cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Argancy
Geogràfi
Argancy lijt zeh Kilometer nerdlich vun Metz àn dr Mosel uf re Heche zwìsche 158 un 210 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Argancy ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 857 àls Argesingas (1210: Archanciacum).
Ìm Johr 1552 ìsch s Dorf züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Argancy ìsch. Argancy ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Argancy ghert zem Lorrain.
Allgemeine Erklärung der Menschenrechte
Di Allgemeini Erklärig vo de Mönscherächt (A/RES/217, UN-Doc. 217/A-(III)), au: Deklaration vo de Mönscherächt oder UN-Mönscherächts-Charta, isch s usdrückliche Bekenntnis vo de Vereinte Natione zu de allgemeine Grundsätz vo de Mönscherächt. Di Erklärig isch am 10. Dezember 1948 von de Generalversammlig vo de Vereinte Natione z Paris gnehmiget und verchünt worde. Ufgrund vo dem Datum isch sither de 10. Dezember de International Tag vo de Mönscherächt.
Artur Doppelmayr
Dr Artur Doppelmayr (* 16. Septämber 1922 z Doarobiro; † 12. Mai 2017 z Kärnten ) isch e eschtrychische Unternämer un Sailbahn pionier.
Allgemeine Erklärung der Menschenrechte
Inhalt
S Ziil vo de Erklärig isch, d Freiheit, d Grechtigkeit und de Fride in de Wält z wahre und z gwäärleischte. Feschtgschribe isch, dass jede Mönsch sini eigeni Würde und sin eigene Wärt het und Manne und Fraue gliichberechtigt sind.
Artur Doppelmayr
Lääbe
Dr Artur Doppelmayr isch anne 1922 z Doarobiro as Suhn vum Unternämer Emil Doppelmayr uf d Wält chuu. Sy Vater het zäme mit em Sepp Bildstein 1937 dr erscht Schliapflift z Zürs am Arlberg böue.
Anne 1997 het er mit Uuszaichnig zum Dr. techn. an dr Tächnische Universitet Graz promoviert. In syre Dokterarbet het er bschribe, wie Sailbahnuufäll chenne vermyde wäre.
Dr Artur Doppelmayr het fimf Chinder ghaa, vier aigeni un e Adoptivdochter.
Kunststoff
As Kunststoff – umgangssproochlig: Plastik – bezäichnet mä en organische, polymere Festkörper, wo sünthetisch oder halbsünthetisch us monomere organische Molekül oder us Biopolymer härgstellt wird.
Mä unterschäidet zwüsche drei groosse Grubbe:
Sünthetischi Kunststoff macht mä us Monomer oder us Prepolymer dur Chettipolymerisazioon, Polyaddizioon oder Polykondensazioon. Dr Roostoff isch mäistens crackts Nafta, also Roobänzin, wo meischtens us Ärdööl gwunne wird. Halbsünthetischi Kunststoff entstöön dur d Modifikazioon vo natürlige Polymer (vor allem Zellulose zu Zelluloid) wäärend anderi biobasierti Kunststoff wie Polymilchsüüri oder Polyhydroxidbuttersüüri dur d Fermentazioon vo Zucker oder Sterki härgstellt wärde.
E Wärkstück us Kunststoff bestoot us Millione vo seer lange Molekülchettene, wo inenander verschlunge si (Polymer) und us Grundäinhäite (Monomer) zämmegsetzt sin, wo sich die ganz Zit widerhoole. Der Kunststoff Polypropylen zum Bischbil bestoot us Propylenäinhäite, wo sich vilfach widerhole (lueg s Bild rächts).
Kunststoff chönne us lineare Chettene, aber au us verzwigte und vernetzte Chettene bestoo. D Lengi vo de Chettene vo de äinzelne polymere Molekül goot von e baar dausig Moleküläinhäite bis zu über ere Million vo monomere organische Moleküläinhäite. Chemiifaasere, Kunstharz in Lagg und Chlääbstoff si au sünthetischi Polymer us monomere organische Molekül. In dr Wirtschaftsstatistik chömme die Broduktgrubbe aber drennt vor.
E wichdigs Merggmol vo Kunststoff isch, ass mä iiri technische Äigeschafte, wie d Formbarkäit, d Herti, d Elastizideet, d Bruchfestikäit, d Tämpratuurbeständikait, Wermiformbeständikäit und die chemischi Beständikäit, dur d Waal vom Usgangsmaterial, vom Härstelligsverfaare und vo de Additiv wo mä drzue git, in wite Gränze cha variiere.
Kunststoff wärde zu Formdäil, Halbzüüg, Fasere oder Folie witerverarbäitet. Mä brucht sä als Verpackigsmaterialie, Teggstilfasere, Wermidämmig, Rööre, Boodebeleeg, Bestanddäil vo Lagg, Chläbstoff und Kosmetika, in dr Elektrotechnik as Material für Isolierige, Läiterblatte, Ghüüs, im Faarzüügbau als Material für Räife, Bolstrige, Armaturebrätter, Benzintänk und e Hufe mee.
Mikroplastik isch es fyns Material, wo für d Umwält schädlech isch; es wird vo de meischte Klääralaage nid usem Abwasser usegfilteret.
Regierungsrat Basel-Stadt
Dr Regierigsroot vom Kanton Basel-Stadt isch die obersti Exekutive im Kanton Basel-Stadt und in dr Stadt Basel.
Organisazion
Dr Regierigsroot het siibe Mitgliider, wo alli vier Joor vom Volk gweelt wärde. Ufgrund vo dr nöije Verfassig isch bi de Waale 2008 zum erste Mol au dr Regierigsbresidänt, wo dr Root gege Inne und Usse duet verdräte, vom Volk gweelt worde.
D Sitzige vom Regierigsroot finde am Zischtig im Roothuus statt. Si wärde vo de Regierigsbresidäntin gläitet.
D Waale vo 2012
Bi de Waale 2012 isch dr Guy Morin as Regierigsbresidänt wider gweelt worde, d Herzog, dr Brutschin, dr Wessels, dr Conti und dr Eymann si bestäätigt worde und dr Baschi Dürr vo dr FDP isch nöi drzue choo. Dr Carlo Conti (CVP) isch 2014 zruggdrätte und dr Lukas Engelberger het si Blatz iignoo.
Dr Staatsschriiber
D Staatsschriibere isch d Barbara Schüpbach-Guggenbühl. Dr Vizestaatsschriiber und Beuftragt für Informazioon und Öffentligkäitsarbet vom Regierigsroot isch dr Marco Greiner.
Toni Vescoli
De Toni Vescoli (* 18. Juli 1942 z Züri) isch en Rock-, Blues- und Folk-Musiker us de Schwiiz. Er schriibt au Lieder und isch eine vo de erschte schwiizer Rock 'n' Roll-Intërprete. Über 30 Jaar hät er z Wila im Tösstal gwont und gschaffet. Sit 2008 isch er z Wald im Zürcher Oberland dihäi.
Garriëre
De Vescoli isch z Peru und z Chüsnacht ufgwachse. Won er no i de Leer gsi isch, hät er aagfange Musig mache und 1962 d Gruppe Les Sauterelles (d' Heugümper) gründet. Die Gruppe hät seer vil Uuftritt gha, fascht jede Tag im Jaar. Drum sinds i de Schwiiz schnäll seer bekannt worde. Nachane sind d Heugümper als Vorgruppe vom Cliff Richard & The Shadows uufträtte und im Usland öppe mit de Rolling Stones. S Lied «Heavenly Club» isch 1968 13 Wuche i de Hitparade gsi, sibe Wuche lang uf em erschte Platz. S isch au uf Radio Luxemburg und im Südwestfunk e Ziit lang uf em erschte Platz gsi.
1970 händ sich d Sauterelles ufglööst. Dänn hät de Toni Vescoli eläige Musig gmacht. Im Lauf vo de Ziit hät er verschidnigi Stil gsunge. E Ziit lang im Stil vom Bob Dylan, aber au Kauntrimusig. 1996 händ sich d Sauterelles wider zämetue. De Vescoli singt deet wider mit, aber au bi sinere äigete Ethno Country Rock Show.
Sit 1977 macht de Vescoli bi Määrlikasette und de Pingu-Hörspiil mit. Drum känned vil Chind us em Vorschuelalter sini Stimm. Mängisch maalet er d Titelbilder vo dene Hörspiil grad sälber.
Mit Les Sauterelles
lueg bi de: Sauterelles
Als Solokünschtler
Singel:
Albe:
Baar
Baar isch au en Familiname:
Charlbi Dean
D’ Charlbi Dean Kriek (* 5. Hornung 1990 z’ Kapschtàdt; † 29. Àuigscht 2022 z’ Nöi York) ìsch a südàfrikànischa Schàuischpìelera un Modäll gsìì.
ìhr Laawa un Kàrriar
D’ Charlbi Dean Kriek ìsch ànna 1990 z’ Kapschtàdt ìn Süüdàfrikà-n-uff d’ Walt kumma. Sa ìsch d’ Tochter gsìì vu dr Joanne Muller un vum Johan Kriek. Sa ìsch ìn ìhrer Geburtsschtàdt uffgwàcksa un hàt a Brüader nàmmens Alex Jacobs ghàà. Schuu mìt säcks Joohra-n-ìsch sa àls Modäll ìn Reklama un Bschriiwungskàrtäija z’ sah gsìì. Mìt zwälf Joohra hàt sa a Vertrààg bii Alfa Model Management unterzaichent, un àb 14 Joohra hàt sa d’haim d’ Schüalüssbìldung bikumma. Naawa-n-ìhra Schtüdia àn dr Waterfront-Theààterschüal ìsch sa uff Tokyo, Nöi York un London gànga ge schàffa.
Ìm Oktoower 2008 hàt d’ Dean zamma mìt’m Modäll Ashton Schnehage a Otounfàll ìwwerlabt. Sa ìsch àwwer àm Hàndglank, àn da Rìppa un àn dr Lunga schweer verlätzt worra. Sa ìsch àn dr Milnerton Medi-Clini pfleegt worra un hàt därt a Operàzioon ghàà, wo-n-ìhr s’ Laawa grätta hàt. Ìhra Nàrwa vu dr Operàzioon hàt sa àn dr Moodaschàui vun AMI Alexandre Mattiussi zaigt. Noh-n-em Unfàll hàt sa a Pàuisa ìn ìhrer Kàrriar gmàcht.
Ànna 2010 hàt d’ Dean ìhr Filmdebüt ghàà, wu sa d’ Rolla vu dr Amanda-n-ìm Film Spud gschpìelt hàt. Dia Rolla hàt sa nochamol ìn Spud 2: The Madness Continues (2013) gschpìelt. Schpeeter ìsch sa ìn da àmerikànischa Films Don’t Sleep (2017) un An Interview with God (2018) z’ sah gsìì. Àb 2018 hàt sa fìr zwai Schtàffel d’ Rolla vu dr Syonide ìn dr Farnsahseria Black Lightning vun Arrowverse gschpìelt. Ìm Hornung 2020 ìsch verkìndigt worra, àss sa a Rolla-n-ìm Schpottfilm Triangle of Sadness vum Ruben Östlund schpìela wurd. Dr Film ìsch zem äärschta Mol bii da Filmfaschtschpìeler vu Cannes uffgfiahrt worra un hàt doo d’ Palme d’Or gwunna.
Àm 29. Àuigscht 2002 ìsch d’ Dean ìn a Schpitààl z’ New York City-n-iiglìefert worra, dänn sa hàt sìch elandig gfüühlt. Àm Ààfàng hàt sa numma liichta Vorzaicha ghàà, àwwer ìnnerhàlb vun a pààr Schtunda hàt sìch ìhr Züaschtànd schnall verschlìmmert. Sa ìsch àm saalwa Tààg gschtoorwa, ìm Àlter vu 32 Joohra. Schpeeter hàt maa-n-äntdäckt, àss d’ Dean a Lungaversöichung ghàà hàt. Noh-n-em Unfàll vu 2008 hàt maa-n-ìhr dr Mìlz àwaggnumma ghàà, wàs d’ Gfoohr vu schweera Versöichunga vergreessert hàt. Gschtoorwa-n-ìsch d’ Dean kurz vor àn dr internàzionààla Veräffentligung vu Triangle of Sadness. Ìn da Àuiga vum Peter Bradshaw vu dr Zittung The Guardian ìsch d’ Dean „a achter Nàchwucksschtar gsìì. ... [Sa] hàt a wunderliger Schtiil un a riisiger Potenziààl ghàà.“
D’ Dean ìsch mìt’m südàfrikànischa Modäll Luke Volker verlobt gsìì.
Cressier NE
Cressier (Friburger Patois ) isch e bolitischi Gmai im Kanton Nöieburg.
Früener het me däre Ortschaft uf Düütsch Grissach gseit.
Geografi
Cressier isch e Dorf am Jurasüdfuess. Zue dr Gmai ghert au no dr Wyler Frochaux. Dr Bann, wo vo der Jurahööchi bis zum Zylkanal abe goot, umfasst 29 Prozänt landwirtschaftligi Flechi, 54 Prozänt Wald, 15 Prozänt Sidligsflechi un 2 Prozänt sunschtigi Flechi.
D Nochbergmaine vu Cressier sin Cornaux, Saint-Blaise, Nöieburg, Enges un Le Landeron im Kanton Nöieburg un Gals im Kanton Bärn.
Gschicht
Syt 1648 isch Nöieburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon I. abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöieburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöieburg blibe.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Ussländeraadail isch 2010 bi 17 Prozänt gläge.
Mahmud II.
Dr Mahmud II. (* 20. Juli 1785 z Istanbul; † 1. Juli 1839 z Istanbul) isch vo 1808 bis 1839 Sultan vom Osmanische Riich gsi. Wääred sinere Regierig isch het Serbie d Autonomii üüberchoo und Griecheland isch unabhängig worde. Em egüptische Statthalter Muhammad Ali Pascha isch s glunge d Macht vo dr osmanische Zentralregierig z verchliinere und si äignig Iifluss z versterke. Dr mamlukisch Statthalter Daud Pascha z Bagdad het das au brobiert, isch aber von ere osmanische Armee abgsetzt worde. Uf dr andere Site si im Mahmud sinere Regierigszit e hufe Reforme duuregfüert worde. D Janitschare si mit Gwalt zerschlaage worde und eso isch s mööglig worde, d Armee z modärnisiere. Innepolitisch het er d Zentralgwalt welle sterke und het brobiert, vorkonstituzionelli Berootigsgremie und Instiduzioone noch öiropäischem Vorbild iizfüere und eso s osmanische Riich z reformiere.
Cressier NE
Religion
57,1 Prozänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 16,2 Prozänt sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Arrondissement Vannes
S Arrondissement Vannes (frz. Arrondissement de Vannes, bret. Arondisamant Gwened) isch e Verwaltigbezirk vum Département Morbihan in dr franzesische Region Bretagne. Verwaltigssitz (Präfektur) isch Vannes.
Cressier NE
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,0 %, CVP 1,4 %, FDP 48,3 %, Grüeni 10,9 %, PdA 1,5 %, SP 14,9 %, SVP 20,8 %.
Arrondissement Vannes
S bstoht us 10 Kanton un 99 Gmaine.
Cressier NE
Bolitik
Dr Gmaindsbresidänt isch dr Jean-Bernard Simonet (Stand 2017).
Wirtschaft
Z Cressier stoot die gröschti Schwiizer Ölraffinery. S Rohöl chunt vom Hafe vo Maarsei dur ne Pipeline uf Cressier, d Produkt vo der Raffinery wärde mit der Baan und mit Tankwääge zu de Konsumänte brocht.
Bim Dorf sind grossi Wyybärge.
1859 isch d Ysebaanlinie em Bärg noo bout worde. D Autobaan A 5 goot dur s Gmeindgebiet.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 1923 Yywohner 93,2 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,7 % Dytsch, 2,1 % Italienisch un 1 % anderi Sproche.
Tycho (Mondkrater)
Tycho isch e uffällige Strahlekrater im südliche Hochland uf dr Vordersite vum Erdmo, wo scho im Fernglas e wunderschöne Ablick bitet un mit sinem Strahlechranz die südlich Mondhemisphäri dominiert. Er isch daift uf dr dänisch Astronom Tycho Brahe (1546-1601), wo dr Lehrer vum Johannes Kepler gsi isch.
Nochberkrater sin im Süde Street; im Oste Pictet un nord-nordöstlich Sasserides. D'Mooberflächi um dr Tycho rum isch yberfüllt mit Krater vu dr unterschidlichste Grösse. Viili dien älderi Krater yberlappe. Einigi vu dr kleinere Krater in dr Umgäbig sin dur grösseri Bruchtstücker ussem Uswurf bi dr Bildig vum Tycho-Krater entstande.
Tycho isch im Vergliich zum Mondalder e relativ junge Krater, mit eme gschätzte Alder vu 108 Millione Johre, wie Gsteisprobe us Kraterstrahle zeige, wo vu dr Apollo 17-Mission uf d'Erde brocht worde si. Dr Krater het scharfi Konture un si Inners het e relativ hochi Albedo wo bi hochem Sunnestand - in dr Regel um dr Vollmo - viristicht. S'usprägt Strahlesystem mit einzelne Strahle, wo bis zue 1500 km witt riiche un sogar gsähe werre chänne, wenn dr Tycho numme vum Erdleecht agstrahlt wird.
Die umittelbar Umgäbig jensits vum Kraterrand het uf iber hundert Kilometer e gringeri Albedo wie s'inner un isch fri vu dr Strahle, wo jensits devu liige dien. Sälli dunkler Zone isch möglicherwiis vu Material bedeckt, wo us Uswurfmasse vum Ischlag bestot.
Dr inner Kraterwall isch abgsackt un terrassiert un got in rauhe, aber fast ebene Bode mit einzelne Dome yber. Dr Bode zeigt Azeiche vu ehemoligem Vulkanismus, wohrschins dur Gstei, wo vum Ischlag ufgschmolze worde isch. Detaillierti Bilder vum Bode zeige, dass er vunere Art Gitter us Risse un Hüegel bedeckt isch. Dr Zentralberg ragt 1.6 Kilometer iber dr Bode un e chleinere Gipfel stot nordöstlich devu.
Infrarot-Beobachtige vu dr Mo-Oberflächi während ere Mondfinsternis hän zeigt, dass dr Tycho mit ere langsamere Rate abchüehlt wie anderi Deil vu dr Oberflächi un mache dr Krater dodur zue eme Hotspot (heiße Fleck). Säller Effekt wird verursacht dur Underschiide zwischem Oberflächematerial vum Krater un vum gröschte Deil vu dr restliche Mondoberflächi.
Dr Kraterwall isch als Ziil vu dr Surveyor 7-Mission usgwählt worre. Die ubemannt Sonde isch im Jänner 1968 sicher nördlich vum Krater glandet un het e chemischi Analyse vu Oberflächematerial vorgnu un debi ä Zämmesetzig festgstellt, wo gegenyber dr Maria verschiide isch. Dorus het mer abgleitet, dass eine vu dr Hauptkomponente vum Oberflächematerial in dr Hochländer Anorthosit isch, e Aluminium-richs Mineral. Dr Krater isch au dur dr Lunar Orbiter 5 in hocher Uflösig photographiert worre.
Vu dr 1950er bis zue dr 1990et het dr NASA-Aerodynamiker Dean Chapman and mit andere d'Hypothese vum lunare Ursprung vu dr Tektite verfolgt. Chapman het komplexi Computermodelle un usgiibigi Windchanaltests fer d'Undermurig vu sällere Hypthese gmacht, wo understellt, dass die sognennte australasische Tektite ussem Rosse-Uswurfs-Chranz vu Tycho stamme däte. Wil es aber bislang vu dert kaini Gsteisprobe git, cha die Hyothese nit yberprüeft werre.
Dr Krater isch scho uf Mondcharte vu 1645 z'sähe, wo Antonius Maria Schyrleus de Rheita s'hell Strahlesystem izaichnet het.
Im Science-Fiction-Roman un -Film 2001: Odyssee im Weltruum vu Arthur C. Clarke isch dr Krater Tycho dr Fundort vu eim vu dr berühmte Monolithe. Im Film Tykho Moon vu Enki Bilal isch im Krater Tycho d'Stadt Paris noochbaut.
Lueg au
Liste vu dr Erdmondkrater
Salomon-Inseln
D Salomon-Insle sin e Inselgruppe im Sidoschte vu Neiginea z Melanesie im Weschtpazifik. Vor dr Grindig vum unabhängige Inselstaat Salomone isch di ganz Inselgruppe au zum Dail „Salomone“ gnännt wore.
Geografi
D Salomon-Insle gehen vu Nord no Sidoscht iber rund 1.100 Kilometer (5° Sid, 154° Oscht bis 11° Sid, 162 Oscht). Di nerdlige Insle liege 720 Kilometer eschtlig vu Neiginea, di sidlige rund 600 Kilometer nerdlig vu dr Hauptinsle vu Vanuatu.
Bolitisch bilde di nerdlige Salomon-Insle hite di Autonom Provinz Bougainville z Papua-Neiginea, di sidlige Insle dr sälbständig Inselstaat vu dr Salomone.
Gschicht
Dr erscht Europäer, wu zue dr Salomon-Insle chuu isch, isch dr spanisch Seefahrer Alvaro de Mendaña de Neyra anne 1568 gsii. Är het die Inselgruppe noch em jidische Chenig Salomo gnännt, wel er do großi Mängine Gold vermuetet het.
Im Johr 1767 isch dr britisch Seefahrer Philipp Carteret zue dr Salomon-Insle chuu. D Brite hän d Insle anne 1883 in Bsitz gnuu as Reaktion uf di dytsche Expansionsbsträbige in dr Region. Mit em Abschluss vum Samoa-Vertrag vum 14. Novämber 1899 z Berlin isch d Gränz zwische dr baide Inträssebiet im Oschte vu dr Insle Buka un Bougainville zoge wore, wu hite zue Papua-Neiginea ghere.
Im Zweete Wältchrieg sin d Salomon-Insle vu dr dr Japaner bsetzt wore un sin derno in bluetige Kämpf vu dr Alliierte eroberet wore.
Syt 1975 ghere di nerdlige Insle zum unabhängige Staat Papua-Neiginea, di sidlige Insle sin am 7. Juli 1978 as aigeständige Staat unabhängig wore.
Karpfenartige
Di Charpfenartige (Cypriniformes) sin en arterychi Ornig vu Sießwasserfisch. Si cheme z Europa, z Asie, z Afrika un z Nordamerika vor un dominiere vylfach di dertig Fischfauna. Z Sidoschtasien isch dr Arterychdum am greschte. Charpfenartigi hän am liebschte wermer Wasser, im Norde un in chalte Bärgbach wäre si all mee vu Forällefisch ersetzt. Si fähle z Sidamerika, z Madagaskar, z Auschtralien un eschtli vu dr Wallace-Linie.
Merkmol
Di Charpfenartige sin zmaischt schlanki bis hochruggigi Fisch. Unter der Schmerle git s au e baar oolartig langgestreckti Forme (Moorgrundle, Dornauge). Arten us gmäßigte Regionen un großi tropischi Forme sin zmaischt schlicht, chlaini tropischi Arte vylmol bunt gfärbt un gärn ghalteni Aquariefisch.
D Chifer, di andere Muulchnoche un d Chiemebege 1 bis 4 sin zahnlos, im Racheruum sitze ai bis zwoo Raie Schlundzehn uf sichelfermige Schlundchnoche. D Schlundzehn sin e wichtig Merkmol fir d Artbstimmig. S Muul isch vylmol stark vorwelbbar, d Lippel vylmol mit Bartle bsetzt. Zwische Furtsetz vu dr Praemaxillare sitzt e Kinethmoid gnännte Chnoche, wu fir d Charpfenartie tipisch isch. Chopf- un Chiemedeckel sin nackig, dr Rumpf mit Elasmoidschiebe deckt. E Fettflosse fählt. Gräte, Verchnecherige vum Bindgwääb zwische dr Muskelsegment, sin vylmol arg zahlrych. D Schwimmblotere isch dur Yyschnierige in zwoo oder drei Chammere dailt un het e Verbindig zum Vorderdarm, aber ohni inneri Wand.
Di meeschte Charpfenartige sin chlaini bis mittelgroßi Fisch. Dr grescht isch Tor putitora, e sidoschtasiatischi Art us dr Familie vu dr Cyprinidae, wu bis uf e Lengi vu 2,75 Meter chaa chuu. Aber au dr chlaischt Fisch, wu mer chännt, isch e Charpfenartige, Paedocypris progenetica chunnt uf e Lengi vu 10 mm.
Arrondissement Lorient
S Arrondissement Lorient (frz. Arrondissement de Lorient, bret. Arondisamant an Oriant) isch e Verwaltigbezirk vum Département Morbihan in dr franzesische Region Bretagne. Verwaltigssitz (Unterpräfektur) isch Lorient.
S bstoht us 9 Kanton un 58 Gmaine.
Karpfenartige
Sischtematik
D Ornig vu dr Charpfenartige  (Cypriniformes) ghert zäme mit dr Salmlerartige, dr Welsartige un zwoo andere Familie mit weniger Arte (di Sandfischartige un d Neiwält-Mässerfisch) zue dr Iberornig vu dr Ostariophysi, wu dodermit d Meezahl vu allne Sießwasserfisch umfasst. Zue dr Charpfenartige ghere sechs Familie un rund 3730 Arte, also rund zwelf Brozänt vu allne Fischarte.
Fünfergericht
E Fümfergricht isch e Grichtshoof, wo fümf Mitgliider het. Fümfergricht het s in verschidnige middelalterlige Stedt gee, drunder Basel, Schaffuuse, Stroossburg und Nürnbärg. De Richder het mä hüfig Fümfer oder Fümferher gsäit.
Basel
Z Basel isch s Fümfergricht im 14. Joorhundert iigrichdet worde. Es het sich vor Allem mit de Aagläägehäite vo de Handwärker abgee. Es isch e Baugricht gsi und isch us baubolizeilige Gründ iigsetzt worde. Ursprünglig isch s us eme Ridder, zwäi Bürger und zwäi Handwärker zämmegsetzt gsi. Dene het mä Fümferhere gsäit. D Fümfer si vom Root für jewiils äi Joor gweelt worde. Wie im Groossbasel isch denn au im Chläibasel e Fümfergricht iigsetzt worde mit de gliiche Kompetänze im Beriich vom Bauwääse. D Urdäil, wo s Fümfergricht in Meerhäitsentschäid gfellt het, häi Fümferbrief ghäisse.
Nürnbärg
Z Nürnbärg isch s Fümfergricht e Stroofgricht gsi. In Fümfergrichtssache, das häisst Stritsache, wo s Fümfergricht drfür zueständig gsi isch, isch s Fümfergricht die obersti Instanz gsi, und noch eme Beschluss us em Joor 1704 het au s Stadtgricht sich nid döfe in Fümfergrichtssache iimische.
David Sassoon
Dr David Sassoon (* 1793 z Bagdad; † 7. Novämber 1864 z Poona in Indie) isch e jüüdische Gschäftsmaa und Filanthrop gsi, wo us em Osmanische Riich gstammt und in Indie gwirkt het.
Die früeje Joor
Dr Sassoon isch z Bagdad as Soon vom woolhaabende jüüdische Bankiee Sheikh Saleh Sassoon (1750–1830), wo Finanzminister vom Guwernöör Ahmed Pascha gsi isch, uf d Wält cho. Wil d Juude zur Zit vom Mamlukeherscher Daud Pascha verfolgt worde si, isch dr Sassoon 1833 mit sinere Familie und e chli Gäld über Persie uf Bombay gflüchdet.
Kaufmännischi Erfolg
Er het chlii as Teppighändler aagfange, het s Handelshuus David Sassoon & Co. gründet und isch äine vo de riichste Manne in dr Stadt worde. Noch em Verdraag vo Nanking 1842, wo dr chinesisch Määrt für usländischi Händler witgehend ufgmacht het, het si Gsellschaft uf China expandiert. Si het dört Niiderlassige under anderem z Hongkong, Kanton und Shanghai ufdoo. Dr David und si Soon Elias häi zerst vor allem mit Wulle ghandlet, spööter häi si sich uf e chinesisch Opiumhandel konzentriert. Wo wääred em Amerikanische Bürgerchrieg d Süüdstaate iiri Bauele nid häi chönne expordiere, het d Sassoons indischi Bauele an die änglische Spinnereie gliiferet. Eso häi si s in e baar Joorzäänt zum ene legendäre Riichdum brocht. Am Aafang vom 20. Joorhundert häi si zämme mit de jüüdische Hardoons und Kadoories zu de riichste Familie im Land ghöört.
Si Brivatlääbe
1853 isch dr David Sassoon britische Staatsbürger worde, ooni Änglisch z chönne. Er het sich aber witer noch de Dradizioone vo de Bagdad-Juude aazooge und benoo und het sich as dr Füerer vo dr jüüdische Gmäind z Bombay gsee. In Indien het er meereri Synagoge lo baue, e Schuel, e Forschigsinstidut, e Bibliothek und e Sanatorium.
Noch em Dood vom David Sassoon im Joor 1864 het si Soon und Erb, dr Sir Albert Abdullah David Sassoon, d Gschäft witergfüert.
Vannes
Vannes (bretonisch Gwened) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Stadt isch Hauptort vu dr Kanton Vannes-Centre, Vannes-Est un Vannes-Ouest im Arrondissement.
Geografi
Vannes lyt am Golf vu Morbihan, 46 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 0 m un 56 m iber Normalnull. Nochbergmaine sin Plescop im Nordweschte, Saint-Avé im Norde, Saint-Nolff im Nordoschte, Ploeren im Weschte, Theix im Oschte, Arradon im Sidweschte un Séné im Sidoschte. Im Side gränzt d Stadt an dr Golf vu Morbihan.
Gschicht
Vannes isch zum erschte Mol gnännt wore anne 400 as Benedetis (7. Jh.: Venetis, 818: Veneda, 1187: Vanetensis, 1263: Vennes, 1320: Vanes, 1332: Vannes).
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Vannes ghert zum Bretonisch.
Emilie Kastel
D Emilie Kastel (* 13. Augschte 1920 z Brogginge as Emilie Zähringer; † 2009) isch e dytschi Mundartdichteri gsii.
Si het Gedicht uf Alemannisch gschribe un si au bi Lääsige vordrait. En Uuswahl vu ihre Gedicht isch anne 1997 unter em Titel „s’ Rosebaimli“ uusechuu.
Unterrock
Dr Underrock, fälschlicherwiise oft au als Bezeichnig für es Underchleid benutzt, ghört zur Underwösch und isch eigentlich s Chleidigschtuck under eme Rock, wo em Körperwärmeerhalt und em Sitz vom Rock dient. Dr Überrock gleitet dur di glatt Oberflächi vom Underrock (Siide, Polyeschter, Polyamid/Dederon) liechter um di (oft bestrumpfte) Bei vo dr Trägerin. Es git sehr eifachi Modell und au settigi, wo a Dessous erinnered.
Gschicht
Vom 16. bis zur erschte Hälfti vom 18. Jahrhundert hät dr Underrock "Kotillon" gheisse. Zu dere Ziit sind vo adlige und guetbürgerliche Fraue under em Chleid meischtens mehreri Underröck überenand treit worde; dr Underrock isch sogar es Schtandessymbol worde. Im 17. Jahrhundert sind im Summer bis zu acht, im Winter bis zu zwölf Underröck gliichziitig treit worde. Dr oberschti, oft mit ere Schleppe verziert gsii, hät "la modeste" (frz. "die Sittsame") gheisse, dr mittleri "la friponne" ("die Schelmische"), dr underscht "la secrète" ("die Geheime"). Di beliebtischti Farb isch rot gsii. Im Rokoko isch dr Underrock, wo bim Aahebe vom Reifrock sichtbar worde isch, bi de feine Dame us Siide und um de Saum beschtickt gsii.
Um 1820 hät mer aagfange, de Underrock as Liibli aaznäihe und isch so zum Underchleid choo. Zu dere Ziit isch au d Krinoline uufchoo. Under dr Turnüre bzw. em Cul de Paris isch dr Underrock über em Po grafft worde. 1897 isch e "Underrockhose" uufchoo. Zu dere Ziit isch au dr Underrock mit Schleppe und Rüsche wieder Mode worde.
Schwiiz
Während de Jugendunruehe Aafangs vo de 80er Jahr isch d Zürcher Schtadträtin Emilie Lieberherr under anderem au durch s immer wider unde füre luegende Underrock bi ihrne öffentliche Uuftritt bekannt worde. Ihri Underröck sind au uf zahlriiche Flyers vo damals verewigt worde.
Germain Muller
De Germain Muller (* 11. Juli 1923 z'Strossburi; † 10. Oktower 1994 z'Strossburi) ésch e beriehmtr elsassischer Kàbàrettischt, Dichtr, Theàterautor un Theàtrbegrindr gsin. `R isch dr Grinder vum Strossburjer Kàbàrett "De Barabli", mit 'm Mario Hirlé un 'm Raymond Vogel.
Im Zweite Weltkriej isch er wii vili Elsässer in d' ditschi Armee zwàngsrekrutiert worde. Im Oktowr 1943 isch er àwwer desertiirt un in d Schwiz gflichtet. 1944 isch er mit de 1. franzeesch Armee uff Strossburi zerückkumme. Nooch'm Kriej het 'r bi Radio-Strasbourg àls zweisproochige Sprecher gschàfft. 1946 het de Germain Muller zsàmme mit 'm Mario Hirlé un 'm Raymond Vogel, 's Strossburjer Kàbàrett « De Barabli » grindt, wo satirischi Sketsch, Lieder un Danz uff Elsässisch uffgfiehrt wore sin.
De Nàmme „Barabli“ geht uff e Anektode üss'm Erschte Weltkriej zerück: de elsassische Kriejsgfangene hen nit de gliche Status ghet wii de àndri ditsche, wil se fer de Frànzose jà aach Frànzose gsin sin, odr widr welle han were solle. Fer uem se üssenànder ze hàlte, het de Pfàrrer Abbé Wetterlé, wii e glühendr frànzeeschr Nàtionalischt un de Mentor zuem Bispiil vum Zeichnr Hansi gsin isch, ihne e Parapluie zeigt un "Wass isch dess?" gfröjt. De Elsasser hen mit "s’isch e Bàràbli" geàntwortet, d' Badner mit "s'isch e Schirm" un de Ditsche mit "ein Regenschirm".
Einr vun sine „Schéelr“ isch de Roger Siffer gsin, wo speeter sin eije Kàbàret „La Choucrouterie“ grindt het.
Eisensulfide
Iisesulfide sin chemischi Verbindige vu dr Elemente Iise un Schwäfel. Dr Schwäfel lit in sälle Verbindige as Anion (Sulfid) vor.
Folgendi Iisesulfide sin bekannt:
As witteri Iise-Schwäfel-Verbindige, wo nit zue dr Iisesulfide zellt werre, sin d'Iise-Schwäfel-Cluster z'nenne.
Bi dr Stahl-Herstellig gelte Iisesulfide as Stahlschädling. Die nidrigschmelzend Verbindig lageret sich an dr Chorngrenze ab un verursacht bi Warmumformig dr sognennt Rotbruch
Baguette
Baguette stoot für:
Baguette isch dr Familienaame vo dene Persoone:
Gleiswaage
Statischi Gleiswòòg
È statischi Gleiswòòg wörd au Gleisbruggèwòòg odder chürzer Bruggèwòòg dauft.
Jewyls vor un hinter dè Bruggèwòòg sin diè beidè Schinnèschträng unterbrochè, dõdemit isch d Wòòg mit èm Ysèbaafaarzüüg, wo druff stòt, elegtrisch odder früèner au vo Hand mithǜlf von èrè Windè aaghobbè worrè un dè bsetzte Gleisabschnitt mit Faarzüüg gwogè worrè. Wôrènd èm Wigè darf d Gleiswòòg nit befaarè wörrè, wa durch è Schutzsignaal bzw. Gleisschpèrrsignaal mit dè Bedütung „Halt! Faarvobot“ aazeigt wörd.
Dǜnamischi Gleiswòòg
I s Gleis wörrèd elegtronischi Sensorè ybaut. Mò unterscheidet Sischteem mit Deenungsmessschtreifè (DMS) i dè Schinnè un sognenntè Wigeschwellè. D DMS misst s Durchbiègè vo dè Schinnè durch s Faarzüüg; dõdemit cha uss èm spezifischè Durchbiègevohaaltè vo dè Schinnè s Gwicht vom einzelnè Radsatz bzw. Drèègschtell errechnèt wörrè. Bi Wigeschwellè sin d Sensoré i dè Schwellè, wo s Gwicht vom Radsatz bzw. Drèègschtell ermittlè düèn. S Wigè cha bi nèrè Gschwindigkeit vo ca. 10 km/h durrègfüürt wörrè.
Dǜnamischi Gleiswòògè chönnèd au in durrèlaufendi Hauptgleis ybaut wörrè, dõ diènèd si hauptsächlich dè Diagnosè vo Unwuchtè a dè Radsätz.
Dirlewang
Dirlewang (amtlich Dirlewang) isch a Markt em Landkroes Onderallgai en Bayern.
Geografi
Dirlewang leit en dr Region Donau-Iller en Mittelschwoba, rond 30 km eschtlich vo Memmenga. Vo dr Gmarkong send 63,2 % Landwirtschaftsfleche, 26,6 % Wald, 8,4 % Sidlongsfleche ond 1,8 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Dirlewang ghered d Derfer Altensteig ond Helchenried ond d Weiler ond Gheft Alesrain, Eberscholl, Leutenhof, Osterlauchdorf ond Wallenried.
Gschicht
Dirlewang isch zom erschte Mol gnennt worda em Jaur 919 als "Durniwanc".
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,3 % gleage.
Religion
90,5 % vo dr Eiwohner send em Jaur 1987 remisch-katholisch gwea, 6,9 % evangelisch.
Region Heilbronn-Franken
D Region Haalbrunn-Frangge (dt. Region Heilbronn-Franken, bis zem 20. Mai 2003 Region Franken oder Region Heilbronn) isch aini vù zwelf Ruumornigs- ùn Blaanigsregione vù Baade-Wiirdebäärg. Si ùmfasd dr Schdadchrais Haalbrunn, dr Landchrais Haalbrunn, dr Hohelohechrais, dr Main-Tauber-Chrais ùn dr Landchrais Schwäbisch Hall.
Dirlewang
Verwaltong
Dirlewang haut mit dr Gmoende Apfeldrach, Stette ond Unterägg a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Klangholz
Chlangholz, o Tooholz  oder Resonanzholz  gnennt, bizaichnet Holzaarte wo guet gaignet sind för Musiginstrument, well si sich guet i Schwingig bringe loo lönd. Si sind wichtig för de Chlang vom Instrument.
Region Heilbronn-Franken
Regionalblaanig
As Dreeger vù dr Regionalblaanig in dr Region Frangge isch dr Regionalverband Frangge (dt. Regionalverband Franken) zùm 1. Jäner 1973 as Kerperschaft vum effentlige Rächt yygriichded woore. Är isch aine vù zwelf Regionalverbänd z Baade-Wiirdebäärg, zwee vù dääne sin au iber d Landesgränze uuse zueschdändig. D Verbandsversamlig vum Regionalverband hed sich zem èèrschde Mool am 14. Novämber 1973 konstituiert. D Gschäfdsschdel vùm Regionalverband isch z Haalbrunn. Dùr d Novellierig vùm Landesblaanigsgsez isch dr Regionalverband zem 20. Mai 2003 in Regionalverband Haalbrunn-Frangge ùmgnänd woore.
Klangholz
Aigeschafte
Di wichtigsti Aigeschaft vomene Chlangholz isch natüürli d Art wieses uf Schwingige aasprecht und wieses schwinge tuet. Wichtig isch debii e hööchi Schallgschwinidgkait vom Holz. E Holz cha heller oder duumpfer tööne und drom wered je noch Instrument anderi Hölzer bruucht. För Saiteinstrument wie Giige, Gitarre und Klafier werd traditionell Taneholz (Picea sp.) am hüüffigste bruucht. Föör Bloosinstrument wie Oboe oder Glaarinett bruucht mer gern Buchsbomm oder Ebeholz, för tüüfferi Bloosinstrument aber Oohorn (Acer sp.) oder Palisander (Dalbergia sp.) Anderi Aigeschafte wo ono wichtig sind, as e Holz guet bilastbar isch und nöd d schweer isch. S Chlangholz bruucht o e gwössi Iispillzitt: Mengi Hölzer entfaltet sich schneller, anneri bruuchet längeri Zitt.
Dirlewang
Verwaltong
Dr Birgermoeschter vo Dirlewang isch dr Alois Mayer.
Region Heilbronn-Franken
Yywoonerzaale
D Yywoonerzaale sin Ergebnis us dr Volkszellige (¹) oder amdligi Fùùrdschryybige vùm Statistische Landesamt Baade-Wiirdebäärg (nùme Haubdwoonsiz).
Klangholz
Aigeschafte
För de Instrumentebau mue druff gleuget were, as s Holz e bsunders gueti Qualitäät hett. Em beste isch, wenn de Bomm langsamm gwachsen isch und d Joorring e gliichmääsige Abstand hend, eender nööch binenand. De Bomm soll möglichst graad sii und wenig Est haa, well Astlöcher, da goot den scho gäär nöd. S Chlangholz werd lang glaageret und a de Luft tröchnet. Ase chönnt sich Spanige, wo bim Fäle und Transportiere entstönd abbaut were. Us dem Grund isch Chlangholz zimmli tüür. En andere Grund isch dee, as de Bidaarf a Musiginstrument weltwiit gwachsen isch und ases nöd vili Ort gitt, wo Chlangholz vorchunnt, denn nöd jede Wald isch gliich gaignet. I de Schwiz sind voralem Bergwälder i de Alpe gaignet, wo a Nordhäng stönd, so zwöschetere Hööchi vo 1100 bis 1600 m.ü.M., well s chüeli Klima för e regelmäässige Wuchs sorge tuet. Wichtigi Chlangholzliferante sind im Bündt, im Tessin und im Wallis, denno im Glarnerland und im Muotathal. Nebet de Holzqualitäät spillt aber d Aart, wie s Holz verarbaitet werd ono e groossi Rolle. So tuet mer s Holz i de Regle im Viertelschnitt schniide.
Region Heilbronn-Franken
Ruumblaanig
In dr Region Haalbrunn-Frangge gid s mid dr Schdad Haalbrunn ai Ooberzäntrum. Dernääbe gid s nyyn Midelzändre:
Dirlewang
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Dirlewang ghert zom Oschtschwäbisch.
Klangholz
Aigeschafte
Nebet de Chlangaigeschaft chan e Holz aber o us estheetische Gründ uusgweelt were. So gelt s Holz vom Öölbomm as bsunders schöö, werd aber nume gaanz seelte för Musiginstrument bruucht, wels schlecht schwinge tuet, schwer zum biarbaite isch und z fetthaatlig isch, so asmers nöd guet verliime cha.
Arrondissement Pontivy
S Arrondissement Pontivy (frz. Arrondissement de Pontivy, bret. Arondisamant Pondi) isch e Verwaltigbezirk vum Département Morbihan in dr franzesische Region Bretagne. Verwaltigssitz (Unterpräfektur) isch Pontivy.
S bstoht us fimf Kanton un 96 Gmaine.
Hades
Dr Hades isch in dr griechische Mythologii dr Ort vo de Dote, „d Underwält“, gsi. D Römer hai em Orcus gsait. Au dr Herrscher vo däm Doteriich het Hades gheisse.
Dr Hades isch vo dr Wält vo de Läbige dur dr Fluss Styx drennt gsi. Dört het dr Fährima Charon uf die Dote gwartet und si gege Bezahlig über ä Fluss gfahre. Uf de andere Siite hai anderi Gwässer wie dr Kokytos, dr Pyriphlegethon, d Lethe und dr Acherusisch See, wo dr Acheron drii fliesst, d Gränze bildet. Dr Hades isch in zwei Gebiet iideilt gsi: dr Erebos, wo die gwöhnlige Dote anechömme, und dr Tartaros, wo d Titane, d Vorgänger vo de olympische Götter, iigschberrt gsi si. Schbööter isch dr Name „Tartaros“ fascht es Synonym für „Hades“ worde. D Underwält isch vom Kerberos, eme dreichöpfige Hund mit emä Dracheschwanz bewacht worde. Dr Balascht vom Gott vo dr Underwält, em Hades, isch ä Gebäud mit vile Düüre gsi, dunkel und voll vo Gescht. Es isch in dr Middi vo düschdere Fälder gschdande, wo Gschpängschder umegange si.
Dr Hades isch ä dunkle Ort gsi, wo die Dote nume es Schattedosii gha hai, und es het nur wenig glückligi Schdärbligi ge, wo nid dört ane hai müesse. Das si d Halbgötter gsi, wo wie dr Herakles mit de Götter uf em Olymp gläbt hend. Es het kai bsundrigi Höll ge für gwöhnligi bösi Mensche, nume ä baar bsundrigs Schlächti wie dr Sisyphos, dr Tantalos odr d Danaide, hai schbezielle ewigi Schdroofe übercho. Aber d Erinnye hai gwöhnlige Sünder s Läbe zur Höll gmacht. Erscht in schböötere Legände isch dr Hades än Ort worde, wo die Guete belohnt worde si und die Böse ä Schdrof übercho hai.
In dr griechische Übersetzig vom Alte Teschtament isch s Wort „Hades“ bruucht worde für zum s hebräische sheol (שאול) wiidrzgä.
Karl Kron
Dr Karl Kron (* 28. Novämber 1926 z Aarau; † 3. Oktober 2013 z Muri AG) isch e Schwizer Journalist und Unternähmer (Verleger) gsi.
Läbe
Nach dr Primar- und dr Bezirksschuel z Aarau het er es Praktikum bi der Lithografie Kohlmann z Aarau gmacht. Nach ere Lehr as Schriftsetzer und der Buechdruckerfachschuel z Aarau het er 1951 z Muri AG d Leitig vo der damalige Buechdruckerei Anton Heller und d Redaktionsleitig vo der Lokalzitig Der Freischütz übernoh. Schpöter het er au d Gschäftsfüehrig und d Redaktionsleitig vom Aargauer Anzeigers, schpöter Freiämter Woche, ere Wuchebilag, übernoh.
Dr Kron het d Priska Burkart (e Nichte vo der schpötere Druckerei- und Verlagseigetümerin Emilie Heller) ghürote. Nochär isch er Mitinhaber vo der Druckerei und em Zitigsverlag Der Freischütz worde. Mit sinere Frau het er s Unternähme Heller-Druck as Einzelunternähme bis 1997 gführt; denn hei sini beide eltischte Söhn Thomas und Marius s Gschäft übernoh und unter em Name Heller Media AG mit Sitz z Muri in e Aktiegsellschaft umgwandlet. D Zitig isch 2013 in Der Freiämter umbenennt worde, isch aber witerhin sälbständig.
Dr Kron isch zudäm 16 Johr lang Presidänt vo der Katholisch-Konservative Ortspartei bzw. irer Nachfolgerin, der CVP Muri gsi, Mitglid vom Gschworenegricht Aarau, Aargauer Verfassigsrat und Pressechef vo de Aargauer Pfadfinder gsi.
Zu sim 80. Geburtstag isch der Karl Kron 2006 vo der Kulturstiftig St. Martin z Muri uszeichnet worde, wil er sech publizistisch für d Kultur vom Dorf igsetzt het.
Dr Karl Kron isch bis is höche Alter mit em Unternähme vo sine Söhn verbunde blibe und het sech für e Freischütz im Rahme vo sine Möglechkeite witerhin journalistisch betätigt. Sini letschte Läbesjohr het er zäme mit sinere Frau Priska z Muri i däm Hus verbrocht, wo immer s Dehei vom Ehepaar und Standort vom Unternähme Heller-Druck gsi isch.
Am 3. Oktober 2013 isch er i sim Heim überraschend a Härzversäge gschtorbe.
Björn Kern
Dr Björn Kern (* 22. April 1978 z Löörech) isch e dytsche Schriftsteller.
Quimper
Quimper (bretonisch Kemper) isch e franzesischi Stadt im Département Finistère in dr Region Bretagne.
Björn Kern
Lääbe
Dr Björn Kern isch anne 1978 z Löörech uf d Wält chuu. Är isch z Schopfen ufgwachse un dert uf s Theodor-Heuss-Gimnasium gange. No syre Arbet in eme Haim fir psichisch Chranki un alti Mänsche z Sidfrankrych het er z Dibenga, z Passau, z Aix-en-Provence un am Dytsche Literaturinschtitut Leipzig studiert. Anne 2007 isch er zum Wettbewärb um dr Ingeborg-Bachmann-Bryys uf Klagenfurt yyglade wore.
In syne Roman setzt er si vor allem mit syne Erfahrigen as Zivildienschtler uusenander, eso au in Die Erlöser AG, wu 2012 fir s ZDF verfilmt woren isch. Zurzyt läbt er z Berlin un im Oderbruch.
Quimper
Geografi
Quimper lyt am Zämmefluss vu Jet, Steïr un Odet, 52 km vu Brest uf ere Hechi zwische -5 m un 151 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Guengat un Plogonnec im Nordweschte, Landrévarzec im Norde, Briec im Nordoschte, Pluguffan un Plonéis im Weschte, Ergué-Gabéric im Oschte, Saint-Evarzec im Sidoschte, Gouesnach un Pleuven im Side un Plomelin im Sidweschte.
Gschicht
Quimper isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1038 as Kemper Cor. (1084 Kemper Courentini, 1116 Kemper sancti Courentini, 1160 Kimper, 1166 Confluentia, 1218 Quemper, 1222 Kemper C.).
Verwaltig
vu Quimper isch. Quimper ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Quimper ghert zem Bretonisch.
Communauté de communes du Pays de Landerneau-Daoulas
D Communauté de communes du Pays de Landerneau-Daoulas (bretonisch Kumuniezh kumunioù Bro Landerne-Daoulaz) isch e franzesische Kommunalverband im Département Finistère in dr Region Bretagne. Dr Gmaiverband isch am 26. Dezämber 1994 grindet wore un bstoht us 22 Gmaine. Dr Verwaltigssitz isch z Landerneau.
Gmaine
Zum Kommunalverband ghere die Gmaine:
Arraincourt
Arraincourt (Patois Harainco, ditsch Armsdorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Arraincourt lijt ìm Dàl vun dr Rotte, rund 30 Kilometer sìdeschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 232 un 291 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Arraincourt ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 933 àls Harencurtis (1648: Hermestroff).
Wasserdampf
I dè Umgangsschprõch voschtoot mo unter Wassèrdampf meischtens diè sichtbarè Dampfschwaden vo kondensyrendem Wassèrdampf (Nassdampf). Dampfschwadè sin sichtbar, well si mikroskopisch chlyni Tröpfli bildet hèn, wiè au in Wolchè un bi Näbbel.
Arraincourt
Verwàltung
vun Arraincourt ìsch. Arraincourt ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Arraincourt ghert zem Lorrain.
Wasserdampf
Entschtehig un Zuèschtänd
Bi nèm normalè Umgebungsdrugg vo 1,013 bar (101,325 kPa) kochèt Wasser bi 100 °C. Wörd èm voblibbenè Wasser drübber usè Energy (Wärmi) zuègfüürt, vodampft s, ooni dass es zuè nèm witerè Temperaduraaschtyg chunnt. Uss 1 Liter (entsprèchend 1 kg) Wasser entschtònn 1673 Liter Wasserdampf (unter Normalbedingigè), wofür è Energyzuèfuur vo 2257 kJ bruucht wörd.
Diè zuègfüürti Energy erhöht diè inneri Energy vom Dampf um 2088 kJ un leischtet gegèübber èm Umgebigsdrugg è Volumèänderigsarbèt W.
Beidi Bydrääg addyrt ergäbed d Vodampfigsenthalpy H, wo sich in èm Enthalpy-Entropy-Diagramm (h-s-Diagramm) in Form von èrè Differènz uff dè y-Achsè als spezifischi Größi ablèsè lòòt. Sell dõ abbildete T-s-Diagramm stellt diè für d Vodampfig (bi 100 °C) notwendigi Wärmi in Form von èrè punktetè blauè Flächi dar.
Wiè uss èm Phasèdiagramm entnõ wörd, sièdet s Wasser bi nèm Luftdrugg vo 0,4 bar scho bi öppè 75 °C (so öppè uff èm Mount Everescht). Diè uffzwendendi Vodämpfigswärmi isch entschprèchend größer, ebbèso d Volumèzuènaam vom Dampf. Mit stygendem Drugg nimmt d Vodampfigswärmi vom Wasser ab, bis si im kritischè Punkt glych Null isch. Dõruus folged diè chlyner wörrendi Flächè im T-s-Diagramm
Erscheinungsformè
Dè Dampfdrugg vom Wasser isch temperadurabhängig. Bi Temperaturè unterhalb vom Sidepunkt sait mò sellem Vodunschtig. Bi gsättigter Umgebigsluft stellt sich è Glychgwicht zwûschè vodunschtendem Wasser un kondensyrendem Wasserdampf y. D Übbergangsbedingigè zwûschè flüssigem Wasser un Wasserdampf sin i dè Sidepunktkurvè vom Zuèschtandsdiagramms dargschtellt.
Nassdampf
Wenn Dampf in è kälterè Umgebig yschtrömt, kondensyred Deile vom gasförmigè Wasser widder zu feinschtè Dröpfle. È söttigs Gmisch bezeichnèt mò als Nassdampf, wo zum Byschpill bim Wasserkochè beobachtet wörrè cha. Im T-s-Diagramm erstreckt sich dè Berych vom Nassdampf bis zum kritischè Punkt bi 374 °C un 221,2 bar.
Dè Inhalt vom Nassdampf an flüssigè Wasser isch durch dè Massèadeil x kennzeichnèt, wo sich mit folgender Formel berechnè lòt
Übber diè ideale Gasglychig könned äquivalenti Definitionè abgleitet wörrè, wo dè Berych vom Dampfghaalt nit beschränked:
Dõdrin bezeichnèt v s spezifische Volumè, h d Enthalpy un \, s d Entropy.
Dè Zuèschtand vo dè gsättigtè Flüssigkeit wörd durch ' kennzeichnèt, desell vom gsättigtè Dampf durch ''.
Übberhitztè Dampf
Übberhitztè Dampf isch Dampf mit èrè Temperadur obberhalb vo dè Sûûdtemperadur. Dè Dampf isch „drochè“ un enthaaltet keini Dröpfle. Im Dampfkessel wörd dè erzügte Dampf mit èm Übberhitzer i sellen Zuèschtand brocht.
Übberkritischè Dampf
Obberhalb vom kritischè Punkt sin Wasserdampf un flüssigs Wasser in irer Dichti nimmi vonènand z unterscheidè, weshalb sellè Zuèschtand als „übberkritisch“ benamst wörd. Unterhalb vom kritischè Punkt isch dè Wasserdampf folglich „unterkritisch“, woby er sich im Glychgwicht mit èm flüssigen Wasser befindet. Wörd er i sellem Berych nõch èm vollschtändigè Vodampfè vp dè Flüssigkeit übber diè zuèehörigi Vpdampfigstemperadur witer erwärmt, so entschtòt „übberhitztè Dampf“. Selli Form vom Dampf enthaaltet keini Wasserdröpfle mee un isch in irem phûsikalischè Vohaaltè ebbèfalls è Gas.
Übberkritischs Wasser hèt bsunders aggressivi Eigèschaftè. Es sin dõher Vosuèch unternõ worrè, mit ym sinèrè Hilf biologisch schwèr abbaubari organischi Schadschtoff, wiè Dioxine, PCB hydrolytisch z spaaltè.
Für dè Dampfkessel erfordert dè übberkritische Zuèschtand è bsunderi Bauart. Wegè m gringè Dichteunterschyd zwischè Wasser un Dampf chunnt kein Uffdryb un dõmit kein stabilè Naturumlauf zschtand. Kessèl, welli übber odder au nòch unter m kritischè Punkt bedribbè wörred, sin deshalb immer Zwangslaufkessel. Well bi übberkritischè Kessèl kei Drennig vo dè Dampf- un Wasserphasè mee bruucht wörd odder möglich isch, keit d Drummlè ewäg, d Bauart isch èn Zwangsdurchlaufkessel, oft vom Tûp Benson.
Sattdampf odder drochè gsättigtè Dampf
Dè Gränzberych zwûschè Nass- un Heißdampf heißt „Sattdampf“, au gsättigtè Dampf odder drochè gsättigtè Dampf, glegèntlich in Abgränzig zum Nassdampf au „Drochèdampf“. Diè meischtè Tabellèwärt für d Wasserdampfzuèschtänd sin druff bezogè.
Gränzkurvè
Im T-s-Diagramm chunnt dè beidè Gränzkurvè x = 0 un x = 1 è bsunderi Bedütig zuè, wo sich im kritischè Punkt drèffè. D Schrybwys mit x für dè Massèbruch isch dõdeby nit einheitlich definyrt, well vo allem i dè Chemy dè Massèaadeil mit w agää wörd un x dõ meeheitlich für dè Stoffmengèaadeil stòt. Beidi Größè lôn sich inènand umrechnè un glychè sich i dè Gränzwärt 0 un 1.
Erscheinig
Gasförmigè odder übberhitztè Wasserdampf isch farblos un eigèntlich unsichtbar, wiè diè meischtè Gastûpè. Nassdampf isch durch diè mitgrissenè Wasserdröpfle dõgegè sichtbar. Bi Kontakt mit hyreichend küèler Umgebigsluft chunnt s zu dè Unterschritig vom Taupunkt un folglich zuè nèrè Kondensation vo witerè feinschtè Wasserdropfè. D Exischtenz vom Wasserdampf i dè Luft wörd durch s a dè Dröpfle gschtreute Liècht sichtbar, wenn selli Dröpfle groß gegèübber dè Wellèlängi vo dè Straalig sin.
Wasserdampf cha au dirèkt uss dè feschtè Phasè vom Wasser entschtò: Eis odder Schnee wörred „vo dè Sunnè wäggleggt“. Sell Phänomen wörd bsunders bi drochener Luft im Hochgebirge beobachtet, wenn voschneiti Haaldè bi Temperadurè vo wit unter 0 °C mit dè Zit schneefrei wörred. S Eis, also s feschte Wasser sublimyrt zu Wasserdampf. D Luftfüüchti nimmt durch Abdunschtè uss èm Schnee zuè, un zvor voschneiti Flächè aperèd uus, è Phänomen byschpillswys im Himalaya. Uus dè glychè Ursachè dröchnet im Freiè uffghängti Wôsch au bi Temperadurè unter Null, sobald diè relativi Luftfüüchtigkeit chly gnuèg isch.
I dè Luft unsichtbar vorhandenè Wasserdampf kondensyrt unter bsunderè Bedingungè (durch Krischtallisationskeim) un wörd sichtbar, öppè wenn è Flugzüüg in Boddènôchi mit hocher Gschwindigkeit flüged, sellè im Bild dütlich sichtbari Effèkt wörd oft fälschlich als „d Schallmuèr“ bezeichnèt, desell Effèkt isch abber kein Übber- odder Unterschalleffèkt. Durch diè hochi Aaschtrômgschwindigkeit vo dè Luft cha uss strömungsmechanischè Gründ, byschpillswys hochi Druggschwankigè, d Temperadur vo dè aaschtrômendè Luft stark absackè un somit unter dè Taupunkt keiè, wa zuè nèrè Uuskondensation füürt. Dè Wasserdampf im heißè Abgas wörd dõgegè vo dè sich erwärmendè Luft uffgnõ.
Sydè
In Abhängigkeit vo dè Wärmeschtròmdichte, wo dè sydendè Flüssigkeit übber è Heizflächi zuègfüürt wörd, bildet sich unterschydlichi Formè vom Sydè.