cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Theoderich I.
S Köönigdum
E Dochder vom Theoderich isch mit em Hunerich, em Soon vom Herrscher über d Wandaale Geiserich, verhürootet worde (429?). Wil aber d Ussicht von ere Hüroot vom Hunerich mit dr Eudocia, dr Dochder vom Kaiser Valentinian III. bestande het, het dr Geiserich d Dochder vom Theoderich aaklagt, ass si blaant häig, iin z ermorde und er het sä verstümmlet und si im Joor 444 zum Westgooteköönig zrugggschiggt. Eso si d Wandaale im Theoderich sini Find worde. Im gliiche Joor isch dr ehemoolig magister militum Sebastianus, wo mit em Aëtius uf Chriegsfuess gstande isch, an dr westgootisch Hoof z Tolosa choo. Das hätt d Beziejige mit em Aëtius chönne verschlächtere, aber dr Theoderich het en furtgschiggt und dä het druf Barcelona erooberet und isch 450 uf e Befääl vom Geiserich unbrocht worde. Mit em Rechila, Köönig vo de Sueebe z Spanie, isch dr Theoderich woorschinlig verfindet gsi, wil westgootischi Drubbe im Joor 446 d kaiserlig Fäldher Vitus bim ene Fäldzug gege d Sueebe understützt häi. wil die milidäärisch stark gsi si und ddr Geiserich ängeri Verbindige zum röömische Riich aagsträbt het, het dr Theoderich si Ussepolitik gänderet und äini vo sine Döchder im Februar 449 mit em nöije Köönig vo de Sueebe Rechiar verhürootet. Si Schwiigersoon het dr Theoderich im Juli 449 bsuecht, und uf em Ruggwääg het er mit Hilf vo de Bagaude und noch em Schriftsteller Isidor vo Sevilla mit dr Understützig vo de Goote – d Umgääbig vo dr Stadt Caesaraugusta verwüestet und Ilerdas iignoo.
Dr Kampf gegen e Attila und im Theoderich si Dood
Bevor dr Attila mit sine Hunne und andere Verbündete gege Weste bis uf Gallie marschiert isch, het er brobiert e Bündnis vo de Westgoote mit de Röömer z verhindere. Für daas het er em Theoderich e Pakt gege d Röömer aabote, gliichzitig aber de Röömer d Unterstützig gege d Westgoote offeriert. Wiso genau dr Theoderich beschlosse het, sich mit de Röömer gege d Hunne z verbünde, isch unklaar. Er isch uf jeede Fall mit sinere ganze Armee und sine Söön Theoderich II. und Thorismund in Kampf zooge, und het im Juni 451 d civitas Aurelianorum, wo vom Attila belaageret worde isch, grettet. Denn häi d Goote und d Drubbe vom Aëtius dr Attila afo verfolge, bis es in dr Nööchi vo Troyes im Juni oder Septämber 451 zur Schlacht cho isch D HUnne häi d Schlacht verloore, aber dr Theoderich isch gfalle und noch de gotische Sitte vo sine Chrieger eerevoll biigsetzt worde. D Goote häi denn sofort im Theoderich si eltist Soon Thorismund zum nöije Köönig usgrüeft.
Gedänke
E Gedänkdaafele über iin befindet sich in dr Gedänkstett Walhalla us em 19. Joorhundert im bayrische Donaustauf.
Bahnhof Weizen
Dè Baanhof Wizä isch dè Bahnhof vom Dorf Wizä, wo öppè 2 km obberhalb im Ehrèbachdal lyt, sowiè vom Woonblatz Wizä-Baanhof. Wizä-Baanhof isch èn Ortsdeil vo Wizä, Wizä isch sit 1975 èn Ortsdeil vo dè Stadt Stüèlingè im Landchrais Waldshuèt. Dè Baanhof Wizä lyt am Streggékilometer 20,4 vo dè Wuètèdalbaan. D Wuètèdalbaan widderum isch èn Deil vo dè Strategischè Umgehungsbaan Obberlauchringè-Immendingè gsi. Ab èm Johr 1977 bis hüt fungyrt dè Wizämer Baanhof als südlichi Endhalteschtell für d Museumszüüg uff dè Sauschwänzlebaan. Ab èm Summerhalbjohr 2003 vokeerèd zuèsätzlich Zuèbringerzüüg vo Waldshuèt übber Lauchringè, Öschingè un Stüèlingè bis zum Wizämer Baanhof. Sit dèmm isch dè Wizämer Baanhof èn Umschtygebaanhof.
Hochbautè
Näbbèm Empfangsbau (EG) mit èm Güèter- un Lokschuppè sowiè Dampflokbehandlungsyrichtunge wiè èn Wasserkran un èm Wasserturm hèt s z Wizä au è Lokdepot gää.
Stellwärch
Wiè bi allè Baanhöf uff dè Wuétèdalbaan hèt s Wizämer Pendant übber ei Stellwärch vofüègt, wo i dè Mitti vom Baanhof un vom EG uff dè Gleissitè stationyrt gsi isch. Wié für è Näbbèbaan-Station generèll üblich, hèt sich s dõdeby um è mechanischs Stellwärch ghandlèt
Gleisaalaag
Insgsamt sin z Wizä sechs Gleis für dè Personè- un Güètèrvokeer zur Vofüègung gschtandè:
Rüggbau Infraschtruktur
Nõch dè Stillegung vom Personèvokeer 1971 isch s EG wègè Baufälligkeit als Èrschtes abgrissè worré. Glychzitig hèt mò dè Güèterschuppè abbaut un sinèrè Zweitvowendung als Turnhallè i dè Stüèlinger Raingärtè zuègfüürt. Wèg èm nit vorhandènè EG hèt dè Wizämer Baanhof au kei Stellwärch mee ghaa, dõrum sin alli Weichè uff Handweichè umgschtellt worrè. Dè Lokschuppè isch èbbèfalls übberflüssig un abgrissè worrè. D Hauptflügelsignale sin schu 1967 "entmannt" worrè, idèm mò d Flügel abmontyrt hèt. Um 1971 ummè hèt mò d Hauptsignaal ungültig gmacht un d Yfaarsignaal mit Trapezdaflè ersetzt. Sélli Rüggbaumaßnaamè sin gmääß èm sog. Voeifachtè Näbbèbaanbedryb durrègfüürt worrè. Zuè sèllèrè Bedrybsart ghört au s Reduzyrè vom Durchrutschwäg, sèllèwäg wörd Trapezdaflè nôcher zum Baanhof hy uffgschtellt. Z Wizä isch sèll abber nu bi dè obbèrè Trapezdaflè gmacht worrè, wo vo km 21,15 uff km 21,05 zrugg zogè worrè isch un bis hüt (Stand: Mai 2018) nò dört stòt. Bi dè untèrè Trapezdaflè hèt mò abber Gegèdeil gmacht un diè unteri Trapezdaflè öppè 500 m vor s ungültige Hauptsignaal bi km 19,5 (Höchi Breschnegg) zogè. D Uusfaarsignaal sin komplètt abbaut worrè, obwoll diè baddischè Formsignaal schu musealè Charakter ghaa hèn. Well d Wuètèdalbaan schu 1971 dampffrei gsi isch, hèt mó au dè Wasserturm vo baddischer Bauart un dè Wasserkran abbaut. D Gleisaalaag isch au dütlich zrugg baut worrè, wègèm wègbrochènè Güètervokeer (abgsää vo dè Bediènung vom Sto-Aaschlussgleis) sin d Gleis 4 un 5 usègrissè worrè. Wègè m fäälendè Personèvokeer isch au dè Lokschuppè zämmè mit èm Gleis 3 redundant gsi un abgrissè worrè. Übbrig blibbè sin d Gleis 1,2 un 6. Zum spôtèrè Zitpungt isch au s Gleis 6 usègrissè worrè. Bim Düèfpungt vom Rüggbau hèt sich dè Wizämer Baanhof folgendermaßè bräsentyrt: Ab 2001 isch sèll nò übberdroffè worrè, well s Sto-Aaschlussgleis stillglait worrè isch, allerdings isch d Aaschussweichè nit usègrissè worrè.
Uusbau vo dè Museumsbaan-Infraschtruktur
Für dè Museumsbaanbedryb isch èn Vokaufswagè mit ènèm Kiosk im Summerhalbjohr fescht stationyrt. Ußerdèm hèt mò für dè Faarbedryb mit Dampfloks am Nordchopf vom Wizämer Baanhof èn Wasserbhälter uff Bedongschtelzè un èn historischè Wasserkran neu inschtallyrt. Öppis spôter isch für dè Museumsbaanbedryb è vyrti Handweichè bi km 20,4 bim Gleis 2 ybaut worrè, un dõdemit è Abschtellgleis als Gleis 3 in Bedryb gnõ worrè. Dè Wizämer Baanhof hét vo allem für Faargäscht vo dè Museumsbaan è üßerscht druurigs Bild abgää (Schotterblatz un Kiosk), well d Museumszüüg übber Johre wèg am Huus-Baanschteig ooni Übberdachung abgfertigt worrè sin. Dõrum hèt dè Museumsbaanbedryber è Stugg von èm historischè Baanschteigdach anno 2004/2005 uss dè Reservebeschtänd vom Fryburger Hauptbaanhof bsorgt un uffgschtellt. Entgegè dè Informationè uss èm Sauschwänzlebaan-Heftli stammt sèlli Baanschteig-Übberdachung abber nit uss Fryburg, sondern isch urschprünglich im Baddè-Baddèner Stadtbaanhof gschtandè un übber Fryburg uff Wizä chò, wo s Baanschteigdach als Unterschtand uffgschtellt worrè isch. S Baanschteigdach hèt è Längi vo uugfäär 30 m. Sit dèm git s sogar èn Faarchartèschaalter un è Toilettè für d Passagyr, beidi sin in èm separatè, neu bautè Kabuff unter m Dach unterbrocht.
Gschichtè
Dè Baanhof Wizä isch 1876 als vorläufigè Endpungt vo dè Wuètèdalbaan in Bedryb gnõ worrè. Aafangspungt vo dè Wuètèdalbaan isch sit 1875 dè Obberlauchringer Baanhof gsi, bis dört hy hèt diè Großherzoglich Baddischi Staatsysèbaanè (GBadStB) s èrschtè Zyl vo dèrrè Baanschtreggi erreicht ghaa, nämlich mit Stüèlingè è wittèri baddischi Amtsschtadt a s baddische Baannetz aazschlièßè. Obwoll sit dè Gründerkrisè s Gèld für dè Baanbau im Großherzogdum Baddè zimli knapp worrè isch, hèt mò uss strategischè Gründ d Wuètèdalbaan im Johr druff witter bis zuè dè Ymündung vom Mèrèbachdal baut un dört provisorisch d Èndschtation, dè Baanhof Wizä, ygrichtet. Zuè sèllèm Zitpungt isch d Schwarzwaldbaan Offèbürg-Konschdanz schu èbbèso drei Johr in Bedryb gsi wiè d Bàsler Vobindigsbaan, dõrum hèt dè urschprünglich blaante Witterbau vo dè Wuètèdalbaan uff d Baar uè gu Eschingè kei Prioridät mee ghaa. Näbb dè strategischè Gründ isch dè Wizämer Baanhof bim Wizämer Kalchwärch platzyrt worrè. S Kalchwärch isch vom Gängè Donni annè 1835 gründèt worrè un hèt i dè 1960er Johr zuè nèm wältwit agyrendè Bauschtoffkonzärn entwicklèt, wo vo dè Yheimischè nu Sto gnennt wörd. Für s Gäng'sche Kalchwärch isch è Induschtrygleis baut worré, wo mit èrè Aaschlussweiché mit èm Gleis 1 vom Wizämer Baanhof vobundè isch. Well s Dorf Wizä im Ehrèbachdal öppè 1,5 km obberhalb vom Kalchwärch lyt, hèn d Wizämer è Wyli laufè müèsè, wenn s uff dè Zug hèn wellè. Gegèübber vom Kalchwärch hèt sich èn Woonblatz entwicklèt, wellé zämmè mit ènèm Gaschthuus un nädürlich im Baanhof dè Wizämer Ortdeil Wizä Baanhof bildèt. 1886-1890 isch d Wuètèdalbaan als strategischi Umgehungsbaan vo Wizä nit bis Eschingé, sondern bis Hintschingè a dè Schwarzwaldbaan volängerèt un 1890 eröffnet worrè. Dõdemit isch dè Èndbaanhof Wizä zuè ném Durchgangsbaanhof mit Induschtrygleisaaschluss mutyrt. Zwèck vo sèllèrè üßerscht koschtspyligè Vobindung isch èn Aaschluss vo dè Bundesfeschtung z Ulm übber d Donaudalbaan gsi.
Dè durchgängie Personèvokeer Obberlauchringè-Immèdingè uff dè Wuètèdalbann isch nõch èm Zweitè Wältchrièg rapid zrugg gangè. Bsunders d Züüg uff dè Bärgschtreggi vo Wizä bis Zollhuus, dè Sauschwänzlebahn, hén zletscht nu nò 40 Faargäscht bro Daag beförderèt. Zum Winterfaarblaan 1955/1956 hèt diè DB dè Personèvokeer ab Wizä bis Zollhuus uff Schinnèersatzvokeer (Baanbus)umgschtellt. Im Summerfaarblaan 1953 hèt s én letschtè Vosuèch ghää, d Passagyr witter uff dè Schinnè z beförderè, d DB hét dè „Schi-Strō-Bus“ (hochdt.:„Schi-Stra-Bus“) uusbrobyrt. Dè Schi-Stra-Bus isch vo Obberlauchringè bis Wizä uff dè Schinnè gfaarè, z Wizä umgrüschtet worrè un vo Wizä bis Blummbärg uff dè Strõß (B 314) witter gfaarè. Ab Blummbärg isch dè Schi-Strō-Bus widder uff dè Schinnè bis Immèdingè witter gfaarè. Nōchdèmm d Sauschwänzlebaan ab èm Haltepungt im Wyler bis Zollhuus vom 22. Mai 1955 èwäg stillglait worrè isch, hèt au wènnig spôter dè Schi-Strō-Bus uusdiènt ghaa, well dè Bedryb im Baanhof Wizä einèwäg brochè worrè isch. Bis 1971 sin uff dè Wuètèdalbaan Obberlauchringè bis Luussää-Blomegg witter Personèzüüg vokeert.
Kurz nõch dè Yschtellung vom Personèvokeer isch s EG vom Baanhof Wizä nò 1971 vollschtändig abgrissè worrè. D Gleisaalaagè sin aber znägscht nò erhaaltè blibbè. Güètervokeer zum Aaschlussgleis vom Sto isch nò bis anno 2001 vo Waldshuèt hèr bis Wizä uè gfüürt worrè. Trotz zaalrycher Bemühungè für è Reaktivyrung vom däglichè Personèvokeer, vor allem für dè Schüèlervokeer, hèt d Reaktivyrung lang uff sich wartè glõ, èrscht ab èm Johr 2013 isch sèll deilwys, bis Eggingè, erreicht worrè. Dè Wizämer Baanhof fértigt èrsch widder sit 2003 Personèzüüg (Wizä-Pendel) vom Unterè Wuètèdal hèr ab.
1977 isch uff dè Sauschwänzlebaan vo Zollhuus bis Wizä è Museumsbaan in Bedryb gangè, wo inzwǜsché übberregional bekannt isch, asè hèt d Museumsbaan im Johr 2006 übber zwei Millionè Faargäscht im Summerhalbjohr beförderèt.
Näbb`dè fortlaufendè Umbaumaßnaamè sit 1971 bis hüt (Stand: 2018), wiè im Abschnitt Infraschtruktur beschribbè, hét im Johr 2001 diè gröschte Voänderungè im Wizämer Baanhof gää. Grund dōdefür isch dè Bau vo dè Ortsumfaarung vo Wizä-Baanhof im Zug vo dè B 314 gsi. Bis 2001 isch d B 314 uunmittelbar rächts vom Huusbaanschteig voloffè. Öppè 150 m weschtlich vom Baanhof isch d Ymündung vo dè B 315 i d B 314 gsi. Links vom Bhf. Wizä in Richtung Dalboddé hèt ußer Äcker un Wisè un èm Fèldwäg zum Wizämer Steeg nüt gää. Ebbèso isch vor 2001 s Sto-Aaschlussgleis nò glègè un sporadisch bediènt worrè. Wèg dè Ortsumfaarung isch d B 314 uff diè linki Sitè vom Wizämer Baanhof volait worrè. D B 315 hèt mò sèllèwäg witter unter dè Baanhofsgleis durrè füürè müèsè un dè Aaschluß a d B 314 lyt jetzt uff Höchi vo de Sto-Aaschlussweichè links vom Baanhof. Diè aalt B 314 nördlich vo Wizä-Baanhof isch zuè nèrè Baanhofszuèfaart umfungtionyrt worrè, nördlich vom Baanhof für dè öffentlichè Vokeer au gschperrt worrè. Dè Fèldwäg-BÜ isch volait un technisch gsicherét worrè, s Sto-Aaschlussgleis isch komplètt usègrissè worrè (luèg au bi Infraschtruktur). Mit èm neuè Baanschteigdach isch dè Wizämer Baanhof insgsamt dütlich uffgwertet bzw. als Baanhof erkennbar worrè. Mit dé Abschtufung vo dè B 314 - Ortsdurchfaart hèt dè Sto èndgültig dè ganzè Mündungsberych vom Ehrèbach in Beschlag gnõ, s dõdeby neu bautè repräsentative Bau, im Volksmund nù s Sto-Schiff dauft, wärtet au s Ambiente vom Wizämer Baanhof optisch uff.
Personèvokeer
Vo 1876 bis 1890 isch dè Wizämer Baanhof Èndbaanhof vo dè Wuètèdalbaan gsi, alli Personèzüüg sin dört z Ènd gsi. Ab 1890 bis 1955 sin d Personèzüüg vo Waldshuèt hèr bis Immèdingè durrègfüürt worrè, wiè an allè Stationè (ußer m Baanhof Grimmelzofè ab 1923) hèn d Personèzüüg z Wizä ghaltè. Im Johr 1955 isch d Sauschwänzlebaan zwüschè Luussä-Blomegg un Zollhuus stillglait worrè, d Personèzüüg sin vo Waldshuèt hèr bis zuè dè Station im Blommegger Wyler gfüürt worrè. Alli Personèzüüg hèn abber Wizä als bedryblichi Èndstation ghaa, dè èrschtè Zug am Morgè isch also z Wizä abgfaarè, dè letschte òbends isch z Wizä abgschtellt worrè. Bis 1971 sin sèlli Umläuf durrègfüürt worrè. I dè letschtè Bedrybsjohr sin d Faartè mit Disel-Drybwägè vo dè Baureiè VT 98, im sognenntè Schinnèbus odder Näbbebaan-Retter, gmacht worrè. D Faargaschtzaalè sin abber so witt zrugg gangè, dass mò ab 1967 nu nò è asè benamstes Alibi-Zugpärle ygsetzt hèt, um dè Bedryb nit still lègè z müèsè. Im Johr 1971 isch es so witt gsi, dè Personèvokeer uff dè Wuètèdalbaan isch offizièll in Schinnèersatzvokeer umgwandlèt worrè. Im Bhf. Wizä sin bis 1977 ab dört keini blaanmässigi Personèzüüg mee ufftaucht.
Ab 1977 bis hüt (Stand: 2018) wörd dè Baanhof Wizä (widder) als Endschtation für Personèzüüg bruucht. Dõdeby handlèt s sich um Züüg vo dè Museumsbaan Sauschwänzlebaan mit èm Umlauf Bhf. Zollhuus-Blummbärg bis Bhf. Wizä un retour. D Museumszüüg vokeerèd allerdings nu im Summerhalbjohr, Faardääg sin am Wuchèènd mit 1-2 Dääg Vorlauf i dè Hauptsaison. Sit èm Summerhalbjohr 2003 git s am Sunntig je zwei RB-Vobindungè vo Wizä zum Waldshuèter Baanhof git, wo s Aaschluss a d Hochrhybaan Bàsel–Singè sowiè a d S-Baanè Richtig Koblänz AG un witter bis Züri HB git.
Güètervokeer
D Firma Sto, èn international tätigè Bauschtoffhèrschteller, hèt bis 2001 èn Gleisaaschuss ghaa, wo Rooschtoff mit Üg vo dè Dütschè Bundesbaan bzw. ab 1994 vo dè DB AG zuègschtellt worrè sin. D Aaschlussweichè lyt bi km 20,222 un dõdemit im Baanhofsberych vom Wizämer Baanhof. Bedryblich isch d Üg so behandlèt worrè: Für s DB-Personal vom Üg isch sèlli Zugleischtung ab dè 1980er Johr zuè nèm morgèfüllendè Brogramm worrè, well d DB diè Unteri Wuètèdalbaan uff Voschleiß befaarè hèt, wa in èrè zitwyligè Högschtgschwindigkeit vo 20 km/h gèndèt isch. Um dè Znüüni im Bhf. Wizä ynää z chönnè, hèt s Zugpersonal übbrigens èn längèrè Halt bim km 17,2 yglegt, dört stòt nämlich z Stüèlingè è Metzgerei näbb dè Baantrassè. Übber dè Bhf. Wizä isch au Holz voladè und Stüggguètvokeer abghandlèt worrè. Nõch èm Abriss vo dè Güèterhallè annè 1971 isch au dè Stüggguétvokeer endgültig zum Èrligè chò.
Karl Hötzer
Dor Karl Hötzer (* 12. Juni 1892 z Balenga; † 8. Juni 1969 z Gaugawald ) isch on wirrdabärgischor Volksschualläror, Schrifdsdellor und Autor vo Reportaga ond Sendonga (Heersbiil) für dor Radio gwäa. Am maesda gläasa wird dor posthum rauskommene Sammlband „Schwäbische Gedichte und Geschichten“.
Bahnhof Weizen
Busvokeer
D Bushalteschtell i dè Nöchi vom Wizämer Baanhof heißt Weizen B314 (als.: Wizä B314). Dört vokeerd d Regionalbuslinniè 7338 zwǜschè Waldshuèt, Stüèlingè un Blummbärg. Mit sèllèré Buslinniè wörd sit 1955 bis hüt dè Schinnèersatzvokeer zwǜschèm Wizämer Baanhof un èm Zollhuser Baanhof bi Blummbärg durrègfüürt. Sit dè Stillegung vom Personèvokeer im Wizämer Baanhof isch Wizä-Baanhof nu no übber diè Bushalteschtell mit èm ÖV erreichbar. D Bushalteschtell isch vor èm Bau vo dè Ortsumfaarung Wizä-Baanhof (anno 2001) im Volauf vo dè B 314 obberhalb vo dè Zämmèkumpft vo dè B 314 un dè B 315 glègè, also zwǜschèm Sto-Wärchsgelände un èm Bhf. Wizä. Um mit èm Bus nit vo dè B 314-Ortsumfaarung runter un widder druff faarè z müèsè, hèt mò d Bushalteschtell uunmittelbar a d B 314 mit zwei Buchtè uff beidè Sitè aaglait, d Halteschtell lyt graad südlich vo dè Ymündung vo dè B 315 i d B 314.
Karl Hötzer
Läaba
Dor Karl Hötzer isch z Balenga uff d Wäld komma. Sae Muador sdammd aus-ra alda Balengor Familie, sae Vaddor isch ao scho Läror gwäa. Emm Jår 1911 hådd-or s aersda Sdaadsexama gmachd ond isch dornåch Läror an vorschiidene Dorfschuala emm Schwaarzwald ond uff de Fildora gwäa. 1919 isch-s zwåede Exama gfolgd. Saene aersde Gedichd hådd-or enn saenor Zeit als Läror z Naera (1920-1928) gschriiba. Gheiråded hådd-or 1920 d Gertrud geb. Azone, drei Kendor hend-se griagd. 1928–1938 isch-or Läror enn saenor Hoemedsdadd Balenga gwäa. Enn dära Zeid send viile vo saene Gschiichda ond Gedichd endsdanda. Vo 1938 ã bis zo saenor Pensionirong isch-or Läror z Diibeng gwäa. Dor Hötzer isch ab 1935 Mitglid en dr Nationalsozialistische Volkswohlfahrt (NSV), ab 1937 Mitglid en der NSDAP, ond ao Mitglid im Nationalsozialistische Lehrerbund (NSLB) gwäa.
Bahnhof Weizen
Taryyf
Wizä ghört im Waldshuèter Taryfvobund (WTV) aa. Dèm sini Taryf gältèd au uff dè Zuèbringerzüüg, èm asè benamstè Wizä-Pendel, zuè dè Museumsbaan uff dè Sauschwänzlebaan. Drübber usè gältèd sowoll i dè Züüg wiè au i dè Büss d KONUS Gäschtechartè, welli im gsamtè Schwarzwald dè koschtèlose Gebruuch vo Büss un Baanè möglich macht. D Museumsbaan hèt eigeni Taryyf.
Karl Hötzer
Läaba
Nåch saenor Pensionirong hådd dor dåmåliche Sidweschtfunk, Studio Tübingen viil mid-em zsẽmagschaffd und Beidräg von-em ausgsdraald. Gsdårba isch-or am 8. Juni 1969 uff oemål emm-a Urlaob enn Gaugawald emm Schwaarzwald.
Dialäggd ond Schreibweis
Dor Karl Hötzer schreibd emm sidwäsdschwäbischa Dialäggd („gsae“-Bereich) vo saera Hoemedsdadd Balenga. Är isch då drenn eng vorwand mid-em Matthias Koch, där edd weid wägg z Diarenga gläabd ond dichded hådd. Emm Hötzer sae Schreibweis isch ällordengs leichdor zum läasa wia dui vom Koch. Dor sidwäsdschwäbische Dialägg merkd-mor z. B. då drã, dass dor Karl Hötzer emmor „it“ nicht schreibd, „hont“ (sie) haben ond „gsai“ gewesen. Är schreibd „oa“ [åɐ̯͂] (sdadd middlschwäbisch „oe“), z. B. „Loable“ kleiner Brotlaib, onds donggle a [å] schreibd-or als „o“, z. B. „hot“ hat, manchsmål ao als „oa“, z. B. „voarher“ vorher, zuvor.
Konfirmation
D Konfirmation ( „Befestigung“, „Bechräftigung“, „Bestätigung“) isch e fyrlichi Sägeshandlig in de meiste evangelische Chilene, i de Nüüapostolische Chile, dr Apostolische Gmeinschaft und i de Christegmeinschaft. Mit de Konfirmation wird mer i de Chile erwachse.
Im Gägesatz zur Firmig, wo mit em latynische Wort „firmatio“ zämehanged, gilted d Konfirmation ussert i de Christegmeinschaft nid als Sakramänt, wie das di römisch-katholischi Chile, di anglikanischi, altkatholischi Chile, alli orthodoxe und alli orientalische Chilene känned. Di begrifflichi Unterscheidig zwüsched Firmig und Konfirmation gits i andere Sprache aber nid.
Wil d Konfirmation bis zur Verleggig vom Ändi vom Schueljahr i Summer und de Verlengerig vo de Schuelpflicht für di meiste Volchsschüeler mit em Ändi vo de Schuelzyt zämegfallen isch, isch si au es bürgerlichs Initiationsritual gsi, wo bim Wächsel i s Erwachseneläbe stattgfunde het.
Bedüütig
D Konfirmation het i irere gschichtlichen Entwicklig vier Bedüütige übercho:
D Konfirmation wird chilerächtlich als Übertritt zum mündige Chilemitgliid aaglueget. Daadeby sind di konkrete Rächt i de verschidene Chilene underschidlich:
Ritus
D Konfirmation wird im Rahme vomene Fästgottesdienst vollzoge. D Konfirmande sölled ire Glaube öffentlich bechräftige. Daademit wird a iri Taufi als Chind aagschlosse, wo d Eltere und de Götti und Gotte als Stellverträtter für si de Glaube bezüügt hend. I eme Teil vo de Chilene passiert das dur s Ufsäge vom apostolische Glaubesbekänntnis, i andere wird kei spezifischs Bekänntnis verlangt, sondern d Teilnahm an dr öffentliche Fiir gilted als öffentlichi Bechräftigung vom Glaube.
D Konfirmanden chömed dur Handufleggig und e biblische Konfirmationsspruch de Sägen über, wo si wyter dur ires Läbe söll begleite. Nachhär (hüt aber au hüüfig scho am Vorabig oder zumene andere Zytpunkt) nämed si zum erste Mal am Abigmahl teil. Syt es paar evangelischi Landeschilene s Chinderabigmahl yygfüehrt hend, gahts immer weniger um d Zuelassig zum Abigmahl. Defür gwünnt s eigete „Ja“ zum Glaube stercher a Gwicht.
D Konfirmation isch gwönli mit eme Familiefest und Gschänkli verbunde. D Gschänkli sind traditionell am Übertritt vo de Juged is Erwachseneläbe orientiert. So het me früehner de Konfirmande di ersti Armbanduhr oder en Uusstüür gschänkt. I früehnere Jahrhunderte – öppen i de Barockzyt – hend d Konfirmanden zu irem Ehretag mängisch e bsunders ufwändig gstalteti Bible mit ere Names- und Jahresprägig als Erinnerig gschänkt übercho. So gfindet sich Exemplaar vo Konfirmationsbiblen us de Mitti vom 18. Jahrhundert, wo es handlichs Format und en edli Gstaltig mit schwarzem Läderyyband und ziseliertem Goldschnitt uf allne drüü Buechschnittsytene hend. Au wenn me e Konfirmandenbible verschänkt het, dass der Bschänkti si zum Läse bruuchi, so zeiget de fast makellosi Zuestand vo mänge barocke Konfirmationsbible i historische Bibliotheke, dass si wenig bis gar nid bbruucht worde sind. S Gliiche gilted übrigens au für historischi Traubible. Aber es lönd sich au Exemplaar gfinde, wo me guet gseht, dass de Konfirmand syni Bible als Begleiter durs ganze Läbe bbruucht het. Das isch denn de Fall, wenn starchi Gebruuchsspure und handschriftlichi Yyträäg gfunde wärded. Traditionell hend Konfirmande e fästlichi schwarzi Chleidig aagha.
Zytpunkt
I de dütsche Landeschilene findet d Konfirmation normalerwys mit 14i statt. Dr ursprünglichi Grund isch dää, dass di meiste Schüeler mit dr 8. Klass a Ostere iri Schuelzyt abgschlosse gha hend und vilfach vo dehei wäggange sind. Au nach de Verlengerig vo de Schuelzyt und de Verleggig vom Schueljahresändi uf de Summer sind s Konfirmationsalter und d Jahreszyt bybhalte worde. S Alter isch het mer drum bybhalte, wil Jugedlichi z Dütschland syt de Weimarer Republik mit de Volländig vom 14. Läbesjahr religionsmündig sind und denn sälber über iri Zueghörigkeit zunere Religionsgmeinschaft chönd entscheide.
An de früehner wyt verbreitete Festleggig vo de Konfirmation uf de Palmsunntig halted es paar Landeschilene immer no fest. I andere dütsche Landeschilene findet d Konfirmation hüt zwüsched Ostere und Pfingste statt. Im badische Markgräflerland wird d Konfirmation traditionell am Sonntag Judika, e Wuche vor em Palmsunntig, gefyret. Drum wird si im regionale Dialekt hüüfig als „Judika“ bezeichnet.
I de Schwyzer Landeschilene findet d Konfirmation im Alter vo 15i oder 16i statt. Si fallt also mit em Abschluss vo de obligatorische Schuelzyt zäme und markiert so de Übertritt is Erwachsenenalter. Mit de landeswyte Yyfüehrig vom Schuljahresändi im Summer gägen Ändi vom 20. Jahrhundert isch di früehner sälbverständlichi Fyr vo de Konfirmation am Palmsunntig hiifellig worden, und si findet drum hüüfig im Früehsummer statt.
Duisburg-Ruhrorter Häfen
Dr Duisport oder au Hafe vo Düüsburg und Ruhrport isch es Hafegebiet bi Düüsburg am Rhy.
Es isch dr gröscht Binnehafe nid nume vo Tüütschland, sondern vo ganz Öiropa. Er lyt bi dr Mündig vo dr Ruhr, wo e grosse Näbefluss vom Rhy isch. Dört foot dr Rhy-Herne-Kanaal a, wo vom Rhy zum Dortmund-Ems-Kanaal goot.
Ane 1905 isch d Ortschaft Ruhrort e Stadtdeil vo Düüsburg worde, und d Häfe vo de beide Gmeinde sind zämegleit worde. Bsitzer vo de meischte Aalage und Betriiber vo de Yrichtige isch d Duisburger Hafen AG, wo au e Dochterfirma duisport rail GmbH füre Güetervercheer uf dr Schiine het. D Duisburger Hafen AG ghört em Land Nordrhy-Weschtfaale, dr Stadt Düüsburg und dr Bundesrepublik Tüütschland.
Dr Duisburg Trimodal Terminal D3T isch e nöie Konteinerhafe vo private Reedereie.
Es git vil chlynere Meerschiff, wo dr Niderhy z duruff bis uf Düüsburg fahre, ohne das me d Waare i de grosse Meerhäfe wie öppe z Rotterdam mues umlade. Do drmit gilt dr Hafe vo Düüsburg glychzytig au als Meerhafe.
Im Röseligarte
Im Röseligarte isch dr Titel von ere Samlig vo alte Lieder, wo dr Bärner Sproochforscher, Gimnasiallehrer und Mundartschriftsteller Otto vo Greyerz im früene 20. Johrhundert zämetreit und im Truck useggää het. Es isch bis hütt di gröschti Dütschschwiizer Liedersamlig.
dr vo Greyerz
Dr Otto vo Greyerz het als Sproochlehrer de schwiizerdüütsche Tieläkt bsunders i dr Schuel mee Gwicht welle ggää, so wien ers vom Jost Winteler und vo andere erfaare het, wone d Muetersprooch wichtig gsi isch. Är het über d Mundartliteratuur i dr Schwiiz gforschet und gschribe, und är het es bärndüütsches Wörterbuech agfange redigiere, wo aber erscht d Ruth Bietenhard fertig gmacht und ane 1976 useprocht het. Anderi Wärch vom vo Greyerz behandle s Schaffe vom August Corrodi und Tegscht usem Johann Peter Hebel sim «Rhinische Schatzchäschtli».
Mit sine Büecher über e Sproochunterricht und über d Gschicht vo de Volchslieder, mit wüsseschaftleche Arbete und eigete Theaterstück het dr vo Greyerz vil Neus für d Sproochkund, d Sproochdidaktik und d Bärner Mundartliteratur brocht. Am Ändi isch d Sammlig vo Volchslieder mit em Titel Im Röseligarte sis erfolgrychschte Wärch blibe.
d Uusgabe
Vom 1908i aa bis 1925 het dr Otto vo Greyerz nodisno die Serie vo Liederbüecher mit sächs Bänd im Francke-Verlag z Bärn useggää:
Es git au Versioone vo de Liederbüecher, wo s Noote für d Begleitig mit Musiginstrumänt drin het. D Versioon mit öppe hundert Lieder us em „Röseligarte“ und derzue Klaviermusig und Gitarrenoote het dr Sproochprofässer Gottfried Boonebluescht (1883–1960} em Wunsch vom vo Greyerz z’lieb ane 1913 zäme mit de Musiker Carl Hess vo Basel, em Musigdiräkter Paul Fehrmann (1859–1938) vo Sanggalle, em Dirigänt und Komponischt vo Volchslieder Otto Kreis (1890–?) usem Tuurgau, em Chordiräkter Karl Aeschbacher (1886–1944) z Langetu und em F. Marutzky vo Sanggalle bsorgt. Dr Boonebluescht schrybt im Vorwort vo däm Heft, die rächti Begleitig für nes Volchslied wäär eigentlech die freji Improvisazioon vo de Musiker, vilecht uf em Klavier odr dr Gitarre oder au dr Orgele, wil das aber nümm jede chönn sig halt so nes Nooteheft gwüss no gfrogt.
Wo di erschte föif Bänd truckt gsi sind, het dr Francke-Verlag ane 1916 es bsunders Liederbüechli mit ere Uuswahl vo de bekanntere Stück aabote.
Ane 1976 isch die ganzi Reie bim Francke nöi usechoo. Und im glyche Joor het dr Musig-Hug z Züri e Sery vo de Lieder mit Noote für Blockflöte und schwiizerdütsche Tegscht trukt. E nöji Gsamtusgoob i eim Buech mit emene Vorwort vo dr Musigforschere Brigitte Bachme-Geiser hed dr Zytglogge-Verlag im Joor 2008 useprocht.
s Zyl und d Kwelle vo der Samlig
Wo dr Kunschtmooler Rudolf Münger, e Fründ vom vo Greyerz, es grosses Programm vo Wandmoolereie füre umbout Chornhuuschäller z Bärn plaanet het, isch’s em Sproochforscher si Uufgob gsi, es baar Titel und Liedafäng vo Volchslieder usz’wähle, wo denn dr Münger a d Dili het chönne schrybe. Do isch em vo Greyerz erscht ufgfalle, wie wenig ass me gwüsst het über die alti Kultur vo de Tieläktlieder und er isch dere Sach nocheggange. I de Johr drufabe isch denn au süsch vil gscheh i dr Forschig über d Singtradizioon i dr Schwiiz, so wie dozmol grad au i de andere Regioone vom dütsche Sproochgebiet. Die Schwiizerischi Gsellschaft für Volchskund het im 1906i d Volchslied-Akzioon agfange, zum im ganze Land di alte Lieder z samle, und si het s Schwiizerische Volksliederarchyv z Basel ggründet.
Zum dr Mundart i dr Schuel und au im öffentliche Läbe mee Platz z gää, het dr vo Greyerz empfole, me sell wider di alte yheimischi Lieder singe statt eifach nume di neue meerschtimmige hochdüütsche Gsäng, wie si im 19. Joorhundert bi de Chöör ufchoo und au dur d Schwiizer Gsangsbüecher verbreitet gsi sind. Es isch aber gar nid so eifach gsi, die alte Mundartlieder z finde. Dr vo Greyerz het sech vo Lüt ufem Land d Liedtegschte, wo si könnt händ, lo schicke. Und är het i Liederbüecher wie öpen em Wärch Sammlung von Schweizer-Kühreihen und Volksliedern us em Afang vom 19. Joorhundert und em Ludwig Tobler sim Band Schwiizer Volkslieder, i alte Singheft und i privaten Archyv d Lieder und d Melodie, wo s derzue gää het, gsuecht. Dr Mundartschriftsteller Simon Gfeller, dr Ämmedaaler Tieläktoloog Emanuel Friedli, wo s Wärch Bärndütsch als Spiegel bernischen Volkstums gschribe und dank em vo Greyerz e Zytlang bim Schwiizerischen Idiotikon het chönne schaffe, dr Jurischt und spöter Bundesroot Karl Scheurer und anderi sind bi de Informante gsi, und au i dr Samlig vo alte Flugbletter, wo dr Pfarrer Ernst Müller vo Langnau im Ämmedaal zämetreit het, und im Siegmund Grolimund syne Volkslieder aus dem Kanton Aargau isch dr vo Greyerz fündig worde. Zu einzelne Lieder het me scho denn us verschidene Singtradizioone use mee als nume ei Melodie könnt, grad au wil s jo en alte Bruuch bi de Dichter gsi isch mängmol eifach z säge, me soll die Värs zu dere oder dere süscht scho beliebte alte Melody singe. Wenn em vo Greyerz zumene Lied doch niemer me d Musigg het chönne aggää, so het är deils nur d Wort im „Röseligarte“ abtruckt, und zu wenige het är usnaamswys vom Komponischt und Hochschuellehrer Gottfried Boonebluescht derzue nöji Noote lo setze, so dass me die Lieder au wider het chönne singe.
d Lieder
I de sächs Bändli vom „Röseligarte“ git’s gsamthaft 166 Lieder us der Zyt vom 16. bis zum früene 20. Joorhundert. Zu allne het dr Otto vo Greyerz wüsseschaftlechi Notize gschribe mit däm, won är über iri Gschicht, d Härkumpft und d Singtradizioon usegfunde het.
Es het drby Bischpiil vo fasch alne Gattige vo de Volchslieder, also öppe Liebeslieder, religiöösi und gschichtlechi und Soldatelieder, Spottvärs, Abschiids- und Truurlieder, Natur- und Heimatlieder, Puure- und Sennelieder und no meh. Dr vo Greyerz het d Uuswahl us em Liedguet eso troffe, ass Chinderlieder, politischi Lieder und au d Chlagelieder vo Lüüt am Rand vo dr Gselschaft, wo’s schlächt erggangen isch, fasch ganz fähle.
Es baar vo de bekanntischte Stück sind:
Uusnamswys het dr vo Greyerz doch au es ganz es nöis Gwächs i syn „Röseligarte“ pflanzt, so öppe im sächste Band dr Värs „Mir Purelüt si chäch“, wo dr Ämmedaaler Schriftsteller Simon Gfeller erscht grad ane 1918 füre Bärner Heimetschutztheater-Spielveräin, wo dr vo Greyerz Presidänt und Spylläiter gsi isch, tichtet het.
dr Name vo dene Liederbüechli
Im Vorwort zum erschte Heft vom „Röseligarte“, wo ane 1908 usecho isch, schrybt dr Liedersamler, wie-n-är uf dä Name cho isch. Är seit, me chönn i der Kultuur di eifache Volkslieder mit eme schöne Bluemegarte verglyche, wo s bi-m-ene Huus näb allem andere au no set ha, eifach wils schön sig d Roosen und di andere Gwächs azluege und bi dene im Bluemegarte chönne z verwyle. Vo däm Bild här het dr vo Greyerz also sin Titel „Im Röseligarte“ gha, wo me denn i dr Schwiiz gschnäll könnt und gärn gha het.
Dr vo Greyerz het nonig alli sächs Heft fertig gha, wo das Titelmotiyv grad imene ganz andere, nöi tichtete Lied vorcho isch. Das früsche Gedicht basst ganz guet zu dene alte Soldate- und Abschidslieder, wo me-n-au im „Röseligarte“ findet. Grad im Erschte Wältchrieg sind die Theeme wider aktuell worde, und es sind au nöji Milidäärliederbüechli für d Soldaate usecho. Bsunders beliebt sind i dr Schwiiz d Heft vom Musig- und Liedersamler und Sänger Hanns in der Gand gsi. Und do isch das nöje Lied vom Karl Geiser, wo dr Titel „Im Roosegarte z Mailand“ het, grad rächt cho. Das rassige und derby doch au chly schwärmüetige Lied isch a dr Schwiizerische Landesuusschtellig z Bärn im Joor 1914, churz vor em Chrieg, s erschte Mol gsunge worde. Mid vier churze Strofe verzellt das Gedicht, wie d Schwiizer Uuszüger früener, vor Joorhunderte, guet gluunet vo dehäime furt is Wälsche (gmeint isch: uf Itaalie) zoge sind, au wämme gwüsst het, ass mänge numme hei chöm. S Lied dütet ufe Fridhoof vo der Stadt Mäiland hi, und will me früener de Fridhööf äbe algemäin Roosegarte gseit het, isch dä schön Name im Lied es Sümbol derfür, wie viel Schwiizer i dr Chriegsgschicht z Italie yres Läbe gloo hend. I dr letschte Strofe vom Lied stoot den au:
Vo dem neue Lied het schynts au d Dichtere Sophie Haemmerli-Marti scho ghört gha, wo einisch in ire Schrifte au em vo Greyerz syni Liedersamlig erwäänt.
Em Geiser sis Lied isch sälber ganz gschnäl i di populäär Gsangskultuur vo der Schwiiz yggange, und so het s Wort Röseligarte i dr Umgangssprooch no vil mee Gwicht übercho. Es wird so gsi sy, ass me s Adänke a dä frömbd Fridhoof us em nöje Lied und dr Name vom vo Greyerz sine Büechli agfange het z verwächsle, au wen dr vo Greyerz s Lied vom Geiser nit i sini Reje ufgnoo het. Es isch jo chuum me öpper i de alte Vorwort go lääse, wie dr Bärner Profässer dozmol würklech uf sin Titel cho isch. Und i spötere Zyte sind i de vile Schwiizer Liederbüecher immer wider Stück us em „Röseligarte“ und em Geiser syn Värs „S’ wott aber e luschtige Summer gäh“ zäme abdruckt worde. S lüpfige Lied vom Karl Geiser findt me hüt i vil dütsche Liederbüecher.
Sprooch
Vo de Lieder im Röseligarte sind öpe 80 Stück, also so zimli d Helfti, i verschidene Tieläkt vom Schwiizerdüütsche gschribe; 72 Lieder sind hochdüütsch i verschidene Variante; es baar sind wäge der länge Singtradizioon au gmischt mit hochdüütsche und schwiizerdüütschen Usdrück und Värs; gwüssi Lieder sind sehr alt, ganz wenigi chömet, wo di Liedforschig zeigt het, usem Middelalter, und si überlifere drum altertümlechi düütschi und deils au alemannischi Sproochforme. Me muess au wüsse, ass dr vo Greyerz d Liedtegscht so redigiert het, wie-n är das für bassend agluegt het zum se em Volch vorz’legge; es sind nit kriteschi Tegschtusgabe ab de historische Kwelle. Und dr vo Greyerz het au d Tieläkt vo de Lieder für d Edizioon gar nid gnau undersuecht.
Es git Lieder, wo i dr ganze Düütschschwiiz oder ämel in es baar Kantöön gsunge worde sind; dr vo Greyerz zellt mängmol verschideni Kwelle uf. E Deil vo de Mundartlieder cha mr au nid eidüütig emene bestimte Tieläkt zueschrybe. Sowiso tuet me bim Singe die Volchslieder gärn dr eigete Sprooch abasse, und die schriftleche Underlage, wo dr vo Greyerz gha het, sind us underschidleche Sproochsituazioone gsi. Bi rächt vil Lieder vom „Röseligarte“ cha mer aber doch säge, wo si härchöme und i welem Tieläkt si ufgschribe sind:
Der Otto vo Greyerz het i synere Forschig d Gschicht vo de Lieder i der düütsche Schwiiz denn no gnauer agluegt und drüber es eigets Buech useggää. Bi de altertümleche Värs het er deils usegfunde, us welere Zyt und us welere Sproochtradizioon die Lieder cho sind. Scho bim mündleche Vortrag, bim Singe i verschidene Regioone und au bi dr Redakzioon vo de früeche trukte Liedersamlige sind Mundartwörter und hochdüütschi Uusdrück imer wider vermischt worde.
Es chöme hochdüütschi Lieder vor, wo wyt ume im düütsche Sproochruum zu de Repertoire vo de Chöör ghöret, und drnäbe Volchslieder, wo i dr Dütschschwiiz oder deils i bestimte Landesdeil entstande sind. Es het vil Lieder, wo au hüt no gsunge wärdet, und anderi, wo mee oder weniger vergässe ggange sind.
Und de wäär no z säge, ass de vo Greyerz in „Röseligarte“ keini Lieder i anderne Sprooche weder Dütsch ufgnoo het, au nit vo de andere Schwiizer Landessprooche.
Grafik
D Titel vo de sächs Heft vom „Röseligarte“ und drzue alli Lieder sind mid Zeichnige und Vignette vom Ruedolf Münger verziert. Au die neue Usgoobe bringe die chreftige Bilder wider.
d Würkig
D Liederbüechli vom Otto vo Greyerz sind i dr Schwiiz im 20. Joorhundert beliebt gsi. Dr „Röseligarte“ hed vili Lieder nöi bekannt gmacht und ne derzue verhulfe, ass si drno au in anderi Singheft ufgnoo worde sind, zum Bischpiil is bekannte Singbuech vom APV Johanniter Basel. Gsäng usem „Röseligarte“ wärde bis hütt i dr Schuel und a Konzärt vortreit, au vo einzelne Sänger oder mit Musigbegleitig. Me findet es baar drvo au im Schwiizer Singbuech, em Schulliederbuech vo baar Oschtschwiizer Kantöön; es chan aber natürli au sy, ass gwüssi Lieder dört us anderne Kwelle usgwäält worde sind, au wenn si im „Röseligarte“ vorchöme. Vo Schwiizer Komponischte wien en Richard Sturzenegger, em Albert Moeschinger, em Fritz Brun und andere sind Chorsätz zu de Lieder gmacht worde.
I dr jüngschte Zyt, wo d Volchsmusigg immer vilfältiger wird, sind em vo Greyerz syni Liedli ganz nöi interpretiert worde, zum Bischpiil vom Roland Fink under em Motto Folklore für Blockflöte und anderi Instrumänt ane 1985. Modärni Fassige sind d CeeDee Röseli Rock vom Stephan Eicher usem Joor 2002 oder d Vortreeg i Konzärt vo dr Bänd Rumpelstilz. Ganz aktuell git’s Musig us em „Röseligarte“ au uf YuuTiub z lose, und d Noote het me bis ane 2017 online bim Musig Hug übercho, bis die Firma vom Luzärner Huus Musigpunkt übernoo worden isch.
Am Afang vom 20. Joorhundert sind au no anderi Liedersamlige entstande mit Gedicht und Gsäng, wo dr Otto vo Greyerz nid i syni Büechli ufgnoo het, au wenn er gwüss vo dene nöje Wärch ghört het. Und es isch den doch nit so usecho, wie är pessimistisch vermuetet het, äs chönn jo niemer me gueti nöji Gsäng tichte. Begabti Schriftsteller wie d Sophie Haemmerli-Marti und ire Kolleeg, dr Josef Reinhart, und anderi sind dra ggange, i der Mundart und i der Muettersprooch früschi Värse z mache, wo drzue grad die kreatyve Komponischte im Land bassendi und schöni Musiig gmacht hend. Das als het s Schwiizer Repertoire zum Singe im privaate Chreis und i de Chöör unerchant rych gmacht. Mid de Melodie vom Carl Hess sind der Haemmerli-Marti iry Värs und mid dene vom Casimir Meister em Reinhart syny schöns Kulturguet worde, und es sind die Gsäng us dere nöjere Tradizioon zäme mid de alte Lieder us em vo Greyerz sym „Röseligarte“, wo bis hüt de Chärn vo der tradizionelle Schwiizer Singkultuur usmache.
Wahlkreis Willisau
Dr Waauchreis Willisou (amtlech Wahlkreis Willisau) esch siit em 1. Jänner 2013 ein vo sächs Waauchreis vom Kanton Lozärn i de Schwyz. De Waauchreis hed ds Amt Willisou abglösed. Hauptort isch Willisou.
Uf de 1. Jänner 2013 esch d Gmeind Wouhuuse em Waauchreis Äntlibuech aaglideret worde. Zum nöi gschaffene Bezirk ghöred 23 Gmeinde nördlech vom Napf i de Tääuer vo de Luutere u de Wigger.
Schweizerisches Literaturarchiv
Ds Schwiizerische Literatuurarchiv (SLA) vor Schwiizerische Nazionalbibliotek z Bärn isch es Archyv für Dokumänt vo dr Literaturgschicht.
Es sammled Vor- u Nachläss vo Autoore, wo i de vier Schwiizer Landesschbroche Dütsch, Französisch, Italiänisch u Rätoromanisch gschribe hei.
Ds Archiv gits sid 1991. Es isch im Geböid vor Schwiizerische Nazionalbibliotek. D Gründig geit zrügg uf ds Teschdamänt vom Schrifdschdeller Fridrich Dürrematt, wo 1990 gschdorben isch. Är het sii Nachlass dr Schweiz übergää mid dr Bedingig, si müess es nazionaals Literaturarchiv yrichte.
Im Schwiizerische Literatuurarchiv hed s hütt öppe 100 grösseri Nach- u Vorläss, u meh as 120 Deilnachläss u Sammlungen (näb em Nachlass vom Dürrematt).
Es het under anderem Sache vo dene Schriftsteller im Archyv:
Diener & Diener Architekten
Diener & Diener Archidekde isch e Schwizer Archidekdurbüroo mit Sitz in Baasel und ere Depandans z Berlin.
Gschicht
Dr Marcus Diener het 1942 d Firma Marcus Diener Archidekt gründet. Si Soon Roschee Diener (* 7. Merz 1950 z Baasel ) het Archidekduur an dr ETH Züri studiert, under anderem bim Luigi Snozzi. 1976 het dr Diener bim Dolf Schnebli si Diplom gmacht. Denn isch er in d Firma vo sim Vater iigstiige und füert die under em Naame Diener & Diener Archidekde sit 1978 mit em Dieter Righetti und em Andreas Rüedi witer und sit 2011 mit dr Terese Erngaard, em Michael Roth und em Andreas Rüedi.
D Schüry, won em im Joor 2011 d Heinrich-Tessenow-Medallie gee het, het das eso begründet: «Mit seinen Bauten stellt Diener dem auf schnellen Konsum und Verbrauch zielenden Bauen eine Architektur mit sparsam verwendeten einfachen Mustern, Typologien und Mitteln gegenüber».
Baute
in Blanig
Vögtlinshofen
Vegelshofe (frz. Vœgtlinshoffen, dt. Vögtlinshofen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Am 1. Janner 1996 ìsch dr Nàmme vun Vœgtlinshofen ìn Vœgtlinshoffen umgandert worre.
Gschìcht
Vegelshofe ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1188 àls Vocelines hoven.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Vegelshofe ìsch. Vegelshofe ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Vegelshofe ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Conrad Gessner
De Gessner gilted as eine vo de bedüütendste Glehrte vo de Schwiiz, wil er sich nüme usschliässlich uf Erkänntniss us de Antike und em Mittelalter verlah hät, sondern sini eigete Naturbeobachtige höcher gwertet hät. D Qualitet vo de Darstelig i sine Veröffentlichunge hät ihn vo sine Fachkollege underschide, wil er wäge sim überdurchschnittliche Zeichetalänt nöd uf professionelli Künstler für sini Buechillustratione aagwise gsi isch.
Läbe
De Conrad Gessner isch de Sohn vomene Chürsner gsi. Nach em Studium vo de Medizin isch er zerst Lehrer, spöter, ab 1537, Profässer vo de griächische Sprach z Lausanne und ab 1541 Profässer vo de Physik worde. 1554 hät er z Züri als Nachfolger vom Handwerchschirurg und Theatermacher Jakob Ruef als Oberstadtarzt gschaffet. De Conrad Gessner giltet näbem Ulisse Aldrovandi als eine vo de Begründer vo de moderne Zoologie. Er hät z Züri der erst Botanischi Garten und au e bedüütendi Naturaliesammlung gründet, wo aber scho churz nach sim Tod verlore gange isch.
De Gessner isch als wältbekannte und sogar vom katholische Kaiser Ferdinand I. gachtete Glehrte gstorbe: Wo 1565 i de Stadt Züri d Pest gwüetet hät, hät de Gessner de Reformator Heinrich Bullinger pflägt, wo sini Ehefrau und drü Töchtere a die Epimedii verlore hät. De Conrad Gessner isch dänn im Jahr 1565 dänn äbefalls de Pest erläge. Z Züri erinneret es Dänkmal und de «Gessner-Garte» a sis Werch, e mittelalterliche Chrüütergarte im alte Botanische Garte «zur Chatz».
Zoologii
S bekanntist Werch vom Gessner, wo probiert hät, s alewiil gröösser Wüsse vo sinere Epoche sistematisch z sichte und z erschlüüsse, isch sini viärbändig Historia animalium, wo postum um ene föifte Band ergänzt worden isch. S Werch isch zwüsche 1551 und 1558 usechoo. 1665 isch es als «Thierbuch» von de Druckerey Froschauer veröffentlicht worde. 1669 bis 1670 isch es übersetzt und als Allgemeines Thierbuch usepraacht worde. Bi de Gliderig hät sich de Gessner a de Vorgabe vom Aristoteles (Historia animalium) und vom Albertus Magnus (De animalibus) orientiert. I dem Buech isch e Reihe vo Tier ufgfüehrt, wo hüt als Fabeltier gälted, so öppe s Eihorn. Öb s Eihorn äxistiert, hät aber au de Gessner e bitz aazwiflet gha. S Werch isch wiä folgt glideret: Als föifte Band isch 1587 en Band zue de Schlange erschine, und i de tüütsche Übersetzig 1634 en wiitere über Insekte us sim Nachlass. Die Werch händ fast 300 Jahr spöter no em Charles Darwin als Standardwerch diänt. Die Foliante sind mit Holzschnitt illustriert, drunter s wältberüehmt Rhinoceros vom Albrecht Dürer oder de Giraff us em Bernhard von Breydenbach sinere Peregrinatio in terram sanctam. 65 Tafele hät de Gessner sälber aagleit.
Botanik
S bedüütend botanische Werch Stirpium historia beschriibt d Bedüütig vo Pflanzeteili, bsunders vo de Blüete und Frücht für d Systematik vo de Pflanze. Im Corpus Venetum de Balneis (1553) publiziert er Analyse von Heilquäle. S Werch Thesaurus Euonymi Philiatri,… (1552) hät s Wüsse über Chemie, Arzneymittel und Medizin zämegstellt.
I sim letschte Läbesjahrzähnt hät de Conrad Gessner en umfangriichi botanischi Enzyklopädie plant, d Historia Plantarum. Die Arbet isch unvolländet blibe. Si isch vom Joachim Camerarius em Jüngere us em Nachlass gchauft und vervollständiget worde, zum sie mit em Chrüüterbuech vom Pietro Andrea Mattioli nöi usezgeh. S Buech isch ab 1586 truckt worde und isch en grosse Erfolg gsi, wil s die medizinische Schrifte vom Mattioli mit de revolutionäre Pflanzedarstelige vom Gessner verbunde hät. Em Gessner sini Historia Plantarum isch 1750 z erst Mal veröffentlicht worde. Sis umfangriich Pflanzewerch isch 1972 bis 1991 under em Titel «Conradi Gesneri Historia Plantarum» wider usegeh worde.
Mineralogii
1565 hät er De Omni Rervm Fossilivm Genere mit ere systematische Iiteilig vo de Fossilie und Mineral i 15 Klassene veröffentlicht. Dezue ane giltet er als Erstbeschriber vom Mineral Cerussit. Em Isenerz Siderit seit er «Stahlreich Eisen».
Bibliographii
Usserdem isch de Gessner mit sinere Bibliotheca universalis bekannt worde. Sis Zil isch es gsi, die truckt und untruckt Buechproduktion uf Latiin, Griächisch und Hebräisch z verzeichne, dass i Zuekunft d Känntnis vo de Büecher si vor irem Verlust oder irere Vernichtig (Büechersturm) söll schütze. Im erste, 1545 vom Christoph Froschauer publizierte Teil hät de Gessner uf über 1000 Siite rund 10'000 Werch mit Inhaltsangabe bibliographiert. Er hät dademit d Grundlage vom Bibliographiere gleit. Im zweite Teil sind d Büecher nach Wüsseschafte ufgschlüsslet: Zu dem Zwäck hät er e Systematik vo 21 Fachgebiet pruucht, wie si sin Lehrer Konrad Pellikan am Buechbestand vo de Stiftsbibliothek Grossmünster (hüt Zentralbibliothek Züri) sit 1532 usprobiert gha hät. D Abteilige 1 bis 19 sind 1548 under em Titel Pandectae sive Partitionum universalium erschine, aagfange mit de Grammatik. Die 20. Abteilig über Medizin isch us Geldmangel, wil sich s Werch nöd guet verchauft hät, nüme usechoo, und die 21. Abteilig über Theologie under em Titel Partitiones theologicae, 1549 äbefalls bi Froschauer publiziert, hät s Werch abgschlosse. De Gessner hät d Technik vom Schaffe mit bibliographische Zädel pruucht, won er au als erste drüber gschribe hät.
Ehrige
De Charles Plumier hät ihm z Ehre e Gattig vo de Pflanzefamilie vo de Gesneriegwächs (Gesneriaceae) Gesnera gnännt. De Carl von Linné hät spöter de Name i Gesneria gänderet.
Benedikt IV.
Dr Benedikt IV. († Augschte 903 z Rom) isch Papscht vu 900 bis 903 gsii.
Dr Benedikt IV. isch im Augschte 903 z Rom gstorbe.
Bank Frey & Co.
D Bank Frey & Co. AG mit Sitz z Züri isch en uf Vermögesverwaltig und Private Banking spezialisierti Schwiizer Privatbank. Si isch anne 2002 gründet worde und hät per Ändi 2011 mit 33 Mitarbäiter über 1,8 Milliarde Schwiizer Franke Kundevermöge verwaltet. Am 17. Oktober 2013 hät d Bank mittilt, dass si ihri Gschäftstätigkäit iistellt.
Ihri Wurzle gönd uf d 1936 vom Hugo A. Frey mitgründet Aawaltskanzlei Niederer Kraft & Frey zrugg. Dä hät ab 1941 zuesätzlich zue sire juristische Tätigkäit au Vermögesverwaltigsmandat für Kliente betröit. Im Jahr 1995 isch sii Vermögesverwaltigsgschäft in d ZT Zurich Trust AG uusglageret wore, wo em Frey si Sohn Markus A. Frey spöter d Bank Frey & Co. AG drus gründet und die in die vo de Familie Frey mehhäitlich kontrolliert Frey Group Holding iiglideret hät.