cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
M13 (Bär)
Kritik am Abschuss
De Entschaid för de Abschuss vom M13 isch u. a. vom WWF kritisiert worde. De Abschuss seg unnötig, de Entschaid z früe gfällt worde. Im Gegesatz zum JJ3, wo tatsächlich en Problembär gsii seg, heg de M13 witgehend es natürlichs Verhalte zeiget. De Philip Gehri, Sprächer vom WWF hät erchlärt:
Präparat vom M13
D Überräst vom M13 sind zerscht is Bündner Naturmuseum z Chur cho. S Präparat vom Bär wörd sit em Juni 2016 im «Museo Poschiavino» usgschtellt.
Sennwald
Sennwaald isch e politischi Gmaind im Kanton Sanggalle i de Schwiz.
Geografii
D Gmaind Sennwaald bestoot us de Dörfer Sennwaald, Frümse, Salez, Haag und Sax. Nochbergmeinde sind Buchs, Gams, Wildhuus-Alt Sankt Johann, Rüte und Altstetta. D Gmeind gränzt zuedäm öber de Rhii au as Förschtetum Liechtestai.
Basler Tramlinien
S Baasler Dramnetz isch vo 1895 aa vo dr Baasler Stroosse-Baane (B. St. B.), dr Vorgängergsellschaft vo de Baasler Verkeers-Betriib (BVB) baut worde. E baar vo de Vorortslinie si vo Brivatbaangsellschafte wie dr Birseckbahn AG (BEB), dr Birsigthalbahn AG (BTB), dr Trambahn Basel-AeschAG (TBA) und dr Basellandschaftliche Ueberlandbahn (BUeB) baut worde.
Hüte wird s Baasler Dramnetz vo de Baasler Verkeersbetriib (BVB) und dr Baaselland Dransbort (BLT) bedient. D Drämli vo de bäide Gsellschafte häi verschidnigi Farbe. Die vo dr BVB si grüen und die vo dr BLT gääl/root.
D Linien und iire Betriib
S aktuelle Dramlinienetz vo Baasel bestoot us 13 Linie. Vo dene wärde nüün vo dr BVB und vier vo dr BLT bedient: D Zaal vo de Stazione in Klammere bezien sich uf verkürzti Liniefüerige. D Aagoobe zur Faarzit bezien sich jewiils uf dr lengst Streckeverlauf von ere Linie. D Faarziten für d Faartrichdig und d Gegerichdig si drennt aagee.
Gäufelden
Gaifelde (dt. Gäufelden) ischt a Gmoed em Landkreis Beblenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 70,2 % Landwirtschaftsfleche, 9,1 % Wald, 20,1 % Sidlongsfleche ond 0,6 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Gaifelde gheret d Ortsdoel Nebringen, Öschelbronn ond Tailfingen
Gschicht
D Gmoed Gaifelde ischt am 1. Juli 1971 entstande durch dr Zammeschluss vo dr Gmoede Nebringen, Öschelbronn ond Tailfingen.
Verwaltong
Gaifelde hot sich mit dr Gmoede Bõõdorf, Iadenge ond Metzenge zom Gmoeverwaltongsverband „Obers Gai“ mit Sitz en Gaifelde zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Johannes Buchter.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Gaifelde ghert zom Schwäbisch.
Donauwörth
Donawerd (amtlich Donauwörth) ischt a Stadt em Landkroes Donau-Rias en Bayern.
Geografi
Donawerd leit an dr Mendonga vo Kessel ond Wörnitz en d Donau.
Vo dr Gmarkong send 47,7% Landwirtschaftsfleche, 28,1 % Wald, 18,5 % Sidlongsfleche ond 5,6 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Donawerd gheret dr Hauptort Donauwörth, d Pfarrderfer Auchsesheim, Berg, Parkstadt, Riedlingen, Schäfstall, Wörnitzstein ond Zirgesheim ond Kirchderfer Nordheim ond Zusum.
Gschicht
Em Johr 1193 hot Donawerd vom Koeser Heinrich VI. s Stadtreacht kriagt.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 7,4 % gleäge.
Büst
Bìscht (frz. Bust, dt. Büst) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Donauwörth
Religion
75,7 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 17,6 % evangelisch.
Büst
Gschìcht
Bìscht ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 14. Jh.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Donauwörth
Verwaltong
Dr Oberbirgermoeschter vo Donawerd ischt dr Armin Neudert.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Büst
Verwàltung
vun Bìscht ìsch. Bìscht ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothringisch Dialekt vun Bìscht ghert zem Rhinfrankisch.
Donauwörth
Dialekt
Dr Dialekt vo Donawerd ghert zom Schwäbisch.
Hermann Blattner
De Hermann Blattner (* 22. Juli 1866 z Schinznach-Dorf; † 20. April 1910 z Brugg) isch en Gërmanischt, Apiteegger, Schurnalischt, Schriftsteler und zletschtamänd Redakter am Schwyzerischen Idiotikon gsy. Am liebschten aber wëër er en Afrika-Aabetüürer woorde.
Hërkumpft, Uusbildig, Militëërdienscht
Uufgwachse isch de Blattner as zwäite Soo und jüngschts Chind vom Apiteegger Friedrich Blattner und synere Frau, geboorene Hediger, z Schinznach, wo doozmaal nanig de Zuesatz «Dorf» ghaa hät. D Familien isch dänn 1880 i s Stettli Brugg züglet, wo de Vatter en Apiteek übernaa hät. Deet isch er na anderthalb Jaar i d Bezirksschuel ggange und nachane, a der Ooschtere 1882, uf Aarau i s Gimnaasium, wo-n-er de Lieblingsschüeler vom Adolf Frey gsy isch.
E Gleertenatuur isch de Blattner aber nöd gsy. Zwaar hett er chönen en guete Leerer gëë: Zrugg us Läipzig, hät er z Brugg es Zytli lang Natuurwüsseschaft und Italiänisch underrichtet, und er häts mit vil pëdagoogischem Gschick und vil Empaty verstande, di Junge richtig z nëë. Aber das isch nu en Episoode gsy. As e Chraftnatuur hät er öppis anders gsuecht. Im Militëër hät er di ganz Lauffbaan vom Soldaat über de Korporaal, de Lüütnant, der Oberlüütnant bis zum Hauptme durezoge; ja er hät au scho der eerscht Täil vo de Gäneraalstaabsschuel hinder si ghaa, wo-n-er plötzli uufghört hät – spööter hät en dëë Abbruch schuurig groue.
Der Afrikatraum
Syn Läbesplaan isch gsy, in Koloniaaldienscht z gaa. Scho as Studänt hät er das voorgspuuret und mit em tüütschen Aabetüürer und Afrikaforscher Gerhard Rohlfs und em tüütschen Aabetüürer und osmaanisch-ägiptische Guvernöör «Emin Pascha», em Eduard Schnitzer, Kontakt uufgnaa. Zum nööcher am Schuss sy, isch er ändi 1880er-Jaar uf Spanie gräist, uf Aschtuurie, wo syn Schwaager e Dinamitfabrik gläitet hät. De Blattner hät im Schwick nöd nu Spanisch, sunder au Aschtuurisch gleert. Über syni Wanderigen und Erläbnis z Nordspanie hät er im Feuilleton vo de Zürizytig gschribe. Dänn äntli isch d Antwoort vom Rohlfs und vom Emin Pascha choo: Ja, si findid d Idee vom Blattner guet, chönid aber nüüt tiräkt für in tue. Er sell doch Kontakt uufnëë mit em tüütsche Koloniaalamt z Berlyn. Das hät de Blattner dän au taa, und wäret er wider uf en Antwoort gwaartet hät, hät er iez au na Kaschtylien abgräist und sich prompt e Malaaria ygfange. De Tüüffschlaag aber isch gsy, das em Berlyn umegschribe hät, es gäb z Tüütschland gnueg Offizier, wo uf Afrika welid, me bruuchi ekän Ussländer. De Muet und s Gält, sys Ziil iez halt uf ander Wääg aazgaa, hät er nüme ghaa, und am Bode zerstöört isch er uf Brugg häichoo.
As Apiteegger und Schurnalischt
I de Schwyz händ en d Familien und guet Fründ wider uufpäppelet. 1891 hett er chöne a de Brugger Bezirksschuel Leerer wëërde, aber churz drufaben isch im Jäner 1892 syn eltere Brüeder Otto gstoorbe. De jünger Brüeder hät si etschlosse, dëm syne Chind z luege, und isch as Leerling i d Apiteegg vo sym Vatter yträtte. Nach eme Sumer as Ghülff z Morges hät er dänn 1894 bis 1896 z Züri es Zwäitstuudium i Farmazy absolwiert und Voorläsigen über Pflanzekund, Chemy und Arzneimittelleer bsuecht. Nach em bistandene Staatsäxaame hät de Blattner im Oktoober 1896 s vätterlich Gschäft übernaa. Im glyche Jaar hät er au ghüraate, nämli d Pfarerstochter Ida Belart.
I de Wöörterbuechredakzioon
1904 isch de Blattner as Naachfolger vom Felix Balsiger, wo nu churz am Wöörterbuech gschaffet ghaa hät, i d Redaktzioon vom Schwyzerischen Idiotikon gwelt woorde. Syni Aarbet hät er aafangs 1905 uufgnaa. Es sind em aber nu föif Jaar vergune gsy – im Früelig 1910 isch de Blattner an ere Lungenentzündig im Alter vo nöd emaal 44 Jaar gstoorbe. – Syn Naachfolger am Idiotikon isch de Wilhälm Wiget woorde.
Grafenau (Württemberg)
Grafenao (dt. Grafenau) ischt a Gmoed em Landkreis Beblenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Hermann Blattner
S Aargauertüütsch im spöötere 19. Jarhundert
Syni Tokteraarbet isch näbet em Leerauer Wöörterbuech vom Jakob Hunziker bis wyt i di zwäit Helfti vom zwänzgischte Jarhundert ine der äinzig Bytraag zun Aargauer Tialäkt gsy. Wil si aber na us de Früezyt vo de Dialäktology stammt, hät si nanig die Gnauigkäit vo dënen Aarbete, wo spööter under der Uufsicht vom Albert Baachme gschribe woorde sind, und en zwäite Jost Winteler isch er halt nöd gsy. Der eerscht Täil, dëë über d Ytäilig von Aargauer Mundaarte, isch echli «al fresco», er stelt für jedi Regioon e paar Daate zäme und macht daadruus Tialäktrüüm. Im zwäite Täil, wo s um d Äinzelluut gaat, mërkt me der Yfluss vo de Läipzigerschuel.
Grafenau (Württemberg)
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 50,7 % Landwirtschaftsfleche, 27,7 % Wald, 20,1 % Sidlongsfleche ond 1,5 % sonschticher Fleche.
Hermann Blattner
Syni Schriftstelerei
De Blattner hät au gschriftsteleret. Sys Festspiel zum Aargauischen Kantonalschützenfest in Brugg 1902 hät mer im röömische Theaater vo Vindonissa gspilt. S Tialäktdraama De neu Herr Pfarer isch z Brugg by-n-ere Fäschtlichkäit vom Turnveräin uufgfüert woorde. Und a de Nowäle Aus der hintern Gasse hett allwääg au de Gopfrid Chäller Fröid ghaa. Er hät au tichtet; under em Psöidonym Heinrich Ragor isch s äint oder s ander i de Zytschrift Deutsche Dichtung truckt woorde. Viles hät er aber au für siich bhaltet.
Grafenau (Württemberg)
Gmoedsgliderong
Zue Grafenao gheret d Ortsdoel Dätzingen ond Döffingen.
Hermann Blattner
De Mäntsch
De Chäsli (Kaeslin), wo syt de Schuelzyt en guete Fründ vom Blattner gsy isch, schrybt i de Brugger Nöijaarsbletter, de Blattner seg vole Läbesfröid und Tämperemänt gsy. Er heg chöne der Augeblick gnüüsse, hegs gëërn luschtig ghaa und seg gaar ekän Büechermäntsch, Pedant oder Streber gsy. Plötzli heg er aber chönen is Grüble graate und melanchoolisch wëërde. Er heg vil Yfüüligsvermöge und en lydeschaftliche Grächtigkäitssinn ghaa. Scho uf syni Kameraade am Gimi heg er en bsunderen Ydruck gmachet, wel en Fraagen umtaa händ, wo für en Achtzäjëërige nöd sälbschtverständli gsy sind. Syni Lieblingstichter segid de Zürcher Heinrich Leuthold und de Bëërner Ludwig Ferdinand Schmid, de Dranmor, gsy – der äint, cha me säge, isch i de Fuessstapfe vom Hölderlin gwandlet, der ander en Kultuurpessimischt gsy. Syn letschte Scheff, der Albert Baachme, hät im Jaarespricht 1910 vom Idiotikon gschribe, de Blattner seg en Maa vo graadem, offenem Wäse gsy, zueverlëëssig, früntli und gfelig.
De Blattner isch au en überzüügte Verbindiker gsy. Scho a de Kantonsschuel hät er by de Gimnasiaalverbindig mitgmachet und isch au dëren ire Bresidänt gsy. As Studänt isch er wider enere Verbindig byträtte und au deet ganz en aktyvs und bigäischterets Mitgliid gsy. Gfochte hät er mit alem Ëërnst, und na as Althërr isch er a synere Verbindig ghanget. Di äinzig Foti, wo s von em im mittleren Alter git, zäiget en mit Stürmer (ere Studäntechappe mit flachem Täler) und Band.
Grafenau (Württemberg)
Gschicht
D Gmoed Grafenao ischt am 1. September 1972 entstande durch dr Zammeschluss vo dr Gmoede Döffingen ond Dätzingen.
Döffingen ond Dätzingen send boede anne 1075 zom erschte Mol gnennt worde.
Verwaltong
Grafenao hot sich mit dr Gmoed Aidlenge zom Gmoeverwaltongsverband „Aidlinge/Grafenao“ mit Sitz en Aidlenge zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Martin Thüringer.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Grafenao ghert zom Schwäbisch.
Esther Fischer-Homberger
D Esther Fischer-Homberger (* 15. Mai 1940 z Affoltere, Kanton Züri; † 21. Merz 2019) isch e Schwyzer Medizinhischtorikeri gsii. Ihri Publikationne sin international rezipiert wore. .
Lääbe un Wirke
D Fischer-Homberger isch z Zolike un z Basel uf d Schuel gange. No dr Matura het si z Nöieburg un z Züri Medizin studiert. Anne 1968 het si mit dr psychiatryhistorische Promotion Das zirkuläre Irresein abgschlosse. Vu 1968 bis 1973 isch si Assischtänti am medizinhistorische Inschtitut vu dr Universitet Züri unter anderem bim Erwin Heinz Ackerknecht gsii. No ihre Habilitation mit ''Die traumatische Neurose. Vom somatischen zum sozialen Leiden'' 1975 an dr Universitet Züri het si vu 1978 bis 1984 am Lehrstuel fir Medizingschicht an dr Universietet Bärn gschafft, derno het si as Psychotherapeuti gschafft. Anne 1993 het si s Diplom as Massage Practitioner vum Esalen Institute, Kalifornie iberchuu. Syter anne 1997 isch si au Therapeuti fir katathym imaginativi Psychotherapy un syter 2005 noch ere Assischtänz am Kriseinterventionszäntrum vu dr Universiteere psychiatrische Dienscht Bärn (KIZ/UPD Bern) derzue au Fachärzti fir Psychiatry un Psychotherapy.
D Fischer-Homberger isch vu 1965 bis 1988 mit em Kaspar Fischer (1938–2000) ghyrote gsii. Ihri Chinder sin dr Suhn Paul Ulrich (* 1971) un d Zwillinge Agnes Rahel Fischer un dr Ernst Ezechiel Fischer (* 1973) gsii. Syter anne 1984 het si mit dr Marie-Luise Könneker zäme mit däre ihrem Suhn Till Ewert Könneker (* 1980) im e gmainsame Huushalt z Bärn gläbt.
Thal bei Drulingen
Dààl (frz. Thal-Drulingen, dt. Thal bei Drulingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Dààl ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1387.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Dààl ìsch. Dààl ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothringisch Dialekt vun Dààl ghert zem Rhinfrankisch.
Neuenburger Affäre
D Neueburger Affäre isch e wirtschaftspolitischi Usenandersetzig im Johr 1806 gsi zwüsche dr Schwiizerische Eidgenosseschaft und em napoleonische Frankriich im Vorfäld vo dr Kontinentalsperri.
Frankriich het d Kontinentalsperri im Novämber 1806 in Chraft gsetzt. Mit dr Sperri hätt dr Handel mit britische Ware uf em europäische Kontinänt, wo vo Frankriich beherrscht worden isch, underbunde wärde und das mit Verbot und enorme Schutzzöll. Scho 1803 isch aber dr Dransport vo britische Handelsgüeter und d Iirichdig vo Warelager in dr Nöchi vo dr französische Gränze verbote worde. Das het dr Schwiizer Industrii grosse Schade zuegfüegt, wil si dr grösst Deil vo dr Bauele, wo si verarbeitet het, denn wider exportiert het, und nume e chliine Deil in dr Schwiiz sälber verchauft worden isch. Au d Schwiizer Grosshändler, wo international dätig gsi si, si bedroffe gsi. D Folg isch gsi, ass vili Gschäft im halblegale und illegale Beriich abgwigglet worde si, was in dr Schwiiz allerdings schon e langi Dradition gha het und wo s Basler Undernähme vo de Frères Merian bsundrigs stark din verwigglet gsi isch. Die französische Behörde hai vo däm Schliichhandel gwüsst, und im April 1805 het wäge däm dr Kaiser Napoleon e Basler Delegation und bsundrigs dr Bürgermeister Andreas Merian, wo allerdings mit de Frères Merian nit diräkt verwandt gsi isch, mit Vorwürf überhüft.
D Neueburger Affäre isch die bedütendsti wirtschaftspolitischi Usenandersetzig zwüsche dr Schwiiz und em napoleonische Frankriich gsi. Si isch druf zruggange, ass Frankriich im Februar 1806 die preussischi Exklave Neueburg erworbe het. Churz vor em Aschluss hai Schwiizer Chauflüt e grosses Lager mit Textilie und Kolonialware (Bauele, Zucker, Kaffi, Pfäffer, Kako und Gwürz) z Neueburg iigrichdet, zum die Ware spöter zollfrei in Frankriich z verchaufe. Wo das de französische Behörde bekannt worden isch, hai si s Lager konfisziert; und dr Napoleon het e scharfi diplomatischi Note an d Schwiiz gschiggt, won er din d Verhaftig und Bestrofig vo de bedeiligte Chauflüt verlangt und drzue mit em Iimarsch vo französische Druppen zur Kontrolle vom britisch-schwiizerische Wareverchehr droht het. Under em französische Druck het d Dagsatzig im Juli 1806 - also vier Mönet vor dr eigetlige Kontinentalsperri - en Import- und Exportverbot für britischi Manufakturware verfüegt, mehreri Handelslüt, drunder au d Frères Merian, si inhaftiert worde, und s Neueburger Lager isch zur einte Helfti mit hoche Strofzöll z Frankriich verchauft und zur andere Helfti zugunste vo dr französische Armee versteigeret worde.
D Uswirkige vo dr Neueburger Affäre si ambivalänt gsi. Nominell isch d Schwiiz zwar unabhängig gsi, isch aber jetzt fest ins französische Wirtschaftssystem integriert worde; d Textilindustrii het nit gnueg Rohstoff und Absatzmärkt gha; in gwüsse Landesdeil hai Arbetslosigkeit und Hungersnot gherrscht. Mittelfristig aber het dr Wirtschaftschrieg gege Grossbritannie und d Schädigung vom internationale Handel zur Entfaltig von ere eigene schwiizerische Textilindustrii gfüehrt; das isch vor allem in dr Ostschwiiz bassiert, wo me vorhär Bauellestöff gege die britischi Konkurränz het müesse produziere und wo me jetzt vo dr Kontinentalsperri profitiert het. Wo d Textilproduzänte vom Druck vo dr britische Konkurränz befreit gsi si, isch me rasch vom Verlagswäse zur Produktion in neu gründete Fabrike übergange, und die mechanischi Spinnerei isch zur Grundlag vo dr modärne Industrii worde.
Literatur
Basel 2004, S. 153–160 ISBN 3-85616-212-7.
Schönwald im Schwarzwald
Schenwald (dt. Schönwald im Schwarzwald) isch e Gmond im Schwarzwald-Baar-Kreis z Bade-Wirtteberg. D Gmond hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Schenwald isch e staatlich anerkennte Kurort un liit in eme Hochtal im mittlere Schwarzwald. Dr Bann bstoht us 37,4 % Landwirtschaftsflechi, 56,2 % Wald, 5,8 % Sidligsflechi un 0,5 % sunschtiger Flechi.
Nochbergmonde sin Schone im Norde, Triberg im Oschte, Furtwange im Side un Simeschwald im Weschte.
Gmondsgliderig
Zue Schenwald ghere s gliichnamig Dorf, d Zinke Baslertal, Bi der Escheck (Neui Welt), Farnberg, Fuchsbach, Guete, Helltal, Moseberg, Mihleberg, Ob der Kirch, Oberort, Prise, Schenbächli, Schwarzebach un Wiisebach, d Heef Farnbauer, Holzhof, Tiefenbach (Ober), Tiefenbach (Unter) un Wittenbach (Haldenmathis) un d Hiiser Uf’m Biel, Brand, Bux, Ecke (Eckhefli), Im Loch, Korallenhiisli, Kieferhiisli, Leibereck, Prisehiisli, Sägloch, Schaibe, Schwarzemoos, Stereberg, Strasswald, Viertel, Vogte un Wunderli.
Gschicht
Schenwald ischt zum erschte Mol gnennt worre im 12. Jh.
Verwaltung
Schenwald hät sich mit dr Stadt Triberg un dr Gmond Schone zum Gmondverwaltungsverband „Raumschaft Triberg“ mit Sitz z Triberg zämmegschlosse.
Vegt un Burgermoaschter:
Dialekt
Dr Dialekt vo Schenwald ghert zum Bodeseealemannisch.
Jean Baptiste Girard
Dr Jean Baptiste Girard, si Name as Franziskaner isch Père Grégoire gsi, (* 17. Dezämber 1765 z Friburg im Üechtland; † 6. Merz 1850 z Friburg), isch e Schwiizer Pedagog gsi.
Er het z Luzärn und z Würzburg Theologii studiert. As Pfarrer und Agstellte vo dr Helvetische Regierig het er vil für s Schuelwäse gleistet. Vo 1804 bis 1824 isch er Diräkter vo de Primarschuel z Friburg gsi. 1824 isch er as Geistlige noch Bärn grüeft worde, spöter isch er Profässer für Philosophii am Lyzeum vo Luzärn gsi. 1834 isch er in s Chloster z Friburg zrugg.
Dr Girard isch ganz vom Pestalozzi siine Ideä über d Erziehig überzügt gsi, sit er 1810 im amtligen Ufdrag vo dr Dagsatzig d Astalt z Yverdon mit andere bsuecht und über si brichtet het.
1850 het d Friburger Regierig bim Bärner Bildhauer Joseph Simon Volmar für e Girard e Dänkmol bstellt. Es isch zäh Johr spöter iigweiht und denn no mit Relief vom Raphael Christen ergänzt worde.
Denise Biellmann
Karriere
Mit acht Johr het d Denise Biellmann z Belgien ihre erschte internationale Wettkampf gwunne, mit elf Johr isch si Schwyzer Junioremaischteri wore. Mit 14 Johr isch si bi ihre erschte Europamaischterschaft in dr Kür uf dr zweet Blatz chuu. Vu 1979 bis 1981 isch d Biellmann Schwyzer Maischteri wore. Ihri erscht international Medallie het si mit Bronze bi dr Europamaischterschaft 1979 z Zagreb hinter dr Anett Pötzsch un dr Dagmar Lurz gwunne. Bi dr Olympische Spiil 1980 z Lake Placid isch si, drotz ass si d Kür gwunne het, Vierti wore. Anne 1981 isch ihre erfolgrychscht Johr wore. Zerscht isch si z Innsbruck Europamaischteri wore un derno z Hartford Wältmaischteri vo dr Elaine Zayak un dr Claudia Kristofics-Binder.
D Biellmann isch di erscht Frau gsii, wu ne dreifache Lutz het chenne gumpe. No ihre isch d „Biellmann-Pirouette“ gnännt. 1979 un 1981 isch d Biellmann Schwyzer Sportleri vum Johr gsii. Noch em WM-Titel 1981 isch si vu dr Amateur zue dr Profi gwächslet, syterhär het si dert elfmol dr Profi-Wältmaischtertitel gwunne.
Anne 1981 het si näb em Thomas Gottschalk un em Mike Krüger in dr Filmkumedi Piratensender Powerplay mitgspiilt. Im Spotjohr 2006 un im Winter 2007/2008 isch d Biellmann in dr ProSieben-Serie „Stars auf Eis“ ufdrätte. In dr Show am 17. Jänner 2008 isch si schwär gheit un het si ne Achlse uusgchuglet.
E Hufe Tattoo verschenere dr Lyyb vu dr Denise Biellmann. Si sait sälber iber si, si sei tattoosichtig.
Nikolaus Tschenk
Uusbildig un Beruef
Dr Tschenk isch z Rödermark uf d Volksschuel gange. Är het d Schuel un d Uusbildig abbrochen un isch as Uusstyger uf Indie gange. In eme chilchlige Sozial- un Drogeprojäkt het er drei Johr lang z Afganischtan, z Indien un z Nepal gschafft. No syrer Ruggchehr uf Dytschland het er z Stuegert uf em zweete Bildigswäg s Abitur noogholt un het an dr Universitet Stuegert Gschicht, Bolitik un Volkswirtschaft studiert. Derno het er as Schurnalischt un Redakteer gschafft, bis er anne 2005 Oberstapflelehrer an ere Waldorfschuel woren isch.
Bolitischi Laufbahn
Anne 1985 isch dr Tschenk Mitgliid vu dr Griene wore. Vu 1986 bsi 1988 isch er Bezirksbyrot z Merenga gsii. Vu 1987 bsi 1988 isch er Mitgliid im Chraisvorstand vu dr Griene z Stuegert gsii un syt 1998 isch er Sprächer vum Mehrenger Ortsverain vu Bindnis 90/Di Griene. Wu dr Werner Wölfle z Stuegert zum Burgermaischter gwehlt woren isch, isch dr Tschenk 2011 fir ihn as Abgordnete vum Wahlchrais Stuegert II in dr Landdag vu Bade-Wirttebärg noogruggt. Anne 2015 isch bekannt wore, ass dr Tschenk fir d Landdagswahl 2016 dr Wahlchrais em Griene-Minischter Winfried Hermann iberlosst.
Im Landdag isch er Mitgliid im Uusschuss fir Finanzen un Wirtschaft, im Uusschuss fir Verchehr un Infrastruktur un im Petitionsuusschuss. Derzue ischer stellverdrättend Mitgliid im Uusschuss fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht, im Uusschuss fir Umwält, Klima un Energywirtschaft, im Uusschuss fir Arbet un Sozialornig, Familie, Frauen un Seniore un im Uusschuss fir Europa un Internationals.
Privats
Dr Nikolaus Tschenk isch ghyrote mit dr Christine Dietenmaier. Us ere erscht Eh het er zwoo Dechtere.
Brech (Morbihan)
Brech (bretonisch Brec'h) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
Kornhaus (Freiburg im Breisgau)
S Kornhaus stoht am Nordweschteck vum Minschterblatz z Friburg. Im Gebei het si hit e Café un Gschäft.
Brech (Morbihan)
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Brech lyt am Fluss Loc'h, 19 km vu Vannes un 28 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 0 m un 66 m iber Normalnull. Nochbergmaine sin Auray, Crach, Landaul, Locoal-Mendon, Ploemel, Plumergat, Pluneret un Pluvigner.
Gschicht
Brech isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1260 as Brec (1387: Brech, 1636: Brech ou Bray).
Kornhaus (Freiburg im Breisgau)
Gschicht
Fir de Riichsdag anne 1498, wu vum remisch-ditsche Kinig un spetere Kaiser Maximilian I. iiberuefe wore isch, het s greßeri Riim fir d Sitzunge un s Gfolg vum Kinig brucht. Wege dem isch s Kornhuus als Danz- un Fäschtsaal nei baut wore. Wel awer s Gebei schins nit fertig gsi isch, hän d Sitzunge dann in de Grichtslaub hinter em Alte Rothuus stattgfunde. S Kornhuus isch uf em ehmolige Zumfthuus vu de Kromer zum Falkeschtai un de zwai Gebei denewe als Huus, wu frei stoht, baut wore. Nodem s fertig gsi isch, isch s Kornhuus dann vu de Burgerschaft un de Zimft brucht wore. Au de Kornmärt isch do abghalte wore, wu bis dert in eme Schopf uf em Mischterblatz stattgfunde gha het. S Kornhuus het im Volksmund aafangs zur neie Hell ghaiße. Im Kornhuus isch ab 1547 langi Zitt au e Metzig gsii gsii un au de gmainsam Verkaufsruum vu de Metzger vu de Stadt, was deno in dere Zitt au zum Name großi Metzig gfiert het. Am 16. Augschte 1757 het vu do uus de Fribiurgger Wiwerkrieg si Lauf gnumme.
Brech (Morbihan)
Verwaltig
vu Brech isch. Brech ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Brech ghert zum Bretonisch.
Kornhaus (Freiburg im Breisgau)
Gschicht
In de Zitt vu 1770 bis 1824 isch do s Theater un Kumediehuus gsi, ab em Johr 1789 isch s au im Brandkataschter als Comödien- und Kornhaus gfiert wore. Wu ab em Johr 1823 di ehmolig Auguschtiner-Eremite-Kilche als Stadttheater bruchrt wore isch, het s fir d Lagerig vum Korn fir de Kornhandel dient. Des het dann au zue sim hitige Name gfiert. Anne 1884 isch s umbaut wore, di owere Stockwerk sin uf Aaregung vu de Burger un Verain wider zue me Fäschtsaal mit ere Kapazität vu 550 Litt wore, de Zuegang isch iwer zwai Granitstäge uf baide Sitte vum Hauptiigang gsi. Bi de Bumbenaagriff im November 1944 isch s bis uf Grundmuure gschlisse wore. Im Johr 1970 isch s in de historische Form widerufbaut wore, de Inneruum isch dobi de neie Aaforderung aabasst wore. D Sanierung noch eme Dachstuelbrand anne 2000 het di usser Form im historische Stil wider hergstellt.
1951
uf d Wält chuu
Datum nit bekannt:
Lam (Arabischer Buchstabe)
Lām ( لام ) isch de 23. Buechstabe vom arabische Alphabet und het de Zaalewert 30. Entwicklet het sich da Zaiche usem phönizische Lamed und isch verwandt mite latinische L, em griechische Lambda und em hebräische Lamed.
Luutwert und Umschrift
S Lam isch e Sunebuechstabe, da haisst de Artikel al- werd assimiliert: al-layla »d Nacht«.
Ligature
Wenn noch em Lam e Alif stoot, verbindet sich die baide Buechstabe zu de Ligatur Lam-Alif (لا).
Choice B. Randell
Dr Choice Boswell Randell (* 1. Janner 1857 bii Spring Place, Murray County, Georgia; † 19. Oktoower 1945 z’ Sherman, Texas) ìsch a àmerikànischer Jurischt un Politiker vu dr Demokràtischa Pàrtäi gsìì. Vu 1901 bis 1913 hàt’r dr Bundesschtààt Texas ìm Represantàntahüss vu da Verainigta Schtààta vertratta.
sii Laawa un Kàrriar
Dr Choice Boswell Randell ìsch ànna 1857 bii Spring Place ìm Murray County ìm Nordwäschta vum Bundesschtààt Georgia-n-uff d’ Walt kumma, àls Suhn vum James L. un vu dr Louisa Amantha Randell geborena Gartrell. Ar ìsch ìn siinera Haimet ìn äffentliga un ìn priwààta Schüala gànga, un hàt schpeeter àn dr Làndwìrtschàftliga Hoochschüal vum Nordgeorgia gschtudiart. Dia Schtudia hàt’r ànna 1878 unterbroocha, fìr wahrend ainem Joohr Racht schtudiara. Ìm gliicha Joohr ìsch’r àls Rachtsànwàlt züaglooh worra. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht z’ Denison ìm Texas gschàfft. Ìm Janner 1879 hàt’r uff Denison gwàndelt, wu-n-’r sii aigana Ànwàltsbüroo grìnda hàt. Z’ Denison ìsch’r Hàuiptmànn ìn dr lokàla Milizia worra, un schpeeter Owerscht ìm viarta Regimant vu dr texanischa Schtààtsmilizia. Gliichzittlig hàt’r àls Mìtglìed vu dr Demokràtischa Pàrtäi siina politischa Kàrriar ààgfànga. Ar ìsch ànna 1881 àls Schtàdtànwàlt vu Denison gwählt worra. Züadam ìsch’r vu 1882 bis 1888 Bezirksschtààtsànwàlt vum Grayson County gsìì.
Bii da Kongrasswàhla vu 1900 hàt ma dr Randell ìm fìmfta Wàhlbezirk vum Texas ìns àmerikànischa Represantàntahüss gwählt, wu-n-’r àb’m 4. März 1901 àls Noohfolger vum Joseph Weldon Bailey gsassa-n-ìsch. Ar ìsch fìmfa Mool wìdergwählt worra un ìsch àlso bis àm 3. März 1913 ìm Kongrass blìewa. Nohdam àss ma d’ texanischa Wàhlbezirka umgschtällt hàt, hàt’r àb 1903 àls Noohfolger vum Morris Sheppard dr viarta Bezirk ìm Represantàntahüss vertratta. Zamma mìt’m Sheppard hàt’r a Gsätzäntwurf iigfiahrt, fìr àss d’ Bundesregiarung a Untersüachung màcha làsst, fìr dr Roota Fluss zwìscha Fulton (Arkansas) un Denison schìfffàhrbàr màcha. Züadam hàt’r mehrera Gsätzer befìrwortet, fìr àss d’ Regiarung äffentliga Gebäi ìn texanischa Schtädt bàuia làsst. A hàt àui a Gsätz gschrìewa, fìr d’ Beschtachung vu da Kongrassàbgoordneter bekampfa. Àls Represantànt hàt dr Randell d’ Fràuijawàhlracht nìt unterschtìtzt: ar hàt ìn dr Fràuijarachtlera Ermina Thompson Folsom a Briaf gschrìewa, wu-n-’r sìch geega d’ Wàhlracht vu da àfroàmerikànischa Fràuija iigschtällt hàt. Dia Mainung ìsch ìn dara Zitt verbraitet gsìì ìn da Süüdschtààta. Ìm Joohr 1912 hàt dr Randell àn dr Wähl fìrs Represantàntahüss nìt mìtgmocht. Schtàttdässa hàt’r demokràtischer Kàndidàt wälla sìì fìr d’ Senàtwàhl, àwwer ìsch nìt vu siinera Pàrtäi nominiart worra.
Noh-n-em And vu siinera Àmtszitt ìm Represantàntahüss ìsch dr Randell üss dr Politik z’rucktratta. Ìn da folgenda Joohra hàt’r witter àls Ànwàlt gschàfft, desmol z’ Sherman ìm Texas.
Dr Choice Randell ìsch àm 19. Oktoower ìn’ma Krànkahüss z’ Sherman gschtoorwa, ìm Àlter vun 88 Joohra. Beardigt worra-n-ìsch’r uff’m West Hills-Frìedhoof vu Sherman. Ar ìsch dr Nöövö gsìì vum Lucius Jeremiah Gartrell, wo Kongrassàbgoordneter fìrs Georgia gsìì-n-ìsch. Ar ìsch Presbyteriàner un Fräimüürer gsìì, so wia Mìtglìed vu da Orgànisàzioona Knights of Pythias, Odd Fellows, Woodmen of the World un Improved Order of Red Men. Àm 29. Oktoower 1879 hàt’r z’ Natchez ìm Mississippi d’ Anna Marschalk ghiiroota ghàà. Mìt ìhr hàt’r a Suhn ghàà, wo Andrew ghaissa hàt.
Hermann Rau
Dr Hermann Rau (* 12. Merz 1927 z Eislenga, † 11. Merz 2014 z Heilbronn) ischt a vordinschvoller deitscher Kirchamusiker (Kantor, Organischt, Pädagog) ond zeitweis au Musikkridiger gwäa.
Kendheit, Jugend, Ausbildong
Dr Hermann Rau kommt am 12. Merz 1927 z Eislenga an dr Fils uff d Welt. Scho vôr seim sechsda Lebensjôhr kriagt’r Klaviirondrricht ond schbätr au noh Geigaondrricht. Als 16-jähriger Kerle wuud’r als Flakhelfer zom Zwoida Weltkriag eizoga. Knapp zwoi Jôhr druff däff’r wiidr hoim, wo-nr d Gelegaheit ergreift, a bond zammagwirflda Abidursklass zo bsuacha ond dui 1946 mit-em Exama abzoschliaßa. Hendrher studiirt’r an dr Stuegerter Musikhochschuel Kirchamusik mit de Schwerponkt Orgel, Chorleidong ond Tonsatz. Seine Lehrer send dr Hans-Arnold Metzger, d Viktoria Renz, dr Karl Gerok, dr Hans Grischkat, dr Johann Nepomuk David ond dr Karl Marx. 1950 schliaßt’r sei Studiom mit-ma hervorragenda Ergebnis ab. Weil’r abr et glei a Stell als Kirchamusiker kriagt, packt’r noh viir Semeschtr Klaviirschbiil ond viir Semeschtr Orkeschtr-Dirigiira druff-nuff.
An dr Geislenger Stadtkirch
Sei erschda Stell als neaba-beruaflicher Kirchamusiker kriagt dr Hermann Rau 1950 an dr evangelischa Stadtkirch z Geislenga ond ischt froh driber, dass’r endlich des en d Praxis omsetza kôô, was’r glernt hôt. 1952 wuud sei Stell zo-ra volla uffgwerdet. Zuasätzlich vrsiht’r au noh s Amt als Bezirkskantor. En dera 13-jähriga Zeit en Geislenga grindet dr Rau da Geislinger Singkreis, an Chor, wo au en dr Lage ischt, grauße ond schwiirige Chorwerk uffzofihra wia da Elias vom Felix Mendelssohn Bartholdy ond d Carmina Burana vom Carl Orff. Mit deane Werk gôht’r au uff Turnee, zom Beischbiil ens Zwiifalder Minschdr. Außerdem fihrt dr Rau en der Geislenger Stadtkirch em Rahma vo-ma Zyklus älle Orglwerk vom Johann Sebastian Bach auf. Em Sengkreis lernt’r au a Frau kenna, wo-nr schbätr amôl heiradet ond wo-nr drei Kendr mit-ra kriagt.
An dr Kilianskirch z Heilbronn
Au en Heilbronn kôô dr Hermann Rau seine grauße Fähichkeida als Musikpädagog beweisa: 1965 grindet’r da Bachchor an der Kilianskirche ond fihrt als Konzertreihe d Stunde der Kirchenmusik ond d Heilbronner Kirchenmusiktage ei. Mit seine Ensembles fihrt’r an Haufa Werk auf, wo zom erschda Môl ibrhaupt z Heilbronn live gheert werra kennet, zom Beischbiil vom Franz Liszt, vom Georges Bizet, vom Gabriel Fauré und vom Arthur Honegger. Konzertreisa fihret-en durch ganz Eiropa ond durch d Vreinigde Staada vo Amerika. Beim Wirdabergischa Kammerorkeschtr Heilbronn wuud’r lang als Cembalischt ondr dr Leidong vom Jörg Faerber hoch gschätzt. Em Mai 1985 schliaßlich ernennt dr Verband Evangelischer Kirchenmusiker Deutschlands da Hermann Rau zo seim Präsidenda. Des Amt iabt’r fascht elf Jôhr lang aus, bis’r en Ruhestand gôht. Abr au dôô lôôt-em sei graußa Liabe zor Musik koi Ruah. Er sorgt drfiir, dass dr alde Bôhhof vom Heilbronner Stadtdoil Sontheim grendlich renoviirt ond hendrher zor Musikstation Sontheim omgwidmet wuud. Bis ens Jôhr 2005 isch-ems vrgennt, deet fir ôôschbruchsvolle Kammerkonzert zo sorga, wo weit ibr Heilbronn naus Beachdong fendet.
Friedrich (Begriffsklärung)
Friedrich stoht fir:
Ederheim
Ädern (amtlich Ederheim) ischt a Gmoed em Landkroes Donau-Rias en Bayern.
Geografi
Ädern leit am Rand vom Nearler Rias en dr Blanongsregion Augschburg.
Vo dr Gmarkong send 36,1% Landwirtschaftsfleche, 54,2 % Wald, 9,1 % Sidlongsfleche ond 0,6 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Ädern gheret d Pfarrderfer Ederheim ond Hürnheim, s Kirchdorf Christgarten, s Dorf Thalmühle, dr Weiler Anhausen, d Gheft Betzenmühle, Hoppelmühle, Pulvermühle ond Reismühle ond d Ruine Niederhaus.
Gschicht
Ädern ischt zom erschte Mol gnennt worda em 8.Jh.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,1 % gleäge.
Verwaltong
Ädern hot mit dr Gmoede Alera, Amerdinge, Deina, Foara, Alde, Degga, Reimling ond Wecha a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
D Birgermoeschtere vo Ädern ischt d Caroline Zehnpfennig.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Canobbio
Canobbio (lombardisch Canöbi) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Vezia im Bezirk Lugano.
Geografi
Canobbio lyt uf ere Aahechi nerdlig vu Lugano. Zue dr Gmai ghere d Fraktione Corba, Ganna, Maglio un Cartiera. Nochbergmaine sin Capriasca, Comano, Lugaggia, Lugano un Porza.
Gschicht
Canobbio isch zum erschte Mol gnännt wore anne 712 as Canobli. S Dorf Conago, wu no anne 1335 gnännt woren sich, isch in dr Gmai Canobbio ufgange. Chilchlig het Canobbio urspringli zu dr Pfarrei Lugano ghert, isch derno anne 1472 zue dr Bfarrei Comano chuu un isch syter 1643 e aigeständigi Bfarrei.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Canobbio isch dr Roberto Lurati.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Canobbio ghert zum Comasco-Lecchese.
Böuwärch
Chilche S. Siro, s erscht Mol gnännt anne 863, dr hitig Böu stammt us em 17. Jh.
Hildrizhausen
Hildrizhause (dt. Hildrizhausen) ischt a Gmoed em Landkreis Beblenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 35,1 % Landwirtschaftsfleche, 52,5 % Wald, 12,1 % Sidlongsfleche ond 0,3 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Hildrizhause gheret kone weitere Ortsdoel.
Verwaltong
Hildrizhause hot sich mit dr Stadt Holzgerlenge ond dr Gmoed Aldorf zom Gmoeverwaltongsverband „Holzgerlenge“ mit Sitz en Holzgerlenge zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Matthias Schöck.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Mim (Arabischer Buchstabe)
Mīm ( ميم ) isch de 24. Buechstabe vom arabische Alphabet und het de Zaalewert 40. S phönizische Mem isch sin Vorgänger und s isch verwandt mit em latinische M, em griechische My und em hebräische Mem.
Luutwert und Umschrift
S Mim isch e Moobuechstabe, da haisst de Artikel al- werd nöd assimiliert: al-māʾ »s Wasser«
Weltgesundheitsorganisation
D Wältgsundhäitsorganisazioon (ENS World Health Organization, WHO) isch e Sonderorganisazion vo de Veräinte Natione mit Sitz z Gämf. Si isch am 7. April 1948 gründet worde und het 194 Mitgliidsstaate. Si isch d Koordinazionsbehörde vo de Veräinte Nazione für s internazionale öffentlige Gsundhäitswääse.
Mission
Noch dr Verfassig vo dr Wältgsundhäitsorganisazioon isch s Ziil vo dr Organisazion alle Mensche s beste Gsundhäitsniwoo z gee, wo mööglig isch. Iiri Hauptufgoob isch gege Chrankhäite z kämpfe, mit em bsundere Schwerpunkt uf Infekzionschrankhäite, und die allgemäini Gsundhäit under de Mensche uf dr ganze Wält z fördere.
Für iiri Erfolg sit iirer Gründig het d WHO 2009 dr Brinzässin-vo-Asturie-Briis in dr Kategorii Internazionali Zämmenaarbet überchoo.
Diemeringen
Dììmerìnge (frz. Diemeringen, dt. Diemeringen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Dììmerìnge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1275.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Dììmerìnge ìsch. Dììmerìnge ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothringisch Dialekt vun Dììmerìnge ghert zem Rhinfrankisch.
Königreich Preußen
S Königriich Preuße (dütsch: Königreich Preußen) isch vo 1871 bis zum Ändi vo de Monarchii 1918 en teilsouveräne Bundesstaat vom Dütsche Kaiserriich ksi.
Nun (Arabischer Buchstabe)
Nūn ( نون ) isch de 25. Buechstabe vom arabische Alphabet und het de Zaalewert 50. Er isch de Fortsetzer vom phönizische Nun und isch verwandt mit em latinische N, em griechische Ny und em hebräische Nun.
Luutwert und Umschrift
S Nun bizaichnet de dentali Nasal (IPA: //) und entsprecht em Alemannische "n" im Wort "Nuss". I de DMG-Umschrift werd s mit "n" transkribiert.
S Nun isch e Sunebuechstabe, da haisst de Artikel al- werd assimiliert: an-nār »s Füür«.
Königreich Preußen
Gründig vom Königriich
Rang, Reputation und Prestige vo em Fürst sind i de Ziit vom Absolutismus wichtigi politischi Faktore ksi. Em prunkliebende Kurfürst Friedrich III. vo Brandeburg isch d Tatsach, dass s Herzogtum Preusse sit 1660 völlig unabhängig ksi isch, gläge cho Das hät ihm ermöglicht, sis Reich zu em Königriich z erhebe. Mit de Zuestimmig vom römisch-dütsche Kaiser Leopold I. hät er sich als Friedrich I. am 18. Januar 1701 in Königsberg eigenhändig zum König in Preuße krönt. D igschränkti Titulatur (in Preuße) isch nötig ksi, will d Bezeichnig als "König vo Preuße" als Herrschaftsaspruch uf s gsamte preußische Gebiet verstande worde wär. Da s Ermland und Westpreuße damals aber no polnisch ksi sind, hätti das Konflikt mit em mächtige Nachbar herufbeschwore.
Sit 1701 hät sich i wite Teil vo de preußische Gsellschaft d Landesbezeichnig "Königriich Preuße" für alli vom Huus Hohenzollere regierte Gebiet – ob innerhalb oder usserhalb vo de Riichsgränze – duregsetzt.
Friedrich Wilhelm I. – De Soldatekönig
De Sohn vom Friedrich I., Friedrich Wilhelm I. (1713–1740) isch weniger prunkliebend und sparsamer als sin Vorgänger ksi. De "Soldatekönig" gilt als de eigentlichi Schöpfer vom preußische Beamtetum und vom Königlich Preußische Heer, das er zu einere vo de schlagkräftigste Armee in ganz Europa usbaut hät. Zudem hät er über 20.000 Salzburger, protestantischi Glaubensflüchtling, im dünn besiedelte Ostpreuße und witere Landesteil agsidlet. Vo Schwede hät er 1720 Pommere bis zur Peene übercho.
Ufstieg underem Friedrich II. em Grosse
Am 31. Mai 1740 hät em Friedrich Wilhelm I. sin Sohn Friedrich II. ("Friedrich de Grossi") de Thron bestige. Als Kronprinz isch er vo de Philosophie und de schöne Künste ksi ksi. No i sim erste Regierigsjaht hät er die preußischi Armee in Schlesie imarschiere la, auf das d Hohenzollere umstritteni Asprüch erhobe händ. I de drü Schlesische Chrieg (1740–1763) isch es ihm glunge, d Eroberige gäge Österriich z behaupte, im letzte, em Sibejährige Chrieg (1756–1763), sogar gäge e Koalition us Österriich, Frankriich und s Russische Riich. Demit isch d preußischi Monarchii zu de feufte Grossmacht in Europa ufgstige. Das isch aber au de Beginn vom preußisch-österriichische Dualismus ksi.
I de letzte 23 Jahr vo sinere Herrschaft bis zu sim Tod 1786 hät de Friedrich II. d Landwirtschaft, Bildig und d witeri Besiedelig vo brandenburgisch-preußische Gebiet gförderet. Als Teil vo sinere Reforme hät er d Folter abgschaft, d allgemeini Schulpflicht igführt, und die volli Religionsfreiheit innerhalb vom Königriich gwährt. Nach sine eigene Wort hät in Preuße "jeder nach seiner Fasson selig werden" chönne.
Gmeinsam mit Österriich und Russland hät de Friedrich d Zerstückelig vo Pole vora tribe. Bi de erste polnische Teilig 1772 sind Westpreuße, s Netzedistrikt und s Fürstbistum Ermland a de Friedrich II. gfalle. Dä hät sich ab dänn König vo Preuße gnännt. 1744 isch auch Ostfriesland preußisch worde.
Die Politik gägenüber em gschwächte Pole isch vom Friedrich II. sim Sohn Friedrich Wilhelm II. (1786–1797) fortgsetzt worde. Bi de zweite und dritte Teilig vo Pole (1793 und 1795) hät sich Preuße witeri polnischi Gebiet bis nach Warschau gsicheret.
Politische Zämmebruch und Reforme
De politischi Zämmebruch vo Preuße hät d Erneuerig vom Staat unumgänglich gmacht. Mit de Stein-Hardenbergsche Reforme unter de Leitig vom Heinrich Friedrich Karl Freiherr vom Stein, em Gerhard von Scharnhorst und em Karl August Fürst von Hardenberg isch d Leibeigeschaft vo de Buure ufghobe worde, s Bildigswäse neu gestaltet sowie d allgemeini Wehrpflicht und d Sälbverwaltig vo de Städt igführt worde.
Nach de Niederlag vom Napoleon i sim Russlandfäldzug vo 1812 hät s wiedererstarchte Preuße s Bündnis mit Frankriich kündigt und hät sich ab 1813 i de sogenannte Freiheitschrieg a de anti-französische Koalition beteiligt. Preußischi Truppen under em Marschall Gebhard Leberecht von Blücher händ i de Schlacht vo Waterloo 1815 entscheidend zum ändgültige Sieg über de Napoleon bitreit.
Das während de Freiheitschrieg de Preuße gäbene Verspräche, em Land e Verfassig z gä, hät de Friedrich Wilhelm III. jedoch nie iglöst. Astatt vo dem hät er zämme Österrich, Grossbritannie und Russland is Läbe grüeft, die uf d Uderdrückig vo allne Demokratiebesträbige uf Kontinentaleuropa abzielt hät.
Uf em Wiener Kongräss 1814/15 hät Preuße fast unverändert sis alte Staatsgebiet zruck erhalte. S Königriich hät de Rest vo Pommere, Westfale, de nördlichi Teil vom Königriich Sachse und d Rheinprovinz übercho. Es hät zwar d Provinz Pose bhalte, hät aber Gebiet vo de zweite und dritte polnische Teilig a Russland verlore. S Königriich Preuße isch sither us zwei grosse, aber räumlich getrännte Länderblöck in Ost- und Westdütschland. Es isch Mitglied vom Dütsche Bund, vo em lose Verband vo dütsche Staate under de Füherig vo Österrich, de vo 1815 bis 1866 existiert hät, worde. 1834 isch s Land Mitglied vom Dütsche Zollverein worde.
Ziitalter vo de Revolutione und Industrialisierig
De Regierigsatritt vom Friedrich Wilhelm IV. (1840–1861) hät zersch d Hoffnige vo de Liberale enttüscht. Doch die anhaltend reaktionäri Politik vom König hät zu de Märzrevolution vo 1848 gführt. De König hät sich zunächscht schinbar de Forderige vo de evolutionäre Kräft beugt. Aber 1849 hät er d Kaiserkrone, die ihm d Frankfurter Nationalversammlig abote hät, abglehnt und sich uf sis Gottegnadetum berüeft. Demit hät er d Einigung vo Dütschland no witer verzögeret. Im Jahr 1850 hät s Königriich Preuße e vom König usgarbeiteti Verfassig erhalte und isch e Konstitutionelli Monarchii worde.
Im Zug vo de Industrialisierig vo Preuße isch e Vielzahl vo Wasserwäg und Kanäl enstande, welchi quer durch Dütschland die preußischi Monarchie im Westen mit em Oste verbunde händ. In de 1860er Jahr isch de Bau vo de Preußische Ostbahn agfange worde, die d Hauptstadt Berlin mit Königsberg a de Ostgränze verbindet hät und bis zum Zweite Wältchrieg zu de Hauptverkehrsachse vo Preuße khört.
Verfassigskonflikt um d Heeresreform
De Wilhelm I., de scho sit 1858 d Regäntschaft für sin nach mehrere Schlagafäll regierigsunfähige Brüeder Friedrich Wilhelm IV. überno hät, hät 1861 de preußischi Thron bestige. Zämme mit sim Chriegsminister Albrecht Graf von Roon hät er e Heeresreform agsträbt, die längeri Dienstzite und e Ufrüstig vo de preußische Armee vorgseh hät. Die liberali Mehrheit vom Preußische Landtag, dem s Budgeträcht zuegstande isch, hät die defür nötige Gälder jedoch nöd welle bewillige. Es isch z em Verfassigskonflikt, i desse Verlauf de König d Abdankig in Erwägig zoge hät. Als letzte Uswäg hät er sich 1862 entschlosse de Otto von Bismarck als Ministerpräsidänt z berüefe. Diese isch en vehemente Befürworter vom königliche Alleiherrschaftsaspruch ksi.
Die dütsche Einigungschrieg
Us de Erkänntnis herus, dass die preußischi Krone nur dänn Rückhalt im Volk gwinne chönnti, wän sie sich a d Spitz vo de dütsche Einigunsbewegig setzte chönnti, hät de Bismarck Preuße i drü Chrieg, die em König Wilhelm I. die dütschi Kaiserkrone ibracht händ:
Im Dütsche Kaiserriich (1871–1918)
Vo 1871 ab a isch s Königriich Preuße ebenso sehr im Dütsche Kaiserriich ufgange, wie s Kaiserriich de preußischi Charakter agno hät. De König vo Preuße isch in Personalunion au Dütsche Kaiser ksi und de preußisch Ministerpräsidänt fast immer zuglich Riichsknazler. De Ministerpräsidänt und Kanzler händ aber nöd immer unbedingt Preuße si, wie s Ernännig vom Chlodwig zu Hohenlohe-Schillingsfürst zeigt.
Zwüsche 1871 und 1887 hät de Bismarck in Preuße de sogenannti Kulturkampf, de de Ifluss vom politische Katholizismus hät sölle zurückdränge. Widerständ vo de katholische Bevölkerigsteil und vom Klerus, bsundrigs im Rheinland und i de ehemals polnische Gebiet, händ aber de Bismarck dezue zwunge, d Ussernandersetzige ergäbnislos z beände. I de mehrheitlich vo Pole bewohnte Landesteil hät de Bismarck bis zu sinere Entalssig 1890 e Germanisierigspolitik betribe.
Im März 1888 isch de König Wilhelm I. gstorbe. Ihm isch sin bereits schwär chranke Sohn Friedrich III., de aber nach enere Regierigsziit von nur 99 Tag verstorbe isch, gfolgt. Im Juni vom „Drükaiserjahr“ hät de Wilhelm II. de Thron bestige. Er hät 1890 de Bismarck entla und hät d Politik vom Land mehrheitlich sälbst bestimmt. Bis zum Ändi vom Erste Wältchrieg (1914–1918) sind die königlich preußisch und d nationali Politik uf s ängste mitenand verbunde ksi.
Am 9. November 1918 isch es in Berlin als Teil vo de Novämberrevolution zu de Uesrüefig vo de Republik in Dütschland cho. De Wilhelm II. hät als König vo Preuße und demit als Dütsche Kaiser abdankt. S starchi separtischtischi Tendänze zeigende Preuße isch 1920 als Freistaat Preuße es Land vo de Weimarer Republik worde.
Vorderasiatische Archäologie
Die Vorderasiatischi Archäologii befasst sich mit de alte Kulture vom Middlere Oschde mit dr Uusnahm vo Ägypte wo sich d Ägyptologii drmit befasst. Im wäsentliche si das d Gebiet vo dr hütige Türkei, em Irak, Syrie, Libanon, Jordanie, Iran und Israel. Randgebiet wie Armenie, Arabie und sogar Nordweschtindie zele mänggisch au drzue. Ihre Ziitruum foht a in dr Neue Schteiziit, em Neolithikum, und isch z Änd mit dr arabische Eroberig. Was elter isch ghört zur Ur- und Früehgschicht.
Die Vorderasiatischi Archäologii schdoht in änger Verbindig zur biblische Archäologii wo d Siidligs- und Kulturgschicht vo dr Region Kanaan-Paleschtina-Israel erforscht und zur Altorientalistik (oder Assyriologii), wo sich meh mit de Schbrooche beschaftiget as mit materielle Sache.