cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mauchen (Stühlingen)
Nammè
Dè Nammè vum Dorf bezièt sich uff die ehemòligè Hèrrè vo Muchheim, ergo uff dè urkundlich 1119 vozeichnete Ortsnammè Muchheim. Im Lauf vo dè Johrhunderte isch d Endung -heim zuè -en bzw. -è mutyrt. Dè mittelhochdütsche Stamm Much- entschpricht im hütigè alemannischè Muuch-, wo im hochdütschè durch d Lutvoschièbung zuè Mauch- mutyrt isch.
Dialäkt
Dè Muuchemer Dialèkt ghört zum Hochalemannischè, un isch identisch zum Stüèlinger un Egginger Dialèkt, asè ghört er wiè s mittlere un untere Wuètèdal zuè dè Südoschtschwarzwälder Isoglossè.
Ort
Dè Ort Muchheim isch èrschtmòls 1118 urkundlich erwäänt worrè. Schu i dè beidè Johrhundert devor, im 10./11. Johrhundert, hèt Muuchè zum Obberè Albgau ghört. Als Nõchbòrort vo Stüèlingè, öppè 3 km weschtlich uff dè andèRè Sitè vum Stüèlinger Schlossbärg glègè, hèt Muuchè i dè Zit vum 12.-19. Johrundert zuè dè Landgrõfschaft Stüèlingè ghört. Nõch dè Säkularisation vo 1806, wo zu dè Bildung vum Herzogdum Baddè gfüürt hèt, isch Muuchè bis 1974 è sèlbschtändigi Gmeind z Südbaddè gsi. Mittè i dèrrè Zit, im Johr 1875, isch èn Großdeil vum Dorf abbebrènnt, 42 Hüser z Muuchè sin dõdeby vonichtet worrè.Bis i d Nõchchriègszit ab 1945 isch Muuchè è Buèrèdorf gsi, wa mò au hüt no a dènnè Huufè Buèrèhüser im Dorf sää cha. Inzwǜschè git s z Muuchè mee un mee Fürõbedbuèrè, dõrum hèt sich Muuchè suksessyv von èm Buèrè- zuè nèm Wohndorf gwandlet
Wappèhèrkumpft
Diè rot Rosè im Zèntrum vum Muuchemer Wappè erinnerèt a diè Lehnslüt vo Muuchè, d Hèrrè vo Almshoffè, wo vo 1739 bis 1806 im Uffdraag vo dè Fürschtèbärger d Dätschmeischter z Muuchè gsi sin. Dè silbrige Bord mit dè blauè Böppel zeigt, wiè bi andrè Wappè vo Dörfer i dè Region, d Zuèghörigkeit zu dè Fürschtèbärger aa.
Vokeer
Muuchè lyt a dè K 6599, dè Dalschtrōß un Muuchemer Ortsdurchfaart, wo im Ort dinnè St. Gallus Schtrōß benamst wörd. Bim Bürgerhuus i dè Ortsmitti drèffèd vo beidè Dalwangè Ortsvobindungsschtrôßli uff d Ortsdurchfaart, vo dè rächtè Dalwangè selli us Weschtè vo Obbermettingè im Steinadal, vo linkè Dalwangè uss Oschtè disèbb vo Stüèlingè. Nōch dè Meinung vo dè Muuchemer lyt irè Dorf im Vokeersschattè vo dè B 314 un dè L 169, dè Alp-Schtrõß Stüèlingè-Bõõdorf, sellè Schattè hèt sich abber dütlich uffghellt, sit d Mitglyder vom Golfclub Obberi Alp hüüfig Gebruuch vo dè K 6599 machèd.
Bezaleel Aschkenasi
Dr Bezaleel Aschkenasi (Bezaleel ben Abraham Aschkenasi; * um 1520; † um 1592) isch e jüüdische Gleerte gsi, wo lang in Egüpte gläbt het. In sine Klale ha-Talmud het er methodologischi Bemerkige vo de hervorragendste Usleeger vom Talmud (Geonim und middelalterligi Uslegeer) gsammlet.
Lääbe
Dr Aschkenasi isch von ere Familie vo dütsche Gleerte abgstammt und woorschinlig in Palestina uf d Wält choo. E groosse Däil vo sim Lääbe het er in Egüpte verbrocht, won er bim David ibn Abi Simra und bim Israel de Curial Talmus studiert het. Zu sine Schüeler häi under anderem dr Isaak Luria und dr Salomon Adeni ghöört. Dr Ruef vom Aschkenasi isch eso grooss gsi, ass er s Amt vom Nagid, wo yun ere leere Würde worde isch, het chönne abschaffe. 1587 isch er uf Jerusalem, won er vo de Aschkenasim und vo de Sefardim as Füerer akzeptiert worde isch. Die wirtschaftligi Laag vo dr Gmäind dört isch kritisch gsi, und es isch im Aschkenasi z verdanke, ass si sich nid ufglööst het.
Paris–Tours
Paris–Tours isch e Stroße-Radränne, wu syter anne 1896 alljohr im Spotjohr uusdrait wird. Veraastaltet wird des Eidagesränne vu dr Amaury Sport Organisation (ASO. Bis 2004 isch s Deil vum Rad-Wältcup gsi as eis vu zeh Ränne. Wu dää abgschafft woren isch, het s vu 2005 bis 2007 zue dr nej yygfierte UCI ProTour ghert, ere Serie vu dr wichtigschte Radränne vu Johr. Wäg em Konflikt zwische dr ASO un em internationale Radsportverband UCI isch s Ränne syt 2008 Deil vu dr UCI Europe Tour.
D Lengi vu dr Rännstrecki het im Lauf vu dr Johr zwische 246 km un 342 km gschwankt, vor allem in dr 1920er-Johr het s die lange Streckine gee. 2009 isch si bi 230 km gläge. Vier Fahrer hän s Ränne je drejmol gwunne: dr Gustave Danneels (1934, 1936, 1937), dr Paul Maye (1941, 1942, 1945), dr Guido Reybrouck (1964, 1966, 1968) un dr Erik Zabel (1994, 2003, 2005).
Näbe dr Siig vum Erik Zabel het s no anne 1970 (Erik Tschan) un 2013 (John Degenkolb) dytschi Siig bi däm Radklassiker gee. Schwyzer Siiger sin dr Oscar Egg (1914) un dr Heiri Suter (1926, 1927) gsi
Yvette Kolb
Lääöbe un Wirke
D Yvette Kolb het iri Danzuusbildig ab 1950 an dr Ballettschuel vum Stadttheater Baasel gmacht. Deert het si anne 1957 im Schwanensee vum Peter Tschaikowsky unter dr Reschy vum Wazlaw Orlikowsky debütiert. Titelpartie het d Kolb in Feuervogel vum Igor Strawinsky un in Giselle danzt, anderi Rolle het si unter anderem in La Valse vum Maurice Ravel, s Strawinskys Petruschka oder s Tschaikowskys Dornröschen ghaa, derzue au Solorolle bim Dytsche Fäärnseeballett.
Audun-le-Tiche
Audun-le-Tiche (Patois Au'du, lothrìngisch Adicht, Edicht, Däitsch-Oth, ditsch Deutschoth) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Yvette Kolb
Lääöbe un Wirke
E Fueßverletzig het d Kolb zwunge, s Danze ufzgee. Si het derno Schauspiil gleert bi dr Marlise Ludwig un no in dr Hauptsach an Tourneetheater gspiilt, zem Byschpel d Titelrolle in Nora oder Ein Puppenheim vum Henrik Ibsen un in Trauer muss Elektra tragen vum Eugene O’Neill. Zwische 1973 un 1975 het si am Bärner Atelier-Theater gaschtiert, syter 1988 gheert si zum Ensemble vum Theater Fauteuil z Baasel.
Audun-le-Tiche
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Yvette Kolb
Lääöbe un Wirke
Dernääbe duet d Yvette Kolb au schyybe, si verfasst Gedicht, Liedertäxt fir Musicals un ibersetzt Theaterstuck in Dialäktfassige. Us ire Fäädere stammt s 1998 entstande Zwoofrauestuck Der erotische Rollmops, wu si inszeniert un wu si aini vu dr boode Rolle din ibernuu het. Vyl Joor het si au dr israelisch Schriftsteller un Satiriker Ephraim Kishon uf syne Tournee beglaitet un dert syni Täxt uf Dytsch glääse. Fir d Musicalfassig vum Theaterstuck Es war die Lerche vum Kishon het d Kolb d Songtäxt gschriibe.
Audun-le-Tiche
Geogràfi
Audun-le-Tiche elit ìm Nordwschte vum Département Moselle, àn dr Granz züe Luxemburg un zem Département Meurthe-et-Moselle uf re Heche zwìsche 294 un 452 m ìwer em Meeresspiejel.
Islamismus
Islamismus isch e sozialwüsseschaftligs Konzept, wo sit de 1990er Joor zur Charakterisierig vo verschiidene Ideologie und Beweegige verwändet wird, wo sich spezifisch uf en Islam düen berüefe. Es git die verschiidenste Ideä, wie mä d Begriff „Islamismus“, „Islam“, „Islamische Fundamentalismus“ und „Politische Islam“ chönnt vonenander abgränze. Au was „Islamismus“ genau söll bedüte und wenn er e sozials Fenomeen worde isch, wird underschidlig beurdäilt.
Audun-le-Tiche
Gschìcht
Audun-le-Tiche ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 898 àls Aquaeductus, 1389: Audeux-le-Thieux.
Islamismus
D Ideologii
Im Islamismus existiere verschiideni Ströömige, wo sich zum Däil widerspräche, drunder dr Fundamentalismus, dr islamischi Neofundamentalismus und d Salafiyya. Äinzelni Grubbe si usserdäm vo orthodox-fundamentalistische Beweegige wie em saudischen Wahhabismus und dr pakistanische Ahl-i Hadith beiiflusst.
Audun-le-Tiche
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Islamismus
Hauptmerkmol
D Leere vo de islamistische Ströömige in de verschiidene Länder vo dr islamische Wält underschäide sich zum Däil stark vonenander. Da chunnt vor allem vo de Dradizioone vom Land und vo siner Konfessioon. Das cha mä gsee, wemm mä islamischi Bardeie in de Länder im Middlere Oste und Südostasie vergliicht. Aber es git doch gwüssi Konstante im islamistische Gedankeguet. Doodrzue ghööre:
Audun-le-Tiche
Verwàltung
vun Audun-le-Tiche ìsch. Audun-le-Tiche ghert zem Kommünàlverbànd.
Wìrtschàft
Audun-le-Tiche ìsch friejer e Zentrum vun dr Iiseinduschtri gsin, zitter em 19. Jh. sìn mehrere Hochefe un Zeche geböit worre. Dr letscht Hochofe ìsch 1964 stìllgleit worre, ànne 1997 ìsch z Audun-le-Tiche d letscht Zeche vun gànz Frànkrich züegmàcht worre.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Audun-le-Tiche ghert zem Lorrain.
Islamismus
Hauptmerkmol
2. Es wird verlangt, ass mä zum „woore“ Islam säll zruggoo, em Islam vom Koran und vo dr Sunna, und vilmol git s e Wäigerung, s  Ändi vom Ijtihad z anerkenne, wie s vo dr sunnitische Orthodoxii bredigt wird. Wie die mäiste Muslim lääbe und handle wird as unislamisch aagluegt und es sig brägt von ere falsche Religiosidäät.
3. Dorum wird dr taqlid abgleent, d. h. die religiöse und kulturelle Dradizione, wo d Islamiste as Verfelschig vo dr woore Leer vom Islam aaluege. Noch em Salafismus söll d Religion vo allem, wo iire fremd sig, gräinigt wärde und mä müess zum woore Glaube vo de fromme Vorväter zrugg.
4. Es git en Ufruef zur politische und religiöse Äihäit zwüsche alle Muslim (Panislamismus), dr umma. Wichdigi Aktividäätsfälder vo islamistische Grubbe si doorum Ufrüef zur Solidaridäät mit Muslime uf dr ganze Wält, bsundrigs de Palestinenser und zur Zit de Iraker, wo noch dr islamistische Uffassig bäides Völker sige, wo vom ene unglöibige Find underdrückt wärde.
5. D Staatligkäit vo dr Religion. Der Koran wie au dr Brofeet Mohammed häi kä wältlige Staat und käi Nazionalidäät kennt, genauso wenig d Kalifat und Sultanat, wo sich e Nazionalgfüül erst am Ändi vom 19. Joorhundert het afo usebilde. Dr Sinn vom ene Staat in siner übergordnete Form isch doorum nit d Beherrschig vom ene bestimmte Volk gsi, sondern d Umsetzig vom göttlige Gsetz, dr Scharia für alli Glöibige und in dr ganze Wält. Noch dr Überzüügig vom Islamismus cha die richtigi Usüebig vom Glaube nume dur en islamische Staat sichergstellt wärde, wo uf de Gsetz us em Koran und dr Sunna basiert. Die genaui Staatsform isch umstritte, nume no wenigi islamistischi Grubbe wäi nume e Kalifat anerkenne, vili hingege berüefe sich uf verschiideni Staatsforme, wo sich uf s Brinzip vo dr shura (Konsultazion vom Herrscher mit dr Bevölkerig) gründe. Essenziell blibt, ass Gott dr woori Suverään im islamische Staat isch.
6. Widerstand gege jedi fremdi, nit-islamischi Iimischig, Beherrschig oder Fremdregierig dur s nit-muslimische Usland. Islamischi Länder döfe nume vo Muslime regiert wärde. E Hufe islamistischi Beweegige gründe sich uf em politische Widerstand gegen e Bsatzigsmacht, zum Bischbil in de Palestinensergebiet und em Libanon.
Wichdig isch dr Underschiid zwüschen em moderate Islamismus und em radikale, gwaltberäite, mit vile Ströömige, wo sich zwüsche de bäide Kategorie befinde. Radikali Grubbe ghööre genauso in d Kategorii „Islamiste“ wie moderati, wo nume zum Ziil häi, dr Islam zur Richtschnuer vom soziale und politische Verhalte z mache. Islamistischi Bardeie und Inträssigrubbe häi vilmol seer underschidligi Ziil – moderati islamistischi Aktiwiste leene Gwalt, radikalreligiösi Füerer und d Iischränkig vo vile persönlige Freihäite vilmol entschiide ab. Au muess mä uf d Underschiid zwüsche islamistische und islamische oder muslimische Grubbe und Bardeie acht gee. „Muslimischi“ Grubbe und Bardeie underschäide sich vo de Islamiste in däm, ass si sich nit für e Politisierig vo dr Religion iisetze.
Simyo
simyo isch de erscht "No frills"-Mobilfunkonbieter z Dytschland gsi. S Unternehme setzt uf e rund-um-d-Uhr-ei-Pris Tarif, wie scho devor s o2/Tchibo-Gmeinschaftsprojekt "Tchibo Mobil" mit grossem Erfolg au.
Simyo nutzt d Netzinfrasschtruktur vum Mobilfunkunternehme E-Plus. Kundeservice isch usschliessli iber s Internet oder iber e Telefon-Hotline meglig. Im Gegesatz zue ondre Obieter het simyo kei Filiale.
S Unternehme het (Stond: Juli 2008) 63 Mitarbeiter un het dr Firmesitz z Düsseldorf. Dr Gschäftsfiehrer isch dr Rolf Hansen.
Tony Troxler
Dr Tony Troxler, mìt sim rìchtiga Nàmma Antoine Troxler, (* 26. Hornung 1918 z'Riaschpàch; † 9. Hornung 1998 z'Milhüüsa) ìsch a elsassischer Dìchter, Theàterstìck-Schrìftsteller un -Schàuispìeler gsìì.
Ar ìsch einer vu da meischta beriahmta Mìtglìeder vum "Herre-n-Owe" gsìì, a Kabarett numma fer d Manner, ìm Elsasser Theàter vu Milhüüsa.
Dur s Theàter, àwer àui dur Television un Radio Sandunga un dur s Engagement fer s Elsassischa ìn da Kìnder halfa z'lehra, ìsch'r a großer Unterstìtzer vum elsassischa Dialekt gsìì.
Kìndheit un Jugend
Ar ìsch àm 26. Hornung 1918 z'Riaschpàch, ìm Sundgàui, uf d Walt kumma. Sina Eltra, dr Antoine Troxler un d Anna Burget, sìn Hüssbeàmta gsìì.
Wittera Studia hàt'r noch z'Gawiller, ìn dr nàtionàla Polizèischüel z'Saint-Cyr un ìm Mont d'Or z'Lyon gmàcht.
Fer si Berüef ìsch'r zeerscht Bànka-Ààgstellter gsìì. Ìn dr gliicha Zitt hàt'r fànga-n-à Theàter z'spìela, ìm TAM (Théâtre Alsacien de Mulhouse, uf Elsassisch: Elsasser Theàter vu Milhüüsa).
Kriagszitt
Zwìscha 1939 un 1940 ìsch'r àls frànzeescher Militär àn dr Kriag gànga.
Ànna 1943, hàt'r müeßa, wia àlla Elsasser ìn dara Zitt, àls Soldàt ìn d ditscha Wehrmàcht geh. Do, ìn dam Nàzisystem, ìsch'r àwer nìt làng blìewa: ei Monet noochhar ìsch'r ìn d Schwitz gflìchta. Z'Buren-an-der-Aar hàt'r sìch bis àm And vum Kriag versteckt un ìsch ìn dr Wìederstànd gànga.
Ànna 1944, ìsch'r wìdder ìn s Frànkrìch zruck kumma un hàt ìn da Frèiheitskampfa vum Elsàss mìtgmàcht.
Dr "milhüüser Wàckes"
Noh-n-em Kriag ìsch'r uf Milhüüsa kumma ku wohna. Ar ìsch a rìchtiger "Milhüüser Wàckes" worra, so nennt ma tràditionnel d Milhüüser, wo-n-a stàrker Chàràkter hann.
Ànna 1945 hàt'r d Yvonne Vix ghiirota. Ar ìsch ìn dr Polizèi ge schàffa. Ar ìsch ìm Unterstìtza vum Elsassischa scho sehr Aktiv gsìì: ar hàt ìm Elsasser Theàter vu Milhüüsa (TAM) gspìelt, ar hàt Radio Sandunga ìn Dialekt vorgstellt.
Ìm Elsasser Theàter vu Milhüüsa gìtt's Owa wo fer d Manner - d Herra - reserviart sìn: "dr Herre-n-Owe". Do gìtt's luschtiga Stìckla, nìt direkt grobb, àwer rìchtig mìt em Humor vu da Milhüüser Wàckes. Ìn da Johra wo dr Tony Troxler, mìt em Freddy Willenbucher un àndra Frìnd, sìch drum bekìmmert han, hàt's wìrklig vìel Erfolg ghàà.
Dr Tony Troxler hàt zum Beispiel a Clochi gspìelt, "dr Seppi vu dr Wàlz"; ìn dara Rolla hàt'r d "güeta Gewìssa" vu da Litt a bìtsi känna stupfa.
Ànna 1971 hàt'r fànga-n-à Television Sandunga z'regiara: "E Amel", "Wia Allewil", usw.
Vu 1972 bis 1983 ìsch'r Dirakter vum "Groupement des Hôteliers-Restaurateurs" (Verein vu da Hotel un Restaurants) vum Owerelsàss gsìì.
Ànna 1981 hàt'r a Lehrbüech, fer ìn da Kìnder Elsassisch z'lehra, gschrìewa: "S'Elsàss isch a Ragaboga".
Ànna 1982 hàt'r mìt dr Marithé Bienz a "Kìnder Theàter" grìnda.
Ànna 1992 ìsch si Büech "Mémoires d'un Saltimbanque" üssa kumma, un ànna 1994 s zweita Teil vu dam Wark.
Àm 9. Hornung 1998 ìsch'r z'Mulhüüsa gstorwa, knàpp vor ebb s Théàterstìck "Toni", wo dr Francis Haas extrà fer'na gmàcht hàt, gspìelt worra ìsch.
Speeter, ànna 2002, ìsch noch a Sàmmlung vu sina Text, ìm Büech "TONY TROXLER, hinter'm Spiegel", veräffentligt worra.
Oensingen
Önsige (amtlich Oensingen) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Göi im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Geographi
Önsige ligt im Mittuland ôam Fuess vom Jura und äm Usgang vo dr Klus, wo sech d Dünnere vo Bauschtu härchömend dure Bärg gschnitte het. D Jurahäng mache ugfähr 40 % vor Gmeindsflächi us und si schtarch bewaldet.
Nochbergmeine si Bauschtu im Norde, Oberbuchste im Nordoschte, Cheschtehouz im Südoschte un Niderbipp (BE) im Weschte.
Gschicht
Der Ortsname Önsige het en alemannische Ursprung und isch ungfähr im 6. Jôhrhundert entschtande.
Die öutischte mönschleche Schpure göi scho bis i d Altsteizyt zrüg: I der "Rislisberghöhli" isch ä Rentierknoche mit eme igravierte Schteibock gfunde worde. Us schpöterer Zyt schtammt der Schaleschtei mit 8 Schale un diverse Figure am Südhang vo der Raväue.
In de Römerzyt isch Oensinge die gröschti römischi Siedlig zwüsche Oute und Soledurn gsi und isch anere strategisch wichtige Vezwigig vo Handus- und Heereschtrasse gläge.
D Wichtigkeit bezüge au d Überräschte vo vier Burge us em Mittualter uf der Lehnfluh. I der erschte Höufti vom 13. Jôhrhundart isch die hüt no erhauteni und vo witm sichtbari Neu-Bechburg vode de Freiherre vo Bächburg erbout worde. Nach verschiedeni Eigetümer isches 1463 zu der Schtadt Soledurn cho.
Verkehr
1876 het die Schwyzerischi Centraubahn d Gäubahn eröffnet, wo Oute mit Soledurn verbunde het. D Schtrecki ghört hüt zuder Jurasüdfuesslinie voder SBB. 1899 isch der Betrieb uf der Iisebahnlinie nach Bauschtu (Oensingen-Balsthal-Bahn) ufgnoh worde und im Jôhr 1965 isch der Aschluss a d Autobahn A1 cho.
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 26,9 % gläge.
Religion
28,8 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 41,9 % römisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 4,0 %, CVP 18,0 %, EDU 0,3 %, EVP 0,8 %, FDP 18,1 %, GLP 4,6 %, GP 5,0 %, SP 15,4 %, SVP 31,9 %, Suschtigi 1,9 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 2,7 % gläge.
Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 4517 Iiwohner 85,4 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,5 % Französisch, 2 % Italienisch und 12,1 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Önsige ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Oute, wo ähnlech si zue dr Aargauer Dialäkt.
Wappe
In Rot ä wisses Tazekreuz.
Tokio Hotel
Tokio Hotel isch e dytsche Pop-Band us Magdeburg. Si händ sit Juli 2005 große Erfolg mit ihrer Musik. Mit bisher je vier Nummer-1-Singles z Dütschland und Öschtriich und über 5 Mio. verkaufte Tonträger ghört si im dütschsprachige Ruum zu de kommerziell erfolgriichschte Bands vo de letschte Joor. Ihri Plattefirma Universal Music vermarktet d Band sit 2007 in wite Teil vo Europa, sit 2008 au in Nord- und Südamerika.
D'Band bestoot us de eieijge Zwilling Bill und Tom Kaulitz (* 1. September 1989 z'Leipzig), em Gustav Schäfer (* 8. September 1988) und em Georg Listing (* 31. März 1987). 2001 hän si d'Band unter em Name Devilish gründet, 2003 sin si vomene Musikproduzent entdeckt worde, will dr Bill Kaulitz amene Taläntwettbewärb teilgnoo het. 2005 hän sie mit ihrer Single "Durch den Monsun" dr Durchbruch gschafft.
Diskographie
Albe:
EP:
Singel:
Uszeichnige
2005
2006
2007
2008
2009
2010
Rebstein
Geographii
D Nochbergmainde sind Marpa, Balga und Oberriet im Kanton Sanggalle, dezue chunnt Reute im Usseroodische.
Wirtschaft
Ursprünglich isch z Räbschta – drum au de Ortname – hauptsächlich Wiibau betribe worde, bevor er im 19. Johrhundert vo de Stickerei verdrängt worde isch. Noch de Meloration vo de Rhiiebeni 1941 bis 1953 isch produktivi Flächi frei worde und d Landwirtschaft, wie au s Gwärb händ sich uf de Ebeni asidle chöne. Hüt wird uf insgesammt drüü Hektare Rebbau betribe.
D Bierbrauerei Sunnabräu us Räbschta isch die letscht Privatbrauerei im Sankt Galler Rhintl. D Züco, eini vo de füerende Bürodreistüel- und Sitzmöbelhärsteller, hät iren Hauptsitz z Räbschta.
Verkehr
Räbschta isch über de Baahof Räbschta-Marpa mit de Isebahn verbunde und wird dur d RTB Rheintal Bus mit mehrere Bushaltestelle bedient. Über d Autobahnuusfahrt Kriessera uf de A13 erreicht mer innert 10 Minuta d Ortsmitti.
Bevölkerig
Am 31. Dezember 2015 händ 4'431 Mänsche z Räbschta gläbt (2'252 männlich, 2'179 wiiblich). D Bevölkerig hät sech us 3'071 Schwizer Staatsaaghörige (dodevo sind 1'000 Ortsbürger, 2'541 sind Stimmberächtegti) und 1'360 ussländische Staatsaaghörige (30,69 %) zämmagsetzt. Noch da Religionszueghörigkait uftailt sind vo da Iiwohner 1'774 katholisch (40,04 %), 1'064 evangelisch-reformiert (24,01 %) und 1'593 anderi oder säbegi, wo a kä Konfession aagee händ (35,95 %).
Religion
Vo da erschta Hälfti vom 9. Johrhundert aa bis i di zwooti Hälfti vom 15. Johrhundert hät d Räbschter Bevölkerig zu da Georgspfarrai Marpa ghört, dänn händs uf em Dorfplatz z Räbschta a oagni Kapäll bout, wo am Hailiga Sebastian gwait woran isch. Um 1713 wört i da sogenannte «Akkordata» d Benützig vo da Kapäll för baidi Konfessione garantiert. 1782 händ di Reformierte a grossi Chercha bout, wo no hüt stoht und bruucht wört. Wil d Kapälla baufällig woran isch, händ 1886 o di Katholischa a Chercha bout, wo aber 1956 dor a Füür kabut gangan isch. Di hütig katholisch Chercha stammt us em Johr 1960. Sit 1996 gits z Räbschta a Moschee vo da islamisch-albanischa Gmainschaft «Al-Shems» (arabisch: Sunne), wo Muslime au us da umligende Dörfer go bsuecha chömed.
Halten SO
Haute (amtlich Halten) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Wasseramt im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Geografi
Haute liit amene Schotterhang ar Oesch. D Gmeindsflächi umfasst 63,2 % langwirtschaftlichi Flächi, 21,1 % Waud u 15,7 % Sidligsflächi.
Nochbergmeine si Ökinge, Drei Hööf, Rächerswiu u Chriegstette.
Gschicht
Haute isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1201 aus Haltun (1274 Halton).
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch 2010 bi 5,8 % gläge.
Religion
44,6 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 34,6 % römisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 3,6 %, CVP 25,5 %, EDU 0,0 %, EVP 1,2 %, FDP 12,8 %. GLP 5,4 %, GP 6,8 %, SP 20,5 %, SVP 22,1 %, Suschtigi 2,2 %.
Gmeindspresidänt isch dr Jürg Ryffel (Stand 2012).
Sproch u Dialäkt
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Haute ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Soledurn, wo ähnlich si zum Bärndütsch.
Skiren
Skire  isch de Nome fir e oschtgermanische Stamm z Oschteuropa gsi, wo noch em Plinius im Land Aeningia glebt het. Um 230 v. Chr. sin si zäme mit de Baschtarne am Schwarze Meer ufducht, bi de Stadt Olbia. Im 4. Joorhundert n. Chr. hän si in de Karpate gläbt. Dert sin si vun de Hunne underworffe worre. Noch em Tod vom Hunnefirscht Attila sin si vun de Oschtgote abhängig gsi. Di letschte Skire sind underem Odoaker uf Italie zoge. De isch e Skirer gsi und vo 476 bis 293 d ärscht barbarisch „Kinig vu Italie“ worre.
De Name vo de Skire werd zum gotische Wort skeirs „klar, rein“ gstellt. D Skire sind demno die „Reine, Unvermischte“ im Gegesatz zue de Baschtarne („Mischling, Bastarde“).
Letten (Begriffsklärung)
Letten chan folgendes bedüte:
Währung
Derziit gits weltwiit über 160 offizielli Währige, aber nur di beide gebrüüchlichschte Währige vo dr Welt, dr US-Dollar und dr Euro, gelted als internationali Leitwährige.
Letten (Begriffsklärung)
Letten haissed folgendi Ortschafte:
Währung
Gsetzlichi Reglige
Währige werded vomene Emittent usegeeh. Meischt handlets sich debii um e schtaatlich beuuftreiti Zentralbank. Sie isch i dr Regle gsetzlich mit dr Herschtellig und dr Emittierig vo dr Währig beuuftreit. Ihri vordergründigi Uufgaab isch debii i de meischte Länder, d Geldmengene so z schtüüre, dass e Priisschtabilität gwährleischtet werde chann.
Di als gsetzlichs Zahligsmittel konzipierti Währung isch innerhalb vom Schtaat i dr Regle mit eme Aanahmezwang uusgschtattet. Dadurch wird ihre Wert als Zahligsmittel gwährleischtet. Historisch betrachtet, leitet sich d Gwährleischtig wahrschiinlich vom garantierte Edelmetallghalt vo de alte Münze ab.
Währigszeiche
Für viili Währige werded - nöd nur uf Banknote, Kursmünze und Schecks - eigeni Schriftzeiche oder Abchürzige, wo Währigssymbol vonere Währigseinheit verwendet, zum Biischpiil:
Dr Binnewert vonere Währig (z. B. Euro) git aa, wie viil a Ware und Dienschtleischtige mer i dr Eurozone für en beschtimmte Geldbetrag erwerbe chann. Di nationale Bsunderheite sorged defür, dass d Priise zwar guet vergliichbar, aber nöd überall gliich sind.
Internationale Währigshandel
Ufgrund vo dr zuenehmende internationale Verflechtig hät dr internationali Handel mit Währige a de Devisemärte i de letschte Jahrzehnte schtarch an Bedüütig gwunne. Debii werded Währige a den Devisemärte sowohl zu spekulative Zwecke als au zu realwirtschaftlich begründete Tuuschzwecke ghandlet.
Wil im Rahme vom Tuusch vonere Währig in e anderi Transaktionschoschte entschtöhd, wo nach Aasicht vo einige Ökonome di wirtschaftlichi Integration erschwered, händ sich i de letschte Jahrzehnte e Reihe vo Währigsunione entwicklet (z. B. di Europäischi Währigsunion).
Für aktuelli Kurse und Zuesatzinformatione zu de einzelne Länder git di Düütschi Bundesbank d Devisekursschtatistik als Schtatistisches Biiheft zum Monetsbricht use. Im internationale Währigshandel werded di einzelne Währige gmäss em ISO-Standard 4217 abgkürzt.
Internationali Bedüütig vo Währige
Di internationali Bedüütig vonere Währig chann draa bemesse werde, inwiefern si als Transaktions- und Reservewährig vo de handelnde Akteure gnutzt wird. Derzeit isch dr US-Dollar di weltwiit wichtigschti Leitwährig. Vo einige Ökonome wird er sogar als Weltwährig bezeichnet. Di im internationale Vergliich zweitbedüütsamschti Währig isch dr Euro, a dritter Schtell folgt dr Yen.
Hermannstadt
Hermannschtadt (rumänisch Sibiu [], ungarisch Nagyszeben) isch e Stadt i Sibebürge im Zentrum vo Rumänie. Im Johr 2007 isch Hermannschtadt Kulturhauptschtadt vo Europa gsi.
D'Lag im Land
D'Stadt ligt am Zibin (Cibin), eme Näbefluss vom Alt i de Nöchi vo de Südkarpate. Witeri Gwässer i de Stadt sind de Bach Pârâul Sapunului und de Binderteich (rum. Lacul Binder). Südlich vo de Stadt findet me d'Mărginimea Sibiului, e traditionelli Region vo de Vorkarpate. Nördlich, nordweschtlich, nordöschtlich, im Südweschte und öschtlich vo Sibiu isch de ehemalige „Königsbode“ – des historisch vo de dütschsprochige Sibebürger Sachse besidelte Gebiet.
D'Uffteilig vo de Stadt
S'Stadtgebiet losst sich in folgendi Viertel uffteile:
Oberstadt (Oraşul de Sus) und Unterstadt (Oraşul de Jos), die zämme d'Altstadt bilde; Goldtal (Valea Aurie), Hipodrom, Vasile Aaron, Konradwiese (Piaţa Cluj), Ştrand und Ţiglari.
Bevölkerig
Aktuell het d'Stadt knapp 150.000 Ihwohner.
Folgendi ethnischi Uffteilung findet sich:
Früener isch Hermannstadt äis vo de Zäntre vo de tüütschspraachige Sibebürger Sachse gsy (bis hüt isch es de Sitz vom lutherische Landesbischof). 1850 sind rund drei Viertel vo allnen Ywoner tüütschspraachig gsy, 1920 na echly über de Helfti. Sit Sibebürge zu Rumäänie ghöört, sind aber vil Rumäänen us em Altrych (em Rumäänien i de Gränze vor 1914) uf Sibebürge glockt woorde zums rumänisiere. D Aazahl vo de Tüütschspraachigen isch aber glych lang stabyl plibe – und isch na 1977 z Hermannstadt bi über 25.000 gläge. Sit doo sind aber vil Sachsen uf Tüütschland abgräist, und wo 1990 d Gränzen uufggange sind, sind fascht all furt. Hüt läbed z Hermannstadt ekäi 2000 me von ene.
Ar (Einheit)
Es oder en Ar, i de Schwiz d Are, isch e Masseinheit för e bestimmti Grössi vonere Flächi und werd mit a abkürzt.
Umrächnig
Es Ar, e Are, isch 100 Quadratmeter (100 m2) gross. Wänn e Quadrat e Flächi vonem Ar hät, so sind sini Sitene jewils 10 Meter lang.
Januar
Dr Jänner (standarddütsch Januar; vo iānua „Tür, Zuegang“) isch dr erschti Monet vom Jahr im Gregorianische Kalender. Dr uurschprünglichi Name Jänner/Jenner isch nur no im süddüütsche Schprachruum üblich, in Öschterriich und Südtirol heisst er offiziell, in Bayern umgangsschpraachlich Jänner. Au im Schwiizerdüütsche seit men em Monet Jänner. Er hät 31 Tääg und isch nach em römische Gott Janus benännt, wo luut dr Sage zwei Gsichter hät. Bezoge uf di hütigi (temporali) Laag vom Jänner lueget eis Gsicht is neue und eis is alte Jahr (Gueti Vorsätz zum Jahreswechsel).
Ar (Einheit)
Umrächnig
100 Ar sind 1 Hektar, entspräched also 10'000 m2 oder isch gliich gross, wie e Quadrat vo 100 uf 100 Meter.
Januar
Alti düütschi Näme sind Hartung, Eismonat, Schneemonat und Wintermonat üblich. Di letschti Bezeichnig isch vom Karl em Grosse im 8. Jahrhundert iigfüehrt worde. Z Oscheuropa isch dr Januar früeher au Wolfsmonat gnännt worde, wil i dere Ziit d Wölf ihri Ranzziit händ und liechter z jage gsii sind. Im römische Kalender isch dr Jänner urschprünglich dr elfti Monet gsii. Mit dr Umschtellig vom Jahresbeginn vom 1. März uf de 1. Jänner im Jahr 153 v. Chr. isch dr Januar nach em Gott Ianus, em doppelgsichtige Gott vom Aafang und vom Endi, benännt.
Dr Januar fangt immer mit em gliiche Wuchetag wie der Mai vom Vorjahr aa. In Schaltjahre usserdem mit em gliiche Wochentag wie dr April und dr Juli vom gliiche Jahr, suscht wie dr Oktober.
Welli Wuche als erschti Kalenderwoche vom neue Jahr gilt, hangt vom Wuchetag vom 1. Jänner ab. Wenn er uf Mäntig bis Dunnschtag fallt, ghört er zur erschte Kalenderwuche vom neue Jahr (ISO 8601), will die Wuche dänn mindeschtens vier Tääg im neue Jahr hät.
Z Bayern sind bis nach em Endi vom Erschte Weltchrieg d Begriffe Jänner wie au Feber für de Februar di offizielle Monetsbezeichnige gsii. Au hüt no isch dr Name Jänner im süddüütsche Schpraachruum zmindscht umgangsschpraachlich verbreitet.
Au wenn Jänner z Öschterriich als Wort vo dr Hochschpraach offiziell biibhalte worde isch, isch d Bezeichnig Feber i dr Schriftform nümme üblich.
Salvan VS
Salvan (fp. [a sarvɑ̃, ʃarvɑ̃]; dt. Scharwang) isch e politischi Gmeind im Bezirk Saint-Maurice im Kanton Wallis i de Schwiiz. D Gmeind ghört zum Unterwallis und isch französischsprochig.
Geografii
De Gmeindsbann ligt weschtlich vo Martigny im Tal vom Trient. D Gmeind bstoht us verschidnige Dörfer und Wiler. Näbem Dorf Salvan sälber sind das Les Granges, Les Marécottes, La Creusaz und Le Trétien.
De nördlich Deil vom Stausee Lac d’Émosson ligt uf em Gmeindsbann.
Ortsname
Salvan isch nach 1018 als cum Silvano und zwüsche 1025 und 1031 als monte Salvano belegt.
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 9 % glägu.
Religion
79,4 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 9 % evangelisch-reformierti.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Salvan ischt dr Florian Piasenta (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 1020 Iwonru 92,8 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 3 % Titsch, 0,6 % Talienisch und 3,6 % anneri Spraache.
Kanton Cléguérec
Dr Kanton Cléguérec isch bis Merz 2015 e Kanton im Arrondissement Pontivy im franzesische Département Morbihan in dr Region Bretagne gsii. Dr Hauptort isch Cléguérec gsii. Verdrätter im conseil général vum Département isch bis 2015 dr Serge Moelo gsii. Zum 22. Merz 2015 isch dr Kanton ufglest wore.
Stuttgarter Zeitung
D Stuttgarter Zeitung (StZ, schwäbisch Stuagerter Zeitong) isch e Dageszytig mit ere verchaufte Uflag vu rund 150.000 Exemplare. Zämme mit dr Stuttgarter Nachrichten lyt di verchauft Uflag bi
D Stuttgarter Zeitung isch e Regionalzytig mit iberregionalem Aaspruch. Des haißt, dass es Informationsaagebot mit dr iberregionale Zytige konkurriert, dass aber glychzytig regionali un lokali Schwärpinkt gsetzt wäre. Fir des unterhaltet d Stuttgarter Zeitung im iberregionale Beraich e Redaktion un e Netz vu Korreschpondänte.
D Zytig nännt sich liberal.
S Erschynigsbild vu dr Zytig isch 1948, 1978, 1998 un 2009 veränderet wore. Chefredakteur isch syt em 1. Jänner 2008 dr Joachim Dorfs, wu dervor stellverdrättende Chefredakteur vum Handelsblatt gsii isch.
Gschicht
D Druckereie un Verlag sin bschlagnahmt wore. Di weschtlige Bsatzigsmächt hän derno Lizänze fir Rusgob vu Zytige an bolitisch uublaschteti Burger vergee un hän ene di bschlagnahmte Maschine z Verfiegig gstellt. Doderby hän d Bsatzigsmächt au Aachtig gee druf, ass di große bolitische Richtige verdrätte gsii sin.
D Stuttgarter Zeitung isch zerscht vu drei Lizänzdreger vu dr Information Control Division verlait wore: em Josef Eberle, em Karl Ackermann un em Henry Bernhard. Am 18. Septämber 1945 isch di erscht Uusgob erschine. Nodäm verschidene Lizänzdreger anderi Zytige ibernuu hän, isch schließli näb em Erich Schairer, wu 1956 gstorben isch, nume dr Josef Eberle as Rusgeber bis 1972 bi dr Stuttgarter Zeitung.
Chefredakteur
Verlag
D Stuttgarter Zeitung un ihre Verlag, d Stuttgarter Zeitung Verlagsgesellschaft mbH & Co. KG, ghert zue 100 Brozänt dr Mediengruppe Süd GmbH (MSG). Die ghert zue 82 Brozänt dr Südwestdeutsche Medien Holding (SWMH), dr Obergsellschaft vu dr Zeitungsgruppe Stuttgart, un zue 18 Brozänt dr Schwarzwälder Bote GmbH & Co. KG. Bis aafangs 2007 sin d Erbe vum Erich Schairer, aim vu dr Mitrusgeber in dr Nochchriegsjohr, zue 25 Brozänt bedailigt gsii, die hän ihre Aadail zum 1. Jänner 2007 an d SWMH verchauft. An dr SWMH sin mit je 44,36 Brozänt d Medien-Union GmbH Ludwigshafen un d Gruppe Württembergischer Verleger bedailigt, dr Räscht vu dr Aadail daile sich acht wyteri Gsellschafter.
D Mediengruppe Süd isch iber d Württemberger Zeitung GmbH unter anderem mit 80 Brozänt an dr Stuttgarter Nachrichten bedailigt. Anne 2002 het sich d SWMH mit 18,75 Brozänt am Süddeutsche Verlag, München (Süddeutsche Zeitung) bedailigt. Zum 29. Februar 2008 hän vier Gsellschafterfamilie ihri Aadail am Verlag vu dr Süddeutsche Zeitung an d Südwestdeutsche Medien Holding verchauft, wu dodermit ihre Aadial uf 81,25 Brozänt ufgstockt het.
Uuszaichnige
D Redaktion vu dr Stuttgarter Zeitung het im Lauf vu dr Johr er Huffe wichtigi Schurnalischtebryys iberchuu. In dr jingschte Zyt het dr bolitisch Korreschpondänt vu dr Stuttgarter Zeitung, dr Stefan Geiger, dr Herbert-Riehl-Heyse-Bryys 2005 iberchuu fir syy Essay ''Eigentum verpflichtet. Aber wozu verpflichtet es?''un dr Theodor-Wolff-Bryys 2006 fir syy Essay „Keine Freiheit ohne Gleichheit – und umgekehrt“.
Dr Michael Ohnewald, Reporter in dr Regionalredaktion, isch 2003 mit em Theodor-Wolff-Bryys in dr Kategori Lokals uuszaichnet wore.
S Layout vu dr StZ isch zwische 2003 un 2008 all Johr in unterschidlige Kategorie mit em European Newspaper Award uuszaichnet wore. Bim 11. European Newspaper Award isch si vu dr Jury zue r europäische Regionalzytig vum Johr gwehlt wore.
Erich-Schairer-Bryys
Im Gedänke an dr Erich Schairer, dr bolitisch engaschierte Schurnalischt, Rusgeber vu dr Sonntags-Zeitung un spetere Mitrusgeber vu dr Stuttgarter Zeitung, wird all Johr vu dr Erich-Schairer-Journalistenhilfe e. V. un dr Stuttgarter Zeitung e Ferderbryys fir jungi Schurnalischtine un Schurnalischte uusgschribe.
Wallgraben-Theater
S Wallgrabe-Theater in dr Rothuusgass im Zäntrum vu Frybeg isch anne 1953 vun ere Gruppe vu theaterbegeischterete Studänte in eme ehmolige Wyy- un Luftschutzchäller im e Hinterhof vu dr Wallstroß as chleis Chällertheater (Kleines Theater am Wallgraben) grindet wore.
Bi dr erschte Vorstellig am 16. Juni 1953 isch Ein Schlaf Gefangener vum Christopher Fry gspilt wore. Ändi 1960er Johr isch s umzoge in dr Rothuusgass, wyter gleitet vu dr Ingeborg Steiert († 1997) un em Schauspiler Heinz Meier († 2013), wu vor allem dur syy Mitwirkig in Sketsch vum Loriot bekannt woren isch. S Theater het 96 Sitzplätz un isch 1975 s erscht Theater gsi, wu Loriot-Sketsch uf d Bihni brocht het. 2003 het d Regine Effinger, e Gschwischterdochter zum Meier, d Leitig vum Theater ibernuu. Syt 2008 isch dr Schauspiler Hans Poeschl Mitinhaber un leitet s Theater zämme mit syyre Frau Regine Effinger.
Im Johr 2007 hän 32.577 Zueschauer di 311 Uffierige vum Theater bsuecht, im Johr 2008 sin s 24.711 Zueschauer bi 236 Vorstellige gsi.
Oppligen
Opplige (amtlech Oppligen) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärn-Mittuland im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Opplige ligt im ungere Chise- u Rotachetau un umfasst s Dorf Opplige u dr Wiiler Rotache. D Gmeindsflächi bsteit us 58,5 % langwirtschaftlecher Flächi, 29,7 % Waud, 11,2 % Sidligsflächi u 0,6 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Wichtrech, Heerblige, Bränzikofe, Heemberg u Chise.
Gschicht
Opplige isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1234 aus Oppelingen. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Chonufinge ghört.
Religion
87,1 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 5,6 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 16,7 %, CVP 0,6 %, EVP 3,2 %, FDP 3,5 %. GLP 8,4 %, GP 10,4 %, SP 13,4 %, SVP 36,5 %, Suschtigi 7,3 %.
Gmeindspresidänt vo Opplige isch dr Christian Tschanz (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,0 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 590 Ywohner 97,1 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,5 % Französisch u 0,2 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Opplige ghört zum Hochalemannisch.
Elke Scheer
D Elke Scheer (* 12. Jänner 1965 z Mayen) isch e dytschi Physikeri un Hochschuellehreri. Si isch Brofässeri fir Experimentalphysik an dr Universitet Konschtanz.
Lääbe un Wirke
Vu 1996 bis 1997 het si as Postdoc am Centre d'Etudes Saclay des Commissariat à l’Energie Atomique (CEA) z Gif-sur-Yvette z Frankrych gschafft un derno vu 1997 bis 2000 as wisseschaftligi Assischtänti am Physikalische Inschtitut vu dr Universitet Charlrue. Syter 2000 isch si Brofässeri fir Experimentalphysik an dr Universitet Konschtanz. Vu 2003 bis 2009 isch si Diräkteri vum Zuechumtskolleg (friejer Zäntrum fir dr Wisseschaftlige Noowugs) vu dr Universitet Konschtanz gsii.
Reisigbündel
E Wedele (in andere alemannische Dialäkt Wälle, Bürdeli, Büscheli u. a. Uf Hochdüütsch seit me are Wedele «Reisigbündel») isch e Büngel us zämmebungenem Houz. Für ne Wedele wärde uf eme «Wedelebock» glichlängi Escht zumene «Bung» zämmebunge. Da derzue cha me Draht oder Schnüer bruche. Zum Ablänge vo de Escht brucht me i dr Regel ä Gertu u nä Schytstock. Mit de Wedele het me die afallende Escht im Wald zur Energiigwinnig chöne bruche. Die alte, grosse Sitzöfe i de Burehüser si so bout gsi, dass me ganzi Wedele uf ds Mau het chöne verbrönne. Aber o im Ofehüsi het me Wedele chöne bruche zum dr Ofe iizheize, bzw. zum Brotbache.
Was macht ä gueti Wedele us? Das cha für jede Härsteller ungerschidlech si. Amene Wettkampf im Ämmital im 2007 si folgendi Kriterie wichtig gsi: Si müesse schön usgseh, müesse kompakt bunge si, müesse fescht verschnüeret si, ds Verhältnis vo dicke u dünne Escht muess usgliche si. Das heisst bi re perfekte Wedele müesse aui Escht glich läng si u äs söt nüt zwüsche use luege. Si het inne ä chärn vo fine Eschtli zum azündte. Drum ume sötte de die gröbere Escht si, dass es o chli ma heize. Fescht bunge muess si sii, dass me se guet cha transportiere oder umelüpfe.
James Luther Slayden
Dr James Luther Slayden (* 1. Jüüni 1853 z’ Mayfield, Kentucky; † 24. Hornung 1924 z’ San Antonio, Texas) ìsch a àmerikànischer Betriibsfiahrer un Politiker gsìì. Vu 1897 bis 1919 hàt’r dr Bundesschtààt Texas ìm Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta vertratta.
sii Laawa un Kàrriar
Àn da Kongrasswàhla vu 1896 ìsch dr Slayden ìm 12. Wàhlbezirk vum Texas ìns US-Represantàntahüüs z’ Washington, D.C. gwählt worra, wu-n-’r àb’m 4. März 1897 àls Noohfolger vum George H. Noonan gsìì-n-ìsch. Ar ìsch zehn Mol wìedergwählt worra un ìsch àlso bis àm 3. März 1919 ìm Kongrass blìewa. Àb 1903 hàt’r dr 14. Wàhlbezirk vum Texas vertratta, wo grààd ärschtällt worra gsìì-n-ìsch. Ìn siinera Zitt àls Kongrassàbgoordnet’r sìnn dr Schpànisch-Àmerikànischa Kriag vu 1898 un dr Äärschta Waltkriag gsìì. Ìm Joohr 1913 hàt maa-n-ìm Kongrass dr 16. un dr 17. Verfàssungszüasàtz ràtifiziart. Àls Kongrassàbgoordnet’r hàt dr Slayden unteràndrem dr vum Iisabàhnnätzwark unterschtìtzt. Àls Mìtglìed ìm Üüssschuss fìr d’ Militäärààglagahaita hàt’r d’ Vergreesserung vum Fort Sam Houston z’ San Antonio befìrwortet. Ar hàt amol ìm Woodrow Wilson sii Kriagsminìschter wälla sìì, ìsch àwwer drbii ärfolgloos gsìì. Ànna 1918 hàt sìch dr Slayden nìt fìr a näija Wìederwàhl uffgschtällt. Ìm Kongrass hàt ìhm dr Carlos Bee noohgfolgt. Ìm Septamber 1910 ìsch dr Slayden Mìtglìed vu dr àmeriànischa Delegàzioon bii dr Hundersjoohrfiir vu dr Mexikànischa Repüblik gsìì gsìì. Ar ìsch àui dr Vorsìtzenda vu dr Àmerikànischa Grupp ìn dr Interpàrlamäntàrischa Unioon gsìì.
Noh-n-em And vu siinera Zitt ìm Kongrass hàt dr Slayden a Obschtpflànzung ìm Virginia bewìrtschàftet, so wia-n-a Ranch ìm Texas un a Grüawa-n-ìm Mexiko. Dr James Slayden ìsch àm 24. Hornung 1924 z’ San Antonio gschtoorwa un ìsch därt uff’m Mission-Park-Frìedhoof beardigt worra. Ànna 1883 hàt’r d’ Ellen Maury (1860–1926) üss’m Virginia ghiiroota ghàà. Zamma hann sa kää Kìnd ghàà. Ìm Slayden sii Növöö Maury Maverick (1895–1954) ìsch eewafàlls Kongrassàbgoordnet’r worra.
Dr Slayden ìsch Fräimüürer gsìì, so wia Mìtglìed ìn da Briaderschàfta Benevolent and Protective Order of Elks, St. Anthony Hall un Old Fellows. Ar ìsch àui Mìtglìed ìn dr Episkopààlkìrìch vu da Verainigta Schtààta gsìì.
Àm And vu da Joohra 1880 ìsch d’ klaina bewoohnta Ortschàft Slayden ìm Gonzales County ìm Süüda vum Texas noh-n-ìhm bnännt worra.
Härkingen
Härchenge esch ä Iiwohnergmein im Bezirk Göi im Kanton Soledorn i de Schwiiz und het guet 1200 Iwohner.
Geografi
Härchenge isch es Strassendorf i de Ebeni vo de Dönnere. S lit südlich vom Jurafuess am Outobahndrüegg A1 und A2. D Gmeindsflächi umfasst 54,9 % langwirtschaftlichi Flächi, 23,5 % Waud un 21,5 % Sidligsflächi.
Nochbergmeine si Egerchenge, Gunzge, Nöiedorf, Fulebach
Gschecht
Härchenge esch öppe 1500 Johr aut. Äs erschts Mou in ärä Urkond werd si am 7. Dezämber 1080 erwähnt (quendam comitatum nomine Härichingen in pago Buchsgeowe situm ) und zwar in ere Schänkigsurkond vom Keiser Heinrich IV z'Speyer. 1402 het dr Hans von Blaueschtei d'Burg Nöi-Faukeschtei und die vier Dörfer Egerchenge, Härchenge, Nöiedorf und Woufu a d' Schtat Soledorn verchouft und so isch Härchenge ou eidgenösisch worde.
Im 1798gi hei d'Franzoose ou Härchenge bsetzt ond vor em Wertshuus Lamm het me ne Freiheitsboum ufgschdöut. Auti Härchenger Gschlächt si: Burkhardt, Frei, Hauri, Jäggi, Keust, Moll, Oegerli, Pfluger, Studer, Von Arx ond Wyss. Ou höt ghört me mängisch no dr out Öbername för d'Härchenger, me het ne nämlech d'Frösche gseit. Das chonnt us erä Zit, wo s Flössli Dönnere nonni döifergleit und dodermet s'Land zrengsome drochägleit worde-n-esch.
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 13,7 % gläge.
Religion
21,7 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 60,2 % römisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 4,6 %, CVP 22,3 %, EDU 0,5 %, EVP 1,7 %, FDP 16,8 %. GLP 4,8 %, GP 4,7 %, SP 11,6 %, SVP 31,5 %, Suschtigi 1,7 %.
Gmeindspresidänt isch dr Thomas Fischer (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 2,1 % gläge.
Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 1196 Iiwohner 92,4 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,6 % Französisch, 1,8 % Italienisch und 5,2 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Härchenge ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Oute, wo ähnlech si zue dr Aargauer Dialäkt.
Hauterive NE
Hauterive (frankoprovenzalisch, dytsch veraltet Altenryf) isch e bolitischi Gmai vom Kanton Nöueburg.
Geografi
Hauterive isch e Hufedorf am Jurafuess, unden am Bärg Chaumont. Zue Hauterive ghert au no Sidlig Champréveyres.
Dr Geindbann umfasst 53,5 Prozänt landwirtschaftligi Flechi, 30,4 Prozänt Wald, 15,8 Prozänt Sidligsflechi un 0,3 Prozänt sunschtigi Flechi. Nochbergmaine vu Hauterive sin d Stadt Nöueburg un Saint-Blaise.
Gschicht
I däm Gebiet am Ufer vom Nöieburgersee sind Sidlige sid der Schteizyt und der Bronzezyt bekannt.
S Dorf Hauterive isch zum erschte Mol gnännt wore um 1148 as arta ripa.
Syt 1648 isch Nöueburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon I. abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöueburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöueburg blibe.
Religion
33 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 34 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,9 %, CVP 2,2 %, FDP 17,7 %, Grüeni 11,2 %, PdA 1,0 %, SP 18,8 %, SVP 20,7 %.
Wirtschaft
Bi Hauterive goot d Autobaan dure, wo do zum gröschte Deil im ene Dunäll isch.
Kultur
Z Hauterive stoot s nöieburgische Archäologymuseum Latenium, wo 2001 ufggangen isch.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 2637 Yywohner 88 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 1,9 % Dytsch, 4 % Italienisch un 6 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Uezwil
Üezmel (amtlech Uezwil) isch e Gmäind im Bezirk Brämgarte im Schwiizer Kanton Aargau. S Dorf ligt am weschtliche Rand vom Bünztal.
Geografii
S Dorf ligt am obere Änd vonere wiite, flache Hochebeni am Fuess vom Lindeberg, wo da Nieseberg gheisst. Gege Weschte, Süde un Oschte häts samfti Häng, und dur d Gmeind flüüsst de Hinterbach, en Zuefluss zur Bünz.
D Nachbergmeinde sind Büttike im Norde, Walteschwil im Nordoschte, Challere im Oschte un Saarmischstorf im Weschte.
Gschicht
Im Merz 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiert u hei di Helvetisch Republik usgrüeft. Üezmel isch zur säbe Zyt e Gmeind im Distrikt Saarmischtorf vom churzläbige Kanton Bade gsy, syt 1803 ghörts zum Kanton Aargau.
Vercheer
Üezmel ligt echli absits vo de Houptverchehrswäg un gchännt drum fascht ke Durchgangsverchehr. Di wichtig Houptstross 25 zwüsche Länzbrg un Zug isch allerdings nur wänigi Kilometer ewägg. S Dorf isch öber e Poschtoutolinie mit em Baanhof Wole verbunde.
Waiblingen
Woeblinge (dt. Waiblingen) isch a Stadt rund 15 km nordeschtli vu Stuegert z Bade-Wirttebärg in dr Region Stuegert. Si isch d Chreisstadt un di grescht Stadt vum Rems-Murr-Krois. Zämme mit dr sidlige Nochberstadt Fellbach bildet si ne Mittelzäntrum fir d Umlandgmeine.
Geografii
Woeblinge lyt zue bode Syte vu dr Rems, wu vu Waischtadt här im Sidoschte vu dr Stadt bim Stadtdeil Boestoe in s Stadtgebiet chunnt un no dur d Chärnstadt fließt. Si het sich derno dief in dr Muschelchalch yygrabe un fließt in mehrere Windige vu Sidoschte no Nordweschte dur s Stadtgebiet zwische dr Stadtdeil Hegnach un Hohenacker, churz vor dr Mindig verlosst si s Stadgebiet vu Woeblinge.
Nochbergmeine
Die Stedt un Gmeine gränze an d Stadt Woeblinge (im Uhrzeigersinn vu Nordoschte uus): Luidebach, Schwoeg, Korb, Waischtadt, Kerne un Fellbach (alli Rems-Murr-Krois), derzue Remseck un a Exklave, wu zue Marbach ghert (bodi Landkrois Ludisburg). E nit bewohnti Exklave vu Woeblinge isch dr Hintere Stadtwald, wu zwische Bergle un Reemshalde im Rems-Murr-Krois lyt.