cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Elektromagnetische Wechselwirkung
Die elektromagnetischi Wäggselwirkig isch äini vo de vier Grundchreft vo dr Füsik. Wie d Grawitazioon kennt mä sä us em alldääglige Lääbe, dorum het mä sä sit langem erforscht und sit mee as 100 Joor verstoot mä sä guet. Si isch verantwortlig für die mäiste alldääglige Fänomeen wie Liecht, Elektrizidäät und Magnetismus. Si bestimmt zämmen mit dr Usduschwäggselwirkig wie Atom, Molekül und Festkörper ufbaut si und deren iiri Äigeschafte. Dr Usgangspunkt vo dr Forschig isch s gsi, wo mä d Chreft zwüsche elektrische Laadige het afo undersueche. S Gsetz vom Coulomb vo öbbe 1785 git die Chraftwirkig zwüsche zwäi punktförmige Laadige ganz analog zum Grawitazioonsgsetz aa. D Wirkig vo elektrische Chreft uf Laadige wit äwägg wird dur s Konzept vom elektrische Fäld beschriibe. Das entstoot nid nume wäge elektrische Laadige, sondern au wenn sich e magnetischs Fäld mit dr Zit veränderet. Das Verständnis goot vor allem uf e Michael Faraday zrugg. Wenn sich en elektrischi Laadig nid bewegt, gseets us, wie wenn si nüt mit de Fenomeen vom Magnetismus z due häig, aber sobald si sich bewegt, entstoot e magnetischs Fäld, und das het dr Hans Christian Ørsted 1820 uusegfunde. Wenn sich in däm Fäld e zwäiti Laadig bewegt, so wirkt uf sä noch de Gsetz vo dr klassische Elektrodünamik e magnetischi Chraft, wo denn öbbe gliich grooss isch wie die elektrischi Chraft, wenn die relativi Gschwindigkäit in dr Gröössenornig vo dr Liechtgschwindikäit isch. Die klassischi Elektrodünamik isch s erste Bischbil von ere Fäldtheorii, wo im Einstein si Relatiwidäätsbrinzip erfüllt. Wenn d Elektrodünamik nume gegenüber Galilei-Dransformazioone inwariant weer, denn gäb s käini Indukzionserschiinige und käini elektromagnetischi Wälle, wo sich usbräite.
D Theorii vo dr klassische Elektrodünamik goot uf e James Clerk Maxwell zrugg, wo im 19. Joorhundert in de sogenannte Maxwell-Gliichige d Gsetz vo dr Elektrizidäät, vom Magnetismus und vom Liecht as verschiideni Aspäkt von ere grundlegende Wäggselwirkig, em Elektromagnetismus, beschriibe het. Die elektromagnetischi Wäggselwirkig, wo jo sälber s Resultaat vo dr Zämmefassig vo dr Theorii vo dr elektrische und magnetische Wäggselwirkig isch, wird sit 1967 zämme mit dr schwache Wäggselwirkig as elktroschwachi Wäggselwirkig beschriibe. Mä schafft immer no draa die starki Wäggselwirkig in die gmäinsami äihäitligi Fäldtheorii z integriere.
Es isch e Kennzäiche vo dr elektromagnetische Wäggselwirkig, ass si e groossi Riichwiti het, wo im Brinzip unändlig isch, aber ass e negativi und e positivi Laadig uf e dritti Laadig wit äwägg sich braktisch ufheebe. D Sterki vo dr elektromagnetische Wäggselwirkig wird dur d Fiinstrukturkonstante bestimmt, und die Koppligskonstante isch öbbe hundertmol chliiner als d Sterki vo dr starke Wäggselwirkig aber au um meereri Gröässenornige gröösser as die vo dr schwache Wäggselwirkig, und erst rächt vil gröässer as d Sterki vo dr Grawitazioon.
Elektromagnetischi Fenomeen cha mä au denn beobachte, wenn kä elektrischi Laadig umenander isch, zum Bischbil bi de elektromagnetische Wälle oder bim Zerfall vom \pi^0-Pion in zwäi Gamma-Fotone.
Im Beriich vo de chliinste Däili wird die elektromagnetischi Wäggselwirkig dur d Kwanteelektrodünamik beschriibe. Die elektromagnetische Potenzial wärde din as Fäldoperatore ufgfasst, wo d Wäggselwirkigsdäili vo dr elektromagnetische Wäggselwirkig, d Fotone, erzüüge oder vernichde. Mä cha s also eso aaluege, ass d Wäggselwirkig zwüsche gladnige Däili, also wenn Impuls und Energii usduscht wärde, s Resultat drvo isch, ass die Däili Fotone usdusche.
N
N bzw. n isch dr 14. Buechschtabe vom latiinische Alphabet und en Konsonant. Dr Buechschtabe N hät i düütsche Texte e durchschnittlichi Hüüfigkeit vo 9,78%. Er isch demit nach em E dr zweithüüfigschti Buechschtabe i deutsche Texte.
Herkunft
Im proto-semitische Alphabet isch dr Buechschtabe s Symbol für e Schlange. Im phönizische Alphabet isch us em Schlangesymbol dr Buechschtabe Nun (Schlange) worde. Bereits im phönizische hät dr Buechschtabe de Luutwert [] ghaa.
D Etrusker händ s N i siinere früehgriechische Form übernaah, ebeso zerscht d Römer. Allerdings isch dr Buechschtabe au im Latiin später mit eme Aastrich links versehe worde.
Variante
Im Schpanische hät sich us em N dr Buechschtabe Ñ (enje) entwicklet, wo für de Luutwert [] schtaht.
Lueg au: Abchürzig, Akronym, aafangend mit em Buechschtabe N oder n
Grüne Partei der Schweiz
Di Grüeni Partei vo de Schwiiz (GPS) (französisch Parti écologiste suisse (PES), italienisch Partito ecologista svizzero (PES)) isch e ökologisch usgrichteti Partei i de Schwiiz.
Pluto (Begriffsklärung)
Pluto stoot für
Grüne Partei der Schweiz
iiri Gschicht
Us de politische Bewegige füre Umwältschutz isch sit de 1970er Joor die Partei usecho. Als eerschti regionali Grüeni Partei isch anne 1971 die vo Nöieburg entstande. 1979 isch dr Waadtländer Daniel Brélaz als eerschte Grüene in Nazionalroot gwäält woorde, und er isch schynts überhaupt grad der eerscht grüeni Politiker im ene Parlamänt uf dr ganze Wält gsi.
Saint-Malo-des-Trois-Fontaines
Saint-Malo-des-Trois-Fontaines (Gallo Saent-Malo-ez-Treiz-Fontaènn, bretonisch Sant-Maloù-an-Teir-Feunteun) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
Grüne Partei der Schweiz
iiri Gschicht
1983 het men als nazionali Tachorganisazioon d Föderazioon vo de grüene Parteie vo dr Schwiiz ufgstellt, wi die hütigt GPS woorden isch.
Pluto (Begriffsklärung)
Antiki Müthologii:
Saint-Malo-des-Trois-Fontaines
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Grüne Partei der Schweiz
iiri Gschicht
Sit de Abspaltig vo de Grüenliberale GLP isch si politisch im lingge Parteiespektrum aagsidlet.
Saint-Malo-des-Trois-Fontaines
Geografi
Saint-Malo-des-Trois-Fontaines lyt 45 km vu Vannes un 73 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 38 m un 109 m iber Normalnull.
Pluto (Begriffsklärung)
Usserdäm:
Saint-Malo-des-Trois-Fontaines
Verwaltig
vu Saint-Malo-des-Trois-Fontaines isch. Saint-Malo-des-Trois-Fontaines ghert zum Kommunalverband.
Grüne Partei der Schweiz
iiri Gschicht
Der Sitz vo der Nazionalpartei isch z Bärn. Si wird von ere Gschäftsleitig gfüert, wo d Bärner Politikerin Regula Rytz als Parteipresidäntin der Vorsitz het. S Generalsekretariat stoot under der Leitig vo der Regula Tschanz, d Bundespolitiker vo de Grüene koordiniert der Frakzionspresidänt Balthasar Glättli usem Kanton Züri.
Saint-Malo-des-Trois-Fontaines
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Saint-Malo-des-Trois-Fontaines ghert zum Gallo.
23. Februar
Dr '''23. Februar''' isch dr 54. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 311 (in Schaltjohr 312) Däg bis zum Änd vum Johr.
Grüne Partei der Schweiz
iiri Gschicht
Di Grüene sind bi dr Öiropäische Grüene Partei und bi der wältwyten Organisazioon Global Greens drby.
Kloster
Es Chloschter isch e Aalag, wo Mänsche (im Orde au Mönch, Brueder oder Pater, respektiv Nonne, Schwöschter oder Chloschterfrau gnännt) zämmeläbed, damit si ihri Religion chönnd konzentriert usläbe (Vita communis). D Chloschteraalag hed es Kult-, es Wohn- und es Wirtschaftshuus und mängmal au no anderi Hüüser.
Grüne Partei der Schweiz
iiri Gschicht
Bi de Wahle vom Schwiizer Parlamänt anne 2019 isch es de Grüene gglunge, i vilne Kantöön meh Schtimme weder früener z hole, und so het’s uf äin Schlaag 17 Sitz im Nazionalroot meh für se ggää. I dr Legislatuur vo 2019 bis 2023 het d Schwiiz 28 grüeni Nazionalrööt. Und au im Ständeroot sind nöie grüeni Lüüt drby. Glychzytig het au d GLP meh Sitz im Nazionalroot gmacht.
Kloster
Im weschtliche Kulturruum sind bsunders die chrischtliche Chlöschter bekannt. Die ghöred meischtens zur katholische oder orthodoxe Chile. Es git aber au proteschtantischi (wie zum Biispil es Diakonissehuus) und ökumenischi (wie zum Biispil s Priorat Sankt Wigberti oder d Gmainschaft vo Taizé) Chloschtergmeinschafte. Usserdem seid me de Chloschteraalage vo de asiatische Religione au Chlöschter. Bsunders de Wohnige vo de buddhistische Mönch und de Gebäts- und Meditationszentre vo hinduistische Gmeinschafte.
Grüne Partei der Schweiz
iiri Politik
Was de Grüenen iiri Zyyl sind, cha me in iirere Wahlplattform 2019-2013 gseh. Hauptpünkt i däm Programm sind dr Schutz vo dr Natur, e strängi Ruumplaanig, e grüneri Wirtschaft, faire Arbetsbedingige, e staarche Service public, gueti Läbensbedingige au für d Lüüt i de Stedt und de Bäärge, soziali Grächtikäit und d Mönscherächt.
Kloster
Grundbegriff
De Name Chloschter stammt us em lat.: claustrum, das bedüted "verschlossene Ort" (vgl. Klausur). Spöter isch claustrum für de, "Chrüzgang", also de Innehof verwändet worde, wo i de abendländische Chloschterarchitektur bsundrigs isch. Im Änglische (cloister), Französische (cloître), Italienische (chiostro), Spanische (claustro), Polnische (klasztor) läbt die latiinischi Wurzle bis hüt i dere spezifische Bedütig fort. Im Düütsche (Kloster), Niederländischen (klooster), Ungarische (kolostor), Estnische (klooster) und i de andere skandinavische Sprache (kloster) isch de Name generalisiert worde und bezeichnet s ganze Chloschterbauwerk beziehigswiis s Chloschter als Iirichtig.
Grüne Partei der Schweiz
grüeni Kantonalparteie
I de meischte Schwiizer Kantön hei di Grüene Kantonalparteie, zum Teil sogar meh wi eini, wo aber glych alli zu de GPS ghöre:
Kloster
Grundbegriff
Die chlöschterliche Lebesforme vo de chrischtliche Mönch und Nonne wird als monastisch bezeichnet. Das chunnt us em griechische Wort für "Mönch" (μοναχός, monachos). Vom abgleitete μοναστήριον (monasterion, lateinisch monasterium) stammed alli Begriff, wo gliich wie s düschte Wort "Kloster" sind. Also monastery (engl.), Монастырь (russ.), monastère (franz.), monasterio (span.). D Wurzle vo dem Wort isch ebefalls im dütsche Wort "Münster" vorhande (ahd. munistri, munsri).
S Konvent isch i de Regel die gsamt Gmeinschaft oder d Kommunität, wo imne Choschter läbt gmeint. Das isch bsunders bimne Bättelorde de Fall. De Usdruck wird mängmal au für de Wohnbereich vom Chloschter verwendet. Im engere Sinn bezeichnet Konvent d Versammlige vo de Konventualen, also de stimmberechtigte Mitglider vo de Gmeinschaft. Wenn em Chloschter en Abt oder e Äbtissin vorstaht, heissts Abtei. Anderi Bezeichnige sind Priorat, Residenz, Haus, Kommunität oder Fraternität, je nach Orde unterschidlich.
E Bsunderheit isch d Bezeichnig "Karmel". Das isch s Chloschter vo de Karmelit(inn)e. De Name chunnt vom glichnamige Bärg in Israel.
Uufbau
De idealtübischi baulichi Grundriss vomne früähmittelalterliche Chloschter chamme am Chloschterplan vo St. Galle abläse. D Chloschterchile isch normalerwiis de rüümlich und de geischtlich Mittelpunkt vonere Chloschteraalag. De Chloschterhof isch meischtens e quadratischi und vom Chrüzgang umgäni Flächi vom Chloschter. Rundume sind d Chloschterchile, s Refektorium (Spiissaal), s Dormitorium (Schafrüüm), s Chloschterkapitel (Versammligsruum) und s Necessarium (Bedürfnisruum). Zur Chloschteraalag ghöred öppedie au Näbe- und Wirtschaftshüüser.
Chloschterläbe
Bi klassische Chlöschter bestimmt die monastischi (mönchischi) Läbesform. D Kenzeiche vo somene Läbe sind gmeinschaftlichs und individuells Gebät, Stilli, Kontemplation und Abgschideheit vo de Wält, körperlichi Arbet, geischtigs und geischtlichs Studium und Gaschtfründschaft. Für monastischi Orde ghört nu dezue, dass d Mönch oder d Nonne släbelang a das Chloschter bunde sind, wo si iiträte sind. Bi andere Orde, zum Biispiel de Bättelorde, isch d Möglichkeit da, dass me vo eim is andere Chloschter versetzt werde chan.
Es Chloschter isch da im Weschte meischtens enere Ordensgmeinschaft zuegordned. Die bestimmt i de Regel s Läbe im Chloschter. Monastischi Orde, wo me klausuriert in Chlöschter läbd, sind Benediktiner(inne), Zisterzienser(inne), Trappist(inn)e, Karmelit(inn)e, Klarissen und Kartäuser. Ordenslüüt wo zwar i Chloschter läbed, aber nid usschliesslich und keis strängs monastischs Läbe füähred, ghöred zu de Bättelorde (z. B. Franziskaner) oder zu de Regularkanoniker (z. B. Prämonstratenser).
I de öschtliche Traditione sind Chlöschter eigeständiger als i de Weschtchile. Entweder sind si ganz autonom oder si sind zu lockere Verbänd gruppiert. Aber nid so wie im Weschte zu Orde oder chlöschterliche Kongregatione. Zudem hend Chlöschter fürs religiöse und kirchliche Läbe vo de orthodoxe Chile e ganz grossi Bedütig. De gsamti höheri Klerus vo dere Chile chunnt us em Mönchtum.
Gschichtlichi und kulturelli Bedüütig
Die erschte Chlöschter sind im 4. Jahrhundert entstande. Zerscht sind das Einsiidlerkolonie (agfange in Ägypte und Paläschtina) gsi und nachene Chlöschter worde.
S eltischti Chloschter ischs koptischi Antoniuschloschter, wo em Antonius em Grosse gwidmet worde isch. Mä heds zwüsche 361 und 363 in Ägypte baut. Es anders sehr alts Chloschter, wos hüt no git, ischs Mor Gabriel in Tur Abdin (Türkei). Das isch 397 vom Shmuel (Samuel) und sim Schüäler em Shem'un (Simon) baut worde. Dette läbed Mönch und Nonne sit 1600 Jahr ununterbroche nach de gliche Tradition.
Die erschte weschtliche Chlöschter sind s Chloschter Marmoutier a de Loir und die düütsch Abtei St. Maximin in Trier gsi. Marmoutier isch vom heilige Martin vo Tours gründet worde. Im 529i hed de Benedikt vo Nursia in Monte Cassino so zsäge de Prototyp für es abendländischs Chloschter entwicklet. Zudem het er es Chloschterregelwärch, s Regula Benedicti, gmacht. Vili Jahrhundert hed mä i de Chlöschter nach dene Reglene gläbt. S benediktinischi Mönchstum, wo uf dem Regelwärk basiert, isch die am verbreitischti monastischi Richtig i de abendländische Chrischteheit. Orthodoxi und orientalischi Chlöschter vo de öschtliche Tradition folged mehrheitlich de Mönchsregle vom Basilius vo Caesarea oder de Theodor Studites.
Vo Afang a sind Chlöschter nid nume Ort gsi vom geischtliche Läbe, sonder au Zentre vo de handwerkliche und landwirtschaftliche Kunscht. Usserdem hed s Forsche und s Sammle vo Wüsse im Chloschter stattgfunde. D Chloschterbiblioteeke sind wichtigi kultureli Zäntre gsi. S Chlooschter Vivarium z Süditalie isch do im 6. Joorhundert en Pionier gsi. Im ganze Middelalter hend d Chlöschter e wichtigi Rolle gspilt, zum s Wüsse vo de Antike, wo deils verloregange isch, so wyt als möglech wider z samle und wiiter zverbreite. So sind d Chlöschter zuäschtändig gsi für d Usbildig vo de abendländische Kultur und sind au Zentre gsi vo de Bildig. Kulturelli Arbete sind fascht nume i de Chlöschter gmacht worde. D Mönch hend alti Büecher kopiert, Kunstwärk und Kulturgüäter, zum Biispil d Riichschliiodie vom Heilige Römische Riich, gmacht. Zuedem hends Kloschterschuele für de Nachwuchs gfüährt. Grundlegendi Kulturtechnike, wie s Läsä und s Schriibe sind über langi Ziit nur im Chloschter verbreitet gsi. Dette hends au eigeni handwerklichi und landwirtschaftlichi Betriib gfüährt. Usserdem hend si praktischi Technike im Landbau entwickled, zum Biispil i de Pflanzezucht oder i de Chrüter- und Heilkund (Chloschtergarte). Die hends mängmal au ad Bevölkerig wiitergäh. So sind d Chlöschter d Stützpünkt für d Missionierig und d Kultivierig gsi. Si sind wichtigi Entwickligszentre gsi. Umsichtigi Landsherre hend das erchännt gha und hend darum Chlöschter oft i unterentwickelte Gägende baut. Usserdem hend si ihne dadezu nu grossi Ländereie gäh. D Bezeichnig Stift isch dadrus entstande, da es sich ja um e Stiftig vo weltliche Herre handlet. De Chloschterorde vo de Zisterzienser hed im Norde und Oschte vo Europa ganzi Waldgebiet groded und hend dur die Kolonisation d Gägend für anderi Sidler vorbereitet.
Nods BE
Nods (frankprovenzalisch [nœː], dt. verautet Nos) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärner Jura im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Nods ligt uf em Plateau de Diesse am Fuess vom Chasseral. D Gmeindsflächi bsteit us 43,9 % langwirtschaftlecher Flächi, 53,5 % Waud, 2,4 % Sidligsflächi u 0,3 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Prêles, Diesse, Lamboing, Orvin, Corgémont, Cortébert, Courtelary, Cormoret u Villeret im Kanton Bärn u Villiers u Lignières im Kanton Nöieburg.
Gschicht
Nods isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1255 aus Nos. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk La Neuveville ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 6,2 % gläge.
Religion
68,6 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 11,5 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 8,1 %, CVP 0,8 %, EVP 1,9 %, FDP 13,9 %. GLP 4,8 %, GP 8,9 %, SP 23,6 %, SVP 28,9 %, Suschtigi 9,1 %.
Gmeindspresidänt vo Nods isch dr Emile Gauchat (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,0 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 668 Ywohner 12,3 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 85 % Französisch u 0,4 % Italienisch.
Dr alt frankprovenzalisch Patois vo Nods isch wahrschynlech ir erschte Heufti vom 20. Jh. uusgstorbe.
Bach
Ä Bach isch ä flüüssends natürlichs Gwässer.
Räge, wu underä Bodä versickäräd, chunnt irgendwo wider a d Oberflächi und bilded döt e chlises Bächli. Das passiert vor Allem höch uf de Bärge, aber au im Flachland. Fascht immer sueched denn diä chliine Bäch ihrä Wäg. Ass äine gad wider versickered, isch nur sälte. Si sammled sich zu Flüss und wärded immer grösser. Grossi Flüss i dr Schwiiz sind de Rhii, de Rotte, d Aare, d Rüüss, de Inn, de Tessin und d Mera. I de Meeresregiuune vertäiled sich diä groosse Ström mängmal i verschidene Flussärm – dem säid mer äs Delta.
Liste der Mitglieder des Landtags von Baden-Württemberg (3. Wahlperiode)
Die Lischt git en Iberblick iber alli '''Mitglider vum 3. bade-wirttebärgische Landdag''' (1960–1964) mit Fraktionszuegherigkait un Wahlkrais.
Dr 3. Landdag isch am 15. Mai 1960 gwehlt wore. Am 12. Merz 1961 isch e Widerholigswahl in dr Wahlkrais Woeblenga I un Woeblenga II durgfiert wore. Di 1. Plenarsitzig isch am 14. Juni 1960 gsii, di letscht am 21. April 1964.
Bullet For My Valentine
Bullet For My Valentine isch e 1998 gründeti Metal-Band us Wales. Dr Musikstil losst sich nit klar iordne, goht abr in d Richtig vo Metalcore, Heavy Metal und Thrash Metal.
Bandgschicht
Gründet worde ischd Band unterem Name Jeff Killed John als Cover-Band vo Metallica. Nachdäm dr Bassischt d Gruppe jedoch vrloh ka het und ersetzt worde isch, händ si sich mehr ihrer eigene Musik gwidmet.
Im Johr 2004 het d Band in London mehreri Afroge füre Plattevrtrag beko, hüt stoht d Band bi Sony BMG (Europa) unter Vertrag.
2008 ischs zweite Studioalbum, Scream, Aim, Fire (dt. schrey, ziel, schiess) erschine. Lut de Bandmitglieder isches um einiges aggressiver als ds Vorgängeralbum. Au zu däm Album sin mehreri Single-Uskopplige und Musikvideos vröffentlicht worde. Zuesätzlich zum normale Album existiert au no e Deluxe-Version mit vier witere Bonussongs und eme licht abgänderte Cover.
2010 ischs Album, Fever (dt. Fieber) vröffentlicht worde. Ufem Album isch wenigr Screaming und Growling z höre wie uf de beide Vorgängeralbe. Ändi März 2009 isch d Band uf Tour gange, unter anderem in Russland und Afrika.
Sottoceneri
De Sottoceneri isch de südlichi Teil vom Schwiizer Kanton Tessin, em nördliche Teil seit me Sopraceneri. De Name Sottoceneri heisst uf Dütsch «niidsi vom Monte Ceneri», von ere Hügelchetti, wo d Magadinoebene vom Vedeggiotal tuet trenne.
Geografii
Zum Sottoceneri ghört de Bezirk Lugano und de Bezirk Mendrisio (de letschti nännt me au Mendrisiotto). Di gröscht Stadt isch Lugano und ganz im Süde liit de grossi Gränzort Chiasso, wo s uf Como (Italie) übere goht. D Gegend wird prägt vom Luganersee und es paar bekannte Bärg rundumme. Südlich vom See liit de Monte San Giorgio, wo wäg de Fundstelle vo Fossilie sit em Joor 2003 uf de UNESCO-Lischte vom Wältnaturerb isch.
Frenke
Frenke isch de Name vo folgende geografische Objekt:
Frenke isch de Name vo:
Fides von Klingen
D Fides vo Klinge († am 28. Februar 1358 z Züri) isch vom Joor 1340 bis ane 1358 Äbtissi vom Fraumöischter z Züri gsi. Do dermit het si dört au als Stadtherrin gulte.
D Fides isch e Tochter vom Walter vo Klinge usem Thurgi gsi. Wo s Fraumöischter im Joor 1340 e nöii Äbtissi z bestimme gha get, sind grad zwo vo de Nonne gwält worde, d Fides vo Klinge und au d Beatrix vo Wolhuse. Dä Striit isch vore Kaiser Ludwig brocht worde, wo dä Fall em Berchtold vo Greyspach zum lööse gää het. Am 18. Dezämber 1341 het der Greyspach zu Gunschte vo de Fides entschyde.
Es isch e schwäri Zyt gsi für di nöi Vorsteheri. Wäge dr länge Vakanz het d Stadt Züri d Guetsheerschafte vom Fraumöischter lo überprüefe und d Uufsicht übers Chloschter a sich zoge. D Fides het sech als Äbtissi do dermit müesse abfinde. S Fraumöischtr het so wie d Stadt i sälere Zyt jo au vil duregmacht. D Pescht isch im 1348i cho, und Züri isch ine Chrieg verwicklet worde. Ane 1350 hets en Überfall i dr so gnänte Mordnacht vo Züri ggä, 1351 hend d Öschtriicher d Stadt belageret und 1352 s kaiserlige Heer. Das alls het derzue gfüert, ass us de Güeter ufem Land immer weniger Abgobe cho sind.
Drum het d Äbtissi alte Psitz vom Fraumöischter müesse verchaufe, zum Bischpil d Chile vo Horge un d Pfaarchile vom Sankt Peter z Züri. Ane 1358, ganz churz bevor d Fides gstorben isch, het ere wenigschtens dr Papscht Innozänz für ire Konvänt es Privileeg usgstellt, zum alle Psitz vom Fraumöischter z sichere.
Tenczynek
Tenczynek, isch e Dorf in dr Gmina (administrative Distrikt) Krzeszowice, in dr Małopolsnesche Woiwodschaft im südtliche Pole. Es het e chli mee as dreiduusig Iiwooner.
S Dorf git em Landschaftsschutzpark Tenczynek si Name, wo 1981 iigrichdet worden isch und 117 Quadratkilometer grooss isch.
Wirtschaft
Z Tenczynek het s e Fabrik, wo Frücht und Gmües verarbeitet und Konsärve, Sirup und Wii broduziert. Si isch im Joor 1700 gründet worde.
Geographi
Tenczynek lit guet 25 Kilometer weschtlich vu Kraków.´
Villars-le-Sec
Villars-le-Sec ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Territoire de Belfort ìn dr Region Bourgogne-Franche-Comté (bìs 2015 Region Franche-Comté).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Villars-le-Sec ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1303 àls Ueler.
S Gebiet um Villars-le-Sec hàt ìm Mìttelàlter dr Herre vun Montbéliard ghert und ìsch ìm 14. Johrhundert an d Habsburger kumme. Zàmme mìt em Sundgäu ìsch s mìt em Weschtfälische Frìde 1648 frànzesisch worre. Zitter ànne 1793 hàt s zum Département Haut-Rhin ghert, ìsch àwer 1871 àls Deil vum Territoire de Belfort im Gegesàtz zem iwrije Elsàss bi Frànkrich bliwe.
Verwàltung
vun Villars-le-Sec ìsch. Villars-le-Sec ghert züe keim Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt vun Villars-le-Sec ghert zem Franc-Comtois.
Fernglas
E Fernglas oder Feldstecher, gnauer Prismefernglas, isch e optischs Grät, womit mer entfernti Gegeständ vergrösseret beobachte cha. E Fernglas isch in Bau- un Wirkigswiis e Abart vum Linsefernrohr.
Beschribig
Ferngläser sin meistens binokular, d. h. mer cha mit beide Auge gliichzittig durluege, un si hän Prisme, wo dur Totalreflexion oder Spiegelschichte defür sorge, dass s'betrachtet Bild sitterichtig isch un ufrecht stoht. Normali astronomischi Fernrohre zeige degege s'Bild spiegelverchehrt un uffem Chopf. D'Leistig wird dur zwei Zahle agä, z. B. 7x50, d. h. 7-fachi Vergrössrig un 50 mm Objektiv-Durmesser. Dr Quotient us Objektivdurmesser un Vergrösserig bestimmt d'Helligkeit vum Bild (je grösser, desto heller); lueg Ustrittspupille. Meistens isch au s'Sehfeld agäbe, entweder in Grad oder als Abschnitt uf 1.000 m Entfernig. S'Sehfeld hängt näbe dr Vergrösserig au vu dr Bauwiis vu dr Okulare ab.
Fundamentali Bauforme
S'rechts dargstellt Glas isch e Porroprismeglas (nooch em Ignazio Porro). Mer erchennt es am versetzte Ghüsi, wo s' Porroprisma dr Liechtwäg umchehrt. Als zweiti Alternative werre Gläser au als Dachkantprismegläser baut. S' Dachkantprisma erlaubt e schlanki, lineari Bauwiis. Allerdings erforderet e Dachkantprisma höcheri Fertigigspräzision. So sin bi vergliichbare Prise d'Porroprismegläser oft besser.
E Opernglas isch e handlichs Fernglas mit nidriger Vergrösserig (2-3 fach), wo zum Bispil vu Theaterbsuecher verwendet wird. D'Optik isch vum Typ vum Galileifernrohr.
Gottfried Weilenmann
Dr Gottfried (Göpf) Weilenmann (* 29. Merz 1920 z Amerschwiil; † 8. Novämber 2018 z Lugano ) isch e Schwyzer Radsportler gsii.
Waldschloss (Waldshut)
S Waldschlössle, au Waldschlössle-Brauerei odder Brauerei-Waldschlössle, isch è Gaschthuus im Chaletschtyl mit èrè Brauerei im Styl vom Hischtorismus z Waldshuèt gsi.
Gottfried Weilenmann
Scho as Amateur isch dr Gottfried Weilenmann Schwyzer Maischter im Stroßeränne in syre Klass wore. 1945 isch er Profi wore. Anne 1949 het er si entschide, ass er bi dr Tour de Suisse mitfahrt, wu s ghaiße het, ass di beede Schwyzer Star Hugo Koblet un Ferdy Kübler nit an dr Start deete goo. Är het d Rundfahrt mit nyyn Sekunde Vorsprung gwunne, drotz ass er kai ainzigi Etappe gwunne het. 1952 het er bi dr Stroßewältmaischterschafte z Luxemburg di Silbermedallie gwunne un isch au nationale Maischter im Stroßeränne wore.
Fernglas
Fundamentali Bauforme
Bi Ferngläser mit hoche Vergrösserige werre zuenämmend elektronischi Stabilisatore igsetzt, wo bi dr Beobachtig s'sust störend Händzittere bi dr Frihandbeobachtig vermide oder Vibratione an Bord vu Schiffe u. ä. underdrucke. Canon isch bi sällere au us Camcorder bekannte Technologi Vorriter mit em Image Stabilizer (IS)-System. Bi Nikon nennt sich sälli Bildstabilisierig StabilEyes. Zeiss verwendet e ufwändigi Konstruktion, wo mit Kardangelenk un ere Wirbelstrombremse rein mechanisch d'Bildstabilisierig erreicht. Fuji verwendet Stellmotore un Beschlünigigssensore.
Waldschloss (Waldshut)
Laag
S Waldschlössle isch wèg dè Uussicht uff dè Rhy z vorderscht vornè uff èm Ochsèbuckel gschtandè. Dè Ochsèbuckel isch dè weschtlichschte Spitz vom Plateau, wo öppè 40 m übber m Rhy lyt, un au dè Waldshuèter Innè- un Altschtadt, im Waldshuèter Baanhof un in zwǜschè dè Altschtadt un èm Ochsèbuckel au im Vyymärktblatz ebeni Flächi zum Bau botè hèt. S Waldschlössle isch wèg dè exponyrtè Laag vo Säckingè hèr odder au übber dè Hochrhy èwäg vom Fuller Fäld hèr guèt zum Sää gsi, hèt also è ortsbildbrägends Gebäude für Waldshuèt dargschtellt.
Fernglas
Ferngläser mit variabler Vergrösserig
Analog zue eiäugige Fernrohre werre au Ferngläser mit variabler Vergrösserig („Zoom-Ferngläser“) anbote. Die besunder Schwirigkeit bi zweiäugige Ferngläser bestoht debi in dr Synchronisation vu dr Vergrösserig uf beide Site. Sälli erfolgt iber e mechanischi Chopplig, meistens iber e bigsame Metallstrife, wo in ere Schine entlang vu dr Okularbruck (wo au die synchron Fokussierig iber dr Middeltrib ermöglicht) stauchigssicher gfüehrt wird. D'Instellig vu dr Vergrösserig erfolgt zuemeist iber e Hebel näbe eim vu dr Okulare, wo iber die erwähnt Chopplig sowie e Art Schneggegetriibe Linsegruppe in beide Okulare verschiebt.
Gottfried Weilenmann
Sibe Mol isch dr Weilenmann bi dr Tour de France un em Giro d’Italia mitgfahre, syni bescht Blatzierig isch Rang zwelf bi dr Tour anne 1952 gsii. Bi dr Tour de Suisse isch er au sibe Mol an Start gange. Im Johr het er mit em Profisport ufghert.
Fernglas
Ferngläser mit variabler Vergrösserig
Gegenyber Ferngläser mit fester Vergrösserig besitze Zoom-Ferngläser meh Linse un demit, besonders bi priswertere Modelle, au höcheri Liechtverluste sowie stärcheri störendi Farbsüme. Ferner isch s'Sähfeld ufgrund vu dr längere Bauwiis vum Okular meistens dütlich chleiner.
Waldschloss (Waldshut)
Gschichte
Dè Brauereibsitzer Reinhart Härle hèt uff èm Waldshuèter Ochsèbuckel d Waldschlössle-Brauerei bedribbè. Vo sinè 13 Gschwǜschter sin drei vo sinè Brüèder ebbèfalls als selbschtändigi Brauer un Mälzer dätig gsi. Sin Bruèder Clemens Härle hèt diè no hüt eksischtyrendi Brauerei Clemens Härle gründèt.
Fernglas
Theoretischi Chenngrössene
Us dr Vergrösserig V un em Objektivdurmesser D/mm ergit sich zuenächst d Ustrittspupille UP un die geometrisch Liechtstärchi LS vum Fernglas gmäss
Gottfried Weilenmann
Dr Gottfried Weilenmann isch e eltere Brueder zum Radrännfahrers Leo Weilenmann gsii. Är isch im Novämber 2018 im Alter vu 98 Jahren in eme Seniorehaim z Lugano gstorbe.
Waldschloss (Waldshut)
Gschichte
Um 1899 hèt dè Härle Reinhart dè Architègt Jacques Gros mit dè Blaanung für è Gaschthuus nõch èm Vorbild vom Grand Hotel Dolder beuffdrait. Im Johr 1903 isch s Waldschlössle ygweit worrè. S isch èn belièbtè Ort übber m nördlichè, rächtè Ufer vom Hochrhy gsi. Um 1920 isch es i dè Bsitz vo dè Stadt Waldshuèt cho, wo dört voschideni Schuèlè un letschtlich denn d Waldschlössle Realschuèl ygrichtet hèt. Zämmè mit dè no räschtlichè Brauereibautè isch am Èndi vo dè 1970er Johr für 1,2 Millionè DM a dè Landchrais Waldshuèt vokauft worrè.
Fernglas
Theoretischi Chenngrössene
Aschaulich isch LS d'Flächi vu dr Usstrittspupille in Eiheite vu π/4 mm². D'Ustrittspupille isch s'reelle Bild vu dr Öffnig dur s'Okular un als heller Liechtchreis vorem Okular schwebend erchennbar, wemmer s'Fernglas in einigem Abstand vum Auge haldet. Grundsätzlich giltet also: Je grösser d'Ustrittspupille, umso heller s'Bild. Isch UP aber grösser wie d'Pupille vum menschliche Aug (ca. 6-8 mm bim dunkeladaptierte jugendliche Aug), so wird nit alles Liecht gnutzt. Uf dr andere Site wird s'Bild bi UP under 2 mm selbst bi hellem Sunneschi merklich dunkler un kontrastärmer. Zuedem waxe mit dr Vergrösserig d'Aforderige an d'Qualität vu dr Optik un demit au dr Pris. Somit lit die sinnvoll Vergrösserig vume Fernglas mit 50 mm Objektivdurmesser fer die meiste Awendige zwische 7- un 25-fach.
Waldschloss (Waldshut)
Abriss
Nõch vill Diskussionè un Bürgerbrotescht, wo sich durch è Unterschriftèaktion un è Demonschtration manifeschtyrt hèt, hèt sich dè Abriss vom Chraisdagsbeschluss anno 1978 bis in Hèrbscht 1980 usèzögerèt. Wègè Grücht, d Gegner vom Abriss würdèt è Huusbsetzung vom Waldschlössle blaanè, isch dè Abriss uff dè 18. Oktobèr 1980 terminyrt un durrègfüürt worrè. Im Morgègrauè vo sellèm Dag isch denn s Waldschlössle handstrychartig übber dè Huufè gschobè worrè. Dōdemit hèt s Blatz für s neue Landròtsamt Waldshuèt uff èm Ochsèbuckel obbè gää. Dè Entwurf zum Neubau, wo am 3. Mai 1984 ygweit worrè isch, stammt vom Waldshuèter Architègt Otto Thoß.
Fernglas
Theoretischi Chenngrössene
Die geeignete Objektivgrössene un Vergrösserig hänge vum vorgsähene Verwendigszweck ab. Als Allround-Fernglas (z. B. fer Wanderige) sin lichti Ferngläser zwische 7x20 un 10x40 verbreitet, während fer hobby-astronomischi Zwecke Gläser ab 7x50 oder 10x50 un drüber besser geignet sin. Fer Spezialawendige (z. B. professionelli Astronomi oder Ornithologi) git's Ferngläser mit Objektivdurmesser vu 100 mm un meh sowie Vergrösserige bis zue 80-fach, wofür natürlich e geignets Stativ erforderlich isch. Meistens sin sälli Ferngläser us Gwichts- un Chostegründe monokular usgfüehrt un werre no als Spektiv bezeichnet.
Ferner isch s'Sehfeld bzw. dr Sehwinkel vu Bedütig, wil säll dr sichtbar Usschnitt us em Objekt darstellt. Allgmein giltet: Je höcher d'Vergrösserig, desto chleiner s'Sehfeld. Doch au d'Bauwiis het Ifluss uf d'Sehfeldgrössi. E guets 10-fach-Grossfeldfernglas het e Sehfeld vu ca. 120 m un meh uf 1.000 m Entfernig.
Qualität vu dr Optik
Fer d'Beurteilig vu dr Qualität vume Fernglas luegt mer zuerst vu vorne ins Glas ini. Debi werre Staubablagerige un Beschlag dur Trübig sichtbar. Aschliessend luegt mer mit eme gwisse Abstand vu hinde dur d'Okulare gege e helle Hindergrund un beobachtet d'Usformig vu dr Ustrittspupille. Sie sott rund un gliichmässig uf beide Site si. Um d'Parallelität z'prüefe, luegt mer sich mit em Glas e witt entfernti senkrechti un waagerechti Grenzlinie a. Debi schliesst mer immer churz d'Auge, debi siht mer, ob d'Abbildig parallel isch, bevoor s'Hirni d'Deilbilder yberenander legt.
Nubya
D Nubya (* 18. Jänner 1974 z Baasel) isch e Schwyzer Sängeri.
Fernglas
Qualität vu dr Optik
Bi sehr hoche Vergrösserige ab ca. 30x, isch d'Verwendig vu dürem Glas mit sehr gringer Dispersion sinnvoll, um Farbsüme dur chromatischi Aberration z'vermide. Nikon nennt säll z. B. ED-Glas, bi Zeiss heisse si FL-Gläser.
Hersteller
Ferngläser werre vu alle grosse Optikundernämme anbote. E breits Agebot findet sich bi: Canon, Nikon, Olympus, Swarovski, Konica Minolta, Leica, Zeiss, Docter (ehemols Carl Zeiss Jena), Steiner, Optolyth, Bresser, Eschenbach, Fuji, Kowa, ML&T u. a.
Nubya
Lääbe
D Nubya isch d Doochter vun eme Nigerianer un ere Schwyzeri. Di eerschte zwai Joor het d Nubya z Nigeria gläbt, voreb si in d Schwyz chuu isch. Im Alter vu sibe Joor het si mit klassischem Klavierunterriicht aagfange, het aber 1990 dermit ufgheert un het Gsangsunterriicht gnuu. No dr Matura am Gimnasium am Minschterplatz in ire Haimetstadt het si ai Joor an dr New School for Social Research z New York Jazzmusik studiert, ischpiriert vum Jazzmusiker Chester Gill, wu z Baasel gläbt het. No dr Ruggcheer uf Baasel het si an dr Universideet Baasel Wiirtschaft studiert.
Anne 1996 het si dr renommiert Muusiker Bo Katzman Backstage bi me Kunzärt vum DJ Bobo chännegleert, dodruf het er si as Special Guest fir syni Gospeltour mitgnuu. No het si au no anderi Ufdritt as Background-Sängeri u. a. vu dr Céline Dion ghaa. E Hegschtpunkt isch gfir sii, wu si im Voorprogramm vu dr Whitney Houston voor 12'000 Lyt im Zürcher Hallestadion ufdrätten isch. Chuurz druf het si d Fäärnseesändig «Cinderella» uf em Schwyzer Privaatsänder TV3 moderiert. 2002 isch ire Album My Wish uusechuu, dodruf het si mit ire Band Kunzärt in dr Schwyz, z Dytschland un z Brasilie gee. 2005 isch ire dytschsproochig Album Auf meine Weise erschiine, wu vum Götz von Sydow produziert woren isch. Anne 2005 isch si mit Night of the Proms dur Dytschland tourt. 2007 isch ire Album Love Rocks uusechuu, 2011 Today. Anne 2019 het si dr Circus Knie in syre 100-Joor-Jubiläums-Tour beglaitet.
D Nubya isch vu Mai 2003 bis aagfangs Mai 2008 mit em Hartmut Engler liiert gsii, em Sänger vu dr Band Pur. Syter 2018 isch si ghyroote mit em Bankier Johannes Barth.
Porträt des Herrn X (Pierre Loti)
S Porträt vum Herr X (Pierre Loti) isch e Gmäld vum franzesische Moler Henri Rousseau. S zaigt in veraifachte Forme ne Mann in Halbfigur mit ere Chatz vor e Landschaftsaasicht. S Bild, wu in El uf Lynwand gmolt isch, isch 61 cm hoch un 50 cm brait. S ghert zue dr Sammlig vum Chunschthuus Züri. Wär des Bild zaigt, waißt mer nit zwyfelsfrei. E Dail Autore hän aagnuu, dr dargstellt Mann sei dr Schriftsteller Pierre Loti. Au wänn s Bild gmolt woren isch, isch nit ganz sicher; neieri Datierige gehn vu 1906 uus. S Porträt het as Vorlag dient fir verschideni Wärch vu dr modärne Molerei.
Bildbschrybig
S Gmäld zaigt s Porträt vun eme Mann in Halbfigur. Mit lycht zur linke Syte drilltem Chopf luegt er frontal zum Bschauer. S Gsicht het e hälle Teint, s rächt Ohr, wu uffellig abstoht, zaigt e rosig Inkarnat. Derwylscht di rächt Backe au rotlächt isch, cha mer in dr linke Gsichtshelfti en dunkle Schatteberaich uusmache. Uffellig isch e dunkle Schnurrbart mit no obe drillte Änd. Iber dr Auge erschyne d Augsbrääme as schmali schwarzi Bege. Dr Mann drait oberhalb vu dr freie Stirne e roti Chopfdeckig, doderby handlet si wahrschyns un e orientalische Fes. Dodrunter lueg sytlig un in dr Mitti s pflägt dunkel Hoor fiiri. Zue dr Chlaider vum Mann ghert e rot Häm mit guldenem Chnopf uf Bruschthechi un zuenigem braiten wysse Halschrage. Iber em Häm drait er e schwarze Tschobe, wu villicht e en arabische Umhang isch – zum Byschpel e Burnus. Dr rächt Arm isch vor di link Bruscht gwinklet. D Hand ragt do usere wysse Ermelmanschette mit no obe uusgstreckte Finger fiiri. Zwische Zaige- un Mittelfinger haltet dr Mann e brännigi Zigarette ; dr chlai Finger schmickt en Goldring. Vor em Mann hockt uf dr linke Bildsyte e digereti Chatze uf eme runde podeschtartige Chissi. Si isch wie dr Mann frontal dargstellt, ihri Haltig wirkt statuarisch.
Dr Hintergrund zaigt e Landschaft mit Biel un driber e blaue Himmel mit wysse Wulke. Zue boode Syte vum Mann stehn wyter ewäg hinterenander gstapfleti aifermigi Hyserzylede. In dr linke Bildhelfti rage oberhalb vu dr Agsle vum Mann vier Fabrikchämi uffe, wu näbenenander stehn, dr rächt dervu stoßt dunkle Rauch uus. Uf dr andere Syte wagst hinter dr Agsle ne Akaziebaum bis zum obere Bildrand. Dr Baum un d Chämi stehn symbolhaft fir dr Gegesatz vu wilder Natur un stedtischer Induschtry. Anderi Gegeniberstellige finde si in dr Baarige Mänsch un Dier un Oriänt un Okzidänt. Verbindige im Bild git s zwische dr Chämi im Hintergrund un dr brännige Zigarette im Vordergrund, dr horizontale Linie vum Chatzefäll un däne vu dr Hyserzylede oder dr rote Rundforme bi dr Chopfdeckig vum Mann un dr Sitzflechi vu dr Chatz. Insgsamt herrsche Schwarz, Wyss, Rot un Ocker iber d Palette vum Moler, d Farbe sin doderby wenig abgstapflet ufdrait. Uffellig sin dr iberproportional groß Chopf un di stark Veraifachig vu dr Forme, bsundersch im „nahezu kubistisch facettierten Gesicht“. Di frontal Pose vum Mann un di collagehaft Anornig vu dr Hand hän Ähnligkaite mit Darstellige uf Spiilcharte, wie verschideni Autore aagmerkt hän. D Autori Cornelia Stabenow betont di „dandyhaft Gstalt“ vum Porträtierte, wu dr Rousseau „die exzentrische Rolle des Poeten schlechthin“ inszeniert heeb. S Bild isch unte rächts mit „H. Rousseau“ signiert, aber nit datiert.
E Porträt in dr Tradition vu dr altmaischterlige Molerei
Dr Rousseau, wu 1844 uf d Wält chuu isch, het kai akademischi Uusbildig as Moler absolviert, är het as Aagstellte vu dr Zollverwaltig in syre Freizyt – vermuetli autodidaktisch – mit dr Molerei aagfange. Är giltet wäge däm as e Verdätter vu dr Naive Chunscht. Uf dr andere Syte het er syt Mitti vu dr 1880er Johr e baar namhafti Chinschtler gchännt un het syni Wärch effetli uusgstellt. Syter anne 1884 het er au d Erlaubnis ghaa, im Louvre un im Musée du Luxembourg Wärch z kopiere. Dr Yyfluss vu dr altmaischterlige Molerei sähn verschideni Autore au im Bildnis vum Herr X (Pierre Loti). Zum Byschpel wäre Verglych zoge zue nordische Porträt us em Änd vum 15. Johrhundert, Bezig zu dr Spotgotik härgstellt oder druf verwise, ass d Tradition vum Halbfigureporträt syt dr Renaissance gängig sei. Di uffellig Handhaltig im Bildnis vum Herr X (Pierre Loti) findet si in ähnlige Wys au bi Wärch vu dr eltere Molerei. Zum Byschpel zaigt dr El Greco in sym um 1580 gschaffene Bildnis vun eme Edelmann mit dr Hand uf dr Bruscht (Museo del Prado, Madrid) wie au s em Frans Hals zuegschribe Gmäld Mann mit dr Hand uf em Härz vu 1632 (Musée des Beaux-Arts de Bordeaux) e verwandti Darstellig vu dr Hand. Dr Rousseau het die oder ähnligi Bilder villicht us Reproduktione gchännt, gsicheret isch des aber nit. Bi dr große Rousseau-Retroschpektiv, wu mer 2015–2017 nochenander z Venedig, z Paris un z Prag het chenne bschaue, isch s zuen ere Gegeniberstellig vu s Rousseaus Bildnis vum Herr X (Pierre Loti) mit em Bildnis vun eme junge Mann mit roter Chappe (Museo Correr, Venedig, um 1490–1495), wu em Vittore Carpaccio zuegschribe wird. Zwische dr baide Bilder cha mer verschideni Iberyystimmige uusmache. D Moler zaige alli ne Mann as Halbfigur mit ere ähnlige rote Chopfdeckig vor ere Landschaftsdarstellig. Eb dr Rousseau s Bild vum Carpaccio gchännt het, isch aber nit iberliferet.
Pierre Loti
D Identitet vum Mann, wu um Gmäld dargstellt wird, het bishär nit zwyfelsfrei chenne klert wäre. S git kaini Unterlage, wu aidytig drus fiirgoht, wär dr Porträtiert isch. Au s gnau Datum, wänn s Gmäld entstanden isch, waißt mer nit. Baides stoht aber villicht in eme Zämmehang. Dr im Bild dargstellt Mann wird vylmol as dr Schriftsteller Pierre Loti identifiziert. Dr Rousseau un dr Loti hän si aber nit persenli gchännt un si hän si wahrschyns au nie droffe. Eb dr Loti iberhaupt ebis gwisst het vu dr Exischtänz vu däm Gmäld, isch nit iberliferet. Di erscht Nännig vum Pierre Loti as Modäll, wu mer chännt, goht uf dr Schriftsteller Georges Courteline zrugg. Wu är s Gmäld 1913 an dr Chunschthändler Paul Rosenberg verchauft het, het er s Bild as Porträt vum Pierre Loti uusgee. Wel s zwische dr dargstellte Person un dr Physiognomy vum Pierre Loti Iberyystimmige git, het er mit dr Zueschrybig villicht ghofft, uf e hechere Pryys z chuu. Us däre dänkbare Identitet isch derno bi Dail Autore e Art Gwisshait wore.
D Chunschthischtorikeri Dora Vallier, d Verfasseri vu zwai Wärchverzaichnis vum Rousseau, het si 1961 bi dr Person vum Dargstellte feschtglait un het em Gmäld aifach dr Titel Pierre Loti gee. As Zytruum, wänn s Gmäld entstanden isch, het si 1891/1892 aagee. D Vallier het vermuetet, ass s Entstoh vum Bild mit dr Ufnahm vum Loti in d Académie française am 22. Mai 1891 zämeghänkt isch. D Rousseau hätt dodervu us zahlryche Zytigsbricht chenne here. Wel dr Loti zue däm Zytpunkt z Algier gsii isch, chennte si – no dr Vallier – d Hyser im Hintergrund vum Gmäld wie au d Chopfdeckig vum Mann uf Algier bezie. Um d Vorlieb vum Loti fir exotischi Chlaider het mer allgmain gwisst dur vereffetligti Fotografie. Derzue hän d Wärch vum Loti vylmol e „exotische Raiz“ ghaa. Fir dr Rousseau, wu villicht e Dail vu dr Gschichte vum Loti gchännt ghaa het, chennte au sällem sy literarischi Bschrybige dr Aaloss fir s Porträt gsii syy. Nit zletscht findet si vylmol au in dr Bilder vum Moler e exotisch Sujet. Byschpilhaft doderfir sin syni Dschungelbilder, wu widerholt Großchatze d Szenery bevelkere, eppe im Gmäld Diger fallt en Biffel aa (Cleveland Museum of Art) vu 1908. Im Porträt vum Herr X chennt di digeret Chatz en wytere Hiiwys uf dr Pierre Loti syy. Är het as uusgsprochene Chatzeliebhaber gulte un het d Dier in sym Wärch Vies de deux chattes literarisch gwirdigt. Wänn imfall dr Loti dr Dargstellt im Gmäld isch, isch er em Rousseau sicher nit Modell ghockt. Wel dr Moler widerholt Fotografie as Vorlag fir sy Bilder gnuu het, chennt er au do eso verfahre syy. Uf dr andere Syte isch em Rousseau noogsait wore, ass syni Porträt dr Dargstellte „außerordentlich unähnlich“ seie.
En andere Aahaltspunkt derfir, ass es si bim Dargstellte um dr Pierre Loti chennt handle, isch d Dailnahm vum Rousseau am Salon des Indépendants 1891. Zue däre Uusstellig het er e Porträt Monsieur L gschickt, wu im Katalog vu dr Uusstellig glischtet, aber nit abbildet isch un wu s sunscht kaini wytere Informatione driber git. Dr Chunschtschriftsteller Wilhelm Uhde het rund e halb Johrhundert vor dr Vallier in dr Initiale L vum Gmäldtitel e megligi Verbindig zum Pierre Loti gsääne. Wel dr Salon des Indépendants vum 20. Merz bis zum 27. April 1891 gangen isch, isch er zytli vor dr Ufnahm vum Loti in d Académie française im Mai vum nämlige Johr gsii, was dr Argumentation vu dr Vallier in däm Punkt widerspricht. Dr Uhde het s Bild Porträt des Herrn X (Pierre Loti) gnamset. Des chunnt dohär, ass mer nit waißt, wäg dr Dargstellt isch, s chennt aber dr Pierre Loti syy. Neiei Vereffetlichunge hän au dr Name Porträt des Herrn X (Pierre Loti) gwehlt. Au s Chunschthuus Züri, wu s Gmäld ghert, git där Titel aa.
Heidi (Roman)
Die bäide Chinderbüecher Heidis Lehr- und Wanderjahre und Heidi kann brauchen, was es gelernt hat vo dr Schwizer Autorin Johanna Spyri (1827–1901) us de Joor 1880 und 1881 ghööre zu de bekanntiste Chinderbüecher uf dr Wält. Mit iire Heidi-Büecher het d Johanna Spyri e romantischs und idealtüpischs Bild vo dr Schwiz erschaffe, wo au hüte no wit verbräitet isch.
Porträt des Herrn X (Pierre Loti)
Pierre Loti
As megligi Vorlag fir s Gmäld vum Rousseau wird all Ritt e Fotografy aagfiert, wu dr Pierre Loti in elegante Chlaider mit orientalischer Chopfdeckig zaigt. Die Ufnahm isch anne 1904 z Konstantinopel entstande. Unter dr Vorsuussetzig, dr Pierre Loti isch dr im Gmäld Dargstellt, deet des fir e dytli speter Entstoh vum Bild wie 1891/1892. D Chunschthischtorikeri Cornelia Stabenow het as Zytrum vum Entstoh „um 1905“ gnännt, also wenig Monet no dr Fotoufnahm vu Istanbul. S Chunschthaus Züri git as Johr vum Entstoh 1906 aa, e zytligi Yyornig, wu mer au bi verschidene Autore findet. Fir 1906 as Datum vum Entstoh spricht d Dailnahm vum Rousseau am Pariser Salon des Indépendants in däm Johr, wun er näbe andere Bilder s Gmäld Portrait de M. F... zaigt ghaa het. Des Bildnis vum anonym blibene Monsieur (M.) mit em nit identifizierte Monogramm F. isch vum Chunschtkritiker Louis Vauxcelles as Porträt vun eme Literat bschribe wore, e Titel, wu uf dr Pierre Loti zuedräffe deet.
Heidi (Roman)
Es isch mööglig, ass sich d Spyri vo dr Gschicht Adelaide – das Mädchen vom Alpengebirge vom dütsche Pedagog und Schriftsteller Hermann Adam von Kamp het lo inspiriere. Die These isch aber umstritte und muess no mee röscherschiert wärde.
Porträt des Herrn X (Pierre Loti)
Edmond Frank
Anderi Autore datierte s Gmäld uf d Zyt um 1910, s Johr, wu dr Rousseau gstorben isch. In däne letschte Läbesmonet vum Rousseau isch au d Gschicht vum Edmond Frank aagsidlet, wu bhauptet het, är heeb fir s Bildnis vum Herr X Modäll gstande. Wu 1952 in dr Präss e Foto vum Gmäld erschine isch, wu ne Bricht zue dr Uusstellig Cent portraits d’hommes du XIVe siècle à nos jours in dr Pariser Galerie Charpentier illuschtriert het, het si dr Frank 1952 aageblig in s Rousseaus Gmälde widergchännt. Dr Edmond Frank wird mänkmol Induschtriälle, dailwys au „Schurnalischt un Dichter“ gnännt un mänkmol mit em Autor Edmond Achille Frank (1846–1911) verwächslet. Dr Frank het brichtet, dr Rousseau heeb ihn 1909–1910 in syre Wohnig in dr Pariser Rue Giradon Nr. 13 gmolt. Di im Bild zaigt Akazie sei im Nochbergarte gstande, d Hyserzylede im Hintergrund seie die vum Biel vu Montmartre. Dr Frank het au uusgfiert, s Gmäld, wu jetz im Chunschthuus Zürn hangt, sei nume ne vum Rousseau gfertigti Kopy. Dr Rousseau – so d Uussag vum Frank – hätt si Gmäld, wu uin sym Bsitz gsii sei, uusgleent, go s im Salon des Indépendants zaige, wu s Bild en Erfolg gsii sei. Bi däre Glägehait heeb dr Rousseau s Gmäld kopiert. Dr Frank het wytersch aagee, är heeb s Originalbild anne 1911 gschlisse. D Uussage vum Edmond Frank sin aber in meefacher Hiisicht uuwahrschynlig. Anne 1911 het mer dr Rousseau scho as Mole gchännt, un syni Wärch hän bsundersch no sym Dod hochi Pryys brocht, wu au dr Frank scho mueß gwisst haa, wu sälber uf dr Erfolg vum Bild im Salon hiigwise het. Derzue chännt mer us dr Johr 1909 un 1910 im Salon des Indépendants nume ai Porträt vun eme Mann vum Rousseau, s Bildnis Joseph Brummer (Privatsammlig).
Heidi (Roman)
In numen e baar Joor noch dr erste Publikazion si d Heidibüecher zum ene Wälterfolg worde. Bis hüte si si in mee as 50 Sprooche übersetzt und e baar Mol verfilmt worde. Wo d Urheeberrächt abglofe si, si immer mee Heidi-Büecher und -Gschichte erschiine, wo aber mit dr Heidi vo dr Spyri vilmol nume wenig z due häi.
Porträt des Herrn X (Pierre Loti)
Stilistischi Yyornig
D Datierig vum Bild no stilistische Merkmol isch aner schwirig, wel dr Rousseau iber sy Wärch dailwys Johr speter nomol driber gschafft het. Im Porträt vum Herr X (Pierre Loti) cha mer e baar Pentimenti (Ibermolige) sää. Zum Byschpel iberdeckt dr Fes scho gmolti Hoorpartie un im Beraich vum Baum git s Ibermolige, wu erscht gmacht wore sin, wu s Bild scho grahmt gsii isch.