cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Centralbahnplatz Basel
Dr Baasler Centralbaanblatz isch e Blatz vor em SBB Baanhoof Basel. Er isch in de 1850er Joor aagläit worde, zämme mit em Bau vom Centraalbaanhoof nääbedraa, wo 1854 iigweit worden isch.
D Laag
Dr Baanhoofblatz lit im Dalbegwardier zwüsche dr Elisabethenaalaag und dr Nauestrooss im Nordoste und dr Centralbaanstrooss im Südweste und isch äine vo de wichdige Verkeersknootepünggt in dr Stadt. D Dramlinie 1, 2, 8, 10 und 11 und d Buslinie 30, 48 und 50 vo dr BVB häi uf em Blatz Haltstelle. Dr 50er Bus goot bis zum EuroAirport Baasel/Mülhuuse/Freiburg.
Geböid am Blatz
Dr SBB Baanhoof, wo im Süüde vom Blatz isch, stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter vo nationaler Bedütig im Kanton Basel-Stadt. Am Blatz sälber stöön au meereri Hotel, s Euler, dr Schwizerhoof und s Victoria, in de Nääbestroosse git s no mee Mööglikäite zum Übernachte.
Ernolsheim (Breusch)
Arelse (frz. Ernolsheim-Bruche, dt. Ernolsheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Arelse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1286.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Arelse ìsch. Arelse ghert zem Kommünàlverbànd.
Lanningen
Lanningen (frànzeesch Laning) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Lanningen lijt uf re Heche zwìsche 248 un 331 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Lanningen ìsch. Lanningen ghert zem Kommünàlverbànd.
Belchen-System
Geographischi Beschrybig
Zu dè Summersunnèwendi gòt d Sunnè vom Elsässer Belchè uus gsää übber èm 27 Kilometer nordöschtlich glegenè, minim höcher Chlyne Belchè (1272 Meter) un zu dè Wintersunnèwendi übber m 88 Kilometer entfèrntè südöschtlich glegène Schwizer Bôlchè (1099 Meter) uff. Dõdemit chönned vom Elsässer Belchè uus d Aafäng vo allnè vir aschtronomischè Johreszitè bschtimmt wörrè.
Übber m 21 Kilometer nordöschtlich positionyrtè högschstè Bärg vo dè Vogesè, dem Großen Belchen (1424 Meter), wo d Sunnè am 1. Mai uffgòt.
D Region vum Belchè-Sischteem kennt mò unter m Nammè Regio Basiliensis, abaer au Obberrhy, Dreiländeregg odder RegioTriRhena.
Dütung
D Heimetforscher Walter Eichin un Andreas Bohnert hèn sebbi Zämmèhäng zwǜschè dè füüf Belchè Mitti vo dè 1980er Johr entdeckt un voöffentlicht. Well d Wòrschinlichkeit gring isch, dass gnau selli füüf Bärg unabhängig vo sellènè Sachvohält zuèfällig Belchè heißèd, hèn si d Namensgebig vom Belchè mit èm keltischè Gott vom Licht, èm Belenus, in Vobindig brocht. Belenus isch vo dè Römer i dè Antike mit Apollon, èm Gott vom Licht un vom Früèling, glychgsetzt worrè, un dè Fyrtig Beltane vom Belenus isch dè 1. Mai, gnau dè Daag im Johr, an dèm d Sunnè vom Elsässer Belchè uus gsää übber m gröschtè Bärg vo dè Vogesè, èm Großè Belchè, uffgòt. Beltane isch auch als keltischè Johresaafang un als Aafang vo dè schönè Johreszit bezièingswys vom Summer gfyèrèt worrè.
Dè Basler Kantonsarchäoloog Rolf d’Aujourd’hui hèt i dè 1990er Johr selli Beobachtungè uffgriffè un witergehend untersuècht. Dõby hèt er witeri geographischi Bezüg feschtschtellè chönnè un hèt au entschprèchendi Bezièigè zuè dè keltischè Fyrtig Imbolg am 1. Februar un Samhain am 1. Novèmber gfundè. Ähnlichi Peilachsè für Mond-Konschtellationè sölled gää sy: so öppè s Blauè-Dreiegg i dè glychè Region. Durch Permutation vo Belchè- un Blauè-Stützpünkt ergit sich unter anderem è Chrützungspunkt bi Bàsel, wo gnau diè ehemòligi keltischi Sidlung un zitwyligi Uusgrabungsschtätti Basel-Gasfabrik markyrt - asè lutet zmindescht è Theory. Witeri Aasätz für è Bedütungsrekonschtruktion bezièned au Bärg wiè dè Petit, Grand Ballon de Servance un Ballon St. Antoine sowiè anderi Gipfel mit y.
Für steizitlichi Kalènder odder zum Byschpill mit dè Himmelsschiibè vo Nebra i dè Bronzezit sin aschtronomischi Beobachtungè schu vor dè Antike normal gsi. D Kenntnis vom Sunnèjohr un s Füürè vo Keltischè Kalènder, wiè byschpillswys vom Kalènder vo Coliigny, sin für d Keltè wichtigè Deil vo dè eignè Kultur gsi.
Paul Appell
Dr Paul Émile Appell (* 27. Septämber 1855 z Stroossburg, Frankriich; † 24. Oktober 1930 z Bariis) isch e französische Mathematiker gsi.
Lääbe und Wärk
Dr Appell isch us ere katholische Familie im Elsass cho, wo Frankriich ergää gsi isch. Si Vater het e Färberei z Ritterhus gha. Au dr Appell isch e französische Patriot gsi und und wo si Vater gstorbe isch, het er uf e französischsproochigs Gümnasium gwäggslet. Wääred em Dütsch-Französische Chrieg isch er immer wider emol in s Elsass zruggchoo, won er für Frankriich spioniert het, und er het d Belaagerig vo Stroossburg in dr Stadt erläbt. Wäge sinere Spionaasche isch er spööter 1889 iigspert worde. Wo s Dütsche Riich 1871 Elsass-Lothringe anektiert het, isch er uf Nancy züüglet, und isch dört e Fründ vom Henri Poincaré worde. 1873 het er an dr École normale supérieure z Bariis afo studiere, het 1876 as dr Best abgschlosse und gliichzitig in Mathematik bromoviert.
1881 het er e Niässe vom Joseph Bertrand (und vom Charles Hermite) ghürootet. 1885 isch er Brofässer für Mechanik an dr Sorbonne worde. 1892 isch er in d Akademii vo de Wüsseschafte gweelt worde. Vo 1903 bis 1920 isch er dr Dekan vo dr Fakultäät vo de Wüsseschafte an dr Uniwersidäät Bariis gsi und vo 1920 bis 1925 Räkter. Er het sich stark in staatlige Komitee zur Underrichtsreform angaschiert. Wääred dr Dreyfus-Affäre het er sich für e Dreyfus iigsetzt, wo wien är us em Elsass gstammt het. Wääred em Erste Wältchrieg het er d Secours National gründet, wo u. a. zivile Opfer vom Chrieg ghulfe het. Denn isch er in de 1920er Joor Generalsekretär vo dr französische Gsandtschaft bim Völkerbund z Gämf gsi.
Dr Appell het sich mit Geometrii, Analysis (algebraischi Funkzione, Differenzialgliichige) und bsundrugs mit Mechanik beschäfdigt und het u. a. 1878 elliptischi Funkzione uf d Pändelbewegig aagwändet. Si Buech über elliptischi Funkzione und iiri Aawändige isch 1897 erschiine und e zwäibändigs Wärk mit em Édouard Goursat über algebraischi Funkzione und iiri Integral 1895. Die sogenannte Appellsche Gliichige (1899) stelle die allgemäinste Bewegigsgliichige vo mechanische Süsteem daar. Vo 1921 aa isch si fümfbändige Traité de mecanique rationel erschiine. Im Joor 1880 het er d Folg vo Polynom iigfüert, wo s n-te Gliid von ere abgläitet s n-fache vom Gliid vorhär git. Mit em Joseph Kampé de Fériet het er 1915 e Buech über die Hypergeometrischi Funkzion und deren iiri Verallgemäinerig veröffentligt.
D Familie
Dr Appell het d Amélie Bertrand ghürootet, d Dochder vom Archeolog Alexandre Bertrand, wo au e Gusiine vom Émile Picard und e Niässe vom Joseph Bertrand und vom Charles Hermite gsi isch. Zämme häi si drei Chinder gha, wo die eltisti von ene, d Schriftstellere Marguerite Appell, (1883-1969), dr Mathematiker Émile Borel ghürootet het.
Juri Alexejewitsch Gagarin
Dr J u ri Alex e jewitsch Gag a rin (Russisch Юрий Алексеевич Гагарин; wiss. Transliteration Ûrij Alekseevič Gagarin; * 9. Merz 1934 z Kluschino bi Gschatsk, Russischi SFSR; † 27. Merz 1968 bi Nowosjolowo, Oblast Wladimir, Russisch SFSR) isch e sowjetische Kosmonaut gsi. Er isch dr erst Mensch im Wältruum gsi, e Held vo dr Sowjetunion und Oberst in dr sowjetische Luftwaffe.
Theophilos (Byzanz)
Dr Theophilos (* um 813; † 20. Januar 842) isch dr byzantinisch Kaiser vo 829 bis 842 gsi. Er isch noch sim Vater Michael II. dr zwäit Kaiser us dr amorische Dünastii worde und isch en erklärte Gegner vo dr Bildervereerig gsi. 832 het dr Theophilos en Edikt uusegee, wo d Vereerig vo Bilder strikt verbote het; d Bricht über wien er Widergspängstigi grausam het lo behandle, si so extrem, ass mänggi glaube, si sige überdriibe.
Won er dr Droon bestiige het häi d Byzantiner uf Sizilie gege d Sarazene kämpft. Dr Theophilos het aber alli sini Chrefte uf e Chrieg gegen e Kalif vo Bagdad müesse konzentriere. Das isch e Chrieg gsi, wo dr Theophilos sälber usglööst het, won er e baar persische Flüchtling Asyl aabote het. Äine vo dene isch zum Christedum überdräte und uf e Naame Theophobos dauft worde. Er het im Theophilos si Schwöster Helena ghürootet und äine vo sine Generääl worde.
836 het er e Fäldzuug gege d Bulgare under em Khan Malamir aagfange und eso dr 30-jöörig Friide, wo dr Omurtag Khan und dr Kaiser Michael II. gschlosse gha häi, broche. D Byzantiner häi d Festige Prowat und Burdizon bi Adrianopel und Philippopolis verloore. Eso isch d Via Militaris (mä het ere au Via Diagonalis gsäit), wo vo Konstantinopel über Serdica bis uf Singidunum gangen und strategisch wichdig gsi isch, underbroche worde.
Im Land het dr Theophilos brobiert, d Korruption und Aamaassig vo sine Beamte in Griff überzchoo, und er isch e stränge aber umbardeiische Richter gsi. Drotz em Chrieg in Asie und de groosse Summe, wo dr Theophilos für Geböid, Handel und Gwärb usgee het, si d Finanze vom Riich in bester Ornig gsi, in erster Linie woorschinlig wäge siner Verwaltig, wo seer effizient gsi isch.
Dr Theophilos isch sit 830 mit dr Theodora II. (um 810–867) verhürootet gsi. Die het won er gstorbe isch, d Regäntschaft für iire minderjöörig Soon Michael III. übernoo.
Bludenz
Bludaz (amtlich Bludenz) isch a Stadt im österiichischa Bundesland Vorarlberg. D Stadt isch d Bezirkshauptstadt vum Bezirk Bludaz und hot ca. 13.800 Iiwohner.
Geografie
Bludaz liit uf 570 Meter Höh und terassaförmig am Fueß vom Muttersberg, zwüschat dr Ill und am Galgatobel. D Stadt liit im Schnittpunkt vu Walgau, Brandnertal, Muntafu, Klostertal und am Großa Walsertal. Vu dr Gmaandsfläch sin im Johr 1996 23,9 % Landwirtschaftsfläch, 50,3 % Wald, 5,9 % Alpa, 6,5 % Sidlungsfläche und 13,4 % sunschtige Fläche gsi. D Nochburgmaanda vu Bludaz sin Nüziders, Raggal, Innerbraz, Bartholomäberg, St. Anton im Montafon, Lorüns, Stallehr und Bürs.
Gschicht
Bludaz isch zum erschte Mol gnennt worra im Johr 830 als Pludono (842 Pludeno).
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Bludaz isch dr Josef Katzenmayer.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Dialekt
Dr Dialekt vo Bludaz khört zum Bodeseealemannisch.
Österreich
Eschtrych (amtli Republik Österreich) isch e mitteleuropäische Binnestaat mit rund 8,9 Millionen Yywohner.
Geografy
Eschtrych gränzt an Dytschland un Tschechien im Norde, Slowenien un Italien im Side, d Slowakei un Ungarn im Oschten un d Schwyz un Liechtestaa im Weschte.
Geografisch yygränzt wird s Land vu dr Behmische Masse un dr Thaya im Norde, dr Karawanken un em Steirische Higelland im Side, dr Pannonische Diefebeni im Oschten un em Rhy un em Bodesee im Weschte. Iber 62 Brozänt vu dr Landfleichi ghere zue dr Alpe.
Bolitischs Sischtem und bolitischi Gliderig
Eschtrych isch e demokratische un federale Bundesstaat. Vum bolitische Sischtem här isch s e semibresidiälli Republik. S Parlamänt bstoot us zwoo Chammere, em Nationalroot, wo d Bevelkerig verdrätten isch un iber all Gsetz letschtändlig entschaidet, un em Bundesroot, wo d Länder verdritt, aber hinder em Nationalroot zruggstoot. Entstanden isch d Republik Eschtrych noch em Erschte Wältchrieg.
S Land het nyyn Bundesländer: Burgeland, Kärnte, Nidereschtrych, Obereschtrych, Salzburg, Steiermark, Tirol, Vorarlberg un Wien. Wien isch au d Bundeshauptstadt. Di maischte Länder sin friener Chronländer vu dr Monarchy gsi; numme Wien isch e spööteri Abtrännig vo Nidereschtrych und s Burgeland isch es Räschtli vum alte Chenigryych Ungarn, wo wäge synere dytschsprochige Bevelkerig nach em Erschte Wältchrieg a d Republik Eschtrych chuu isch. Vil z sagen un mitzrede hän d Länder un iri Landesparlamänt nit, wyl die maischte Kompetänze bym Bund liige, aber iri Regierigsscheff, d Landeshauptlytt, sin umso mächtigeri Äinzelfigure (me sait ene drum au scherzhaft „Landesfirschte“).
Gschicht
Dr Name Eschtrych wird zum erschte Mol gnännt anne 996 as Ostarrichi. 1156 isch Eschtrych im Hailige Remische Rych en aigeständig Herzogtum. Wu d Babenberger anne 1246 uusgstorbe sin, het si s Huus Habsburg im Kampf um d Herrschaft z Eschtrych duregsetzt. S Biet, wu mer Eschtrych nännt, het syterhär di ganz Habsburgermonarchy un speter s 1804 konschtituiert Chaisertum Eschtrych un di eschtrychisch Rychshelfti vu dr 1867 yygrichtete Doppelmonarchy Eschtrych-Ungarn umfasst.
Di hitig Republik isch ab 1918 entstande, noch em fir Eschtrych-Ungarn verlorene Erschte Wältchrieg, wu d Sigermächt d Verainigung vu Dytscheschtrych mit dr Weimarer Republik verhinderet ghaa hän. Ab em sognännten „Aaschluss“ anne 1938, em Wächsel vu dr Ständestaatsdiktatur in di nationalsozialistisch, isch Eschtrych bis 1945 Dail vum Dytsche Rych gsii. Vu dr Siger vum Zweete Wältchrieg isch Eschtrych wider as aigeständige Staat ufgrichtet wore, anne 1955 het Eschtrych derno noch em Änd vu dr Bsatzig sy duurendi Neutralität verchindet un isch dr Verainte Natione bydrätte. Anne 1995 isch Eschtrych Mitglid vu dr Europäischen Union wore.
Dialäkt
Di Dialäkte in Öschtrych ghöre zum Bairische, u das isch en oberdütschi Dialäktgruppe gnau so wi ds Alemannische. Der Unterschid zwüsche de bairischen u den alemannische Dialäkten isch, das ds Bairische di aute Lengine [i:, y:, u:] zu [aɪ, ɔɪ, aʊ] het diftongiert, aber ds Alemannische nid, z. B. i Wörter wi wyß, Müüs, Muus (abgseh vom Schwäbische). Die Diftongierig isch aus nöihochdütschi Diftongierig bekannt u het z Öschtriich aagfange.
Im Land Vorarlbärg rede si aber nid e bairische Dialäkt, sondern en alemannische. Bis uf Innschbruck im Tirol und au im Vinschgau isch dr Dialäkt alemannisch-bairisch gmischt (typischi Gutturaal). Di alemannische Dialäkte ghöre teils zum hoch- und teils zum höchstalemannische Sprachruum, und d Dialäkte im Hauptteu vom Land ghöre i dr Nordheufti zum mittelbairische u ir Südheufti zum südbairische Sprachruum.
Im Aalut ungerscheide teil Öschtrycher nid zwüsche Fortis u Lenis, uf au Fäu z Linz nid, ir Houptstadt vo Oberöschtrych, wo ne Doschnrechna e dechnische Glumpad isch u ds Trama sech uf der Büni abspiut. Ds Glyche passiert ou i viunen (bsunders nord-)alemannische Dialäkte.
Gais AR
Gääss (amtlech Gais) isch e iiwohnergmäänd em Kantoo Appezäll Osserode (früener Bezirk Mittelland).
Riehen
Geographii
Rieche lit uf dr rächte Siite vom Rhii am underen Ändi vom Wiisedal und ghört zur Agglomeration vo der Stadt Basel.
Gais AR
Geografi
Gääss liit am Gäbris zwösched Tüüfe ond Appezäll a de Baanstrecki vo de Appezäller Baane. D Noochbergmäände sönd Troge, Büeler, Schlatt-Hasle, Appezäll, Rüüti, Aichberg ond Altstette. Vo de Gmäändsflechi sönd 49,1 % landwertschaftlechi Flechi, 44,3 % Wald, 6,2 % Sidligsflechi ond 0,4 % suschtigi Flechi.
Riehen
Gschicht
Scho vor 50'000 Johr hai sich Neanderdaaler in däm Gebiet ufghalte. E duuerhafti und durchgehendi Besiidlig vermuetet me sit öbbe 3000 vor Christus. Öbben im 6. Johrhundert hai d Alemanne e Dorf gründet. Die ersti urkundligi Erwähnig goht uf s Johr 751 zrugg, wo „Wahinhofen“, dr hütig Wänkehof erwähnt wird. Dr Name Riechen chunnt 1113 zum erste Mol vor.
Gais AR
Gschicht
Gääss isch zom eerschte Mool gnamset worde em Joor 1272 als de Geis.
Riehen
Gschicht
1270 het Rieche zum Fürstbistum Basel ghört. Vo 1444 bis 1446 isch Rieche noch der Schlacht bi St. Jakob an dr Birs blünderet und brandgschatzt worde, und wider vo 1490 bis 1493 währed dr Kappeler Fehde.
Gais AR
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraatääl isch 2010 bi 12,1 % gläge.
Riehen
Gschicht
1522 isch Rieche Bsitz vo der Stadt Basel worde und het 1528 d Reformation iigfüehrt. Währed em Drissigjöhrige Chrieg het Riechen e Gränzbsetzig übercho. S Dorf isch au Zuefluchtsort vo vile Flüchtling worde.
Gais AR
Religion
30,1 % vo de Iiwooner sönd em Joor 2000 römisch-katholisch gsii, 52,1 % evangelisch-reformiert.
Riehen
Gschicht
1833, wo sich d Landschaft und d Stadt drennt hai, isch Rieche zsämme mit Bettige, wo wäsentlig chliiner gsi isch, bi dr Stadt bliibe, het sich aber d Möglichkeit offe ghalte, spöter enmol zum Kanton Baselland z wächsle.
Gais AR
Politik
De Gmäändspresidänt vo Gääss isch de Ernst Koller (Stand November 2017).
Riehen
Gschicht
Währed em Zweite Wältchrieg si vili Iiwohner wenigstens vorübergehend ins Landesinnere vo der Schwiiz zooge.
Gais AR
Wertschaft
D Arbetslosigkäät isch em Joor 2011 bi 1,5 % gläge.
Riehen
Gschicht
1958 het Rieche as ersti Schwiizer Gmeind in der Bürgergmeind s Frauestimmrächt iigfüehrt.
Gais AR
Sprooch ond Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 2770 Iiwoner 93,7 % Düütsch als Hòuptsprooch aagèè, 0,3 % Franzöösisch, 0,9 % Italienisch ond 5,1 % anderi Sprooche.
Riehen
Bevölkerigsentwicklig
Quelle: Statistisches Amt des Kantons Basel-Stadt
Gais AR
Sprooch ond Dialekt
De hochalemannisch Dialäkt vo Gääss ghöört zue de Oschtschwiizer Dialekt.
Riehen
Iiwohnerroot (Legislative)
Der Iiwohnerroot isch die obersti Gmeindsbehörde und bestoht us 40 Mitgliider. Er wird noch em Proporzsystem für en Amtsduur vo vier Johr gwehlt. Scheidet e Mitgliid us em Root us, ruckt dr Kandidat mit de meiste Stimme vo dr gliiche Liste nooch, wo nit gwehlt worden isch. D Iiwohnerrootssitzige finden eimol im Moned statt und si öffentlig.
D Sitzverdeilig im Iiwohnerroot noch dr Gsamterneuerigswahl vom 13. Februar 2006 (in Chlammere die alti Sitzverdeilig):
Gmeindsroot (Exekutive)
Der siibechöpfig Gmeindsroot, wo dr Gemeindipresidänt inbegriffen isch, wird alli vier Johr noch em Majorzsystem gwehlt. Im erste Wahlgang zellt s absolute Mehr, und wenn nit alli Sitz chönne verge wärde, chunnt s zum ene zweite Wahlgang, wo noch em relative Mehr abghalte wird. Wenn e Mitgliid us em Gemeindsroot usscheidet, findet en Ersatzwahl an der Urne statt (wie s bim unerwartete Dod vom Gemeindipresidänt Michael Raith im Summer 2005 bassiert isch).
Dr Gemeindsroot duet d Beschlüss vom Iiwohnerroot vorbereite und duet se noch em entsprächende Beschluss au vollzieh. Im übrige bsorgt er alli Gschäft, wo sich nit en anderi Gemeindsbehörde drum kümmeret. D Sitzige vom Gmeindsroot finden eimol in dr Wuche statt und si nit öffentlig.
D Mitgliider vom Gemeindsroot noch dr Gsamterneuerigswahl vom 12. Februar und 19. April 2006:
Partnerschaft
Partnergmeinde vo Rieche si Mutte im Kanton Graubünde und Miercurea Ciuc z Rumänie.
Tram und Bus
Rieche ghört mit dr Stadt Basel zur Zone 10 vom Tarifverbund vo dr Nordwestschwiiz. Z Rieche het s e dichts Busnetz, wo vo grosse Glänkbus und chliine Quardierbus befahre wird. Mit dr Dramlinie 6 isch Rieche mit dr Innestadt vo Basel verbunde.
Bahn
Rieche lit an dr Wiisedahlbahn, dr Linie S6 vo der Regio S-Bahn Basel. In de Johr 2004 bis 2008 isch d Wiisedalbahn massiv usbaut worde. Z Rieche sälber isch dr Bahnhof renoviert worde, und e neuji Haltstell ("Niiderholz"), ganz im Süde vom Siidligsgebiet isch 2008 eröffnet worde. Vo dr SBB wird neus Rollmaterial (der FLIRT) iigsetzt, und im Dezämber 2006 isch d S-Bahn Linie bis zum Bahnhof Basel SBB verlengeret worde.
Individualverkehr
Dr Dorfchärn isch sit langem stark belastet vom Pändler- und Schwerverchehr, wo dur en fliesst. Für die neggste Johr si keini grössere Veränderige in Sicht.
Verchehrspolitik allgemein
D Verchehrspolitik vo Rieche isch moderate, au wenn s immer wider Vorschleg vo de rächte Barteie git, ass me dr Individualverchehr uf Choste vom öffentlige Verchehr sott sterke, öbbe d Trassee vo der S-Bahn zun ere „Entlastigsstross“ umzbaue oder gwüssi Buslinie, wo nit stark frequentiert si, abzschaffe.
Zollfreistrosse
Die beide dütsche Stedt Lörrach und Wiil am Rhii, wo beidi an Rieche agränze, sträbe sit meh as hundert Johr e diräkti und zollfreiji Strosseverbindig a, wo men aber numme über Schwiizer Gebiet chönnt realisiere. Si sött e chli meh as 700 Meter dur s Gebiet vo Rieche laufe, brucht e Brugg über e Fluss Wiise und tangiert e Schwümmbad. Trotz erheblige Protest wird die Stross jetzt baut – d Befürworter berüefe sich uf e Staatsvertrag zwüsche Dütschland und dr Schwiiz. D Hauptgegnere argumentiert, ass e sone Stross nümme ziitgemäss siig agsichts vom drohende Klimakollaps, ihri Familie siig scho im Johr 751 dört urkundlig erwähnt (richtig wohrschiints 1608) dorum haig si dört die eltiste Rächt. Dr Staatsvertrag zwüsche dr Eidgenosseschaft und dr Bundesrepublik siig zwüsche zwei dütsche Staatsgebild abgschlosse worde, wo erst lang noch ihrer Familie dört Rächt übercho haig. Usserdäm wurd d Auelandschaft dr Wiise nooch stark beiidrächtigt, wenn nit sogar ganz zerstört. Mit em Afang vo de Bauarbeite het me s Schwümmbad müesse zue due.
Schuel und Bildig
D Schuel isch im Kanton Basel-Stadt in drei Stuefe iideilt.
Primarschuel
D Chinder chömme im Alter vo siibe Johr in d Primarschuel, wo vier Johr duurt. Es git z Rieche im Ganze fümf Primarschuelhüüser: s Wasserstelzeschuelhuus, s Niiderholzschuelhuus, s Schuelhuus Erlestrströssli, s Steigruebeschuelhuus und s Schuelhuus „Hinder Gärte“.
Orientierigsschuel
D Orientierigsschuel (churz: OS) bildet die zweiti Stuefe und wird au vo allne Chinder bsuecht. Si duurt drei Johr (5. bis 7. Schueljohr). Erst denn wird noch de Leistigszügnis entschiide, weli Schüeler uf d Wiiterbildigsschuel (WBS) und weli uf s Gymnasium gönge. Z Rieche git s drei Orientierigsschuele: s Burgschuelhuus, s Hebelschuelhuus und dr OS-Deil vom Wasserstelzeschuelhuus.
Gymnasium/Wiiterbildigsschuel
Rieche het zwar weder e Weiterbildigsschuel (WBS) non es Gymnasium uf em eigene Gmeindigebiet, allerdings befindet sich dr Schuelhuuskompläx Bäumlihof uf Basler Grund unmittelbar an dr Gränze zur Gmeind Rieche. D WBS duurt zwei Johr (8. und 9. Schueljohr), s Gymnasium fümf Johr (8. bis 13. Schueljohr) und isch in Schwerpunggtklasse iideilt. Am Bäumlihof-Gymnasium wärde die folgende Schwerpünggt abote: Physik und Awendige vo dr Mathematik, Latiinisch, Spanisch, Italiänisch, Muusig, Bildnerischs Gstalte, Biologii und Chemii.
Fondation Beyeler
S Basler Galeristenehebaar Hildy und Ernst Beyeler hai für ihri Kunstsammlig d Fondation Beyeler gründet und hai se 1997 für immer dr Öffentlichkeit zuegänglig gmacht im ene Museum wo vom Archidekt Renzo Piano z Riehen konzipiert worden isch. Näbe de Kunstwärk us em Bsitz vo de Beyelers – vorwiegend Bilder us dr klassische Modärn und ozeanischi Kunst – git s au regelmässig grossi Usstellige. So het zum Bispil s Künstlerehebaar Christo und Jeanne-Claude 1998 fast 200 Bäum vor em Gebäud verpackt.
Spiilzügmuseum
Im Alte Wettsteihuus, wo us em 17. Johrhundert stammt, befindet sich s Spiilzüüg- Dorf- und Räbbaumuseum. Es beherbärgt e Sammlig vo europäischem Spiilzüüg vo allne Arte, vor allem aber Holzspiilware, Dittihüüser und -chuchene, Blächspiilzüüg, Blei- und Zinnfigure, Papiirtheater und Iisebahne.
Kunst Ruum Rieche
Dr Kunst Ruum Rieche im ehemolige Landsitz „Berowergut“ isch s kommunale Usstelligsgebäud vo dr Gmeind Rieche und vo ihrer Kunstkommission. D Präsentatione, wo im Kunst Ruum Rieche sit 1998 stattfinde, si em ziitgenössische Kunstschaffe vo dr Region gwidmet.
Parkalage und Wald
Z Rieehe git s e baar sehr grossi, guet pflägti Parkalage. Zu ihne zelle dr Wänkehof, wo s au e Riithalle git, dr Sarasinpark, dr Park vom Landguet Bäumlihof (au „Chlei Rieche“ gnennt) und d Wettstei-Aalag. Rieche isch vo dr Ostsiite vom Bettinger Wald und vo dr Westsiite vo de Langen Erle umge. Die Grüenzone si s au, wo s Wohne im Grüenen möglig mache, ohni dass me uf d Vordeile vo dr Stadt muess verzichte.
Friidhoof
Mit rund 40'000 Gräber und ere Flächi vo öpe 50 Hektare isch de Friidhoof am Hörnli vo de Stadt Basel, wo uf Riechemer Bode ligt, de gröscht Friidhoof vo de Schwiz.
Dante
Dante isch dr Vorname vo de folgende Persone:
Dante isch dr Familiename vo de folgende Persone:
Dante bezeichnet: D Abchürzig DANTE bezeichnet:
Briefträger Müller
Briefträger Müller isch a deitscha Farbfilmkomeede vom Regisseur John Reinhardt us-em Johr 1953 mit-em Heinz Rühmann en dr Titlroll. Gleichzeidig hot der au als Co-Regisseur fungiirt. D Enna-Ufnahma send en de UFA-Studios z Berlin-Tempelhof ond em Hotel „Gehrhus“ z Berlin-Grunewald dreht worra ond d Ussa-Ufnahma am Bodasee, hauptsächlich z Meersburg. S erscht Mol ens Kino komma isch der Film am 1. Oktobr 1953 em Universum-Filmtheatr z Stuegert.
Handlong
Eigentlich isch dr Titus Müller gar et guad uf d Hond zo schbrecha; se hend-em schau z oft seine Hosa vorrissa. Drom braucht’s au a schees Weile Zeit, bis’r sich mit dera Ambrosia ôôgfreindet hot. Abr was duat mr et ällas, wenn oim a Geldseaga wenkt?! – Bald ischt em Titus sei Siidlongsheisle nemme guad gnuag. Er zuit mit seira Frau Charlotte ond de Kendr Mieze, Gisela ond Karl-Heinz om en a brachtvolla Villa ond hengt sein Beruaf an da Nagl. Schliaßlich gheert’r jetzt zo de bessre Leit ond vorkehrt au en de bessre Kreis. Er lôôt sich en da Ufsichtsrat vo a paar Firma wehla ond tridd en d „Aufwärts-Partei“ ei. Deet schafft’r’s sogar, zom Schbitzakandidat fir de negscht Wahl ufzosteiga. Emmr eftr lôôt’r sich au mit dr Opredda-Diva Mira Belle fodografiira ond nemmt Reitondericht. Kurz ond guad: Dr Titus schbiilt da graußa Môô. Wia-nr a-ma Ôôbad en ra Bar a bissle z diaf ens Glas gugget hot ond deet a Mädle vo dr Heilsarmee ufdaucht, geit’r dera an Scheck ibr 100.000 Mark.
Weil sich dr Titus emmr seldenr drhoim bligga lôôt, entfremdet’r sich emmr meh vo seira Familie. Seira 18-jähriga Dochtr Mieze vorbiadet’r, dass-se ihrn Freind Hugo Strobl heirada däff. Der ischt nemlich bloß dr Soh vo ma Wei-Hendlr ond drom fir d Familie Müller nemme standesgemäß. Em zwelfjähriga Günther vorbasst’r a franzesischa Erziihere, was deam Bua ibrhaupt et gfellt. Schliaßlich platzt dr Charlotte Müller dr Kraga. Zamma mit de Kendr zuit se aus on lôôt ihrn Môô alloi en seim graußa Haus. Au mit dr „Aufwärts-Partei“ gôht’s bald abwärts: Dr Vorstand hot glammheimlich d Kass blendret ond sich ens Ausland aagsetzt. Abr s kommt noh schlemmr: Em Titus sei Hondle hot sich mit-ra Promenadamischong eiglau ond haucht en-ra Tiirklinik sei Leaba aus. Ois vo de Nochkomma hot ma grad noh redda kenna. Dr Titus nemmt’s mit hoim ond geit deam Welba da Nama „Ambrosius“. So uf da Hond komma denkt dr Titus ibr sei vorpfuschts Leaba nôch. Jetzt muass’r mit ôôgugga, wia sei Dochtr ihrn Hugo heiradet, ohne dass’r gfrogt worra ischt.
Musig
D Musig zo deam Film hot dr Friedrich Schröder gschriiba, oinr vo de erfolgreichschde deitsche Schlagr- ond Opreddakombonischda vo de 40er bis 60er-Johr vom 20. Johrhondert. Gschbiilt wuud se vom Egon Kaiser ond seim Orkeschtr. D Liadtekscht stammet vom Fred Ignor. D Kehrreim vo deane drei Schlagr, wo e deam Film gsonga werret, ganget so:
<poem style="font-style:italic"> Ja, wenn die gute, alte Post nicht wär, ja, wo kämen dann die vielen Briefe her aus Europa, aus Australien und aus Afrika, die Pakete von dem Onkel aus Amerika? Ja, wenn die gute, alte Post nicht wär, ja, dann wüsst man voneinander gar nichts mehr, und wie sollte man den süßen Schatz in weiter Ferne grüßen? Wenn die gute, alte Post nicht wär, wenn die gute, alte Post nicht wär.
Litradur
S Programm zom Film (Verlag Das neue Filmprogramm H. Klemmer & Co., Neustadt an der Weinstraße)
Franz Robert Brunschweiler
Dr Franz Robert Brunschwiiler (dauft 1635, gstorbe 11. Dezämber 1690) isch e Baasler Politiker gsi, wo vo de 1670er Joor bis zu sim Dood wichdigi Baasler Ämter iignoo het und 1690 Bürgermäister gsi isch.
Lääbe und Karriere
Dr Franz Robert Brunschwiiler isch am 19. April 1635 z Baasel dauft worde. Er isch dr Soon vom Franz Brunschwiiler gsi, eme Siidehändler und Baasler Rootsher. 1659 het er d Esther Hummel, d Dochder vom Hans Jakob Hummel eme Channegiesser und Baasler Oberstzumftmäister. As Händler isch er uf Frankriich, Ängland und Holland gange. Er het s Gschäft vom Vadder übernoo. Er isch Mitgliid vo dr Gärtnerzumft gsi, und vo 1671 bis 1684 für d Zumft im Root gsässe. 1673 isch er as Gsandte in die ennetbirgische Vogteie gschiggt worde. 1676 isch er Dreierher, worde 1678 het er as Drizääner mitregiert. Vo 1684 aa isch er as Oberstzumftmäister am Spitz vo dr Macht in dr Stadt gstande und denn 1690 as Bürgermäister.
Dr Franz Robert Brunschwiiler isch am 11. Dezämber 1690 z Baasel gstorbe.
Thal
Thal chan folgendes bedüte:
Thal isch de Familiename vo folgende Persone:
Lueg au:
Kanton Aargau
De Kanton Aargou, yhäimisch (bsunders für de früener bärnisch Teil) s Aargöi oder der Aargäu oder – no im 19. Johrhundert – s Äärgöi (resp. i der alte Kanzleisproch «Ergö[u]w») (hochdütsch: Aargau; französisch: Argovie; italiänisch: Argovia; rätoromanisch: Argovia), isch en Kanton vo de Schwyz.
wo der Kanton isch und wien er uusgseht
Syn Name het de Kanton vo der Aare, wo vo den Alpe häär chunt und bi Murgeten und Rootrischt in Kanton Aargau chunt. S Kantonsgebiet goot im Norde bis an Rhy; vo Chaiserschtuel bis uff Chaiseraugscht isch s lingge Rhyufer im Aargau. D Aare mündet bim aargauische Choblänz in Rhy.
Der Aargau lyt im Norde vo der Schwiiz. Er isch im Mittelland zwüsche de Kantöön Bäärn und Soledurn im Weschten und Züüri im Oschte.
Uf em Kantonsgebiet sind die öschtleche Uuslöifer vom Jura bis zu der Lägere oben a Weddige und zum Stuudeland im Zurzibiet. Im Jura und bis an Rhy ufe chunt der Kanton im Nordweschte an Kanton Baselland. Der Charakter vo der Landschaft isch im ganze Gebiet vo Bäärgen und Hügel und vo de Tääler derzwüsche prägt.
Em Jurafuess noo lyt s Aaretal, wo vo der Kantonshauptstadt Aarau bis uf Brugg au es paar Vercheerswääg derduur laufe, und vo der Gägend vo Brugg uus goot d Hauptachse vom Vercheer wyters gägen Oschte s Limettaal z duruuf uf Züri. Bi Brugg und ufem Birrfäld chöme d Linie vo Basel is Mittelland.
Natur
Im Aargau het’s i de Täler un uf de Bäärge schöni Naturlandschafte, wo me zu vilne dervo als Naturschutzgebiet bsunders lueget. Im schwiizerische Verglych het der Aargau e grossi Flechi vo de Auelandschafte a de Flüss.
e chly Statistik vo früener
De Aargou het 7,8 Prozänt vo de Schwiizer Gsamtbevölkerig und en Aateil vo 7,2 Prozänt am Schwyzer Volksvermöge gha (anne 1990). (Stand: 1990)
Sprooche
Die tradizionelle düütsche Dialäkt vom Kanton Aargau ghöre zum Hochalemannische. Es git im Kanton aber kei algemeinei und homogeni Mundart, ganz im Gägeteil: s hütige Kantonsgebiet isch für d Dialäktology en inträssante Fall vom Sproochkontakt vo verschidene Idioom: Wägen iirere Lag zwüsche de grössere alemannische Dialäktrüüm und wäge der Kulturgschicht ghöre di «aargauertüütsche» Mundarte täilwys zu der Gruppe vom weschtliche Schwyzertüütsch, wo me wie bim Wort fliege der zwöiförmig Plural bym Verb bruucht, und täilwys zum öschtliche Schwyzertüütsch, wo me Tag und flüüge seit und der Eihäitsplural bym Verb) bruucht. Im aargauische Jura obe het’s Dialäkt vom Nordweschtschwyzertüütsch, me seit döört Dag für «Tag».
Im südlechen und südweschtliche Teil glyche d Dialäktvariante de Mundarte vo der innerschwyzerischi und weschtlozärnerischi ond bärnerischi Nochberschaft.
Ammianus Marcellinus
De Ammianus Marcellinus (* um 330 z Antiochia am Orontes, Syrie; † um 395, wahrschiinlich z Rom) isch en römische Hischtoriker gsii. Er isch nebed em Prokopios vo Caesarea dr bedüütendschti schpaatantiki Gschichtsschriiber gsii.
S Werch vom Ammianus Marcellinus isch s letschte grosse uf Latiinisch verfassti Gschichtswerch vo dr Antike, obwohl siini Muetterschpraach s Griechische gsii isch.
Kanton Aargau
Sprooche
S Fricktal het lang zum öschtrychische Gebiet vo de Vorland ghöört und drum ghört die dörtigi tradizionelli Mundart über d Landesgränzen im Rhy übere zum Oberrhyalemannische.
Ammianus Marcellinus
Lebe
De Ammianus stammt usere riiche griechische Familie us Antiochia am Orontes und isch offebar sehr belese gsii, wie sini Kenntniss i dr latiinische und griechische Literatur zäigt. Er hät in junge Jahre als Offizier i dr Garde dient (protectores domestici) und under em magister militum Ursicinus under anderem in Gallie und in Mesopotamie, wo er a de Kämpf gege de Schapur II. teilgnah hät. Bim Fall vo dr wichtige römische Feschtig Amida 359 isch er selber debii gsii und hät nur mit knapper Not chönne entchoo. De Ammianus hät au am Feldzug vom Kaiser Julian gege d Sassanide teilgnaah. Schpäter hät er Griecheland und Ägypte bereist und isch wohl um 380 uf Rom gange, wo er um 390 siis Gschichtswerch (Res Gestae) verfasst hät; dr gnaui Titel vo siim Werch isch öis allerdings nöd bekannt. Allerdings wüssed mir us eme Brief vom Libanios (epist. 1063), dass sis Werch üsserst beleibt gsii isch, wenns au i jüngschter Ziit Zwiifel geeh hät, dass de Ammianus gemeint gsii isch, wofür aber viiles schpricht.
Kanton Aargau
Sprooche
Im Surbtal, wo z Ändigen un z Längnau jahrhundertelang die letschti grösseri Gruppe vo Juude i dr Schwiiz gläbt het – im 19. Joorhundert und 20. Jorhundert sin vil drvo of Züri uusgwandert –, hän die bis is 20. Joorhundert en weschtjiddische Dialäkt gredt. Da drüber het bsunders d Kulturhischtorikerin Florence Guggenheim-Grünberg gforschet.
Ammianus Marcellinus
D Kaisergschicht vom Ammianus
S Werch vom Ammianus hät in 31 Büecher nach siinere eigene Uussage (31,16,9, wo er sich au als „Soldat und Griech“ bezeichnet) d Ziit vom römische Kaiser Nerva bis zur Schlacht vo Adrianopel 378 n. Chr behandlet; en Teil vo de Büecher isch bereits 391/392 veröffentlicht worde, dr Rescht (ab em Buech 26) isch schpäter chho, villicht um 394. Vo dene sind nur d Büecher 14–31 erhalte blibe, wo de Ziitruum vo 353 bis 378 n. Chr. abdecked, wo er als Offizier vo dr Garde als Augenzüüg mitverfolgt hät. De Zitruum wo vordem glegen isch, hät de Ammianus us andere Quelle rekonschtruiert, drunder wohl au de Herodian und de Virius Nicomachus Flavianus. Dr Verluscht isch beduurlich, wil mer suscht über e luggeloosi Hischtoriographii vom 1. bis zum Endi vom 4. Jahrhundert hetted; aber dr Wert vom erhaltenen Teil isch unschätzbar. Vermuetige, de Ammianus hebi es zweits Werch vomene ähnliche Umfang gschribe, wo er d Gschicht vom Nerva bis zum Konschtantin behandelt häb, wobi denn di verlorene Büecher 1 bis 13 nur de Ziitruum vom Konschtantin bis 353 abdeckt hettid, werded vo dr neuere Forschig verworfe.
De Ammianus hät vor allem e Kaisergschicht gschribe, wobii er bemüeht gsii isch, möglichscht objektiv z urteile: A dr chronologische Behandlig vo dr Regierigsziit folgt e knappi Charakterisierig vom jewiilige Kaiser.
Kanton Aargau
Sprooche
S Standarddüütsch isch die offizielli Amtssprooch vom Kanton Aargau. Die gschribene Meedie bruuche s Hochdütsch, d Lokal- und Regionalradio aber fasch immer d Mundart.
Ammianus Marcellinus
D Kaisergschicht vom Ammianus
Interessant isch siis Werch nöd nur als eini vo de wichtigschte Quelle über d Zot vo dr Völkerwanderig, sondern au wege de zahlriche Exkürs bezüglich dr Geographii, wo nöd immer fehlerfrai isch, und vom Militärwese. So erfahrt dr Leser einigs über s Persie vo de Sassanide und über d Germane und d Hunne, wobii siini Beurteilig vo de „Barbare“, dr Tradition vo dr antike Hischtoriographie Rechnig träged, teils recht schtereotyp isch. Interessant sind au d Romexkürs, wo er s Lebe (und de Verfall vo de Sitte) z Rom beobachtet. D Büecher vom Ammianus sind au di wichtigschti Quelle für d Kämpf vom Imperium mit em Sassanideriich under em Schapur II.
De Ammianus selbr isch ganz Römer gsii und hät d Einheit vo dr griechisch-römische Kultur betont, doch hät er d Grenze vom Römische Riichs überall vor em Aaschturm vo de Barbare kollabiere gseeh. Folglich isch s Werch vonere schtarch pessimistische Zuekunftshaltig prägt, ohni allerdings d Hoffnig uf besseri Ziite uufzgee: Wo de Ammianus siis Werch mit dr Schlacht vo Adrianopel ende laa hät, wird i de Schlussbemerkige doch düütlich, dass nonig alles verloren gsii isch. Zwar hät er d Niederlaag mit dere vo Cannae vergliche – aber uf die isch bekanntlich dr Triumph vo de Römer gfolgt. Under em Kaiser Theodosius I. häts gschune, dass sich d Laag au tatsächlich nomal schtabilisieri; wenigschtens d Gotegfahr hät für e Moment beruigt. De Ammianus hät sich offebar am Tacitus orientiert und isch bemüeht gsii, sich a siin Lehrsatz z halte, wo sine ira et studio (ohni Zorn und ohni Iifer; folglich unparteiisch) gheisse hät – frili isch das em Tacitus selber nöd immer glunge, ebesowenig wie em Ammianus, wo trotz siinere allgemeine Objektivität mängisch recht subjektiv gurteilt hät.
Kanton Aargau
Sprooche
Es git vo de Mundarten im Aargau es paar Büecher:
Ammianus Marcellinus
D Kaisergschicht vom Ammianus
Tatsächlich isch s Werch vom Ammianus aber trotzdem - nebed de Werche vom Prokops - di beschte hischtoriographische Quelle für d Ziit vo dr Schpaatantike und chann sich durchuus mit de andere grosse Gschichtswerche vo dr Antiki messe, wobii s Werch au schprachlich guet glunge isch, wenn au dr künschtlichi Schtil vo dr Schpaatantike oft düütlich fürechunt und s Werch mit Gräzisme gschpickt isch.
Kanton Aargau
Religion
Z Rhyfälde isch di chrischtkatholischi Chile starch verträte, und es git au z Aarau und z Baade-Wettige Gmeinde vo dere Chile. D Chile Sankt Gallus z Chaiseraugscht ghört der dörtige chrischtkatolische Gmeind.
Ammianus Marcellinus
Em Ammianus siis Verhältnis zum Chrischte- und Heidetum
De Ammianus isch zwoor en Haid gsii, isch aber em Christetum mitere groose Toleranz begegnet und er het zum Bispil d Armeversorgig und die moralische Wert anerchennt. Doch isch sin Held de letzti haidnischi Kaiser Julian Apostata.
Kroatische Sprache
Die kroatischi Sprooch (kroatisch: hrvatski jezik, bzw. krvatski) ghöört zum südslawische Zwiig vo dr indogermanische Sproochfamilie.
Kanton Aargau
Religion
Die drüü aargauische Landeschile zeige sich zäme uff ere gmeinsame Internet-Plattform.
Ammianus Marcellinus
Beurteilig und Kritik
I dr neuere Forschig wird druuf hiigwise, dass de Ammianus, trotz siinene Verdienscht und siinere nie würklich aazwiiflete Fairness, biswiile au recht subjektiv gurteilt hät, öppe im Bezug uf de Constantius II., de Gegeschpiler vo siim Favorit Julian. Er isch nämli vom Ammianus zu Unrecht so schlecht beurteilt worde, wohl au, um de Kontrascht zum "so vorbildliche" Julian z verschtärche. Wo d Darschtellig vom Ammianus abbricht, muess dr wiiteri Gschichtsverlauf für di nächschte Jahrzehnt dur Quelle rekonschtruiert werde, wo em Ammianus siini Qualität bi wiitem nöd erreiched, wie de Zosimos.
Kroatische Sprache
S Kroatische wird vo öbbe 7 Millioone Mensche as Muetersprooch gschwätzt (Stand: 1995). Vo deene lääbe 4 Millioone z Kroatie, wo s d Amtssprooch isch.
Ammianus Marcellinus
Beurteilig und Kritik
S Werch hät bereits zu siinere Ziit grosses Aasehe gnosse, isch aber i dr Folgeziit wie so viili Werch undergange und isch erscht i dr Renaissance wieder nöi aufgleit worde; d editio princeps isch 1474 z Rom erschine. D Überliferig basiert uf em Codex Fuldensis (wo sich hüt im Vatikan befindet) und uf em hüt bis uf sechs Siite völlig verlore gangene Codex Hersfeldensis.
Kanton Aargau
Gschicht
D Sidligsgschicht vom Aargou foot i dr Jungschteizyt a.
Kroatische Sprache
Kroatisch und Bosnisch und Serbisch stöön sich seer nooch und si geegesitig verständlig.
Kanton Aargau
Gschicht
Im Gebiet vom hüttige Kanton Aargou sind sid im füüfte Joorhundert nodisno d Alemanne cho woone. Es het im sächste Johrhundert zum Frankerych ghört, de Name «Aaregou» isch ane 768 zum erste Mool erwäänt worde; är ghört zu den alte Gau-Bezäichnige us em früene Mittelalter. Der Aargau isch de no vom Jura bis hööch ufe zu den Alpe ggange, alles Land von hütige Kanton Luzärn und s Ämmetal und d Bärge bis an Thunersee und an Brienzersee sind im Aargau glääge. Derfüür isch alls öschtlich vo der Reuss im alte Thurgau gsi; vo dämm chunt’s ass no hüt der Gränzort vo säbere Zyt Turgi heisst, hüt isch er fasch i der Middi vom Aargau. Spöter isch das Land zum Zürigau cho. Und ännet der Aaren und em Jura isch bis an Rhy abe der Augschtgau gsi; so isch d Gägend bim «Wasserschloss» scho sit em Mittelalter es Gränzland vo verschidene Regioone. Der Under-Aargou, also meh oder weniger s Gebiet vom hütige Weschtaargau, het im Mittelalter nachenand de Grafe vo Länzbrg, de Grafe vo Kyburg und de Herzög vo Habsburg ghört. Wo anne 1308 bi Windisch der König Albrächt töödet worden isch, het sini Wittfrou Elisabeth ufem Fäld bi Brugg, wo tuusig Joor vorhär s Legionslager «Vindonissa» gsi isch, für iim sys Aadänke s Chlooschter Chönigsfälde lo boue. Iiri Dochter, d Agnes, wo vorhär Königin vo Ungarn gsi isch, isch d Leiterin vom Chlooschter worde. Es isch e beliebti Frou vom Aargau im Mittelalter gsi, si het es paar Mol den Äiggnosse ghulfe iiri Striit z lööse.
Der öschtlich Teil vom hütige Kanton Aargau, ännet dr Rüüss, het im früene Mittelalter zu dr Grafschaft Thurgau ghört, und i spötere Joorhundert zum Zürigau. Es isch d Grafschaft Baade gsi, wo spöter au ad Habsburger choo isch.
S Habsburgerland isch 1415 vo den Äiggnossen erobert worde; dr politisch Hintergrund sind d Schtritigkeite um di römisch-dütschi Königswürde gsy. Drum händ d Gägner vom Sigismund vo Habsburg d Schwiizer ufgrueffe, iim sys Aargauer Territorium (aber nid s Fricktal) go z bsetze.
1798 isch dr Aargou wie die andere damalige Schwiizer Kantöön vo de Franzose eroberet worde; Z Aarau isch für es halbs Joor d Houptstadt vor Helvetische Republik gsi, wo derno uf Luzäärn choo isch. Aarau taarff säge, es sig die eerschti Houptstadt vo dr modärne Schwyz gsi. Es sind i der Helvetik denn im Gebiet vom hütige Kanton Aargou drüü helvetischi Kantöön entstande:
De hütig Kanton isch anne 1803 mit dr «Mediationsakte» vom Napoleon Bonaparte us de drüü Kantön Aargou, Bade u Fricktal pildet worde. Teili vom zürcherische Ungertanegebiet im Limettal sind aber bi Züri plibe, s Amt Hitzkirch bi Lozärn. Defür sind s bärnischen Amt Aarburg und s lozärnische Amt Meerschwand zum neue Kanton choo.
Laquenexy
Laquenexy (ditsch 1915–18 un 1940–44 Kenchen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Kanton Aargau
Gschicht
Nach 1831 het de Kanton Aargou zu de liberale Ständ vo dr Schwiiz ghört; vili demokratischi Flüchtling us Dütschland händ doo Ufnaam gfunde. Der Aargouischi Chloschterstryt 1841 bis 1843, wo dr Kanton am Afang alli Chlööschter ufghobe und denn aber d Frouechlööschter (so wie öppe s Chloschter Fahr) wieder zuegloo het, isch eini vo de Ursache für de Sonderbundschrieg i dr Schwiiz vo 1847 gsy, wo dr Wääg zum hütigi schwyzerische Bundestaat uftoo het.
Laquenexy
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Kanton Aargau
Gschicht
Di verschidene Gebiet im Kanton underscheide sech ou hüt no, was d Struktur vo der Wirtschaft, d Konfässion und die politische Uusrichtig agoot, zimli starch. I de Landschaften em Jurafuess noo, im undere Wiggertal, im Limettal und im undere Fricktal sin d Ortschafte gross worde, es git en huuffe Fabrigen und Gwäärbpiet und Chraftwäärch und döört dure laufe wichtigi Schwiizer Vercheersaggse.
Laquenexy
Geogràfi
Laquenexy lijt rund zehn Kilometer sìdeschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 215 un 270 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghert àui dr Willer Villers-Laquenexy.
Gschìcht
Laquenexy ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1266 àls La Cunesie (15. Jh.: Lai Cunexy, 1404: Laquenexit, 1486: Lacuenexi, 1517: La Quegnesy, 1556: Laquennexy, 1576: Laiquenexy).
Kanton Aargau
Bezirk, Stedt und Oort
Im Aargou het’s es paar Stedt und vil Dörfer. Em Jurasüdfuess noo, am Rhy oben und im Limettaal wachse d Sidligsgebiet so staarch, ass me hüt grösseri regionali Zäntre mit verschidene Gmeinde drin het. D Zwillingsstedt Wettigen und Baade bilde mit es paar Nochbergmeinde e wichtige Sidligsschwärpunkt.
Montpreveyres
Geografi
Montpreveyres lyt am Oschthang vum Haut-Jorat. D Gmaiflechi umfasst 41,6 % landwirtschaftligi Flechi, 49,9 % Wald un 8,5 % Sidligsflechi.
Kanton Aargau
Bezirk, Stedt und Oort
Di grööschte Aargouer Gmeinde mit mee als 10'000 Ywohner sind: Im Aargou gits vili Oortschafte mit ere lange Gschicht: Die alte Stedt vom Aargau sin: Alli hütigen Aargouer Gmeinde fintsch i dr Lischte vo de Gmeinde vom Kanton Aargou.
Laquenexy
Gschìcht
Villers-Laquenexy ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1404 àls Vieir-De Liez Laquenexit (15. Jh.: Villers Sur Nied, Willeir La Luegnesy, 1429: Villes Par Devers Colombey, 1430: Viller En La Quenexy, 1438: Viller De Ley Laquenexey, 1444: Willer Lacquenexey).
Montpreveyres
Gschicht
Montpreveyres isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1154 as Monteproverio (1167 Mons Presbiteri, 1177 Montpreuero'').
Kanton Aargau
Bezirk, Stedt und Oort
D Zaal vo den Ywoonergmeinden im Kanton het sech immer wider ggänderet, wil s sit em 19. Joorhundert zu vilne Gmeindfusioone – und früener mängisch au zu dr Uufteilig vo eltere Gmeinde – choo isch.
Montpreveyres
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 17,7 % gläge.
Laquenexy
Gschìcht
Ìm Johr ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Kanton Aargau
Verfassig und Politik
Die erschti Kantonsverfassig het dr Aargau bi sinere Gründig ane 1803 übercho. Die gältendi Kantonsverfassig isch vom Joor 1980. Si isch bi verschidene Abstimmige immer wider i einzelne Pünkt abasst woorde.
Montpreveyres
Religion
59,5 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 22,3 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Kanton Aargau
Verfassig und Politik
Die gsetzgäbendi Bhörde vom Kanton isch de Gross Root, wo nöierdings 140, vom Volk für en feschti Amtsduur vo vier Joor, im Proporzverfaare gwèèlti Mitglider het.
Laquenexy
Verwàltung
vun Laquenexy ìsch dr Patrick Grivel. Laquenexy ghert zem Kommünàlverbànd.
Montpreveyres
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,9 %, CVP 5,8 %, FDP 10,2 %, GLP 2,9 %, GP 14,1 %, SP 26,6 %, SVP 24,7 %, Sunschtigi 5,4 %.
Kanton Aargau
Verfassig und Politik
Drüber use isch s Volk diräkt a de Gsetzgäbig beteiliget: Verfassigsänderige und Gsetz, wo vom Grosse Root nid mit absoluter Mehrheit agno woorde sind, underligged zwingend enere Volksabschtimmig; anderi Gsetz müend uf Aatrag vo 3'000 Stimmberechtigte ine Volksabschtimmig (Referändum). 3'000 Stimmberechtigti chöned zudem e Verfassigs- oder Gsetzesänderig oder es Gsetz überhaupt vorschloo (Volksinitiative).
Montpreveyres
Bolitik
Dr Burgermaischter vu Montpreveyres isch dr Ernest Dubi (Stand Merz 2014).
Laquenexy
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Laquenexy ghert zem Lorrain.
Kanton Aargau
Verfassig und Politik
D Sitzverteilig im Grosse Root isch nach de Waale für die letschte paar Legislature esoo gsi: 1 D Aazahl vo de Sitz isch im 2005 vo 200 uf 140 verringeret worde.
Montpreveyres
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 1,9 % gläge.
Kanton Aargau
Verfassig und Politik
2 De Urs Leuenberger het im Lauf vo de Legislatur vo de SVP zu de CVP, und de Peter Schuhmacher vo de FDP zu de glp gwächslet.
Montpreveyres
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 373 Yywohner 95,2 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 2,4 % Dytsch un 2,4 % anderi Sproche.
Kanton Aargau
Verfassig und Politik
3 De LdU het sich im 1999i ufglöst.
Montpreveyres
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Kanton Aargau
Verfassig und Politik
4 De Roland Agustoni un d Christine Haller hei im Lauf vo de Legislatur von de SP zu de glp gwächslet.