cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Konkordia GmbH
Uusglääseni Publikazione
Dr Konkordia Verlag het vor allem Schuelbiecher un Biecher zue dr Gschicht un Kultur vu dr Region uusegee. Bi dr Konkordia sin au Publikazione vum Alemannisch Inschtitut uusechuu, dodrunter d Raie „Themen der Landeskunde“.
Buchs AG
Buchs isch e Iiwohnergmeind im Bezirk Aarau vom Schwiizer Kanton Aargau. S Dorf isch im untere Suhretal und gränzt direkt an Aarau.
Pennsylvania
Pennsylvania (ängl. Ussprooch, dütsch au Pennsylvanie) isch e Bundesstaat im Oste vo de Veräinigte Staate vo Amerika, wo vom von William Penn gründet worde isch, und isch äine vo de drizää Gründerstaate. Dr offiziell Naame isch Commonwealth of Pennsylvania („Gmäinwääse vo Pennsylvanie“). Zämme mit Nöi York und New Jersey wird Pennsylvania zu de Middelatlantikstaate zelt.
Buchs AG
Geographii
De Gmeindsbann isch 238 Hektare gross, dodervo sind 47 Hektare Wald und 29 Hektare überbaut. De höchschti Punkt isch uf 498 Meter, der tüüfschti uf 436. Nochbargmeinde sind Robischwiu, Suhr und Aarau. D Sidligsflächi vo Buchs isch mit dere vo Aarau und Suhr zämegwachse.
Schlacht bei Marignano
Es isch en Teil vo de Usenandersetzige zwüsche Frankriich und de Eidgnosseschaft gsi, wo um s Herzogtum Mailand gschtritte häi. Dr Rückzug vo de Eidgenosse, wo d Schlacht verlore gsi isch, het früener as dr ersti dokumentierti gordneti Rückzug sit dr Antike gulte, was aber mee und mee in Froog gstellt wird.
Pennsylvania
Dr Naame bedütet wörtlig „Im Penn sis Waldland“ (lat. silva „Wald“). Pennsylvania het dr Binaame „Keystone State“ (Schlussstäi-Staat, noch em zentrale käilförmige Stäi in dr Middi vom ene Booge).
Geografii
Pennsylvania gränzt im Oste an New Jersey, im Südoste an Delaware, im Süde an Maryland, im Südweste an West Virginia, im Weste an Ohio und im Norde an Nöi York und dr Eriesee. Dr Bundesstaat isch vo Norde uf Süde 274 km bräit und vo Oste uf Weste 455 km lang. D Flechi isch 119'283 km²; doodrvo si 116'075 km² Landflechi; 3'208 km² si Gwässeroberflechene, vo dene entfalle uf en Eriesee 1'940 km². Im Ganze isch Pennsylvania e bitz gröösser as Bulgarie. Dr höggst Punkt isch uf 979 Meter über em Meerspiegel uf em Mount Davis, wo noch sim Äigetümer benennt worde isch, eme Leerer, wo uf dr Site vo dr Union an dr Schlacht vo Gettysburg kämpft het. Dr niidrigst Punkt vo Pennsylvania lit uf Meereshööchi am Delaware River; die durchschnittligi Hööchi isch 336 m.
Dr Hauptfluss im Land isch dr Susquehanna River. Pennsylvania isch brägt vo Laubwälder und Hügelland. Im Oste vom Land isch s Middelgebirg vo de Appalatsche.
Im Süde vom Bundesstaat lit dr archeologisch interessanti Usgrabigsort Meadowcroft.
D Bevölkerig
Pennsylvania het 12'418'756 Iiwooner (Stand: U.S. Census 2007), vo deene si 83,8 % Wissi, 10,4 % Afroamerikaner, 4,2 % Hispanics, 2,3 % Asiate, 0,1 % Indianer.
Buchs AG
Gschicht
S erschti Mol taucht s Dorf in ere Urkund us em Johr 1225 in de Namesform Buhse uf. In de hütige Form isch Buchs s erschti Mol im 1361i erwähnt. Buchs het im Mittelalter de zerscht de Grafe vo Länzbrg ghört, ab em 1173i de Kyburger und ab em 1264 de Habsburger.
Wo d Eidgnosse im 1415 de Aargau eroberet hei, isch Buchs zu Bärn cho, wo im 1528 d Reformation iigführt het. Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt un hei di Helvetisch Republik usgruefe. Buchs ghört sither zum Kanton Aargau. Zerscht isch s Dorf en Teil vo de Gmeind Suhr gsi, isch aber uf de 30. Jänner 1810 e eigeschtändigi Gmeind worde.
Schlacht bei Marignano
D Schlacht bi Marignano isch eini vo de letschte grosse Schlachte gsi, wo d Eidgnosseschaft dra teilgnoh het. Für d Gschicht vo dr Eidgnosseschaft isch di Schlacht insofern bedütend, dass d Eidgnosse ufgrund vo de Niderlag und em Friiede, wo si druf mit Frankriich gschlosse häi, ihre Expansionsdrang Richtig Süüde iigschtellt häi.
D Schlacht
Vor dr Schlacht häi d Franzoose de Eidgenosse allerhand versproche, wenn si wurde abzie und uf iiri Aasprüch uf Mailand wurde verzichte: e Million Chroone, dr mailändisch Herzog Maximilian Sforza wurd mit eme franzöösische Aadelsditel abgfunde und Frankriich wurd die äidgenössische Eroobrige vo 1500 im Tessin anerkenne. D Westschwiizer Ort Bärn, Soledurn, Friburg häi dä Vorschlaag aagnoo und iiri Drubbe, öbbe 10'000 Maa, abzooge.
Dr bäbstlig Legat und dr Walliser Kardinal Matthäus Schiner häi d Äidgenosse, wo no z Mailand bliibe si, aber witer ufgstachlet und am 13. Septämber 1515 häi die am Nomidaag am drei d Franzoose in drei Gwalthufe aagriffe, d Innerschwizer in dr Middi, rächts d Zürcher und linggs d Luzärner und Baasler. Si si ins Armeelaager vo de Franzoose iidrunge, häi aber dr Kampf nid chönne für sich entschäide. Am neggste Daag het die Liechti Riterei vo Venedig under em erfaarene Condottiere Bartolomeo d’Alviano am Zääni am Morge aagriffe und gege Middaag häi sich d Äidgenosse afo zruggzie und si zu dr Stadt Mailand gflüchdet. Die mäiste vo de öbbe 12'000 bis 14'000 Doote si Äidgenosse gsi.
D Folge vo dr Schlacht
Am 24. Septämber het d Daagsatzig beschlosse, mit em Chrieg witerzmache und het non emol 22'000 Maa in d Lombardei welle schicke. Aber nume e baar Innerschwizer Kontingänt si gschiggt worde und die het mä schnäll wider zrugggrüeft. D Franzoose häi druf Mailand am 4. Oktober iignoo. Dr Herzog Karl III. vo Savoie het denn dr Friide vo Gämf zwüsche Frankriich und dr Äidgenosseschaft vermiddlet, wo aber Uri, Schwyz, Züüri, Baasel und Schaffhuuse abgleent häi. Im Merz 1516 häi die Ort em römisch-dütsche Kaiser Maximilian I. 15'000 Maa für e Fäldzug uf Oberitalie zur Verfüegig gsellt. Wil dä aber nid zaalt het, isch dä Zuug zu nüt choo und d Äidgenosseschaft het schliesslig am 29. Novämber 1516 mit Frankriich e sogenannti «Ewigi Richtig» usghandlet: alli früenere Findschafte si ufghobe worde, für zuekümftigi Komflikt het mä welle e Schiidsgricht iisetze, käine vo de Verdragspartner het d Find vom andere döfe understütze, und d Äidgenosse häi iiri Erobrige z Italie mit dr Usnaam vom Eschedaal dörfe bhalte. Dr Franz I. het dr Äidgenosseschaft 700'000 Chrone as Chriegsentschädigung zaalt. Mailand isch wider franzöösisch worde, bis es 1521 noch dr Schlacht bi Bicocca an d Habsburger gfalle isch. D Äidgenosseschaft (usser Züüri) het 1521 mit Frankriich e Söldnerverdraag abschlosse und isch vo denn aa im Dienst vo dr französische Chroone gstande und het uf e sälbständigi Rolle in dr öiropäische Politik verzichdet.
D Niiderlag vo Marignano und die schwizerischi Neutralitet
Noch Marignano het d Äidgenosseschaft as Staatebund sich nüm diräkt in ussepolitischi Aagläägehäite iigmischt, het aber witer de groosse Mächt Söldner gliiferet, vor allem an Frankriich, wo 1521 e Soldbündnis mit dr Äidgenosseschaft abgschlosse het und vo denn a isch d Schwiz bis zum Wiener Kongräss Däil vo dr franzöösische Machtsfääre gsii.
Im 19. Johrhundert isch d Niiderlag vo Marignano als eini vo der Ursache für d Neutralitätspolitik vo dr Alte Äidgenosseschaft dütet worde.
Hützudag gsehn Historiker dr Hauptgrund drfür, ass dr Staatebund sich in de Joorhundert noch Marignano us dr internazionale Politik uuseghalte het, din, ass d Äidgenosse mitenand eso verstritte gsi si, ass e Konsens ummööglig gsi isch. D Komflikt under ene häi e konfessionelli Basis ghaa, was mit dr Reformation und dr Gegereformation aagfange het. Aber au wäge de politische und soziale Gegesätz hai si kuum meh e gsamtäidgenössischi Bolitik chönne bedriibe.
Rächtskonserwativi Chreft hingege gseen Marignano as dr Aafang vo dr schwizerische Nöitralitäätspolitik, was si zun ere Abschottig vo dr Schwiz vom Usland im 21. Joorhundert wäi umfunkzioniere. D Debatte um d Bedütig vo dr Niiderlaag vo Marignano isch vor allem im 500. Gedänkjoor vo dr Schlacht, ane 2015, heftig gsi und isch zum Kampf zwüsche linggs und rächts worde, zwüsche de Befürworter von ere Integrazioon vo dr Schwiz in Öiropa und de Isolazioniste, wo wäi, ass d Schwiz iire äigene Wääg söll goo.
Wilhelm Ganzhorn
Dr Wilhelm Christian Ganzhorn, wia-nr mit seim ganza Nama ghoißa hot (* 14. Januar 1818 z Beblenga; † 9. Septembr 1880 en Cannstatt [heit a Stadtdoil vo Stuegert]) isch a Jurischt gwäa, wo en seira Freizeit fleißig Gedicht gschriiba hot. Ois vo deane ischt heit noh an Haufa Leit bekannt: Das stille Tal. S fangt ôô mit de Werdr Im schönsten Wiesengrunde ist meiner Heimat Haus ond ischt em Lauf dr Zeit zo-ma Volksliad worra.
Aus seim Leaba
Dr Wilhelm Ganzhorn kommt am 14. Januar 1818 z Beblenga uf d Welt. Sei Vaddr isch dr glernde Beck ond schbätre Schlossvogt Johann Georg Ganzhorn ond sei Muadr d Catharina Margareta geborene Maisch. Wia der Bua viir Johr alt ischt, zuit d Familie Ganzhorn om en d Nôchbrstadt Sendlfenga, wo dr Vaddr 1826 s Haus en dr Stuegerter Strôß 1 kauft. Sei Ufgab ischt, uf dr Markong Sendlfenga d Grondstick ond Bauwerk zo vorwalda, wo em Land gheeret. Weil’r will, dass us seim Bua amôl ebbes reachts werra soll, schickt’r-en 1828 uf-a Gymnasiom nôch Stuegert. Deet isch dr Gustav Schwab (1792 bis 1850) oinr vo seine Lehrer. Der erkennt en seim Schialer s Talent zom Dichda ond ermontret-en, des jô et vorkemmra zo lau. So kommt’s, dass dr Wilhelm Ganzhorn en seira Freizeit fleißig Ballada, Scharada ond Gedicht ibr d Nadur vorfasst.
Nôch-em Abi fangt dr Ganzhorn ôô, Jura zo studiira, zerscht drei Johr a dr Uni Diibenga ond ab 1840 an dr Uni Heidelberg. En de Semeschtrferia macht’r a lengra Reis da Rhei naa. Z Unkel lernt’r da acht Johr eltra Ferdinand Freiligrath kenna. Dô drbei entstoht a Freindschaft, wo s ganz Leaba lang hebt. Nôch-em Beguatachda vom Ganzhorn seine Gedicht schreibt-em dr Freiligrath am 28. Dezembr 1940 an Briaf, wo’s dren hoißt: ''Du sollst sehen, dass Dein Name bald mit Achtung genannt sein wird. Strebe nur hin und wieder nach größerer Kontinuität und Prägnanz. Du bist manchmal noch zu unbestimmt und allgemein liederlich. Schade, dass man nicht alles Humoristische von Dir drucken kann – als Humorist trittst Du entschieden am eigenthümlichsten, als poetisches Individuum auf.''
1842 legt’r de zwoit jurischdisch Staatspriafong ab. S Johr druf wuud’r Assischdent beim Obrlandesgricht Backnang. Nomôl zwoi Johr schbätr wuud’r zom zwoida Richtr am Amtsgericht en Neiabirg em Schwarzwald ernannt. Deet entstôht sei berihmdeschts Gedicht Das stille Tal mit 13 Strofa, wo drvo de erscht ond de boide ledschde bald zo-ma Volksliad werret, wo ma uf d Melodii vo sellem eltra Liad Drei Lilien, drei Lilien, die pflanzt ich auf sein Grab senga kôô. Mr muaß abr ôômerga, dass de erscht Strof en fascht älle Liadrbiachr a bissle falsch wiidrgäa wuud. Beim Ganzhorn hoißet dr dridde ond dr virde Vers Ich zieh zur Morgenstunde / ins Tal hinaus, ond gsonga wuud meischdens Da zog ich manche Stunde / ins Tal hinaus. Neaba dera idillischa Nadurschildrong behandlet seine Gedicht abr au hischdorische Stoff ond d Ôfeng vo de soziale Omwelzonga mit-em Schicksal vo de Arbeitr.
En Neiabirg betädigt sich dr Ganzhorn en dr Revolutionszeit 1848/49 au polidisch. Er wuud Migliid vom Volksvorei, wo fir a republikanischa Staatsform ond de demokradische Reacht eitridd, was-em abr schbätr em Beruaf a baar Nôchdoil eibrengt.
Em Johr 1859 wuud dr Ganzhorn zom Obramtsrichtr z Neckarsulm ernannt. Deet wuud’r Mitgliad vom Historischen Verein für das württembergische Franken, wo sich d Altrtoms- ond Gschichtsforschong uf d Fahna gschriiba hot. Jetzt ibrwäldigt-en au widr amôl sei grauß Entresse fir d Archäologii. Er nemmt en Schbada und buddlet, was s Zeig helt, zerscht en seim oigna Gerichtsbezirk ond schbätr en seira Hoimetstadt Sendlfenga. Ibr seine Forschongsergebnis ond seine Vorträg dô driber kommet en viile Zeidonga Artikl.
Em Sommr 1878 schliaßlich wuud dr Ganzhorn nôch Cannstatt vrsetzt, wo-nr em Gebeide vom Amtsgricht e dr Wilhelmstrôß amdet ond wohnt. Jetzt endlich hot’r au Gleagaheit, en dr bloß wenich Kilometr entfernde Nôchbrstadt Stuegert seine kuldurelle Bedirfnis zo befriidiga. Heifich siht mr-en deet bei-ma Konzert, em Hoftheatr ond en dr Opr. Seine Liablengskombonischda send dr Georg Friedrich Händel, dr Ludwig van Beethoven ond dr Wolfgang Amadeus Mozart.
Fascht s ganz Leaba lang isch dr Ganzhorn a kerngsondr Môô gwäa. Äll seine Reisa (ond greist ischt’r an Haufa, au oft ens Ausland) hot’r ohne gsondheitliche Schäda ibrstanda. Erscht em Altr vo 62 Johr wuud’r vo ernschde Krankheida plôgt. Vo seira ledschda Reis nôch Dissldorf kommt’r mit-ra arg ôôgschlagna Gsondheit zruck. Zo-ma schmerzhafda Gschwiir em Nacka gsellt sich bald a Longaentzendong. Am 9. Septembr 1880 schliaßt’r d Auga fir emmr. Sei Ableaba isch dr Cannstadder Zeidong sogar a Extrabladd wert, weil der Môô enzwischa so an graußa Bekannheitsgrad erwôrba hot. Des zeigt sich au zwoi Dag schbätr bei dr Beerdigong uf-em Uff-Kirchhof: An riisiger Zug lauft em Sarg hendrher. Au Vrtreter vom Land Wirdaberg ond vo dr Stadt send drbei. Sei ledschda Ruha fend dr Ganzhorn ganz en dr Nähe vo seim Freind Ferdinand Freiligrath.
Wia-nen d Nôchwelt wirdigt
Em Ganzhorn sei bekanndeschda Dichdong ischt ohne Zweifel sei Wiisagrond-Liad. Des wuud au heit noh vo viile Cheer gsonga. An Haufa Leit werret’s fir a echts Volksliad halda, au wenn en älle Liadrbiacher, wo’s dren kommt, em Ganzhorn sei Nama drbeistôht. Zor Erennrong an-en ischt 1921 am Amtsgricht Neckarsulm a Dafl mit seim Porträä nôôgmacht worra. 1948 hot d Stadt Sendlfenga oim vo ihre drei grauße Rondwandrweag da Nama Wilhelm-Ganzhorn-Weg gäa. Em Johr 1950 hot z Neckarsulm zom Ganzhorn seim 70. Todesdag a Ganzhorn-Feier mit-ra Ausstellong staddgfonda. Dô drbei hot dr Kuldusminischtr Theodor Bäuerle da Feschtvortrag ghalda. D Stadt Stuegert hot 1965 de Ôôlaga beim Uff-Kirchhof da Nama Ganzhornanlagen gäa.
1980, also 100 Johr nôch-em Ganzhorn seim Dod, hend nôchanandr viir Städt, wo dr Ganzhorn a lengra Zeit gwirkt hot, a Ausstellong ibr sei Leaba ond Werk zeigt: Neckarsulm em Septembr en dr Ganzhornstub em Deitschordaschloss, Sendlfenga em Oktobr em Rôthaus, Bad Cannstadd em Novembr en dr Landesschirokass am Wilhelmsblatz ond Beblenga em Dezembr em Kuldurhaus. Zo dera Ausstellong hot d Landesschirokass (heit: BW-Bank) a Heftle mit zwelf Seida finanziirt, wo ibr-em Ganzhorn sei Leaba ond Wirka Auskonft geit.
Z Conweiler ond en Straubahard send Schuala nôch-em Ganzhorn benannt worra.
Gaunerlied
(mit-em Vrmerk „unter dem Galgen zu singen“)
Auf, Brüder, auf, getrunken Von diesem goldnen Wein! Vielleicht wird dieser Humpen Der allerletzte sein. Heut trinken wir nach Fröhlichkeit, Für morgen bleibt uns Seligkeit Am Balken, Am Galgen!
Auf Brüder, lasst uns singen In finstrer Waldesnacht, Dass fern in Felsenschluchten Des Echos Ruf erwacht. Heut ist noch frei der Lieder Schall Und morgen sind die Brüder all Gefangen, Gehangen!
Der moderne Amor
Kleiner Amor! Mit den Zeiten Solltest du auch vorwärts schreiten, Musst dich hübsch modernisieren, Fein frisieren, parfümieren, Musst nach Würden, Orden streben, Dich mit Dienerschaft umgeben, Als hochadliger Göttersohn Leben nach dem feinsten Ton, Durch Lorgnetten musst du schielen, Mit Demanten musst du spielen, Kleiden dich als Liebesbote Stets nach der Pariser Mode.
Und da nun seit langer Frist Pulverkunst erfunden ist, Kannst kein Opfer mehr ereilen Du mit deinen stumpfen Pfeilen, Die nur ritzen Haut und Ader. Schaff dir einen Hinterlader, fernhin treffend, leicht, bequem, Nach dem neuesten System! Ist ja leider heutzutage Der Gesittung höchste Frage: Mit den bestgezognen Waffen Schnell und gründlich wegzuschaffen!
Quell
Jürg Arnold: Wilhelm Ganzhorn – Leben, Ahnen, Gedichte, rausgäa vom Hoimetgschichtsvorei fir da Scheebuach ond s Gai e. V. 1969
Orny (Moselle)
Orny (Patois Ourni, ditsch 1915–18 un 1940–44 Ornach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Geogràfi
Orny lijt 13 Kilometer sìdeschtlich vun Metz bim Flughàfe Metz-Nancy-Lothringe uf re Heche zwìsche 210 un 271 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Orny ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1128 àls Ornei (1252 Ourney, 1320 Ourgney, 1404 Orgney, 1448 Orgny, 1493 Orney, 1544 Orni).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Orny ìsch. Orny ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Orny ghert zem Lorrain.
Georg III. (Vereinigtes Königreich)
Dr '''Georg III. Wilhelm Friedrich''' (ENS George William Frederick; * 24. Maijul./4. Junigreg. 1738 z London; † 29. Januar 1820 in Windsor Castle) isch vo 1760 bis 1801 Köänig vo Groossbritannie und Irland gsi, denn bis zu sim Dood Köönig vom Veräinigte Köönigriich Groossbritannie und Irland. Im Häilige Römische Riich het er as Kurfürst vo Braunschweig-Lüneburg regiert, sit em Wiener Kongräss as Köönig vo Hannover (1814). Usserdäm isch er dr letscht britisch Monarch gsi, wo sich au as Köönig vo Frankriich bezäichnet het.
Dr Georg isch dr dritti britischi Monarch us em Huus Hannover gsi, aber dr ersti, wo in Groossbritannie uf d Wält cho isch und wo as Muetersprooch Änglisch gschwätzt het. Si Herrschaftszit isch lenger gsi as die vo jedem britische Monarch vor im. Under iim het Groossbritannie die franzöösische Kolonie z Kanada gwunne und die franzöösische Bsitz in Indie (1763), es het aber au e groosse Däil vo sine nordamerikanische Kolonie im Amerikanische Unabhängigkäitschrieg (1775–1783) verloore. D Koalizioonschrieg gege Frankriich si zwanzig Joor lang gange und häi 1815 mit dr Niiderlaag vom Napoleon in dr Schlacht bi Waterloo gändet. Groossbritannie het au uf de Wältmeer si Dominanz usbaut.
Die zwäiti Helfti vo sinere Herrschaft isch von ere Gäisteschrankhäit brägt gsi, wo zerst nume sporadisch ufdräte isch aber schliesslig permanänt worde isch. Hüte nimmt mä aa, ass si dur e Stoffwäggselstörig (Porfirii) verursacht worden isch. 1811 het sich si Gäisteszuestand eso verschlächteret, ass mä si eltist Soon as Brinzregönt het müesse iisetze. Dä het denn 1820 as George IV. d Droonnoochfolg aadräte.
Wäge si Lääbensstill, wo relativ beschäide gsi isch, und sinere Vorliebi für s Landlääben het dr George III. dr Spitznaame Farmer George („Buur Georg“) überchoo.
Oberbergen
Oberbärge (amtlich Oberbergen) isch e Winzerdorf im Kaiserstüehl in Südweschtditschland, wo zue dr Stadt Vogtsburg ghört un ca. 1000 Iwohner het.
Zue Oberbärge ghört au dr Wiler (Alt-)Vogtsburg.
Dr Ort het sich mit dr andere sechs Gmeine vum zentrale Kaiserstüehl am 01. Jänner 1975 zue dr Stadt Vogtsburg zämmegschlosse.
S Dorf lit im Zentrum vum Kaiserstüehl im Dal vum Krottebach un isch e bekannte Wibauort mit 233 ha Räbflächi mit dr Lag Bassg(e)ige.
Numme ei Kilometer weschtlich vu Oberbärge lit Oberrothwil, 1,2 km öschtlich Schälinge un 2 km südöschtlich. Uf Norde goht d Stross iber dr Nordkamm vum Kaiserstüehl uf Kiechlinsbärge ab. Im Süde lit dr Hauptgipfel vum Kaiserstüehl, dr 557 m hoch Dotekopf.
(Alt-)Vogtsburg
Alt-Vogtsburg lit südöschtlich vu Oberbärge an dr Passstross (L115) uf Betzige. Dr klei Wiler het dr 1975 zämmegschlossene Gsamtgmei Vogtsburg dr Namme gä.
S Dörfli lit uf in guet 320 m Höchi.
Kuppel
As Kupple (vo lateinisch cupula „chliini Donne“) oder Dom bezäichnet mä en oobere Däil vom ene Ruum, wo d Form von ere Halbchuugele oder Glogge het. Kupple si mäistens us Stäi, Ziegel, Beton, Holz oder verschidnige Metall baut. Die äigentligi Kupple isch d Decki, wo dr Raum undedraa, wo zum Däil oder ganz voMuure umschlosse isch, frei überdeckt.
Äigeschafte
Kupple si e bsundrigi Form vom Gwölb, hai nume äi Schäitelpunkt und iire Grundriss, wo kräisförmig, owal oder vileggig cha si, dient in sim ganze Umfang as Widerlager.
Kupple, wo kontinuierlig krümmt si, wärde vo de Ääscheniöör zu de dobblet krümmte Schale zelt, segmentierti Kupple zu de Faltwärk.
Solang nume dradizionelli Baumaterial wie Ziegel und Stäi verwändet worde si, isch d Gröössi vo de Kupple beschränkt bliibe. Bis in s 20. Joorhundert isch eso s Pantheon z Rom us em Joor 125 n. d. Z. mit 43,3 Meter Durchmässer dr grösst Kuppelbau bliibe. Wo denn dr Staalbeton iigfüert worde isch und spööter dr Richard Buckminster Fuller die geodätischi Kupple erfunde het, si gröösseri Bauwärk mööglig worde. So isch dr grösst Kuppelbau hüte mit eme Durchmässer vo 207 Meter dr Superdome z New Orleans.
Martinique
Martinique isch e vollintegrierte Deil vom französische Staat und eso au Deil vo dr Europäische Union.
Geographii
Martinique lit zwüschen em karibische Meer und em Atlantische Ozean 25 km südlig vo Dominica und 37 km nördlig vo St. Lucia. Si lit öbbe 6.850 km vo Paris und 3.150 km vo New York ewäg und isch 440 km vor dr Küste vo Venezuela.
D Insle het e Lengi vo 73 km und e Breiti vo 39 km. D Küstelinie isch öbbe 350 km lang. D Insle is bärgig. Im Norde vo dr Insle lit dr Vulkan Montagne Pelée, won e Höchi vo 1.397 m het.
9,43 % vo dr Landflechi vo dr Insle isch verstedteret. Landwirtschaft wird uf 11,32 % vo dr Flechi bedriibe.
John Hawkesworth
Dr John Hawkesworth (* öbbe 1715, † 16. Novämber 1773), isch en änglische Schurnalist und Schriftsteller gsi.
Biografii
Dr John Hawkesworth isch z London uf d Wält cho, isch Autodidakt gsi und het am Aafang woorschinlig für en Apfikaat gschaft. 1744 het er dr Samuel Johnson abglööst, wo für s Gentleman's Magazine [ber d Debatte im Parlam'nt brichdet het. Vo 1746 bis 1749 het er Gedicht under em Psöidonüüm Greville für d Zitschrift gschriibe. Zämme mit em Johnson und andere het er d Zitschrift The Adventurer, gründet. Vo de 140 Usgoobe het dr Hawkesworth d Helfti sälber gschriibe.
Wil er en iifrige Verdäidiger vo dr Moralidäät und dr Religion gsi isch, het er vom Thomas Herring, em Erzbischof vo Canterbury, dr Eeredokter überchoo. Vo 1754 bis 1755 het er im Swift sini Wärk uusegee. Er het 1756 im Dryden si Amphitryon für s Drury Lane Theater adaptiert und im Southerne si Oronooko im Joor 1759. Er het 1760 s Libretto für s Oratorium Zimri gschriibe und im Joor druf isch Edgar and Emmeline: a Fairy Tale am Drury Lane ufgfüert worde. 1761 het er s zwäibändige Almoran and Hamet gschriibe.
Dr Hawkesworth het vo dr Admiralidäät dr Ufdraag überchoo, im Cook si Bricht über die ersti Räis in d Südsee uusezgee, und mä säit er häig vom Herusgääber 6000 Pfund drfür überchoo. Kritiker häi das Wärk kritisiert, wil er s mit dr Wooret nid allzu genau gnoo häig. Mä verzelt, ass er wäge deere Kritik früezitig gstorbe sig.
Dr Hawkesworth isch am 16. Novämber 1773 gstorbe und z Bromley in Kent begraabe worde.
Einklassenschule
D Eiklasseschuel, mängisch ou as Zwärgschuel, i der Schwiz as Gsamtschuel bezeichnet, isch as wohnortnöchi Dorfschuel di gängigi Schuelform im ländleche Rum. Bis wit i d Mitti vom 20. Jahrhundert ine isch si flechedeckend verbreitet gsi, hüt gits z Dütschland wäg der Konzentration vo de Schuel uf zentrali Schdandort nume no wenigi. I der Schwiz si si im ländleche, bsunders voralpine und alpine Rum no rächt hüfig, und i jüngerer Zit hei d Schdedt agfange, i de Schdadtzentre Mehrklasseschuele izrichde, schdatt d Schuelhüser zue z mache.
Begrifflichkäite
I de Schwiz säit mer hüfig Gsamtschuel, offiziell ghäisst si aber Mehrklasseabtäilig. En Abtäilig isch en Ruum, es Schuelzimmer mit eme Lehrer. E Klass sind die Chind, won s gliiche Niveau händ und zäme id Schuel gönd. Wänn also zum Bispil Erst-, Zwäit- und Drittklässler im gliiche Zimmer sitzed und de gliichi Lehrer händ, so sind das also drü Klasse i äinere Abtäilig. Wänd d Schuel nume äi Abtäilig häd, dänn isch s e Mehrklasseschuel. Wänn hüt i Schuele d Chind nöd i Jahrgangsklasse itäilt wärded, dänn isch de offizielli Begriff altersdurmischts lärne (ADL). Das isch finanzpolitisch en wichtige Underschid: Wänn d Schuel chli isch, dänn mues si Mehrklassabtäilige füere und de Lehrer chunt e Mehrklassezuelag über. Wänn d Schuel gross isch und altersdurmischti Klasse füere wott und nöd mues, dänn gits e käi Zuelag, wils de iuro e käi Mehrklasseabtäilig, sondern e ADL-Klass isch - de facto isch es Hans was Heiri.
Grangettes FR
Grangettes (patois [a grɑ̃ˈdzɛtɛ]) isch a politischi Gmiin im Glanebezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.
Geografi
Grangettes liit ùf, 4 km oschtsüdöschtlich vam Bezirkshùùptort Romont am Weschtabhang vam Gibloux. Va de Gmiinflechi si 70,5 % landwirtschaftlichi Flechi, 25,9 % Waud ù 3,6 % Sidligsflechi. Nachpuurgmiine va Grangettes si Vuisternens-devant-Romont, Massonnens, Le Châtelard, Marsens ù Sâles.
Gschicht
Grangettes isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1147 aus de Grangetes.
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 11,4 % gläge.
Religion
88,5 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 7 % evangelisch-reformiert.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 157 Yywoner 97,5 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 0,6 % Tüütsch ù 1,9 % anderi Spraache.
De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 15 va de 157 Yywohner ggredt.
Landquart
Landquart isch de Name vo däne geografische Objekt:
Lueg au:
Oron (Moselle)
Oron (ditsch 1915–18 Orn, 1940–44 Oren) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Oron lijt sìdeschtlich vun Metz ìm Saulnois àn dr Frànzesche Nied (Nied française) uf re Heche zwìsche 234 un 302 m ìwer em Meeresspiegel.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Oron ghert zem Lorrain.
New Orleans
New Orleans ( oder, lokal au: ) het 343'829 Iiwooner (2010 ) und isch die grössti Stadt im Bundesstaat Louisiana in de Veräinigte Staate. Si isch en Industriizentrum mit eme bedütende Haafe am Mississippi. D Stadt isch bekannt für iiri lokali kreolischi Chuchi und iiri historischi Altstadt (French Quarter), wo s e Hufe Geböid im spanische und französische Kolonialstil het. New Orleans gältet as d „Wiege vom Dschääs“.
In d Noochrichte isch New Orleans 2005 cho, wo dr Hurrikan Katrina und d Überschwemmige, won er usglööst het, groossi Däil vo dr Stadt verwüestet häi und alli Iiwooner häi müesse ewakuiert wärde. Im Raame vom Widerufbau het d Stadt beschlosse, d Sozialwoonigsgebiet, wo vor dr Katastroofe vili Schwärzi gläbt häi, ufzgee. No vor 2005 häi e Hufe Lüt d Stadt verloo, vilmol wäge Brobleem mit dr Armuet, noch em Hurrikan si denn vili gar nüm zrugchoo und im Joor 2010 het New Orleans öbbe e Viertel weniger Iiwooner gha as vor de Überschwemmige.
Hans Flügel (Dichter)
Dr Hans Flügel (* 10. Dezämber 1926 z Singe; † 20. April 2018 ebe dert) isch e dytsche Speditionschaufmann un alemannische Dialäktautor gsii.
Läbe un Wärch
Dr Flügel het Ändi 1970er Johr aagfange näbe syre Arbet as Speditionschaufmann uf Alemannisch zschrybe. Är het Theaterstuck, Verzellige, Gedicht un Glosse gschribe. Syy erscht Mundarttheaterstuck isch anne 1979 entstande. Im Lauf vu dr Johr het er insgsamt nyyn Theatestuck gschribe, wu zwai dervu vu dr Hegauer Mundartbühne z Singe ufgfiert wore sin. Anne 1982 un 1985 het er zwai Mundartbiecher im Südkurier-Verlag uusebrocht. Iber dr Singemer Dialäkt het dr Flügel mit em Buech „We d'Singemer früehner gschwätzt hond“ vu 1995 e „unterhaltsame Mundartkunde“ (Untertitel) gschribe.
Mer chänt dr Hans Flügel vor allem dur syyni Dialäktglosse, wun er langi Johr unter em Pseudonym „Krummuli“ in dr Singemer Uusgob vum Südkurier gschribe het.
An dr Fasnet het er als Rede ghalte bi dr „Mondfänger-Zunft“ z Wange am Untersee un Bydreeg gschribe fir Narrezytige. D Poppelezunft Singe het e um Ehrezumftgsell ernännt un z Langestei isch er Narremaischter wore.
Är het mit syre Frau Charlotte in syre Haimestadt gläbt. Am 20. April 2018 isch er im Alter vu 91 Johr gstorbe.
Brigantium (Begriffsklärung)
Brigantium isch i de antike Geographii de alti Name vo folgende Städt:
Bremgarten
Bremgarten chan folgendes bedüte:
in dr Schwyz:
z Dytschland:
Burg Rötteln
D Burg Röttle isch ä Burgruine ooben a Haage bi Lörrach im Wiisetal im Landchreis Lörrach z Bade-Württeberg. Oft hört mer anstatt „Röttler Burg“ au „Röttler Schloß“.
Gschicht
D Burg Röttle isch vo de Lütt vo Röttle erbaut un 1259 s erschde Mol urkundlich erwähnt worde. Schu langi Zitt devoor hät s z Röttle e Chirch gee, wuu 751 zum erschte Mool gnännt wird. D' Herre vo Röttle werde vom 12.-14. Jorhundert erwähnt un sin mit em Lüthold II. uusgstorbe. Ihri Erbe sin d' Margrafe vo Bade gsi. Im 14. und 15. Jahrhundert hän si ihre Burg erwiteret und au umbaut. Bim Erdbeebe vu Basel (1356) sin d Chirch un d Burg bschädigt worre.
D Burg isch 1503 an de Markgraaf Christof vu Bade übergange. 1525 isch si im Burechrieg iignuu worre, hät abber keini Zerstörige erfahre. Im Drißigjährige Chrieg isch ä Deil vo de Anlage zerstört worde un au de holländisch Erbfolgechrieg hät Zerstörige brocht, wiil doo di französische Druppe chuu sin. De Ludwig de Vierzähnte, au Sunnechönig gnennt, het si dann ganz schlaife lo, un numme de Burgfried un ä paar anderi Gebäud sin übrigbliibe.
Im Gedicht „Vergänglichkeit“ vom Johann Peter Hebel bietet die au hit no imposanti Ruine Veralassig, über d’Vergänglichkeit nochz’denke. S’fangt so a:
Bsüecher
Aalüege cha mer d'Burg Röttle au, un zwar vo April bis Oktober jede Tag vom Zähni bis um Sechsi un zwüsche November un März jede Samschdig, Sunndig un an Fiirdig vom ölfi bis em vieri.
Im Summer gits sit e paar Johr Burgfeschdspiel, wo de aalüge chasch.
Quelle
D'Date sin usem Proschpekt: "Burgruine Rötteln" Herausgeber: Staatliche Schlösser & Gärten Baden-Württemberg
Dieter de Lazzer
Dr Dieter de Lazzer (* 1941 z Hoidna) ischt an deitscher Krimiautor, evangelischer Theolog ond Rechtsôwalt.
Aus seim Leaba
Dr Dieter de Lazzer ischt 1941 z Hoidna uf d Welt komma. An Doil vo seine Vorfahra stammed us Sidtirol ond send Ladiner gwäa. Vo dôher kommt au sei Nôchnama, wo en Deitschland doch arg selda ischt. Nôch-em Abi hot’r Theologii ond Rechtswissaschafda studiirt. Wia-nr dô drmit ferdich gwäa ischt, hot’r zerscht amôl a baar Johr en-ra Pfarrei en Schottland gschafft ond hendrher Forschongs- ond Lehrtädigkeida sowohl z Deitschland wia au em Ausland ausgiabt. Schbätr isch’r hauptsächlich als Rechtsôwalt tädig gwäa. Sei Schbezialideet send dô drbei d Prozess vôr de Vorwaldongsgricht ond vôr-em Vorwaldongsgrichtshof en Mannheim gwäa. Er hot au mehrere jurischdische Schrifda vorfasst.
A Freind vom Dieter de Lazzer ischt dr schwäbische Autor Felix Huby, wo vor ällem fir seine Krimis – Biacher ond Film – bekannt worra ischt. Zamma mit sellem hot’r a baar Seria firs Fernseh ond au Theatrstick gschriiba, wo oft em schwäbischa Schbrôchroom ôgsidlet gwäa send.
Kalk
Chalch isch e Schteisorte, wo zu de Sedimäntgschtei ghört. Er chunt uf dr ganze Wält i vilne Regione vor.
dr Name
S Wort für das Gschtei chunt vom latynische calx här. Uff französisch isch druss chaux worde und im Iteliänische heisst’s calce.
wo me s Material findet
Im Gebiet vom alemannische Sproochruum sind vil Landschafte us Chalchformazione ufbout. Do isch emol dr Jura, wo bi dr Forschigsgschicht über d Geology vom Chalch e grossi Rolle gspilt het; denn findt me Chalchbärge i de Massyv vo de Voralpe; und au z Süddütschland git’s grossi Chalchlandschafte, öpe di Schwäbische Alb.
Es guet bekannts dütsches Abbaugebiet vo Chalch isch das vo Solnhofe. Dr Jurachalch und dr Pladdechalch vo Solnhofe isch berüemt. Us däm fyne Schtei wärde die beschte Pladde füre Schteitruck gmacht.
Grossi Fundstelle vo Travertin sind bi Bad Cannstatt vorhande. Und bi Reutlinge wird dr Gönninger Chalchtuff gwunne.
was es fürnes Gschtei isch
Chalch isch es feschts, meischtens ganz herts und kompakts Material, wo houptsächlech us Mineralie vo Kalciumkarbonat bestoot. D Geolooge zellet algemein verschideni Sedimäntgschtei zum Chalch, öpe au dr Gips.
Dr Chalchschtei tuet sech zäme mit Wasser liecht uflööse. Drum gseht me a de Chalchbärge typischi Verwitterigsforme, wie öpe bi de Charscht- und Schrattegebiet. I de Bärge inne löst s Wasser, wo versickeret, dr Chalch nodisno uff und macht im Bode drinn vil Höölene. Wenn dr Chalch wider us em Wasser kristallisiert, git’s Tropfschtei drus. Wenn s Wasser bi Kwelle wider usem Bode chunt, bilde d Chalchmineral dr Tuffschtei.
was me drmit macht
Schteiblöck, wo sech dur d Verwitterig vom Felse löse, cha me diräkt zum Boue vo Muure bruuche. Vo de erschte Schteihüüser i dr antike Zyt zu de Burge und de Stadtmuure vom Middelalter bis zu de Gebäude is 19. Joorhundert sind i de Länder, wo s Chalch gitt, Bruchschtei us Chalch s wichtigschte Material vo de Muurer gsi. Er isch sid de Afäng vo dr Architekturgschicht eine vo de beschte Wärchstoff für d Boumeischter.
Scho früech het me agfange, i de Schteibrüch us Chalch schöni Wärchstück z haue. Us vil Chalchsorte cha me ganz fyni und gnaui Forme mache, Süüle, Kwaderschtei, Segmänt vo runde Böge und au Kunschtwärch. Bsunders schöni Chalchsorte wärde vo Künschtler und Architekte gärn under am Name «Marmor» abotte, au wenn si mineralogisch öppis ganz anders sind als die richtige Marmorgschtei, wo nid Sedimänt, sondern Umwandligsgschtei sind.
Wemme dr Chalch immene Chalchofe brönnt, chame us em Pulver, wo s drby gitt, zäme mid Wasser und Sand dr Mörtel amische, zum d Schteine zu feschte Muure z verbinde. Mit Chalchmörtel tuet me d Muure au verputze, und wemme verschide farbegi Schichte uf d Muur striicht, cha me geometrischi Bilder druuschratze, so wie bi de Sgraffitowänd im Bündnerland.
I dr modärne Baustofftechnik bruucht d Induschtry s Chalchpulver au zum Zimänt mache. Und ganz fyn gmaalene Chalch hilft de Puure und Gärtner d Böde z verbessere.
Carmen Birchmeier-Kohler
D Carmen Birchmeier-Kohler (* 6. Juli 1955 z Waldshuet) isch e dytsch-schwyzerischi Genforscheri un Entwickligsbiologi.
Chlorophyll
Unter Chlorophyll (vu altgriechisch χλωρός chlōrós „hällgrien, frisch“ un φύλλον phýllon „Blatt“) oder Blattgrien verstoht mer d Klass vu natyrlige Farbstoff, wu vu Organisme bildet wäre, wu Photosynthes bedrybe. Vor allem Pflanze cheme ihri grien Farb iber dur Chlorophyllmolekil.
Carmen Birchmeier-Kohler
Lääbe un Forschig
D Birchmeier-Kohler het vu 1974 bis 1979 Biochemy an dr Universitet Konschtanz, dr University of California, San Diego un dr ETH Züri studiert. Ihri Dokterarbet bim Max Birnstiel het si anne 1984 am Inschtitut fir Molekularbiology II an dr Universitet Züri abgschlosse. Noch eme Uuslandsufenthalt as Poschtdoktorandi bim Michael Wigler un as Wisseschaftleri am Cold Spring Harbor Laboratory uf Long Island (USA) vu 1984 bis 1989, het si d Laitig vun ere Arbetsgrupp im Kölner Max-Delbrück-Laboratorium uf em Gländ vum Max-Planck-Inschtitut fir Zichtigsforschig ibernuu. Dert het si anne 1993 ihri Habilitation abgschlosse.
Chlorophyll
Pflanze, Algen un Cyanobakterie hän verschideni Chlorophylltype, Bakterie, wu Photosynthes mache, hän verschideni Type vu Bacteriochlorophyll.
Carmen Birchmeier-Kohler
Lääbe un Forschig
Syter 1995 schafft si am Max-Delbrück-Zäntrum fir Molekulari Medizin (MDC) z Berlin.
Chlorophyll
Struktur un Aigeschafte
Chlorophyll sin Chelat-Kompläx, wu us eme derivatisierte Porphyrin-Ring un Mg2+ as Zäntralion bstehn. Im Unterschid zum Porphyrin het s im Grundgrischt vu dr Chlorophyll e wytere, fimfte Ring am Ring III (Nummerierig no Fischer). Je no Art vum Chlorophyll sin an dr Grundkerper verschideni Sytechette aaghänkt. Zem Byschpel isch s Chlorophyll a mit Phytol vereschteret (vgl. Tabäll). Chlorophyllid sin Chlorophyll ohni Sytechette.
Carmen Birchmeier-Kohler
Lääbe un Forschig
Anne 2002 isch si fir ihri Forschig iber d Signaliberdragig zwische Zälle bi dr Embryonal- und Organentwicklig vu Suuger mit em Gottfried-Wilhelm-Leibniz-Bryys uusziachnet wore. Im nämlige Johr het si ne C4-Brofässur an dr Medizinische Fakultet vu dr Freie Universitet (FU) Berlin, jetz Charité, iberchuu. Syter 2013 isch si Mitglid vu dr Academia Europaea. Im Johr 2018 isch si zum Mitglid vu dr Dytsche Akademy vu dr Naturforscher Leopoldia gwehlt wore.
Chlorophyll
Struktur un Aigeschafte
Strukturäll sin d Chlorophyll mit dr Häme verwandt, wu as Bstanddail vum Bluetfarbstoff (Hämoglobin), vum Myoglobin un vu dr Cytochrom ufdrätte, wu as Zäntralion aber nit Magnesium, derfir Yyse hän. Chlorophyll sin guet leslig in Ethanol un Aceton, un au in ähnlige Lesigsmittel. Lauft d Photosynthes bi Läbewäsen ab, wu Suurstoff freisetze (oxygeni Phototrophi), sait mer allgmain Chlorophyll. Anoxygeni Phototrophi erzygen aber kai Suurstoff as Reaktionsprodukt bi dr Photosynthes, bi däne Organisme nännt mer s Chlorophyll Bakteriochlorophyll.
Carmen Birchmeier-Kohler
Lääbe un Forschig
D Birchmeier-Kohler forscht zue dr Molekularbioloy vu dr Embryogenese un Organogenese bi Suuger un däre ihre Bedytig fir Fählentwicklige vum Närvesischtem, bi Chrankete vum Skelettmuskel un vum Häärz un bi Chräbs. Mit Hilf vu „Knockout-Myys“ (Myys, wu bstimti Gen chinschtli abgschalte sin) hän d Birchmeier-Kohler un ihri Mitarbaiter d Roll vu verschidene Wachstumsfaktore beziehigswys ihre Rezeptore un dr Transkriptionsfaktor, wu vun ene kuntrelliert wäre, fir d Entwicklig vum Organismus chenne ufklere.
D Carmen Birchmeier isch mit em Entwickligsbiolog un Chräbsforscher Walter Birchmeier ghyrote.
Chlorophyll
Struktur un Aigeschafte
Di absolut Konfigurazio vum Chlorophyll isch anne 1967 vum Ian Fleming ufgchlert woret.
Chemischi Struktur bi anoxygene Phototrophe: Bakteriochlorophyll (Bchl)
a: Kai Doppelbindig zwische C7 un C8 (farbig markiert im Bild)
b: Bi Bchl c, d un e handlet s sich um e Gmisch vu Isomere, wu dr Räscht R3 oder R4 unterschidli substituiert isch.
Type
S git verschideni Type vu Chlorophyll, wu sich unterschaide in dr Sytegruppe vum Porphyrin. Si hän verschideni Absorpzionsspäktre un cheme bi verschidene phototrophe Organisme vor:
Roggen
Rogge (Secale cereale; alemannischi Näme) isch e Gedräidart us dr Familie vo de Süessgreeser (Poaceae), wo in de gemässigte Bräitene verbräitet isch. Er liiferet au uf liichtere oder sandige Bööde gueti Erdrääg und au an chüelere oder füechte Standort. In Öiropa wird hüfig Winterrogge aabaut, wääred dr Summerrogge weniger Bedütig het. S Chorn vom Rogge wird für Naarigs-, Fueter- und Gnussmiddel oder au as Roostoff, wo noochewaggst brucht. Zum Däil wird au die grüeni Pflanze (Grüenrogge) gnützt oder s Strau, wo noch dr Ärnt übrigblibt, mäistens as Fuetermiddel in dr Form vo Schrot oder Silaasche.
Beschriibig
Dr Rogge het Halm, wo 65 bis 200 Santimeter lang si, und sini Ääri si 5 bis 20 Santimeter lang und vierkantig und d Deckspelze het langi Granne. D Masse vo 1000 Chörner isch bim Rogge 28 bis 50 Gramm.
Schädling
Vo alle Gedräidarte wird dr Rogge am mäiste vom Mueterchornbilz, Claviceps purpurea, befalle, wo seer giftig isch. Noch dr Infekzion vo de Blüete entstoot am Blatz vo de Frücht e langs, bruuns, herts Chorn, wo vilmol in dr Medizin verwändet wird. In dr Vergangehäit si die Chörner vilmol mit de Frücht vermaale worde und bim Ässe het das Määl schreckligi Chränkhäite usglööst. Sust isch dr Rogge aaspruchslos und resistänt gege Chrankhäite.
Schelingen
Schälinge (amtlich Schelingen) isch e glei Winzerdorf im Kaiserstüehl in Südweschtditschland, wo zue dr Stadt Vogtsburg ghört un ca. 330 Iwohner het.
Dr Ort het sich mit dr andere sechs Gmeine vum zentrale Kaiserstüehl am 01. Jänner 1975 zue dr Stadt Vogtsburg zämmegschlosse.
Dr Ort lit am End vum Krottebachdal im Oschte vum zentrale Kaiserstüehl, guet 1,2 km vum weschtlich glägene Oberbärge äwägg. Iber dr Hauptkamm vum Kaiserstüehl verlauft e Kreisstross ins öschtlich im Landkreis Emmedinge gläge, 5 km entfernt Bahlinge.
D Räbflächi vu Schälinge betrait numme 61 ha. Uffem 435 m hoche, südlich glägene Badberg isch e 42 ha grosses Naturschutzgebiet.
Getreide
As Gedräid (mhd. getregede, äigentlig „das, wo [vo dr Ärde] dräit wird)“ oder Chorn wärde uf dr äinte Site d Pflanze vo dr Familie vo de Süessgreeser bezäichnet, wo wägen iire Chörnerfrücht kultiviert wärde, und uf dr andere Site die Chörnerfrücht sälber noch dr Ärnt. D Frücht ghööre zu de Grundnaarigsmiddel vom Mensch, wärde an s Vee verfueteret, und zu Genussmiddel und technische Brodukt verarbäitet.
D Chörner bestöön us em Määlkörper, wo vil Sterki und weniger Äiwiss enthaltet, em fetthaltige Käimling, dr Soomeschaale und Fruchtwand, wo mitenander verwaggse sin, und dr Äiwisshaltige Aleuronschicht, wo zwüschen em Määlkörper und dr Schaale lit. Em Äiwiss, wo s in e baar Gedräidegattige git (Wäize, Dinkel, Rogge, Gärste, Triticale) säit mä au Chlääber oder Gluten. In andere Gedräidegattige het s käi Gluten (Mais, Riis, Hirse).
Im Allgemäine wärde d Frücht wenn si rif si gärntet und denn drosche, zum sä vom Räst vo dr Pflanze z drenne, bin e baar Sorte isch dr Deck- und Vorspelz mit dr Schaale verwaggse und blibt au bim Dräsche am Chorn, bei wenige urdümlige Sorte au dr Hüllespelz und Bruchstück vo dr Äärispindle. Bi de mäiste Määlsorten wird dradizionell d Schaale dur Maale, Schlife und anderi Verfaare so ganz wie mööglig entfärnt und as Kleie separat verwärtet, bi Vollchornmääl macht mä das nid. Für dass mä d Brodukt guet cha laagere, wird au dr Käimling entfärnt oder mit Erhitze abdöödet. Us abdrennte Käimling cha mä Gedräidkäimöl mache.
Us em Määl bacht mä Brot, chochts zu Brei oder verarbäitet s zu Däigwaare wie Nuudle. Us Gedräidesorte mit wenig Gluten cha mä Brot nume as Flaadebrot mache. Riis wird mäistens nid gmaalt, sondern diräkt kocht. D Gedräidpflanze, wo am wichdigste sin für die menschligi Ernäärig, si Riis, Wäize, Mais, Hirse, Rogge, Haaber und Gärste. Für Veefueter brucht mä vor allem Gärste, Haaber, Mais und Triticale.
Demografie
D Demografi ( „Vouk“, un graphé „Schrift, Bschrybig“) oder Bevöukerigswüsseschaft isch d Wüsseschaft, wo sich schtatistsch und theorätisch mit dr Äntwicklig vo Bevöukerige und ihre Struktuure befasst. Si untersuecht ihri auters- und zahlemässigi Gliiderig, ihri geografischi Verteilig und d Umwält- und soziali Faktore, wo für Veränderige verantwortlech sind. D Ärforschig vo de Rägumässigkeite und Gsätzmässigkeite im Zuestand und in dr Äntwicklig vo dr Bevöukerig wird vor allem met Hiuf vo dr Statistik ärfasst und gmässe, wo Bschrybigs- und Ärklärigsmodäu defür äntwicklet wärde.
D Demografii besteit us vier groosse Fachgebiet:
Schallbecher
Blèchblõsinschtrumänt
Bi Blèchblõsinschtrumänt erwittert dè Schallbecher (Schalldrichter) sich stark drichterförmig gegè s Ènd zuè. D Öffnung vum Schallbecher wörd als Mensur vum Schallbecher benamst. D Mensur hèt Yfluss uff d Obberdonreihè vum Klang bi m jewyligè Inschtrumänt. Grundlegend cha gsait wörrè: D Längi vum gsamtè Schallbecher isch fèrtigungstechnisch bedingt, s Hauptroor, wo sich aaschlièßt, wörd bi größerè Instrumänt oft als Aaschtoß odder Bügel benamst, well dè Schallbecher as Hauptroor aaschtoßt, d. h. sell heißt diè beidè Roordeile wörred bim Aaschtoß mitènand vobundè. Sell wörd eso gmacht, dass mò a beidi Schtöß èn Falz macht, mit dèm si inènand vozaant wörrè chönnèd, abschli!ßend wörd dè Schallbecher mit èm Aaschtoß volötet. Vo allem bi lackyrtè Inschtrumänt cha mò sellen Falz guèt sää. Bi mengè Inschtrumänt gòt dè Schallbecher dirèkt i dè Stimmzug übber, tùpischerwys bi dè Bosuunè.
Grundlegendè Yfluss au uff dè exakte Intervallabschtand innerhalb vo dè Naturdonreiè hèt d Mensur vum Schallbecher, abhängig vo sinèrè prozentualè Längi im gsamtè Inschtrumänt:
Schlièßlich beyflusst d Schallbecher-Mensur au d Möglichkeit, mit èm Aasatz vom Spiller d Dönhöchi z beyflussè. Dõ gildet dè Grundsatz: Dè Grund für sell eigètumliche Vohaltè lyt bim Übbergang vo dè schwingendè Luftsüülè im Roor zu dè Umgebigsluft. sell heisst, dè akustische Èndpungt vo dè Stehendè Wellè cha im wit mensuryrtè Schallbecher besser voschobè wörrè. Im Gegèsatz zum Hèrrèbygè vum Don raschtet dè Don bi èng mensuryrte Inschtrumänt vill besser yy, dè Spiller drùfft dè Dön vill ringer.
Dè Schallbecher bim Waldhorn isch mitunter abschruubbar uusgfüürt. Sell diènt dezuè, s Inschtrumènt lychter dransportyrè z chönnè, well s Inschtrumänt somit kompakter ypackt wörrè cha. Vo allem bi Hörner wärd dè Schallbecher au Stürze benamst, vomuètlich well er bim Waldhorn uff èm letschtè Stugg förmlich usè stürzt, d. h. sich stark uffwittet, wodurrè dè Don voschtärkt wörd, s Waldhorn ergo luter klingt. Diè für dè Klang entscheidendi Mensur isch bim Waldhorn moderat wit un s prozentuale Vohältnis zwǜschè Schallbecher un Hauptroor isch zimli chly, wodurch dè Klang wegèm langè, èngè Hauptroor zimli oberdonrych blybt, ooni diè horntǜpischi weichi Klangfarb wèg dè witè Mensur z volyrè.
Vinzel
Geografi
Vinzel isch e Dorf in dr Räbbärg vu Waadtländer Côte. D Gmaiflechi umfasst 70,4 % landwirtschaftligi Flechi, 19,4 % Wald un 10,2 % Sidligsflechi.
Gschicht
Vinzel isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1145 as Vyncgel (oder Vynciel).
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 24,2 % gläge.
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,5 %, CVP 9,7 %, FDP 14,4 %, GLP 7,5 %, GP 9,8 %, SP 18,8 %, SVP 28,1 %, Sunschtigi 3,9 %.
De Burgermaischter vu Vinzel isch de Philippe Straub (Stand Juni 2022).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 4,0 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Schrättele
Schrätteli sin bösi Lüt – meistens aber alti Wiibli – wo z’Nacht umewandle gönt und anderi drucke, wenn sie uf em Rucke oder uf der linke Site lige. Mer seit, dass sie zem Schlüsselloch und züe alle Chlinge iine chömme.
In mängge Gschichte wird beschriebe wie eini wo als Schrätteli furtgoht go anderi drucke in de eigene Wohnig wie dod doliegt, will ihri Seele ebbe als Schrätteli furt isch.
Wemmer ganz schnell isch, no cha mers Schrätteli mänggmol verwütsche grad bevor oder au nochdäm es öbber druckt het. No müeß mer ganz schnell nochem griffe, und am beste usem Fenschter bohle.
Wenn s’Schrätteli an eime chunnt, no düet mer am beste alli Löcher züestopfe, Schlüssellöcher, Ritze in der Tüere usw. derno müeß sich s’Schrätteli in siinere woore Gstalt zeige.
Südafrika
D Republik Südafrika isch en Schdaat am Südschpitz vo Afrika. S Land mit de Hauptschdadt Pretoria lit zwüsche 22 und 35 Grad südligi Breiti und zwüsche 17 und 33 Grad östligi Längi (ohni Berücksichtigung vo de Prinz-Edward-Insle). Im Süde und Südoschte gränzt s Land an dr Indisch Ozean und im Weschte an dr Atlantik. Im Norde liige d Nochberländer Namibia, Botsuana und Simbabwe, öschtlig drvo Mosambik und Swasiland. S Königriich Lesotho isch än Enklave, wird also vollschdändig vo Südafrika umschlosse.