cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Auguste Lustig
Jugend
Ànna 1844, wo dr Auguste Lustig viar Johr àlt gsìì ìsch, ìsch d gànza Fàmìlia uf Milhüüsa kumma. Do ìsch'r ìn d kleina Schüel gànga. Mìt zwälf Johr ìsch'r ìn d Firma Thierry Mieg & Cie àls Moler-Lehrbüe kumma. Wo d Zitt vu dr Militärpflìcht kumma gsìì ìsch, ìsch dr Auguste Lustig ìns 3. Regimant vu da Lanciers gànga. Zum Glìck hàt'r därt ìn dr Militärmüsik känna spìela, denn s Militärlawa hàt ìhm gàr nìt gfàlla. Ar hàt sìch liawer um Müsik, Gedìchta un Nàtür ìntressiart...
Lawa z Milhüüsa
Noh sìwa Johr Militärdianscht ìsch'r andlig uf Milhüüsa zruckkehrt. Do hàt'r fànga à dìchta, uf Frànzeesch un uf Hochditsch.
Ar hàt àls Retoucheur bi'ma Milhüüser Fotogràf gschàfft: ìm Àtelier Kohler-Dietz. Mìt 27 Johr hàt'r d Sophie Emilie Thys ghirota; sa han a Maidla bikumma. D Fàmìlia hàt ìm Àrweiterviartel gwohnt, dr Auguste Lustig hàt do a zìmlig riawig Lawa verbrocht, mìt sinera Fràui un sim Maidla. Àls Schrìftsteller hàt'r wohl luschtiga un kurzwilliga Gedìchter gschrìewa, ìm Àlltàg ìsch'r àwer kè so luschtiger Mànn gsìì: ar ìsch diskret gsìì, ar hàt wia-n-a eifàcher Àrweiter glabt un as hàt ìhm hàuiptsachlig ìn dr Nàtür un ìn sinera Fàmìlia gfàlla. Leider hàt'r aui Gsundheitsorga ghàà: ar hàt àn Asthma glìtta, ar hàt pràwiart sina Lunga z heila àwer mìt da Johra ìsch'r doch làngsàm schwächer worra.
Elsassischer Dìchter un Theàterschrìftsteller
Ànna 1870, wo s Elsàss ditsch worra ìsch, hàr dr Auguste Lustig sina elsassischa Identität spiira erwàcha; dàs Gefühl hàt a manker Elsasser empfunda. Vu därt àb hàt dr Lustig Gedìchta uf Elsassisch gschrìewa.
Ànna 1875, mìt 35 Johr, hàt'r a Büech uf Milhüüserisch Dialekt veräffentligt: "Luschtige Milhüserditsche Vars". Drèi àndra Gedìchterbiacher sìn nochhar noch üssakumma.
Ànna 1879, ìm ehmàliga milhüüser Theàter "Cercle Mulhousien", ìsch si erschta Theàterstìckla ufgstellt worra: "Drei schwarze Liebschafte". 's hàt vìel Elfolg ghàà.
Dr Auguste Lustig hàt ìm Gànza 25 Theàterstìckla uf Elsassisch gschrìewa.
And vu sim Lawa
A Grupp vu sina Frìnd hàt si gànza Wark wìder veräffentligt. Ànna 1896 sìn zwei Biacher üssakumma, bi dr Büechdruckarèi J. Brinkmann z Milhüüsa:
A. Lustig's sämtliche Werke. Mülhausen i. Els. J. Brinkmann Mehrera Uflàga sìn noochhar noch veräffentligt worra.
Sina Frìnd han aui a Stele uf sim Gràb lo màcha, ìm Milhüüser Kìrchhoff. Do druf steht eins vu sina Gedìchta, wo-n'r sajt wia-n-ìhm s Lawa schwar worra ìsch: „Mied!“
Dr einzig Wunsch, wo-n-i noch hätt, Thàt alles ferig mache: Ischlofe rüehig z'Nacht im Bett Un nimmig meh verwache !
Burg Amoltern
D Burg Amoltere isch e abgangeni Burg sidlig vu Amoltere, eme Ortsdeil vu dr Stadt Ändinge am Kaiserstuel im Landkreis Ämmedinge z Bade-Wirttebärg.
D Burg isch im 13. Johrhundert böue wore. Wahrschyns scho am Änd vum 13. Jh. isch si gschlisse wore. Anne 1973 sin bi Flurbereinigunge Fundamänträscht vu dr Burg gfunde wore.
Dorfkirche Riehen
Baugschicht
Die früeste Fundamänt stamme us em 10. Joorhundert (Karolingerzit, stilistisch spooti Vorromanik). Im 12. Joorhundert (Früegotik) isch an däm Blatz e Chilleburg entstande. In dr Umgääbig het mä 1942 Überräst von ere Befestigungsaalaag und eme middelalterlige Heerehoof gfunde. D Chille isch zum erste Mol 1157 erwäänt worde und isch ursprünglig em Häilige Martin gweiht gsi. Im Basler Ärdbeebe vom 18. Oktober 1356 isch si zerstöört worde und mä het si denn mit eme spootgotische Bau mit eme relativ schmaale Chilleschiff ersetzt. Dr nöi Chilledurm isch 1395 baut worde. 1544 und no äinisch 1612 het men en hööcher gmacht. Si Hööchi hüte isch 41 Meter und er isch s höggste Bauwärk z Rieche. Uf em Satteldach vom Durm sitzt e spitzige Dachritter, wo us spööterer Zit stammt, und im Grundriss säggseggig isch. Din isch e chliine Gloggestuel und oobe druf e Wättergüggel. 1693/94 het me s Chilleschiff erwiteret im spootgotische Stil und so isch dr Bau bis hüte im Wääsentlige bliibe.
Dr Hauptiigang befindet sich in dr Middi vo dr Lengsfassade dr Strooss nooch, was untüpisch isch, und mä chunnt diräkt in s äischiffige Langhuus iine, won e fümfsitigi Apsis het. S Innere vom Bau isch äifach ghalte und under anderem brägt dur e gotischi Läistedecki wo Stärnli druf gmoolt si. Es het Epitaaf für d Pfarrer Johannes Müller (1561–1631), Samuel von Brunn (1606–1684), Bonifacius Burckhardt (1656–1708, won e diräkte Amtsvorgänger vom Leonhard Euler und Vorfaar vom Jacob Burckhardt) gsi isch, Jakob Heinrich Schönauer (1695–1767), Johann Rudolf Rapp-Hosch (1727–1794) und für e Basler Siidebandfabrikant Jacob Christoph Frey (1741–1806) und für d Eleonora Elisabeth Bischoff, geboreni Burckhardt (1742–1801, d Frau vom Basler Duechhändler und Groossroot Benedict Bischoff).
Vo dr Baselstrooss us gsee hinder dr Chille lit dr «Meierhof», e Fachwärkbau, wo hüte as chirchligs Gmäindizentrum brucht wird. Dr Woonigsdäil vo dr Chilleburg isch as Festigsdurm au im 12. Joorhundert baut worde und zelt zu de eltiste vo sinere Art in Öiropa. D Dorfchille und dr Meierhof stöön under Dänkmolschutz.
D Chillegmäind
D Chille isch s Gotteshuus vom Gmäindskräis Rieche Dorf – mit eme äigene Pfarrer und Arbetskräis. D Chillegmäind Rieche-Bettige umfasst vier Gmäindikräis und deckt sich mit em Gebiet vo de bäide Basler Gmäinde Rieche und Bettige.
Verschidnigs
Diräkt bi dr Riechener Dorfchille isch bis 1914 d Ändstazioon vo dr Dramlinie gsi, wo sit 1908 vo Basel häär chunnt. Uf eme Grundstück zwüsche dr Chille und dr Strooss het s e chliine Drambaanhoof mit drei Parallelgläis ghaa. Vo 1914 aa isch d Linie bis zum Gränzübergang zu Dütschland witerbaut worde und noch em Erste Wältchrieg ganz bis uf Lörrach. D Wääge het mä bi dr Chille abghänggt und dr Motorwaage isch elläi witergfaare. Die dreispuurigi Abstellaalaag vor dr Dorfchille isch 1959 abbroche worde. Sit em Septämber 1967 het s en Umcheerschläife diräkt an dr Staatsgränze, d Dramhaltstell Rieche Dorf isch immer no bi dr Chille. Wo dr Drambaanhoof emol gsi isch, het s hüte e chliini Grüenaalaag.
Stechmücken
Schnoogge (Culicidae) si e Familie vo Insekte in dr Ornig vo de Zwäiflüügler. Uf dr ganze Wält git s mee as 3500 Schnooggenarte. In Öiropa chömme 104 Arte vor, vo deene cha mä fast alli au in Middelöiropa finde.
D Schnoogge häi spezialisierti Muulwärkzüüg. Mit eme Rüssel, wo stächt und sugt chönne wibligi Schnoogge dur d Hut vo iire Wirt stäche und Bluet suuge. Si bruche d Protein (Körperäiwiss) us em Bluet für d Brodukzioon vo iire Äier. Sust läbe die wiiblige Schnooge ganz wie au die männlige vo Nektar und andere zuckerhaltige Pflanze- oder Fruchtsäft. Underschiidligi Schnooggenarte chönne uf verschidnigi Wirt oder Wirtsgrubbe spezialisiert si. Bestimmti Schnoogge si bedütend as Überdrääger vo Infekzioonschrankhäite, wie zum Bischbil vo dr Malaria oder vom Denguefieber.
Kanton Miersch
Dr Kanton Miersch isch e Kanton im Großherzogtum Luxeburg. Är lyt im Zäntrum vum Land. Im Norde gränzt er an dr Kanton Dikrech, im Oschte an d Kanton Iechternach un Gréivemaacher, im Side an d Lëtzebuerg un Kapellen un im Weschte an dr Kanton Réiden. Hauptort vum Kanton isch Miersch. Bis anne 2015, wu z Luxemburg d Distrikt abgschafft wore sin, het dr Kanton zum Distrikt Lëtzebuerg ghert.
Verwaltigsgliderig
Zum Kanton Miersch ghere zeh Gmaine (Yywohnerzahle vum ).
Gamsen VS
Gamsu, Hochditsch: Gamsen, isch en Teil vo der Gmeind Brig-Glis im Kanton Wallis. Gamsu het ca. 550 Iwohner (Stand: 1. Juli 2009).
Namu
D Härkunft vom Namu isch nid genau giklärt, es wird aber vermüätut, dasus schi vo Gams/Schafweid ableitut.
Geografi
Gamso ligt drii Kilometer vo Brig entfärmt am Igang zum Nanztälli. Z Dorf sälber ligt ufru chleinu Ahechi, z Industriegebiet ligt inner Äbni am Rottu. D Gamsa, der Bach wa vom Nanztälli üsa chunt, durchfliesst z Gebiät va Gamsu, isch hittu aber zu grossu Teila uberdeckt und verlöift unerirdisch, bisser inu Rottu mündut.
Allgmei hed Gamsu kei grossi Bevelkrigsabnahm, da s wägs schiner rüehig Lag als Wohnort gschetzt wird.
Wappo
Z Wappu vo Gamsu zeigt d Landmüra uf rotum Grund und en blawe Himmel. Obs der Müra gseht mu drii Goldigi Stärna.
Gschicht
Urkundlich isch z erschtmal 1233 vo ≪Gamosun≫, 1301 vo ≪gamsun≫, 1354 vo ≪gamsul≫ d Red gsi, was etymologisch d Nechi zu campus/Fäld und öi Gams/Schafweid (situm 10. Jahrhunert) üfzeigt.
Funda bewisund, dass z Gebiät vo Gamsu scho vor rund 3000 Jahr bewohnts isch gsi. 1290 isch Gamsu als Burgerschaft entstanu, hed aber 1690 mit Glis fusioniert. 1950 het Gamsu numal versüecht en sälbständigi Gmeind z wärdu aber isch vom Grossu Rat abglähnt wordu.
Z hittig Dorfbild isch, vorallum im Dorfchäru, aber immernu vone altu Hischini giprägt. So gits hittu nu mehreri Hischini und Ställtini wa bereits uber 500-jährigi sind und gli nu gibrüchti chumunt.
Sehenswürdikeite
Gamsu het näbu der Kapälla sehr vil alti Stadelini und Schirlini vo de vergangenu Zite.
Eis vo de bekanntestu Sehenswürdikeite isch eu d alt Landmüra vo Gamsu.
Schüäl
D witterfiehrondo Schüäli wie d OS und z Kollegium befinunt schi z Brig.
Vercher
Friener heds öi en Haltestell vaner BVZ (hittu MGB) und en Seilbahn uf Mund gigäh. Beides isch aber hittu nimme in Betriib.
Kampfkunst
Kampfkunst isch d Kunst sich mit eme Gegner körperlig usenanderzsetze. Für das studiert mä Technike, wo bi jedem Stiil andersch si, wie au sine Regelwärk und Unterrichtssüsteem.
Bi dr Kampfkunst stoot die gäistigi, körperligi und seelischi Entwigglig im Vordergrund, aber au, wie bi dr Chriegskunst, dr kämpferischi Komflikt, wääred s bim Kampfsport um e sportlig Vergliichskampf goot. So het mer Technike ooni Waffe bi de japanische Samurai Jiu Jitsu gsäit. Es het hunderti vo Stile gää, und bi alne isch es vor allem um Waffetechnike gange. Die Technike wäm mer sini Waffe verloore gää het, het mer Jiu Jitsu gnennt. Us Ji-Jistu-Technike vo de Kitō-ryū und de Tenjin Shinyō-ryū het dr Kanō Jigorō s Judo entwigglet, wo eender as Kampfsport gältet.
In dr Braxis findet mä e Hufe Stil, won e Mischig us Kampfsport und Kampfkunst si und dr Underricht um Aspäkt wie Filosofii, Kultur, religiösi Elimänte, Dänkwiise, Alldäagslääbe und Gsundhäit erwitere.
D Kampfkünst noch iirer kulturelle und geografische Häärkumft
Kampfkünst häi sich überall dört entwigglet, wo Mensche sich mit andere Mensche häi müesse chriegerisch usenandersetze. Die eltiste überliiferete Dradizione kennt mä us Öiropa (zum Bischbil Pankration, Pale und Pygme im Alterdum, oder im Liechtenauer si Fächtschuel im 14. Joorhundert). E Hufe dradizionelli Schuele und Stil häi sich in Süd-, Südost- und Ostasie entwigglet, und vili vo dene si stark ritualisiert und mit filosofischem und religiösem Dänke und Handle verbunde.
Neuenburg (Kandern)
D Neueburg (au Minder-Chander) isch e Weierhuus im Chandermer Gwann Neuebirk zwisch em Hauptort Chander un em Ortsdail Sitzechilch gsii. Di gnau Lag waißt mer hite nimi.
Gschicht
Di eltscht Nännig vum Weierschloss, wu mer chännt, stammt vu 1346. Vu 1364 datiert e Schänkigsurkund, wu belait, ass dr Markgrof Otto I. vu Hachberg-Suuseberg s Weierschloss eme Erkenbold Schlegelholz ibergee het.
Mer nimmt aa, ass s Wasserschloss scho im Buurechrieg (1525) oder speteschtens aafangs Dryssgjehrige Chrieg gschlisse woren isch. Uf alli Fäll wird in eme Dokumänt vu 1619 Neueburg as e Blatz bschribe, wu friejer emol e Huus gstande sei.
Dannemarie
Dannemarie steht fìr:
Chavannes
in dr Schwyz:
Chavannes isch dr Name vu däne Persone:
Ideologie
En Ideologii (griechisch ἰδεολογία – Leer vo dr Idee bzw. Vorstellig: vo griechisch ἰδέα (idea, „Erschiinig“) und λόγος (logos, „Leer“)) isch im filosofische Sinn e Wältaaschauig, wo vilmol behauptet, ass si d Wooret wurd verkörpere und wo kuum offen isch, für Mäinige, wo abwiiche. Im gsellschaftlige Sinn wärde us sonige „iigfrornige Leermäinige“ ideologischi Norme, wo die mäiste Aahänger von ene drvo zdiefst überzügt si. D Grundaanaame oder d Uswirkige wärde nit hinderfrogt. Vilmol merkt mä erst denn, ass Norme uf ere Ideologii basiere, wenn sich am ene andere Ort modärneri Erkenntniss etabliere. Dr Begriff wird hüte in ere nöitrale oder ere abwärtende Bedütig verwändet. As wärtnöitrale Begriff si Ideologie usformulierti, „iigftornigi Läitbilder“ vo soziale Grubbe oder Organisazione, wo mit ene iir Handle, iiri Ideä, Erkenntniss, Kategorie und Wärtvorstellige begründe und rächtfertige. Im allgemäine Sproochgebruuch wird dr Begriff Ideologii aber mäistens abwärtend (pejorativ) nume für Ideä-Süsteem und Theorie verwändet, wo manipulativ, unzuelänglig oder wüsseschaftlig nid begründet si und wo im Inträssi vo wältaaschaulige, wirtschaftlige oder politische Ziil brucht wärde, zum zwäckdienligi Inträssi z verschleiere und z rächtfertige. Wüsseschaftligi Erkenntniss wärde glöignet, de Kritiker Schlötterlig aaghänkt und dr Aaspruch uf Allgemäingültigkäit, elläinigi Wooret und Alternativlosigkäit wird erhoobe, au wemm mä s äigetlig besser wäiss („Es darf nit anders si!“ und „Anderi Mäinige wärde bekämpft!“ und „Es git käi Alternative").
Iburg (Görwihl)
D Iburg, au Rihburg oder Riburg gnännt, isch e Burgruine bi Diefestei, eme Ortsdeil vu dr Gmei Gerbel im Landchreis Waldshuet z Bade-Wirttebärg. Si lyt uf eme Felssporn im Albdal am linke Stade vu dr Alb, 300 Meter weschtlig vum Hof Diefestei un 500 Meter weschtli vu Steibach. Rund ei Kilometer abezues lyt d Burg Diefestei.
Gschicht
Die Hecheburg isch wahrschyns zwisch im 10 oder 11. Johrhundert böue wore. Um 1270 isch si vum Chenig Rudolf von Habsburg gschlisse wore. D Burg isch dr Sitz gsi vu dr Adelsfamilie von Steinbach. Vu dr Herre von Steinbach wäre urkundli gnännt: Johann von Steinbach 1341 un 1350, Turingus 1380 un e andere Johann von Steinbach anne 1492.
Aalag
D Burg het e Bärgfrid gha mit eme vorböute Runddurm uf ere Grundflechi vu 7 mol 12 Meter un ere Muursterki vu 1,3 Meter. Vu dr ehmolige Burgaalag sin no Muurräscht vum Runddrum erhalte.
Burg Bahlingen
D Burg Bahlinge isch e abgangeni Burg z Bahlinge am Kaiserstuehl im Landkreis Ämmedinge z Bade-Wirttebärg. Si isch im obere Deil am weschtlige Ort vu dr Gmei gläge.
Vu dr ehmolige Burgaalag isch hite nyt me erhalte.
Palmrainbrücke
Brugg vo 1878
Scho 1863 hèn diè Badischè Staatsbaanè bi Wyl am Rhy vosuècht, è witeri Rhybrugg z bauè, um asè dè Ysèbaavokeer uss èm Elsass übber yr Streggènetz z füürè. Allerdings isch es èrscht 1869 zuè nèm Übberychò mit dè französischè Oschtbaan bezüglich im Bau von èrè Holzbrugg cho. Uffgrund vom Uusbruch vom Dütsch-Französischè Chrièg isch sell allerdings nimmi uusgfüürt worrè.
Am 13. Mai 1874 isch schlièßlich mit èm Staatsvodraag zwûsche m Großherzogdum Baddè un èm Dütschè Rych, als neuem Dräger vo dè staatlichè Hoheit im Elsass, voybart worrè, è eingleisigi, 5,6 Kilometer langi Ysèbaavobindig zwûschè dè Leopoldshöchi (Wyl am Rhy) un St. Ludwig (Saint-Louis) mit èrè neuè Rhybrugg, uusglait für zwei Gleis, unter m Nammè Palmrainbaan z bauè. Im Juni 1875 hèt dè Bau vo dè Brugg agfangè, am 11. Februar 1878 isch s Bauwärch im Betrièb übbergää worrè. Am 20. Mai 1890 isch d Brugg mit dè strategischè Baanschtreggi Wyl am Rhy-Lerrach vobundè worrè. D Rhybrugg bi Hüningè hèt drei Hauptöffnigè mit Stützwittè vo 72 Meter uffgwisè, sowiè am weschtlichè Ufer zwei Flutöffnigè vo 36 Meter Stützwitti. Dè Bruggèübberbau hèt uss eisernè Fachwärchkonschtruktionè mit unnè ligender Faarbaan beschtandè un 7,2 Meter Bauhöchi bi dè Haupt- un 3,6 Meter bi dè Nebbèöffnigè gha. Zwûschè dè Johr 1905 un 1906 isch für ds nördlichi Gleis dè zweiti Übberbau errichtet worrè. Im Johr 1919 isch d Brugg uffgrund vom Versailler Vodraag komplètt i dè Bsitz vo Frankrych cho. Im Juli 1920 isch dè eingleisige Zugbetrièb widder uffgnõ worrè, zwei Johr spôter è neuè gmeinsamè Gränzbaanhof z Palmrain ygweiht worrè. Well sowoll im Reise- als au im Güètervokeer s Vokeersuffkõ i dè folgendè Johr stark zrugggangè isch, isch am 3. April 1937 dè Ysèbaabetrièb ygschtellt worrè. Nõ im glychè Johr isch dè Abbau vo dè Übberbautè durch Frankrych durrègfüürt worrè. D Stròmpfyler sin stò blibbè.
Brugg vo 1979
Sell am 29. Septembèr 1979 eröffneti Bauwärch isch Deil vo dè nu 2,5 Kilometer langè Bundesschtròß un hèt dè Fäärbetrièb ersetzt, wo 1947 ygrichtet worrè isch. Bauhèrrè vo dè neuè Palmrainbrugg sin Dütschland un s Département du Haut-Rhin gsi. Diè i dè Johr 1977 bis 1979 errichteti Strõßèbrugg hèt è 7 Meter breiti Faarbaan mit zwei Faarschtreifè un beidsitigi Trottoir. Diè inzwûschè stillglaiti Grènzkontrollyrichtungè befinded sich uff dè französischè Sitè. Bis zu dè Fèrtigschtellung vo dè Dreiländerbrugg Èndi 2006 isch d Palmrainbrugg diè einzigi feschti Übberquerungsmöglichkeit zwûschè Wyl am Rhy un dè französischè Sitè gsi.
Diè öppè 289 Meter langi Spannbedongbrugg wyst vir Öffnigè mit Fäldwittè in Wescht-Oscht-Richtig vo 64,71 – 105 – 73,20 un 45,75 Meter uff. Als Bauwärchssischteem isch in Längsrichtig vo dè Durchlaufdräger vorhandè. In Querrichtig hèt dè Übberbau èn einzelligè, gvoutetè Hoolkaschtèquerschnitt mit èrè Konschtruktionshöchi vo 2,2 Meter i dè Mitti vo dè Hauptöffnig un 5,08 Meter übber dè Stròmpfyler. Diè 10,5 Meter breiti Faarbaanblattè kragèt beidsitig 2,65 Meter übber diè senkrächtè Steeg usè, d Boddèblattè isch 5,2 Meter breit.
D Hèrschtellig vom Übberbau isch, bis uff s rächti Èndfèld, im Freivorbau als Wòògbalkè uusgfüürt. Für diè beidè Pfyler uff dè dütschè Sitè sin für d Gründig d Sènkkäschtè vo dè früènèrè Ysèbaabrugg bruucht worrè. Diè neuè Pfyler uff dè französischè Sitè wyset è Flachgründig uff, wo in èrè offenè, mit Spundwänd gsichertè Baugruèb, erschtellt worrè isch.
Kanton Réiden
Dr Kanton Réiden isch e Kanton im Großherzogtum Luxeburg. Är lyt im Weschte vum Land. Im Norde gränzt er an dr Kanton Wolz, im Oschte an d Kanton Dikrech un Miersch, im Side an dr Kanton Kapellen un im Weschte an Belgie. Hauptort vum Kanton isch Réiden. Bis anne 2015, wu z Luxemburg d Distrikt abgschafft wore sin, het dr Kanton zum Distrikt Dikrech ghert.
Verwaltigsgliderig
Zum Kanton Réiden ghere zeh Gmaine (Yywohnerzahle vum ).
Papyrus 52
S Papyrus 52 gilt als ältischts bekannts Originaldokument vom Neue Teschtament. Entschtande isch es um 125 nach Chrischtus. Uufbewahrt wird s hüüt im englische Manchester. Es isch nur es sehr chliins Papyrus-Fragment, wo uf dr Rücksiite au beschriibe isch. Es enthaltet Uusschnitt us em Johannes-Evangelium, uf dr Vordersiite wiitgehend d Vers und uf dr Rücksiite wiitgehend d Vers. Das Dokument isch ziitlich nit wiit weg vom Originaldokument vom Johannes-Evangelium, wo me d Entschtehig uf rund 90 nach Chrischtus aanimmt. Es handlet sich um en Abschrift devo.
Grosser Preis des Kantons Aargau
Dr Grooss Priis vom Kanton Aargau isch e international Profiveloränne, wu syt 1964 z Gippige (Gmei Lüügere) im Norde vum Kanton Aargau uusdrait wird. Syter ass d Züri Metzgete nume no as Amateurränne durgfiert wird, isch dr GP Kanton vom Aargau s wichtigscht Profi-Eidagesränne in dr Schwyz.
S Ränne isch vum Wältverband UCI in d UCI Europe Tour yydeilt wore. Är isch dr Hegschtpunkt vu dr Gippiger Radsportdäg, eme drejdägige Aalass mit Volksfeschtkarakter. S Ränne findet uf eme aaspruchsvolle, 19.6 km lange Rundkurs statt, wu d Fahrer zehmol mien fahre.
Karlheinz Hartmann
Karlheinz Hartmann (* 1950 z Stuegert) isch a schwäbischr Volksschauschpilr on Komödiant. Aufgwachsa isch er em Stadtdoil Weilimdorf vo seira Geburtsstadt. Er leäbt heit in Herraberg.
Er hot Elektroniker glernt. Mit seim Freind, am Albin Braig hot er sehr lang en dr Komede-Scheuer gschpilt. Unter anderem beim "Siebenmühlentaler" ond "Bei ons verklemmt nix". Seit 1994 isch er emmr dr Birgermoischter bei Hannes und der Bürgermeister.
Burg Broggingen
D Burg Brogginge isch e abgangeni Burg bi Brogginge, eme Ortsdeil vu dr Stadt Härwelze im Landkreis Ämmedinge z Bade-Wirttebärg. Si isch wahrschyns nordweschtlig vu Brogginge im Gwan „Bürklin“ gläge.
Si isch im 15. Johrhundert böue wore un anne 1547 s erscht Mol gnännt wore. Vu dr ehmolige Burgaalag isch hite nyt me erhalte.
Tier des Jahres (Schweiz)
S Dier vum Johr wird in dr Schwyz syter anne 1998 all Johr vu dr Organisation Pro Natura uusgwehlt.
Bishär sin die Dier vum Johr gwehlt wore:
Cédric Wermuth
Partei
De Cédric Wehrmuth isch im 1999 de Jusos biiträtte, wo-n-er vo 2003 bis 2005 in eme Co-Präsidium de Kantonalverband vo de Aargauer Jusos gleitet het. Vo 2005 bis 2007 isch er Zentralsekretär vo de Schwiizer Jusos gsi und am 7. Juni 2008 hei en d Jusos zum Parteipräsident gwählt. Im Oktober 2008 isch er uf em Parteitag vo de SP Schwiiz zum Vizepräident gwählt worde.
Ämter
De Cédric Wermuth, wo z Bade wohnt, het im 2009 für de Grossi Rot kandidiert, isch aber nöd gwählt worde. Im Oktober 2009 hei en aber d Badener in de Iiwohnerrot vo de Schtadt gwählt.
Georg II. (Großbritannien)
Dr '''Georg II. August''' (ENS George Augustus; * 30. Oktoberjul./9. Novembergreg. 1683 z Herrehuuse, Hannover; † 25. Oktober 1760 z London) isch vo 1727 bis zu sim Dood Köönig vo Groossbritannie und Irland, dütsche Kurfürst vo Braunschweig-Lüneburg (Hannover) und nominell äine vo de Herzöög z Braunschweig und Lüneburg gsi.
Er isch dr zwäit Köönig us em Huus Hannover und dr letscht britisch Monarch gsi, wo persönlig Drubbe in d Schlacht gfüert het. Er isch e Verbündete vo dr Maria Theresia im Ööstriichische Erbfolgchrieg und vom Friedrich II. im Siibejöörige Chrieg gsi.
Er isch mit dr Caroline vo Ansbach verhürootet gsi. Er het e Hufe Komflikt ghaa mit sim Vater Georg I. und spööter mit sim Soon Friedrich Ludwig. Dr Köönig het sich nume sälte um d Regierigsgschäft in Groossbritannie kümmeret und het die em Robert Walpole überloo, wo dr erst Brömieeminister gsi isch.
Widnau
Widnou (amtl. Widnau) isch as Rhintler Dorf mit über 9'000 Iwohner. Widnou isch mit dr Gründig ano 1883 di jüngschd politisch Gmoand z Sanggalla.
Gschichtlichs
Di international Rhiikorrektur und d Melioration vur Rhiiebeni – dozmol zukunftsorientierti technischi Grossprojekt – send Grundlage für di industriell Entwicklig vur Gmoand am Rhii gsi, wo allerdings vo konjunkturella Rückschläg prägt gsi ischt.
Ab öppa 1890 hät Widnou dur d Stickereiindustrie an beidruckanda wirtschtschaftlicha Ufschwung ärläbt. D Schifflistickmaschina, oder o Automata, sind i Käller, alta Schöpf, i neua Sticklokala und i Hallana ufgstellt wora. Gstickt wora isch vo Jung bis Alt und rund um d Uhr. Vu 1925 awäg isch d Stickerei wäga dr wältwirtschaftlicha Situation i a Krisa ko und isch i da da 30er Johra völlig zämma brocha. Villna Widnouer Familana hät nocher d Arbet und s Ässa gfählt. I dära Ziit hond villi d Koffer packt. Mit Keand und Kegal hät mr a besseri Existenz gsuacht – vor allam ir USA.
Dr Kampf um d Existenz hät alli Widnouer prägt. D Offaheit, dr Optimismus und dr Pioniergeischt isch sprichwörtlich. So hät mer s Know-how us dr Automatastickerei witereintwicklat. Us dr Textilkrisa sind innovative, leistigsfähigi Kli- und Mittelunternehme entstanda.
Niederlande
D Hauptstadt vo Holand isch Amschterdam und der Regierungssitz isch Den Haag.
König isch de Willem-Alexander.
Geografii
Öbbe d älfti vu de Niderlande litt diefer wie-n-e Meter übber em Meer, e Viertel unter em Meerspiegel. Di flache Gebiet were meistens durch Deich vor Sturmflüete gschützt, wu insgsamt 3.000 Killometer lang sin. De höchst Punkt isch uff em Festland de Vaalserberg, wit im Süde am Dräiländereck zu Dütschland un Belgie, mit 332,5 Meter übber em Amsterdamer Pegel. De höchst Bärg vum ganze Chönigriich degege isch de Mound Scenery uff de kariibische Insle Saba, wu di chleinsti bewohnti Insel vu de Holländische Antille isch.
Deil vum Land, zum Bispil fast di ganzi Provinz Flevoland, sin durch Landgwinnig vum Meer gwunne wore. Mer nännt si Polder odder sältener au Koog. Rund e Drittel vu Holland isch mit Wasser bedeckt, s gröscht Gwässer isch s Ĳsselmeer, di ehemoligi Bucht vu de Nordsee mit em Namme Zuidersee, wu 1932 mit eme 29 Killometer lange Abschlussdeich iipoldert wore isch.
Maßnahme gege Übberschwämmige
Für s Land vor Stürm un Übberschwämmige z schütze, sin zerscht Dämm baut wore, Wasser isch mit Windmühle ins Meer bumpt wore. S Gebiet Marsch in de Mitti vu Holland isch s fruchtbarst un s am dichtiste bsidelt Gebiet, isch abber ständig vu Übberschwämmige gföhrdet, sällewäg sin im 20. Johrhundert zwei wichtigi Projäkt realisiert wore:
D Oosterschelde hät e 3200 Meter langs Schleusesystem. Es bstoht us 65 Betonsüüle un 62 stählerne Schleusedor. Unter normale Bedingige sin sälli uff, bi Sturm cha mer si züemache, sodass s uffgwiehlt Meer ußerhalb devuu blibt. Die Methode isch gwehlt wore für d Fischbständ nit z gföhrde, wu vu de Strömige abhängig sin.
Chliima
Holland hät e gmäßigts maritiims Chliima, wu vum Golfstrom erwärmt wird. Sällewäg sin d Schwankige zwüsche de Temperatuure nit allzüe hoch, d Durchschnittstemperatuur litt im Jänner bi +2 °C, im Juuli bi 17 °C. Einewäg chönne extremi Temperatuure uffdrätte, eso isch di nidrigsti gmässeni Temperatuur bishär -24,8 °C, di wermsti 36,8 °C. D Niderschleg sin relatiiv gliichmäßig übber s Johr verdeilt, allerdings isch de Herbst niderschlagsriicher un de Friehlig druchener. I'me-ne Johr ghäie durchschnittlig 800 Milimeter Niderschlag.
Zwüsche einzelne Regione gitt's keini größere chlimatische Unterschid. Im Süde sin allerdings d Temperatuure tendenziäll e weng höcher wie im 300 km entfernte Norde.
Gschicht
Die Nideren Lande hond da Reihe noch zum Römischa Riich (ab 50 v. Chr. bis eppa 400 n. Chr.), im Früehmittlalta zum Heiliga Römischa Riich vom Karl em Große, danoch zum Dütscha Riich (eppa 925) kört und sind denn untarm Phillip em Guete (1419 – 1467) als Burgundische Niderlande zum Burgundischa Riich zällt wora. Ab 1477 hond die Nideren Lande zue da Habsburger kört, nochdäm de Maximilian I. von Öschtriich d Maria vo Burgund ghürotat hot.
Däm sin Enkel Karl V, König vo Schpanien, übanimmt 1515 d Herrschaft üba alle Provinza vo da Niderlande, isch aba mit siina zentralischtischa Politik uf imma meh Widaschtand troffa. Sin Sohn Philipp II (ab 1555) macht trotzdem mit dera Zentralisierung wita. Gliichzitig weren imma meh Nidalända protestantisch und drum vo da katholischa Obrigkeit vafolgt. In da Provinza kunts zu schwera Unruha, wo ab 1568 zum Achtzigjährige Krieg führend. De Wilhelm vo Oranien führt da Ufschtand gege d schpanischa Herrscha a.
Nochm Untagang vo da Schpanischa Armada zwingt Moritz, da Sohn vom ermordeta Wilhelm vo Oranien, dia Schpania 1588 imma meh in d Defensive, und nimmt oane Schtadt no da andra i. Es entschtoht dia „Republik der Vereinigten Niederlande“ mit nam oanzigartiga politischa Syschtem, wo vo oanam vo da iflussriichschta Mä vo dera Zit glenkt wird, em Johan van Oldenbarnevelt, wo dia Vareinigte Oschtindische Kompani gründet hot, im 17. Johrhundat s erfolgriichschte Handelsuntanehma vo da Wält. Im Weschfälische Fride vo 1648 erkennend Schpanie und s Dütsche Riich dia Republik Niderlande als oagana freia Schtaat a. Damit isch da 80-jöhirge Kriag vorbii.
S 17. Johrhundat zählt in da Niderlande als s Goldene Johrhundat, a wirtschaftliche, kulturelle und wissenschaftliche Blüetezit. Vor allem die Religionsfreiheit zieht viele Denka us ganz Europa döt ane. Amschterdam wird a Zentrum für Schriftschtella und Gelehrte, wo in eana oagana Lända ned publiziera dürfend. 1781 kummt untarm Nama „Patrioten“ d Aufklärung in die Niderlande, und fordernd Modernisierung und Demokrati in da maroda Republik. Untarm Napoleon entschtoht zersch a Königriich Holland mit Napoleons Bruadar Ludwig uf m Thron, ab 1810 kört Holland zu Frankriich.
Nochm Napoleon werend die nördlicha und dia südlicha Niderlande zämglegt, und bilden an Puffa zwüschat Frankriich und m Dütscha Riich. 17 Johr schpötar schpaltend sich Belgia ab und bilded an oagana Schtaat.
Um 1870 weren die Niderlande von na Agrargesellschaft imma meh zuana Induschtrigsellschaft.
Provinze
Agfanga hott alls 1579 mit siiba Provinza:
Schpäta sind dia sogenannta Generalitätslande (holländisch Generaliteitslanden), dia ehemalige Puffazona zwüscha da Republik und da Schpanischa Niderlande dazu ku und zwar untaram Nama
Fasch gliichzittig entschtanda isch dia
Und dia dominierende Provinz Holland isch 1840 uftoalt wora in
S jüngschte Mitgliid isch ersch 1986 als Provinz gründet wora:
Sitm 1. Januar 1986 hond d Niderlande also 12 Provinza, wo sich hütt (2023) in 342 Gmoanda (gemeenten) untatoaland (1986 sinds no 483 gsi).
Bevölcherig
Holland hät übber 16 Millione Iiwohner. Mit 484 Iiwohner pro Quadratkillometer isch es eine vu de am dichtiste bsidelte Staate wältwit (zum Vergliich: Nordrhii-Westfale 530, Dütschland 231, Monaco 16.923, Namiibia 2,4 Ii./km²). Öbbe d Hälfti vu de Iiwohner läbbt in de Randstadt im Weste vum Land. Insgsamt wohne 89,6 Prozänt in Stedt.
D Holländer sin statisdisch gseh di gröschte Mänsche vu de Wält mit eme Durchschnitt vu 1,83 Meter bi de Männer un 1,72 bi de Fraue.
Religion
Di am witiste verbreitete Religione vu Holland sin im Norde de Protestantismus un im Süde de Katholizismus. Noch em Eurobarometer vu 2005 glaube 34 Prozänt vu de Holländer an d Existänz vu'me-ne Gott, 37 Prozänt glaube an e Art vu übbermänschliger Chraft un 27 Prozänt gänn aa, an nütt z glaube.
Di jüdischi Minderheit hät bis zum Zweite Wältchrieg 140.000 Züeghörigi gha, durch de Holocaust mit 102.000 Opfer un d Uswanderig uff Iisrael isch ihri Aazahl abber sehr starch zruckgange un litt hütt bi wenige Zehdausend Mänsche.
In de 60er-Johr isch d Aazahl Gastarbeiter (vor allem us de Türkei, Marokko un de andere Maghreb-Länder) un Iiwanderer us de Koloniie aagstige, sodass au de Islam stercher presänt isch. Hütt stelle Musliim mit rund 900.000 Persone e Aadeil vu 5 Prozänt vu de holländische Bevölcherig.
Sit em 16. Johrhundert hänn d Niderland als eine vu de tolerantiste Ört vu de Wält gulte. De Mord am Boliitiker Pim Fortuyn im Johr 2002 durch e linke Extremist un vum Regisseur Theo van Gogh 2004 durch e Islamist hänn die Meinig allerdings ins Wanke brocht.
Sproche
S Holländisch isch, au wenn niene festglèggt, Amtssproch vu ganz Holland. In de Provinz Friisland isch zudemm s Friisisch Amtssproch, wu vu 700.000 Lüt beherrscht wird. In derre Region sin praktisch alli Iiwohner zweisprochig odder chönne numme Holländisch.
Als Främdsproch schwätzt e Großdeil vu de Iiwohner Änglisch uff hochem Niveau un au Dütsch un Französisch were viil glehrt.
Bioley-Magnoux
Bioley-Magnoux (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Bioley-Magnoux Isch e Stroßedorf uf ere Hochebene iber em rächte Stade vu dr Mentue im Ibergang vum Gros-de-Vaud un em Nord-Vaudois. D Gmaiflechi umfasst 65,7 % landwirtschaftligi Flechi, 26,8 % Wald, 6,3 % Sidligsflechi un 1,2 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Bioley-Magnoux isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1228 as Biolai.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 3,6 % gläge.
Religion
85,8 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 7,7 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,0 %, CVP 0,4 %, FDP 15,9 %, GLP 2,3 %, GP 7,1 %, SP 17,8 %, SVP 51,8 %, Sunschtigi 0,5 %.
Dr Burgermaischter vu Bioley-Magnoux isch dr Jacques Pahud (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,0 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 169 Yywohner 92,9 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 5,3 % Dytsch un 1,8 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Communauté de communes du Secteur d’Illfurth
D Communauté de communes du Secteur d’Illfurth (CCSI) ìsch bìs 2016 a Kommünàlverbànd ìm Owerelsàss (Frànkrìch) gsìì. Sa ìsch àm 17. Juli 2001 grìnda worra. Zum Kommünàlverbànd han niin Gmeina gheert. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Ìllfert gsìì, Präsidant dr Michel Willemann. Zum 1. Janner 2017 ìsch sa mìt dr Verband Communauté de communes d’Altkirch, Communauté de communes du Jura Alsacien, Communauté de communes Ill et Gersbach un Communauté de communes de la Vallée de Hundsbach zum neie Verbànd Communauté de communes Sundgau füsioniert wore.
Adrian Amstutz
Dr Adrian Amstutz (* 2. Dezämber 1953 z Sigriswil, haimetbrächtigt z Sigriswil) isch e Schwyzer Unternähmer un Bolitiker (SVP).
Läbe
Dr Amstutz Gschäftsfierer vum Architektur- un Böulaitigsbüro Amstutz Abplanalp Birri AG. Syt em 23. Mai 2008 isch er Zäntralpresidänt vum schwyzerische Nutzfahrzyygverband Astag un ghert em Exekutivrot vu Swiss Olympic aa.
Dr Adrian Amstutz isch ghyrote un het drei Chinder.
Bolitik
Syt 2003 verdritt er dr Kanton Bärn im Nationalrot. Bi dr Nationalrotswahle 2007 het er di maischte Stimme vu alle Kandidate vum Kanton Bärn iberchuu. Dr Amstutz isch syt em 1. Merz 2008 ain vu dr fimf Vizepresidänte vu dr SVP Schwyz. Vu dr SVP Bärn isch er Novämber 2008 näb em Andreas Aebi zum Kandidat fir d Noofolg vum Bundesrot Samuel Schmid vorgschlaa wore. Bi dr Stichwahl vum 6. Merz 2011 isch er mit knappem Vorsprung uf d SP-Verdrätteri Ursula Wyss in dr Ständerot gwehlt wore. Bi de Wahle 2011 het er sin Ständerotssitz aber nöd chönne halte und isch sit sinere Niderlag gege de Hans Stöckli im zweite Wahlgang wider Nationalrot.
Basel Institute for Immunology
S Basel Institute for Immunology (BII, au Institut für Immunologie Basel) isch äins vo de wichdigste Zentrum für d Forschig im Beriich vo dr Immunologii gsi. Es het sich an dr Gränzacherstrooss 487 z Baasel befunde.
1969 het dr Farma-Konzärn Hoffmann-La Roche e nöiartigs Forschigsbrojekt gründet. Under dr Läitig vom Niels K. Jerne isch s Instidut 1971 ufdoo worde. D Roche het em jeedes Joor 24 Millioone Dollar zur Verfüegig gstellt ooni bsundrigi Bedingige. Mee as 500 Wüsseschaftler häi am Institut gforscht, und vo deene häi 27 wichdigi Uszäichnige überchoo, drunder drei Nobelbriis für e Georges Köhler, Niels Kaj Jerne und Susumu Tonegawa.
Forschigsgrubbe
S Instidut het us öbbe fufzig Wüsseschaftler bestande, wo sich zu interaktiive Forschigsgrubbe vo de bis fümf Forscher zämmegschlosse häi und vom e technische Staab understützt worde si. Si si nume as MItgliider dituliert worde und häi Aarbetsverdrääg vo zwäi bis fümf Joor übercho, wo häi chönne ernöijeret wärde. D Laboor si uf zwäi Stöck verdäilt gsi, wo dur e Wändelstääge verbunde gsi si, und rund um e Gmäinschaftsruum glääge si. Eso si d Forschigsgrubbe in ängem Kontakt bliibe.
D Forscher si Bostdoktorante und Brofässer gsi. Si si vollkomme frei gsi iiri Forschige sälber z definiere und häi sich de normaale Kontrolle vo dr wüsseschaftlige Forschig wie s Schriibe vo Exposee und Fundraising nid müesse abgee. D Verwaltig vom Instidut isch so chli gsi wie mööglig. Es het die ganz Zit Bsüech vo berüemte Wüsseschaftler gee, wo für e Daag bis zun e baar Mööned bliibe si, was dr wüsseschaftlig Betriib beriicheret het.
D Uflöösig vom Instidut
2000 het d Roche s Instidut ufglööst und mit em Zentrum für mediziinischi Genomik, ere Abdäilig vo dr Roche, ersetzt.
Chanville
Chanville (ditsch 1915-18 und 1940-44 Hanhausen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
S Dorf lijt rund 18 Kilometer sìdeschtlig vun Metz ìn Rìchtung Faulquemont.
Gschìcht
Chanville ìsch s erscht Mol gnannt worre ànne 1316.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Chanville ìsch. Chanville ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Chanville ghert zem Lorrain.
Wettingen
Wettige (Ussprooch: ; hochdütsch Wettingen) isch e Gmeind im Bezirk Bade im Kanton Aargau. De Gmeindbann ligt östlich vom Bezirkshauptort Bade. Mit meh wie 21'000 Iiwohner isch Wettige di zweitgröschti Gmeind im Kanton.
Geografii und Sidligsentwicklig
S Gmeindgebiet vo Wettige goot vo de Limmig im Süüde über s ganze Wettigerfäld bis zum stotzige Hang uf de Südsyte vo de Lägere. A de Limmig stoot di grossi Staumuur vom Limmigchraftwärk vom EWZ, und undedra isch die alti Holzbrugg übere Fluss. Im Oschte goot de Gmeindbann über de Sulzberg bis zum Greppe und ad Gränze zum Kanton Züri. Im Weschte lauft d Gränze vom Bann scho es Stück vor de Klus vo Bade vo de Limmig weg, zmits durch d Wohnquartier Alteburg und Langeschtei und zum Schartefels uf em Uslöifer vom Lägere-Kamm. Zwüsched em Sulperg und de Lägere liit s Eigital, wo ned überbout isch und so es guets Naherholigsgebiet isch.
D Lägere isch e längzogne Bärg mit ere usprägte Kreete, wo i der weschtleche Helfti en zimli en scharfe Grat bildet. Dört drüber goot e deils rächt usgsetzte Wanderwäg.
S überbauti Gebiet vo de Gmeind wirkt hüt zimli kompakt, es isch aber vo drü verschidnige Siite her zämme gwachse. Im Nordoschte vom Wettigerfäld isch de alti, relativ guet erhalteni Dorfchern. Es zweits Sidligszentrum isch ums Chlooschter Wettigen umme entstande, wo ganz i de Nöchi de Bahnhof baut worden isch. De dritti Teil vo Wettige isch vom Stadtrand vo Bade her gwachse, wo bsunders Agstellti vo de Badener BBC ihri Hüüser bauet hei. De teilwis kanalisierti Dorfbach entwässeret s Eigi und flüsst über de Gottesgrabe id Limmig abe. Im Oschte vo Wettige flüsst de Lugibach id Limmig.
Di gsamti Gmeindsflächi isch 1059 Hektare gross, da dervo sind öppe vierhundert Hektare bewaldet, öppe zweihundert Hektare sind Ächer und Matte und mehr weder vierhundert Hektare sind überbaut. Di höchschti Stell vom Gmeindbann isch mit 859 Meter s Burghorn uf em Lägerekamm, di tüüfschti Stell isch mit 360 Meter a de Limmig unde.
D Nachbergmeinde vo Wettige sind Äredinge un Niderwenigen im Norde, Otelfingen im Oschte, Würelos im Südoschte, Noiehof im Süde, Baden im Weschte und Änetpaden im Nordweschte. Niderwenigen und Otelfinge sind im Züripiet.
Warmbach
Warmbach isch e ehemoligi Gmeind im Landchreis Lörrach und sit 1922 e Deil vo de Stadt Badisch Rhyfälde. Es litt südlig vom Ortsdeil Herte und am Rhy. Sy Name chunnt ändwäder vom althochdütsche Wort „Warba“ (Bach mit Wirbel) oder hät „de Bach vom Waro“ ghieße.
Wettingen
Geografii und Sidligsentwicklig
De Vogel- und Naturschutzverein vo Wettige pflägt es paar Naturobjäkt i der Umgäbig und bsunders d Limmigufer am Stausee. D Ortsbürgerschaft luegt für en grosse Teil vom Wald uf em Gmeindgebiet und organisiert de Chiisabbou im Tägerfäld.
Warmbach
Di ältste Überrest vo Sydlige chömme uss de Zit vo de Römer. Di erschti urkundligi Erwähnig vo Warmbach chunnt uss em Johr 754, wo's zämme mit Meisele (wo in de glyche Urkunde erwähnt worre isch) Bsitz vom Chloster St. Galle gsi isch.
Wettingen
s Wappe
S Wappe vo Wettige zeigt unde drüü blaui Wälle, wo d Limmig symbolisiere, zwüsche vier wysse Wälle und obe uf rootem Hindergrund en gääle Stärn, wo für s Chloschter Wettige stoot. Das Wappe het im Juli 1957 d Wettiger Gmeindsversammlig aagnoo.
Sit em 1854 könnt men e Variante vo dem Wappe, wo me au hüt no mängisch im Dorf gseht. De oberi Teil isch sänkrächt deilt in en rote Fäld mit eme gääle Stärn uf de lingge Syte und es Fäld uf de rächte Siite, wo en Räbstock mit zwei Trüübel und eim Blatt wachst.
vo de Steiziit bis id Römerziit
Z Wettige sind zwei Greeber us der Jungsteiziit gfunde worde. Witeri Sidligsfund gits us de Römerziit. Ussert römische Silberschatz, wo anne 1633 fürecho isch, gits au en Inschrift us eme Isistempel, wo hüt in de Chile St. Sebastian iigmuret isch und scho in de Vorgängerchile z finde isch gsi. De Stei isch de einzig Nochwiis vomene Isistämpel uf em hütige Gebiet vo de Schwiiz. Wo de Tämpel gnau gstanden isch, weiss me niid, aber es isch möglich, dass es uf em Gmeindbann vo Wettige isch gsi, vilicht zämme mit ere chline Dorfsidlig. D Stroos vo Vitudurum (Winterthur) über Aquae Helveticae (Bade) uf Vindonissa (Windisch) isch dozmnol dur s hütigi Gmeindgebiet ggange.
vo den Alemanne bis zum Endi vom Mittelalter
S erschti Mol isch Wettige in de Form Wettingun im Johr 1045 in ere Urkund erwäänt; das Dokumänt isch e Schutzbrief vom Kaiser Heinrich em Dritte fürs Chloschter Schänis, wo i de Linthebeni isch. De Ortsname bedütet «bi de Lüt vom Wetti», aber wil au d Form Wattingun beleit isch, was «bi de Lüt vom Watto» dät bedüte, isch nöd ganz sicher, wi der alemannisch Sidler gheisse het, wo sich öppe im 6. Johrhundert am Fuess vo de Lägere mit sinere Sippe nidergloh het. De Ort hät langi Ziit zum Thurgau ghört und isch, wo die alti Grafschaft isch teilt worde, zum Zürigau cho. Bis ins Johr 1173 sind d Grafe vo Länzbrg d Landesherre gsi. Wo das Gschlecht im Mannesschtamm usgschtorbe-n-isch, hei d Kyburger d Ortsherrschaft übernoh.
Für di witeri Gschicht vo Wettige isch es bedütend gsi, dass de Heinrich II. vo Rapperswil Land z Wettige kauft hät und au d Patronatsrächt vo de Dorfchile übercho het. Er het nämlich s Chloschter Wettige gstiftet. Des Chloschter, wo vo Mönch us em Chloschter Salem öppe im 1227i gründt worde-n-isch, isch in und um Wettige zu eme wichtige Grundherr ufgschtige, wo d Entwicklig vo de ganze Region schtark beiiflusst het. Näbe de Grundherrschaft het s Chloschter ab em 14. Johrhundert au di nidrigi Grichtsbarkeit z Wettige usgüebt, und es isch Chileherr gsi. So het de Abt vom Chloschter im Dorf vier vo de füf mittelalterliche Obrigkeitsrächt usgüebt.
D Landesherrschaft isch im 1264i vo de Kyburger an d Habsburger cho und dann im Joor 1415 an di alti Eidgnosseschaft. Wettige het in dere Zit zu de Grafschaft Bade ghört, wo jetz e Gmeine Herrschaft vo de Äiggnosse gsi isch.
vo de Reformation und de Rekatholisierig bis zum Chloschterstriit
Im 1528i hei d Mönch vom Chloschter zerscht d Reformation aagnoh und au s Dorf isch dodermit reformiert worde. Wo Züri aber im zwaite Chappelerchrieg am 11. Oktober 1531 d Schlacht bi Chappel verlore het, do isch s Chloschter und s Dorf wider katholisch worde.
Schönengrund
Im Schönegrond ischd e politischi Gmeend im Henderland vom Kanton Appezäll Osserroode i de Schwiz.
Wettingen
vo de Reformation und de Rekatholisierig bis zum Chloschterstriit
Im 1633 isch z Wettige en Silberschatz us de Römerziit gfunde worde. Es isch de «einzig gschlossni römische Silberschatz vo de Schwiiz», wo bisher gfunde worde-n-isch. Leider isch dä wärtvolli Fund uf di acht Alte Ört verteilt und vermuetlich iigschmolze worde.
Di eidgnössische Religionschrieg sind im 1712i dann bis uf Wettige cho, wo im zwaite Villmergerchrieg d Bärner und Zürcher s Dorf bsetzt hei und vom Wettiger Fäld us uf d Burg Schtei und d Stadt Bade gschosse hei. Wäge de Schääde, wo die refermierti Artillerii in de Stadt agrichtet hei, het Bade kapituliert, und d Burg oberhalb vo de Stadt het me müesse schliisse.
Schönengrund
Geografii
Im Schönegrond lid bhabe a de Hoptstross Nr. 8 zwösched Peterzäll ond de Waldstatt. Es wörd o uf däre Strecki dor s Postauto erschlosse.
Nochbergmeende sönd Neckertal, Schwöllbronn, Urnäsch ond Hemberg. Es ischd bis 1992 en Sesselilift uf de Hochhamm, em 1'275 m höche Husberg vom Schönegrond, ufi gfaare. Hüt louft me hald ufi und cha dobe bi schönem Wätter d Uusicht vor oder i de Wörtschaft gnüüsse.
Wettingen
vo de Reformation und de Rekatholisierig bis zum Chloschterstriit
Chriegerischi Zite sind für d Wettiger dann wider im 1798i aabroche. Im März sind d Franzose in d Schwiiz und au uf Wettige cho. In de folgende Koalitionschrieg hei d Buure vom Dorf französischi, russischi und öschtrichischi Truppe, wo nachenand im Dorf Quartier bezoge hei, müesse mit Läbesmittel versorge.
Warmbach
D'Ywohner vo Warmbach hän friehner nit numme Landwirtschaft bedrybe, sondern au Fischerei und Schifffahrt. Si hän elei s Brivileg gha, Persone und Gieter per Schiff uff Basel z fahre (Wuchegfährt). Au d'Stei uss de Steibrüch uff em Dinkelberg hän numme si dürfe uff Basel befördere. Sälli Sunderrächt findet mer hütt no im Wappe vom Ortsdeil: uff em Rhy, wo quer durch s schildförmig Wappe fließt, zeigt säll e brune Stei.
Wettingen
vo de Reformation und de Rekatholisierig bis zum Chloschterstriit
Vom 1798i bis ins 1803 het Wettige zum Kanton Bade ghört, bevor es zum noi gründete Kanton Aargau isch cho. Iischnidend für's Dorf isch d Ufhebig vom Chloschter im 1841i gsi. Di engi Beziihig zwüsche Dorf und Chloschter, wo meh wi 600 Johr Bschtand het gha, isch dodermit z End gange. De Chloschterbsitz isch an de Kanton gange und der het in de ehemalige Chloschtergebäude es Lehrerseminar gründt. So sind di erschte Reformierte sit em 1531 uf Wettige cho und ihri Zahl isch – wie au d Bevölkerig vo Wettige insgsamt – grösser worde.
vom Aafang vo de Induschtrialisierig bis hüt
Uf de Chloschterhalbinsle isch im 1858 e Spinnerei entstande, was uf beidne Site vo de Limmig, also au uf de Markig vo Wettige zum Bau von Arbeiterwohnige gführt het. Wil d Bsitzer vo de Fabrik en Iisebahnaaschluss hei welle, isch s Trassee vo de Spanischbrötlibahn, wo sit em 1847i uf em linke Limmetufer verloffe-n-isch, zwüsche Noiehof und Bade uf di rächti Site vom Fluss verlait worde, und do defür het me zwei Ysebaanbrugge über de Fluss bout. A dere noie Linie het Wettige im 1877i syn Bahnhof übercho.
De nächschti Entwickligsschub z Wettige het d Gründig vo de BBC z Bade im Johr 1891 brocht. D Flächene in de Ebeni sind z Bade schnell vo de Gebäude vo de noie Firma belegt gsi und so het d BBC z Wettige Wohnige für d Arbeiter bauet und vo de Badener Stadtgränze her sind au Eifamiliehüser entschtande (lueg do derzue obe). In de Ziit zwüsche 1950 und 1960 isch d Iiwohnerzahl no einisch stark gschtige und s Wettigerfäld isch in dere Ziit vollschtändig überbaut worde. Wettige, wo öppe sit dere Ziit bis zum Oktober 2014 di gröschti Gmeind vom Kanton Aargau gsi isch, het im 1967i es birebitzeli meh wi 20'000 Iiwihner gha. Us statistische Sicht isch Wettige e Stadt, wil d Gmeind meh wi 10'000 Iiwohner het, aber bi ere Volksabstimmig im Mai 2009 hei d Stimmbürger en Bschluss vom Iiwohnerrat umgschtosse, wo Wettige zu ere Stadt erklärt hetti.
Nationalitäte und Sproche
Am hei  Lüt z Wettige gläbt. Vo dene sind 26,1 Prozänt Ussländer gsi. Ändi 2014 hei Mönsche us 110 Natione z Wettige gläbt, dadervo 1362 us Italie, 823 vo Dütschland und 334 us em Kosovo.
Bi de Volkszählig im 2000 isch vo 84,2 Prozänt vo de Iiwohner Dütsch d Hauptsproch gsi, vo 5,1 Prozänt Iteliänisch, vo 2,3 Prozänt Serbokroatisch, vo 1,1 Prozänt Spanisch, vo je 1,0 Prozänt Albanisch und Französisch.