cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sandwich
E Sändwitsch isch en Imbiss, wo us zwäi oder meer dünne Brotschiibe bestoot, wo mä Anke druf striicht und wo s zwüschen e irgend e Belaag het wie chalte Broote, Schingge, Duunfisch, Chees, Schiibe vo Äier, Gurke oder Domate, Chopfsalaat oder e Kombinazioon vo deene. Mänggisch duet mä no Majonees oder Ketschap druf. Für klassischi Sändwitsch brucht mä mäistens Doostbroot ooni Rampf, wo mä aber nit rööstet. Die belegte Schiibe schniidet mä hüfig diagonal in Dreiegg. Sändwitsch isst mä im Allgemäine vo Hand.
Ursprünglig isch s Sändwitsch Däil vo dr änglische Chuchi gsi, hützudaag isch es internazional verbräitet.
Dr Naame
Woorschiinlig het s Sändwitsch si Naame vom John Montagu, em vierte Earl of Sandwich überchoo. Dä britisch Staatsmaa isch aagääblig e liideschaftlige Chartespiiler gsi, wo dr Legände nooch 1762 wäärend eme Cribbage-Spiil käi Zit für s Ässe ghaa häig. Dorum häig er s Ässe zwüsche zwäi Schiibe Broot lo due, und sini Mitspiiler häige aagfange, e „Broot wie Sändwitsch“ z verlange. Noch eme Biograaf vom Montagu häig dä woorschinlig s Sändwitsch erfunde, zum nid sini Arbet am Schribdisch müesse underbräche.
Freiburger Bachchor
Dr Fryburger Bachchoor isch e Oratooriechoor in dr Stadt Fryburg im Brysgau. Sy Repertoire umfasst en Grooßdail vu dr wiichtige oratoorische Literatur vum 18. bis 20. Joorhundert. Derzue singt dr Choor au A-cappella-Wäärch.
Gschiicht
Dr Bachchoor isch m Wintersemschter 1943/44 vum Theodor Egel grindet woore. Dr Egel isch us ere Millemer Chaufmannsfamilie chuu un het z Berlin Musik studiert ghaa. Wun er 1943 noch ere Verwundig us em Chrieg retuur chuu isch in sy Haimet, het er an dr Universiteet Fryburg per Uushang Studänt*ine gsuecht go d Matthäuspassion vum Johann Sebastian Bach as Zaiche vum Friide un Geegegwiicht zum Chrieg uffiere. Am 5. Meerz 1944 het dr nei grindet Choor im Fryburger Minschter s Wäärch ufgfiert. Im Lauf vu dr Joor hän si d Uffierig vu dr Matthäuspassion un dr Johannespassion vum Bach im Minschter as Dradizioon etabliert, wu bis hite fuurtgfiert wird.
Dr Egel het dr Choor 39 Joor lang glaitet, anne 1983 het dr Hans Michael Beuerle d Laitig ibernuu. Noch em Dood vum Hans Michael Beuerle am 15. Jänner 2015 het dr Wolfgang Schäfer fir e Iibergangszyt dr Choor glaitet, im Meerz 2016 isch schließli dr Hannes Reich zum neie chinschtlerische Laiter gweelt woore.
Ra (Arabischer Buchstabe)
Rāʾ oder Ra ( راء ) isch de zeet Buechstabe im arabische Alphabet und het de Zaalewert 200. Er isch entstande usem phönizische Resch und drum verwandt mitem latinische R, em griechische Rho und em hebräische Resch.
Lutwert und Umschrift
S Ra stoot för s "Zunge-R" (IPA: //), wie i paarne alemannische Tielekt au und mue vom "Zäpfli-R" underschide werde, wells sus mitem arabische Luut Ghain verwechslet werde cha, wo äähnli töönt. I d DMG-Umschrift werd s mit "r" transkribiert.
S Ra isch e Sunebuechstabe, da haiss de Artikel al- werd assimiliert: ar-rīḥu »de Wind«.
Downton Abbey
Downton Abbey isch e britischi Kostümdramaserii, wo für e Sänder ITV broduziert wird. D Idee und e groosse Däil vo de Dräibüecher stamme vom Julian Fellowes. 2011 isch d Serii ins Guiness-Buech vo de Rekord choo as „d Färnseeserii, wo vo de Kritiker säll Joor am beste bewärtet worden isch“. Die ersti Staffle isch z Groossbritannie im Herbst 2010 gsändet worde und vom 20. Juli 2011 aa z Dütschland uf em Pay-TV-Sänder Sky Cinema. Am 18. Septämber 2011 het die zwäiti Staffle uf ITV 1 aagfange. Die dritti Staffle wird sit em Septämber 2012 z Groossbritannie gsändet. Die dütschsproochigi Free-TV-Premiere vo dr erste Staffle isch am 6. Juli 2012 im Schwizer SRF 1 gloffe. Z Dütschland isch die ersti Staffle vo dr Serie an de Wienachtsdääg 2012 uf ZDF und ZDFneo zum erste Mol im Free-TV zäigt worde.
Tannhäuser (Dichter)
Dr Tannhüüser (* um 1230; † noch 1265) isch e dütsche Minnesänger und Spruchdichder gsi. Wenn genau er gläbt het, wäiss mä nid, es git aber in sinere Lüürik Hiiwiis, wo mä histoorisch cha datiere, und noch deene het er zwüsche de Joor 1245 und 1265 gläbt.
Si Lääbe
Über si Lääbe isch weenig bekannt. Dr Tannhüüser isch e faarende Bruefsdichder gsi. E Zit lang het er am Hoof vom Herzog Friedrich d Stritbaar vo Ööstriich gschafft. Dr Codex Manesse bildet en in dr Dracht vom Dütsche Orde ab und in dr Dütschhuuschille z Würzburg befindet sich d Grabblatte vom Siboto vo Tanhusen. Woorscinlig isch er bim Chrüzzuug vom Friedrich II. drbii gsi.
Si Wärk
Dr Tannhüüser isch e Verdräter vo dr Leich-Dichdig, (Lieder-Dichdig) und si Dichdig het us Minne- und Danzlieder für dr Aadel und s Volk bestande.
E baar vo sine Text nääme parodistisch die ärnsti Minnedichdig uf en Arm und enthalte vil Sälbstironii (öbbe Nu heia Tanhusaere ) und häi burschikoosi Stroofe, wo an Studäntelieder erinnere. Sini Lieder handle vo Abentüür, Saage und Helde, und enthalte gleerte Blöödsinn und verruckdi Fremdwörter.
S Wärk vom Tannhüüser, wo überliiferet si, bestöön us säggs Danz-Leich und 36 Stroofe. Die findet mä in dr Groosse Häidelbärger Liederhandschrift, em Codex Manesse. Us de rästlige Wärk, wo en erootischi Thematik häi, stoot si sognennts Buesslied uuse. Es isch nume in dr Jenaer Liederhandschrift (mit Melodii) notiert.
D Tannhüüser-Saag
S ärnste Buesslied, wo sich mit gäistlige Wärt beschäfdigt, isch villicht dr Usgangspunkt für d Tannhüüser-Saag worde, mit em Ufenthalt im Venusbärg und dr Buessfaart uf Room. Die eltiste Züügniss stamme vo öbbe 1430. In de Tannhüüser-Ballaade sit 1450 bildete sich paralleel zu andere Dichdersaage (Brembärger-, Möringer-Ballaade) die Legände literaarisch uuse.
D Ballaade isch zum erste Mol 1515 z Nürnbärg druckt worde, und het e groossi Wirkig gha. Vor allem wo si in d Gedichtsammlig Des Knaben Wunderhorn (1805–1808) ufgnoo worde isch, hä d Dichder vo dr Romantik d Legände in vile nöije Fassige wider verzellt (Ludwig Tieck Der getreue Eckart und der Tannenhäuser 1799; Heinrich Heine 1836 ). Dr Müüthos über si Lääbe het schliesslig au im Richard Wagner dr Grundstoff für si romantischi Opere Tannhäuser und der Sängerkrieg auf Wartburg gliiferet, wo 1845 urufgfüert worde isch.
Kwelle
Dr Ardikel «Tannhäuser (Dichter)» uf dr dütsche Wikipedia
Aßweiler (Unterelsass)
Àsswiller (frz. Asswiller, dt. Aßweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Àsswiller lijt ìm Krumme Elsàss àm Rànd vum Nàtürpàrk Nordvogese. D Nochbergmeine sìn Drulinge ìm Sìdweschte, Durschtel ìm Nordweschte, Diefebàch ìm Norde, Struth ìm Nordoschte, Peterschbàch ìm Oschte un Ottwiller ìm Sìde.
Gschìcht
Àsswiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 718 àls Ascovillare.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr lothringisch Dialekt vun Àsswiller ghert zem Rhinfrankisch.
Museum Walserhaus
S Museum Walserhuus Gurin liit im charakteristische Walser dorf Bosco Gurin und isch s eltischte ethnographische Museum im Kanton Tessin. S wird vo de Gsellschaft Walserhuus Gurin g’laitet.
Gsellschaft Walserhuus Gurin
gGsellschaft isch 1936 g’ründet worde und verfolgt s Ziel, t Walser Kultur und Schprach vo Bosco Gurin, s Ggurijnartitsch, z’pfläge und ufz’werten. Vor alem will gGsellschaft:
gGschäft vo de Gsellschaft, wo über 300 Mitglieder zellt, wird vomene Vorschtand g’füert, wo au gGemeind, pBürgergmeind und tTrachtegruppe Bosco Gurin verträtte sind. Uusfüehrends Glied vo de Museumstätigkaite sind e Kuratorin und e-n-Uufsichtsperson, wo beidi im Dorf woned und vo vilne freiwillige Mitarbeiter underschtützt werdet. S einzigartige Wohnmuseum ziët nöd nur Bsuecher us de Schwiiz und usem Usland aa (jährlich öppe 3'000 Lüüt), sondern bildet mit sine-n-Aktivitäte de soziali Träffpunkt für gGuriner und gKontaktschtell für de Erhalt und d Schtärkig vo de Beziëige zu de-n-andere Walser Gmainde im Alperuum.
Gschicht
S Museum Walserhuus isch scho 1938 als erschts ethnographischs Museum vom Kanton Tessin eröffnet worde. Dadezue isch es sehr alts Wohnhuus us em Jahr 1386 zur Verfüegig g’schtellt worde, wo uf dië Art i sinere-n-urschprüngliche Schtruktur hät chöne-n-erhalte werde. Vo Aafang aa isch d Uusschtellig kontinuiërlich aag’wachse. 2006 isch tDuurusschtellig komplett umorganisiërt worde. Sither hät sich s Uusstelligskonzept mit em nöche Schtadel und em Sortegarte vor em Museum uusg’wiitet. Sit 2009 verfüegt s Museum über es wiiters Schtadel, wo Platz für temporäri Uusstellige-n-oder Handwerksworkschops zur Verfüegig schtaat.
2016 isch es Projäkt zur Aktualisiërig und Modernisiërig vo de Uusschtellig g’schtartet worde; debii isch-es vor allem drum g’ange, s bauliche-n-Erbe, d Sammlig und s Ggurijnartitsch dur en innovativi Darschtelligsmethode ufz’werte. Dank em Projäkt händ tArbetsplätz vo de Kuratorin und de Uufsichtperson erhalte und de Bewohner und Handwerker vom Dorf Arbetsglägehaite b’botte werde chöne. Di aktuelli, 2018 iig’weihti Uusschtellig isch jetzt in ihrer moderne Form mit aktualisiërter technischer Infraschtruktur z’gseh.
Im 2020 isch s Museum Walserhuus für de Priis Oiropäisches Museum vom Jahr (EMYA) nominiërt worde. Im 2021 hät’s de Meyvaert Priis für Nachhaltigkeit g’wune; de Priis wird dene Museä zuëg’schproche wo en usserg’wöhnliche-n-Iisatz für soziali, wirtschaftlichi und ökologischi Nachhaltigkeit zeiged i de Art, wië si handled und/oder wië si Nachhaltigkeitsthemene in ire-n-Uusschtelige und Projäkt präsentiëred.
s Wohnmuseum
tDuurusschtellig isch imene-n-alte Walser Wohnhuus iig’richtet, wo verschideni volkskundlichi und historischi Themene darg’schtellt sind. Urschprünglich isch s Wohnhuus us em Jahr 1386 für zwai Familiene vorg’seh gsii. s Geboide isch ais vo de-n-eltischte Boute vom g’samte-n-Alperuum und isch an sich es Glanzschtuck vo de Walser Boukunscht. Ain Ruum isch em Guriner Künschtler und Graphiker Hans Tomamichel (1899–1984) g’widmet, wo bekannt isch für sini i de ganze Schwiiz verschtroite Sgraffiti (von dene findt me rund 20 z Bosco Gurin) und für wichtigi Werbekampagnene für Knorr, Nestlé und Caritas. Hans Tomamichel g’hört au zu de Mitbegründer vo de Gsellschaft Walserhuus und hät dezue biitrait, t Walser Kultur in ihrer Gsamthait z’ präsentiëre.
I de baide Schtadel i de Nöchi vom Museum hät’s e Duurusschtellig über bBerglandwirtschaft und temporäri Uusschtellige, während s vor em Museum de Sortegarte git, wo in Zämenarbet mit de Stiftig ProSpecieRara aab’bout wird.
De Sortegarte und s Måtzufåmm
Au de didaktischi Sortegarte ProSpecieRara vor em Geboide isch Tail vom Museum im Territorium. Nach de Vorgabe vo de Schwiizer Schtiftig für de Erhalt und pFörderig vo de genetische Vielfalt i de Fauna und Flora, will de Gmüesgarte s Interässe vo de Bsuecher für dië alte-n-und hüt sältene Gmüessortene wecke; zu dene ghört au e-n-ortstypischi Mairüebesorte (Rååfa, Raaftschi) vo Bosco Gurin. gGmüessortene wo da aabout werdet sind au zZuetate für di tradizionelli Suppe Måtzufåmm. Vor ainige Jahr isch s Rezäpt noi entdeckt worde, und jetzt schtellts t Attrakzion vom tradizionelle Herbschtfäscht dar, wo jedes Jahr in Zämenarbet mit de Trachtegruppe organisiert wird. Bi dere Glägehait werded Dorf- und Museumsfüherige aa’botte, es git Laifmusig, en Markt mit lokale Produkt und Schpiili für gChind; aber es isch vor allem dië feini Gmüessuppe wo mit lokalem Brot und Chäs serviërt wird, wo jedes Jahr zuesätzlich zu de Dorfbewohner immer meh Bsuecher us em Tessin und vo uswärts aaziëht und jedes Mal en Riisenerfolg isch.
Projäkt
s Museum Walserhuus Gurin wird vom Kanton Tessin als regionals ethnographischs Museum anerchännt (Gsetz über di regionale ethnographische Museä – vom 18.6.1990 mit Änderig vom 4.6.2002) und isch aktivs Mitglied vom Internazionale Verein für Walsertum (IVfW). Im Folgende einigi i de vergangene Jahrzähnt verwürklichti Projäkt:
Bondorf
Bõõdorf (dt. Bondorf) ischt a Gmoed em Landkreis Beblenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 63,4 % Landwirtschaftsfleche, 9,8 % Wald, 26,2 % Sidlongsfleche ond 0,6 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Bõõdorf gheret s Dorf Bondorf ond d Ortschafte Haitinger Höfe, Herdweghöfe, Hohenreutin, Niederreutin, Weildorf ond Wurmfeld.
Gschicht
Bõõdorf ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1150.
Verwaltong
Bõõdorf hot sich mit dr Gmoede Gaifelde, Iadenge ond Metzenge zom Gmoeverwaltongsverband „Obers Gai“ mit Sitz en Gaifelde zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Bernd Dürr.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Bõõdorf ghert zom Schwäbisch.
Calpiogna
Calpiogna (lombardisch Calpiögna) isch bis Endi März 2012 e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz gsii. Si hät zum Chrais (circolo) Faido im Bezirk Leventina ghert.
Am 1. April 2012 hät si mit de Gmeinde Anzonico, Campello, Cavagnago, Chironico, Mairengo und Osco zu de bestehende Gmeind Faido fusioniert.
Königsfeld im Schwarzwald
Geografi
Kinnigsfeld liit am Oschtrand vom Schwarzwald an dr Grenze zum Muschelkalch vo dr Boor. Dr Bann bstoht us 45,3 % Landwirtschaftsflechi, 43,7 % Wald, 10,7 % Sidligsflechi un 0,3 % sunschtiger Flechi.
Calpiogna
Geografi
Calpiogna lyt uf ere Terrasse uf ere Hechi vu uf dr linke Dalsyte vum mittlere Valle Leventina. Zue dr Gmai ghere Prodör un dr Wyler Primadengo uf 975 m.
Königsfeld im Schwarzwald
Geografi
Nochbergmonde sin Schramberg, Hardt un Eschbronn im Norde, Zimmern un Näderesche im Oschte, Villinge-Schwenninge un Munkwiiler im Side un Sanderge im Weschte.
Gmondsgliderig
Zue Kinnigsfeld ghere d Ortsdoal Buecheberg (dt. Buchenberg), Boppberg (dt. Burgberg), Nabmiswiiler (dt. Erdmannsweiler), Neihuuse (dt. Neuhausen) un Wiiler (dt. Weiler).
Calpiogna
Gschicht
Calpiogna isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1246 as Calpiognia. Bis anne 1853 het au no d Nochbergmai Campello zue Calpiogna ghert. In ere Abstimmig im Merz 2004 hän d Stimmburger gege ne Zämmeschluss mit dr Gmaine Faido, Osco, Mairengo, Campello, Anzonico, Rossura, Calonico, Chiggiogna, Cavagnago un Sobrio gstimmt.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Calpiogna isch dr Maurice Del Pietro gsii (bis März 2012).
Königsfeld im Schwarzwald
Gschicht
Kinnigsfeld isch am 1. September 1806 grindet worre vo dr Herrehueter Briedergmond.
Calpiogna
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Calpiogna ghert zum Ticinese.
Königsfeld im Schwarzwald
Gschicht
Iigmondunge:
Verwaltung
Kinnigsfeld ghert zue konem Verwaltungsverband.
Dr Burgermoaschter isch dr Fritz Link.
Heinrich von Ramstein
Dr Heinrich vo Ramstäi isch e Ritter us dr Baasler Aadligefamilie vo de Ramstäi gsi. Er isch bekannt wägen em Duell, won er gege dr Spanier Don Juan de Merlo usdräit het.
Dr Heinrich vo Ramstäi het in dr erste Helfti vom 15. Joorhundert gläbt. In dr Stadt Baasel het er im Spaalehoof am Spaalebärg gwoont.
Dr Zwäikampf gegen e Juan de Merlo
Dr Juan de Merlo isch dr Soon vom Alfonso de Merlo gsi, em Maestresala vo dr Köönigin Dona Beatriz, Frau vom Köönig Juan I. Won er uf Baasel cho isch, het er ganz grooss aagee und gsäit, ass er uf sine Räise niemer gfunde häig, wo iim häig chönne Widerstand läiste. Das het dr Ramstäi aagsäicht und er het dr Merlo zum Zwäikampf uusegforderet. D Bedingige si gsi, ass jeede e Lanzestich wurd mache, drei Schleeg mit ere Mordaxt und vierzig mit eme Schwärt. Dä Zwäikampf het druf die ganz Stadt beschäfdigt. Dr Markgroof Wilhelm zu Röttele isch dr Ooberkampfrichder gsi, und ghulfe häi em dr Groof Hans vo Thierstäi, dr Thuering Freiher vo Hallwil, dr Rudolf vo Ramstäi und dr Egloff vo Rothsomhuuse us em Elsässische. Dr Mathis Eberler het s Stadtbanner dräit, wien er das scho 1424 gmacht het, wo Baasel Druppe zur Understützig vo dr Katharina vo Burgund gegen e Brinz vo Orange gschiggt het. Vo witem si Aadligi zum Aaloss cho und au d Iiwooner vo Baasel häi welle cho bschaue.
D Obrigkäit het aber nid vergässe, was 1376 an dr Bööse Fasnacht bassiert isch, wo Krawall usbroche si und das dr Stadt düür z stoo cho isch. Dorum si die mäiste Stadtdoor am Daag vom Duell, am 12. Dezämber 1428, zuebliibe und an de offnige het mä Wache ufgstellt. Zwanzig Soldate häi in dr undere Stadt und non emol zwanzig in dr oobere ufbasst und uf em Rhii zwanzig Schiff. Und bi de Dürm und Sturmglogge si no me Bewaffneti baraatgstande.
Dr Kampfring isch uf em Münsterblatz gsi und nääbedraa e Bodium für d Richder. Tout Bâle isch erschiine: dr Bürgermäister Burkhard zu Rhii, d Ritter und d Rööt und alli si bewaffnet gsi, die aadlige Daame us dr Stadt und dr Umgääbig, und jung und alt.
Dr Kampf mit Lanze, Axt und Schwärt isch noch em Codex 5278 unentschiide usgange, noch eme spanische Bricht häig dr Juan de Merlo im brabantische Dorf Bala dr dütsch Ritter Enrique de Remestién im e Zwäikampf besigt.
S Ändi vo de Durnier
S letschte Durnier z Baasel het im Joor 1491 stattgfunde. Die Aadlige häi im 14. Joorhundert mee und mee vo iirem Iifluss verloore und de Bürgerlige si Durnier verbote und sowiso z gföörlig gsi. Si häi sich au drüber lustig gmacht wie mä bim ene Minnekästli us dr Region cha gsee, wo Affe sich bim ene Durnier bekämpfe.
Notize
Dr Cervantes het s Duell vom Juan de Merlo mit em Ramstäi in sim Buech Don Quijote, 1. Band, 49. Kapitel, erwäänt.
Bundesstraße 31
D Bundesschtrõß 31 (Abkürzung B 31) isch è Bundesschtrõß z Südbaddè, wo in Oscht-Wescht-Richtung volauft. Si volauft vo Briisach a dè Gränz zuè Frankriich bis zuè dè Aaschlussschtell Sigmarszèll a dè Bundesautobaan 96 (A 96) bi Lindau. Zwǜschè m Übbergang vo dè Bundesautobaan (A 98) i d B 31 bi dè Aaschlussschtell Stockach-Oscht un dè Aaschlussschtell Sigmarszèll a d A 96 isch si è Deilschtugg vo dè Europaschtrõß E 54 Paris–Münchè.
Volauf
Wichtigi Ortschaftè a dè B 31 un Aaschlüss a andri Fèrnstrõßè:
Früènèri Streggè un Bezeichnungè
Nõch èm „Aaschluss“ vo Öschterrych a s Dritte Reich (1938) isch d Streggi ab Lindau nõch Öschterrych volängerèt worrè. Zèrscht isch si südlich vo Bregènz bis uff Fäldkirch. Dõ zwygt d R 31a a diè lichtèschteinischi Gränz bi Tisis ab.
Witer füürt sèlli Strõß übber Alpe Rauz am Arlbärg (R 17), Landegg (R 24), Imscht (R 24), Telfs (R 309) un Zirl (R 2) gu Innsbrugg (R 2). Vo dört isch es witter übber Jenbach (R 318), Wörgl (R 15), Ellmau (R 15a) un Lofer (R 21) zrugg a diè bayrisch Gränz gangè. Übber Schneizlreuth (R 305) un Bad Reichèhall (R 20) hèt d Streggi widder diè öschterrychisch Gränz erreicht. Dè letscht Abschnitt isch übber Salzburg, Vöcklabrugg, Lambach (R 339/340) un Wèls (R 332) bis uff Linz gangè.
Wôrend èm Zweitè Wältchrièg isch dè weschtliche Deil is bsetzte un im Dütschè Rych aagliderte Elsass volängerèt worrè. D Streggi isch übber Neubriisach (R 9) un Colmar (R 38) bis zum Schluchtpass voloffè. Im witterè Chriègsvolauf isch d Streggi bis Gérardmer volängerèt worrè. Dè Abschnitt bis Colmar isch Deil vo dè N415 (hüt D415) un Colmar-Geradmer èn Deilabschnitt vo dè N417 (hüt D417).
Ersatz un Sanyrung
Urschprünglich isch d R 31 bzw. B 31 in folgendè Abschnitt woanderscht durrègangè: Weschtlich vo dè Fryburger Innèschtadt isch zuèsätzlich dè Autobaazuèbringer Mitti als B 31a dè Dreisam nõch zuè nèrè chrützungsfreiè Autobaanaaschlussschtell Fryburg Mitti a d A 5 baut worrè, ußerdèm ènnè vo dè Autobaan d Ortsumfaarung Umkirch als èrschtes Deilschtugg von èrè völlig neuè Streggèfüürung (dè asè dauftè B 31 Wescht) in Richtung Briisach. Zwǜschè Stockach un Übberlingè isch zuèsätzlich zuè dè aaltè Trassè èn neuè Abschnitt gmacht worrè, wo nit am Boddèsee nõch gòt, d B 31n, welli d A 98 ab Stockach ablöst. Zur Zit git s uff dè B 31n keini Abfaartè zwǜschè Stockach Oscht un Übberlingè. Diè aalt Strõß gòt witterhy am Ufer vom Übberlinge See nõch un isch als B 31 klassifizyrt, wa au für dè Abschnitt Ängè-Stockach im nördlichè Hegau zuèdrifft.
D B 31 isch im Dreisamdal i dè letschtè Johrè mit Ortsumfaarungè vosää worrè, asè hèt um d Johrdausendwendi dè Vokeer im Fryburger Oschtè uss Littèwyler, Ebnèt un Kirchzartè uff è neu bauti, vyrschpurigi Chraftfaarschtrõß volagerèt worrè. Dezuè isch dè Kappler Dunnel un dè Schützealleedunnel baut worrè. Zuè sèllèrè Zit isch z Döggingè uff dè Weschtbaar d Kombination uss Gauchachdalbrugg übber s sognannte Dögginger Loch un dè Dögginger Dunnel baut worrè. Ußerdèm sin Abschnitt bi Löffingè bzw. Reetèbach dreischpurig (2+1) uusbaut worrè. Èn söttigè Uusbau hèt au zwǜschè m Aaschluss vo dè B 317 am Oschtzipfel vom Titisee bis in Oschtè vo Neuschtadt stattfundè, so dass dè Abschnitt Titisee-Neuschtadt ab dört ebbèfalls als Chraftfaarstrõß ygschtuft wörd. Z Fridrichshaffè isch è chrützungsfreyi Streggèfüürung vo dè öschtlichè Stadtgränz bim Vorort Kitzèwisè bis zum ZF-Wärch i dè 1990er Johr realisyrt worrè. Dè weschtlich dèvò ligènde Abschnitt bis zum Rydlewaald isch im Johr 2003 in Bedryb gnõ worrè. Am 24. Novembèr 2014 isch Spatèschtich zum Lüggèschluss vom letschtè Deilabschnitt vo dè Ortsumfaarung vo Fridrichshaffè bis zu dè weschtlichè Stadtgränz zwǜschè m Stadtdeil Fischbach un dè weschtlichè Nõchbòrgmeind Immèschtaad erfolgt. Sèllè mee als 7 Kilometer langè Abschnitt söll 2020 im Vokeer übbergää wörrè. Wenn mò nò d Umfaarung vo Hagnau in Griff bekääm, wär s villicht sogar möglich, diè Tempo 30 - Zonè im Volauf vo Boddèsee-Abschnitt vo dè B 31 z eliminyrè
D Fortfüürung uff dè elsässischè Sitè isch i dè letschtè Johr bis zu dè dörtigè linkssitigè Rhydalautobaan A 35 ebbèfalls uusbaut worrè, allerdings dabei isch diè Strõß von èrè französischè Nationalschtrõß unter Biibhaaltung vo dè Nummèrè zuè dè D 415 abbègschtuèft worrè. Sèlli Umwidmung isch im Johr 2006 erfolgt. Alli diè Uusbaumaßnaamè (auch als Ersatz für è urschprünglich mit èm Brojèktnammè A 86 blaantè Süd-Schwarzwaldautobaan) hèn zuè nèm starkè Aaschtyg vom Transitvokeer gfüürt, sèllèwäg wörd vo allem z Fryburg un im Dorf Falkèschteig, wo am Uusgang vom Höllèdal lyt, vo dè Bevölkerung èn Dunnel vo dè jewyligè Abschnitt gforderèt, well è Umgehungsschtrõß uffgrund dè Topografy schwirig un düèr isch. Zuèdèm wörrèd d Röörè vom Dögginger Dunnel (beidi zweischpurig) im Momènt übber eo Brugg aagfaarè, blaant sin zwei zweischpurigi Bruggè gsi, allerdings fäält dõ momentan no dè Chlutter. So isch d Dunnelröörè Donaueschingè – Löffingè nu eischpurig befaarbar, well èn Zämmèschluss vo beidè Spurè im Dunnel z gfôrlich isch.
Nõchdem s 2009 zuè nèm Felsschturz im Höllèdal (zwǜschè Falkèschteig un Hinterzartè) chò isch, sin Èndi Septembèr/Aafang Oktobèr 2010 i sèllèm Berych Felssicherungsmaßnaamè durrègfüürt worrè. D B 31 isch komplètt für dè Vokeer gschperrt un großräumig übber s Glotterdal un Thurner umgleitet worrè. È Spezialfirma hèt è baar Kubikmeter Stei sowiè Bäum un Stuudè wèggrumt. D Koschtè für dè Büèz hèn sich uff öppè 600.000 Euro beloffè. Witteri Felssicherungsmaßnaamè, wo dè Vokeer beydrächtigèt hèn, sin im Oktobèr 2015 fèrtig gmacht worrè.
Nõch èm Fèrtigschtellè vom Fryburger Stadtdunnel, wo nò in Blaanung isch, im Johr 2025 wörd d B 31 uff èm uusbautè, vyrschpurigè Abschnitt vo Kirchzartè un èm Uusbauènd bi Umkirch wörd d B 31 zuè dè A 860 hochgschtuèft. Diè schu hützdaag als Kleeblatt uusgfüürti Aaschlussschtell Fryburg-Mitti a dè A 5 wörd denn zum Autobaanchrütz Fryburg wörrè.
Frèmdèvokeer
Durch irèn Volauf im Hochschwarzwald erschlièßt d B 31 klassischi Urlaubsgebièt um Hinterzartè, Titisee un Neuschtadt ummè. Si stellt ußerdèm dè Zuègang zum Fäldberggebièt dar. Witterhy bringt si d Urlaubsregionè Hochschwarzwald mit èm Boddèsee nöcher zämmè. D Durchfaart durch s Höllèdal mit sinèrè Hirschfigur isch è tǜpischi Urlaubsroutè, unterschtrichè wörd sèll durch d Benamsung vo dè Raschtblätz mit alemannischè Nämmè, um so im Gascht è wèng diè alemannischi Sprõch nöcher z bringè.
Fidelio
Fidelio ischt a Opr en zwoi Uffziig mit dr Musik vom Ludwig van Beethoven. S Libreddo stammt vo de Autora Joseph Ferdinand von Sonnleithner ond Georg Friedrich Treitschke. Als Vorlage hôt de selle s Tekschtbuach zor franzeesischa Opr Léonore ou L’amour conjugale (Leonore oder die eheliche Liebe) vom Jean Nicolas Bouilly deanet. S erscht Môl uff d Bihne komma isch des Werk en seira endgildiga (dridda) Fassong am 23. Mai 1814 em Theatr am Kärntnertor en Wien. Formal isch dui Opr a Sengschbiil, des hoißt, dass de oinzlne Musiknommra mit gschbrochene Dialog vrbonda send. A Uffihrong dauret rond zwoiahalb Stonda.
Firs Orkeschtr braucht mr
Zwoi Fleeda, a Piccolofleed, zwoi Oboa, zwoi Klarinedda, zwoi Fagott, oi Kontrafagott, viir Herner, zwoi Trombeeda, zwoi Posauna ond 30 Streicher.
Erschtr Uffzug
Datei: A Hofraum vom Staatsgfengnis
Dr Jaquino hôt sei Herz an d Marzelline, s Dechterle vom Kerkermoischtr Rocco, vorlaura. Drom fordret’r des Mädle auf, ehm endlich s Ja-Wort zo gäa. De sell abr hôt bloß noh Auga fir da Fidelio, wo seit zwoi Monat als nuier Ghilf vo ihrem Vadder em Gfengnis beschäfdigt ischt. En Wirklichkeit abr hoißt dr Fidelio Leonore ond ischt a Frau, wo sich als Môô vrkloidet hôt. Dui wiiderom ischt uff dr Suach nôch ihrem Môô Florestan, wo vôr zwoi Jôhr schburlos vrschwonda ischt ond vo älle seine Freind fir dod ghalda wuud. D Leonore abr vrmuadet ganz stark, dass’r uff Befehl vom Guverneer Pizarro en deam Gfengnis widerrechtlich gfangaghalda wuud, weil’s ehm als Staatsbeamter glonga ischt, em Pizarro seine donkle Machaschafda uffzodecka. Jetzt hofft-se, dass-res irgendwia glenga kennt, em Florestan sei Freilassong zo erreicha. Dr Rocco ischt mit seim tichdiga „Ghilfa“ reacht zfriida ond siht-en scho als sein kinfdiga Schwiigrsoh. Der Omstand abr ond drzua noh em Jaquino sei graußa Eifrsucht send dr Leonore zwider.
Dr Fidelio biddet da Rocco, ehm sei ganz Vrtraua zo schenka ond ehn au ens ondrirdische Vorliis mitzonemma. Des abr ischt fir da Kerkermoischtr et oifach, weil-em vom Pizarro befohla wôrra ischt, dia polidische Gfangene, wo deet schmachdet, alloi zo vrsorga. Zo oim jedafalls därf’r-en uff koin Fall mitnemma: Der arme Kerle em ondrschda Kerker dät jeda Dag weniger zom Essa kriaga ond misst wahrscheinlich bald da Hongerdod sterba. D Leonore befirchdet, dass dr sell ihr Môô sei kennt.
Vrwandlong: Em Gfengnishof
Dr Leonore schwanet furchtbare Gedanka. Uff ihr sehnliches Bidda lôôt dr Rocco fir a kurza Zeit d Gfengnisdoor effna ond de Gfangene en da Hof tredda. D Leonore gucket älle ganz gnau ôô, kôô abr ihrn Gadde en koin vo-nen erkenna. Jetzt ischt-se sich sicher, dass ihr Môô der Oglickliche em ondrschda Kerker sei muaß.
Dr Pizarro ischt empeert ibr-em Rocco sei oigamächdigs Handla. Der entschuldigt sich dô drmit, dass heit em Keenich sei Namensdag wär ond es iblich sei, dô de Gfangene a bissle frischa Luft schnabba zo lau. Kurz druff kehret älle Gfangene en ihre Zella zruck.
Zwoidr Uffzug
Datei: A ondrirdischer donkler Kerker
Dr Florestan stôht en Kedda an dr Zellawand. Sei Gsondheit ischt vellich zerriddet. Em Fiabrwahn siht’r sei Frau als Engl, wo-nen zor Freiheit ens hemmlische Reich fihrt. Wia dr Rocco mit dr Leonore des Vrlies bedridd, isch dr Florestan eigschlôfa. D Leonore ond dr Rocco fanget ôô, a Grab auszoheba. Uff oimôl wacht dr Florestan uff ond biddet da Rocco, er meeg-em doch ebbes zom Essa ond Drenka brenga. Dr Rocco hôt Mitleid mit deam arma Kerle ond ibrlôôt dui Uffgab seim „Ghilfa“. Dô druff brengt d Leonore sellem Gfangena a Glas Wei ond Brot. Wia-se ehm ens Gsicht gucket, erkennt-se, dass des ihr Môô ischt. Se muaß ihr ganza Kraft zammanemma, om sich et zo vrrôôda.
Nôch-ra Weile kommt au dr Pizarro en des Vorliis raa, ziagt sein Dolch ond will sich uff da Florestan stirza, om-em da Todesstoß zo vrsetza. Mit-ra katzahafda Schnellichkeit wirft sich d Leonore zwischa dia zwoi Manna. Deam Lomba schleidret-se da Satz ens Gsicht, bevor’r da Florestan ermorda kennt, miaß’r erscht deam sei Weib ombrenga. Dr Pizarro ischt wild entschlossa, au vôr-ama Dobblmord et zruckzoschrecka; dô hôt pletzlich d Leonore a Pischdool en dr Hand. En deam Augablick erteent en dr Ferne des vreinbarde Trombeeda-Signal. Dr Jaquino meldet, dass dr Minischtr eitroffa sei. Jetzt muaß dr Pizarro ganz schnell sein Plôô endra. Mit grauße Schridd vrlesst’r da Kerker ond eilt em Don Fernando entgega. Dr Rocco folgt-em.
Zay (Arabischer Buchstabe)
Zāī ( زاى ) (au Zayn, Zain, Zay) isch de elft Buechstabe vom arabische Alphabet und het de Zaalewert 7. Entstande isch er usem phönizische Zajin und drum verwandt mitem latinische Z, em griechische Zeta und em hebräische Zajin.
Luutwert und Umschrift
S Zay git de stimmhaft alveolari Frikativ (IPA: //) wider und entsprecht em Hochtütsche "s" im Wort "Sonne" oder "Hase" und isch vom stimmlose "s" tütli verschide. I de DMG-Umschrift werd s Zay mit "z" trankribiert, so au im Französische und im Englische. I de tütsche nödwüsseschaftliche Werch werd aber "s" bevorzugt, well sus d Lüüt // säge wööret.
Fidelio
Zwoidr Uffzug
D Leonore ond dr Florestan – jetzt alloi – fallet sich en d Ärm ond preiset ihr graußes Glick.
Zay (Arabischer Buchstabe)
Luutwert und Umschrift
S Zay isch e Sunebuechstabe, da haisst, de Artikel al- werd assimiliert: az-zaytu »s Oliveöl«.
Graphischi Abwandlige
Demit im Persische s stimmhafti "sch" (IPA: //) widergee werde cha, isch i de Persische Schrift de Buechstabe Zhe usem Zay entwicklet wore..
Fidelio
Zwoidr Uffzug
Vrwandlong: Paradeplatz vôr-em Schloss mit-ra Stadue vom Keenich
Dr Minischtr vrkendet em Nama vom Keenich, dass älle polidische Gfangene wiidr en Freiheit gsetzt werret. Mit Bestirzong muaß’r feschtstella, dass dr Florestan sei aldr Freind ischt, wo-nr scho lang fir dodghalda hôt. Dr Rocco vrzehlt em Don Fernando, wia heldahaft sich d Leonore vrhalda hôt. Drom soll dui es au sei, wo ihrn Môô vo de Kedda befreia därf.
Dui Kanallje vo Pizarro wuud vo de Wacha abgfihrt. Dô drnôch endet d Opr mit-em graußa viilstemmiga Schlusschor (befreide Gfangene ond Volk) Wer ein holdes Weib errungen stimm in unsern Jubel ein!
D Roihafolg vo de Musiknommra
Uvertiire en E-Dur
Erschtr Uffzug
Nr. 1. Duett (Marzelline ond Jaquino): Jetzt, Schätzchen, jetzt sind wir allein Nr. 2. Arie (Marzelline): O wär‘ ich schon mit dir vereint Nr. 3. Quartett (Marzelline, Leonore, Rocco, Jaquino): Mir ist so wunderbar Nr. 4. Arie (Rocco): Hat man nicht auch Gold beineben Nr. 5. Terzett (Rocco, Leonore, Marzelline): Gut, Söhnchen, gut Nr. 6. Marsch Nr. 7. Arie (Pizarro): Ha, welch ein Augenblick! mit Chor (Wachsoldada): Er spricht von Tod und Wunde Nr. 8. Duett (Pizarro ond Rocco): Jetzt, Alter, hat es Eile Nr. 9. Rezitativ ond Arie (Leonore): ''Abscheulicher! Wo eilst du hin? … Komm, Hoffnung, lass den letzten Stern der Müden nicht erbleichen!'' Nr. 10. S Finale vom erschda Uffzug, ôôgfanga mit-em Chor vo de Gfangene: O welche Lust, in freier Luft den Atem leicht zu heben!
Zwoidr Uffzug
Nr. 11. Orkeschtrvorschbiil, Rezitativ ond Arie (Florestan): ''Gott! Welch Dunkel hier! … In des Lebens Frühlingstagen ist das Glück von mir geflohn!'' Nr. 12. Melodram ond Duett (Leonore ond Rocco): Wie kalt ist es in diesem unterirdischen Gewölbe! … Nur hurtig fort, nur frisch gegraben Nr. 13. Terzett (Leonore, Florestan, Rocco): Euch werde Lohn in bessern Welten Nr. 14. Quartett (Leonore, Florestan, Pizarro, Rocco): ''Er sterbe! – Doch er soll erst wissen, wer ihm sein stolzes Herz zerfleischt.'' Nr. 15. Duett (Leonore ond Florestan): O namenlose Freude! Nr. 16. Finale (Älle): Heil sei dem Tag, Heil sei der Stunde
Ergenzonga zor Musik
Zo dera Opr hôt dr Beethoven viir Uvertiira gschriiba: de erschde drei (sognannde Leonoren-Ouvertüren) en C-Dur ond de viirt (Fidelio-Ouvertüre en E-Dur). D Musikwissaschaft nemmt ôô, dass de erscht zom Beethoven seira Leabzeit nia uffgfihrt wôrra ischt, weil’r se zemlich bald vrwôrfa hôt ond bei dr Uruffihrong vo dr erschda Fidelio-Fassong de zwoit gschbiilt wôrra ischt. De dridd Uvertiire, de so gnannde Große Leonoren-Ouvertüre, hôt dr Kombonischt fir de zwoid Fassong vo seira Opr en Form vo-ma vollstendiga Sonada-Satz vrfasst, abr bald eigseha, dass-se ehm viil z lang grôôda ischt. Drom hôt’r fir de dridd Fassong vo seim Bihnawerk a wesentlich kirzera Uvertiire komboniirt, wo mit dr zwoida Fassong kaum ebbes gemein hôt. De sell wuud au heit noh als Vorschbiil vrwendet. Manche Dirigenda wellet abr uff de grauß Leonora-Uvertiir et vrzichda ond brenget-se als Vorschbiil zom zwoida Uffzug odr se schiabet-se als Zwischaschbiil zwischem erschda ond-em zwoida Bild vom zwoida Akt nei. Manchmôl ischt’s au scho vorkomma, dass dui Uvertiir als Nôchschbiil erklonga ischt, nôchdem de eigentlich Opr scho vorbei gwäa ischt.
Als musikalische Heheponkt vo dr Opr geldet em erschda Akt des Quartett Mir ist so wunderbar en Form vo-ma Kanon, dr Leonore ihr graußa Arie ''Komm, Hoffnung, lass den letzten Stern der Müden nicht erbleichen! ond dr ergreifende Chor vo de Gfangene O welche Lust, in freier Luft den Atem leicht zu heben! Em zwoida Uffzug stechet raus: Glei am Ôfang s Rezitativ vom Florestan Gott, welch Dunkel hier, gfolgt vo dr graußa Arie In des Lebens Frühlingstagen, s Terzett Euch werde Lohn in bessern Welten, s Duett vo dr Leonore ond-em Florestan O namenlose Freude'' ond nadiirlich d Jublcheer em Finale.
Wia des Werk entstanda ischt
1803 vrpflichdet sich dr Beethoven gegenibr-em Emanuel Schikaneder, firs Theater an der Wien deam sei Libreddo Vestas Feuer zo vortona. Wia em Jôhr druff dr Freiherr Peter von Braun, dr Intendant vom Hoftheater, des Theater uffkauft, ibrnemmt’r au sellen Vrtrag mit-em Beethoven. Stadd Vestas Feuer kriagt abr jetzt dr Beethoven an ganz nuia Tekscht zuagwiisa, was-em ausgschbrocha gleaga kommt, denn em Schikaneder sei Buach hôt-en et grad mit Begeischdrong erfillt, weil-em dees z frivol gwäa ischt. Der nuie Tekscht ischt em Joseph Ferdinand von Sonnleithner sei deitscha Bearbeidong vom Libreddo zor franzeesischa Reddongs- ond Befreiongsopr Leonore oder Die eheliche Liebe vom Jean Nicolas Bouilly (1763 bis 1842).
Em Juni 1804 isch dr Beethoven mit seim Entwurf ferdich, em Herbscht 1805 mit dr ganza Pardidur, ond am 20. Novembr 1805 schliaßlich kommt des dreiakdige Werk em Theater an der Wien ondr dr Leidong vom Kombonischda zom erschda Môl uff d Bihne. Allerdengs isch der Zeitponkt denkbar oginschdich gwehlt, weil Wien a Woch vôrher vom Napoleon seine Trubba bsetzt wôrra ischt. De Eiheimische bleibet weitgehend em Theater fern; bsuacht werret dia fascht bloß vo de Besatzer. Drom wuud dui Opr bei dr Uruffihrong au zemlich reserviirt uffgnomma. Uff Ôôrada vo seine Freind kirzt dr Beethoven sei Opr. Dr Stephan von Breuning, em Beethoven sei Jugendfreind, ibrarbeidet da Tekscht zo-ma zwoiakdiga Werk. D Uruffihrong vo sellra Fassong am 29. Merz 1806 ondrem Kabellmoischtr von Seyfried – wiidr em Theater an der Wien – kommt beim Publikom zwar a bissle besser ôô wia de erscht, abr vo-ma Erfolg ischt-se trotzdem weit entfernt. Scho nôch wenige Vorstellonga wuud dui Opr wiidr vom Schbiilplôô gnomma.
Acht Jôhr schbätr ibrarbeidet dr erfahrene Operndichtr ond Regisseur Georg Friedrich Treitschke (1776 bis 1842) da Tekscht ond vrleiht em Libreddo a greeßra dramadischa Schbannkraft. Dui dridda ond endgildiga Fassong kommt am 23. Mai 1814 ondrem Beethoven seira Leidong zom erschda Môl uff d Bihne, desmôl am Kärntnertor-Theater. Jetzt endlich wuud des Werk vom Publikom begeischdret uffgnomma.
Dr Fidelio ischt em Beethoven sei oinziga Opr bliiba.
Rhein
De Rhy (oberrhiialemannisch au Rhin, schwäbisch Rei, rätoromanisch Rein, tüütsch Rhein, französisch Rhin, ripuarisch Rhing, niederländisch Rijn) isch eine vo de gröschte Flüss vo Europa. Er isch 1230 km lang, vo dene sind 833 km mit em Schiff befahrbar (lenger sind d Wolga, d Donau un de Dnepr). D Flussschiffahrt uf em Rhy ghört zu de grösste in Europa.
s Wichtigschte uff ei Bligg
Em Rhy siner beide Quellflüss Vorderrhy und Hinderrhy entspringe im Schwizer Kanton Graubünde. De Vorderrhy i de Surselva (im Bündner Oberland) am Oberalppass, de Hinterrhy am Rhywaldhorn i dr ehmolige Gmeind Hinderrhii. Die beide Flüss loufe bi Riichenau zum sogenannte Alperhy zämme. Vo dört fliesst dä Richtig Norde in Bodesee. Ab Chonschtanz verlauft er als Hochrhy richtig Weschte, bis er z Basel en scharfe Knigg macht und als Oberrhy wider nach Norde und spöter Nordweschte fliesst. Öppe vo der Loreley a heisst er denn Mittelrhy, und ab de ehemalige dytsche Hauptstadt Bonn sage si Niderrhy zue nem. De Niderrhy fliesst z Holland im ene grosse Delta in d Nordsee.
Arainerstaate vom Rhy sin d Schwiiz, Liechtestei, Öschtriich, Dytschland, Frankriich und Holland.
Etimology
Dr Name „Rhy“ isch en Ablaitig vo. Us dr glyche Wurzle kunnt au s alemannische Wort rinne oder s altgriechische rhëin, wo beidi au „fliesse“ bedüte. Dä Ursprung gilt au in romanische Bezeichnige fyr Fluss, wie z. B. im spanische Rio oder i de Alpedialäkt Rü. D Kelte hän de Fluss als Gott verehrt und em Rhênos gsait, und Grieche und Reemer hend dodrvo Ρήνος und Rhenus abgleitet.
Dr Rhiin in dr alemannische Dialäktdichtig
(Dä Absatz isch uff Oberrhiinalemannisch (Kaiserstuehl) gschribe.)
In dr alemannische Dialäktdichtig isch dr Rhiin vilmol s Sinnzeiche drfir, ass d Alemanne häne un däne zämme ghere oder zämme schaffe sette.
D Lina Ritter (geb. 1889 z Neudorf/Oberelsass) schribt:
Scho dr Johann Peter Hebel (1760–1826) het der Rhy als Bindegliid vo de alemannische Lüüt agluegt.
Dr Karl Kurrus (1911–1993) vu Ändinge am Kaiserstuehl sait: Zwische dr Länder fliaßt unser Rhin, doch des isch kei Grenze fir Bruadersinn! Wenn s ehrlig-gmeint Wort dr Noochberschaft g'hert, derno mache s beidi gwiß nit verkehrt. (...)
Dr Georg Thürer (1908–2000), wu Glarnertüütsch gschriibe het, winscht sich in sinem Gedicht By Koblänz am Hochrhy: (...) O Brüeder Rhy, gib d Botschaft wyter, As eim der alemannisch Gsang Bi Müetre, Spillüüt, frye Stryter A dyne Ufre nie vergang.
Fir dr Raymond Matzen vu Stroßburi isch dr Rhiin e Glammere, wu d Alemanne zämmehebt. Mir «armi Alemanne» hebe alli d gliche Ahne, aber nit dr glich Fahne, sait er un fahrt drno furt: Mir stolzi Alemanne, han awwer unsre Rhin, der schafft fir Brot un Win.
Der hebbt uns Alemanne fescht zamme, wie ken Kron, der gibt uns Strom un Lohn.
In dr Bewegig gege d AKW isch s Gedicht Rhingold vum André Weckmann entstande, wus drin heißt: (...) es hucke dreij herre am Rhin un werfle e bumbischs schicksal erüs ''vive Fesseneme! roeft dr aant'' ''bfui Marckelse! breelt de zwait'' ''panzer nach Wyhl! bellt de drett''
es spalte drej herre am Rhin met goldiche axe kärne atom de hauklotz esch min land
es hucke drej herre am Rhin wann kejje mr se nin? (Bi däne drej Herre handlet sichs um franzesischi un ditschi Politiker, wu hän welle z Wyhl e AKW un z Marckelse e Bleiwärk boije un wu z Fässene e AKW ani gstellt hän.)
D Mundartschriftsteller vo beidsyts im Rhintel sind zäme go es Wäärch mache, wo Am Rhii heisst.
Urrhy
Die erschte Afäng vom Rhy löön sich bis ins Miozän vor ca. 12 Millione Joor zrugg verfolge. Me vermuetet s Quellgebiet vom Urrhy im Beriich vom hütige Massiv vom Kaiserstuel. Dr Urrhy het e anders Flussbett gha als hütte. So isch er nid durchs Gebiet vo dr hüttige Schwiiz gflosse (ä Vorläufer vom Rhy in dr Schwiz isch bi Basel witer weschtwärts zem Mittelmeer gange) und isch ab em Gebiet um Worms quer durch Rheinhesse uff d Pforte vo Binge zuegflosse. Regione wie Oppeheim und Mainz sin noni in dr Neechi vom Rhy gsi.
Wie s Tal entstande isch
S dytsche Rhytal isch wesentlig prägt durch geologischi, geomorfologischi und tektonischi Vorgäng. So isch dr Rhy in frienere Ärdzytalter in Flussschlinge (Mäander) imene breite und und flache Talgrund gflosse. Dä Talgrund ka me no hütte uff de Rhyhechene erahne und isch durch hechi Rhyschotter au nochwiisbar. Sänkige (z. B. Kölner Bucht) und Hebige hän bewirkt, dass dr Rhy im Vorland vom Mittelgebirge Sand und Schotter abglageret het und sich ins Rhiinische Schiefergebirg rumd um d Loreley zwangswyys igschnitte het, wo sichs Gebirge ghobe het. Do das Ufstiige vom Gebirg in Phase abgloffe isch, het sich bim Stillstand immer wiider en breite Talgrund usbildet, wo sich dr Rhy bir näggschte Hebig widr dri igschnitte het. Die verschiedene Hebigsphasene sin in de glich hoche Flussterrasse uf beidne Site vom Fluss erkennbar. Im Schotterfächer ab dr Kölner Bucht het au dr unterschiedlig Wasserabfluss in Kalt- und Warmzyte während dr Yszit en Yfluss gha.
Gliederig und Name
Die beide Hauptquellflüss heisse Vorderrhy und Hinderrhy und entspringe im Weschte vom Kanton Graubünde in de zentrale Schwiizer Alpe. Drnäbe heisse elf witeri Bäch Rhy und sin Quelle vom Rhy. Dr Hinderrhy flüsst im oberschte Abschnidd dur s Taal Rhywald.
Ab em Zämmefluss vo Hinter- und Vorderrhy bi Riichenau, ame Wiiler vo dr Gmeind Tamins, fliesst dr Rhy nordwärts als Alperhy bis zum Bodesee. Im Bündnerland nimmt er do no s Wasser vo dr Plessur und dr Landquart uuf.
D Rhystreggi, wo die beide Deili vom Bodesee, nämli dr Ober- und Untersee, verbindet, heisst au Seerhy. Ab em Usfluss vom Untersee (oder Bodesee) bi Stei am Rhy bis uf Basel heisst dr Rhy Hochrhy, vo Basel bis uf Binge Oberrhy. Vo dört bis Bonn isch er denn dr Mittelrhy und vo Bonn bis zur dütsch-holländische Gränze dr Niederrhy.
Kurz noch dr holländische Gränze teilt sich dr Rhy in zwei Hauptärm – Lek und Waal –, wo sich noch bi Rotterdam teilwys vereinige, und bi Hoek van Holland myndet dr Rhy in d Nordsee. Dä Abschnitt heisst Rhydelta.
Vorderrhy, Hinderrhy und Alperhy: vo de Quelle bis in Bodesee
Als offizielli Quelle gilt dr Vorderrhy, uf Rätoromanisch dr Rein da Tuma, wo am Tomasee entspringt, emene glaine unschinbare Seeli unterhalb vom Bärg Badus Six Madun uff 2344 Meter über Meer. Dört wyst au e Orientierigstafele uff d Lengi vom Rhy hi: 1320 Kilometer bis zer Myndig.
Speziell isch, dass s Wasser us em Reno di Lei, wo z Italie entspringt, s einzige italiänische Wasser isch, wo (über de Hinderrhy) in d Nordsee fliesst. Di erschti Stadt am Rhy (Vorderrhy) isch Ilanz.
Bi Riichenau vereinige sich dr Vorder- und dr Hinterrhy zum Alperhy. Bi Kuur, dr erschte grosse Stadt am Flusslauf, macht dr Rhy e Knigg noch Norde und bildet noch öpa 25 Kilometer die schwiiz-liechtesteinischi Gränze. Noch de Gränze mit em Fürstetum bildet er d Gränze zu Öschtriich, mit Uusnaam vo Diepoldsau, wo sit de Rhyregulierig uf de rächte Site vom Fluss liit. Sit dr Kanalisierig und Begradigung mindet dr Rhy als «Neye Rhy» bi Hard uf öschtriichischem Gebiet in Bodesee.
Bodesee und Seerhy
Näbe dr neye Rhymindig gits au no dr urspringligi, dr «alt Rhy». Er mindet au hitte no an dr schwiiz-öschtriichische Gränze bi Alterhy (Thal) in Bodesee. Das Stugg Rhy isch vom Bodesee us öppe zwai Kilometer schiffbar bis noch Rhinegg. S Land zwische de beide Rhymindige, wo die öschtriichische Ortschafte Gaißau, Högscht und Fuasche umfasst, wird als Rhydelta (nid z verwächsle mit däm in Holland) bezeichnet und isch e Naturschutz- und Vogelschutzgebiet.
Die Rhyregulierig vo 1890 bis 1923 (dr Rhy isch do ins neye Flussbett umgleitet worde) mit em obere Rhydurchstich bi Diepoldsau und em undere bi Fuasche het me gmacht, um z verhindere, dass dr Rhy viil Sedimänt kurz vor dr Mindig ablageret und dass es wäge dem wider zu Überschwemmige chunnt. Durch die Kirzig um zäh Kilometer het me d Hochwassergfoor zwar witgehend besitigt, aber drfür het dr Rhy sis Gschieb eifach im Bodesee abglageret; drumm muess me mittlerwyle ständig mit Schwimmbagger Kiis usebaggere.
Im Bodesee gits es interessants Naturphenomen: Do s fliessende kalte Gebirgswasser sich mit em wermere Seewasser nid vermischt, goht d Streemig im See witer. Do s kalte Rhywasser aber schwerer isch als warme Seewasser, fliesst dr Rhy zerscht wenigi Kilometer oberflächlich im Bodesee witer und bricht denn abrupt imene unterseeische Wasserfall, em Rhybrech, ab in d Tiefene vom Bodesee. Dr Rhy fliesst denn em nerdlige Ufer vom Bodesee entlang witer (iber d Insle Lindau – Hagnau – Konstanz).
Nochdäm dr Rhy dr Tail vom Bodesee, wo me Obersee nennt, bi dr änge Stell an dr alte Rhybrugg in Konstanz («Konstanzer Trichter») verloh het, fliesst er als Seerhy in drissig Santimeter tiefer glägene Untersee, bis er bi Stei am Rhy wider zumene Fluss wird.
Hochrhy: vom Bodesee bis Basel
Einigi Kilometer witer, underhalb vo Schaffhuse, stürzt dr Fluss dr Rhyfall durab. Am linke Ufer ligt s Schloss Laufe, am rächte Ufer Neuhuse am Rhyfall. Bi mittlerer Wassermängi stürze 700 Kubikmeter Wasser pro Sekunde dr Rhyfall durab, womit är dr greescht Wasserfall vo ganz Europa isch. Är isch 23 Meter hoch und 150 Meter lang. In dr Mitti rage zwei Felse us em Fall use, dr eint drvo ka me per Schiff erreiche. Am Änd vom Fall stosst dr Rhy widr in sis alte, voryyszitliche Flussbett – und de Yyszite isch das Naturschauspiil au zverdanke.
Vo Schaffhuse fliesst dr Rhy zerscht noch Süde, mit enere molerische Schlinge am Inselkloschter Rhynau vrby, bis er am Tösseck, dr Mindig vo dr Töss in Rhy, noch Weschte abdrait. Bald druff wird er underhalb vo Eglisau Gränzfluss zwische dr Schwiiz und Dytschland, und er blybt das bis Basel.
Jetz chunt er a de schwiizerische Oort Chaiserschteul und Zuurzi verby. Vor em schwizerische Choblez, nid wit vo Waldshuet entfärnt, fliest vo dytscher Siite her de Zämmefluss us Steina, Schlüècht und Wuètè in Rhy. Den chunt wider e Stromschnälle, dr Choblezer oder Ettikoner Lauffe. Äs Stückli wiiter flussabwärts mindet denn d Aare als erschte grosse Näbefluss in Rhy. Bemerkenswärt dodrby isch, dass d Aare, wo nur wenigi Kilometer vorhär d Rüss und d Limet ufgnoo het, mit eme durchschnittliche Abfluss vo 557 m³/s meh Wasser bringt als dr Rhy (Rhy: 439 m³/s). Dr Rhy isch aber öppis lenger als d Aare. Oder besser gseit, är isches gsi, denn dur d Juragwässerkorrektion isch d Aare dütlich lenger worde und dr Rhy het mit dr Rhykorrektur zää Kilometer Lengi verlore. Dodrmit isch hitte d Aare dr wasserriicher und lenger Fluss, also setti eigentlich sträng gwässerkuntlich gnoo dr Rhy ab Choblez bis noch Holland Aare und nid Rhy heisse. Aber me darf zem Glick drvo usgoh, dass dr Rhy wäge synere grosse Gschicht das blybt won er isch.