cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ungerundeter halboffener Hinterzungenvokal
De ungrundet halboffnig Hinterzungevokal isch en Vokal vo dr menschliche Sprooch, wo in mangi Sprooche vor dr Wält vorchunt. S Zeiche im IPA defür isch.
Des Zeiche wird in Transkriptione vum Änglische für de Vokal in Wörter wie but oder love verwändet. In de meischte Dialäkt vum Änglische wird de Vokal hüt aber wyter füre im Mund ussgsproche. S Zeiche <> wird uss Gwohnheit bybhalte.
Ensisheim
Ansa (frz. Ensisheim, dt. Ensisheim) ìsch a frànzeescha Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bis 2015 Region Elsàss). D Gmein gheert zum un zem Arrondissement.
Geogràfie
Ansa lìgt zwìscha Milhüüsa un Colmer, uf dr Ìll. D frànzeescha Autostroß A35 ìsch nawa draa un hàt a Üsfàhrt uf Ansa.
Ànna 1699 han dr Vauban un dr Jean-Baptiste de Régemortes a Kànàl zwìscha Ansa un Nèi-Brisàch bàuia, mìt'ra Umleitung vum Wàsser vum Quàtelbàch. Da Kànal ìsch sallamols benutzt worra fer s Bàuimàterial üs da Vogesa uf d Bàuistella vu dr Feschtung vu Nèi-Brisàch z brìnga; hìttzutàg gitt's da Kànàl ìmmer noch, àwer ar wìrd nìmm benutzt.
Gschìcht
Ansa ìsch zum erschta Mol gnannt worra ànna 823 àls Einsigesheim.
Ìn dr keltischa Zitt han sìch Kültürsiedlunga ìm Süda vu Ansa ìnschtàlliart. Dia Siedlunga sìn bis ìn d Kàrolìnger-Zitt do blìewa. Ànna 1881 ìsch a Gràbhìgel vu dr Hàllstàttzitt entdeckt worra, wo ma Guldverziarunga gfunda hàt. Dia kààt ma jetz ìm Musée Unterlinden vu Colmer sah.
Ìm Mìttelàlter ìsch Ansa numma a Därfla gsìì, mìt'ma pààr Dìnghof.
Mìndschens noh 1277, ìsch Ansa unter d Herrschàft vu da Habsburg kumma. Ìn dr zweita Hälfta vum 13. Johrhundert hàt dr Rudolf vu Habsburg a Schloss z Ansa lo bàuia; dàto bliiwa noch Rascht vu sim Fundament, ìm Gàrta vum hìttiga Àltersheim. Ànna 1431 ìsch Ansa d Hàuiptstàdt vu Värdereeschtrich worra.
Ansa ìsch vor rund 500 Johr bekànnt worra, wo àm 7. Novamber 1492 a Meteorit ìn a Àcker vor dr Stàdtmüra igschlaga ìsch: a Üsserìrdischa Stei vu ungfahr 127 kg. Hìttzutàg, zitter 2000, gìtt's jed Johr a Meteoribursa: dr „Ensisheim Meteorite Show“.
D Gmein hàt sìch entwìckelt. Vu 1585 bis 1634 hàt sa ìhra eigena Mìnz ghàà. Àwer ànna 1630, waga dr Bedrohung vum Drissigjohriga Kriag, ìsch d Kaiserliga Verwàltung furtgànga vu Ansa, fer sìch z Àlt-Brisàch ìnschtàlliara. Ìn dam Kriag ìsch 7 Mol zersteert worra, zwìscha 1631 un 1638.
Noh dr Westfälischa Frìeda, sìn d Giater vu da Habsburg àns Frànkrìch kumma. Dr Sìtz vum Regionàlrot vum Elsàss ìsch dernoh z Ansa gsìì, bis ànna 1674. Noh dam ìsch Ansa wìder a eifàch Städtla worra.
As gìtt a Gefangnis z Ansa: sa ìsch àm 23. Hornung 1811 grìnda worra, ìn'ma Gebäi wo friahier a Heim fer Battler gsìì ìsch. Zitter 1938 diant dàs Gefangnis fer lànga Strofa.
Gega s And vum 19. Johrhundert ìsch s Gleis vum ehmàliga Tràmway vu Milhüüsa bis uf Ansa verlängert worra. D Àrwet ìn da Kàlimina hàt ìm 20. Johrhundert a Entwìcklung brocht.
Verwàltung
vu Ansa ìsch. Ansa gheert zum Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Ansa gheert zum Owerrhinàlemànnisch.
Städtepàrtnerschàfta
Ansa ìsch Pàrtner vu da Städta:
Munweiler
Munwiller (frz. Munwiller, dt. Munweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Munwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1250 àls Munwilre.
Sarmenstorf
Saarmischtorf (amtlech Sarmenstorf) isch e Gmeind im Bezirk Brämgarte im Schwiizer Kanton Aargau. S Dorf ligt im Freiamt.
Geografii
S Dorf ligt uf eme flache Sattel zwüsche em Bünztal un em Seetal, öppe zwöi Kilometer öschtlech vom Hallwilersee, zwüsche de Hügel vom Lindeberg im Südoschte un vom Rieteberg im Nordweschte. Dür s Gmeindsgebiet fliesst Richtig Norde der Erusbach, wo bi Dottike i d Bünz mündet. D Ortsteile sind Chilewinkel, Fröschewinkel, Oberdorf un Vorstatt, wo i de letschte Jahrzehnte zämegwachse sind.
Munweiler
Verwàltung
vun Munwiller ìsch. Munwiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Sarmenstorf
Geografii
D Nachbergmeinde sind Villmärge im Norde, Büttike im Nordoschte, Uezmel im Oschte, Challere im Südoschte, Bepmel un Fahrwange sowie Meischterschwande un Seenge im Weschte.
Munweiler
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Munwiller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Kanton Grostenquin
Dr Kànton Grostenquin ìsch bìs März 2015 a Kànton ìm Arrondissement Forbach ìm frànzesche Département Moselle ìn dr Region Lothrìnge gsìì. Zem Kànton han 31 Gmeina gheert. Dr Hàuiptort ìsch Grostenquin gsìì. Verdratter ìm conseil général vum Département ìsch zitter 1993 dr Claude Bitte gsìì. Ìm März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wora.
Achenheim
Àchene (frz. Achenheim, dt. Achenheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Àchene lijt uf 157 m Heche, niin km vun Stroßburi.
Gschìcht
Àchene ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 735 àls Hachinheim (884: Hakinheim, 910: Achenheim).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Àchene ìsch. Àchene ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Àchene ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Kanton Saint-Avold-1
Dr Kànton Saint-Avold 1 ìsch bìs März 2015 a Kànton ìm Arrondissement Forbach ìm frànzesche Département Moselle ìn dr Region Lothrìnge gsìì. Zem Kànton han 6 Gmeina gheert. Dr Hàuiptort ìsch Saint-Avold gsìì. Verdratter ìm conseil général vum Département ìsch zitter 2008 dr Fabrice Boucher gsìì. Ìm März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wora.
Gmeina bìs 2015
(1) Deil vun dr Gmein.
Stimmloser palataler Plosiv
Dr stimmlosi palatali Plosiv isch e Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. S Zeiche im IPA defür isch. Im Alemannische git es de Luut nit; die Sprooch mit däm Luut, wo em Alemannische geografisch am nööggschte isch, isch s Rätoromanisch. Er het für alemannischi Sprecher e akustischi Äänligkeit mitem Affrikat tsch.
Wyl ächti palatali Plosiv zimli sälte sin, wird s IPA-Symbol oft au für palatisierts // bruucht oder für bstimmti Affrikat.
Hélène Laporte
ìhra Fàmìlia
D’ Hélène Laporte ìsch ànna 1978 z’ Villeneuve-sur-Lot ìm Département Lot-et-Garonne ìm Süüdwäscht-Frànkrììch uff d’ Walt kumma. Ìhra Groossvàtter Jacques Laporte ìsch Kàndidààt vum Front National àn dr Pàrlamantswàhl vu 1997 z’ Villeneuve-sur-Lot gsìì. Ìhra Müatter Isabelle Laporte ìsch Opposizioons-Gmaindaräätin ìn dara Schtàdt.
D’ Hélène Laporte hàt a Maischterpriafung vum Racht un Wìrtschàftswìssaschàfta bschtànda. Sa hàt àls Finànzànàlyschta ìm Bànksektoor un àls Berooterin ìn Vermeegaverwàltung gschàfft. Sa ìsch mìt’ma Kirurg üss Bordeaux verhiiroota un hàt zwai Kìnder.
ìhra Kàrriar ìn Politik
D’ Hélène Laporte ìsch ànna 2014 Mìtglììd ìm Front National worra. Ain Joohr schpeeter hàt sa sìch bii dr Regionààlwàhl vu 2015 uffgschtällt. Sa ìsch doo unter’m ìhrem Ehanàmma Hélène Pain àls Regionààlräätin vu dr näija Regioon Àkwitània-Limousin-Poitou-Charentes gwählt worra, wo schpeeter d’ Regioon Näi-Àkwitània worra-n-ìsch.
Bii dr Pàrlamantswàhl vu 2017 hàt sa sìch ìm 2. Wàhlkrais vum Lot-et-Garonne uffgschtällt. Ìn dr zwaita Wàhlrunda hàt sa 40,28 Prozant vu da Schtìmma bikumma un ìsch vum Alexandre Freschi (LREM) gschlààga worra. Àn dr Öiropàwàhl vu 2019 ìsch sa àls zwaita Kàndidààtin uff dr Lischta vum Rassemblement National àls Öiropààbgoordneta gwählt worra. Ìm Jüüni 2021 hàt sa geega-n-a öiropäischa Täkscht gschtìmmt, wo d’ öiropäischa Mìtglììdsschtààta-n-uffgfordert hàt, „dr àllgmaina Züagàng zu sìcherer un legààler Àbtriiwung z’ gwährlaischta“.
Ìm Jüüli 2020 ìsch d’ Laporte zamma mìt identitäära Pärseenlikaita üss dr Nàzionààla-n-Uffschtällungskùmmissioon vun ìhrer Pàrtäi üssgschlossa worra. Ìm Jüüli 2021 ìsch sa àwwer ìn dr Pàrtäivorschtànd gwählt worra — doo ìsch sa d’ äärschta Fràui gsìì. Noh-n-em Rucktrìtt vum Jerôme Rivière ìsch sa ìm Janner 2022 àls Fiahrera vu dr RN-Delegàzioon ìnnerhàlb vu dr Fràkzioon Idäntiteet un Demokràtii ìm Öiropäischa Pàrlamant ärnännt worra.
Bii dr Pàrlamantswàhl vu 2022 ìsch d’ Laporte Kàndidààtin gsìì ìm 2. Wàhlkrais vum Lot-et-Garonne. Ìn dr äärschta Wàhlrunda ìsch sa Äärschta worra mìt 30,55 vu da iigaawana Schtìmma. Ìn dr zwaita Runda hàt sa mìt 39,44 Prozant vu da Schtìmma dr Christophe Courrègelongue (PS, NUPES) un dr Alexandre Freschi (Ensemble) gschlààga; sa ìsch àlso àls Àbgoordneta ìn dr Nàzionààlversàmmlung gwählt worra. Àm 29. Jüüni 2022 hann sìe d’ Àbgoordneta mìt 284 Schtìmma àls Vìzavorsìtzenda vu dr Nàzionààlversàmmlung gwählt.
Surb
D Surb isch en Fluss i der Schwiiz, wo dur d Kantöön Züri und Aargau und als rächte Näbefluss i d Aare flüsst.
Der Fluss isch 16 Kilometer lang. Er het sini Kwelle als chlyne Bach a der Lägere under der Hochwacht uf em Bode vo der Zürcher Gmeind Schöfflischtoorf im Bezirk Tielschtoorf.
D Surb flüüsst im Wëëntaal a de Dörfer Oberwenige und Niderwenige verby und chunt denn in Kanton Aargau. Im Surbtaal flüüsst si dur Längnau, Ändige und Tägerfäld im Bazirk Zurzi und mündet z Töttige grad oben am Schtausee vo Chlingle i d Aare.
Niederhergheim
Gschìcht
Nìderherge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 768 àls Heruncheim.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Nìderherge ìsch. Nìderherge ghert zem Kommünàlverbànd.
Eckbolsheim
Eckelse (frz. Eckbolsheim, dt. Eckbolsheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Eckelse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 884.
Verwàltung
vun Eckelse ìsch. Eckelse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Eckelse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Niederenzen
Nìderanze (frz. Niederentzen, dt. Niederenzen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Nìderanze ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1250 àls Eishein un Eyseshein.
Verwàltung
vun Nìderanze ìsch. Nìderanze ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Nìderanze ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Peter Zeindler
Dr Peter Zeindler (* 18. Februar 1934 z Züri; † 7. Mai 2023 au deert ) isch e Schwyzer Schurnalischt un Schriftsteller gsii, wu mer vor allem gchännt as Autor vu Kriminalroman gchännt.
Lääbe
Dr Zeindler isch no dr Schuel uf s Leererseminaar gange. An dr Uniwersiteet Züri het er druf Germanischt un Chunschtgschiicht studiert un 1963 bim Emil Staiger promowiert mit dr Aarbet Der negative Held im Drama. Är het as Dozänt fir dytschi Sprooch an dr Goethe-Inschtitut vu Radolfzell un Iserlohn gschafft, as Dytschleerer am Gimnasium z Biel un au im Prässedienscht vu dr Kultuurstiftig Pro Helvetia. Derno het er as Redakter un Moderaator vum Kultuurmagazin Perspektiven bim Schwyzer Fäänsee DRS gschafft. Syter anne 1974 isch er freie Schurnalischt un Schriftsteller gsii, derzue het er as Literatuurredakter bi Radio Züri gschafft. Ab 1989 het er di literaarisch Talk-Show Bernhard-Littéraire im Zürcher Bernhard-Theater moderiert. Fir dr Raadio het dr Zeindler verschiideni Kriminaal-Heerspiil gschriibe. Anne 1982 isch mit Tarock sy eerschte Kriminaalromaan uusechuu.
Är het au Stuck fir s Theater gschriibe, unter anderem di dramaatisch Collage Der Eremit (Urufierig 20.10.1966, Stadttheater Bärn, Reschy: Emil Stöhr), s Draama Kurzschluss (Urufierig 22.3.1969, Badisches Staatstheater Charlsrue), d Kumedi Der Kurgast (Urufierig 1985, Theater am Hechtplatz Züri, Reschy: Franziska Kohlund), verschiideni Chanson fir dr Oobe Alles schon hundertmal gesagt vu dr Eva Rieck (Urufierig 1987, Theater am Hechtplatz Züri) un zäme mit em Max Rüeger di musikaalisch Kumedi Prinzessin aus gutem Hause (Urufierig 1988, Theater am Hechtplatz Züri, Musik: Daniel Fueter, Reschy: Franz Matter). 1999 het er Täxt gschriibe un gschwätzt, wu vu dr Wyyssaagige vum Nostradamus inschpiriert gsii sin, fir s Multimeedia-Spektaakel Deus Ex Machina, wu in dr reformierte Chilche Züri-Witike urufgfiert wooren isch. Zum 70. Gebuurtsdaag vum Zeindler isch 2004 syni musikaalisch Kriminaalkumedi Dichter morden nicht! am Theater am Hechtplatz z Züri urufgfiert woore unter dr Reschy vum Enzo Scanzi. Dr Zeindler het au Draaibiecher fir s Fäärnsee verfasst, unter anderem fir d Krimiraie Krimireihe Tatort un fir Fäärnseefilm nco Romään vum Leo Perutz.
Är isch Mitgliid gsii vum P.E.N., bim Autoor*neverband AdS (vorhäär in dr Gruppe Oute) un bi dr Krimiautooreverainigung Syndikat. Är isch dr ainzig Autoor, wu dr Dytsch Krimibryys viermool het chenne gwinne.
Uusglääseni Wäärch
Konrad-Sembritzki-Zyklus
Romään un Gschiichte
Heerspiil
TV-Draaibiecher
Kanton Saint-Avold-2
Dr Kànton Saint-Avold 2 ìsch bìs März 2015 a Kànton ìm Arrondissement Forbach ìm frànzesche Département Moselle ìn dr Region Lothrìnge gsìì. Zem Kànton han 6 Gmeina gheert. Dr Hàuiptort ìsch Saint-Avold gsìì. Verdratter ìm conseil général vum Département ìsch zitter 2007 dr Jean Schuler gsìì. Ìm März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wora.
Gmeina bìs 2015
(1) Deil vun dr Gmein.
Kanton Stiring-Wendel
Dr Kànton Stiring-Wendel ìsch e Kànton ìm Arrondissement Forbach ìm frànzesche Département Moselle ìn dr Region Lothrìnge. Zem Kànton ghere 14 Gmeine. Dr Hàuiptort ìsch Stiring-Wendel.
Gmeine bìs 2014
(1) Dr Dail vun dr Stàdt Forbach, wie zem Kànton Stiring-Wendel ghert, ìsch nit bewohnt.
Johannes X. (Papst)
Dr Johannes X. (* 860 z Tossignano bi Imola; † 929 z Rom) isch vu 914 bis 928 Papscht gsii.
Vor sym Pontifikat
Dr Johannes isch us dr Familie vu dr Cenci vu Tossignano bi Imola gstammt. Vor syre Wahl isch er Bischof vu Bologna un ab 905 Erzbischof vu Ravenna gsii. Zue syre Wahl het wohl byydrait, ass em italische Chenig Berengar I. un em remische Chrais um dr Konsul un Senator Theophylakt I. vu Tusculum noogstanden isch. Noch em Gschichtsschryber Liutprand vu Cremona isch er nume zum Papscht gwehlt wore, wel er e „ängi Beziehig“ mit dr Theodora ghaa heb, dr Mueter vu dr Marozia, wu vun eme aagebli sogar e Dochter ghaa heb. Die Theodora isch en yyflussrych Mitglid vu dr Familie vum Theophylakt gsii. Speter het dr Johannes d Hochzyt vu dr Marozia mit em Alberich I., em Suhn vum Alberich vu Tusculum veraalosst.
Pontifikat
Dr Johannes X. het versuecht, d Macht vum Papscht z Italie wider härzstelle. Är het mit anderen italienische Staate ne Bindnis gege d Sarzene gschlossen un het anne 915 in de Schlacht am Garigliano gege si gwunne. Im Johr 915 het er dr Berengar I. zum Chaiser gchrent. D Grind fir die Chrenig sin nit klar. Wahrschyns het dr Johannes syt syre Zyt z Ravenna gueti Beziehig zum Berengar ghaa un het d Idee vun ere Widerhärstellig vu dr alte Rychstradition unterstitzt.
Di religiese Beziehige zwische Rom un Byzanz sin nit guet gsii,. Drotz ass si bolitisch gege d Sarazene zämme gschafft ghaa hän. Dur d Entschaidig vum Papscht Sergius III., im innerbyzantinische Stryt zwisch em Patriarch Nikolaos Mystikos un em Chaiser Leo VI. iber d Zuelässigkait vu dr vierte Eh fir dr Chaiser Bartei z gryfe, isch s noch em Leo VI. sym Dod 912 zuen ere Verschlächterig vu dr Beziehige chuu. Dr byzantinisch Patriarch hete Widerguetmachig vum Papscht gforderet, wel er e Zytlang in s Exil het mieße goh. Anne 920 isch e starki byzantinischi Delegation uf Rom graist, wu em Papscht Schrybes vum Patriarch un au vum neie Chaiser Konstantin VII. Porphyrogennetos hätte sollen iberbringe. Si sin aber nie bis uf Rom chuu, wel z Disitalie ne Revolte unter em Firscht Landulf vu Capua uusbrochen isch. Wäge däm het dr Patriarch anne 922 nomol an dr Papscht gschriben un het desmol Erfolg ghaa. Dr Johannes X. het do d Megligkait gsää vun ere aktivere Chilchebolitik uf em Balkan, isch dr Winsch vum Patriarch entgege chuu un het e Delegation unter dr Fierig vu dr Papschtlegate Theophylakt un Carus uf Konstantinopel gschickt.
Glychzytig hätte d Legaten ihri Rais derzue solle nutzen, uf dr bulgarisch Firscht Simeon I. Yyfluss z nee. Si hän dr Ufdrag ghaa, vu Konstantinopel uus in s Fäldlager vum Simeon z raise, ihm e päpschtli Schrybe z bringen un zum Fride z mahne. Dr Patriarch het die Blän verhinderet, indäm er sälber an dr Simeon gscrhibe ghaa het un dr Papschtlegate d Rais in s Bulgareland unter em Vorwand verbotte het, ihri Sicherhait sei gfehrdet. Anne 924 isch zwische Byzanz un dr Bulgare ne Fride gschlosse un em Simeon d Zarewird zuegsproche wore, was sy Bindig an di griechisch-orthodox Chilche versterkt het. Dr Papscht het aber als versuercht, uf d Bulgaren Yyfluss z nee. Är het bal en anderi Gsandtschaft zum Simeon gschickt go ne Fride zwische dr Bulgaren un dr Kroate vermittle.
Anne 925 het dr Johannes X. e Brief an dr kroatisch Firscht Tomislav gschickt, wun er en „Chenig“ gnännt het. Wahrschyns het sich dr Tomislaw sälber dää Titel gee het, un dr Papscht het nume d Verhältnis anerkännt het. Glychzytig het dr Johannes X. mit däre Botschaft aber suggeriert, ass s kroatisch Chenigrych sy Grindig em Papschttum verdanki. Mer cha aber au dervu uusgoo, ass es fir dr Tomislaw wichtig gsii isch, ass syni neji Wird dur Rom gsterkt woren isch.
Dr Johannes X. het jedwäderi Duldig vu dr Lehre vum Methodios abglähnt un het dr Bischof Johannes vu Split gmahnt, ass di slawisch Sproch im Gottesdienscht abgschafft wird. Uf em Konzil z Split, wu anne 925 vu Papschtlegate yygruefe woren isch, sin d Froge vu dr Chilchezucht un dr chilchligen Organisation vu Kroatie dischpetiert wore. Uf däm Konzil isch s zum Stryt chuu zwisch em Verfächter vu dr Volkssproch in dr kroatische Chilche, em Bischof Gregor vu Nin, un em papschtdreie Erzbischof Johannes vu Split. Anne 926 isch dä Konflikt zum Änd chuu mit dr Verbannig vum Gregor in sy Bischofsstadt Nin un dr Anerkännig vu dr Metropolitanrächt vum Johannes vu Split. D Versuech, d Liturgisproch z latynisiere sin aber ufgee wore.
Rezeption
S Pontifikat vum Johannes X. ragt no dr Mainig vu vyl Experten iber e Huffe vu ander in syre Zyt firi, drotz ass er z Rom sälber wenig Stapfle hinterloo het. Är het zue dr Ferderer zellt vu dr Sängerschuelk un vu vyl Chleschter in dr Ebige Stadt. Unter syre Regierig isch wyter an dr Widerhärstellig vum Lateran gschafft wore.
Hangenbieten
Hàngebiete, oder àui Biete (frz. Hangenbieten, dt. Hangenbieten), ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Hàngebiete ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1256 àls Hangendebuthenheim.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Hàngebiete ìsch. Hàngebiete ghert zem Kommünàlverbànd.
Oberenzen
Owweranze (frz. Oberentzen, dt. Oberenzen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Owweranze ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1461 àls Obern Egesshen.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Owweranze ìsch. Owweranze ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Owweranze ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
1262
s erschte Mol imene Dokumänt erwäänt
Filisur
Ungerundeter offener Hinterzungenvokal
De ungrundet offnig Hinterzungevokal isch en Vokal vo dr menschliche Sprooch, wo in mangi Sprooche vo dr Wält vorchunt. S Zeiche im IPA defür isch. Im Alemannische bezeichnet mer de Luut meischt als „dunkels-a“ oder „verdumpfts-a“, im Volchsmund au als „Mittelstugg zwüsche a un o“. In vile Dialäkt vum Alemannische wird s /a/ änder hinte im Mund ussgsproche, so dass s Zeiche <> gerechtfertigt wär. Warschynts wyl es eifacher zum ygee isch, wird für de Luut aber vilmool eifach e normals <a> bruucht.
Pulversheim
Bulwersche (frz. Pulversheim, dt. Pulversheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Bulwersche ìsch. Bulwersche ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Bulwersche ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Gerundeter halbgeschlossener Zentralvokal
De grundet halbgschlossnig Zentralvokal isch en Vokal vo dr menschliche Sprooch, wo in mangi Sprooche vo dr Wält vorchunt. S Zeiche im IPA defür isch.
De Vokal chunt in mangi alemannischi Dialäkt als Deil vum Diphthong /ue/ in Wörter wie „guet“ oder „sueche“ vor.
Walter Gresham
Dr Walter Gresham (* 22. Jüüli 1841 bii Newtown, King and Queen County, Virginia; † 6. Nowamber 1920 z’ Washington, D.C.) ìsch a US-àmerikànischer Politiker gsìì. Zwìscha 1893 un 1895 hàt’r dr Bundesschtààt Texàs ìm Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta vertratta.
sii Laawa un Kàrriar
Dr Gresham hàt àm 28. Oktoower 1868 d’ Josephine C. Mann ghiiroota ghàà. Mìt ìhra hàt’r niina Kìnder ghàà.
Ittenheim
Ittene (frz. Ittenheim, dt. Ittenheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Ittene ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 820.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Ittene ìsch. Ittene ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Ittene ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Ungerundeter halboffener Zentralvokal
De ungrundet halboffnig Zentralvokal isch en Vokal vo dr menschliche Sprooch, wo in mangi Sprooche vor dr Wält vorchunt. S Zeiche im IPA defür isch.
Johannes Nepomuk
Der  Sankt Nepomuk  oder Johann Nepomuk (* um 1350 i der Stadt Pomuk in Bööme; † 20. März 1393 z Prag) isch e Prieschter vo der Katholische Chile gsi, wo im 14. Joorhundert gläbt het, und gilt für die sid em 18. Joorhundert als Häilige. Me kennt ne bsunders vo de Figure uf vilne Brugge.
Läbe
Im Striit zwüschem Chünig Wenzel IV. und em Ärzbischof vo Prag isch der Johannes vo Pomuk als eine vo de wichtige Kleriker vom Ärzbischof vo de chünigliche Lüt is Gfängnis gleit und gfolteret worde, und denn hend si ne vo der Karlsbrugg z Prag id Moldau gheit; do derby isch er vertrunke.
I de verschidene Legände vom Nepomuk wärde Gschichte im Zämehang mit sim gwaltsame Tood verzellt, so sell d Moldau wäge dere brutale Taat grad vertröchnet sy. D Liich vom tötete Prieschter het me zerscht i der Häilig-Chrüüz-Chile beärdiget, und ane 1396 het se der nöi Ärzbischof im Veitsdom z Prag fyrlech nöi lo beärdige.
Häiligsprächig und Vereerig
Scho gly het der Ärzbischof sin umproocht Generalvikar als häiligmässigi Person bezeichnet, und z Prag het me immer mee s Gedänke a dä ermordeti Prieschter pflägt. Im 15. Johrhundert sind es baar Häiligevite vom Jan Nepomuk useggä worde, und im 16. Johrhundert het sech syni Vereerig z Bööme schtarch usbreitet.
Der Prager Ärzbischof Ernst Adalbert het der Nepomuk für d Häilischprächig vorgschlage, und nach de nötige kanonische Undersuechige, wo zää Joor lang gange sind, het der Papscht Innozenz XIII. der Johann Nepomuk ane 1721 als seeligi Person erklärt, und der Papscht Benedikt XIII. het en 1729 denn zum Häilige gschproche.
Der Häilig isch z Bööme, i de andere Länder vo de Habsburger und z Italie gly seer populär worde. Er isch als Nothälfer uf Reise und bi Gfoore wägem Wasser gschetzt worde. Und so trifft me Statue mee als me cha zelle vo ihm i vilne Länder und bsunders uf de Brugge; die heisse denn mängmol grad ofiziell Nepomuk-Brugg wie zum Bischpiil bi der alte und der neue Brugg über d Donau z Semmerenga. Ane 1683 isch s berüemtischte vo dene Standbilder uf der Karlsbrugg z Prag ufgstellt worde.
Lampertheim (Unterelsass)
Làmperte (frz. Lampertheim, dt. Lampertheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Johannes Nepomuk
Häiligsprächig und Vereerig
Em Nepomuk sis Grabdänkmol im Veitsdom z Prag het der Künschtler Johann Joseph Wirth ane 1736 neu gstaltet; me het defür mee als anderhalb Donne Silber bruucht.
Lampertheim (Unterelsass)
Gschìcht
Làmperte ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1143.
Johannes Nepomuk
Feschttag
Em Heilige Johannes Nepomuk syn Feschttag isch der 16. Mai.
Lampertheim (Unterelsass)
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Làmperte ìsch. Làmperte ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Làmperte ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Jörg Kachelmann
Dr Jörg Kachelmann (* 15. Juli 1958 z Lörrach, Dytschland) isch e Schwyzer Moderator, Schurnalischt un Unternämmer im Beraich vu dr Meteorologii. Syyni Chänntnis in Meteorologii het er zem Deil autodidaktisch erworbe.
Läbe un Wärch
Dr Jörg Kachelmann isch z Schaffuuse ufgwagse. Scho ase Chind het er no eigene Aagabe e Meteorolog welle gee un het Wätterufzeichnige gmacht. In dr Schuel- un Summerferine het er fir verschideni Wätterdienscht gschafft. Är het z Züri Geografii, Meteorologie, Mathematik un Physik studiert, het s Studium aber 1983 abbroche – zwee Monet vor syym Exame – un het e Volontariat bi dr Boulevardzytig Sunntigsblick absolviert. Derno het er unter andrem bim Schaffuuser Lokalradio Radio Munot gschafft. Vu dert uus isch er in d Wissnschaftsredaktion vum Schwyzer Färnseh gwägslet. Anne 1988 isch er stellverdrättende Schefredakteer vu dr Schweizer Illustrierte wore.
No eigene Aagabe het er em Südwestfunk e baar Monet lang ohni Uuforderig Wättervorhärsage zuegfaxt, bis die aagnuu wore sin. Anne 1989 het dr Jörg Kachelmann e alt Buurehuus z Bächli gchauft un het des in e Wätterstation umböue. Är het 1991 d Meteomedia AG grindet. 1996 isch dr Kachelmann Programmdiräkter vu Wetter- und Reise-TV wore, wu aber no rund zwei Johr dr Bedriib wider yygstellt het.
Mein Name ist Eugen (Film)
Mein Name ist Eugen isch en Schwizer Film us em Jahr 2005 vom Regisseur Michael Steiner. S'Dräihbuech basiert uf em gliichnamige Roman vom Klaus Schädelin (1955).
Jörg Kachelmann
Läbe un Wärch
Dr Kachelmann bresentiert Wättervorhärsage fir d ARD, zerscht in Südwest 3 un syt 1994 au in dr Sändig Das Wetter im Ersten fir Das Erste, derzue in verschidene Radiostatione. Anne 1996 het er au d Sändig Vorsicht Blöff moderiert, vu 1999 bis 2004 d Talkshow Riverboat, as Mitmoderator au nomol vu 2007 bis 2009,, un 1998 d Quiz-Show Einer wird gewinnen. Syt 2000 isch er Gaschtgäber vu syyre eigene Talkshow Kachelmanns Spätausgabe im MDR
Mein Name ist Eugen (Film)
Handlig
I de 60er Jahre läbe d'Luusbuebe Eugen, Wrigley, Bäschteli u Eduard z'Bärn u hecken ei Streich nach em angeren us. Wrigley söu wäge däm i ds Internat gschickt wärde. Är u Eugen entdecken e Schatzcharte vom Fritzli Büeuer, em Chünig vo de Luusbuebe, wo einisch im gliiche Huus gläbt het. D'Heude rissen us u mache sich uf d'Suech nach em Fritzli Büeuer, wo z'Züri läbe söu. Die abentürlichi Flucht füert die beide dur di haubi Schwiz, wobi si vo wüetende Pure, bsorgte Eutere u vieune Bolizischte verfougt wärde. Währed dere Suechaktion schliesse die vier Gieue ne Bung: „Wir wollen sein ein einig Volk von Bengeln …“. Si erreiche nationali Berüemtheit – wenn ou nume uf Fahndigsplakat – u chöme denn ou z'Züri aa.
Jörg Kachelmann
Läbe un Wärch
Syt 2001 isch dr Kachelmann e sognännte „Bootschafter“ vu dr Deutschen Gesellschaft zur Rettung Schiffbrüchiger. 2008 het er dr „Preis der Deutschen Zipfel“ iberchuu. Derzue het dr Kachelmann fir Danone gworbe un d Initiative Neue Soziale Marktwirtschaft.
Mein Name ist Eugen (Film)
Handlig
Deet sueched si de Fritzli Büeler. Zerscht landet si bim falsche, emne Polizischt, bevor si na uf de richtig Luusbuebekönig träffed, wo inzwüsched mit kaputte Fernsehgrät handlet. Gmeinsam mit em Fritzli verfrachted d'Luusbuebe de unbeliebt Nachber uf enen Hochseefrachter. Über Nacht verschwindet de Fritzli aber mit de Charte und de vierne bliibt nur d Heichehr zu den Eltere.
Jörg Kachelmann
Läbe un Wärch
Im Novämber 2010, derwylscht dr Griichtsprozäss gege ihn gfiert woren isch, het dr Kachelmann aagchindet, ass er nimi im Färnseh wett moderiere un ass er sich vorerscht us dr Effetligkeit zruckziet. Syt em Jänner 2011 moderiert er wider Wättervorhärsage fir dr lokal Schwyzer Herfunksänder Radio Basel un syt em 4. Merz 2011 fir dr Aschaffeburger Privatradio Primavera.
Am 9. Merz 2011 het er ghyrote.
Vergwaltigungsprozäss
Am 19. Mai 2010 het d Staatsaawaltschaft Manne Aachlag geg dr Kachelmann erhobe wäg em Verdacht vu bsundersch schwäre Vergwaltigung in Tateinheit mit ere gfehrlige Kerperverletzig. Dr Kachelmann bstrytet die Vorwirf. Am 9. Juli 2010 isch s Hauptverfahre geg dr Kachelmann ufgmacht wore; dr Brozäss het 6. Septämber 2010 aagfange
Mein Name ist Eugen (Film)
Fähler im Film
D' Krokodilloki (Ce 6/8 II 14253 vo de SBB Historic) isch e Güeterzugloki mit enere Höchschtgschwindigkeit vo lediglich 65 km/h. Si isch aber nie für Personezüg uf de Gotthardlinie igsetzt worde. In de 60er Jahr isch si sowiso nur na im Flachland gfahre. Für d'Aaforderige uf de Gotthardrampi isch si z'schwach gsi. D'Personewäge stammed us de 30er Jahr und sind i de 60ere villicht no vereinzelt igsetzt worde, aber chum uf de Gotthardstrecki.
En Citroën DS hed's zwar i de 60ere ggäh, aber nöd das im Film zeigte Modäll. Di mitlänkende Schinwärfer under Glas hed's zwar ab 1967 ggäh, aber di versänkte Türgriff erscht ab 1971.
Jörg Kachelmann
Vergwaltigungsprozäss
D Staatsaawaltschaft het am 18. Mai 2011 vier Johr un drej Monet Haft gforderet, d Verdeidigung het dergege am 24. Mai 2011 e Freispruch beaadrait.
Mein Name ist Eugen (Film)
Fähler im Film
Dass de Wrigley nöd Berndütsch redt, isch kän Filmfehler, wil d'Inschpiration für die Figur de Richard von Weizsäcker söll gsi si. I de 1930er Jahr, de Jugendziit vom Buechautor isch är mit im zäme z'Bern id Schuel ggange.
Jörg Kachelmann
Vergwaltigungsprozäss
Am 31. Mai 2011 isch dr Kachelmann us Mangel an Bewyys frejgsproche wore.
Mundolsheim
Mundelse (frz. Mundolsheim, dt. Mundolsheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Mundelse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1120.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Mundelse ìsch. Mundelse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Mundelse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Edwige Diaz
D’ Edwige Diaz (* 15. Oktoower 1987 z’ Marseille) ìsch a frànzeescha Politikera vu dr Pàrtäi Rassemblement National (RN). Sa ìsch zitter 2016 Regionààlräätin vun Näi-Àkwitània un Àbgoordneta üss’m Département Gironde ìn dr Nàzionààlversàmmlung zitter 2022.
ìhr Laawa un Kàrriar
D’ Edwige Diaz hàt Schpànisch gschtudiart un hàt a Maischterpriafung bschtànda. Ìhra Groossvàtter ìsch a schpànischer Kommünìscht gsìì, wo ìn’ma Àtoomkràftwark gschàfft hàt.
D’ Diaz hàt àn dr Presidantschàftswàhl vu 2007 fìr dr Nicolas Sarkozy gwählt un ìsch ain Joohr làng Mìtglììd ìn dr Pàrtäi UMP gsìì. Sa ìsch àwwer vum Sarkozy siinera Sìcherhaitspolitik änttöischt worra un hàt àn dr Presidantschàftswàhl vu 2012 fìr d’ Marine Le Pen gwählt. Zwai Joohra schpeeter ìsch sa Mìtglììd ìm Front National worra, nohdam àss sa ànna 2014 d’ Le Pen bii era Versàmmlung fìr d’ Öiropàwàhl ìm Département Corrèze getroffa hàt.
Ìm Septamber 2014 ìsch d’ Diaz Kàndidààtin bii dr Senààtswàhl gsìì. Ìm Dezamber 2015 ìsch sa àn dr Regionààlwàhl gwählt worra. Ànna 2016 hàt sa em Jacques Colombier àls Laitera vu dr lokààla-n-Àbtailung Gironde vum Front National noohgfolgt. Ìm Jüüni 2017 ìsch sa Kàndidààta bii dr Pàrlamantswàhl ìm 11. Wàhlkrais vum Gironde gsìì. Ìn dr äärschta Wàhlrunda hàt sa 23,7 Prozant vu da Schtìmma bikumma. Ìn dr zwaita Runda ìsch sa mìt 42,98 Prozant vu da Schtìmma vu dr Véronique Hammerer (LREM) gschlààga worra. Ànna 2020 hàt sa sìch àn dr Gmaindawàhl z’ Saint-Savin ìn dr Gironde uffgschtällt. Sa ìsch mìt 43,8 Prozant vu da Schtìmma vum üssschaidenda Bìrgermaischter Alain Renard (PS) gschlààga worra.
Ìm Nowamber 2022 ìsch d’ Diaz biim 18. Kongrass vum Rassemblement National bii da säcks Vìzavorsìtzenda vu dr Pàrtäi ärnännt worra.
Heitersberg
Dr Häitersbärg isch e lange Bärgrugge im zäntrale Schwiizer Mittelland.
Geografy
Er ligt im Oschte vom Aargau. Dr Bärg isch öppe 13 Kilometer lang und ligt zimli gnau i dr Nord-Süd-Richtig. Dr höchscht Platz drufobe isch uf dr Hööchi vo. Der Bärg ligt uf de Gmeindbänn vo vierzää Gmeinde.
Im Weschte ligt s Tal vo dr Rüüss, im Oschte s Limmattal un d Reppischtal. Gäge s Limetaal abe isch dr bärg vill stotziger weder gäge s Rüüsstaal. uf dr Oschtsyte het’s au meh Wald und vill Bech i de Runse. Am Bärg sind es paar Naturschutzpiet, bekant sind bsunders dr Egelsee un dr Tüüfelschäller.
Ufem Häitersbärg het’s vil Wald und numen es paar grodeti Flechine, wo zum Puure bruucht wärde. S nördliche Ändi vom Bärgrugge ligt uf em Gebiet vo dr Gmeind Bade bim Chrüzlibärg uf. Gäge Süde hii chöme de d Baregg, dr Oberhau , dr Rüslerhau , dr Sennebärg , dr äigetlechi Häitersbärg un schliesslech no dr Hasebärg. Vo dämm us goot’s abe zum 551 Meter höche Mutschellepass, wo d Passhöchi uf 511 Meter ligt. Und de chunt no wyter im Süde dr Holzbirrlibärg mit em Wald Grosshau.
Regisheim
Regse (frz. Réguisheim, dt. Regisheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Heitersberg
Geografy
Uf em Bärgrugge lige nur wenigi Wyler:
Uf en ere Gländterrasse über em Rüüsstal ligge d Dörfer Oberrohrdorf, Remetschwil un Bellike.
Regisheim
Verwàltung
vun Regse ìsch. Regse ghert zem Kommünàlverbànd.
Heitersberg
Geografy
Under em Bärg dure het’s zwöi Tunäll:
Regisheim
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Regse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Heitersberg
Geografy
Über die ganzi Lengi vom Häitersbärg goot e schööne Wanderwääg: me gseht an es paar Plätz wyt über s Land yne.
Labiodentaler Approximant
De labiodentali Approximant isch e Konsonant wo in mange Sprooche vorchùnt. S Zeiche im IPA isch. De Luut chùnt vorallem in Sprooche vor, wo kei Ùnterscheidig zwüschem [] ùn [] mache. In de alemannische Dialäkt git es de Luut, ùn er wird meischt mit eme <w> gschriibe.
Franz Gertsch
Dr Franz Gertsch (* 8. Merz 1930 z Mörige im Kanton Bärn; † 21. Dezämber 2022 z Riggisbäärg) isch e Schwiizer Moler gsi.
Vo 1947 bis 1952 hed er sich ir Malschuel Max von Mühlenen u bim Hans Schwarzenbach z Bärn lo usbilde. 1971 hed er ds Eidgnössische Kunschdschdipendium bercho. 1972 hed er ar documenta 5 z Kassel mitgmachd; u 1978, 1999 u 2003 hed er ar Biennale z Venedig mitgmachd. 1997 hed er dr Kaiserring, dr Kunschdbriis vor Schdat Goslar bercho.
Im Herbschd 2002 hed z Burdlef s Museum Franz Gertsch ufgmachd, wo vom Ungernämer Willy Michel finanzierd worden isch.
2005 hei si mit dr erschde Franz-Gertsch-Retroschbektive n aagfange. D Uusschdelligsort si ds Museum Franz Gertsch u ds Bärner Kunschdmuseum gsii. Sid 2006 isch dr Gertsch Eerebürger vo sire Woongmeind Rüschegg gsi. Wäg sim 75. Geburtsdaag heds i verschidne Schdet Retroschbekdivene vo sim Wärch gäa.
2011 hed dr Gertsch dr Willy Reber-Kunschdbriis bercho.
Kanton Maizières-lès-Metz
Dr Kànton Maizières-lès-Metz ìsch bìs März 2015 a Kànton ìm Arrondissement Metz-Campagne ìm frànzesche Département Moselle ìn dr Region Lothrìnge gsìì. Zem Kànton han 5 Gmeina gheert. Dr Hàuiptort ìsch Maizières-lès-Metz gsìì. Verdratter ìm conseil général vum Département ìsch zitter 1998 dr Gérard Terrier gsìì. Ìm März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wora.
Roggenhausen
Roggehüse (frz. Roggenhouse, dt. Roggenhausen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Roggehüse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1004 àls Ruhunleuua (1303 Roggenhusen'').
Verwàltung
vun Roggehüse ìsch. Roggehüse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Roggehüse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Oberhergheim
Owerherge (frz. Oberhergheim, dt. Oberhergheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Max Rasser
Biografii
Dr Rasser het e Zimmermaa- und Muurerbraktikum gmacht und e Bruefsleer as Hochbauzäichner. Vo 1933 bis 1937 het er an dr Baugwärkschuel Stuttgart Archidektuur studiert.
Oberhergheim
Gschìcht
Owerherge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 768 àls Heruncheim.
Max Rasser
Biografii
Er het z Stuegert bi Heinrich Henes gschafft und denn bi de BaaslerArchidektebüro Bräuning, Leu, Dürig, Willi Kehlstadt und Rudolf Christ. Wääred em Zwäite Wältchrieg isch er bi Kehlstadt gsi und isch vom Milidäärdienst dispensiert worde wil er an wichdige Bundesbaute z Bärn gschafft het. 1947 het er z Basel si äignigs Büro ufdoo. 1952 het er mit em Tibère Vadi d Partnerschaft Rasser & Vadi gründet, wo denn vor allem z Baasel und in dr Umgääbig bis in die spoote 1960er Joor Schuelhüüser, Woonhüüser und anderi Geböid im Stiil vom Nöije Baue baut het. In dr Partnerschaft het sich dr Rasser um d Konstrukzioon und d Wirtschaftligkäit kümmeret.
Verhürootet isch er mit dr Yvonne Stofer (1919–2008) gsii.
Oberhergheim
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Owerherge ìsch. Owerherge ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Owerherge ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Mittelhausbergen
Mìttelhüsbarje (frz. Mittelhausbergen, dt. Mittelhausbergen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Mìttelhüsbarje ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 763 àls Hugispergo (zamme mìt Ìwerhüsbarje und Nìderhüsbarje).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Mìttelhüsbarje ìsch. Mìttelhüsbarje ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Mìttelhüsbarje ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Arkebuse
Mit Hoggebüggse und Arkebuse wird e vilfältigi Familie vo Vorderlader us em 15. und 16. Joorhundert bezäichnet. Die si in Europa und Asie vorchoo und häi e Lunteschloss gha und e Kaliber vo öbbe 18 bis 20 Millimeter, noch andere Aagoobe bis zu 25 Millimeter.
Allgemäins
Die früenere und schweere Hoggebüggse si no chloobigi Witerentwicklige vo dr Fuströöre gsi, wo allerdings mit eme Cholbe und eme Lunteschloss entschäidend verbesseret worde si. Wil si schweerfellig gsi si, het mä sä usschliesslig as Verdäidigungswaffe brucht, vor allem het mä mit ene vo Burgmuure obenaabe gschosse. Früeji Modäll underschäide sich vom ene Handroor nume dur e Cholbe und Hogge und für zum Schiesse, het mä d Lunte vo Hand an s Zündloch gfüert. Us de Hoggebüggse si am Aafang vom 16. Joorhundert d Arkebuse entwicklet worde, wo dütlig handliger gsi si. Si si die chürzere und liichtere Zwilling vo de Muskete gsi, wo so schweer gsi si, ass si immer e Stützgable brucht häi. D Arkebuse hingeege häi au vo Riter chönne brucht wärde; und si also d Vorlöifer vo de Karabiner.
Kanton Marange-Silvange
Dr Kànton Marange-Silvange ìsch bìs März 2015 a Kànton ìm Arrondissement Metz-Campagne ìm frànzesche Département Moselle ìn dr Region Lothrìnge gsìì. Zem Kànton han 12 Gmeina gheert. Dr Hàuiptort ìsch Marange-Silvange gsìì. Verdratter ìm conseil général vum Département ìsch zitter 1998 dr Marcel Klammers gsìì. Ìm März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wora.
Rumersheim (Oberelsass)
Rümersche (frz. Rumersheim-le-Haut, dt. Rumersheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Rümersche ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1303 àls Rumersheim.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Rümersche ìsch. Rümersche ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Rümersche ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Albrecht Wolfinger
Lääbe
Dr Wolfinger het no dr Schuel z Haidelberch un z Marburg Theology studiert. S Exaame het er anne 1920 gmacht, vorhäär isch er vu 1914 bis 1918 Soldaat im Eerschte Wältchrieg gsii. As Vikaar isch er 1920 z Rintheim, 1921 z Eberbach un 1922 z Philippsburg gsii. Anne 1922 isch er Bfaarer z Teutschneureut woore. Ab 1927 isch er Landesjuugedbfaarer gsii un ab 1928 Gschäftsfierer vum baadische Landesverain fir inneri Missioon. Anne 1933 isch er schließli uf Fryburg gange un isch an dr deertige Hindenburg-Maidli-Realschuel Brofässer woore.
As Autor het er vor allem chrischtligi Verzellige gschribe, derzue e baar Volsktheaterstuck. Dernäbe het er verschiedeni Anthologie mit Gschichte un Gedicht uusegee.
Rasser & Vadi
Rasser & Vadi isch e Baasler Archidektduurbüro gsi, wo vo sinere Gründig 1951 aa fast zwäi Joorzäänt läng e fachlig beachdets Wärk im Stiil vom Nöije Baue fürebrocht het.
S Büro und d Wärk
Dr Tibère Vadi het 1949 an dr Sorbonne studiert und het denn e Wettbewärb für d Erwiterig vom Niederholzschuelhuus z Rieche gwunne und het sich druf mit em Max Rasser zämmedoo, wo mee Erfaarig gha het. Mit däm Schuelhuus und Woonhüüser am Spaalering, wo dr Max Rasser im Ufdraag ghaa het, het 1952 e Partnerschaft aagfange, wo bis zum Dood vom Vadi 1984 duurt het. Si si drbii nid schüüch gsi und häi sich immer emol wider mit de Behörde aagläit, wie s zum Bischbil en Ardikel über en allzu modärns Äifamiliehuus us iire erste Joor zämme dokumentiert. Dr Vadi isch in eme Noochruef as e Mensch beschriibe worde, wo nit grad zimperlig gsi isch und vo sinere Blaanig und dene, wo dra mitgschafft häi, vil verlangt und d Entwürf bis in die letschti Konsekwänz duuregsetzt het. Dr Rasser het im Büro für d Konstrukzioon und d Wirtschaftligkäit gsorgt.
Fachlig anerkennt worde isch iir Äifamiliehuus am Hang über Dornach, wo mä vom Woonzimmer us e herrligi Ussicht über s Birsdaal gha het.
1953 het Rasser & Vadi dr Wettbewärb für s Gartebaad St. Jakob gwunne, wo s zwäite Baasler Freibaad gsi isch noch em Eglisee, wo 1932 ufdoo worde isch. In dr Schüry vo däm Wettbewärb isch dr Max Frisch gsässe, wo denn für si Schwümmbaad bekannt gsi isch. 1955 isch s «modärnste, gliichzitig aber au s grösste» Freibaad in dr Schwiz ufdoo worde (National-Zeitung, 8. Juli 1955). E halbi Generazioon spööter het dr Vadi über d Archidekduursprooch noochdänkt, wo vo dr konkrete Kunst beiiflusst gsi isch und sich eender mit Flechene wo im Ruum gstande si befasst het, as mit volumetrische Körper. E Däil vo dr Archidekduur isch s au gsi, Aalaage überall sorgfältig z beschrifte, was dr Tüpograaf Armin Hofmann gmacht het.
Ass s Büro d Ufdrääg für e Baasler Zolli für e Raubdierhuus und e Nashornhuus bechoo het, isch e groosse Erfolg gsi und vo denn aa häi si au anderz Zoologischi Gärte berootet und in de 1960er Joor d Groossaalaag für Elifante und Raubdier für d Wilhelma z Stuttgart baut.
Iir äinzigs Chrankehuusbrojet, d Erwiterig und d Ufstockig vom Frauespiddaal vom Bürgerspiddaal Baasel im Joor 1958 isch wägen em Bau vom ene Chinderspiddaal im Joor 2011 abgrisse worde.
S Büro het immer wider emol e Wettbewärb für e Schuelhuus gwunne, wie s Schuelhuus Boppmige, e Geböid mit zwäi Stöck wo e Pausehalle umschlosse het. Bim Progymnasium Binnige isch d Pausehalle denn zum e groosse, zentrale Ort vom kubischen Baukörper worde. Über Stääge chunnt mä in e Atrium, wo zringsume d Klassezimmer si. Dr Grundriss isch exakt e Kwadrat, wo in vier mol vier Fälder iidäilt isch. Eso isch au d Fassaade in gliichgroossi Fälder iidäilt, wo 8.44 m bräit und 3.20 m hooch si. D Klasse häi uf äinere Site e Wand us Sichtbeton, wääred dr Räst komplett verglaast isch. En Ooberliechtband goot in jedem Stock um s ganze Geböid ume und het e Fortsetzig au in de Innewänd. Vier Joor spööter isch d Realschuel z Allschwil entstande. Dere iire Hauptbaukörper bestoot us Glaas und Edelstaal und sitzt wien e Metallchiste uf e zrugggsetzte Soggel. Au dr Nääbebau mit äim Stock isch eso konzipiert. Mä het Präfabrikazioonsmethoode iigsetzt, für dass dr Baukörper exakt gnueg konstruiert und wirtschaftlig sig. D Äihäit vo dr Gstaltig isch bis zum Mobiliaar gange, wo bsundrigs für die Schuel entworfe worde isch.
Adelberg
Adelberg (bis 1851 Hundsholz, dt. Adelberg) ischt a Gmoed em Landkroes Geppenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Adelberg leit uf em eschtliche Schurwald zwisch em Remsdal em Norde ond em Filsdal em Siden. Nochbergmoede send Bertlenge, Wãnge (boede Landkroes Geppenge), Schorndorf, Plüderhausen (boede Rems-Murr-Kreis).
Gmoedsgliderong
Zue Adelberg gheret s Dorf Adelberg, dr Weiler Adelberg-Kloschter ond d Wohnblätz Herremihle, Mittelmihle ond Zachersmihle.
Verwaltong
Adelberg hot sich mit dr Gmoede Bertlenge, Birebach ond Rechberghouse zom Gmoeverwaltongsverband Eschtlicher Schurwald mit Sitz en Rechberghouse zammegschlosse.
D Schuldese ischt d Carmen Marquardt.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Adelberg ghert zom Schwäbisch.
Ungerundeter geschlossener Zentralvokal
De ungrundet gschlossnige Zentralvokal isch en Vokal vo dr menschliche Sprooch, wo imene Deil Sprooche vo dr Wält vorchunt. S Zeiche im IPA isch.
Zunft zu Fischern
Zumft zu Fischer isch dr Naame vo Fischerzümft in verschidnige Stedt gsi:
Otto Keller
Dr Otto Keller (* 2. September 1875 z Stuegert, † 26. März 1931 au en Stuegert) isch a schwäbischer Schriftsteller, Dichter ond a bissle au noh Kombonischt gwäa.
Aus seim Leabe
1898 stirbt em Keller sei Muader, was-em grauße seelische Schmerza verursacht. Aber noh em gleicha Jôhr voreffentlicht‘r mit seim Bruader Eugen zom erschda Môl a baar vo seine Gedicht en vrschiidne Zeidonga ond Zeitschrifda. Em Alter vo 30 Jôhr schliaßlich heiratet‘r en Zirich, wo-nr enzwischa nôhzoga isch, dui bloß a baar Dag jengere Elisa Esser. 1913 kehrt‘r mit seira Familie – enzwischa send zwoi Dechdrla uff d Welt komma - nôch Stuegert zruck.
Bis 1916 hôt dr Keller scho so viil Gedicht vrfasst, dass‘r jetzt mit-em Gedanka schbiilt, älle zo vereffentlicha. S Problem isch bloß, an Vrlag zo fenda, denn wer will scho Versla rausgäa vom e Môô, wo kaum äbbr kennt? Er mueß scho arg lang suacha, bis er 1917 da E. G. Wegener-Verlag en Stuegert fendet, wo‘s Risiko uff sich nemmt. Zwar isch der Verlag uff Schualbiacher spezialisiirt, aber s isch a Glick für da Keller, dass der Verlag während em erschda Weltkriag koine schualische Sacha drucka deff. Schnitz ond Zwetschga hoißt’r sei erschds Biachle, wo kurz vôr Weihnachda erscheint. Mit-em Vorkaufserfolg, wo sich schliaßlich eistellt, hot jedafalls näamort grechnet, ond bis 1930 brengtr‘s sage ond schreibe uff zäah Biachla.