cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hurden
Gschicht
1943 isch im süüdliche Hurde en Kanaldurchschtich vom obere zum undere Zürisee uusbaggeret und d Schtraass und Bahn mittels ere Brugg drüber gfüehrt worde. Ab dänn isch dr Obersee au für d Schiff vo dr Schifffahrtsgsellschaft Zürisee (ZSG) befahrbar worde und d Halbinsle Hurde isch dur das eigentlich e richtigi Insle worde, wo vom Feschtland abgschnitte isch. Ab 1990 isch Hurde beliebt für luxuriösi Ville worde, wo zum Teil auf frisch uufgschüttetem Gebiet erstellt und mit eigenem Jachtaalegeplatz uusgschtattet worde sind.
Uf Initiative vo verschidene Organisatione und Persönlichkeite hät im Jahr 2000 dr Bau vom ene neue Holzschteg zwüsched Rapperschwiil und Hurde aagfange, wo als Fuess- und Wanderweg a Schtell vo de Vorgängerbrugge d Seeengi überquert und a die erinnere söll. Am 6. April 2001 isch di 841 Meter langi Holzbrugg, di längschti Holzbrugg vo dr Schwiiz, de Fuessgänger übergee worde. De Holzschteg isch en Teil vom Jakobswäg (Abschnitt vo Sanggalle uf Einsidle) und isch bi Spaziergänger sehr beliebt.
Verchehr
Dr Ort isch dank dr Hauptschtraass über de Seedamm guet as Schtrassenetz aagschlosse. Denäbed hät s Dorf au d Halteschtelle Hurde a dr Bahnlinie Pfäffike-Rapperschwiil und isch dank dr S-Bahn vom Zürcher Verkehrsverbund und de Verbindige vo dr Südoschtbahn guet is Netz vom öffentliche Verchehr integriert.
La Gacilly
La Gacilly (Gallo La Gaczilhae, bretonisch Gazilieg) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne. Zum 1. Jänner 2017 isch dur d Fusion vu dr Gmai La Gacilly mit dr Gmaine La Chapelle-Gaceline un Glénac d Commune nouvelle La Gacilly bildet wore.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
La Gacilly lyt am Fluss Aff, 49 km vu Vannes un 92 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 4 m un 98 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Carentoir im Norde, Sixt-sur-Aff un Cournon im Oschte, Bains-sur-Oust im Sidoschte, Saint-Vincent-sur-Oust im Side, Les Fougerêts un Peillac im Sidweschte un Saint-Nicolas-du-Tertre im Weschte.
Gschicht
La Gacilly isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1340 as La Gacille, La Chapelle-Gaceline anne 1029 as Uuaceline, Glénac anne 1330 as Glannac.
Verwaltig
vu La Gacilly isch. La Gacilly ghert zum Kommunalverband.
Wirtschaft
Anne 1958 het dr Yves Rocher z La Gacilly syy Kosmetikfirma grindet, wu hite no dr Firmesitz im Dorf het.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu La Gacilly ghert zum Gallo.
Meiringen
Meiringe isch ä Gmeind und dr Houptort vom vormalige Amtsbezirk Oberhasli, jetzt Täil vom Verwaltigschräis Interlache-Oberhasli im Kanton Bärn in dr Schwyz.
Name
Dr Namä Meiringe wird erschtmals 1201 erwähnt, wo von eme Petrus de Megeringen d Red isch. Dr Namä sälber cha nid genau erchlärt wärde, är chönnt us em altalemannische Personenamä Megiher u dr Ortsnamenendig -ingun bildet si, was «bi de Lüt vo Megiher» würd bedütä.
Geografii
Meiringe lit im Haslital, am Fuess vo de Ferieregion Haslibäärg und de Richebachfäll, wo wäge de Gschicht über de Sherlock Holmes bekannt sind. S Dorf isch am Nordendi vo de Aareschlucht und erstreckt sich vom Brünigpass bis zur Schwarzwaldalp. D Gmeindsflächi bsteit us 44,3 % langwirtschaftlecher Flächi, 32,8 % Waud, 6,7 % Sidligsflächi u 16,2 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Hasliberg, Innerkirchen u Schattenhalb im Oschte, Brienzwiler, Briens u Grindelwald im Weschten u Lungere im Kanton Obwaude im Norde.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 14,2 % gläge.
Religion
67,9 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 17,3 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 16,0 %, CVP 1,1 %, EVP 1,8 %, FDP 8,5 %. GLP 3,6 %, GP 8,6 %, SP 19,6 %, SVP 36,5 %, Suschtigi 4,3 %.
Gmeindspresidänt vo Meiringe isch dr Hans Jakob Walther (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,6 % gläge.
Vercheer
Dur Meiringe fahrt d Zentralbahn, di ehemolig Brünigbahn, wo früener di einzig Schmalspur- und Zahnradbahn vo de SBB gsi isch. Si verbindet Luzern mit Interlake. Vo Meiringe us gits Strosseverbindige an Brienzersee und öber de Brünig is Gebiet vom Kanton Obwalde. Im Summer, wänn d Alpepäss offe sind, fahred Postauto ab Meiringe öber de Suschte uf Wassen is Urnerland, aber au öber de Grimsel is Goms, Kanton Wallis.
Uf em Gmeindsgebiet vo Meiringen isch au en Militärflugplatz.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 4803 Ywohner 88,7 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,9 % Französisch u 1,3 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Meiringe ghört zum Höchstalemannisch.
Aichen (Waldshut-Tiengen)
Aiche isch de Hauptort vo de Ortschaft Aiche-Güeteburg und e Stadtdeil vo de Chreisstadt Waldshüet-Düenge im glychnamige Landchreis z Bade-Württeberg. Aiche isch bis zum Afang vo de 1970er-Johr e selbständigi Gmeind gsi.
Geografy
Aiche isch am südöstlige Rand vom Südschwarzwald in de Region Hochrhy; witer unde litt s Schlüchtdal, wo sini Haaldè vo Norde noch Süde verlaufe. D'Ortschaft litt öbbe uff halber Höchi zwüsche de Schlücht und de Erhebige in de Nöchi, im Sitedal vo me Schlüèchtzüefluss. De Hauptort litt uff 563 Meter über de NN, Allmuèt (Dt. Allmut) 2,6 Kilometer nördlig uff rund 590 Meter über und Gueteburg (Dt. Gutenburg) 4 Kilometer südlig a de linke Schlüèchthaaldè 440 Meter über de NN. Zwüsche Allmuèt un Gueteburg lyt 700 m vo Aiche ewäg im Schlüechtdal unne de Wyler Witznau, wo bis a d Schlüècht hèrrè zue Aiche ghört. D'Gmarkig Aiche (Gebiet vo de ehemolige Gmeind) zieht sich vom Schlüèchtdal (diefste Punkt uff ca. 385 Meter über em Meerspiegel) bis zum Bergrucke (höchste Punkt uff ca. 706 Meter), wo s Schlüèchtdal vom Steinadal im Oste drännt.
Gschicht
S ältst bekannt Dokumänt, wo Aiche als Ort gnännt wird, chunnt uss em Johr 1275. Dört, wo hütt di ehemoligi Gmeind isch, hät mer scho 1160 e Kapälle dokumentiert. 1297 hät's e Chirch gee, wo öbbe hundert Johr spöter abbrännt und isch 1454 mer 1454 ihr Widderuffbau ygweiht hät. De Ortsname hät sich mit de Zit verändert: Uss Eichain im Johr 1275 sin Aichan (1297) und Aychen (1538) worre.
Aiche hät wohrschints im friehe Mittelalter de Herre vo Allmüet ghört, me Rittergschlächt, wo ihri Burg über de Steilhäng vo de Schlücht im Ortsdeil Schlücht gha hän und wo am Änd vom 13. Johrhundert undergange isch. De Ort isch an d Herre vo Lupfe und letschtändlig im Johr 1352 als Pfand under em Eberhard vo Lupfe an de Diethelm vo Mundelfinge. Es hät denoch zwüschem Götz am Stad z Schaffuse und em Junker Johann vo Heudorf no meh Verpfändige und Strit über de Bsitz gee; 1450 isch de Wilhelm vo Heudorf als Bsitzer gnännt. Sälle isch wohrschints eso verschuldet gsi, dass er e Viertel vo de Herrschaft Allmüet an d Freiherre vo Reischach hät mieße verchaufe. 1468 hän d Schwizer, wo sällemols d Stadt Waldshüet belagert hän, d Burg Allmut fast vollständig zerstört. De Wilhelm vo Heudorf hät sy übrige Deil vo de Herrschaft Allmüet für weniger Gäld an de Dietrich vo Rumelang mieße abgee. Zwüsche 1495 und 1501 hät s Chloster St. Bläsi agfange de Ort z verwalte. 1840 isch s alt Roothus baut worre.
1886 hän si d Wendelinskapälle z Allmüet erbaut.
Afang vo de 1970er-Johr isch s Roothus in de neue Mehrzwäckhalle underbrocht worre. In de glyche Zit isch di Alti Pfarrchirch bis uff de Durm und de Chor abgrisse und neu baut worre.
Bis zum 30. Juni 1974 isch Aiche e selbständigi Gmeind gsi. Denoch hät als Folg vo de Gmeindereform vo Bade-Württeberg in de 1970er-Johr zerscht e Ygmeindig uff Düenge stattgfunde, säll isch e Monet spöter sälber mit Waldshüt zämmeglegt worre.
Lueg au:
Wappe
S Wappe vo de ehemolige Gmeind zeigt drei Eichle mit Styl, wo noch usse wachse, woby d'Styl in de Mitti sin. Zwüsche de Eichle hät's drei Eicheblätter mit Styl, au do isch de Styl im Zändrum. Sälli sechs griene Objäkt sin uff me silbrige Wappehindergrund.
Industry und Gwerbe
De einzig Industrybedrieb vo Aiche isch im Ortsdeil Gueteburg. D'Faserblattefabrik Gutex isch am Afang, d. h. vo siner Gründig (1902) bis 1922, e Elekdrizitätswerk gsi und hät deno agfange Holzschliff für e Babyrfabrik hergstellt. 1932 isch di erschti Fertigungsstroß vo Europa für Holzfaser-Dämmblatte ygricht worre.
Verchehrsabindig
Di wichtigsti Verchehrsabindig isch d'Chreisstroß 6556, wo vo de Landstroß 158 im Schlüchtdal (4 Kilometer vo Aiche eweg) chunnt und über de Bergrucke zu de L 159 im Steinadal fiehrt. S spannendschte Strößle vobindet Aiche mit Witznau, sell Strößle gòt steil s Loch ab bis zu de Sägi z Witznau un isch für de öffentliche Vokeer gschperrt.
Corcelles BE
Corcelles (Franc-comtois [kɔrsɛl/kɔʃel]) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärner Jura im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Corcelles isch es Strassedorf am öschtleche Ändi vom Grand Val. D Gmeindsflächi bsteit us 40 % langwirtschaftlecher Flächi, 57,8 % Waud, 1,8 % Sidligsflächi u 0,4 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Crémines u Seehof im Kanton Bärn, Vermes im Kanton Jura u Gänsbrunne im Kanton Solothurn.
Gschicht
Corcelles isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1181 aus Corcellis. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Moutier ghört.
Religion
69,3 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 22,9 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 3,6 %, CVP 11,7 %, EVP 9,2 %, FDP 1,0 %. GLP 2,3 %, GP 4,7 %, SP 4,9 %, SVP 34,3 %, Suschtigi 28,3 %.
Gmeindspresidäntin vo Corcelles isch d Noémie Koller (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 0,9 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 205 Ywohner 15,1 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 84,4 % Französisch u 0,5 % Italienisch.
Dr alt Patois (Franc-comtois) vo Corcelles isch wahrschynlech ir erschte Heufti vom 20. Jh. uusgstorbe.
Pessach
Pessach, au Passa(h) (hebräisch פֶּסַח pesach; aram. פַּסְחָא, pas-cha; griechisch πάσχα, pas-cha; vo hebräisch liphsoah, dütsch "verbiigoo", "drüber ewägggoo"), isch s wichdigste Fest im jüüdische Kaländer. Es wird jedes Joor im Früelig vom 15. bis 22. Nisan gfiirt. Am Oobe vom erste Fiirdig versammle sich die jüüdische Familie zum Seder, wo si zämme hocke und d Haggada vorlääse, e Kompilazioon vor allem vo Passaasche us dr Biible, wo verzelle, wie d Egüpter d Israelite underdruckt häige, wie Gott si befreit häig und wie si dur d Wüesti Sinai ins Globte Land zooge sige. Denn wird e Festmööli gässe. Zum Gedänke an dr überstürzti Uszuug us Egüpte, wo si nid emol Zit gha häige, iir Broot lo ufzgoo, wird wäärend dr ganze Pessachwuche käi Chametz gässe; das si Lääbensmiddel und anders, wo us gsüürtem Wäize, Haaber, Rogge, Gärste und Dinkel bestöön oder drmit het chönne in Kontakt choo. Das Verbot vom Chametz het bedütendi gsellschaftligi und wirtschaftligi Uswirkige uf die jüüdischi Gsellschaft, won e ganzi Industrii entstanden isch, nume zum däm Gebot z folge.
In der Zit vom Zwäite jüüdische Tämpel isch Pessach äins vo de drei israelitische Pilgerfest gsi, wo die Glöibige uf Jerusalem zum Tämpel uf em Tämpelbärg zooge si und dört e Pessachdier gopferet häi. Vo doo chunnt s au, ass es e zwäite Festdag e Wuche noch em erste git, so dass alli, wo am erste Daag nit häi chönne opfere, e zwäiti Schãnsse wurde haa.
D Christe häi Pessach für iiri Zwäck adaptiert und drus Oostere gmacht.
Seewald
Seewald (amtlich Seewald) ischt e Gmoed em Landkroes Fraidestadt en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Seewald leit an dr Nagold em Nordschwarzwald. D Gmarkong setzt sich zemme ous 12,3 % Landwirtschaftsfleche, 81,7 % Wald, 5,1 % Sidlongsfleche ond 0,9 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zua Seewald gheret d Ortsdoel Besenfeld (mit em gleichnamige Dorf ond dr Weiler Schorrental ond Urnagold), Erzgrube (mit em gleichnamige Dorf ond em Wohnblatz Stutztal), Göttelfingen (mit em gleichnamige Dorf, dr Weiler Allmandle, Eisenbach, Omersbach ond Schorrental ond em Gheft Morgental) ond Hochdorf (mit dr Derfer Hochdorf ond Schernbach ond dr Wohnblätz Hochdorfer Sägmühle, Omersbach ond Schernbacher Sägmühle).
Gschicht
D Gmoed Seewald ischt entstande am 1. Dezember 1971 durch dr Zammeschluss vo dr Gmoede Erzgrube, Göttelfingen ond Hochdorf, Besenfeld ischt am 1. Jenner 1975 dezua komme.
Verwaltong
Seewald hot mit dr Stadt Freidestadt ond dr Gmoed Bad Rippoldsau-Schapbach e Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes vo Seewald ischt dr Gerhard Müller.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Seewald ghert zom Schwäbisch.
Bezirk Lebern
Iiwoonergmeinde
Zum Bezirk ghööre die 15 Gmeinde: Stand: 1. Jänner 2011
Rügín
Rügín (usgsproche rüdschíng ) oder Rüsgín (usgsproche rüschdschíng ) isch en alte Tessiner und Comer Sozioläkt, wo nume im Val Colla (hinter Lugano) und im lombardische Val Cavargna änet de Gränze gredt worde isch. Es isch d Gheimsprooch (italienisch gergo) gsi vo de Chesselflicker. Hüt isch die Sprooch, wo eigeni Wörter gha het und vo anderne italienischsproochige Lüt nit verstande worde isch, ganz usgstorbe. 1937 oder 1938 het s Schuelradio TSI no e Schuelsändig gmacht (sog. Radioscuola), nocher isch d Sprooch verschwunde. En ähnlichi Ghaimsprooch isch s Taróm gsi, wo d Chämifäger im Verzascatal gredt händ.
Dr Tessiner Dialäktschriftsteller Ugo Canonica (1918–2003) het s Rügín lo i si Poesii iifliesse.
Rheinfelden AG
Rhyfälde ([]; hochdüütsch: Rheinfelden) isch ä Stadt und dr Hauptort vom glichnamige Bezirk im Kanton Aargau.
D Stadt lyt am Rhy, im Weschte vom Fricktal und a dr Grenze zu Dütschland. Si isch geschichtlich, wirtschaftlich und gsellschaftlich nooch mit dr Stadt Badisch Rhyfälde uf de andere Rhysite verbunde.
Geografii
D Altstadt vo Rhyfälde lyt am linken Ufer vom Rhy. Dr Fluss wird doo durch s Inseli, ä rund 150 Meter lange Felschopf, i zwei Ärm ufdeilt, en schmale bi dr Stadt zue und dr breiter uf dr änere Syte. D Rhyschiff chönnte vo dr Nordsee bis zu dr Ländti vo Rhyfälde ufefahre.
Dr Magdenerbach lauft uf dr Oschtyte vo der Altstadt dure und macht es Tääli, wo wie en alte Stadtgrabe vor der mittelalterliche Stadtmuur lyt.
D Flächi vo de Gmeind hed 1612 Hektare; vo dene sin 804 Hektare bewaldet und 309 Hektare überbout. Uf der Oschtsyte vo der Stadt isch s Grosse Waldgebiet mit em Wäberhölzli und der Rüüchi. Im Weschte lyt d Ebeni vom Augarte und em Kloosfäld. Bim Augarte isch die nöi Rhybrugg mit em Zollposchte. Dr höchschti Punkt isch sich uf 419 Meter uf em Berg, en ere Hööchi vom Jura, die tiefschti Stell isch uf 270 Meter am Rhy unde.
D Nochbergmeinde vo Rhyfälde in dr Schwyz sind Chaiseraugscht im Weschte, Olschberg im Südweschte, Magde im Süde und Möhli im Oschte. Im Norde grenzt Rhyfälde a die dütschi Schwöschterstadt Badisch Rhyfälde.
Zwüschem aargauischen und em baadische Rhyfälde cha me über d Rhybrugg, wo es schön Wäärch vom Architekt Robert Maillart isch. Vorhär het s scho sit em Mittelalter do e Brugg über e Fluss gha.
Gschicht
D Gegend um Rhyfälde isch scho vor öppe 10'000 Joor besidlet gsi. Zu dere Zyt hän Mensche in dr Ermitage gläbt, das isch e chlini, natürlechi Höhli. Vor über 2'000 Joor isch i der Nöchi, im hütige Augst, d Römerstadt Augusta Raurica gründet worde, die erschti römischi Sidlig im Piet vo de hütige Schwyz.
I dr zweite Hälfti vom 10. Joorhundert, unter de Burgunder, isch uf em Inseli im Rhy e Burg bout worde. Me het ere spöter eifach Schtei oder Schtei vo Rhyfälde gseit; es isch dr Sitz gsi vo dr Familie vo de Grafe vo Rhyfälde. Hüt gseht me nüt me dervo. Dur d Hüroot vo der Agnes vo Rhyfälde isch s Gebiet vo de Rhyfälder ad Zähringer cho.
Sid 1125 isch Rhyfälde e freii Riichsstadt gsi bis 1330, wo si a d Habsburger gfalle isch. 1446 isch denn d Burg Schtei vo de Basler, de Bärner und de Soledurner kabut gmacht worde. 1449 het d Stadt aber scho wider de Habsburger ghört. Das aber nume bis anne 1468, denne hän d Habsburger s ganze Fricktal an Burgund verpfändet. Au das isch nid lang eso bliibe: Wo d Eidgenosse d Burgunder gschlage hän, isch Rhyfälde 1477 wider öschdrichisch worde.
Im Dryssgjöörige Chrieg het Rhyfälde schwäär under de Kämpf zwüsche de Schweede und de Spanier und zwüsche de Schwede und de Refermierten und de Kaiserlich-Bayrische Truppe glitte. Vil Hüüser und d Rhybrugg sind verprune. Au im Holändische Chrieg und im Öschtrychische Eerbfolgchrieg isch d Stadt zwüsche d Fronte groote, dasmol sind s d Kämpf zwüsche de Franzoose un de Öschtrycher gsi, wo dr Stadt staarch gschadet händ. D Burg Schtei isch vor em Chrieg versteercht und zun ere chlyne Feschtig usbout worde; anne 1744 isch si aber vo de Franzoose gsprängt und bis ufe Bode gschlisse worde.
Sid 1802 isch Rhyfälde der Hauptort vom nöie Kanton Fricktal gsi, und jetz isch der nördlich Teil vom Stadtbann ännet em Rhy vo der Stadft wäggcho; 1803 isch der Kanton Fricktal im Kanton Aargau ufgange und Rhyfläde isch sid denn en aargauischi Stadt.
Wirtschaft
1844 het me bi Rhyfälde mit drmit agfange, Salz us em Bode z hole. Dank der Sole sind es paar Kurhotäll entstande.
1856 isch di badischi Hochrrhybahn zwüsche Basel und Waldshuet ufgange, und jetz het Rhyfälde im Badische ääne e Bahnhof gha. 1875 isch d Bahnlinie uf der Schwyzer Syte vo Basel zum Bözbärg ufgange, mit em Bahnhof Rhyfälde bi der Stadt zue.
Bi Rhyfälde stoot d Brouerei Fäldschlössli, wo ane 1876 gründet worden isch.
1898 het am Rhy s Wasserchraftwärch Rhyfälde dr Betriib uufgnoo. Das prächtige alte Wäärch näbem Fluss het men aproche und dur s Neue Wasserchraftwäärch Ryfälde ersetzt, wo 2010 dr Betriib ufgnoo het.
Kultur
A dr Maartgass stoot s Fricktaler Museum, wo es Stadt- und Regionalmuseum isch.
Im Huus zum Salme isch d Stadtbiblioteek.
Pfründe
D Pfründ, in dr Schwiiz au Pfrund, het ursprünglig e Schänkig bezeichnet, spöter s Iikomme us eme wältlige oder kirchlige Amt, bsundrigs d Nahrig, Verköstigung oder Underhaltszahlig, wo von ere natürlige oder juristische Person entrichdet worden isch. Me sait em au Präbende, wo vom Mittellatiinische praebenda für „Underhalt“ abgleitet isch.
Überdrage wird dr Begriff au für s Amt sälber (mit eme sälbstständige Iikomme für e Amtsinhaber) oder für en Abgob zur Finanzierig vo somn ä Amt bruucht. S System vo dr indiräkte Finanzierig vom ene Amt isch im früehje und hoche Mittelalter, bevor d Gäldwirtschaft sich allgemein duuregsetzt het, die einzig sinnvolli Möglichkeit gsi, sonigi Böste unabhängig und langfristig z finanziere. Noch dr Reformation si d Pfründ allerdings in beide Chille noh di noh mit ere diräkte Besoldig vo de Amtsinhaber ersetzt worde, nit zletzt wägem Missbruuch vom Pfrundwäse, wo im Spootmiddelalter wiit verbreitet gsi isch.
Z Dütschland hüte isch e Pfrund hüfig e rächtsfähigi Stiftig, wo aber zum chirchlige Vermöge ghört und im Allgemeine vo chirchlige Organ rächtlig verdräte wird (z. B. Ordinariat, Chillevorstand). Au Küsterschuelstiftige und Chilleschuellehe, wo an vile Ört no vorhande si (z. B. z Sachse), hai dr rächtlig Charakter von ere Pfrund. Pfründ git s also au no hüte in evangelische Landeschille. Ob Pfründ Stiftige si, wo zum chirchliche, öffentlige oder private Rächt ghöre, hangt drvo ab, wenn si entstande si und wie s örtlig gältende (Landes-) Rächt drzue stoht.
Au e Underhalt für Dräger vo öffentlige Ämter im ene Chloster, Heim oder Chrankehuus, wo hüfig zu günstige Bedingige dur Iichauf oder dur e Stiftig gsicheret isch, cha as Pfrund bezeichnet wärde. De Persone, wo sonigi Leistige in Aspruch nähme, sait me Pfründner.
Hüte wird s Wort aber meistens negativ as fetts Pfrund bruucht im Sinn vom ene Amt, wo wäsentlig meh iibringt, as me drfür muess leiste.
Schönenburg
Scheeneburi (frz. Schœnenbourg, dt. Schönenburg) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Scheeneburi ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1277.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Scheeneburi ìsch. Scheeneburi ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr sìdfrankisch Dialekt vun Scheeneburi ghert zem Oschtfrankisch (Nordowerditsch).
Muspilli
Muspilli isch e althochtütsches Gidicht, wo s Schicksal vo de Seel nochem Tood und s Jüngsti Gricht bischribt. Es isch i Stabraim dichtet wore, allerdings het de Poet die Technik nüme ganz biherrscht und drum würkt s Gidicht zum Tail holperig. De Tielekt vom Gidicht isch Altbayrisch.
Gschicht
De Erzbischof Adelram vo Salzburg († 836) het em Ludwig em Tütsche († 876), woner no e Bueb gsii isch, e theologisches Büechli gschenkt. Spööter, im uusgente 9. Joorhundert, het en uugüebte Schriiber uf leeri Blätter und leeri Stele i dem Buech d Vers vomene apokalyptische Gidicht gschribe. S Gidicht selber isch im iigeente 9. Joorhundert dichtet wore vo näbertem, wo sich offesichtlich i theologische und juristische Sache usgchennt het.
S Buech isch denn in Bsitz vom bayrische Chlooster St. Emmeran choo und spööter mit anderne Büecher zämebunde wore, wobii de Aafang und s End vom Gidicht, wo offesichtlich ufem Iiband gstande sind, verloore ggange sind, doch cha sichs nume um jewils wenigi Zile handle. De Band stoot hüt under de Sigle Clm 14098 i de Bayrische Staatsbibliothek z Münche. D Tail vom Muspilli stönd uf de Siite 61a, 119b, 120ab und 121ab.
Ane 1817 isch mer uf da Gidicht ufmerksam woore und 1832 hets de Johann Andreas Schmeller zerschtmool underem Name Muspilli veröffetlicht.
Muspilli
Binennt isch da Gidicht nochem Wort muspille, wo im Vers 57 vorchunnt. Da Wort chennt me sus numeno us de altsächsische Bibeldichtig Heliand (Hel. 2591; 4358) und vo de altisländische Edda. Es wert nume im Zämehang mitem Weltundergang bruucht. Und zwor weret i de Edda, bim Beschriib vo de Götterdämmerig di Verwandte vom Füürriis Surtr Muspellz synir („Söö vom Muspell“) gnennt und di füürigi Flammehaimet vom Surtr, wo im Süüde litt, haisst Muspellsheimr. D Etymologi vom Wort isch völlig unklar, kai Erchlärig isch bis jetz au nu e bitz anerchennt wore.
Inhalt
S Muspilli cha i drai Tail glideret were.
Im erste Tail (Vers 1-30) verzellt de Dichter bildhaft, wie nochem Tood vomene Mentsch d Engle vode Himmelssterne und d Tüüfle vo de Pechhell chömid und um d Seel chämpfid und wie d Seel liide werdi, wenn si vos Sataane Gsindel gholt werdi. Degege wert si im Himmelriich froidvoll ooni Sorge lebe. De Dichter empfelt drum e gottgfäligs Lebe.
Im zwaite Tail (Vers 37-72) wert de Champf vom Elias mit em Antichrist bischribe und denn de Weltundergang:
De Dichter frögt denn rhetorisch, wo denn jetzt da Land sai, womer so heftig drum gchämpft hebi.
Düütig
Obwoll de Inhalt vom Gidicht rain christlich isch und und d Idee vom Weltundergang o i de Bible vorchunnt (Matth. 24-25; Offenb. 20 u. a.), wert wegem Wort Muspilli zum Tail au vermuetet, ass de Tail vom Weltundergang no aalti germaanischi haidnischi Vorstellige enthalte chönnt, äänlich wie die, wo i de nordische Völuspa (Vsp. 47; 50-52; 57) beschribe weret.
Gwaggelibrugg
D Gwaggelibrugg isch e Brugg für Fuessgänger zwüsche de Wettiger Chloschterhalbinsle und de Damsau reschpektiv de Chloschterrüti, wo zu de Gmeind Noiehof ghört. Bis im 1863 isch derte e Fähri über d Limmat gsi. D Gwaggelibrugg isch eini vo de älteschte Drahtseilbruggene vo de Schwiiz, wo bis hüt erhalte isch.
Entschtehig
De Johann Wild het im 1858i uf de Chloschterhalbinsle vo Wettige e Baumwollspinnerei ufbauet. Di Spinnerei isch schnell witer gwachse und de Wild het für sini Lüt Wohnruum in de Unmgebig gschaffe. Doderbi isch im 1863i in de Chloschterrüti es Choschthuus entschtande. Wil d Fähri nöd gäbig gsi isch, um d Arbeiterinne und Arbeiter vo de Chloschterrüti in d Spinnerei z bringe, het de Johann Wild d Gwaggelibrugg la baue.
De Name
D Gwaggelibrugg het ihren Name, wil si numme in de Querrichtig verschtiift isch, nöd aber längs. So schwankt si e chli, we mer duet drüber laufe. Am beschte merkt me des, wenn mehreri Persone druf laufed oder me mit schwere Laschte unterwägs isch.
Hütigi Konschtruktion
Im 1982i isch d Gwaggelibrugg ufwendig saniirt worde, wil mer si vor em Abriss het welle bewahre. D Gmeinde Wettige und Noiehof hei des es Johr vorher bschlosse gha. Um di alti Brugg z erhalte, aber gliichwohl en sicheri Brugg zha, het me e noii Tragkonschtruktion über die alti bauet.
Louisa Harland
D'Louisa Clare Harland (im Jahr 2021 öppe 27 oder 28 Jahr alt) isch ä irischi Schouspilerin. Me kennt se dür ihri Rolle als Orla McCool ihr Coming-of-Age-Serie Derry Girls.
Läbe
D'Louisa isch in Dublin gebore, si het ä nordirische Vater, u zwöi elteri Schwöstere wo Katie u Ellie heisse. Si isch e Teil vom Ann Kavanagh Youth Theatre in Rathfarnham gsi. Si het ar Mountview Academy of Theatre Arts in London trainiert.
Fernseh u Film
Nach ihrem Abschluss het d'Louisa ä widercherendi Rolle als Kayleigh i dr RTÉ One Serie Love/Hate übercho (2011). Später isch si ih im Film vom Rob Burkes Standby (2014) und am Woody Harrelsons Lost in London (2017) vorcho.
Im 2017 isch bekanntgäh worde das si als Orla McCool, die excentrischi Cousine vor Erin (Saoirse-Monica Jackson), id dr Channel 4 Serie Derry Girls gcasted isch worde. Die erschti Staffle isch im Januar 2018 Uusgstrahlt worde, si het kritischi u kommerzieli Anerchennig erhalte. Di zwöiti Staffle isch im März 2019 Uusgstrahlt worde.
Am 26. Juni 2020, het d'Louisa mit ihrne Bsetzigsmitglider vo Derry Girls ä sketch mit dr Saoirse Ronan fürd RTÉ Spändesammlig special RTÉ Does Comic Relief ufgfüehrt. Dr Erlös us dere Nacht geit a di Betroffene vor COVID-19 Pandemii.
Bodnegg
Burnegg (dt. Bodnegg) ischt a Gmoe em Landkreis Raveschburg en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 73,7 % Landwirtschaftsfleche, 15,7 % Wald, 9,8 % Sidlongsfleche ond 0,8 % sonschticher Fleche.
Gmoendsgliderong
Im Burnegg isch im 18. Jahrhundert d Vereiödig durchgführt worda. Deshalb isch dr Ortskern sehr klei und drumrum gits 96 Weiler und Höf.
Gschicht
Burnegg ischt zom erschte Mol gnennt worde em 12. Jh. als in Bodnegge.
Verwaltong
Burnegg hot sich mit dr Gmoene Grĩgraut, Schliar ond Waldburg zum Gmoeverwaltongsverband „Gullen“' miz Sitz en Grĩgraut zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Christof Frick.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Burnegg ghert zom Bodeseealemannisch.
Besançon
Besançon [] (dütsch früener emol Bisanz, lat. Vesontio) isch e Stadt mit Iiwooner (Stand ) im Oste vo Frankriich. Si isch dr Sitz vo dr Verwaltig vom Département Doubs, dr Hauptort vo dr Region Franche-Comté und dr Sitz vom Erzbistum Besançon.
Bevölkerig
Dä Iiwooner vo dr Stadt säit mä Bisontinerinne/Bisontiner (frz. Bisontines/Bisontins). D Bevölkerig vom Balligsruum Besançon zelt 244'448 Iiwooner.
Gschicht
Dr Ort isch in ere Schläife vom Fluss Doubs gründet worde und het wääred dr Zit vom Römische Riich under em Naame Vesontio e wichdigi Rolle gspiilt. Im Middelalter het Besançon dr Status von ere freie Stadt im Häilige Römische Riich ghaa. Wääred em 17. Joorhundert isch d Region vo dr hütige Franche-Comté hert umkämpft worde, erst 1678 isch Besançon Däil vo Frankriich worde. D Franzoose häi d Stadt denn stark befestigt. Wääred dr Industrialisierig isch Besançon e Zentrum vo dr französische Uure- und Textilindustrii worde. Bis hüte isch d Stadt in de Beriich vo dr Mikro- und Nanotechnologii wichdig.
Geografy
A dr schmelschte Stell vo dr Doubs-Schlauf isch ufem Felsebärg d Zitedälle vo Besançon. Underem Bärg dure füert e Stroossedunnel und au e Dunnel vom Rhin-Rhone-Kanaal.
Stadtbild
D Stadt wird as die grüenschti Stadt vo Frankriich bezäichnet und het en usserordentlig hoochi Lääbeskwalidäät. Dank iirem riiche historische und kulturelle Erb und iirer äinzigartige Architektur isch si sit 1986 e Stadt vo dr Kunst und Gschicht. Iiri milidäärische Befestigungsaalaage, wo uf e Vauban zrugggöön, zele sit 2008 zum UNESCO-Wältkulturerb.
Besançon hät 14 Stadttail, wo zwüsched öpe 2'200 und knap 20'000 Iiwohner händ. De iiwohnerstärchscht isch Planoise im Süde vo dr Stadt.
Wappe
Beschrybig: I Gold en schwarze Adler, wo i sine beede Chlaue e roti Süüle hebed.
Städtepartnerschafte
Städtepartner vo Besançon sind
Sulz unterm Wald
Geogràfi
Dr Bànn ghert zem Biosphärereservàt Pfälzerwàld-Vosges du Nord.
Gschìcht
Sulz unterm Wàld ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 737.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Àm 1. Jüli 1982 ìsch s Derfel Hohwiller ingmeindet worre.
Verwàltung
vun Sulz unterm Wàld ìsch. Sulz unterm Wàld ghert zem Kommünàlverbànd.
Wìrtschàft
Z Sulz hàt s e Bureau de recherches géologiques et minières, e Forschungsinstitut fìr Geologi un Erz. Ànne 2008 ìsch z Sulz e Geothermikràftwark ìn Bedrìb gnumme worre, s erscht z Frànkrich.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Sulz unterm Wàld ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Himalia (Mond)
D' Himalia (Jupiter VI) isch dr gröscht vu dr ussere Mönd vum Planet Jupiter, aber gegeniber eme galileische Jupitermond noch immer rächt winzig.
Entdeckig
D'Himalia isch am 3. Dezember 1904 vum Astronom Charles Dillon Perrine am Lick Observatorium (San Jose, Kalifornie) entdeckt worre.
Bahndate
D'Himalia umchreist dr Jupiter ime middlere Abstand vu 11.461.000 km in 250 Däg, 13 Stund un 35 Minute. D'Bahn wiist e Exzentrizität vu 0,1623 uf un isch mit 27,496° starch gegeniber dr Äquatorebeni vum Jupiter gneigt.
D'Himalia isch d'Nammensgäberi un zuegliich s'gröscht Mitglid vu ere Gruppe vu Mönd, wo sich uf ähnliche Bahne um dr Jupiter bewege. Zue dr Himalia-Gruppe ghöre d'Mönd Leda, Himalia, Lysithea, Elara un S/2000 J 11.
Physikalischi Date
D'Himalia besitzt e middlere Durmesser vu 170 km. Ihri Dichte isch mit 2,6 g/cm3 relativ hoch, sofern d'Hiwiis stimme, dass si iberwigend us silikatischem Gstai ufbaut isch. Si wiist e sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., numme 4 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflekteert. In 7 Stund un 47 Minute rotiert si um die aige Ax.
Am 19. Dezember 2000 het d'Ruumsonde Cassini Ufnahme vu dr Himalia zue dr Erde gsendet, wo si dr Jupiter uf ihrem Wäg zum Saturn passiert het. Wil sälli us grosser Entfernig gmacht worre sin, sin keini Einzelhaite uf ihrer Oberflächi erchennbar.
Waldachtal
Waldachdal (amtlich Waldachtal) ischt e Gmoed em Landkroes Fraidestadt en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Waldachdal leit em gleichnamige Dal am Ibergang vom eschtliche Nordschwarzwald zom Gäu. D Gmarkong setzt sich zemme ous 39,2 % Landwirtschaftsfleche, 45,7 % Wald, 13,7 % Sidlongsfleche ond 1,4 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zua Waldachdal gheret d Ortsdoel Cresbach (mit em gleichnamige Dorf, dr Weiler Oberwaldach, Unterwaldach, Vesperweiler ond Mühle ond Burgweiler Vöhrbach), Hörschweiler, Lützenhardt, Salzstetten (mit em gleichnamige Dorf, em Weiler Heiligenbronn ond dr Ort Getreidemühle, Missihof ond Sägemühle) ond Tumlingen (mit em gleichnamige Dorf ond em Wohnblatz Lützenhardter Mühle).
Gschicht
D Gmoed Waldachdal ischt entstande am 1. Juli 1974 durch dr Zammeschluss vo dr Gmoede Cresbach, Hörschweiler, Lützenhardt, Salzstetten ond Tumlingen.
Röschenz
Röschenz isch ä Gmeind im Bezirk Laufe im Kanton Basel-Landschaft i dä Schwyz. Si hät am 31. Dezämber 2008 insgesamt 1823 Ywonnär ghaa.
Waldachtal
Verwaltong
Waldachdal hot sich mit dr Stadt Dornstett ond dr Gmoede Glatte ond Schopfloch zom e Gmoedverwaltongsverband mit Sitz z Dornstett zammegschlosse.
Röschenz
Geografi
Röschenz lyt imänä Sytätaal vom Laufätaal am Uufär vo dä Lützel, ämänä Zuäfluss vo dä Birs.
Nachbargmeinde
D'Gmeind Röschenz gränzt a Burg im Leimetal, Metzlere, Chleilützel, Dittige, Laufe und Lieschberg.
Waldachtal
Verwaltong
D Schuldese vo Waldachdal ischt d Annick Grassi.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Röschenz
Gschicht
Di erschti urkundliche Erwähnig vo Röschenz datiert us äm Jaar 1290 als Roeschentzo.
Waldachtal
Dialekt
Dr Dialekt vo Waldachdal ghert zom Schwäbisch.
Röschenz
Gschicht
Im Mittelalter hät Röschenz zur Herrschaft Zwingen, wo dä Sitz vo dä Freiherre vo Ramstei gsii isch. Nach äm Uussterbe vo derä Adälsfamilie isch d'Herrschaft as Fürschtbistum Basel übergange. Di fürschtbischöfliche Vögt händ in Röschenz bis zur Französische Revolution im Jaar 1792 gherrscht. Dänn isch Röschenz für churzi Zyt zur Raurachische Republik choo und dänn mit äm Kanton Laufe Teil vom französische Departämänt Mont-Terrible worde. Im Jaar 1815 isch Röschenz vom Wiäner Kongräss äm Kanton Bern zuteilt wordä und 1994 mit äm ganze Bezirk Laufe zum Kanton Basel-Landschaft gwächslät.
Im Jaar 2005 isch Röschenz wäg äm Stryt zwüschäd äm Pfaarär Franz Sabo und äm Bischof Kurt Koch i d'Mediä choo. Nachdem dä Pfarrär d'Chilä öffentlich kritisiärt hät, hät dä Bischof am Pfarrär Sabo d missio canonica entzogä, woruf d'Gmeind dä Chilä dä Ghorsam verwäigärät und dä Pfarrär wytär aagstellt hät. Im Früälig 2009 händ dä Pfarrär Sabo und dä Bischof Koch sich widär versöönt und gmäinsam d'Firmmäss gfyrät.
Komnenen
D Komnene (griechisch Komnenos, Plural Komnenoi, wiibligi Form Komnena) si en Aadelsdünastii im Byzantinische Riich gsi. Si häi vo 1057 bis 1059 und denn vo 1081 bis 1185 as Kaiser z Byzanz gherrscht, und vo 1204 bis 1461 as Großkomnene (Μέγας Κομνηνός) im Kaiserriich Trapezunt.
Systematik (Biologie)
Systematik (v. altgrich. συστημικός systēmatikós = gordnet) isch ä Fachgebiit vu de Biologie. In de Systematik werre d'Läbewese klassifizeert, indem si in ihrer Viilfalt beschribe un uf Grund vu defineerte Merkmole zue Gruppe zämmegfasst un sälli Gruppe (Taxa) ime hierarchische System agordnet werre.
Komnenen
D Komnene si en Offiziersfamilie gsi, wo us em Dorf Komne gstammt häi (mä wäiss nit wo s gsi isch: eventuell z Thrakie, woorschiinliger aber z Chläiasie). Si häi sich z Paflagonie niidergloo und si sit dr Zit vom Kaiser Basileios II. Groossgrundbsitzer gsi. Under iirer Herrschaft si uf dr äinte Site d Wirtschaft und d Verwaltig vom Land verfalle, uf dr andere Site het d Kultur e Blüetezit erläbt. D Bewärtig vo dr Komneneherrschaft isch in dr Forschig dorum ambivalänt.
Systematik (Biologie)
Aristoteles
Aristoteles het die ihm bekannte Läbewese in ere Stufelaitere (Scalae Naturae) nochem Grad vu ihrer “Perfektion”, also vu primitive zue höcher entwicklete gordnet. Er het fer ainzelni Gruppe Bezaichnige igfüehrt, wo hüt noch Verwendig finde (Coleoptera, Diptera). In de Antike isch bispilswiis d'Wuxform (Crütt, Stuude, Struuch, Baum) oder Läbenswiis (Nutzdeer, Wilddeer, Wasserdeer) als Idailigskriterium benutzt worre.
Carl vu Linné
Carl vu Linné het de Blüeteufbau benutzt, um d'Pflanzen z'klassifizeere un het dodemit ä System verwendet, wo au hüt noch in viile Beriiche gängig isch.
Er het die binär Nomenklatur in sine Werche Species Plantarum un Systema Naturae allgmain fer d'Benennig vu de Arte igfüehrt. Hauptzweck vu sällem System isch die eindütig Aornig un Zueornig vu de Arte gsi. Grundkonzept isch debi die typologisch Definition vu de Art, des haißt d'Reduzeerig vu de Merkmolsfülli uf ainigi wänigi Schlüsselmerkmol un d'Abstraheerig vu de Variationsmöglichkaite innerhalb ere Art uf ä Typus („idealistischi Morphologi“). Si Gruppeerig het fer die nidrige Taxa wie Art un Gattig durus ä natürlichs System widergspiegelt - doher de Titel "Systema Naturae". Doch het au Linné beraits erchännt, dass si Idailig fer höcheri Taxa ufgrund vu de rächt willkürliche Kriterie ä künstlichs System bliibe isch. Denn bi alldem isch Linné vu der Uveränderlichkait vu de Arte usgange un het nit beabsichtigt, ä phylogenetischs System z'schaffe. Säll het no später erst Begründig un Maßstab fer d'Natürlichkait vum Systems bote.
Evolutionstheori
Sit em Ufchumme vu de Evolutionstheori isch mer bestrebt, säll dailwiis chünstlich System in ä natürlichs System umzbaue, wo d'Abstammigsverhältniss (Phylogenetik) besser widerspieglet. Debi het znächst d'Homologiseerig vu Organe ä großi Rolle gspiilt. Sit de 1970er Johre undersuecht mer de Ufbau vu de Protein, um dodrus Hiwiis uf de Verwandtschaftsgrad abzlaite. Dodezue werre nit bloß morphologischi sundern au physiologisch, cytologischi un ethologischi Merkmole nazoge. Vor allem wird die genetisch Ähnlichkait benutzt, um Verwandtschaftsbeziehige direkt am Erbgut festzstelle.
D'Rolle vu de Systematik fer s'Verständnis vu de Gschichte vu de Organisme beschribt beraits Charles Darwin in sinem Buech „Entstoig vu de Arte“: Wemmer vu sällere Idee usgen, dass s'natürlich System, sowit es durgfüehrt werre cha, genealogisch agordnet isch … so versten mir die Regle, wo mir bi de Klassifikation befolge mien.
Taxonomi-Konzepte
Peter Ax setzt Taxonomi un Systematik glich, Ernst Mayr unterschidet d'Systematik als Wisseschaft vu de Vilgstaltigkait vu de Organisme vu de Taxonomi als Lähri vu de Klassifikation vu de Organisme.
Entsprechend de underschidliche theoretische Asätz git's verschidini Richtige in de Systematik:
Phänetik (numerischi Taxonomi)
Do wird uf phylogenetischi Annahme verzichtet. D'Iornig vu de Arte in s'System erfolgt bloß uf Grund vu messbare Underschid un Ähnlichkaite vu anatomische Merkmol. Ursprünglichi un abglaiteti Merkmol werre nit vunänander underschiide.
Konsequent phylogenetischi Systematik
Nooch Willi Hennig werre d'Taxa bloß vu Arte bildet, wo ä gschlosseni Abstammigsgmainschaft bilde. Zueglo sin bloß monophyletischi Aornige. De typologisch un biologisch Begriff vu de Art wird als uzueriichend abglähnt.
An d'Stell vum typologische Artkonzept trättet s'phylogenetisch Artkonzept. In sällem Konzept werre Arte zämmegfasst, wo dur Synapomorphie (agstammti, gmainsami Merkmol) charakteriseert sin und vu Arte mit Autapomorphie (nei erworbene Merkmole) underschide. Ä Art hört dann uf z'existeere, wenn si dur Artufspaltig in zwai neii Arte ibergoht. Als natürlichs System ergit sich ä dichotoms Kladogramm. (Nächers dodezue lueg Kladistik)
Bispiil:
Chünftigi Taxonomi ufgrund vu DNA-Basesequenze
Chünftig solle die Unterschid vu de ainzelne Arte ufgrund vu genetische Vergliche systematisch fer alli bekannte Spezies erarbaitet werre. Mer verspricht sich devu ä bessers Verständnis vu de Evolution.
De Erfolg un Zweck vu erer rain genetische Bearbaiting vu de Artevilfalt isch aber umstritte. Die verschidene Artkonzepte sin nit universell awendbar, wil es sich bi de Artkonzepte um Konstrukte mit empirische Grundlage handelet. Ä scharfi Trennig zwische Arte dur genetischi Methode wird im Rahme vu de bisher agwendete Artkonzepte vermuetlich schitere, wil ä ainhaitlichi Methode nit iber alli Taxa hiweg awendbar isch. Ob sich ä rain genetischs Artkonzept dursetze wird, wo Arte nooch absolut messbare genetische Underschide kategoriseere losst, isch gnauso froglich.
Klassischi evolutionäri Klassifikation
Ernst Mayr legt s'biologisch Artkonzept sinere Systematik zue Grund. Bi de Iornig vu de Organisme wird sowohl s'Usmaß vu de Divergenz als au d'Verzwigigsraihefolg berucksichtigt.
Bispil: Zwar wird d'Verzwigigsraihefolge vum phylogenetische System aerchennt (Krokodile un Vögel hän ä jüngere gmainsame Vorfahr als Vögel mit Exe), de Erwerb vum Vogelflueg wird aber als bedütendi Neierig agsähe, wo zue ere adaptive Radiation füehrt. Entsprechend wird de Klasse Reptilia d'Ornig Crocodilia zuegordnet un d'Klasse vu de Vögel (Aves) gegenibergstellt, wodur sich paraphyletischi Taxa ergä dien.
Nomenklatur vu de klassische Systematik
D' Systematik in de Biologi (Taxonomi) goht maßgäblich zruck uf d'Arbaite vu Carl vu Linné (Systema Naturae, 1735). Si isch die historisch bedütsamst Klassifikation fer d'Idailig vu de Organisme un wird in de Nomenklatur vu de klassische Systematik ibersichtlich dargstellt. Als Nomenklatur vu sällere Systematik wird sit Linné fer d' Botanik (Species Plantarum, 1753) un d'Zoologi (10. Uflag vu Systema Naturae) die binominal Nomenklatur verwendet, die sitdem au fer alli Organisme Geltig het.
Schloss Lichtenstein (Württemberg)
Besichdigong
S Schloss vo enna kâ ma bloß em Rahma vo-ra Fihrong ôgugga. De oifach Fihrong dauret a halba Stond ond goht durchs Erdgschoss ond ens erschde Obrgschoss. Weitaus de maischde Bsuachr nemmet a dera doil. Se fihrt durch d Waffahall, d Schlosskabell mit ihre scheene Glasmôloreia, s Keenigszemmr, s Wabbazemmr ond s Ergrzemmr mit middlaldrliche Meebl. Em Keenigszemmr fendt mr da Stammbaum vom wirdabergischa Firschdahaus, ôgfanga beim Grafa Ulrich dem Stifter (1240) und ufgheert beim Herzog Ludwig (1593). Em Ergrzemmr ischt friher viil zecht worra. Imposant ischt a saumäßig langs Glas, wo sich dr Hausherr en seira Greeße – 1,93 m – hot ôferdiga lau. Wenn’r dô draus hot drengga wella, hot’r zwoi weitre Persona zom Heba braucht. Zom Schluss goht’s en da graischda ond brunkvollschda Room: da Riddrsaal. Ausgmôlt worra isch der vom Kunschtmôlr Eberlin aus Nirnberg. Weitre Kunschtwerk send ondr andrem vom M. Krauss, vom J. Roment ond vom S. Schlör. Am Schluss vo dr Fihrong siiht ma em Drebbahaus s wertvollschde Bild vom Schloss vo ma obekannda Moischtr: da Schitza vom Lichdastoi. Des Bild ischt so raffiniirt gmolt, dass der Schitz mit seira Armbruscht emmr uf da Bedrachdr ziilt, egal, vo welem Wenggl ma ehn ôguggt.
D Sondrfihronga dauret entwedr oi (Kategorii 1) odr zwoi Stond (Kategorii 2). Bei deane deff mr au s zwoide ond s dridde Obrgschoss ôgugga, wo de privade Raim vom Grafa send. Bloß dr Durm kô bei koira Fihrong bsichdigt werra.
Dr ald Lichdastoi
Ganz e dr Näh vom heidiga Schloss ischt schau em Middlaldr d Stammburg vom Lichdastoinr Adl gschdanda. Dui ischt em Schwäbischa Stedtekriag (1377 bis 1389) fascht ganz vo de Reitlengr heegmacht worra. Bloß a baar Mauerrescht hend se ibrig glau. So om 1390 rom hot s Haus Wirdaberg a nuia Burg baua lau, oogfähr an halba Kilometr weitr em Norda, wo a riisiga Felsnôdl us em gräana Dal ufsteigt. Bloß durch a Zugbrigg hot ma uf d Burg komma kenna. En dera Burg soll sich dr Sage noch dr Herzog Ulrich vorsteggt ghet han, wia-nr aus em Land vortriiba worra ischt. Wia nô d Burga zor Kriagfiirong koi Bedeidong meh ghet hend, isch dui Burg zo ma Jagdschlessle omfunktioniirt worra. Deet hend de wirdabergische Herzeg eikehrt, wenn se en dera Gegend ihror Liablengsbeschäftigong nochganga send.
S Forschthaus
Em Johr 1802 isch dr Lichdastoi ans Land Wirdaberg ibrganga. Weil dui Gegend uf dr Schwäbischa Alb zo dera Zeit dr Sitz vo-ma Reviirferschtr worra ischt, hot ma da obra Doil vo dera Burg, wo enzwischa arg ruiniirt gwäa ischt, fir d Renoviirong abr s Geld gfehlt hot, aabrocha. Ufs massige Parterr hot ma an Fachwerkbau nufgsetzt.
De schwäbische Dichtr Ludwig Uhland, Gustav Schwab ond Wilhelm Hauff send oft mitnandr uf dr Alb gwandret ond hend a baar Mol en deam oifacha Forschthaus eikehrt. Dô drbei hot dr Hauff seine erschde Ôregonga zo seim hischdorischa Roman Lichtenstein griagt, wo-nr bald druf gschriiba hot ond wo a Riisaerfolg worra ischt. Bsondrs guat gfalla hot des Buach em Graf Wilhelm vo Wirdaberg, em schbätra Herzog von Urach, ama Neffa vom Keenig Friidrich I. Der Roman hot bei deam Grafa d Luscht firs heldahafde Middlaltr gweggt. Drom hot’r sich entschlossa, a dr Stell vo deam Jägerhaus a Riddrburg em edlschda Senn vom Middlaltr baua zo lau. 1837 hot’r vom Land des Forschthaus ond drzua noh d Wiisa ond an Doil vom Wald, wo drannôgrenzt hend, om 7.354 Gulda aakauft. Als Archidekt hot’r da Professr Carl Alexander Heideloff vo Nirnberg gwonna, wo dômôls als dr beschde Kennr vo dr middlalderlicha Baukonscht golda hot.
S nuie Schloss
1839 schliaßlich hot ma des Jägrhaus aagrissa, abr druf gachdet, dass ällas standabliiba ischt, was ma em Johr 1802 vom alda Lichdastoi ibrig glau hot. Au s alde Vorwerk mit dr Zugbrigg ond em Wassrgraba hot ma em alda Zuastand glau.
Em Johr druf hot ma mit-em nuia Bau ôgfanga ond uf dia digge Grondmaura drei Stockwerk nufgsetzt. Uf d Rescht vom alda Stiagadurm isch der fascht 40 Metr hauhe Schlossdurm baut worra, wo heit noh deam Bauwerk sei treffends Ausseha vorleiht. 1841 isch dr Bau fertig gwäa ond 1842 bezoga worra. Dr Hausherr ond au seine Nochfolgr hend abr bloß em Sommr en deam Schloss gwohnt. En de andre Johreszeida wär’s en do dren nemlich z kalt gwäa.
En schbätre Johr hot dr Graf Wilhelm uf dr andra Seit vo dr Zugbrigg – au em neigodischa Stil wia s Schloss – no weitre Gebeide mit ma Burghof baua lau. Wia dia 1857 fertich gwäa send, hot mr d Maura eifärba miassa, damit se a warms, aldrtimlichs Ausseha griagt ond zom Schloss basst hend.
Heit gilt dr Lichdastoi als Wahrzeiche vo dr ganza Schwäbischa Alb ond wuud vo viil Leit als Märchenschloss bezeichnet. Koi andrs Bauwerk uf dr Alb lockt meh Turischda â. Et weit weg vo deam Schloss ischt au a Denkmal fir da Wilhelm Hauff nôgstellt worra.
1982 ischt em Ortsdoil Honau vo dr Gmoid Lichdastoi d Wilhelm-Hauff-Stub eigrichtet worra, a kleis Litradurmuseum, wo au iibr d Gschicht vo deam Schloss Auskonft geit.
Bezirk Thierstein
Dr Bezirk Thierstäi (amtlich Bezirk Thierstein) isch en Bezirk vom Kanton Soledurn in de Schwiiz. Är ligt im Schwarzbuebeland und ghöört zur Amtei Dornegg-Thierstäi. Hauptort isch Bräitebach.
Boms
Bõms (dt. Boms) ischt a Gmoe em Landkreis Raveschburg en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 72,6 % Landwirtschaftsfleche, 18,7 % Wald, 8,1 % Sidlongsfleche ond 0,6 % sonschticher Fleche.
Gmoendsgliderong
Zue Bõms gheret koene weitere Ortsdoel.
Gschicht
Bõms ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1275 als Bams.
Verwaltong
Bõms hot sich mit dr Gmoene Alschhausa, Äbaweiler, Äbarschbach-Muaschba, Oechschdäga, Floeschwãnga, Guggahausa, Hosskirch, Kenigseggwald, Riadhausa ond Waldhausa zum Gmoeverwaltongsverband Alshausen mit Sitz en Alschhausa zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Peter Wetzel.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Bõms ghert zom Schwäbisch.
Gleitschirmfliegen
Als Gleitschirmflüüge (in andere Dialekt au Gleitschirmfliëge oder Gleitschirmfleige gnennt) bezeichnet me z' ummeflüüge i de Luft mit eme Gleitschirm.
Aafäng
Di Erschte Ideeä het der NASA-Ingenieur Francis Rogallo bereits 1948 imene Patänt feschtghalte. Konkret worde isch es aber erscht, wo de David Barish de Sailwing erfunde het. Leider hät niemer siini Sportart Slope Soaring mache welle - so isch es halt wider vergässe g'ange.