cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Goldvreneli
Diä Goldminze zeige uf dr Rucksitte d Helvetia. Des Portrait vun ere junge Fraü isch vum Kinschtler Fritz Ulysse Landry (1842 – 1927) vu Neueburg gschaffe wore. Er het sich aber am e Minzentwurf kenne oriäntiäre, wu scho si Unkel Ami Jean Jacques Landry bin ere friähjere Glägeheit emol iibrocht gha het, wu aber abglähnt wore isch. Modäll fir des erscht Portrait isch d Verena Leu gstande, wu in dr 1850-Johr e arg erfolgrichi Helvetia-Darstelleri bi dr Fäschtspiil vu Zug gsii isch. Im Fritz Ulysse si Entwurf isch zwar vorne im Ränne gsii, dr isch aber änewäg uf Gritik gstoße - mer het gmeint, d Schwiz ka nit vum e junge Wiibervolk repräsentiärt wäre. Aü wäge dr Darstellig vu dr Bärg im Hintergrund het mer gfercht, do solle d Schwizer uf e Hirtevolk reduziärt wäre. Dr Kinschtler het wäge däm si Entwurf eweng "nochbessere" miäße. Aber s Schwizervolk het diä Minz mit däre aü im zweite Entwurf alliwiil no junge Fraü liäb gwunne un het si s Goldvrenili gnännt.
Weblink
Üs dr Gschicht vum Goldfranke Wiä s Vreneli uf d Minze kumme isch
Die glorreichen Sieben
Di glorryche Sibe (Original: The Magnificent Seven) isch e Western vu 1960 vum Regisseur John Sturges. Är basiert uf em Film Di sibe Samurai vum Japaner Akira Kurosawa.
Dr Film spilt z Mexiko un nimi z Japan. E baar Gauner iberfalle regelmäßig e chlai Dorf un d Bewohner sueche Unterstitzig. Si engaschiere e baar abbrännti Revolverhelde un e junge Bursch drängt si au mit yyne. Wie im Originalfilm gwinne am Änd d Buure, un di maischte Revolverhelde un fascht alli Gauner sin dod. Dr jung Bursch kreigt d Dorfschenhait Petra am Änd un wird Buur.
Uuszaichnige
D Filmmusik vum Elmer Bernstein isch 1961 fir e Oscar nominiert wore. S Titelthema giltet bis hit as aini vu dr bekannteschte Western-Filmmelodie iberhaupt.
Badische Verfassung (1818)
D Verfassig vum Großherzogdum Bade, wu vum Karl Friedrich Nebenius uusgschafft woren isch, isch vum Großherzog Carl am 22. Augschte 1818 z Bad Griesbach im Schwarzwald unterzaichnet wore. Si het wäg dr Garantie vu dr Grundrächt un eme liberale Wahlrächt vu zwee Drittel vu dr männlige Erwagsene as aini vu dr modärnschte Verfassige im Dytsche Bund gulte. Au wänn si im Rame vu dr Reschtauration hinter vyl vu dr Errungeschafte vi dr Konschtitutionsedikt vu dr Zyt vum Rhybund zruggheit isch, het si si im große un ganze am Freihaitsgedanke vum code civil orientiert, wu scho anne 1810 s badisch Landrächt noobildet gsii isch. Dodermit het Bade näb dr Staate Wirttebärg (Verfassig vu 1819), Bayern (Verfassig vu 1818) un Sachsen-Weimar-Eisenach (Verfassig vu 1816) zue dr erschte Bundesstaate ghert, wu ne konschtitutionälli Monarchy as Staatsform ghaa hän. Anne 1819 hän aber d Karlsbader Bschliss d Grundrächt, wu in dr Verfassig garantiert gsii isch, wider ußer Chraft gsetzt.
Merkmol
Di Badischi Verfassig isch e Art Realisierig vum Art. 13 vu dr Bundesakte, wu d Yyrichtig vu „landständische Verfassige“ fir dr Beraich vum Dytsche Bund in Uussicht gstellt woren isch. Iri Struktur mit zwoo Chammere het si an dr Charte constitutionnelle vum franzsische Chenig (Ludwig XVIII.) us em Johr 1814 orientiert. S het au Aasätz din fir e Gwaltedailig, wu vum Charles de Montesquieu un andere Staatsphilosophe vu dr Ufchlerig uusdänkt wore isch. Derwylscht di Zwoot Chammere vum badische Landdag, wu in dr Verfassigsurkund no draditionäll „Ständeversammlung“ gnännt wird, prinzipiäll d Burger represäntiert het, isch di Erscht Chammere (wie in dr „Oberhyyser“ vu dr Zyt gängig, Urbild doderfir isch s änglisch „House of Lords“) in dr Hauptsach em Adel un andere mit Privilegie Uusgestattete vorbhalte blibe. Fir e Gsetzesänderig hän boodi Chammere mieße zuestimme, dr Monarch het e grundsätzli Veto-Rächt ghaa]
Di badisch Verfassig het s vu dr nationale un liberale Bewegig z Dytschland gforderet Rächt uf Volksverdrättig garantiert un het dr Mitglider vu dr boode Chammere e bolitischi Mitwirkig megli gmacht. Fir di domolig Zyt sin d Rächt wyt gange, zem Byschpel hän 17 % vu dr Gsamtbevelkerig s Wahlrächt ghaa. S Rächt dr Landdag yyzruefe un s Rächt uf e Gsetzesinitiative het zwar nume dr Großherzog ghaa, d Chammere hän aber s Rächt fir d Bewilligung vu Styre ghaa. Wie um die Zyt in andere Länder gängig (zem Byschpel in dr USA oder in no sterkerem Maß z Ängland), het d Yyschränklig vum Wahlrächt v. a. Rychi un Honoratiore beginschtigt (ass au s Bildigsburgerdum bevorzugt woren isch, isch e sidweschtdytschi Bsunderhait). Au isch s indiräkt Wahlrächt nume männlige Burger mit Ortsrächt in ihrem Wahlkrais gwehrt wore.
In dr badische Verfassig isch e Katelog vu dr staatsburgerlige Rächt verankeret gsii. In däm Grundrächtskatelog het s furtschrittligi Rächt ghaa wie d Glychhait vor em Gsetz, wu mit dr Unabhängigkait vu dr Gricht korreliert het, d Ufhebig vu dr Grundlaschte un d Grundpflichte vu dr Lybaigeschaft, d Abschaffig vu Privilegie bi dr Bsetzig vun eme Staatsamt, e uniformi Styyrpflicht, d Freihait vum Aigedum, d Gwissesfreihait un d Religionsfreihait.
Wichtig isch di badisch Verfassig in dr Landesgschicht au gsii, wel di zwoot Chammere e Diskussionsforum fir di bolitisch Effetligkait bote het un e wichtigi Roll gspilt het in dr Entwicklung vu dr Mainigsfreihait z Bade.
Unterdailig
D Verfassig isch unterdailt gsii in fimf Abschnitt:
Burg Hohenlupfen
D Burg Hauelupfe, au Burgräscht Hauelupfe oder Lupfe gnännt (dt. Burg Hohenlupfen), isch e Burgruine iber Dale im Landchreis Duttlinge z Bade-Wirttebärg.
Lag
Dr Burgreäscht vu däre ehmolige Hecheburg lyt uf em Zyygebärg Lupfe, au Hauelupfe gnännt. Dr Lupfe isch mit dr hegscht Bärg vu dr Baaralb (dr Kenig vu dr Baar).
Gschicht
D Burg Hauelupfe, wu anne 1065 s erscht Mol gnännt woren isch, isch d Stammburg vu dr Grofe von Lupfen gsi, eme mächtige Adelsgschlächt, wu zem schwebische Uradel ghert gha het. Si hän anne 1251 dur Erbfall d Landgrofschaft Stüelige im Chleggi iberchuu, derzue d Herrschaft Hauehewe un Bsitzige im Elsass.
Wäge langjehrige Fehde mit em benochberte Firschtehuus Firschtebärg hän sich d Grofe vu Lupfe im Stedtchrieg um dr Schwebische Stedtbund uf d Syte vu dr Wirttebärger gstellt gege d Ryychsstadt Rautweil, wu mit dr Firschtebärger verbindet gsi isch. Anne 1377 hän Rautweiler Druppe di wirttebärgisch Stadt Duttlinge gstirmt, hän dert dr Grof Eberhard von Lupfen gfange gnuu un uf em Ruckwäg d Burg Lupfe gschlisse un gschleift.
Anne 1439, nume wenig Johr noch em Ibergang vu dr Burg an d Herre von Fridingen, isch d Linie vum Gschlächt vu dr Grofe von Lupfen verlosche. Wu d Stüeliger Linie 1562 uusgstorben isch, isch däne ihri Herrschaft an d Ryychsmarschäll von Pappenheim chu un speter an d Firschtebärger.
Aalag
Vu dr ehmolige Burgaalag sin hite nume no e Wall un e Grabe erhalte. Dert, wu dr quadratisch Bärgfrid wahrschyns gstanden isch, stoht hite ne Uussichtsdurm. Dr Bärgfrid het e Grundflechi vu 7 mol 7 Meter gha. Räscht vu dr Umfassigsmuure bzw. dr Ringmuure mit eme Durmässer vu 1,2 Meter sin no anne 1791 erhalte gsi. Hite isch dr Verlauf vu dr Umfassigsmuure un vum Burggrabe nume no an Verdiefige im Bode z sähne.
D
D isch dr vierti Buechschtabe vom latynischen Alphabet. Wi au b isch är im Etruskische nume sälte benutzt worde, wel s Etruskischi kaini stimmhafte Verschlusslút gha hed. D Etrusker, won en de Römer wyterggää hänn, hänn s D us em Griechische übernoo, wo är Delta haisst. Im Semitische, dr Quelle vo de Grieche, haisst är Daleth.
Pietismus
Dr Pietismus (vo latiinisch pietas („Pflichtgfüül“, „Frömmigkäit“) isch noch dr Reformazioon die wichdigsti Reformbeweegig im kontinentalöiropäische Protestantismus. Theologisch verstoot sich dr Pietismus as e Beweegig, wo zu de zentrale Ideä vo dr Reformazioon zruggoot, wo verfelscht worde si, wil alli mööglige Dradizione si veränderet häi, bis vom Kärn nüt me übrig bliibe isch. Im Pietismus isch dr frommi Mensch im Fokus, die räini Leer und d Äihäit vo dr Kiirche stöön im Hindergrund. Die pietistischi Beweegig isch modärn in däm, dass si dr Persönligkäit vom Äinzelne e hooche Stellewärt git. Aber so wien er sich entwigglet het, het er sich im Groosse und Ganze zun ere theologisch und sozial konservative Beweegig entwigglet.
Magenbrot
Maagebrot nennt mer raudeförmige, dinn glasierdi, sießi Gebäckmögge, wo vor allem uff Messene oder a de Chilbi vekauft wärre. S Maagebrot enthält maagefrindliche Gwirz wie Nägeli, Zimet, Sternänis un Muschkettbliede. Fir di dunkelbruun Farb vum Maagebrot isch Kako veranwortlig. Zum Sieße isch friener Honig gnoh worre, hit wird aber au Zuckr gnoh. Maagebrot giltet as Spezialität vo Sidditschland un dr Schwiz un isch friener ohni Schockiiberzug als Kritterbrot vekauft worre. Z Sidbade sait mer vilmol au Mässmogge zum Maagebrot.
Pietismus
Die pietistischi Beweegig in Dütschland het, sit si in dr zwäite Helfti vom 17. Joorhundert entstande isch, e Hufe Verändrige duuregmacht: vom klassische Pietismus vo dr Barockzit über e Spootpietismus vom Ändi vom 18. und vom Aafang vom 19. Joorhundert, d Erweckigsbeweegige vom 19. Joorhundert und d Gmäinschaftsbeweegig bis zur evangelikale Beweegig in dr 2. Helfti vom 20. Joorhundert. D Ströömig im Pietismus, wo dr Kiirche gegenüber kritisch isch, wird as radikale Pietismus bezäichnet.
Super Bass
Super Bass ìsch a Liad vu dr trinidadischa Rapperin Nicki Minaj üss dr Deluxe-Wärsioon vun ìhrem äärschta Schtüdioàlbum Pink Friday (2010). Àls fìmfta Sìnggel vum Àlbum ìsch s’ Liad àb’m 5. Àwrìl 2011 ìn da USA ìm Radio z’ loosa gsìì. Gschrììwa worra-n-ìsch’s vu dr Minaj zamma mìt dr Esther Dean, em Roahn Hylton un em Kane Beatz, wo àui s’ Liad zamma mìt’m JIMKe produziart hann. Ìm Liad wìrd vu’ma schpììlerischa Liawesärlaabniss zwìsche’ma Mànn un era Fràui grädd. ’S ìsch a Bubblegum- un Pop-Rap-Liad, wu d’ Minaj ìwwer a Hip-Hop-Tàkt düet rappa. S’ Müüsikvideo ìsch vum Sanaa Hamri reschiart worra un ìsch ìm Mai 2011 ärschììna.
Noh dr Veräffentligung ìsch s’ Liad vu da Kritiker globt worra. ’S ìsch uff Plàtz 3 ìn da Charts ìn USA un Näiseelànd ànakumma, un ìsch ìm Top-10 ìn Groossbritànnia, Schottlànd, Kànàdà un Àuischtrààlia gsìì. Ìn da Verainigta Schtààta-n-ìsch d’ Sìnggel àls Diàmànt-Schàllplàtta-n-üsszaichent worra un ìsch àui ìn Àuischtrààlia, Groossbritàània un Norwääga mehrfàcha Plàtiin-Schàllplàtta worra. Ànna 2019 ìsch d’ Sìnggel vu dr Zittschrìft Billboard unter da „100 Liader, wo s’ Joohrzehnt bschtìmmt hann“ glischtet worra. Ànna 2021 hàt sìe d’ Zittschrìft Rolling Stone unter da „500 bäschta Liader vun àlla Zitta“ glischtet.
Ernst Matthias Friedrich
Dr Ernst Matthias Friedrich (* 1953 z Berlin) isch e dütsche Schauspieler.
Karriere
Dr Friedrich isch am Starnberger See ufgwachse, het sini Laufbahn nach sinere Schauspielusbildig z Münche mit feschte Engagements z Kaiserslautern (ab 1978), z Ulm (ab 1981) und z Düsseldorf (ab 1985) agfange. Schböter isch no e Gsangsusbildig drzuecho. Är het as as Gast unter anderem am Münchner Volkstheater, am Metropoltheater gschaffed und und het dr Cesare bi dr Uruffüerig vom Cabinet des Dr. Caligari am Südoschtbayrische Städtetheater Landshut und dr Mackie Messer z Eggefälde gsunge. I de letschte Jahr isch er hüfiger Gascht am Stadttheater Regensburg gsi.
Är het Bühnemusig (zum Bischpil für Der Müll, die Stadt und der Tod am Schauspilhus Frankfurt) komponiert und het in verschidene Bands gspilt (bis 2006 as Sänger und Giger Frontman bi dr niderbayrische Formation Unterland, wo d CD O'gricht is usegä het), sit 2014 as Giger und Sänger bim Garmischer Metropolorchester.
Vo 1993 bis 2008 het er a der Neue Münchner Schauspielschuel, sit 2013 a der Akademie für Darstellendi Kunst z Regensburg unterrichtet.
Sit 2001 schafft er au as Regisseur. 2005 het er em Kurt Tucholsky sis Schloß Gripsholm am Teamtheater München inszeniert, wo ner au d Musig sälber derzue gschribe het. Es eignigs Chinderstück isch derzue cho, mit däm er und drü witeri Kollege und Musiker unterwägs gsi sy, e heiter-anarchischi bayrischi „Zauberflöte“. I der Zwüschezit sis meh as zwänzg Inszenierige. Für s niederbayrischi Kulturmobil het er Die Kathi von Pfarrkirchen gschribe, in dere är sälber in verschidene Rollen mitwirkt.
I de letschte Johr si ettlechi literarischi Projäkt entschdange, unter anderem zwöi Heinrich Heine-Öbig mit em Musiker C.L. Meyer, Läsige mit der Schauspielerin Vera Lippisch vo Autore wie em Erich Kästner, em Christian Morgenstern und em Joachim Ringelnatz und immer wider Projäkt mit em Autor und Literaturwüsseschaftler Gerd Holzheimer, houptsächlech für e Literarisch Herbst im Füfseeland. Sit 1978 schafft er au fürs Färnseh. Sit 2005 isch er Coach und Seminarschouspiler für d Lufthansa, E.ON und d SBK.
Prise und Uszeichnige
Mit dem Metropol-Theater Ensemble het dr Friedrich 2003 dr Bayrischi Theaterpris für Die drei Leben der Lucie Cabrol gwunne, im Johr druf het er dr Publikumspris vom Gautinger Theaterforum für d Produktion For Lovers& Friends (ere Beatleshommage mit der Jazzpianistin Antje Uhle) gwunne. 2011 isch er mit em Günther Klinge Kulturpriis uszeichnet worde..
James Last
Dr James Last (* 17. April 1929 z Breeme; † 9. Juni 2015 z Palm Beach, Florida, USA; mit bürgerligem Naame Hans Last) isch e dütsche Bändliider, Komponist, Arrangschöör und Muusigbroduzänt gsi. Er het mit sim 40-chöpfige Orchester dr „Happy Sound“ brägt, wo zur Stiilrichdig vom Easy Listening ghöört. Vo 1965 aa het er öbbe zwäi Joorzäänt lang e son e groosse Erfolg gha, ass er zitwiis für fast 30 Brozänt vo de Schallblatteverchöif vo Polydor Dütschland gsorgt het.
St. Alban-Schwibbogen
Dr Dalbeschwibbooge (au Kunos Door, spöter au s Innere Dalbedoor gnennt) isch en ehemoligs Stadtdoor vo dr Stadt Basel und emol Bestanddeil vo dr innere Basler Stadtmuure gsi. Er isch dr Vorläufer vom Dalbedoor gsi, wo scho vor dr Stadterwiiterig im 14. Joorhundert witer usse as Wachdurm gstanden isch. S Kunos Door, e Durm mit meerere Stöck, het sicher scho 1254 bestande, aber wil es uf dr Hööchi vo dr erste, dr innerste Stadtmuure vom Bischof Burkhard vo Fenis gstanden isch, also e baar Meter hinder dr Innere Muure us em früeje 13. Joorhundert, isch s mööglig, ass es as Door in dr eltere Muure baut worde isch. Vor em Door isch dr Ärddamm, wo as Zuefaart über e Dalbegraabe dient het, usgrabt und mit ere Brugg ersetzt worde. Dr Dalbeschwibbooge het sini ursprüngligi Funktion mit de Aarbede an dr üssere Stadtmuure wo us em freistehende Wachdurm e Stadtdoor gmacht het, verlore, er isch aber no langi Zit erhalte bliibe und erst 1878 abgrisse worde.
E zitlang isch er as Gfängnisdurm brucht worde. Sini Zälle häi Nääme gha wie Bääreloch und si im Winter nid ghäizt worde. Im Bääreloch iigspert z wärde isch offesichtlig fast so schlimm wie e Folterig gsi. E Bärnere, wo 1693 im Spaaleschwibbooge gfolteret worde isch und doch nüt zuegee het, isch in s Bääreloch im Kunos Durm gheit worde und het sich bald druf s Lääbe gnoo. 1746 het men en Uur mit drei Zifferbletter installiert und im Muurechranz zwäi Giibel iibaut und dört d Glogge ufghänggt, wo d Stund gschlaage häi. Und wil s jetz en Uuredurm gsi isch, het men en au nid abbroche, wo 1821 s Gfängnis ufghoobe worde isch, au wenn e Hufe Lüt dr Durm häi welle loos si. Erst wo d Wettstäibrugg baut worde isch und mä die üsseri Riddergass uf e niidrigers Niwoo het müesse bringe, het s letschte Stündli vom Kunos Door gschlaage. Im August vom Joor 1878 het en d Basler Firma Holzmann & Cie abbroche. D Durmuur het mä 1879 im soledurnische Metzerle gschänggt für d Dorfchille, wo vom ene Füür beschäädigt worde isch und s Rölief mit em Maa uf em Löi über em Dorbooge het dr Vorsteher vo dr Middelalterlige Sammlig, dr Moritz Heyne, grettet.
Anna Rosenwasser
D Anna Rosenwasser (* 1. Mai 1990) isch e Schwyzer Schurnalischti, Kolumnischti, Bolit- un LGBTQ-Aktivischti. Mer chännt si in dr Schwyz dur ire gsellschaftli un bolitisch Engaschmänt fir di rächtli Glychstellig vu Homosexuälle (Eh fir alli). Si setz si effetli gege Homophoby, gege d Diskriminierig vu sunschtige sexuälle Minderhaite un Persone mit ere sältenere Gschlächtsidentitet yy.
Lääbe un Karriere
D Mueter vu dr Anna Rosenwasser isch Schwyzeri, ire Vater isch vu Israel. Ufgwagse isch d Rosenwasser z Schafuuse. Si het an dr ZHAW Winterthur Schurnalismus un an dr Uni Züri Bolitologiy un Gschicht vu dr Neizyt studiert.
Syter 2008 schafft d Rosenwasser as freii Schurnalischti un schrybt Kolumne wie zem Byschpel fir hellozurich, SAITEN un s Mannschaft Magazin. Si isch e baar Johr lang im Vorstand vu dr greschte Schwyzer LGBTQ-Jugedgruppe Milchjugend gsii. 2017 isch si Mitgrinderi un Laiteri vu dr Schafuuser LGBTQ-Jugendgruppe andersh gsii. Vu 2017 bis 2021 isch d Anna Rosenwasser d Co-Gschäftsfiereri vu dr Lesbeorganisation Schwyz LOS gsii.
Anne 2018 isch si fir dr LGBT+-Award vum Swiss Diversity Awards nominiert wore. Im nämlige Johr het d Anna Rosenwasser uf em zweete Lischteblatz vu dr JUSO-Lischt fir dr Nationalrot kandidiert. Zäme mit em Kantonsbolitiker Florian Vock un em Illuschtrator Claudio Näf het si anne 2021 s Buech Queer Sex – Whatever the fuck you want vereffetligt.
D Anna Rosenwasser isch vor allem bi dr boode bolitische Vorlage iber dr Diskriminierigsschutz fir Lesbe un Schwuli (2020) un d Eh fir alli (2021) national un international in Erschynig drätte un wird vu dr Medie wäge däm as e wichtigi Verdrätteri vu dr LGBTQ-Lyt in dr Schwyz aagluegt.
Amische
Di Amische engl. Amish ['a:mɪʃ]) sinn ä Religionsgmeinschaft. Sie hen ihri Wurzle in de Täuferbewegung vum 16. Jôhrhundart. Im Jôhr 1693 hen sich di Amische vun de Mennonite abgspalte. Hit lebe si in 26 Schtaate in de USA in 1.204 Siedlunge. Di meischte lebe as Buure. Si sin bekônnt däfyr, de technisch Fortschritt in de meischte Fäll schtrikt abzlähne. Di Amische lege grosse Wert uff d Familie, d Gmeinschaft un d Abgschideheit vun de Ussewelt. Sie stômme yberwigend vun Dütschschwiizer un Dütsche ab.
Nômensgebunge
De Nôme schtômmt vum Schwiizer Bischof Jakob Ammann, wu anne 1693 d Trennung vun de Mennonite in de Schwiiz un im Elsass bewirkt het.
Sine Herkunft isch umschtritte, ma nimmt abr ô, dass er ä Konvertit us de Reformierte Kirch gsi isch un strengeri Glaubensyberzeigunge wiä die, wu mit däre Kirch ufgwachse sin, verinnerlicht ghet het. De Name vum Grynder isch hit bi de Amische nit votrete, winig isch zuedem yber sin Lebe bekônnt. S gibt kei Grabstell, wu lokalisiert werre kônn.
Jakob Amman het sich mitm Mennonitebischof Hans Reist gschtritte yber d Frôg vun de Rettungsmöglichkeit vun denjenige, wu de Mennonite domols ghulfe hen (Treuherzigi), wu ihne abr nit bitrete sin. De Ammann het ihri Hoffnung uff Errettung voneint, nur ä Bitritt tät ihne ä lebigi Hoffnung gebe kinne.
Ôndrersits het de Ammann ä sehr schtrengi Kleidungsordnung un de Bart votrete. In derre Hinsicht sin schtark legalistischi Element in di neij gformt Grupp gflosse. Widerum het de Jakob Ammann s 1632 formuliert, dass s Glaubensbekenntnis us Dordrecht bi de schwiizer Mennonite soll praktiziert werre.
Wer mitm Jakob Ammann nit yberigschtimmt het, der het er bannt un het vun de Gmein gforderet, dass de Bannt streng gmide wirde. Speter isch ihm klar wore, dass sini Verfahrenswis z rigid gsi isch un het sich selber bannt as Strof. Allerdings isch zue dem Zitpunkt d Spaltung schun eso wit verfeschtigt gsi, als dass si noch hätt ruckgängig gmacht kinne werre.
D Gruppe vun de Amische wahrt ä schtrengi Disziplin innerhalb vun de Gmeinschaft un s het au wege dem immer meh Findseligkeite un Vofolgunge gege si gebe.
Im Änglische bezeichnet ma di Amische als „Amish“. Dodebi wird s „A“ nit wiä e englisch „a“ sundern wia s ditsch „a“ usgschprôche. D Old Order Amish z. B. bezeichne sich selber als "Altamische".
Pennsylvania un Amerika
Im 18. Jôhrhundart sin si uf Pennsylvania usgwondert. Di ärschte beditende Gruppe hen s Lancaster County zwische 1720 un 1730 besiedelt. Hit findet ma no im Lancaster County ä grossi Siedlungsdicht vun Amische (ca. 25.000). Witeri Amischi hen sich z Illinois, Indiana, z Missouri, z Nebraska, z Ohio odr au z Kanada nidrglu.
Jean-Noël Rey
Dr Jean-Noël Rey (* 23. Dezämber 1949 z Siders; † 16. Jänner 2016 z Ouagadougou, Burkina Faso; haimetbrächtigt z Chermignon, Mollens un z Montana) isch e Schwyzer Beamte, Manager un Bolitiker (SP) gsii.
Läbe
Dr Rey het anne 1978 an dr Universitet Gämf mit ere Dissertation zue dr schwyzerische Gwärkschaftsbewegig promoviert zum ''Dr. sc. éc. et soc.''
Noodäm er persenlige Mitarbaiter vum domolige Bundesrot Otto Stich gsii isch, isch dr Rey 1990 zum Generaldirektor Postdepartement PTT ernännt wore. Är isch dr letscht as Beamten aagstellt Generaldirektor vu dr Schwyzerische Poscht gsii. Är isch 1998 entloo wore, wu unter anderem Vorwirf wäge Vätterliswirtschaft ufchuu sin. Zuen ere Verurdailig isch s aber nit chuu. 2001 isch dr Rey Generaldirektor vu dr Schwyzer Niderlossig vum Paketverdailer DPD wore. Anne 2004 isch er vu däre Stell zruggdrätte. 2013 isch er zum Verwaltigsrotsbresidänt vu dr Handelschammere Schwyz-Frankrych gwehlt wore. Är isch derzue au in e baar Verwaltigsret ghockt.
Dr Jean-Noël Rey isch im Jänner 2016 bi me Terroraaschlag im weschtafrikanische Burkina Faso im Alter un 66 Johr umbrocht wore.
Dr Rey isch in ere zwote Eh ghyropte Vater vu zwia Chinder gsii.
St. Alban-Vorstadt
D Dalbe-Vorstadt (hoochdütsch St. Alban-Vorstadt) isch e Strooss im Baasler Vorstedtkwardier. Si goot vom Dalbe-Graabe, won emol s Kunosdoor vo dr innere Stadtmuure gstanden isch, bis zum Dalbedoor. Si lit im e rueige Woongebiet, wo vil vo dr historische Substanz erhalte isch und beschäidnigi gotischi Handwärkerhüüser näbe vornääme Barockbaute vo riiche Handelsherre stöön. An kulturelle Instiduzioone het s an dr Dalbe-Voorstadt 12 s Voorstadttheaater (die ehemooligi Spiilkiste) und an dr Nummere 28 s Kartuunmuseeum.
Gschicht
D Dalbe-Vorstadt isch as Vorstadt im Dalbedaal ums Dalbekloster ume entstande, wo vom Bischof Burchard vo Fenis (vo Haseburg), wo öbbe 1080 die ersti Stadtmuure baut het, im Joor 1083 wit dusse vor dr Stadt gründet worden isch. Spööter isch d Vorstadt au gege Weste dr Bärg uf gwaggse bis zum Kunosdoor am Ändi vo dr Riddergass.
No bevor im 14. Joorhundert die üsseri Stadtmuure baut worden isch, wo alli Vorstedt iigschlosse het, het mä um d Dalbe-Vorstadt e acht Meter bräite und fümf Meter diefe Drochegraabe usgrabt und e Meter dicki Weermuure baut mit halbrunde Schaaledürm. Au e Door het d Vorstadt überchoo, s Fridedoor, wo scho 1284 erwäänt wird und wo spööter Bridedoor ghäisse het. Wo denn die üsseri Stadtmuure baut worde isch, het mä dä Graabe ufgfüllt und für Gärte brucht, und au an dr Malzgass, wo denn in de Stadtmuure gsi isch, het mä afo Hüüser baue.
D Vorstadt isch no lang ländlig bliibe, mit öbbe hundert Hüüser, und vili Iwooner häi Vee, Schoof und Söi ghalte, und bis ins 19. Joorhundert het e Hirt vo dr Vorstadtgsellschaft d Dier uf d Wäid driibe. Aber au Gwärb het s in dr Vorstadt gee. Scho im Hoochmiddelalter het mä im Dalbeloch dunde bim Rhii e Gwärbkanal aagläit, dr Dalbe-Dyych, wo s Wasser von em zerst Kornmüülene und vom 15. Joorhundert aa au Babbiirmüülene aadriibe het. Spööter het sich dört au d Siidebandfabrikazion aagsiidlet, wo meereri Familie vom Daig seer riich gmacht het. D Posamänterii het im spoote 19. Joorhundert e Niidergang erläbt und spiilt hüte wirtschaftlig kä Rolle mee.
Nodinoo isch dr Naame Dalbe-Vorstadt mee und mee nume no für d Haupstrooss vo dr Siidlig brucht worde.
Kulturgüeter
An dr Dalbe-Vorstadt het s e Hampfle vo Geböid, wo uf dr Liste vo de Kulturgüeter im Kanton Baasel-Stadt stöön, drunder die ehemooligi Siidebandfabrik Hoffmann, Dalbe-Vorstadt 78, s «Hooche Huus» mit em Gardekabinett an dr Dalbe-Vorstadt 71, s reformierte Pfarrhuus «zu St. Alban» an dr Dalbe-Vorstadt 65, e Woonhuus an dr Dalbe-Vorstadt 82 und d Geböid und Brünne in dr Bildlisammlig undenooche.
Europa (Mythologie)
D Europa isch ä Gschdalt us dr griechische Mythologii. Si isch d Tochter vom phönizische König Agenor odr vom Phoinix gsii und isch vom Zeus entfüert worde und uf de Insle Kreta d Muetter vom Minos worde. Noch ire isch de Erdtail Europa gnennt und au de Jupitermoo Europa.
Saag
D Europa isch e Königstochter gsii, as Vatter werd entweder de Agenor oder de Phoinix agee und au för iri Muetter sind meriri Näme öberliferet. Iri Haimet isch Phönizie gsii, je noch Öberliferig entweder d Stadt Tyros oder Sidon. Wo si mit sinene Fründine am Meerufer miteme Böle gspilt het, isch en prächtige wiisse Stier erschine. D Maitli hend Angst öbercho, aber wo si gemrkt hend, as de Stier ganz zoom isch, hend s en afange straichele und sind em Schluss sogär ufem gritte. Wo aber d Europa uf de Stier ghocket isch, isch de i aim Garacho losgrennt und direkt is Meer ine. Er isch denn öbers Meer gschwume und uf de griechische Insle Kreta glandet.
Dai het sich de Stier in en Maa verwandlet und de het gsait, as er de Gott Zeus sai. Er het mit er gschlofe und so sind drai Chind uf d Welt cho, de Minos, de Rhadamanthys und de Sarpedon. Demit ere nünt passieri, het si vom Zeus en Wächter öbercho, de Bronzeriis Talos. D Europa het denn de kretischi König Asterios ghüroote. Noch dem sim Tood isch denn de Minos de König vo Kreta wore.
Ire Vatter isch zimli hässig gsii, woner ghört het, ass sini Tochter entfüert wore sai. Er het all sini Söö usgschickt um d Schwöster go sueche, und het ene aagroote, jo nöd oni ere haizchere. De Kadmos isch denn uf Griecheland cho, isch aber döt blibe und het d Stadt Thebe gründet.
Kult
D Europa isch uf Kreta bide Stadt Gortyn verehrt worde und me het um si z Eere jedes Joor s Fescht vo de "Hellotia" gfiiret. D Münze vo Gortyn zaiget denn au d Europa ufem Stier.
I de Römerzit isch Europa i de phönizische Stadt Sidon au as Biname vo de Göttin Astarte brucht worde.
S Sternbild Stier söll a die Saag erinnere.
Anderi Persone
En anderi Europa isch d Tochter vom Tityos gsii und si het mitem Poseidon en Soo ghaa, de Argonaut Euphemos.
E dritti Europa isch de Name vonere d Tochter vom Okeanos und de Tethys gsii.
St. Johanns-Schwibbogen
Dr Santihansschwibbooge (au Chrüzdoor, spöter het män em au s Innere Santihansdoor gsait) isch en ehemoligs chliis Stadtdoor vo dr Stadt Basel und emol Bestanddeil vo dr innere Stadtmuure gsi. Er isch dr Vorläufer vom Santihansdoor, wo bi dr Erwiiterig vo dr Stadtmuure im 14.Joorhundert witer usse baut worde isch.
Gschicht
Dr Durm isch öbbe im Joor 1200 baut worde und wien er ursprünglig usgsee het, waiss mä nit. 1233 het dr Bischof Heinrich vo Thun de Dominikaner erlaubt, sich vor em Door niiderzloo und die häi dört denn s Breedigerkloster baut. Im 15. Joorhundert isch uf dr Muure vom Laiefriidhoof vom Kloster dr Basler Dotedanz gmoolt worde.
In dr zwaite Helfti vom 14. Joorhundert het mä die üsseri Stadtmuure mit em Santihansdoor baut. Au wenn dr Santihansschwibbooge sini ursprüngligi Funktion verlore het, isch er doch langi Zit erhalte bliibe. In dr zwäite Helfti vom 16. Joorhundert het men en bis uf die zwäi Doorbööge über d Strooss, wo mä uf em Matthäus Merian sinere Stadtaasicht vo 1642 cha gsee, abbroche. Spööter het mä s Door aber wider ufbaut. 1747 het män e Uur draa aagmacht, was vilne Lüt gaar nid gfalle het, und 1836 isch dr Durm renowiert und vom Ludwig Adam Kelterborn aagmoolt worde.
Dr Schwibbooge isch im Septämber 1873 abgrisse worde.
Friedrich Kappeler
Lääbe
Dr Friedrich Kappeler isch mit drei Schweschtere, dodrunter d Fotografi Simone Kappeler, un eme Brueder z Frauefeld ufgwagse. Sy Vater het e Gärberei gfiert, sy Mueter isch Sportlehreri gsii. Mit 14 Johr het er aagfange mit Filme un isch in Amateurfilmclub Frauefeld yydrätte, dr Bresidänt vu däm isch dr speter TV-Moderator Kurt Felix gsii. Noch em Handelsdiplom isch er 1971 in d Fotofachklass vu dr Schuel fir Gstaltig z Züri yydrätte, wun er bis 1974 bsuecht het.
Donata Badoer
D Donata Badoer ( * 1280; † zwüschen em 12. Juli 1333 und em 4. Merz 1336) isch en aadligi Bürgere vo Venedig gsi. D Badoers si en altiigsässeni venezianischi Familie gsi. D Donata isch as Dochder vom Chaufmaa Vitale Badoer uf d Wält choo.
Friedrich Kappeler
Lääbe
Sy Vater het s nit gärn gsää het, ass er d Gärberei, wu d Familie sy Generazione ghaa het, nimi het welle wyterfiere. Ainewäg het er dr Friedrich as Hilfsarbaiter im Familiebedrib schaffe loo go s Gäld fir s 16mm-Filmmaterial verdiene. Vu 1974 bis 1977 het dr Friedrich Kappeler Reschy an dr Hochschuel fir Film un Färnseh HFF z München studiert. Parallel derzue het dr Friedrich Kappelerals furt fotografiert, sy Kamera het er alliwyl mitghaa. Anne 1973 het dr Chunschtverain Frauefeld di erscht Ainzeluusstellig vu syne Fotografie gmacht, ai Johr speter het dr Chunschtverain Biel e Ainzeluusstellig gmacht. Ab do isch er au regelmäßig bi Gruppenuusstelligederby gsii.
Donata Badoer
1300 het d Donata Badoer dr Marco Polo ghürootet, won e Räis uf China zum Groosskhan vo de Mongole Kublai Khan gmacht het und e Buech (Il Milione) drüber gschriibe het. Dr Marco Polo und d Donata häi drei Döchder ghaa, d Fantina, d Moreta und d Belella.
Friedrich Kappeler
Lääbe
Är het 1992/1993 e Dräibuechwärchjohr bim polnische Regisseur Krzysztof Kieślowski absolviert. Ab Mitti 1990er Johr isch dr Kappeler au Stiftigsrot un Guetachter fir d Kulturstiftig vum Kanton Thurgau gsii. Fotogafriert het er in dr Hauptsach analog un vorzugswys schwarz-wyss im klassische 6x6 Mittelformat. Är het mit syre langjehrige Partneri Chantal Oklé z Frauefeld gläbt.
Filmisch Wärch
Derwylscht er z Züri Fotografy studiert het, sin dr vier Minute lang Trickfilm Es Hundeläbe entstande un em Kappeler sy erschte Dokumäntarfilm Emil Eberli, wu mer scho syni Vorliebi fir fir Porträtfilm gsää het. No dr beede chirzere Dokumäntarfilm Müde kehrt ein Wanderer... un Der andere Anfang het er 1978 mit Bei der Bahn en erschte Dokumäntarfillm fir s Schwyzer Färnseh gmacht.
Au fir s Schwyzer Färnseh het dr Kappeler 1980 sy ainzige Spöiilfilm im Rame vu dr 7 Todsünden-Raie drait. Där Film, wun er au s Draibuech derfir gschriibe het, het er mit dr Gardi Hutter betzt, wu mer dodmol nonig gchännt het.
Mit em Dokumäntarfilm Der schöne Augenblick iber d Schwyzer Fotografe Jean Amrein, Richard Aschwanden, Ernst Hiltbrunner un d Fotografi Vreni Aschwanden het dr Kappeler e Zämenarbet mit em Kameramann Pio Corradi aagfange, wu derno iber zwai Jorzeehnt gangen isch.
E braiter Publikum het dr Kappeler 1991 chänneglehrt mit em Dokumäntarfilm iber dr naiv Thurgauer Moler Adolf Dietrich. Ab däm Fillm het er au im Schnydruum alliwyl mit dr nämlige Person zämegschafft, dr Filmeditori Mirjam Krakenberger. Är het derno Film gmact iber dr Schriftsteller Gerhard Meier (1995) un dr Chunschtmoler Willy Guggenheim alias Varlin (2000). Dr Kappeler het do au d Draibiecher zue däne Proträtfilm verfasst.
Mit em Dokumäntarfilm Mani Matter – Warum syt dir so truurig?, wu 2002 uusechuu isch, isch em Kappeler en Großerfolg glunge. Produziert woren isch där Film vu dr Zürcher Catpics AG un em Produzänt Alfi Sinniger, wu 1991 mit Reise der Hoffnung en Oscar fir dr Bescht Uusländisch Film in d Schwyz gholt ghaa het. Em Kappeler sy Mani Matter-Porträt isch mit iber 146'000 verchaufte Kinocharte in 10 Johr dr nazional erfolgrychscht Schwyzer Dokumäntarfilm gsii.
Fir d Zürcher T&C Film AG het dr Kappeler zwai Johr speter dr Dokumäntarfilm iber dr Clown Dimitri gmacht, wu au im Kino glofen isch. 2007 her dr Kappeler sy letschte Dokumäntarfilm drait, e Porträt iber dr spoot Gerhard Meier. Au fir där Film het er s Draibuech verfasst.
Är isch im Oktober 2022 im Alter vu 73 Johr gstorbe.
Heinrichsdorf (Lothringen)
Henridorf (lothrìngisch; frànzeesch Henridorff, ditsch Heinrichsdorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Henridorf lijt rund zwelf Kilometer eschtlich vun Sarrebourg àm Rànd vun dr Vogese uf re Heche zwìsche 215 und 367 m ìwer em Meeresspiejel. Dr Rhin-Marne-Kànàl bìldt d sdwes`chtlich Granz vum Bànn.
Gschìcht
Henridorf ìsch ìm Johr 1614 vum Heinrich II. vun Lothringe, àls Henry-Dorff grìndet worre.
Persilschein
Mit Persilschiin het me im Volksmund in de Zit vo de „Entnazifizierig“ noch em Zweite Weltkrieg gsait zue de mehr oder weniger wahrhaftige schriftliche Ussage vo Nazi-Opfer un Nazi-Gegner für NS-Anhänger un tatsächlichi oder au numme vermeintlichi „Mitläufer“, dass sie im Dritte Riich au viel Guetes to hätte oder mindeschtens „Schlimmeres verhinderet“ oder im Grund vo ihre Härze ganz anderscht dänkt hätte. Söttigi Persilschiin sin bi der „Entnazifizierig“ durch Frogeböge un Spruchkammerverfahre usgschproche hilfriich gsi, um Beschtrofige oder anderi Nochteil zue vermeide oder wenigschtens abz'mildere. Wil d Firma Henkel mit däm wunderbare Wiss vo ihrem Wöschmittel „Persil“ Reklame gmacht het, isch das au e ironischi Aaschpielig vom Volksmund uf die e bizzeli „wundersami“ Wösch vo mänggem Nazi-Bruun zueme schtrahlende Unschulds-Wiss mit söttige „Persilschiin“ gsi. Au bi schpötere Begnadigunge un Wiederiischtellige vo „alte Nazis“ hänn Persilschiin gueti, oft wundersami Dienschte g’leischtet. Au Feschtschtellige, das öbber uf Grund vo siine eigene Aagobe uf em Mäldeboge über allfälligi NS-Mitgliedschafte und -Uszeichnige nit vom Entnazifizierigsg’setz betroffen isch (lueg die abbildeti Poschtkarte voneme öffentliche Aakläger bi dr Spruchkammer Weismain an e Frau us em bayrische Bugkunstadt), het me „Persilschiin“ g’heiße.
Heinrichsdorf (Lothringen)
Verwàltung
vun Henridorf ìsch. Henridorf ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Henridorf ghert zem Rhinfrankisch.
Grandson
Geografi
Grandson lyt am sidlige Stade vum Nöieburgersee. Zue dr Gmai ghere au no d Wyler Les Tuileries-de-G. un Corcelettes. D Gmaiflechi umfasst 68,7 % landwirtschaftligi Flechi, 10,9 % Wald, 18,4 % Sidligsflechi un 2 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Grandson isch zum erschte Mol gnännt wore in dr zwote Helfti vum 11. Jh. as Grancione  (um 1100 de castro Grancione, um 1126 castri Grandissoni, 1154 ''apud Grantionem).
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 16,8 % gläge.
Religion
49,8 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 27,1 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Dr Burgermaischter vu Grandson isch dr François Payot (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 4,6 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 2759 Yywohner 89,3 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 4 % Dytsch, 1,6 % Italienisch un 5,1 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
zum Aaluege
Grandson hät e chlinni historeschi Altstadt uf ere Flächi vo öpe 250 uf 150 Meter mit Bürger- und Patrizierhüüser us em 17. und 18. Johrhundert. Uffällig isch s Schloss Grandson, wo 1050 serscht Mol erwähnt wird und uf eme chlinne Büchel im Nordoschte vo de Altstadt stoht. De hütig Bau isch us em 13. Johrhundert. Di reformiert Pfarrcherche Saint-Jean-Baptiste stammt us em Endi 12. Johrhundert, isch spöter aber mehrmols umbaut worde. A de Strooss vo Grandson uf Fiez stoht guet hundert Meter änet de Autobahn en vier Meter höche und mehreri Tonne schwäre Menhir. Es git i de Region, z Corcelles-près-Concise und z Bonvillars, no anderi sötegi Stai.
Höfen an der Enz
Heefa (amtlich Höfen an der Enz) ischt a Gmoed em Landkroes Calb en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Heefa leit em Nordschwarzwald em Enzdal.
D Gmarkong setzt sich zemme ous 3,5 % Landwirtschaftsfleche, 86 % Wald, 8,9 % Sidlongsfleche ond 1,5 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zua Heefa ghert nur s gleichnamig Dorf.
Gschicht
Heefa ischt zom erscht Mol gnennt worde em Johr 1376 als zu dem hofe.
Verwaltong
Heefa hot mit dr Stadt Bad Wildbad ond dr Gmoed Enzkleschderle a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Heefa ischt dr Holger Buchelt.
Dialekt
Dr Dialekt vo Heefa ghert zom Schwäbisch.
Ridicule
S Ridicule isch e vorfasnächtligi Veraastaltig, wo sit 1999 jeedes Joor wääred de zwäi Mööned vor dr Faasnacht im Förnbacher Theater im Baadische Baanhoof z Baasel stattfindet.
HIV
HIV isch die änglischi Abkürzig für Human Immunodifficiency Virus (Menschliches Immun-Schwäche-Virus), also em Virus, wo zur Krangget AIDS fiert. Frieneri Näme sin gsi: LAV und HTLV-III. Dr Begriff HIV isch öbbe syt em Joor 1986 gläufig.
Dä Virus g'hört zur Gruppe vo de Retrovire. Är fiert bym Befall vom Mensch zu'n'ere Verschlächterig vo dr Immunabwehr. Es wärde bi'n'ere HIV-Infektion vier Stadie unterschiide, s'Stadium 4 isch denn AIDS. E'n'anderi Definition für AIDS isch die tiefi Zahl vo gwüsse Lymphozyte.
Dr Durchmässer betrait 120 nm, das isch 60 Mol glainer als e roots Bluetkörperli. Es wärde zwei Untertype unterschiide: HIV-1 und HIV-2.
S'HIV befallt vornämlig CD4+ Hälfer T-Zälle, wo'n'e Untergruppe vo de Lymphozyte (also vo wysse Bluetkörperli) sin.
Theater
Theater (vo théatron ‚Schaustett‘, ‚Theater‘; vo θεάομαι theaomai ‚aluege‘) isch ä szenischi Daarstellig vom ene innere und üssere Gschee as künstlerischi Kommunikazion zwüsche Aktöör (Daarsteller) und em Publikum.
Mit em Wort Theater cha s Geböid gmäint si, wo drinn Theater gspiilt wird, oder au dr Prozäss vom Theater-Spiile oder au allgemäin e Grubbe vo Lüt, wo Theater mache, also e Theatergrubbe.
Theatersparte
Theater, wo meh als ei Sparte pflääge, häisse Meerspartetheater. An deene schaffe alli mööglige Künstler. Hüte müesse immer mee Stadttheater, wo vilmol Meerspartehüüser si, us Chostegründ äinzelni Sparte abschaffe, as ersti vilmol d Danzsparte und s Juugedtheater.
Moderator (Begriffsklärung)
Moderazioon stoot für d Aarbet vo de Moderatoore oobe nooche und au für
Bezirk Landquart
Da Bezirk Landquart (RMS District da Landquart) isch bis am 31. Dezember 2015 a Verwaltigsainhait vom Kanton Graubünda gsii. Am 1. Januar 2016 isch er dur d Region Landquart ersetzt worda.
Krais und Gmainda
Zum Bezirk Imbode händ die Krais und Gmainda khört: Stand 31. Dezember 2015
Adventslied
Wie bi de Wienachtslieder häi sich näbe de gäistlige Apfäntslieder au apfäntligi Volkslieder etabliert.
Chronologii
Bekannti dütschi Apfäntslieder
Chronik
E Chronik (vo chronika (biblia) zu chronos ,Zit‘) isch e gschichtligi Prosadaarstellig, wo d Eräigniss in zitliger Räijefolg daarstellt. E Chronist isch en Autor, wo Chronike schribt.
Überblick
D Chronik as Form vo dr Gschichtsschriibig isch im Alterdum entwigglet worde. Wichdigi Chroniste us dr griechisch-römische Antike si dr Apollodor vo Athen, dr Kastor vo Rhodos, Sextus Iulius Africanus und dr Dexippos gsi, au wenn im Dexippos si Chronik scho zimlig nooch zur klassische Gschichtsschriibig gsi isch. D Chronike vom Eusebius vo Caesarea, vom Hieronymus, vom Hydatius vo Aquae Flaviae, vom Josua Stylites, vom Johannes Malalas und s Chronicon Paschale si für d Spootantike wichdig gsi. Im byzantinische Riich häi dr Georgios Synkellos und dr Theophanesd Chronistedradizioon witergfüert.
Im latiinische Weste het d Chronik iiri Blüetezit im hooche und spoote Middelalter ghaa: d Chronica maiora vom Isidor vo Sevilla (6./7. Joorhundert), d Fredegarchronik, de Freisinger Chronik (12. Joorhundert), s Chronik vo de Morea (13. Joorhundert). Dütschsproochigi Chronikei git s sit em 12. Joorhundert. Bischbil vo afrikanische Chronike si d Kilwachronik (um 1520) oder die Patechronik.
Es git verschidnigi Arte vo Chronike wie Wältchronike, Kaiser- und Königschronike, Landchronike, Chloster- und Stadtechronike und d Familienchronike, wo in dr Rönessans z Italie ufchoo si und bald au in de Handelsstedt nördlig vo de Alpe entstande si und im bürgerlige Sälbst- und Dradizionsbewusstsi Usdruck gee häi.
Helvetia
D Helvetia isch en imaginäri Frauefigur, wo allegoorisch d Schwiz versinnbildlicht.
Si werd meischtens miteme Schild, wo s Schwizerchrüz druf isch, und ere Lanze dargstellt. Ire Name laitet sich vom Volch vo de Helvetier ab, wo früener, vor de Röömerzyt, im Schwizerische Mittelland gwont hend.
Russisches Kaiserreich
S Russische Kaiserriich (offizielli Staatsbezäichnig: 🇷🇺, Transkripzion: (Wse-)Rossijskaja imperija, uf Dütsch: (All-)Russischs Imperium ) isch näbe Kaiserriich Russland dr Naame, wo in dr Gschichtswüsseschaft gebrüüchlig isch für s Russische Riich im Zitruum vo 1721 bis 1917. Au d Bezäichnige Russischs Zareriich und zaristischs Russland wärde brucht, au wenn dr Zar Peter dr Grooss dr Zareditel 1721 dur e Ditel vom Kaiser ersetzt het.
Helvetia
De Name ”Helvetia“ stoot au uf de schwizerische Briefmarke, demit me nöd de Name i alne vier Landessprooche schriibe mue. Usem gliiche Grund het mer as Landeskennzaiche d Sigle CH gwäält, d Abchürzig vo Confœderatio Helvetica, em latinische Name vode Schwizerische Aidgnosseschaft.
Russisches Kaiserreich
Dr Flechi nooch isch s Riich in dr Middi vom 19. Joorhundert am grösste gsi und s drittgrösste Riich in dr Wältgschicht (noch em Britische Wältriich und em Mongolische Riich). In dr Nöizit isch es s gröösste zämmehängende Riich gsi. Es isch as Folg vo dr Februarrevolution 1917 undergange.
Helvetia
De Name ”Helvetia“ werd i gwüssne Sprooche au för d Schwiz bruucht, so im neugriechische (Ελβετία, Elvetía) oder em Irische (An Elvéis).
Russisches Kaiserreich
Geografii
Zwüsche 1742 und 1867 het s Kaiserriich die baltische Staate (Estland, Lettland, Litaue), Finnland, östligi Däil vo Pole, d Nordost-Türkei und Alaska erooberet und isch eso noch em Mongolische Riich dr grösst Staat in dr Gschicht worde.
S Riich het 1917 an zää Nochberstaate gränzt: Norwääge, Schweede, s Dütsche Riich, Ööstriich-Ungarn, Rumänie, s Osmanische Riich, Persie, Afghanistan, China und an s japanische Korea. Es het au an d Ostsee gränzt, an s Schwarze Meer, s Kaspische Meer, dr Pazifisch Ozean, s Ochotskische Meer, s Beringmeer, die Ostsibirischi See, d Laptewsee, d Karasee, d Barentssee und an s Wisse Meer.
S Territorium het zletscht öbbe 21,8 Millione Kwadratkilometer umfasst, fast e Säggstel vom Festland vo dr Ärde. In West-Ost-Richdig, vom Schwarze Meer und dr Ostsee bis zum Pazifische Ozean si s fast 10'000 Kilometer gsi. Vo Norde uf Süde het s en Usdeenig vo fast 5000 Kilometer ghaa. S Riich isch in 11 vo de 24 Zitzone vo dr Wält glääge.
1897 het die ersti gsamtrussischi Volkszelig stattgfunde, und mä het 125'640'021 Iiwooner zelt. Finnland, Buchara und Chiwa si do nid iigschlosse.
Sophisten
D Sofiste (, latiinisch sophistae Pl.) si e Grubbe vo Manne im antike Griecheland gsi, wo uf theoretischem oder braktischem Gebiet bsundrigs Wüsse gha häi und mäistens gege Gäld Underricht gee häi. Si häi vo öbbe 450 v. d. Z. bis öbbe 380 v. d. Z. gschafft, under iine dr Protagoras, dr Gorgias, dr Xeniades, dr Thrasymachos, dr Prodikos und dr Hippias. D Beweegig vo de Schriftsteller und Rhetore im Oste vom römische Riich, wo im 2. Joorhundert sich an die griechischi Kultur vo dr klassische Zit aagläänt häi, wird sit em Philostrat as die „zwäiti Sofistik“ bezäichnet. Bekannti Verdräter si z. B. dr Dio Chrysostomus, Herodes Atticus, Aelius Aristides und dr Polemon vo Laodikeia.
D Sofiste
Dr Begriff „Sofist“ het s scho in dr Antike gee und au d Sofiste häi sich sälber eso bezäichnet. Si häi aber weder e gschlossnigi filosofischi Ströömig bildet, no het s sofistischi Schuele gee, no häi iiri Leere usser an e baar Pünggt, wo si äänligi Aasichte verdrätte häi, vil Gmäinsams ghaa. D Sofiste häi as Wanderleerer gschafft, und si vo äinere Stadt in dr domoolige griechische Wält zur neggste gräist (vor allem uf em Peloponnes, in Thessalie und Süditalie). S Zentrum vo dr Sofistik isch d Stadt Athen gsi, wo denn in iirer Blüete gstande isch. S Ziil vom Underricht isch s gsi, junge Manne e theoretischi Vorbildig z vermiddle und sä eso uf d Staatsämter vorzberäite. Wie vil Sofiste es gee het, isch nid klar, es si aber sicher seer vil mee gsi as die, won is hüte bekannt si.
D Überliiferig
D Laag vo dr Überliiferig isch schlächt; vo dr groosse Zaal vo Schrifte si nume zwäi Reede vollständig erhalte; die theoretische Schrifte si im Allgemäine scho seer früe verloore gange und es git von e baar Bruchstück. Drzue chömmen e Hufe Testimonie (antiki Bricht über Lääbe und Leer). Innerhalb vo dr Gschicht vo dr Filosofii wärde d Sofiste vilmol zu de Vorsokratiker zelt.
Dr Ruef vom Sofismus
Die filosofischi Bewärtig vo de Sofiste isch lang, und vilmol au hüte no, seer negativ gsi, e Vorurdäil wo vom Platon sinere Beschriibig vo Sofiste stammt. Es git aber au sonigi, wo die sofistischi Beweegig im e positive Liecht gseen.
Vilmol bezäichnet mä rhetorischi Figure, wo s nid drum goot d Wooret z finde sondern zu Fehlschlüss sölle füere, as Sofisme. Im bildigsbürgerlige Diskurs vom 18., 19. und früeje 20. Joorhundert isch d Sofisterei au as abwärtendi Bezäichnung für d Rabulistik verwändet worde und bis hüte bezäichnet s Wort „Sofist“ au öbber, wo bewusst falsch argumentiert.
Grens
Grens (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Nyon im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Grens isch e Stroßedorf in dr Mitti vum Platoo zwische Nyon un em Jura-Sidfueß. D Gmaiflechi umfasst 90,3 % landwirtschaftligi Flechi, 2,3 % Wald, 7,4 % Sidligsflechi.
Gschicht
Grens isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1160-89 as de Grens (um 1164 Graiens, 1212 Granz).
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 19,4 % gläge.
Religion
47,5 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 20,9 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 4,0 %, CVP 8,3 %, FDP 10,0 %, GLP 7,1 %, GP 14,2 %, SP 21,6 %, SVP 27,8 %, Sunschtigi 2,1 %.
Dr Burgermaischter vu Grens isch dr Kurt Möhr (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,4 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 316 Yywohner 82,6 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 4,7 % Dytsch, 0,3 % Italienisch un 12,4 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Wepsische Sprache
Wepsisch (Eigebezeichnig vepsän kel’) isch e finno-uugrischi Sproch, wu vu de Wepse z Russland gschwätzt wird. Es ghört bi de finno-uugrische Sproche zum ostseefinnische Zwiig. Bi-n-ere Volchszellig us em Johr 1970 hänn sich rund 8.000 Lüt als Wepse bezeichnet, 1989 hänn numme no 6.355 s Wepsisch als ihri Müetersproch aage.