cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
William Shakespeare
Dr Ben Jonson, en andere änglische Dichder und Dramatiker, wo in sällere Ziit gläbt het, het von em gsait, ass dr Shakespeare „nit vo eim Ziitalter, sondern für alli Ziite siig“ und wenn me gseht, wie hüfig siini Stück, won er für e chliini Londoner Theaterkompanii gschriibe het, immer no gläse und ufgfüehrt wärde, muess me säge, ass er rächt gha het.
In siine Stück zeigt er as Autor Uffassigsvermöge, Iifüehligschraft, Scharfsinn und Dichderkunst. Er het siini Talänt nit bruucht, für zum abstrakti Theme wie diefsinnig au immer, z behandle, sondern het menschlige Figure mit allen ihre Gfüehl und Fähikeite uf d Bühni gstellt in Sitatione, wo d Zueschauer immer no aspräche, egal in weler Kultur si läbe oder in weli Sproch sini Stück übersetzt si.
Historiedramene
York-Tetralogii
Lancaster-Tetralogii
Komödie
Heiteri Komödie
Problemstück
Romanze
Tragödie
Früechi Tragödie
Römerdramene
Spöteri Tragödie
S erschde Mol uf Deitsch
Laud-em Thaddäus Troll hot dr Schwob Christoph Martin Wieland als Erschtr 22 Theadrstick vom Shakespeare ens Deitsche ibrsetzt, ond em Sebdembr 1761 ischt zom erschda Mol a Stick vo-nem em deitscha Schbrochroom ufgefiirt worra: The Tempest, ondrem deitscha Titl Der Sturm, ond zwar em obrschwäbischa Biberach an der Riss. Noh weitre drei Drama hend d Leit en dera Stadt zom erschda Mol em Wieland seira Ibrsetzong haira kenna: Dr Macbeth am 26. Novembr 1771, As You Like It ondrem deitscha Titl Wie es euch gefällt am 24. Februar 1775 ond schliaßlich noh Love’s Labour’s Lost ondrem deitscha Titl Verlorene Liebesmüh’. Des ischt em Johr 1782 gwäa; dr gnau Dag woiß mr nem-me.
Domino
Domino isch dr Name vo dene Persone:
Ban Ki-moon
Ban Ki-moon (koreanisch: 반기문; * 13. Juni 1944 ds Eumseong, Südkorea) isch a südkoreanische Diplomat und Politikr. Er isch vu 2004 bis 2006 Usseminister vu Südkorea gsi und sit am 1. Jänner 2007 bis 2016 dr achti Generalsekretär vu de Vereinti Natione gsi.
Biografy
Wie dr Ban selber gseit hett, isch sini Entscheidig, en Diplomat werde z’welle, scho 1962 gfalle, won’er uf dr Chungju High School bi’nem Englisch Wettbewerb e Reis nach Washington D. C. und nem Treffe mit’m damalige Präsident vu de Vereinigte Staate John F. Kennedy gwunna hett. Studiert hett dr Ban a dr Soul National University und hett 1970 dr Bachelor-Grad in International Relations (internationali Zämmearbeit) übercho. Sini diplomatischi Karriera hett er während dr Militärdiktatur vu Park Chung-hee ahgfange, und hett si während’m Präsident vu Korea Chun Doo-hwan (1980 bis 1988) witergfüehrt, wo wie dr Park dur en Militärputsch a d’Macht choo isch.
Ab 1972 ah hett dr Ban im Uusland dienstet, zersch ds Neu-Delhi. Zersch isch er nacher bi de United Nations Division tätig gsi, drno hett er ds New York als erschti Sekretär bi de ständige Beobachtigsmission vu Südkorea bi de Vereinte Natione gschaffet. Im November 1980 het er dr Poschte vum Direktor vu de United Nations Division übercho. Sin Master-Degree hett er im Johr 1985 in Public Administration vu dr John F. Kennedy School of Government (Harvard University) übercho. 1987 und 1992 hett er dr Poschte in dr Botschaft in Washington D. C. übernoh; drzwüschet ischer Generaldirektor vu de südkoreanische Büros für Amerikaahglegeheite gsi.
1995 ischer zwei Mol als stellvertretendi Minischter für Policy Planning and International Organizations vorgschlage worda. 1996 ischer Sekretär vum südkoreanische Präsidenta für Üsseri- und Staatssicherheitsahglegeheite, 2000 drzue no Vizeusseminischter worda. Ab em Februar 2003 hett dr Ban als ussepolitischr Berater vum Präsidenta Roh Moo-hyun gschaffet und hett dr Yoon Young-kwan als Handels- und Usseminischter abglöst.
Ban isch dr südkoreanischen Nordpolitik beteiligt gsi, woner 1992 als Vizevorsitzendr vu de South-North Joint Nuclear Control Commission dienschtet hett. Won’er 1992 isch er Botschafter in Öschtriich gsi isch, hett me ihn zum Vorsitzendi vu de Organisation vum Vertrag über ds Verbot vu Nuklearversüech gwählt
Im Januar 2004 isch Ban Usseminischter vu Südkorea gsi. Im September 2005 hett er e wichtigi Roll bi de sogenannte Sechs-Parteie-Gspröch weg de Nuklearkriis in Nordkorea gspillt. Im Januar 2006 hett ihn sini Regierig als Kandidat für d Wahl zum neue Generalsekretär vu de Vereinti Natione nominiert; druff hi isch er am 13. Oktober 2006 vu de Vollversammlig vu de Vereinti Natione gwählt worda. Am 1. November 2006 ischer vum südkoreanische Minischteramt zruggtretta und hett mit dr Vereidig am 14. Dezember 2006 dr Kofi Annan als neue UN-Generalsekretär ersetzt.
Département Savoie
S Département Savoie isch es französischs Departemänt. Es het d Nummere 73 und isch i der Region Auvergne-Rhône-Alpes.
Geografy und Gschicht
S Departemänt chunt im Oschte i den Alpe a d Gränze vo Frankrych zu Italie. Im Norde isch näbedra s Departemänt Haute-Savoie, im Süüde s Departemänt Hautes-Alpes und im Weschte d Departemänt Isère und Ain.
S Departemänt Savoie isch das französische Departemänt mit em gröschte Teil Bärge uf sim Areal. Im Nordweschte vom Gebiet foot der Gebirgszug vom Jura aa, wo vo dört uus gäge Norde im Departemänt Ain ad Rhone und um Gämf ume wyter goot.
1860 het Frankrych das Gebiet vom Land Sardinie-Piemont übercho.
Schloss Klybeck
S Schloss Klybegg isch en ehemoligs Wasserschloss uf em Gebiet vom Kleibasler Quardier Klybegg (Glyybi) im Kanton Basel-Stadt in der Nordwestschwiiz. Bis zum siim Abriss im Johr 1955 het sich s Schloss am Egge Kleihünigerstrooss/Klybeggstrooss befunde.
Département Savoie
Organisation
D Präfektur, also der Sitz vo der Zäntralverwaltig vom Departemänt, isch i der Stadt Chambéry, wo vill früener d Residänz vo de Grafe und Herzög vo Savoie gsi isch.
Schloss Klybeck
Gschicht
In ere Urkunde vom Chloster St. Alban us em Johr 1283 wird Klyybi (by Kluben im grien) erstmols as Ortsbezeichnig im Zsämmehang mit ere Schänkig vo Güeter und Ländereie erwähnt. Im 14. Johrhundert isch scho e Mühli mit eme Mühlibach uf Klyybi vorhande. 1361 wird d Klüben Mülin und 1396 au dr Klübentych erwähnt. Spötistens sit 1410 isch in Klyybi au e Sägimühli errichtet worde.
Département Savoie
Sprooch
Die Savojischi Sprooch, wo i de beide Departemänt Savoie und Haute-Savoie gredt wird, ghört zum Frankoprovenzalische.
Schloss Klybeck
Gschicht
S Guet, wo zum Schloss ghört, het us mehrere Wirtschaftsgebäud bestande, näbe dr Mühli und dr Sägi, si für Klybegg au Papiermühlene und e Wiidrotte urkundlig erwähnt. D Wiidrotte isch nit ohni Grund z Klybegg vorhande gsi. Im 14. und 15. Johrhundert het me im Klybegger Räbgarte Wiiräbe abaut.
Dr Klybeggdeich
Für en Erfolg vo dr Mühli isch e Deich essentiell gsi. D Guetsbsitzer hai e Flussarm vo dr Wiise zum Mühlibach und Gwärbkanal usbaut. Er isch wohrschiinlig scho im 14. Johrhundert bruucht worde und het bis ins Johr 1896 bestande, wo dr Kanton Basel-Stadt dr Klybeggdeich übernoh het und ihn im Zug vo Bauvorhabe, wie Drämlidepot und Güeterbahnhof het lo zueschütte. Dr Klybeggdeich het siis Wasser vom Klybeggdeichkanal in de Langen Erle bezoge und isch uf ere grade Linie uf dr Höchi vo dr Muurestrooss gflosse. An dr Chrüzig Klybeggstrooss/Muurestrooss het er e Boge nach Nordweste gmacht. Nodäm er mit siiner Wasserchraft d Klybegger Mühle adriibe het, isch er am Altrhiiwäg in dr Altrhii, wo s denn no ge het, gmündet. Dört isch d Klybegginsle gsi, wo me in de Johr 1924-26 e Deil vom Basler Rhiihafen druf baut het.
Bsitzverheltniss
S Guet und s Schloss Klybegg het im Lauf vo de Johrhundert vile Bsitzer ghört. D Abtei St. Blasie, s Stift Säckige, Basler Rotsherre, Ritter und Bürger, Erzt, Landvögt (vo 1738 aa dr Landvogt vo Kleihünige), Wirt oder Papierfabrikante. Im 19. Johrhundert het sich d Umgäbig vom Schlossguet, wo die ursprünglig ländlig gsi isch, rasant veränderet, und grad drnäbe si groossi Industriikomplex (Ciba) und Wohnkasärne entstande. As bürgerlige Landsitz, landwirtschaftligs Guet und as Mühlistandort het Klybegg usdient gha. Ab 1903 isch s im Bsitz vo dr Basler Baugsellschaft gsi, wo s Gebäud in e Mietshuus umbaut het. 1955 isch s Schloss Klybegg abbroche worde, für zum an siiner Stell e modärns Wohnhuus z baue.
Pagliaccio
Dr Pagliaccio isch e Figur us dr italiänische Commedia dell’arte und ghört mit em Arlecchino und em Brighella zu de Zanni oder Zanoni, de Dienerfigure. S Wort wird vom italiänische bajaccia für „Spötterei“ oder bajaccio für „Spötter“ abgleitet.
Er isch as Gegegwicht zum dunkelgsichtige und dorum au düüflische Pulcinella iigsetzt worde. Ursprünglig isch er tollpatschig und dumm gsi (en anderi mögligi Härkumft vom Name isch s französische paille hachée für „ghäckselts Strauh“). Er het gärn anderi Figure noochgmacht aber im Lauf vo dr Zit isch die Masgge immer romantischer worde, au wenn er wenn s um d Liebi vo dr Härzensdame goht, immer dr Chürzer zieht. E verwandti Masgge in dr Commedia dell'arte isch dr Pedrolino, en Dienerfigur, wo ehnder dreu und ehrlig isch.
Er het e wiisses Gwand aa, wo meistens vil z gross isch. Er gältet mit em Pedrolino als eine vo de Vorläufer vom Pierrot, wien en öbbe dr Jean-Louis Barrault as Pantomime im Film Kinder des Olymp dargstellt het, nochdäm sich die Figur im französische Theater wiiterentwigglet het und dur e Jean-Gaspard Deburau verfiineret und em Bariser Gschmack aagliche worden isch.
Webligg
Zap A Lot Theater (zur Masgge vom Pedrolino und e baar andere)
Fennoskandinavien
Fennoskandinavie, au Fennoskandie oder Fennoskandia gnännt, isch en Uusdruck fir di nordeuropäisch Halbinsle, wu si us Finnland (Fenno-), dr Skandinavische Halbinsle (-scandia), Karelien un de Halbinsle Kola zämmesetzt. In regionalgeologischem Kontext wird des Biet, mit Uusnahm vum nordweschtlige (kaledonische) Dail vum Skandinavische Gebirge, al Fennoskandische Schild oder au Baltische Schild gnännt.
Dr finnisch Geolog Wilhelm Ramsay het dä Uusdruck 1898 (no andere Quälle erscht 1900 ) yygfiert un het die Abgränzig vum Biet mit syre geologisch-geografische Ainhait begrindet. Gmaint isch d Halbdinsle, wu dur Nord- un Oschtsee un dur d Linie „Finnische Meerbuese – Ladogasee – Onegasee – Wyss Meer“ vom ibrigen europäische Feschtland abgränzt isch.
Marine Le Pen
D Marine Le Pen (* 5.Àuigscht 1968 in Neuilly-sur-Seine, àls rìchtiga Nàmma Marion Anne Perrine Le Pen) ìsch a frànzeescha Politikera, Präsidantin vu dr rachtsextremischta Pàrtei Rassemblement National.
Fàmìlia un Jugend
Sa ìsch d jìngschta vu da drèi Tächtra vum Jean-Marie Le Pen un vu sinera Ehefràui Pierrette Lalanne.
Sa hàt Rachtwìssaschàft ìn dr Universität Panthéon-Assas z Pàris gstudiart, sa ìsch ànna 1992 Ààwàlt worra un hàt bis 1998 ìn dr Justiz-Bereich gschàft.
Politischa Kàrriar
Vu 1998 bis 2004 ìsch sa ìm Generàlrot vu Nord Pas-de-Calais gsìì.
Zitter 2004 ìsch sa ìm Generàlrot vu dr Île-de-France.
Sa schiint ìm Üssah moderner às si Vàter, àwer sa verbreitet d gliicha rachtsextremischta Meinunga. Sa wott zum Beipiel dr Euro àbschàffa, sa kampft fer a Àbnamma vu dr Immigràtion un sa unterstìtzt mankmol Idee wo nìt ìm Ràhma vu-n'ra Demokratie gheera.
Sa hàt sìch àn da frànzeescha Präsidantswàhla vu 2017 un àn dana vu 2022 ufgstellt un ìsch in beida bis àn dr zweita Tour ànakumma.
Privàtlawa
Sa hàt dr Gschaftsmànn Franck Chauffroy ghirota, sa hàt mìt ìhm drèi Kìnder bikumma, sa han schliaßlig gscheida.
Ìn zweiter Ehe hàt sa dr FN-Funktionär Éric Lorio ghirota, un aui speeter vu-n-ìhm gscheida.
Dàto ìsch sa mìt em Vizepräsidant vum Front National, Louis Aliot.
Elz
Dr Namme Elz trage
Persone:
Flüss:
Ortschafte:
Anders:
Lueg au:
Eidgenossenschaft
Eidgenosseschaft isch der Name vom Bund vo de Schwiizer Kantön gsi, wo sich mit beeidete Bundesbrief vom Ändi vom 13. Johrhundert aa zum ene Staatebund zsämmegschlosse hai.
Vo 1353 bis 1501 het de Bund acht und vo 1513 bis zum Iimarsch vo de Franzose 1798 drizäh Mitglider ghaa.
Eidgenosse isch die konventionelli Übersetzig vom latinische Begriff conspiratores (eigentlich «Verschwörer») im Bundesbrief worde.
De offizielli Name «Schweizerische Eidgenossenschaft» für d Schwiiz isch nach 1848 ehner äs nostalgisches Relikt, und i de andere Bundes-Spraache heisst d'Schwiiz eifach «Schwiizerbund» (und uf Latiinisch, Confoederatio Helvetica «Helvetische Bund», au en ehner anachronistische Name, wo vor allem dur d'Romantik erchlärt isch). Eidgenoss als ä Bezeichnig für en Schwiizer wird dementsprächend au fascht nume no ironisch pruucht.
Übrigens chunnt s franzeesisch Wort Huguenot (die franzeesische Proteschtante, lueg Hugenotte) vermuetli vo Eidgnoss.
Brauerei Ganter
D Bröuerej Ganter (dt. Brauerei Ganter) isch e draditionsryychi Bröuerej z Fryybeg.
Gschicht
D Bröuerej isch anne 1865 vum Ludwig „Louis“ Ganter im Huus Zum Kindlein Jesu (Schiffsgass 7) grindet wore, wu dr Erasmus von Rotterdam vu 1531 bis 1534 gwohnt gha het. Dr Ganter het e verblibeni chleini Bröuaalag us em 18. Johrhundert gnutzt, wun er zämme mit 700 Holzfässer gchauft gha het. Bis 1888 isch in däm Huus s Bier vu dr Bröuerej bröue wore. Fryybeg isch in däre Zyt schnäll aagwagse un d Bröuerej het scho dertemol floriert. Speter isch s Huus dr Stammsitz vu dr Firma wore mit eme Wirtshuus un eme Bröuerejuusschank.
Anne 1888 het dr Ganter schließli ne Grundstuck in dr Fryybeger Oberau, chenne ufchaufe, di Alt Elmihli. Dert het er derno noch eme modärne tächnische Standard chenne produziere. Näbe dr großzigige un fir e wyters Wagstum aagleite Bröuerejaalage isch e eigene Diefbrunne aagleit wore, go s bescht Wasser z Verfiegig haa, un e eige Chraftwärch isch böue wore
Dur dr wirtschaftli Ufschwung vu Sidbade un di verbesserete Produktionsmethode het d Bröuerej als floriert un het ihre Bier um d Johrhundertwändi au uf Nordbade verchauft.
In dr 1920er Johr het dr Suhn vum Ganter, wu d Bröuerej ibernuu gha het, gege jede Experterot e hochmodärni Dampfturbine fir s chlei Firmechraftwärch durgsetzt. Wu in dr Nacht 2. uf dr 3. Dezämber 1944 au d Bröuerejaalage droffe un s Stammhuus vu dr Bröuerej in dr Altstadt zerstert woren isch, het d Bröuerej einewäg chenne wyter produziere un dur ihri autonome Turbine-Stromversorgig au d Aawohner mit frischem Drinkwasser chenne versorge.
In dr Noochriegszyt het Ganter nimi an dr Erfolg vu dr Vorchriegszyt chenne aachnipfe. Noch eme langsame Nidergang setzt d Bröuerej hite uf ihri regional Verwurzlig un e Sortimänt, wu meh uf jungi Konsumänte zuegschnitten isch.
Sortimänt
Ganter stellt näben eme Pils, eme Export un eme Starkbier (Wodan) hälls, dunkles un krischtallchlars Weise här, derzue d Malzbiermarke Vitamalz.
Im Aagebot git die Biersorte:
Näbe dr Härstellig un em Verdriib vu eigene Biersorte verdrybt Ganter syt Aafangs 2008 au Getränk vu dr Firma Coca-Cola im Gaschtronomiberaich.
Bsunderheite
As Unternähme in dr „Ökostadt“ Fryybeg het d Bröuerej Solaraalage uf em Dach un bezieht ihri Raustoff so wyt s goht us dr Gegnig, zem Deil au us ökologischem Aabau.
Ganter tritt z Fryybeg un in dr Region als as Sponsor fir Kultur un Sport uf.
D Lagerhalle, s Sudhuus un s Frejgländ vu dr Bröuerej wäre au fir großi Veraastaltige un Feschter brucht.
Bahamas
D Bahamas (änglisch The Bahamas) si en Inselstaat im Nordatlantik und Deil vo de Westindische Insle. Si lige südöstlig vo de USA und nordöstlig vo Kuba und wärde zu Mittelamerika zehlt. Es git meh as 700 Bahamainsle, aber nume 30 drvo si bewohnt.
D Inselgruppe het ihre Name vo de spanische Eroberer übercho. Si hai de Gwässer um d Insle Baja Mar (spanisch für ‚flachs Meer‘) gsait. Us däm isch spöter Bahamas worde.
Eltz
Dr Namme Eltz stot fer
Folgendi Persönlichkeite hän eso gheisse
Jacques Brel
Dr Jacques Romain Georges Brel (* 8. April 1929 z Schaerbeek/Schaarbeek bi Brüssel, Belgie; † 9. Oktober 1978 z Bobigny, Frankriich) isch e belgische Chansonnier und Schauspiiler gsi. Sini Lieder uf Franzöösisch häi en zu äim vo de wichdigste Representante vom franzöösische Chanson gmacht. Zämme mit em Charles Trenet und em Georges Brassens stoot er uuse under de Chansonniers, wo iire äigene Lieder singe. D Theme vo sine Chansons gönge vo Liebeslieder bis zu scharfer Gsellschaftskritik. Sini Ufdritt si expressiv und dramatisch gsi. E Hufe anderi Sänger häi sini bekanntiste Chansons wie Ne me quitte pas, Amsterdam, Le plat pays oder Madeleine interpretiert und sä au in anderi Sprooche übersetzt, wie dr internazionali Hit Seasons in the Sun. Im dütsche Sproochruum si bsundrigs dr Michael Heltau und dr Klaus Hoffmann as Brel-Interprete bekannt.
Dr Brel isch z Brüssel ufgwaggse und isch 1953 uf Bariis gange, won er het welle Chansonnier wärde. Er het langi Zit nume in chliine Cabarets und uf Turneä dur d Browinz gsunge, bis em am Ändi vo de 1950er Joor dr Durchbruch glunge isch und er zu äim vo de grösste zitgenössische Star vo dr Chansonszene worde isch. Uf em Höhepunkt vo sinere Karriere isch dr Brel 1967 vo dr Büüni abdräte. Er het denn s Musical Dr Maa vo La Mancha uf Franzöösisch übersetzt, und sälber d Rolle vom Don Quijote gspiilt. Er isch in zää Spiilfilm ufdräte, in zwäi von ene het er au d Reschii ghaa. Dr zwäit Film isch käi Erfolg gsi und dr Brel het sich in s Brivaatlääbe zruggzooge. 1976 het er sich uf dr polynesische Insle Hiva Oa niidergloo. Im Joor druf isch er no äinisch zrugg uf Bariis, won er si letschti Blatte ufgnoo het. 1978 isch dr Jacques Brel an Lungechräbs gstorbe.
Biografie
dütsch franzöösisch englisch
Textsammlige
dütsch-franzöösisch franzöösisch
Undersuechige
dütsch franzöösisch änglisch
Bockstecherhof
Dr Bockstächerhoof isch e historischs Huus am Dootedanz 17 im Baasler Vorstedtkwardier. Er zellt as äis vo de Baasler Kulturgüeter.
Gschicht
Im Juni 1273 het dr Beck Kuno vom Ridder Heinrich Zerkinde e Liigeschaft überchoo, wo uf em Areal vom spöötere Bockstächerhoof glääge isch. 1285 isch säll Huus an s Breedigerklooster nääbe dra gange. Im Joor 1362 wird s as "das Hus und das Gesesse, das da stosset an den Prediger Kilchhof ze einer Siten und zu der anderen Siten an die Gassen den man nennet die Lottergasse" beschriibe, d Lottergass häisst hüte Spiddaalgass. 1509 het dr Schaffner vom Breedigerkloster festgstellt, ass s Huus im ene schlächte Zuestand sig.
Im Joor 1598 isch dr Jakob Battier dr Bsitzer gsi und 1610 wird zum erste Mol dr Naame "Bockstächer Hoof" erwäänt. Mä cha dä Naame mit käm Familienaame in Beziejig bringe. Es weer aber mööglig, ass denn e Bockstächer, d. h. e Dierkastrierer im Huus gwoont het. 1733 het dr Duechfabrikant Emanuel Ryhiner d Liigeschaft kauft und s Huus isch woorschinlig denn im Stil vom Barock umbaut worde. Im Joor 1844 het mä d Liigeschaft mit iirem zwäistöckige Barockflüügel zum Dootedanz aane, em Stallgeböid und dr Remise uf 32'000 Franke geschetzt. Si isch 1981 umfassend umbaut worde.
Bis 2014 isch s Institut Hyperwerk, en internazional vernetzts Institut an dr Hochschuel für Gstaltig und Kunst vo dr Fachhoochschuel Nordwestschwiz, am Bockstächerhoof dehäi gsi, bis es uf e nöi HGK Campus uf em Dreispitz züüglet isch.
Simulation
D Simulation oder Simulierig isch e Verfahre zur Analyse vo System, wo für die theoretischi oder formelmässigi Behandlig z kompliziert si. Das si vor allem System mit dynamischem Verhalte. Bi dr Simulation wärde Experimänt an eme Modäll duregefüehrt, für zum s reale System besser z verstoh. Im Zsämmehang mit Simulation redet me vom System, wo simuliert wird, und vom Simulator as Implementierig oder Realisierig vom Simulationsmodäll, won e Abstraktion vom System, wo simuliert wird, isch (Struktur, Funktion, Verhalte). Dr Ablauf vom Simulator mit konkrete Wärt (Parametrierig) wird as Simulationsexperimänt bezeichnet. Däm siini Ergäbniss chönne denn interpretiert und uf s System, wo simuliert worden isch, überdrait wärde.
Dorum muess me as Ersts e Modäll entwiggle, däm Prozäss sait me Modellierig. Isch e Modäll geignet, um Ussage z mache über d Problemstellig wo z lösen isch, müesse nume d Parameter vom Modäll iigstellt und notfalls abgänderet wärde hisichtlig ere existierende Situation oder ere gwünschte Ziilsituation. S Modäll, respektive d Simulationsresultat chönne denn für Rückschlüss uf s Problem und si Lösig bruucht wärde. Drnoch cha me – wenn stochastischi Prozäss simuliert worde si – statistischi Uswärtige mache.
D Methode vo dr Simulation wird für vili Problemstelligen bruucht. Bekannti Fälder für en Iisatz vo Simulatione si z. B. Problem vo Strömige (zum Bispil FHP-Modell) oder vo Verchehr (bispilswiis VISSIM), und Wätterprognose (lueg ECMWF).
Leon Schlumpf
De Leon Schlumpf (* 3. Februar 1925 z Felsbärg bi Chur, Graubünde; † 7. Juli 2012 z Chur), vo Mönchaltorf ZH und vo Felsbärg, isch en Schwiizer Politiker (SVP) und Volksmusikant gsii.
Politik
De Leon Schlumpf isch vo Bruef Rechtsaawalt gsi und hät als Regierigsrat, Nationalrat und Schtänderat amtiert. Er isch am 5. Dezember 1979 in Bundesrat gwählt worde. Am 31. Dezember 1987 isch er zruggträte. Während siinere Amtszeit isch er em Eidgenössische Verchehrs- und Energiewirtschaftsdepartement vorgschtande.
Er isch Bundespräsident gsii im Jahr 1984.
Si Dochter, d Eveline Widmer-Schlumpf, isch 2007 anschdatt vom Christoph Blocher in Bundesrat gwählt worde.
Musig
Weniger bekannt isch, dass er Klavier gschpilt und sich dr Ländlermusig gwidmet hät. Er hät under em Pseudonym Raetus Telena selber Stück komponiert, won er mit dr Ländlerkapelle Bernina, wo z Felsberg beheimatet gsi isch, interpretiert hät. E Polka, won er komponiert het, isch 2004 uf dr CD Musig a so wie früener erschine, gschpilt vo dr Ländlerkapelle Oberalp. D Klavierbegleitig isch i dr Bündner Volksmusigszene scho immer e Selteheit gsii, hüt sogar e Fremdkörper.
Mittlerer Schwarzwald
Als Mittlerè Schwarzwald bezeichnèt mò, je nõch nadur- odder kulturrûûmlicher Glyderig (luèg dõdezuè: Schwarzwald), meischtens dè intensyv zerfurchtè Abschnitt vom Renchdal un dè Sûûduusläufer vom Knybis im Nordè bis uugfäär Fryburg im Briisgau un Donaueschingè im Sûûdè. Dè högschste Deil sûdöschtlich vom Elzdal gildet ebbèso als Deil vom Hochschwarzwald. S beherrschende Dalsischteem vo dè Kinzig durchschnydet dè Mittlere Schwarzwald vo Oscht nõch Wescht. Markanti Büggel sin sûdlich vo dè Kinzig Kandèl, Wyßdannèhöchi , Obberegg , Roorhardsbärg , Bränd , Stögglewald , Mooswaldchopf un, nördlich vo dè Kinzig, Brandèchopf  un Lettschtädter Höchi.
Geologisch übberwiged Gneis un Granit. Anderschd als im Nordschwarzwald isch d Buntsandschtei-Deggi mit irè plateauartigè Bärgformè nu no punktuèll un am Oschtrand erhaaltè blibbè. Suscht herrsched schmali Bärgruggè un Dalsollè vòr odder, vo allem im Sûûdoschtè odder abber bi inselartigè Reschtè, mit Högèr durchzogeni Hòchdäler.
Diè mittleri Höchi vom Mittlerè Schwarzwald isch öppis gringer als im Nord- un im Sûûschwarzwald. Diè relativi Höchè sin abber ähnlich; Steilhäng könned 700 Metèr übberschtygè (Simonswälder Dal).
Preußische G 10
Konschtruktyvi Merkmõl
Diè Dampflok vo dè Gattig Preußischi G 10 sin Güèterzug-Schlepptendèrloks, diè uff Basis vom Faargschtell dè Preußischè T 16 un èm Kessèl vo dè Preußischè P 8 entwicklet worrè isch. Bi dè Entwicklig vo dè G 10 isch s Faarwärk vo dè T 16 mit dè sitèvoschièbbarè erschtè un füüftè Achsè dütlich modifizyrt worrè; diè T 16 isch denõch mit sellem modifizyrtè Faarwärk als T 16.1 witerbaut worrè. Diè G 10 isch für dè schwerè Güèterzugdiènscht uff Hauptstreggè vorgsää worrè, durch iri nydrigè Achslascht hèt si abber flexibler als diè öppè leischtigsglychi Preußischi G 8.1 ygsetzt worrè. D G 10 isch voeinzelt au im Personèzugdiènscht vowendet worrè.
Diè Faarzüüg sin mit Schlepptendèr vo dè Bauartè pr 3 T 16,5, pr 3 T 20, pr 2'2' T 21,5, pr 2'2' T 31,5 un bay 3 T 20,2 uusgschtattet worrè. Letschteri sin vo dè Faarzüüg vo dè Bauart Bayerischi G 4/5 H übernõ worrè.
Vobreitig
Diè Dütsch Rychsbaan hèt èn Großdeil vo dè Maschinnè uss Preußè übbernõ un hèt diè G 10 bis 1924 witer baut. Nõch èm Erschtè Wältchrièg sin 222 G 10 a uusländischi Baanè gangè.
Nõch dè Gründig vo dè Dütschè Rychsbaan hèt sich d G 10 wiè kaum è anderi Baureiè in ganz Dütschland vobreitet, mò hèt si in Betrièbswärch im ganzè dütschè Rych, quasi „vom Nordseeschtrand bis zum Alpèrand“, vorgfundè.
È baar Lokomotyvè sin nõch èm èrschtè vorläufigè Umzeichnigsblaan vo 1923 als Baureiè 33 uusglieferèt worrè, ab Èndi 1923 hèn diè neu glifertè Loks denn iri endgültigè Nummerè chriègt. D G 10 hèt d Nummerè 57 1001–2725 un 57 2892–3524 erhaaltè. Drunter isch mit dè 57 1124 è G 10 uss Elsaß-Lothringè gsi. D G 10 vo dè Saarbaanè hèn 1935 d Nummerè 57 2727–2763 chriègt, drunter sin mit dè 57 2737–2763 d Nõchbautè vo dè Saar-Ysebaanè uss dè Johr 1921–1925. Im Zweitè Wältchrièg sin witeri Lokomotyvè uss Polè als 57 2764–2772 un 57 2784–2804 un uss Luxèburg als 57 2773–2783 übbernõ worrè. Nõch èm Chrièg hèt sich è ehemòligi G 10 uss Elsaß-Lothringè i dè DDR ygfundè un isch als 57 3551 ygreyt worrè. Dezuè isch è G 10 uss unbekannter Hèrkumpft als 57 4245 cho.
Diè k. u. k. Heeresbaan vo Öschterrych hèt ab 1916 als Reiè 680 20 Stugg G 10 gha, wo für dè Ysatz uff dè umgschpurtè russischè Linniè bschtimmt gsi sin. Einigi devò hèn im Zweitè Wältchrièg d Rychsbaannummerè 57 2766–2768 un 57 2789–2792 erhaaltè. D G 10, wo nõch èm Èrschtè Wältchrièg a Polè gangè sin, hèt d PKP als Tw 1 ygreyt. Als Folge vom Zweitè Wältchrièg isch dè polnische Beschtand gründlich durrègmischlèt worrè. Au zu dè ČSD sin nõch èm Èrschtè Wältchrièg G 10 cho. Si sin dört als Reiè 534.1 gfüürt worrè un bis i d 1960er Johr im Ysatz gschtandè. Nõch èm Zweitè Wältchrièg sin zwar menig ex G 10 i dè Tschechoslowakei stòò blibbè, abber si hèn nu in Uusnaamefäll vorübbergehend neui Betrièbsnummerè 535.15 erhaaltè, well disellè scho nõch è baar Johr d Tschechoslowakei widder volõ hèn. Dè übberwigende Deil isch zu dè SŽD cho.
Voblyb
Nõch èm Zweitè Wältchrièg sin insgsamt 165 Stugg vo dè Baureiè 57.10-35 uff öschterrychischem Staatsgebièt voblibbè. Vo sellènè hèn immerhy no 96 Stugg unter Erhaaltig vo dè Ordnungsnummerè d ÖBB Reiè 657 bildet. D ÖBB hèt d Reiè 657 bis 1968 komplètt uusgmuschterèt. D 657.2770, eini vo dè Österrychischè Geellschaft für Ysèbaagschicht z Rumäniè erworbeni Maschinnè, isch betrièbsfähig erhaaltè blibbè un wörd für Sonderfaartè ygsetzt.
Uran
Uran isch äs schwach radioaktivs, chemischäs Elemänt us äm Periodäsystem mit äm Symbol U und dä Ordnigszahl 92. Uran isch s schwärschtä Elemänt wo i dr Natur vorchunt.
Natürlichs Uran bestaht zu 99,27 % us äm 238U-Isotop, zu 0,711 % us äm 235U-Isotop und zu 0,0055 % us äm 234U-Isotop. Für d Atomindustrie isch vor allem s 235U-Isotop interessant, wills s einzigä natürlich vorkommändä, spaltbarä Material isch. Bis zu närä Tämperatur vo 667,7 °C liht Uran i der alfa-Modifikation vor, vo da a bis zu närä Temperatur vo 774,8 °C i dr beta-Modifiktion und vo da a i dr gamma-Modifikation.
Gschicht
Zum erschtä mal isch Uran vom berlinär Chemiker und Apiteger Martin Heinrich Klaproth im Jahr 1789 us Pächbländi isoliärt wordä. Am 24. Septämber 1789 hät er sini Entdeckig vor dr Preussischä Akademie vo dä Wüssäschaftä bekannt gä und s nach äm Planet Uranus Uranit gnännt. Dr Uranus isch damals dr erdfärnschti Planet gsi wo mär kännt hät und er isch ersch 8 Jahr frühnär entdeckt wordä, Uran s damals schwärschtä bekanntä Elemänt. Scho 1790 hät mär's dänn in Uranium umtauft. Was dr Martin Heinrich Klaproth isoliärt gha hät isch aber keis reins Uran gsi, sonderns s Uranoxid. S reinä Metall isch im Jahr 1841 vom Franzos Eugène Peligot durd redukzion vo Uran(IV)chlorid s erscht mal hergstellt wordä.
Nach sinärä Entdeckig isch s Uran reltiv unbedütänd gsi, mär häts nur zur färbig vo Glas und Keramik verwändät. Ersch mit dr Entdeckig vo dr Chärnspaltig dur dä Otto Hahn und dr Fritz Strassmann im Jahr 1938 isch äs für d Industrie relewant wordä und mär häts i grossä Mängä als "Chärnbrännstoff" für Atomchraftwärch und für Atomwaffä sowiä zur Herstellig vo Plutonium abbaut.
Entstehig
Uran entstoht wie alli chemische Elemente, wo schwerer wie Iise sin, bi ere Supernova, also dr Explosion vume Stern us dr endotherme Fusion vu Iisecherne. Debi gelangt des Element wiider ins interstellar Medium, wo es no bi dr Bildig vu nöie Sunnesysteme au in planetare Körper Igang findet.
Vorkommä
Uran chunt i dr Natur nöd elemäntar vor, sondern nur chemisch bundä, meischt als Uranoxid. S wichtigschtä Uranerz isch dänn au d Pächbländi, wo chemisch gseh Uranoxid (UO2) isch. Anderi bedütändi Uranmineraliä sind zum Bispil Coffinit (USiO4), Autonit (Ca(UO2)2(PO4)2 · 10-12 H2O) und Thorit ((Th,U)SiO4). Gsammthaft sind über hundert Uranmieraliä bekannt.
Im Bodä isch Uran fascht überal als Spuräelemänt mit ärä durchschnittlichä Konzentration vo 4 mg/kg enthaltä. Au im Meerwasser sind durchschnittlich öppä 3,3 µg/l Uran enthaltä.
Eigäschaftä
Uran isch äs silbrig-wyss glänzends, relativ weichs Schwärmetall. A dr Luft laufts langsam gälblich a, wills vom Luftsuurstoff oxidiärt wird. Als Pulver isch äs pyrophor, das heisst äs entzündt sich sälber. Es reagiert bi Ruumtämperatur mit Halogen und Halogenwasserstoffsüränä und dä meischtä anorganischä Sürä. Uran(IV)-Salz sind grüändlich.
Uranverbindigä sind für dä Mänsch giftig und lösä Lungen-, Leber- und Nieräschädä us. Usserdem sinds, wills radioaktiv sind, chräbserregänd.
Gwünnig
Uran wird überwigend us Uranerz gwunä. Däbi wirds Erz, meist Pächbländi, mit Schwäfelsüri ufgschlossä, wobi Uranyldisulfato- bzw. Uranyltrisulfato-Jonä ( [ UO2(SO4)2 ] 2+ bzw. [ UO2(SO4)3 ] 4+) entstönd. Us därä Lösig wird mit Ammoniak Polyuranat ((NH4)2U2O7) usgfällt, was mer ufgrund vo sinärä gälä Farb au als "Yellow Cake" kännt. Dä gäli Chuächä wird in Salpetersüri glöst, us äm Nitrat bi 300 °C Uran(VI)oxid gwunä und das mit Wasserstoff bi 700 °C zu Uran(IV)oxid reduziärt. Us däm Oxid macht mer mit Fluorwasserstoff bi 550 °C Uran(IV)fluorid und das chan mär dänn mit Calcium oder Magnesium bi 700 °C zu elementarem Uran reduziärä.
Wänn mär als Chärnbrännstoff reins 235U brucht, laat mer s Uran(IV)fluorid mit Fluor reagiärä la, wobi Uran(VI)fluorid entstaht. Das Uran(VI)fluorid sublimiert bi 57 °C und vo dämm gasförmigä Uran(VI)fluorid chann mär mit hilf vo phyikalischä Methodä wiä Diffusions- und Zentrifugä-Verfahrä s gwünschtä Isotop abtrännä.
Verwändig
Än grossä Teil vom gwunnänä Uran wird als Chärnbrännstoff i Atomchraftwärk verwändät. Usserdem wird s au zum Bau vo Atombombä, Chärnsprängsätz und Zündsätz für Wasserstoffbombä verwändät. Us äm Isotop 238U wird i Chärnreaktorä Plutonium gwunnä.
Frühnär hät mär zum Bau vo Militärflugzüg hüffig ä Uran-Legiärig verwändät, will diä sehr härt sind. Abgrichäräts Uran wird zum Bau vo Munition mit hochär Durchschlagschraft verwändät. Au i dr Atomtechnik wird hüffig mit Uran gschaft, dänn ufgrund vo sinärä hochä Dichti chann märs guät zum abschirmä vo Strahlig verwändä.
Au i dr Chemie wird Uran mängmal verwändät, so chann mär mit Uranylacetat zum Bispil Natrium nachwisä.
Stegen (Begriffsklärung)
Stegen isch dr Namme vu mehrere Ortschafte un Ortsdeiler.
Pierrot (Begriffsklärung)
Pierrot cha si
Lindre-Basse
Lindre-Basse (ditsch 1915-18 Niederlinder, 1940-44 Niederlinden) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Lindre-Basse lijt ìm Saulnois eschtlich vun Metz àm Linderweiher (Étang de Lindre) uf re Heche zwìsche 205 un 248 m ìwer em Meeresspiejel. Dr Bànn ìsch Deil vum Regionàle Nàtürpàrk Lothringe.
Gschìcht
Dr Linderweiher ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1263 àls Linter. S Dorf Lindre-Basse ìsch àm And vum 15. Johrhundert entstànde. S hàt bìs 1297 züe dr Grofschàft Zweibricke ghert un ìsch dànn àn s Herzogtum Lothringe ìwergànge.
Verwàltung
vun Lindre-Basse ìsch. Lindre-Basse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Lindre-Basse ghert zem Lorrain.
Johannes Tzimiskes
Dr Johannes I. Tzimiskes (* woorschinlig 924 z Konstantinopel; † 10. Januar 976 z Konstantinopel) isch vo 969 bis 976 dr byzantinisch Kaiser gsi. Er isch gstorbe won er vom ene Fäldzuug gege d Araber häimchoo isch, woorschinlig am Typhus. Si Biinaame „Tzimiskes“ chunnt vom armenische Wort „tschemschkik“, was „roote Stiifel“ bedütet.
Lääbe
Dr Johannes isch an d Macht cho, won er am 11. Dezämber 969 dr Kaiser Nikephoros umbrocht het, wenn au offiziell d Chroone de minderjöörige Söön vom Romanos II. ghöört het. Im Früelig vo 971 het er en erfolgiiche Chrieg gege d Bulgare aagfange. 974/75 het er im Oste gege d Araber Chrieg gfüert und Damaskus, Emesa und Baalbek erooberet, denn Däil vo Palestina, aber nid Jerusalem. Dr Johannes isch gstorbe, won er vo Sürie uf Konstantinopel zruggcho isch.
Pierrot
Dr Pierrot isch e männligi Bühnefigur, wo dr Pantomim Jean-Gaspard Deburau z Baris sit 1816 under anderem us em Pedrolino vo dr Commedia dell’arte und em Gilles vom Bariser Johrmärttheater entwigglet het.
Gschicht
Figure, wo män e Pierrot gsait het, git s im französische Theater scho sit dr zweite Helfti vom 16. Johrhundert. Si si, ähnlig wie dr Brighella, Rivale vom Arlecchino, em spötere Harlekin. Dr Molière git in siiner Komödie Dom Juan ou le Festin de pierre (1665) ere ländlige Näbefigur dr Name Pierrot. In dr Opéra comique Le Tableau parlant (1769) vom André-Ernest-Modeste Grétry chunnt e Pierrot as Diener vor. Dr elteri Pierrot as Intrigant und Spiilverderber het s au no im 19. Johrhundert ge (so öbbe in dr Wiener Pantomime Der siegende Amor, 1814). Si herrischi, mänggisch unsympathischi Site gseht mä no im Wisse Clown im Zirkus.
Im Deburau siini Vorstellige im Théâtre des Funambules uf em Boulevard du Temple z Baris, und vor allem ihr Bild in dr Literatur vo dere Periode, hai si Figur wältberüehmt und zum modärne Inbegriff vom Pierrot gmacht. Im Deburau si Pierrot isch nüme bösartig gsi, sondern ehnder bemitleidenswärt und überuus sympathisch und het sich für Liebhaberrolle geignet. Er isch bewusst naiv und melancholisch, wiss gschminkt und het wissi, wiiti Chleider aa. Er het nit gredet, wil s Theater kei Lizänz für Sprächstück gha het.
Im Marcel Carné siim Film Kinder des Olymp (1945) spiilt dr Jean-Louis Barrault dr Deburau (im Film: „Baptiste Debureau“) und si Pierrot. Dr Deburau het si Figur an si Sohn Charles vererbt. Berüehmt worde isch d Foti, wo dr Nadar 1854 ufgnoh het, wo dr Charles Deburau mit eme Fotiapparat zeigt.
Johannes Tzimiskes
Kwelle
Die wichdigsti Kwelle über si Regierigszit si d Historie vom Leon Diakonos.
Elisabethenbrunnen (Basel)
Dr Elisabethebrunne isch e Brunne, wo am Stroossenegge vo dr Elisabethestrooss und em Klosterbärg in dr Stadt Baasel stoot. D Figur vo dr Elisabeth vo Thüringe isch vom Heinrich Rudolf Meili (1827-1882) noch ere Vorlaag vom Hans Holbäi em Eltere gmacht worde. Dr Brunne isch sit 1862 in Betriib. Öbbe hundert Meter äwägg stoot d Elisabethekiirche, wo vo 1857 bis 1864, also öbbe zur gliiche Zit, baut worde isch. Dr Brunne zelt as e Baasler Kulturguet.
Beschriibig
Dr Elisabethe-Brunne het zwäi Becki und dr Brunnestogg het drei Däil. D Statue us Stäi zäigt die häiligi Elisabeth, wo vo 1207 bis 1231 gläbt het. mit ere Kanne Wasser und eme Laib Brot in dr Hand. Under dr Elisabeth stoot e Basilisk, won e Baasler Wabbeschild hebt. Uf dr gliiche Hööchi wisawii het s zwäi Schwään us Bronse wo s Wasser us iire Schnääbel fliesst. Dr underi Droog bechunnt si Wasser über zwäi Usgüss in dr Form vo Delfin.
Ben Jonson
Dr Ben Jonson, eigentlig Benjamin Jonson (* 11. Juni 1572 z London; † 6. August 1637 z London), isch en änglische Bühniautor und Dichder gsi.
Ramon Pichot i Gironès
Dr Ramón Pichot i Gironès (* 1871 z Barcelona, † 1. Merz 1925 z Bariis) isch e katalonische Mooler gsi. Er het zur Colla del Safrà-Grubbe ghöört zämme mit em Isidre Nonell, em Joaquim Mir, Ricard Canals, Juli Vallmitjana und em Adrià Gual. Er isch no jung gsi won er uf Frankriich gangen isch. Dört het er 1901 s bekannte Künstlermodäll Germaine Pichot ghürootet. Zämme häi si e Restorant gfüert in dr Nööchi vom Bateau Lavoir, wo La maison rose ghäisse het.
Dr Pichot isch e Fründ vom Salvador Dalí, Pablo Picasso und vom Santiago Rusiñol gsi. Noch em Erste Wältchrieg het er Bariis verloo, isch aber immer wider uf Bsuech choo. Bi äim vo dene Bsüech isch er blötzlig gstorbe, was dr Picasso eso erschütteret het, ass er d Figuur vom Pichot ins Bild vo de Drei Dänzere ufgnoo het, won er zu deere Zit dra gmoolt het.
Dr Stil vom Pichot isch aafänglig vo de Impressioniste beiiflusst gsi, spööter het er zur symbolische Modärne ghöört.
Im Pichot si Schwöster, d María Gay, isch e wichdigi Operesängere gsi.
Gschwend
Gschwẽnd (amtlich Gschwend) ischt a Gmoed em Oschtalbkroes en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Gschwẽnd leit zwische Welzemer Wald ond Frickehofer Heche em Naturpark Schwäbisch-Fränkischer Wald an dr „Gschwender“ Rot, eme lenke Nebefluss vo dr Lein. D Nochbergmoede vo Gschwẽnd send Fichtenberg, Gaildorf, Sulzbach-Laufen, Eschach, Ruppertshofen, Spraitbach, Alfdorf, Welzheim, Kaisersbach ond Murrhardt.
Vo dr Gmarkong send 37,1 % Landwirtschaftsfleche, 54,4 % Wald, 7,9 % Sidlongsfleche ond 0,6 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Gschwẽnd gheret d Gmoedsdoel Altersberg, Frickenhofen ond Gschwend.
Gschicht
Gschwẽnd ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1374, Frickenhofen 1293, Mittelbronn 1322, Gschwend 1374 ond Schlechtbach 1395.
Verwaldong
Gschwẽnd ghert zua koenere Verwaldongsgmoeschaft.
Dr Schuldes vo Gschwẽnd ischt dr Christoph Hald.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Gschwẽnd ghert zom Schwäbisch.
Grosser Leuchtkäfer
Der Gross Lüüchtchäfer, wo i der Mundart au Grosses Lüüchtwürmli oder Hanniswürmli heisst, isch en Insekteart vo de Chäfer. Sin wüsseschaftlech latynisch Name isch Lampyris noctiluca, und das bedütet uf Düütsch «Lüüchtchäfer, wo i der Nacht lüchtet».
Es isch eini vo de Arte i der Familie vo de Lüüchtchäfer, de Lampyridae. Dene ihre Name chunt vom griechischen und latynische Wort lampas, wo «Fackle» und «Lüüchter» bedütet und wo au s düütsche Wort «Lampe» gää het.
I der Schwiiz het der Verein Pro Natura der Gross Lüüchtchäfer as Dier vom Joor 2019 usgwählt, zum über di aktuelle Gfoore für d Insekte z rede.
Beschrybig
Bi dene Chäfer, wo z Öiropa und z Asie läbe, sind d Männli bis öppe zää Milimeter gross und d Wybli bis zwänzg Millimeter. Si händ e bruuni Farb. D Männli glychen em Chlyne Lüüchtchäfer. Nume sii chönd flüüge, d Wybli nit. Dene ihri Form gseht fasch so uus wie s Dier im Stadium vo der Laarve. Die Dier flüüge und lüüchten im Summer und im Herbscht. Als Laarve läbe si uf em Bode.
Electronic Numerical Integrator and Computer
Dr Electronic Numerical Integrator and Computer (abkürzt ENIAC) isch dr erst rein elektronischi, digitali Universalrechner (Computer) gsi. Im Uftrag vo dr US-Armee isch er vo 1942 aa vom J. Presper Eckert und vom John W. Mauchly an dr University of Pennsylvania entwigglet und am 14. Februar 1946 dr Öffentlichkeit vorgstellt worde. Die amerikanischi Armee het mit em ballistischi Tabälle usgrächnet. Er isch am 2. Oktober 1955 abgstellt worde.
Ähnlig wie bim Atanasoff-Berry-Computer (1938–1942) und bim britische Colossus (1943), eme kryptographische Spezialrächner, het me bim ENIAC Röhre iigsetzt zum Zahle daarstelle und elektrischi Puls zum d Daate z üerdrääge. Das het e dütlig höcheri Rächeleistig zur Folg gha, as si dr Z3 (1941) het chönne erreiche, wo vom Konrad Zuse 1941 konzipiert worden isch. Dr Z3 het zwar e modärneri Architektur gha, isch aber no uf elektromechanische Relais basiert gsi. Wie dr ASCC (baut zwüsche 1939 und 1944 und spöter as „Mark I“ bekannt) het dr ENIAC s Dezimalsystem brucht, zum Zahle daarstelle.
Digitalcomputer
Hüte funktioniere die meiste Digitalcomputer uf ere elektronische Basis. Aber au anderi Grundlage si möglig, zum Bispil mechanischi, pneumatischi und optischi.
Dr Begriff wird hüfig zur Abgränzig vo Analogrechner bruucht, wo Zahle analog (nit-diskret) repräsentiere. E Rächewärt wird drbii as elektrischi Spannig oder Strom repräsentiert und d Verrächnig wird dur geigneti Schaltige vorgno. Dorum si Analogcomputer im allgemeine nit programmierbar.
Alphons Egli
De Alphons Egli (* 8. Oktober 1924 z Luzern; † 5. August 2016 z Luzern), vo Entlibuech und vo Luzern, isch en Schwiizer Politiker (CVP) und Jurist.
Vor sinere Wahl in Bundesrat hät er i sinere eigene Kanzlej gschafft, wo sini Tochter d'Nachfolg aaträtte hät. Er isch am 8. Dezember 1982 in Bundesrat gwählt worde. Am 31. Dezember 1986 isch er zruggträte. Während siinere Amtsziit isch er em Eidgenössische Departement vom Innere vorgstande. Siis wohl wichtigschte Thema isch dr Umweltschutz gsii.
Er isch Bundespräsident gsii im Jahr 1986 und Vizepräsident im Jahr 1985.
Im August 2016 isch er mit 91 Jahr im ene Luzerner Altersheim gstorbe.
Adrienne Braun
D Adrienne Braun (* 18. März 1966 z Wisbada) ischt a deitscha Schurnalischdin ond Schriftstellere.
Aus ihrem Leaba
D Adrienne Braun ischt am 18. März 1966 z Wisbada uff d Welt komma. Noch ihrem Abidur hot se an dr Universidet Stuegert Germanischdik, Litradurwissaschaft ond Kunschtgeschichde studiirt. Vo 1986 bis 1991 hot se als Reschii-Assischdendin am Wirdabergischa Staatstheader z Stuegert ondr andrem mit de Reschisseer Achim Freier ond Robert Wilson zammagschafft. 1994 hot se bei der Stuegerter Zeidong a Volondariat gmacht. Seit em Johr 1996 schafft se als freie Autorin, Moderatorin, Kunscht- ond Theaderkritikere bei vorschiidene Zeidonga ond Zeitschrifda, so zom Beispiil bei dr Stuegerter Zeidong, ART, Süddeutsche Zeitung , Die Deutsche Bühne etc.). D Kolumna, wo se seit 2003 fir d Stuegerter Zeitung schreibt, send 2011 beim Klöpfer & Meyer Verlag z Diibenga als Buech rauskomma.
Lothringen
Lothringe (lothringisch: Louréne, französisch: Lorraine, hoochdüttsch Lothringen) isch e Landschaft un e frienerigi Region ìm Oschte (un Nordoschte) vun Frànkrich, de Region uff de Weschtsite vun de Vogese – de weschtlich Noochber vum Elsass. ’S b’steht üss véer Départements, ’m Moseldepartement (frz. Moselle – ém Ditschlànd oft àls „Lothringen“ vrstànde), de Meurte-et-Moselle, de Meuse (Maas), un ’m Vogesedepartement (Vosges), wù insgsamt 2.337 Gmeinde ùmfasse. De Regionsprefektür bis 2015 war Metz. Üss’r ’m Elsass hot's de aldi Regione Champagne-Ardenne un Freigrafschaft (Franche-Comté) beriehrt (– zsàmme 3). ’S war de einzigi frànzeesch Adminischtrativregion, wu met drei europäisch Noochberlend’r Grenze g'het het: Ditschlànd (Bundesländer Saarland ùn Rhiiland-Pfalz), Luxeburi un Belgie. ’S war newwe’m Elsass de zweit ditschsproochigi Region (Saar-Rhinfränkisch un Moselfränkisch) vun Frànkrich, àww’r numme ém eschtlich un ém nördlich Drittel vun de Moselle (àn de Grenz zue Ditschlànd un Luxeburi).
Üss denne Grend het de Region öi e stàrks europäisch Image un e wichtigi Rolle f’r Frànkrich én de Domäne. Lothringe lìt au mìtte ìn de Blaue Banane (ere Konurbation, wùù Europa vù Lancashire z Ängland bìs ìn di idaliänischi Toscana durchzieht). Sinni günschtigi Laag isch nìt ìmmer ussgnùtzt worre, wie de François Reitel feststellt: „Es schiint, wie wenn Frankriich nùmme ei ùffigs Fänschter zù de düttschsproochige Länder hät: s Elsass.“
D’Region isch under anderem ùs de alte Hèrzoogdǜmer Lothringe ùn Bar, em Dräibisdùùm Metz, Toul ùn Verdun, de Grafschafte Vaudément ùn Créhange, de Fürschtedǜmer Salm ùn Commercy ùm em sǜǜdlige Deil vùm Hèrzoogdùùm Lùxeburg (Region Thionville) entstande. D'Graafschaft Sarrewerden isch 1790 zùm Département Bas-Rhin chùù, wiil sinni Bevölcherig hauptsächlig ùs Brotestante bstande isch (Alsace Bossue). Lothringe hät sii Name vùm gliichnamige Hèrzoogdùùm. Urspringli kummt’r vum historisch Lotharinge od’r Lotharingie (dt. Lotharingen, frz. Lotharingie), nooch’m Enkel vum Kàrl ’m Grosse (Charlemagne), Lothar (frz. Lothaire), wu met sini Briad’r ’s Rich dreigeteilt het.
Geografi
Lothringe hät e Flächi vù 23.547 Quadratkilometer. D’Départements hän alli e Flächi ùm 6.000 Quadratkilometer. Lothringe b’steht greeschteteils üss e (buckligi) Hochebeni, ’m Plateau lorrain, wu vun v’rschideni Fless zrschnitte wurd: de Meuse/Maas, de Mosel
De höchst Punkt vù de Region isch de Bärg Hohneck (1.356 m) én de Vogese, de diefst lìt am Flùss Saulx (115 m).
Geologi
Lothringe bstoht ùs mehrere geologische Gebilde:
Ìm Norde vù Lothringe findet mer Ise- ùn Chohlemìne. Vù Sarralbe bìs ùf Lunéville chùnnt zùdèm Salz voor.
Chlima
Lothringe wiist e ozeanischs Chlima mìt kontinentalem Iiflùss ùf. D’Johreszitte sìn chlaar z underscheide, under em Iiflùss vù de Wind cha’s abber voorchùù, dass vù einem Daag ùf de ander e nìderschlaagsriichi Zitt (ozeanischi Brägig) odder e starche Temperaturunderschìd (kontinentali Brägig) ùfdrättet.
Doo e Vergliich vùm Chlima z Nancy mìt sällem z Brest (Bretagne) ùn Nizza (Alpes-Maritimes):
D’Vogese sìn füüchter wie di rästligi Region ùn wise e Nìderschlaagsmängi vù 1.780 mm broo Johr (Gérardmer) ùf. Wäge dèm lìt doo ìm Winder viilmool hooche Schnee; allerdings chùnnt's regelmäßig voor, dass au de Räst vù de Region vù-n-ere dìcke Schneedecki züedeckt isch.
Gschicht
Di èrschte Sììdligsspùre chömme ùs em 5. Johrhundert v. e. Chr. S Gebiet vùm hǜttige Lothringe isch sällemools nò nìt dicht bsìdelt gsìì, vier gallischi Stämm hän d'Bevölcherig daargstellt. Wùù d’Römer Gallie iignùù ghaa hän, isch Lothringe an d'Brovinz Gallia Belgica aagschlosse. Zù de Zitt vùm Frìde zwüsche Gallier ùn Römer sìn di wichtigste Städt Metz (Divodurum Mediomatricum), Verdun (Verodunum) ùn Toul (Tullum) gsìì. Nooch em Iifall vù de Hùnne hän d’Franke d’Region ìn Bsìtz gnùù ùn e Chönigriich mìt de Hauptstadt Metz gründet. Säll Chönigriich isch churz spöter Austrasie worre.
Lothringe ìn sinne hǜttige Gränze isch ùs em Chönigriich Lotharine bildet worre. Säll hät ab 855 ìm Lothar II. ghöört, sinni beide Brieder hän d’Chönigriich Idalie ùn Provence griegt hän. 880 isch Lothringe ans Ostfränkisch Riich aagschlosse worre, wùù spöter s Heilig Römisch Riich vù düttscher Nation worre-n-isch.
Au Frankriich hät e Iiflùss ùf Lothringe ghaa. Wiil di linguisdischi Gränze zwüsche Düttsch ùn Französisch durchs Hèrzoogdùùm verloffe isch, isch de westlig Deil französischsproochig gsìì. Ìn de nöchste Johrhundert hät Frankriich ununderbroche versüecht, vù Lothringe Bsìtz z ergriffe, aagfange bim Dräibisdùùm, wùù de Henri II. 1552 iignùù hät. Offiziäll isch Frankriich s Dräibisdùùm bim Westfälische Frìde (1648) züegsproche worre, wùù de Drissigjöhrig Chrieg beändet hät. De Ludwig XIV. hät Lothringe vù nöiem bsetzt, es isch abber under em Hèrzog Leopold wìdder unabhängig worre. Èr hät zùr Demonstration vù sinnem Sììg z Lunéville s Château-résistence baut.
1738 hät de abgsetzt polnisch Chönig Stanislas Leszczyński Lothringe züegsproche griegt, wiil er d'Dochter vùm Ludwig XV. ghürote ghaa hät. Nooch sinnem Dood ìm Johr 1766 isch Lothringe an Frankriich gfalle.