cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tsunami
Veruussetzig für ne Tsunami isch es Aerdbebe vo mindischtens Schterchi 7, wo nooch underem Meeresbode isch.
Je nach dem, wie dass ds Bebe verloffe isch, chas si, dass sech d Welle am Meeresgrund schnäuer furtbewegt als die ir Neechi vor Oberflächi. Us dem Grund chas passiere, dass ds Wasser am Meer zersch bis zu 100 Meter zrüggeit, bevor die erscht Fluetwelle uf ds Feschtland trifft.
Bundesrat (Deutschland)
Dr Bundesrat – mängisch seit me äm o Länderchammer – isch z Dütschland es wichtigs Verfassigsorgan, wo d (Bundes-)Länder uf de Bundesebni vertritt. Ei vo de wichtigschte Ufgaabe isch sys Mitwürke byr Verabschidig vomne Bundesgsetz. D Lüt, wo dert albe düe rede und sech Gedanke mache übr d Sache vom Bundestag, ob si da sölle zuestimme, sy vo jeder vo de 16 Landesregierige ausgwählt, da häre z gah. Das heißt, by jedere Landestagswahl cha sech d Zämmesetzig vom Bundesrat wider verändere. Disi Landtagswahle sy allerdings nid alli zur glyche Zyt. Numme mängisch sy es paar glychzytig. Usserdäm spilt dr Bundesrat by Aaglägeheite vor EU e Rolle.
Sitz
Dr Bundesrat isch syt em Jahr 2000 im früerige Preußische Herrehuus z Berlin. Vorhär isch är (ab 1949) im Bundeshuus z Bonn gsy. Im Jahr 2000 isch d Bundeshouptstadt vo Dütschland nid meh Bonn, sondern Berlin gsy. Da sy fasch alli Regierigsyrichtige u anderi Verfassigsorgane mit irne Büro uf Berlin züglet.
Ufgaabe u Befugnisse
Dür de Bundesrat würke nach de Vorschrifte vom Grundgsetz (Artiku 50) „d Länder by de Gsetzgebig u Verwaltig vom Bund und i Aaglegeheite vor Europäischi Union“ mit. Wägem Artiku 79 cha disi grundsätzlichi Mitwürkig nid emau dür e Änderig vom Grundgsetz abgschaft wärde. Däm seit me uf Hochdütsch „Ewigkeitsklausel“.
Nid alli Gsetz bruuche d'Zuestimmig vom Bundesrat. Aber dä Aateil vo zuestimmigspflichtige Gsetz isch able no übr 50 Prozänt aagstige. Villicht ou wäg dr Rächtsprächig vom Bundesverfassigsgricht. Ursprünglech het me d Mitwürkig vom Bundesrat by de Gsetz wäg dr Erfahrig vo de Länder ygführt. Schließlech hets die ja scho viu früecher als d Bundesrepublik gäh, es sy de halt Fürschtetümer gsy. Inzwüsche isch disi Mitwürkig allerdings ou wägem Inhalt vo de Gsetz no da.
Parteipolitik spilt by däm ou a großi Rolle. So chame vermuete, dass zum Bispil d großi Koalition us CDU/CSU und SPD byr Föderalismusreform 2006 d Kompetänze meh a d Länder hei abgäh, wil fasch alli Bundesländer vor CDU regiert wärde. Auso isch es ke Machtverluscht. Gnauso het o Gsetzesentwürf vor letschte Rot-grüeni Regierig gäh, wo bym Bundesrat ke Zuestimmig übercho hei, wil dert fasch nummer Lüt vor CDU gsässe sy. Und ganz ähnlichi Gsetz wärde jitz vor neue CDU-Regierig vorgschlage und überchöö natürlech d zuestimmig.
2004 het d Föderalismuskommision probiert, dä Aateil vo zuestimmigspflichtige Gsetz z'sänke, hets de aber glych verjuflet.
Amazonas (Begriffsklärung)
Amazonas chan folgendes bedüüte:
Kanton Mülhausen-Ost
Dr Kanton Milhüüsa-Oscht isch bìs März 2015 e Teil vum franzeesche Arrondissement Milhüüsa im Département Owerelsass (Haut-Rhin) gsi. Er het die öschtliche Bezirke vu dr Stadt Milhüüsa umfasst un kei Verwaltungseinheit dargstellt, sundern isch numme e Wahlbezirk fer dr Generalrat vum Département Owerelsass (Haut-Rhin).
Ursprünglichi Regionalsproch isch z'Milhüüsa Elsàsserditsch, wo awer ufgrund vum Zuezug us Innerfrankrich in dr Grossstadt nit so verbreitet isch.
Kanton Mülhausen-West
Dr Kanton Milhüüsa-Wescht isch bìs März 2015 e Teil vum franzeesche Arrondissement Milhüüsa im Département Owerelsass (Haut-Rhin) gsi. Er het die weschtliche Bezirke vu dr Stadt Milhüüsa umfasst un kei Verwaltungseinheit dargstellt, sundern isch numme e Wahlbezirk fer dr Generalrat vum Département Owerelsass (Haut-Rhin).
Ursprünglichi Regionalsproch isch z'Milhüüsa Elsàsserditsch, wo awer ufgrund vum Zuezug us Innerfrankrich in dr Grossstadt nit so verbreitet isch.
Südchinesisches Meer
S Südchinesische Meer (, vietnamesisch Biển Đông, „Ostmeer“) isch e Däil vom Chinesische Meer und e Randmeer vom Pazifische Ozean in Asie. Dr Golf vo Tonkin isch e Däil von em.
Geografii
S Südchinesische Meer het e Flechi vo 3'685'000 km². Si middleri Diefi isch 1'060 Meter und sis Wasservolume 3'907'000 km³. Die grössti Diefi lit im China Sea Basin und isch 5'016 Meter.
Michael III. (Byzanz)
Dr Michael III. (, gnennt Methystes Μεθυστής oder Methysos Μέθυσος ‚Süfer‘; * 19. Januar 839 z Konstantinopel; † 23. oder 24. Septämber 867 z Konstantinopel) isch e Soon vom Theophilos und Änkel vom Michael II gsi. Er isch 842 noch em Dood vo sim Vater byzantinische Kaiser worde, won er nume drei Joor alt gsi isch.
Südchinesisches Meer
Geografii
S Südchinesische Meer wird im Nordoste dur Taiwan vom Ostchinesische Meer drennt, im Südoste dur die philippinischi Insle Palawan vo dr Sulusee, und isch im Oste über die 320 km bräite Luzonstrooss mit dr Philippinesee und im Süde über d Karimata-Strooss mit dr Javasee verbunde. Im Südweste isch d Strooss vo Malakka.
Michael III. (Byzanz)
Solang er minderjöörig gsi isch, het si Mueter Theodora s Riich as Regäntin regiert. Si het d Gränze gege d Araber chönne verdäidige, au wenn iiri Generääl meereri Niiderlaage häi müesse iistecke. Si het e ikonoduli (bilderfründligi) Religionsbolitik bedriibe und scho in iirem erste Joor d Bildervereerig wider erlaubt. Si het au die bilderfindlige Paulikianer verfolgt und massakriert. Um d Erzieig vo iirem Soon Michael het si sich nid fest kümmeret und dä isch under en Iifluss vo sim Unggle Bardas groote, und wäge däm het er 856 si Mueter in e Chloster gsteckt. 857 het dr Michael d Macht sälber ergriffe. Er isch dr letscht Kaiser vo dr amorische Dünastii gsi.
Südchinesisches Meer
Geografii
Die wichdigste Insle im Meer si:
Gebietsstrit
Wil s Meer für e Schiffvercheer vo Ostasie seer wichdig isch und au Energiikwelle im Meeresgrund vermuetet wärde, lige sich e Hufe vo de Staate zrings um s Meer in de Hoor, wäm die äinzelne Insle ghööre, und es git do und dört Zämmestööss wie im April 2012 bim Scarborough-Riff zwüsche philippinische und chinesische Schiff.
Michael III. (Byzanz)
867 isch dr Michael vo sim Günstling Basileios ermordet worde.
Dr Komflikt mit dr Katholische Chille under em Babst Nikolaus I. isch under em Michael III. verscherft worde, wo dr Kyrill und dr Method vo Saloniki aagfange häi, bi de Slaawe z missioniere.
Thal (Ortsname)
Ort, wo di hütigi Schriibig Tal bruuched, sind do ufglischted.
Bayern
<!--* Thal bei Grünbach, Ortsteil der Stadt Dorfen, Landkreis Erding -->
Frankriich
Lueg au:
Findling vom Geissturm
De Findling vom Geissturm isch en grosse Schtei, wo z Züri am Oscht-Egge (Chilegass/Zwingliplatz) vom Theologische Seminar vo de Uni Züri z finden isch. Er isch öppe 1800 Kilogramm schwer.
De Findling isch ursprünglich en Teil vo de Muur vom Geissturm gsi. De Geissturm, wo zu de Befeschtigungsaalag vo Züri ghört het, isch es Pulvermagazin vo de Schtadt gsi. I de Turm het am 10. Juni 1652 de Blitz iigschloh. Wäg em Pulver isch de Turm explodiert und de Stei isch öppe 230 Meter wit gfloge, bis a die Schtell, wo men en hüt no cha aaluege.
Zentralperspektive
D Zentraalperspektiive (vo latiinisch perspicere = duureluege) isch e Technik zum dreidimensionaali Objekt uf ere zwäidimensionaale Flechi eso abbilde, ass dr Bedrachter dr Iidruck vo Rüümlikäit überchunnt. Kante, wo im Ruum paralleel si, wärde in dr Abbildig nid paralleel daargstellt, sondern si chömme optisch am ene schiinbaare Punkt zämme, em sogenannte Fluchtpunkt. Dorum säit mä dr Zentraalperspektiive au Fluchtpunktperspektiive. Dr Fluchtpunkt lit uf dr Horizontlinie und mä findet en, wemm mä d Objektkante, wo in dr Realidäät parallel si, verlengeret bis si sich schniide. Die Schnittstell isch dr Fluchtpunkt. S Hauptmerkmol vo dr Zentraalperspektiive isch ass s Objekt frontaal aagluegt wird. Es git käini Verschiebige uf rächts oder linggs, aber scho noch oobe oder unde. Die äinfachsti Form vo dr Perspektiive het en äinzige Fluchtpunkt. Flechene vom Objekte, wo grad geegenüber vom Betrachder si, si bildparallel, wäärend d Objektkante, wo in d Diefi vom Ruum füere, sich schiimbar im ene Fluchtpunkt am Horizont veräinige.
Wenn s meereri Objektkante het, wo nid paralleel verlaufe, chönne meer as äi Fluchtpunkt entstoo, wie öbbe wemm mä e Huus daarstellt so dass mä zwäi Huussite cha gsee. Bi dere Über-en-Egge-Perspektiive git s zwäi Fluchtpünkt, wo bäidi uf dr Horizontlinie lige. Dr Betrachder gseet dr ooberi Däil vom Objekt vo unde und dr underi Däil vo oobe.
Bi dr Froschperspektive isch s Aug vom Betrachder under dr Horizontlinie, er luegt s Objekt vo unde ufwärts aa und so git s e dritte Fluchtpunkt, wo über dr Horizontlinie lit. Bi dr Vogelperspektive isch s umkeert, do isch s Aug vom Betrachder hööcher as s Objekt und dr Horizont und dr dritt Fluchtpunkt niidriger.
Wertkauf
Wertkauf isch e dytsche Einzelhandelskonzärn gsi, wu bis zue dr Ibernahm dur d US-Supermärtchette Wal-Mart 21 Märt gha het. D Hauptverwaltig vum Konzärn isch z Charlsrue gsi.
Di erscht Filiale het dr Hugo Mann anne 1958 z Charlsrue ufgmacht. Uf ere Verchaufsflechi vu rund 3500 m² sin aber kei Läbesmittel abotte wore.
Acht Johr speter, 1966, isch s zweit Verchaufshuus z Fryybeg ufgmacht wore mit ere Flechi vu 6000 m². Anne 1968 het s Unternämme schließli s zue sällem Zytpunkt grescht europäisch SB-Warehuus im Minchner Euro-Induschtriipark ufgmacht mit ere Verchaufsflechi vu 13.500 m².
Bis am Änd het die Chette mit ca. 6000 Mitarbeiter e Johresumsatz vu bis zue 1,5 Milliarde Euro gwirtschaftet.
Dr Eigetimer sin dr Hugo Mann un syy Frau Irene, geb. Porst gsi. Dr Mann het scho d Mebelchette Mann Mobilia grindet gha, wu Wertkauf speter drus fiirigangen un derno abgspalte woren isch. Noch em Verchauf vu dr Wertkauf-Märt an di amerikanisch Handelschette Wal-Mart anne 1997 het s nume no d Mebelmärt Mann Mobilia z Manne, z Charlsrue, z Wiesbaden, z Dreieich, z Ludwigsburg, z Fryybeg un z Eschborn gee.
Zum 1. Juli 2005 isch d Mebelchette Mann Mobilia vu dr eschtryychische XXXLutz-Gruppe mit Sitz z Wels ibernuu wore. Im Zug vu däre Ibernahm isch s Hauptverwaltig z Charlsrue schließli ufglest wore.
Montricher VD
Montricher (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Morges im Kanton Waadt.
Früener het me dr Gmai uf Düütsch Rogersbärg gseit.
Geografi
S Dorf Montricher lyt am Fueß vum Jura. Zum Bann vu dr Gmai ghert au dr Mont Tendre, dr hegscht Schwyzer Juragipfel uf 1679 Meter über Meer.
D Gmaiflechi umfasst 38 Prozänt landwirtschaftligi Flechi, 58 Prozänt Wald und vier Prozänt Sidligsflechi.
Gschicht
Montricher isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1049 as Mons Richarius, 1301 als Montricher.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 10,7 Prozänt gläge.
Religion
63,8 Porzänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 14,2 Prozänt sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,3 %, CVP 2,4 %, FDP 18,3 %, GLP 4,1 %, GP 11,8 %, SP 21,5 %, SVP 30,1 %, Sunschtigi 4,3 %.
Dr Burgermaischter vu Montricher isch dr Didier Amez-Droz (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
Montricher isch es Puuredorf; es het uf de Bärge Alpwirtschaft; unden am Dorf lige Chiisgruebe und e Flugplatz.
Chly usserhalb vom Dorf isch d Ysebahnstazion.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 696 Yywohner 92,2 Prozänt Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,6 Prozänt Dytsch, 0,9 Prozänt Italienisch un 3,3 Prozänt anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Sung Jae-ki
Dr Sung Jae-ki (rev. Rom. Sung Jae-ki, McCune-Reischauer Seong Jae-gi, koreanisch 성재기, hanja 成在基; * 11. September 1967 z Daegu in Südkorea; † 26. Juli 2013 im Fluss Han in Seoul, Südkorea) isch e südkoreanische gsellschaftlige Aktivist gsi. In de 2000er isch er Mitgliid in dr Bewegig für d Rächt vo de Manne worde. 2006 het er die 'Antifeministischi Gsellschaft für d Befreijig vom Maa' (반페미니즘남성해방연대) gründet. 2007 het er d 'Gsellschaft für d Abschaffig vom Ministerium für d Gliichberächdigung vo de Gschlächter und vo dr Familie' gründet.(여성부폐지운동본부, 女性部廢止運動本部). Am 26. Juli 2013 isch er vo dr Mapo Brugg in Han Fluss gumpt zum uf d Diskriminierig vo de Manne ufmerksam z mache. Er isch drbii verdrunke.
Nina Chuba
D’ Nina Chuba (* 14. Oktoower 1998 z’ Wedel, Schleswig-Holschtai; bìrgerliger Nàmma Nina Katrin Kaiser) ìsch a diitscha Sangera un Schàuischpììlera.
Burg Burgberg (Köngigsfeld)
D Burg Burgberg isch e Burgruine im Ortschärn vu Burgberg, eme Ortsdail vu dr Gmai Kennigsfeld im Schwarzwald-Boor-Chrais z Bade-Wirttebärg. Si lyt uf rund 695 Meter iber Normalnull.
Gschicht
Die Wasserburg isch vu dr Herre von Burgberg böue un anne 1116 s erscht Mol gnännt wore. Im 13. Johrhundert isch si uusböue wore. Si het as Gfängnis dient fir d Burg Burg Bäreberg (Wyberzah) iber em Dorf un d Burg Waldau, urspringli au as Zollstation fir d Iberwachig vu dr Biet in dr Gegnig vum Chloschter Sanderge un vu dr Herre von Falkenstein (Berneck). Speter isch si an s Huus Wirttebärg chuu un schließli im Dryssgjehrige Chrieg gschlisse wore.
Nina Chuba
ìhr Laawa
Ìn da Joohra druff ìsch d’ Chuba ìmmer wììder ìn Seria un Filma z’ sah gsìì, unter àndrem ìn dr Seria Notruf Hafenkante un ìm Farnsahfilm Eine Hand wäscht die andere. Sa hàt àui Hàuiptrolla ìn wittera Projakter gschpììlt, wia ìn Das Traumschiff – Hawaii un Letzte Spur Berlin.
Vu 2016 àà ìsch sa d’ Sangera un Liadermàchera vum Band BLIZZ, wo ìn dr Müüsikschüal vu dr Schtàdt Wedel grìnda worra-n-ìsch. Ìm Àwrìl 2018 hàt d’ Band ìhra äärschta EP nàmmens Something New veräffentligt. Àm And 2018 hàt d’ Chuba d’ Band fààraloo. Ìm Joohr druff hàt sa uff Berliin gwàndelt. Därt hàt sa unter’m Nàmma Nina Chuba ìhra Solokàrriar àls Sangera un Liadermàchera-n-ààgfànga. Ìhr äärscht Liad My Time ìsch ìm Oktoower 2018 ärschììna. Ànna 2020 ìsch ìhr äärscht EP Power veräffentligt worra, un ìm Joohr druff ìsch d’ zwaita-n-EP Average üssagànga. Ìm Oktoower 2021 hàt sa ìhr äärscht Liad uff Diitsch veräffentligt, wo Neben Mir haisst. Doo druff hàt sa wittera diitschschproochiga Liader gsunga —dàs hann ìhr ìhra Manatscher ämpfoohla. Àm 12. Àuigscht 2022 hàt sa s’ Liad Wildberry Lillet veräffentligt, wo-n-ìhra äärschta Nummer-1-Plàtziarung ìn da diitscha Sìnggelcharts worra-n-ìsch. Ànna 2022 ìsch sa uff mehrera Faschtschpììler ufftratta, unteràndrem uff’m Deichbrand, em Reeperbahn Festival un em Lollapalooza.
D’ Nina Chuba woohnt mìt’ra Frììnda ìn’ra Woohngmainschàft z’ Berliin.
ìhra Filmogràfii
ìm Farnsah
Burg Bärenberg
D Burg Bärebärg, au Bäreburg oder Wyberzahn gnännt, isch e Burgruine bi Burgbärg, eme Ortsdail vu Kennigsfeld im Schwarzwald-Boor-Chrais z Bade-Wirttebärg. Si lyt uf rund 718 Meter iber Normalnull uf eme Sporn vum Hutzelbärg.
Gschicht
Die Spornburg isch wahrschyns Ändi 11. Johrhundert vu dr Herre von Burgberg böue wore, wu Dienschtlyt vu dr Herre von Falkenstein un vu dr Herre von Zimmern gsi sin. Anne 1116 isch si s erscht Mol gnännt wore. Wyteri Bsitzer sin d Herre von Geroldseck un d Grofe von Württemberg'' gsi.
Aalag
Vum mächtige Durm us grob bhauene Quader sin nume no gringe Räscht erhalte, derzue dr Halsgrabe. Zue dr urspringlige Burgaalag ghert au no d Burg Burgbärg im Ortschärn vu Burgbärg.
Sag
Ere lokale Sag no het dr gytig Burgherr Hans von Burgberg emol e alte Frau, wu bi me Sturm um Unterchumft gfrogt gha het, dervugjagt un si wäg ihrem wieschte Uussäh uuszännt, vor allem wäg ihrem ainzige Zahn, wun ere us em Muul fiiri gluegt gha het. Si heb e derno verfluecht mit däne Wort: "Verfluecht solle Ihr un Eier ganz Gschlächt syy! Eiri Burg soll verfalle bis uf e chlai Muurstuck, wu eso soll uussäh wie myy ainzige Zahn, wu Ihr mi derwäg uuszännt hän!" D Herre von Burgberg sin derno wirkli uusgstorbe un vu dr Burg stoht nume no ne chlaine räscht – dr hitig Wyberzahn.
Zumikon
Zumike (amtlich Zumikon) isch e politischi Gmäind im Bezirk Meile im Kanton Züri, Schwiiz.
Geografi
Zumike liit uf de weschtliche Siite vom Pfannestììl, rund 200 Meter über em Zürisee. S Piet vo de Gmäind umfasst 28,6 % landwirtschaftlichi Flèchi, 27,2 % Wald, 35,6 % Sidligsflechi und 8,2 % Vercheersflechi. Naachbergmäinde sind Chüsnacht, Zolike und Muur.
Gschicht
Zumike isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 946 als Zumminga.
Religion
38,1% vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 24,2% sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 2,4 %, CVP 4,9 %, EDU 1,1 %, EVP 1,1 %, FDP 35,3 %. GLP 8,9 %, GP 7,2 %, SP 8,2 %, SVP 30,8 %, Suschtigi 0,2 %.
Gmäindspresidänt isch de Hermann Zangger (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 2,0 % gläge.
Vercheer
Zumike isch mit de Forchbahn an öffentliche Vercheer aabunde.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Zumike ghört zue de Seemundarte.
Werner Mezger
Dr Werner Mezger (* 10. Juni 1951 z Rautweil) isch e dytsche Germanischt un Volkskundler.
Lääbe
Dr Mezger het s Abitur am Rautweiler Albertus-Magnus-Gimnasium gmacht un derno an dr Universitet Dibenga Germanischtik, Gschicht un Empirischi Kulturwisseschaft studiert. Anne 1975 het er s Staatsexamen abglait un isch im nämlige Johr promoviert wore. Vu 1977 bis 1996 het er im gimnasiale Schueldienscht gschafft. Parallel derzue het er an dr Universität Fryburg Volkskund glehrt. Dr Mezger het si anne 1989 habilitierte mit ere Schrift zue dr Naarenidee un zum Fasnetbruuch. Syter 1996 isch dr Mezger Profässer fir Volkskund z Fryburg un Diräkter vum dertige Institut für Volkskunde der Deutschen des östlichen Europa (friejer Johannes Künzig-Institut für ostdeutsche Volkskunde).
Dr Mezger het e Hufe wisseschaftligi Arbeite zue dr Volkskund mit Schwärpunkt Fasnet publiziert. Doderzue zellen au Rundfunk- un Färnsehsändige iber volks- un landeskundligi Theme. Syt 1992 isch er regelmäßige Kommentator vu dr Live-Iberdragige vum Sidweschtrundfunk (SWR) us dr Fasnet. Anne 2001 het er e Ruef uf dr Lehrstuel fir Volkskund an dr Universitet Bonn abglähnt.
Dr Werner Mezger isch ghyrote un het zwai Chinder.
Syter 2005 isch dr Mezger Mitglid im Kuratorium vu dr Dytsche Chinderchräbsnoosorg − Stiftig fir s chronisch chrank Chind z Villinge-Schwenninge, wu si fir schwärchranki Chinder un däne ihri Familien yysetzt.
Pepsin
Pepsin (vo pepsis, „Verdauig“) isch e Verdauigsenzüüm, e so genannti Peptidase, und het e Lengi vo 327 Aminosüürene. Es wird in de Hauptzälle vom Magefundus vo Wirbeldier, also au vom Mensch, bildet, und isch für en Abbau vo Protein, wo mit dr Naarig ufgnoo wärde, zueständig. Es wird mänggisch in Naarigsmiddel iine do, wie zum Bischbil ins Pepsi Cola, zum d Verdauig fördere.
Gschicht
S Pepsin isch as ersts dierischs Enzüüm im Joor 1836 vom dütsche Füsiolog Theodor Schwann entdeggt worde. 1930 isch s zum erste Mol vom amerikanische Chemiker John Howard Northrop isoliert und in kristalliner Form härgstellt worde.
Heuwaage-Viadukt
S Höiwoogwiadukt isch äins vo de drei groosse Stadtwiadukt z Basel. Es befindet sich im Groossbasel und überkwert dr Birsig, wo i dem Gebiet underirdisch fliesst, und die früenere Aalaagen und Grääbe vom Stäinedoor und vo dr Stäineschanze. S Viadukt drennt d Kwardier Am Ring und Vorstedt.
Dr Naame chunnt vo dr Höiwoog, wo mä 1901 vom Barfüesserblatz do aane verläit het. Vorhäär isch dört vo ane 1866, wo s Stäinedoor abbroche worden isch, bis 1885 dr Söimäärt gsii. 1959 isch s Wooghuus abgrisse worde.
Scho 1889 het mä e Wiadukt blaant. Es isch aber e Zitli gange, bis mä het afo baue. 1966 het mä denn aagfange und d Arbed isch 1970 fertig worde. Zerst het s Höiwoogwiadukt us dr stadtplanerische Sicht vil Loob überchoo, denn het mä aber afo merke, ass mä bim Baue e chli fest spaarsaam gsi isch, und dass s ganze Wiadukt scho bim ene middelstarke Ärdbeebe chönnt iistürze. Vo 2009 bis 2010 het mä s denn renowiert.
Heiden AR
Hääde (amtlech Heiden) isch e iiwohnergmäänd em Kantoo Appezäll Osserode (früener Bezirk Vorderland).
Geografi
Hääde liit am Gstaldebach zwösched Kaien, Bischofsberg und Freudeberg. Vo de Gmäändsflechi sönd 52,4 % landwertschaftlechi Flechi, 30,6 % Wald, 16,8 % Sidligsflechi ond 0,3 % suschtigi Flechi.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraatääl isch 2010 bi 18,5 % gläge.
Politik
De Gmäändspresidänt vo Hääde isch de Gallus Pfister (Stand November 2017).
Wertschaft
D Arbetslosigkäät isch em Joor 2011 bi 1,4 % gläge.
Sprooch ond Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 4063 Iiwoner 88,7 % Düütsch als Hòuptsprooch aagèè, 0,2 % Franzöösisch, 1,1 % Italienisch ond 10 % anderi Sprooche.
De hochalemannisch Dialäkt vo Hääde ghöört zue de Oschtschwiizer Dialekt.
Alabama
Alabama isch e Bundesstaat vo de Veräinigte Staate vo Amerika. Er isch eine vo de Süüdstaate vo den USA und isch im Joor 1819 as dr 22. Bundesstaat ufgnoo worde.
Geografy
Der Staat Alabama goot vom Gebirg vo den Apalachen im Norde bis an Golf vo Mexiko im Süüde.
Gschicht
Sid Joortuusige sind alti Völker im Land gsi, wo i de grosse Wälder am Alabama-Fluss gläbt händ.
Im 16. Joorhundert sind nodisno Gruppe vo Europäer vom Meer häär is Land cho.
Der Bundesstaat isch lang vo der Landwirtschaft prägt gsi, wo die wyssi Oberschicht ihri Ländereie uf grosse Plantaasche mit afroamerikanische Sklave bebout het. Me het psunders d Bouele produziert. D Diskriminierig vo de Schwarze isch z Alabama bis in d 1970er Joor ggange. Der Bürgerrächtler Martin Luther King het sid 1954 als Paschtor vonnere Baptischegmeind i der Hauptstadt vo Alabama gwohnt.
Im amerikanische Bürgerchrieg isch Montgomery e Zyt lang d Hauptstadt vo de Südstaate gsi.
der Name
Der Name „Alabama“ chunt vom ene Mundartwort von ere Indianersprooch, em Muskogee. Es het ursprünglech öppe “die, wo Greser und Chrüüter sammle” bedüütet. D Franzoose, wo i däm Piet sind go sidle, händ vo däm Wort der Volksname „Alibamons“ für en Deil vo de Indianer prägt.
S Volch vo de Alabama isch anne 1540 s erschte Mol im ene Dokumänt vom ene Europäer erwäänt.
Der Staat Alabama het es baar populäri Näme; me seit em öppe Cotton State, was «Boueleland» bedüütet, oder Heart of Dixie, das isch: s «Häärz vom Süüde».
Bevölkerig
Alabama het 4.779.736 Ywohner (Stand: Zensus 2010). Do dervo sind öppe 70 Prozänt Wyssi, öppe 26 Prozänt Schwarzi, 2,3 Prozänt Hispano, 1 Prozänt Asiate und nume no 0,4 Prozänt Indianer.
Stedt
Die gröschte Stedt vo Alabama sind:
Wirtschaft
Im Bundesstaat Alabama sind d Landwirtschaft, d Forschtwirtschaft und d Autoinduschtry wichtegi Branche.
Der Meereshafe vo Mobile, i der Bucht vo Mobile, isch eine vo de gröschte Häfe vo den USA am Golf vo Mexiko.
Aarwangen
Geografi
Arwange isch es Straassedorf am rächte Stade vor Aare. D’ Gmeindsflächi bsteit us 46,5 % langwirtschaftlecher Flächi, 36,6 % Waud, 13,8 % Sidligsflächi u 3,1 % süschtigi Flächi. D’ Nachburgmeinde si Baau, Schwaarzhüsere, Winou, Roggu, Langete u Tuunstette.
Gschicht
Arwange isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1255 aus villa Arwangen. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Aarwange ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 12,3 % gläge.
Religion
68,7 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 13,5 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het’s das Ergebnis ggää: BDP 15,3 %, CVP 1,3 %, EVP 3,2 %, FDP 10,8 %. GLP 5,3 %, GP 5,1 %, SP 17,4 %, SVP 34,8 %, Suschtigi 6,8 %.
Gmeindspresidänt vo Arwange isch dr Kurt Bläuenstein (2018).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,6 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo 4001 Ywohner 88,5 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,4 % Französisch u 0,9 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Arwange ghört zum Hochalemannisch.
Marmor
Dr Marmor isch es Steisorte, wo zu de Karbonatgschtei ghört.
Horgen
Horge (amtlich Horgen) isch e politischi Gmäind und de Hauptort vom Bezirk Horge im Kanton Züri, Schwiiz.
Allgemeins
Horge liit am lingge, westliche Ufer vom Zürisee und isch öppe 18 km vom Kantonshauptort Züri weg. Es isch Teil vo de Agglomeration Züri. D'Iiwoner heissed Horgner. D'Gmeind isch öppe halbe mit Wald bewachse, ufeme Viertel tüends purä, en Achtel sind Hüser und de Rescht isch Strassä.
Hans-Peter
Hans-Peter (ou usnondgschrybe Hans Peter, odr zämmegschrybe Hanspeter) isch bzw. sind d Vornäme vu Persona wie z. B.:
Horgen
Wappe
Im Wappe hätts en wisse Schwan uf rotem Tuech.
Marmor
Geology
Syni Krischtallstruktur isch us de Mineralie Calcit, Dolomit oder Aragonit ufbout. D Petrograafe definiere dr Marmor als es Gschtei, wo sech im Verlouf von ere lange geologische Zyt döif im Bode vo dr Ärdchruschte inne veränderet het; es isch es «matamorfs» Gschtei, wo us altem Chalchstei oder änleche Steiarte entstanden isch.
Kulturgschicht
S Wort chunt genau glych scho i dr latynische Sprooch vor. S latynische marmor chunt vom griechische Wort μάρμαρος; das bedüütet «öpis wo glizeret».
Horgen
Gschicht
Vo de Urgschicht kännt mer nöd viil. E paar Versteinerige us em Choleflöz Chäpfne zeiged, das es früener, vor öpe 16 Millione Jaar, viil wärmer gsii isch. Dozmal händ da Mastodon, e Art vo Mammut, gläbt und es hät viili Pflanze, vorallem Farn, Schachtelhalm und Gräser gha, so ähnlich wie hüt in Südflorida.
Marmor
Kulturgschicht
I dr Kulturgschicht isch dr Marmor sid Joortusige es bsunders gschezts Material für schöni, reprsentatiyvi Bouwärch und für Figure und anderi Objäkt. Bi de Boumäischter und de Künschtler gälte au anderi Steiarte, wo schöni Muschter hend, deils als «Marmor», au wenn si gar nid us däm petrografisch definierte Material sind. Das sind zum Bischpiil polierti Granit, und au dr so gnant «Jura-Marmor», wo eifach polierte Jurachalchschtei isch und wo im Handel sehr gsuecht isch.
Horgen
Gschicht
Die erschte Spure vo Horgner hät mer am Seeufer bim Scheller, a de Grenze zu Oberriede, und bim Dampfschiffsteg gfunde. Es sind di junsteiziitliche Reschte vo de Pfahlbouer, wo vor öppe 5000 Jaar da glebt händ. De Fundplatz vo de Horgener Kultur, wie mer hüt seit, isch 1923 bi Bouarbete entdeckt und beschribe worde. Wiiteri grossi Unterwassergrabige het me 1987 bis 1990 gmacht. Bi dene Grabige sind sibe verschideni Kulturschichte gfunde worde. Horge isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 952 als Horga.
Politik
Z Horgen hemer schwizerischi Basisdemokratie und a de Gmeindsversammlig (Legislative) dörf jede und jedi öppis säge, wo s Schwizer Bürgerrecht hät und in Horge wohnt. De Gmeindrat ladt amigs zur Versammlig i, die wird im Schinzehof dure gfüert.
Marmor
Kulturgschicht
E schöni, farbig pändereti Marmorsorte findt me i de Steibrüüch bi Urnafaasch im Piemont. Us däm sind öpe d Fassade und d Figure vom Mailänder Dom gmacht.
I dr Schwiiz wird Marmor nur no im Steibruch vo dr Bürgergmeind Peccia im Tessin abbout.
Horgen
Politik
D Mitglider vom Gemeindrat (Exekutive) händ jede es beschtimmts Amt. Die acht Gmeindröt und de Presidänt werded a de Urne gwählt.
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 4,6 %, CVP 7,4 %, EDU 1,4 %, EVP 4,2 %, FDP 16,7 %. GLP 8,0 %, GP 8,7 %, SP 17,9 %, SVP 30,2 %, Suschtigi 0,9 %.
Gmäindspresidänt isch de Theo Leuthold (Stand 2012).
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraatäil liit bi 28,5 % (Stand 2011).
Religion
31,2 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 30,9 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Induschtrie
D Induschtrialisierig het z Horgen sit Mitti vom 19. Jahrhundert starchi auswürkige gha. Zerscht isch es d Sideninduschtrie gsi, spöter au d Maschineninduschtrie. Vili grossi Fabrike hend vo Afang a en grosse Teil exportiert.
Dienstleischtige
Im 20. Jahrhundert hets immer me Dienstleischitgsfime gä. Verwaltige, Versicherige, Forschingsanstalte, Verarbeitings- und Schulingzentren von Banke und Kreditchartegsellschafte sind hüt wichtigi Arbeitgeber.
Vercheer
Horge hät vier Bahnhöf, drei sind vo de SBB und eine vo de Sihltalbahn. A de Gotthardlinie (vo Zug) liit uf 514 m ü.M. de Bahnhof Sihlbrugg Station (noch em Albistunnel im Sihltal). Noch em Zimmerbergtunnel i Richtig Thalwil liit uf 483 m ü.M. de Bahnhof Horge Oberdorf. A de Linie vo Chur liit uf 409 m ü.M. de Bahnhof Horge. Beidi Linie füered wiiter seeabwärts Richtig Züri. De vierti Bahnhof gheisst Sihlwald und isch hüt Endstation vo de Sihltalbahn. Bis zum Fahrplanwächsel im Herbst 2006 sind d Züg witer bis Sihlbrugg Station gfaare und me hät döt uf d SBB chöne umstiige.
Näbet de vier S-Bahnhöf hät Horge en Aaschluss a d Autobahn A3, e Fähre uf Maile und no d Kursschiff uf em Zürisee. I de Gemeind fahred Büs.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Horge ghört zue de Seemundarte.
Baldassare Peruzzi
De Baldassare Peruzzi (* 15. Januar 1481 bi Siena; † 6. Januar 1536 z Rom) isch e italienische Archidekt und Mâler gsi.
Er het d Villa della Fernesina z Rôm baut, won er au einigi Fréske din gmacht het. 1520 hetr denn de Petersdom im Vatikan baue, 1529 de Dom z Siena. Ide Jâr 1532-1536 hedder z Rôm de Palascht Palazzo Massimo alle Collone gschaffe, wo zue de wichdigschde Werk im Manierismus zällt wird.
Haskala
D Haskala (hebräisch השכלה; "Ufkläärig" oder "Erziejig" vo שכל (sechel) "Intellekt"), die Jüüdischi Ufkläärig, isch e Beweegig under de öiropäische Juude im 18. und 19. Joorhundert gsi, wo d Wärt vo dr Ufkläärig verbräitet het und für e besseri Integrazioon vo de Juude in die allgemäini Gsellschaft gstande isch. Si het anstatt vo de religiööse Studie, wo denn under de Juude vorgherrscht häi, wältligi Studie befürwortet, under anderem s Studium vo dr hebräische Sprooch und dr jüüdische Gschicht. De Befürworter vo dr Haskala het mä Maskilim (Hebräisch: משכילים) gsäit.
Us dr Haskala si spööter jüüdischi politischi Beweegige uusegwaggse und dr Kampf um die jüüdischi Emanzipazioon. As Geegebeweegig häi sich im aschkenasische Juudedum jüdischi Konfessione afo entwiggle, wo hüte vor allem in de anglofoone Länder stark verbräitet si.
Im ängere Sinn mäint Haskala s Studium vom Biblische Hebräisch und vo de dichterische, wüsseschaftlige und kritische Däil vo dr hebräische Litratuur. Dr Begriff wird mänggisch für s modärne kritische Studium vo jüüdische religiööse Büecher wie dr Mischna und em Talmud brucht, im Geegesatz zu wie die Wärk vo dr jüüdische Orthodoxii gleert wärde.
Schliefbach
Dr Schliefbach oder Schlifbach isch e Schwizer Nääbefluss vom Birsig. D Mündig lit uf Oberwiler Gebiet im Baselbiet, an dr Gränze zu Therwil, uf. Äi Kwelle vom Bach isch in dr Nööchi vo dr Burg Rotbärg in dr Soledurner Gmäind Metzerle-Mariastäi und dr Bach häisst dört Daalbach, en anderi isch uf dr Hofstetter Bärgmatte und s Wasser fliesst as Kehlegraabe dört dur d Kehlegraabeschlucht zum Ortsdäil Hofstette vo dr Gmäind Hofstette-Flüe, dört wird er iidoolt und erschiint wider unden am Dorf in dr Nööchi vo dr Ruine Stärnebärg. Witer unde säit men em Flüebach, und z Flüh chämme denn die bäide Zueflüss zämme. Z Bättwil häisst er Haugraabe, z Witterswil Binnbach und z Therwil schliesslig Schliefbach.
Chymosin
Chymosin (au Rennin; vo chymos ‚Flüssigkäit’) isch en Aspartat-Endopeptidase (Protease). S Rinder-Chymosin findet mä als Labenzüüm im vierte Mage (Labmage) vo Chälber, wo s Milchäiwiss, bsundrigs s Casein, denaturiert und eso hilft, si z verdaue. S Chymosin wird in dr Form vom Vorlöiferprotein PreProChymosin synthetisiert. Das cha dur aminoterminali Abspaltig vo Peptid zum ProChymosin, PseudoChymosin und schliesslig in die aktivi Enzüümform Chymosin umgwandlet wärde.
Industriell wird Chymosin brucht zum Chääs härzstelle. Früener het mä s as Labfermänt us Chälbermääge gsammlet, sit de 1990er Joor wird s au gentechnisch härgstellt.
Thalwil
Taalwiil (amtlich Thalwil) isch e politischi Gmäind im Bezirk Horge im Kanton Züri, Schwiiz.
Geografi
Taalwiil liit uf de lingge Siite vom Zürisee i de Nööchi vo de Stadt Züri. Zu de Gmäind ghööred d Wachte Ludreetike (Ludretikon), Ober- und Unterdorf sowie Gattike (Gattikon). S Piet vo de Gmäind umfasst 14,9 % landwirtschaftlichi Flèchi, 22,7 % Wald, 45,4 % Sidligsflechi, 14,9 % Vercheersflechi und 1,5 % Gwässerflechi.
Gschicht
Taalwiil isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar Nach 1030 als Talwile villam (1133 Telwil). Bis is Jaar 1713 hät d Naachbergmäind Langnau zue Taalwiil ghöört.
Bevölkerigsentwicklig
De Uusländeraatäil liit bi 25,2 % (Stand 2011).
Religion
32,5% vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 31,0% sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 häts das Ergebnis ggee: BDP 3,6 %, CVP 7,4 %, EDU 1,4 %, EVP 5,0 %, FDP 20,1 %. GLP 11,6 %, GP 9,1 %, SP 18,0 %, SVP 22,5 %, Suschtigi 1,3 %.
Gmäindspresidäntin isch d Christine Burgener (Stand 2012).
Wirtschaft
Taalwiil isch für iri Side-Industrii bekannt. Di früenerigi Bedüütig im Sidehandel isch hüt verlore gange.
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 3,4 % gläge.
Verchèèr
Taalwiil isch en Chnotepunkt im Isebahnverkehr. Di eint Strecki gat uf Chur und di ander uf Zug, Luzern und zum Gotthard. Thalwil chamer au per Schiff erreiche. Thalwil hät au verschideni Buslinie (140, 141, 142, 145, 156, 240).
Kultur
Taalwiil häd au es aktivs Kulturläbe, so zum Byschpil Filmtääg, Wyfeschtival oder Kunschtûsschtellige.
Birsigviadukt
S Birsigwiadukt isch äins vo de drei groosse Stadtwiadukt z Basel. Offiziell häisst d Brugg zwaar «Wiaduktstrooss», mäistens säit men ere aber Birsigwiadukt. Under em Wiadukt fliesst dr Birsig in Richdig Innerstadt, won er in Rhii mündet. D Brugg verbindet d Kwardier Bachlätte und Gundeli im Süüde mit em Ring-Kwardier im Norde.
S Birsigwiadukt isch 1886 baut worde und denn si Iisebaanzüüg drüüber gfaare. Vo 1902 bis 1903 het mä s bräiter gmacht. Am Wiadukt isch vo 1932 bis 1934 s Hoochhuus vom Hallebaad Rialto aabaut worde, wo im Septämber 2002 dr Basler Häimetschutz voorgschlaage het, ass mä s sött in s Dänkmolverzäichnis due.
En uffelligs Merkmol vom Birsigwiadukt isch e groossi Zäichnig uf em Boode in dr Form vo Stärnestraale; das isch e Dänkmol für e Gümnasiastin, wo dört döödlig verunglückt isch.
Launsdorf
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Launschtroff lijt àn dr Granz zem Sààrlànd, zehn Kilometer vum Dräilandereck Frànkrich-Ditschlànd-Luxemburg, uf re Heche zwìsche 285 un 407 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Züe Launschtroff ghere zitter 1812 s Dorf Flatten un zitter 1830 s Dorf Scheuerwald.
Vun 1812 bìs 1880 ìsch dr Nochberort Ritzing züe Launschtroff ingmeindet gsin.
Verwàltung
vun Launschtroff ìsch. Launschtroff ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Launschtroff ghert zem Moselfrankisch.
Gruppe 33
D Grubbe 33 isch en antifaschistische Zämmeschluss vo Baasler Künstler gsi, wo 1933 gründet worde isch zum gege die konservative Tendänze vo dr Schwizer Künstler- und Architekdeszeene brotestiere.
D Mitgliider
Zu de Gründermitgliider vo dr Grubbe 33 häi dr Otto Abt, dr Walter Bodmer, dr Paul Camenisch, dr Theo Eble, dr Max Sulzbachner, dr Louis Weber, dr Rudolf Maeglin und dr Walter Kurt Wiemken ghöört. Spööter drzuechoo si dr Schauspiiler Max Haufler und d Künstlere Meret Oppenheim.
Nelkenmeister
Näägelimäister bezäichnet e Grubbe vo anonüüme spootgotische Mooler, wo zwüsche 1479 und 1510 im Gebiet vo dr Schwiz gschafft häi. Si häi nid iire Naame uf iiri Bilder gschriibe, wie s spööter üüblig worde isch, sondern häi uf iiri Bilder zwäi gschnitteni Näägeli zäichnet, äins wiss und äins root. Vo 30 Gmäld mit religiööse Motiv dänggt mä, ass si vo Mooler us dere Grubbe gmoolt worde si und in deren iire Wärkstett entstande si, zerst woorschinlig z Baasel und denn z Bärn, z Baade, z Soledurn und z Züüri.
S Sümbol vo de Näägeli
Es isch mööglig ass s Näägelisümbol zerst e Zäiche von ere Marievereerig und vo dr Passion Christi gsi isch oder von ere Art Bruederschaft vo deene Mooler und het sich denn zum ene räine „Markezäiche“ entwigglet von ere äigeständige äidgenössische Moolerschuel und deren iiri Mäister häi sich mit em vo Mooler us andere Regioone chönne underschäide, wo im schwizerische Ruum gschafft häi. S eltiste Näägelisümbol isch uf em Hochaltarbild vo dr Franziskanerchille z Friburg im Üechtland.
Mitgliider vo dr Grubbe
Vo de mäiste Näägelimäister kennt mä d Nääme nid. E baar aber si bekannt, drunder si
Piuro
Plurs, wo uf iteliänisch Piuro heisst, isch en Oort in der Provinz Sondrio.
Geografy
S Dorf lyt im Taal vo dr Mera oben a Kleewe. Geografisch isch das dr under Deil vom Bergell.
Im Gmeindgebiet sind d Dörfer und Wyyler Prosto, Borgonovo, Santa Croce, Sant’Abbondio, Aurogo, Scilano, Cranna, Savogno und Dasile. Änet em Leipass ghört s Leitaal mit em Lei-Stausee au zu Plurs.
Gschicht
Ane 1021 isch Plurium in ere Urkunde s erschte Mol erwäänt.
1618 isch d Ortschaft bimene grosse Bärgsturz ganz zuetekt worde. Me dänkt, ass meh als tuusig Lüüt derby gstorbe sind.
Mont-sur-Rolle
Mont-sur-Rolle (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Nyon im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Mont-sur-Rolle bstoht us em glychnamige Dorf un dr Wyler L'Abbaye, Crochet, Germagny, Haute-Cour un Mont-Dessus. D Gmaiflechi umfasst 65,4 % landwirtschaftligi Flechi, 14,7 % Wald, 19,6 % Sidligsflechi un 0,3 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Mont-sur-Rolle isch zum erschte Mol gnännt wore anne 994-1031 as Monte.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 27,7 % gläge.
Religion
47,2 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 29,2 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,9 %, CVP 5,3 %, FDP 20,0 %, GLP 5,7 %, GP 9,4 %, SP 19,1 %, SVP 28,1 %, Sunschtigi 3,1 %.
Dr Burgermaischter vu Mont-sur-Rolle isch dr Hubert Monnard (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,7 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Avolsheim
Àvelse (frz. Avolsheim, dt. Avolsheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
D Nochbergmeine sìn Sulz, Wolixe un Molse.
Gschìcht
Àvelse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 788 àls Hunzolfesheim (1051: Avelsheim, 1350: Afelsheim).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Àvelse ìsch. Àvelse ghert zem Kommünàlverbànd.
Bartholomeus Rutenzweig
Dr Bartholomeus Rutenzweig (au Bertholomeus oder Bartholomäus Ruthenzweig, gstorbe 1494 ) isch e Baasler Moolermäister im spoote 15. Joorhundert gsi. Er het zur spootgotische Künstlergrubbe vo de Näägelimäister ghöört.
Lääbe
Dr Bartholomeus Rutenzweig isch as Soon vom Goldschmiid Hans Rutenzweig z Baasel uf d Wält choo. 1470 isch er as Leerbueb vom Mooler Martin Koch beläit, wo us Ulm uf Baasel cho isch und dört sit mindestens däm Joor e Wärkstatt betriibe het. 1474 het sich dr Rutenzweig bi dr Zumft «Zum Himmel» iikauft und het as Mooler und Glaasmooler gschafft. Sit 1479 chunnt er in Urkunde as Mäister vor. In däm Joor het im Rutenzweig si Wärkstatt d «Aabätig vo de Drei Häilige Köönig» für e Hoochaltar vo dr Friburger Franzoskanerchille gmoolt und sä mit zwäi Näägeli signiert, wo denn zum Sümbol vo de Näägelimäister worde isch. Zu sällere Zit het dr Rutenzweig druf verzichdet, dr Stadtmooler vo Soledurn z wärde und het e Mooler us sinere Wärkstatt für e Boste empfoole.
Dr Rutenzweig isch mit dr Agnes, ere illegitime Dochder vom Junker Thomas Sürlin, verhürootet gsi.
Pietro Metastasio
Lääbe
Dr Metastasio isch z Rom ufgwaggse und vom Vorsitzende vo dr „Accademia dell'Arcadia“ Giovanni Vincenzo Gravina adoptiert worde, won em au si Künstlernaame Metastasio gee het. 1718 isch dr Gravina gstorbe und het sim Adoptivsoon e Vermööge vo 15,000 Scudi vermacht.
Er het scho as Chind gschriibe und antiki Teggst übersetzt, 1722 het er denn as Erwaggsene Gli orti esperidi („Die Gärten der Hesperiden“) gschriibe, wo dr Nicola Porpora d Muusig drfüür komponiert het und wo dr berüemti Kastrat Farinelli bi dr Uruffüerig e Solopart din übernoo het. Es isch e Riiseerfolg gsi und die römischi Primadonna Marianna Bulgarelli het sich um en afo kümmere und dank iire het em dr Porpora Muusigunderricht gee und er het au anderi berüemti Komponiste vo sinere Zit kennegleert: dr Hasse, Pergolesi, Alessandro Scarlatti, Vinci, Leo, Durante, und dr Marcello. D Bulgarelli het en adoptiert und die ganzi Trapassi Familie bi sich ufgnoo. Er het denn äi Libretto noch em andere gschriibe, wo vo de berüemtiste Komponiste verdoont und in alle groosse Stedt ufgfüert worde si.
1730 isch dr Metastasio uf Wien an Hoof vom Karl VI. Bis 1740 het er sini beste Draame gschriibe, wo die mäiste von ene vopm Hofkapällmäister Antonio Caldara verdoont worde si und het au wider gäistligi Wärk verfasst. D Bulgarelli het en bittet, iire e Stell am Wiener Hooftheater z verschaffe. Dr Metastasio het ere abgroote, d Buklgarelli isch wüetig worde und het sich äinewääg uf d Räis gmacht. Underwägs isch si gstorbe und dr Metastasio isch iire äinzig Erb gsi. Wäge sim schlächte Gwüsse het er uf s Erb verzichdet und es isch an dr Bulgarelli iire Witwer gange.
Vo 1745 het er nume no weenig gschriibe. Noch em Dood vom Kaiser häi under dr Maria Theresia under anderem au wäge de wirtschaftlige Brobleem, wo sich dur dr Ööstriichisch Erbfolgchrieg und dr Siibejöörig Chrieg verscherft häi, käini regelmäßigen Opereuffüerige me stattgfunde. Aber d Kantate us deere Zit ghööre zu sine populärste Wärk. 1755 isch si Gliebti, d Baronin Althann, gstorbe und dr Metastasio het denn seer zruggzooge gläbt und weenig gschriibe, bis er 1782 gstorbe isch.
Wärk
Dr Metastasio isch in ganz Öiropa berüemt gsi, und sini Wärk si uf Französisch, Änglisch, Dütsch, Spanisch und sogar Nöigriechisch übersetzt worde. Die berüemtiste Komponiste im 18. Joorhundert häi sini Teggst verdoont, und si si überall usser z Frankriich ufgfüert worde.
Bezirk Bern
Dr Amtsbezirk Bärn isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort Bärn gsi. Är het 13 Gmeinde ir Agglomeration Bärn umfasst:
Dr Amtsbezirk Bärn het 239'382 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 234 km² gha. Auui Gmeinde vom Bezirk ghöre sit em 1. Jänner 2010 zum Verwautigskreis Bärn-Mittuland.
Dettighofen
Dettighofen isch de Name vo folgende Ortschafte:
Basel-Breite
Breiti (hochdytsch Breite) isch ä Quartier vo dr Stadt Basel. Es ligt am estlige Ändi vom Grossbasel, wo d Birs in Rhii fliesst (Birskepfli). Die westligi Quartiergränze isch am Dalbediich, ä Gwärbkanal, wo s Dalbekloster im Mittelalter het lo baue. Uf dr andere Site vom Kanal sin s Dalbe-Quartier und d Vorstedt, im Norde isch dr Rhii und im Oste d Birs und Birsfälde im Baselbiet.
S Breiti-Quartier het si Name vom freie, ebene Fäld bikoo, wo friehner zwischem Dalbe-Quartier und der Birs uf dr underste Flussterasse glägen isch. Scho im 14. Johrhundert het mä däm Fäld so gsait. Vo 1811 aa het mä dr Strooss, wo dur s Fäld uf Birsfälde und vo därt uf Ziri gfiehrt het, die Breiti Stross gsait. In de 1850er-Johr isch dere Stross noo ä neji Arbeitersiedlig baut worde, s hitig Breiti-Quartier, und mä het dr Name vo der Stross in Zircherstross gänderet.
D Braitlemer, wie mä de Iiwohner vom Breiti-Quartier in dr Umgangssproch sait, sin hit zu drei Viertel in der Dienstlaistigsbranche dätig. In de 1980er Johr sins no ä gli weniger as d Helfti gsi. Wichtigi Wirtschaftsbranche sin s Baugwärb, d Elektrotechnik, d Optik, d Fiinmechanik und dr Maschinebau.
Meh as d Helfti vo de Hyser im Quartier ghere Privatpersone, aber ebben ä Fimftel ghere Wohngnosseschafte. D Wohnige sin gresser as ebben in dr Altstadt, aber s het sehr vil weniger Wohnige mit vier und meh Zimmer as im Kantonsdurchschnitt.
Böhmen
[[Datei:CZ Cechy Morava kraje.gif|mini|Landesteile Tschechiens:
]] Böhme (tschechisch Čechy) isch eins vo de historische Länder vo Tschechie. Au siinä Iiwohner sait mä Böhme.
Lag
D Flechi vo Böhme bedrait öbbe 52.060 km². Es gränzt im Nordoste an Pole, im Oste an die historischi Region Mähre, im Süde an Östriich, im Südweste und Weste an Bayre und im Nordweste an Sachse.
Dr historisch Dreiländeregge mit Mähre und Östriich befindet sich uf em Spitz vom Böhmische Sass am Hoche Stei bi Staré Město pod Landštejnem.
Böhme wird au begränzt vo siine vier Randgebirg:
Böhme isch aso fast ä Landschaftskessel, siini Gränze si fast überall d Wasserscheide vo de Zueflussgebiet vo der Moldau (Vltava) und der Elbe (Labe) (bis zu dr Gränze mit Dütschland). In d Elbe mündet au d Eger (Ohře), wo s Quellgebiet von erä im Fichtelgebirg z Franke liit. Die südligi Gränze vo Böhme isch Deil vo der Europäische Hauptwasserscheide.
Gliiderig
Böhmen macht die westlige zwei Drittel vo der Tschechische Republik us. Drzue ghöre hüte die tschechischi Hauptstadt Prag (Praha), die Mittelböhmischi Region (Středočeský kraj) um sä ume und d Regione wo im Uhrzeigersinn um die umeligge si Reicheberg (Liberecký kraj), Königgrätz (Královéhradecký kraj), der grösser Deil vom Pardubický kraj, die westlig Hälfti vom Kraj Vysočina, fast die ganzi Südböhmischi Region (Jihočeský kraj), d Region Pilse (Plzeňský kraj), der Karlovarský kraj, der Ústecký kraj um Ústí (Aussig), und Jobova Lhota wo hüt zur Südmährische Region (Jihomoravský kraj) ghört.
Landschaft
S Terrasseland vo Böhme wird dur d Elbe und d Eger, d Sázava und Berounka und dur die diefe Meridianfurche vo der Moldau gliideret. Die chliine umschlossene Tiefebene si die:
Do het s au zahlriichi Bärg:
Die natürligi Gränze vo Böhme nach Weste bildet der Böhmerwald, wo dur s Plateau vo Waldsasse mit em Fichtelgebirg in Verbindig stoht.
Manierismus
Manierismus bezeichned e Spâtform vo de Malerey, Baukunst, Plastik, Musig und de Literatûr i de Rönässõns und beschrybt öppe d Zyt vo 1515 bis is 17. Johrhundert. De Begriff „Manierismus“ isch vom Giorgio Vasari ygfüert worde, um de Styl vom Michelangelo zcharakterisiere.
In der Literatûr isch der Schwulst eins vo de Hauptmerkmol vom Manierismus. Noch em G. R. Hocke si Anagramm und Akronym, Epigramm und Oxymoron die typische Stilmittel vo dr manieristische Sproch-Alchemii.
In der Landschaftsarchitektur druckt sich d Vorliebe vom Manierismus für s Groteske und s Überraschende in Grotte und Wasserspiil us. Deren ihri Tricktechnik het schliesslig dr René Descartes zu siiner Theorii vom menschlige Automat inspiriert.
In der Architektur, wo men au vo Spootrenaissance redt, chunnt dr Manierismus in dr zaghafte Uflösig vo de Ornigssystem vo de Rönässõns zum Usdruck.