vo Thürheim d Hofmark Planegg e baar Kilometer südwestlig vo Münche abkauft. Am 2. April 1869 isch im Jakob si Soon, dr königlich bayrisch Hofbankiee Joseph von Hirsch auf Gereuth Freiherr von Hirsch worde und 1882 isch uf Schloss Hohenschwangau im Joseph si Änkel Theodor (Frhr.) von Hirsch im Köönigriich Bayre bi dr Freiherreklass immatrikuliert worde. S Bankhuus Hirsch am Münchner Promenadeplatz het bis 1885 existiert.
Vasco da Gama
D Pordugiise häi scho under em Heinrich em Seefaarer e Wääg afo sueche, zum die arabische, persische, venezianische und andere Vermiddler vo indische Gwürz uszschalte, wo wägenä die Brodukt in Öiropa seer düür gsi si.
Am 8. Juli 1497 isch dr Vasco da Gama mit vier Schiff z Pordugal abgfahre. Er isch gege Süde gseeglet, um s Kap vo dr Guete Hoffnig und isch am 25. Novämber in dr Mosselbaai glandet. Am 7. April 1498 isch er z Mombasa aachoo und vo dört uf Malindi. Dr Sultan dört het em e Nawigator mitgee und am 20. Mai 1498 isch dr Vasco da Gama as erste Öiropäer, wo um Afrika ume gfaare isch, z Calicut an dr Malabarküste vo Kerala glandet. Er het kostbari Gwürz ufglaade und 1499 si d Schiff wider z Pordugal gsi.
In de Joor druf häi d Pordugiise nöiji Räise uf Indie gmacht: die zwäite under em Pedro Álvares Cabral, wo uf dere Räis im Joor 1500 Brasilie entdeggt het, und die dritti 1501 under em João da Nova. Erst die vierti Faart 1502 isch wider under em Kommando vom Vasco da Gama gsi. Die arabische und indische Händler häi iir Monopol welle verdäidige und häi die 15 Schiff vom Vasco da Gama mit mee as 100 Schiff aagriffe. D Pordugiise si aber mit Kanone bewaffnet gsi und häi sich erfolgriich chönne verdäidige.
Lavongai
Lavongai (dt. veraltet Neu-Hannover, ängl. au New Hanover Island) isch e Insle im Bismarck-Archipel. Si ghert bolitisch zue dr Provinz New Ireland z Papua-Neiginea.
Vasco da Gama
Dr Vasco da Gama het denn die Pordugiisische Faktoreie z Cannanore und Cochin usbaut und 1503 z Cochin die ersti öiropäischi Burg z Indie, s Fort Manuel, baut. In e baar Joor isch Pordugal die füerendi Seemacht im westlige Däil vom Indische Ozean worde.
1503 oder 1504 isch dr Vasco da Gama zrugg uf Pordugal, und er isch am Hoof ufgnoo worde. 1519 het em dr Köönig Manuel dr Ditel Conde de Vidigueira (Groof vo Vidigueira) gee. 1524 isch er zum Vizeköönig vo Indie ernennt worde, isch zrugg uf Indie und het dört d Zivil- und d Milidäärverwaltig afo nöi organisiere. Aber er isch chrank worde und scho noch drei Möönet z Indie isch er im südwestindische Kochi gstorbe.
Lavongai
Geografi
Si wird vu Oscht no Wescht vum Tirpirtz-Gebirg durzoge. Di hechscht Hebig isch dr Mount Deimling mit 957 m i. NN. Nume an dr Kischte vu däre bärgige Insle het s Kokospalme.
Bevelkerig
Anne 2009 hän uf dr Insle 17160 Mänsche gläbt, im Johr 1960 no rund 5000. D Yywohner vu Lavongai schätze in dr Hauptsach Tungag, e auschtronesischi Sproch us dr New Ireland-Gruppe.
Lacollonge
Lacollonge ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Territoire de Belfort ìn dr Region Bourgogne-Franche-Comté (bìs 2015 Region Franche-Comté).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Lacollonge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1573.
S Gebiet um Lacollonge hàt ìm Mìttelàlter dr Herre vun Montbéliard ghert und ìsch ìm 14. Johrhundert an d Habsburger kumme. Zàmme mìt em Sundgäu ìsch s mìt em Weschtfälische Frìde 1648 frànzesisch worre. Zitter ànne 1793 hàt s zum Département Haut-Rhin ghert, ìsch àwer 1871 àls Deil vum Territoire de Belfort im Gegesàtz zem iwrije Elsàss bi Frànkrich bliwe.
Verwàltung
vun Lacollonge ìsch. Lacollonge ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt vun Lacollonge ghert zem Franc-Comtois.
Trailer Park Boys
Trailer Park Boys isch e kanadischi Comedy-Serie wo vum Mike Clattenburg produziert worde isch. Si handlet vum Alltag vo de Bewohner vo de fiktive Wohnwaagesiidlig Sunyvale Trailer Park aa de Oschtküscht vo Kanada. D Show isch im Stil vun ere Mockumentary gmacht, si isch also so gfilmt, das es schynt wie wenn es e Dokumentarfilm wär. So wird s Kamerateam vilmool au direkt aagsproche bzw. niidergschlo oder niidergschosse.
D Show isch vo 2001 bis 2008 mit sibe Stafle un zwoo extra-Folge produziert worde un uff em kanadische Sänder Showcase gsändet worde. Usserdäm sin zwee Film, Trailer Park Boys: The Movie un Trailer Park Boys: Countdown to Liquor Day, produziert worde. D Staffle werde vo Alliance Films in Kanada, de USA un Bermuda uff DVD vertriibe.
Trailer Park Boys gilt als eini vo de erfolgrychste kanadische Fernsehserie.
Handlig
Jedi Staffle het e äänlichi Handlig. Es beginnt meischt demit dass de Julian un de Ricky ussem Gfängniss entlo werde un in de Sunyvale Trailer Park, e Wohnwagesiidlig in dr Nööchi vo Dartmouth, Neuschottland, heimchömme. D Handlig drait sich deno um d Plän vum Julian un em Ricky, schnäll viil Gäld z verdiene, oder au eifach über d Runde z cho. Die Plän sin in de Regel halb-kriminell bis kriminell, wie au d Tätigkeite vo de meischte andre Bewohner vo Sunyvale. Dezue ghöre vorallem s Aabaue vo groossi Menge vo Marihuana un chlynri Verbreche (Benzin-, Ychaufswäge-, Gäldautomat un/oder Läbensmitteldiebstaal, Alkoholschmuggel, DVD-Piraterii usw.). Schlussändli schytre si meischt wäge de Störaktione vum Trailer Park Supervisor Lahey un ihrer eigne Inkompetenz, un lande wiider im Gfängniss. Am Änd vo de 6. Staffel schliesse si deno Friide mit em Lahey un schaffe es in de 7. Staffel, ändli mit emene groosse Marihuana-Schmuggel viil Gäld z verdiene.
Rezeption
Es isch Wältwyt ussgstraalt worde, so z Australie uff The Comedy Channel, z Grossbritanie un Spanie uff Paramount Comedy, z Irland uff Channel 6, z Island uff SkjárEinn, z Neuseeland uff TV 2, z Israel uff Xtra Hot, in de Niiderlande uff Comedy Central Netherlands, z Dänemark uff DR2, z Portugal uff SIC Radical, z Dütschland uff Comedy Central Germany, z Finland uff Nelonen, z Bulgarie uff Nova Television un z Pole uff Comedy Central Polska.
In de USA isch ursprüngli uff BBC America e zensierti Version gloffe, wo aber inzwüsche nümmi ussgstraalt wird. Syt 2009 wird d Serie dört vo The 101 Network unzensiert ussgstraalt.
Liberales Judentum
S liberale Juudedum (au Progressivs Juudedum oder, bsundrigs in Nordamerika, Reformjuudedum) isch e Ströömig innerhalb vo dr jüüdische Religioonsgmäinschaft. Sini Ursprüng lige vor allem im Dütschland vom 19. Joorhundert und göön uf Ideä vom Abraham Geiger, Samuel Holdheim, David Einhorn, Kaufmann Kohler und vo andere zrugg. S liberale Juudedum isch äini vo de vier Hauptströömige im gegewärtige Juudedum (orthodox, konservativ, liberal, rekonstrukzionistisch), wo in alle sine Wersioone öbbe 1'750'000 vo de rund 14 Millioone Juude drzue ghööre. Die verschiidene Reform-und-liberale Grubbe uf dr ganze Wält zämme mit de Rekonstrukzioniste si alli Mitgliider vo dr Wältunion für progressivs Juudedum.