cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Waldshut-Tiengen
Nochbergmeinde
Sälli Städt gränze an Waldshüet-Düenge (si werre im Uhrzeigersinn gnännt; es fangt im Weste a):
Stadtgliiderig
S Stadtgebiet vo Waldshüet-Düenge bstoht uss de Chärnstädt vo Waldshüet und Düenge und de Gmeinde Aiche (mit Güeteburg), Breitefäld, Detzle, Äschbach, Gurtwyl, Indlekofe, Kränkige, Oberalpfe und Waldchirch (mit Gaiß und Schmitzige). Sälli Gmeinde sin wäge de Gmeindereform in di beide ehemolige Städt yglydert bzw. mit ene zämmegschlosse worre.
Für alli nün friehner selbständige Gmeinde und züesätzlig für de Ortsdeil Schmitzige (z Waldchirch) sin Ortschafte ygrichtet worre, wo de bade-württebergische Gmeindeordnig entspräche. Di Wahlberächtige wähle also bi jeder Kommunalwahl e neue Ortschaftsroot mit me Ortsvorsteher, wo de Vorsitzend isch. D'Näme vo de Ortschafte sin di glyche wie sälli vo de ehemolige Gmeinde; dodevo abwyche dien Aiche-Güeteberg (für s Gebiet vo de ehemolige Gmeind Aiche), Gaiß-Waldchirch (für di beide Wohnbezirk vo de ehemolige Gmeind Waldchirch) und Schmitzige (wo friehner zu de Gmeind Waldchirch ghört hät). D'Zahl an Ortschaftsröt isch in allne Ortschafte sechs, z Gurtwyl sin's aber zäh.
Ruumblanig
Waldshüet-Düenge bildet e Mittelzändrum im Berych vom Oberzändrum Lörrach/Wyl am Rhy, wo di meiste Städt und Gmeinde im Landchreis Waldshüet zu sinem Mittelberych ghöre (e Usnahm bilde sybe Gmeinde im Ruum Bad Säckige). Usserdem git's internationali Verflächtige mit de Kantön Aargau, Schaffuse und Züri in de Schwiz.
Gschicht
Di friehnere Städt Waldshüet und Düenge sin am 1. Januar 1975 zämmeglegt worre.
Waldshüet
D erschte Erwähnig ghäht uffs Johr 1256 zruck; sällemols hät de Ort Waldishutum ghieße. Im 13. Johrhundert hät de Rudolf vo Habsburg e Stadt ausbaut um in syn Land Handel ztriebe; wohrschints isch d Stadt Waldshüet, wo denoch schnäll gwachse isch, im Johr 1249 gründet worre. Im Johr 1468 hän d Eidgnosse Waldshüet sechs Wuche lang belagert, aber letschtändlig nüt vil vo de Stadt zerstört. In de Johr 1524 und 1525 isch d'Reformation und d'Wiedertüfe ygfiehrt worre und d Waldshüeter hän am Burechrieg deilgnoh.
Im Johr 1603 isch s «Judenäule», es Inseli im Rhy gegenüber vo Koblenz, vo de Stadt Waldshuet a d Juden i de Grofschaft Bade verpachtet wore. Bis öppe 1750 isch dänn en jüdische Fridhof döt gsi, wo vo de Surbtaler Jude bruucht worden isch zum döt iri Toote chöne zbegrabe.
1611 hät d Pest d Bevölcherig uff 40 Brozänt reduziert.
Abm Johr 1633 häts Zerstörige durch d Schwede und d Druppe vom Kaiser gee. Au zwüsche 1727 und 1748 isch d Stadt als Folg vo de Salpetererchrieg mehreri Mol vo Bure belageret worre. Sit 1805 ghörts nümmi zu Vorderöstrych, sondern zum Land Bade.
Düenge
Uss em Johr 1148, chunnt di erschti urkundlige Erwähnig. 1241 hän s d'Stüehliger an s Bistum Chonschtanz verchauft; säll hän's an de Heinrich vo Krenkige witerverchauft. Vo ihm sinem Nochfolger, em Diethelm vo Krenkige, hät's sich s Bistum Chonschtanz aber im Johr 1431 zruckkauft.
Im Johr 1415 hät d Herzog vo Urslinge, e Erzschwob, versüecht, am Makkabäerdag Düenge z bsetze; d'Düengener hän in aber chönne abwehre. Im Gegesatz dodezüe hän d'Schaffhusemer Düenge vo 1468 bis 1476 chönne bsetze; im Schwizerchrièg annè 1499 hän si's vollständig abgfackelt.
Es hät mehreri Verpfändige gee: vo 1429-43 an de Herrmann vo Hohenlandenburg und 1443-56 an de Bilgeri vo Heudort. Deno isch es im Johr 1482 zum Graf vo Sulz cho.
Wie d'Waldshüeter hän au d'Düengemer am Burechrieg deilgnoh. Si hän sich sällemols mit de Bure uss em Chleggi zämmedo.
Waldshuet
D Hauptstroß vo Waldshuet isch d Kaiserschtroß, wo me i dem Bild links seht. Sie isch begrenzt vom Obere un vom Landratsamt – im Bild seht me s Untere Tor –, wo früener d Schtadttor gsi sin. Sit ungfähr gnau 25 Johr isch jetz d Kaiserschtroß jetz Fueßgängerzone, un d Lüt sin zimlich zfride dämit. D Chafé chönnet d Schtüel useschtelle un im Summer machet si amet am Wocheend Freilichtkino.
Schproch
D Waldshueter schwätze Hotzewälderisch.
Schtadtfescht: Chilbi
D Chilbi fiiret d Waldshueter sit mehrere Jahrhunderte. Am Chilbisuntig findet dä Umzug mit em Chilbibock statt, wo vo dä Waldshueter Junggselleschaft uusgsuecht un tauft wird. Sälle Umzug söll a d Belagerig vo Waldshuet im 15. Jahrhundert erinnere, wo d Junggselle d Belagerer gfoppt hän, indem sie dä letscht Bock vorzeigt hän, wie wenn sie no en Huufe z Esse hätte.
Düenge
Düenge hät e Schloß un e Barockchirche vom Peter Thumb un vili Gässli. D Hauptschtrooß isch Fueßgängerzone un s sin jetzt einigi Kaffi dött. Au d Brünnli söt mer erwähne, sie händ no Trinkwasser. Im Schtadtbächli chönnet d Chinder ohne Gfohr schpiile. S hät Hüüser vo ungfähr 1500 a uffwärts, und mängi sin bemolt.
S git au e Heimatmuseum döt, bi de Narre- un Bürgerzumpft, wo Rüüm im Schloß hät. Zum Aaluege mueß me sich aamelde.
Schproch
D Düängemer schwätze Duängemer Dütsch, en Chleggauer Dialekt.
Schtadtfescht: Schwyzerdag
Au des Schtadtfescht isch eigentlich än Erinnerungsdag an e Belagerig, wobei mit d' Schwyzer au d'Schwobe mitgemeint sin. Zum Umzug were jedes Johr anderi Gruppe vo Ußerhalb iiglade.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Einhard
Dr Einhard (* um 770 in dr Main-Gegend, † 14. März 840 z Seligenstadt) isch dr Hofhistoriker vom Kaiser Karl em Gross gsii. Er het d Erziehig im Kloschter Fulda überchoo. Ab 792 het er d Wiiterbildig in dr Palaschtschuel vom damals no König Karl absolviert. Dr Vorschteher vo dere Schuel isch dr Alkuin gsii. Vom Einhard sind zahlriichi Briefe erhalte. Es längers Werk isch vor allem die latiinisch gschriibeni Vita (Biographie) vom Karl, Vita Karoli Magni.
Saderlach
Saderlach (rumänisch Zădăreni; ungarisch Zadorlak) isch e Gmainde im Chrais Arad, im Banat in Rumänien. S Dorf isch 1737 vu Siidler us em Hotzewald grindet wore. Bis zu de Uussiidlung vu de ditsche Iiwohner Endi 20. Jh. isch Saderlach de ainzig Ort in Sidoschteuropa gsi mit eme hochalemannische Dialekt.
Zue de hittige Gmainde Zădăreni gheert au noch s Dorf Bodrogu Nou (ditsch Neu-Bodrog, ungarisch Újbodrog). Uf em Hotter vu de Gmainde, vier Kilometer weschtlig vu Saderlach, litt s griechisch-orthodox Chloschter Hodoș-Bodrog, ain Wallfahrtsort, was us em Mittelalter stammt.
Lag
Saderlach litt im Weschte vu Rumänien im nerdlige Banat, acht Kilometer weschtlig vu de Chraisstadt Arad (saderlacherisch Aaret), rund 120 Meter iber de Adria. D Gmainde litt uf aine flache Hechi am linke Bord vu de Maarscht (rumänisch Mureș, ditsch Marosch oder Mieresch, ungarisch Maros). Zu de hittige Gmainde Zădăreni gheert au noch s Dorf Bodrogu Nou. Uf em Hotter vu de Gmainde, vier Kilometer weschtlig vu Saderlach, litt s griechisch-orthodox Chloschter Hodoș-Bodrog.
D Nochberderfer vu Saderlach sin Pecica (ditsch Petschka, ungarisch (Magyar-)Pécska,, serbisch Печка) im Nordweschte, Aradul Nou (saderlacherisch Neij-Aaret, ditsch Neu-Arad, ungarisch Újarad) im Nordoschte, Fântânele (ditsch Engelsbrunn, ungarisch Angyalkút bzw. bis 1899 Kisfalud) im Oschte, Șagu (ditsch Segenthau, volksdiimlig au Dreispitz, ungarisch Németság) im Sidoschte, Vinga (veraltet: Theresiopolis; saderlacherisch Winge, ditsch Winga, veraltet Theresienstadt, ungarisch Vinga) im Side, Felnac (ditsch Fellnack, ungarisch Fönlak, serbisch Фенлак) im Sidweschte un de Ortstail Bodrogu Nou (ungarisch Újbodrog) im Weschte. Im Norde grenzt Saderlach an d Maarscht. D Gränze vum Hotter bildet doo ain große Arm vu de Maarscht, de dur d Flußregulierung vu 1937 entstande isch.
D Landschaft um Saderlach isch e witti, waldlosi Ebeni. E baar wenigi Flecke het s, die zum Tail mit Wald deckt un zum Tail waldlos sin.
Klima
D Gegend gheert zu de niderungarische Ebeni un het e uusbregt Kontinentalklima, mit große Temperaturschwankunge, haiße, schwiele Summer un chalte Winter.
Naturpark Maarscht-Aue
Uf baide Sitte vu de Maarscht litt de Naturpark Maarscht-Aue (rumänisch Parcul Natural Lunca Mureșului), was si vu Arad aabezues bis zu de ungarische Grenz ziejt. Die Auelandschaft isch 2005 zum Naturschutzgebiet wore. Doo het s unter anderem Seeadler, Schreiadler, Zwergadler, Schwarzsterch, Blauracke, Fischotter, Ziesel, Sumpfschildchrotte un Wels. Zum Dorf Saderlach gheeret 397,1 ha vum Schutzgebiet.
Etymologi vum Name
De Ortsname chunnt vum ungarische Personename „Zádor“, verbunde mit em ungarische „lak“ fir „Wohnsitz, Burg, Bsitz“. Zum eerschte Mol gnennt werd de Name in de päpschtlige Zehntlischte vu 1332: Petrus (sacerdos) de Zadarlaka. Witteri Nennunge sin de Zadorlaka 1397, de Zadorlaka 1406, castellum Zadorlaka 1474, Zadorlaka 1482, Zatrelak 1713, ''pag. Szaderlak, Zaderlak, Saderlak 1808, Zaderlak 1858, Zaderlak vagy Szaderlak 1863, Zadorlak, Szadorlak 1873, Zádorlak, Szadorlak, Zárdalak, Zudorlaka 1882, Zadărlac 1909, Zădăreni comună'' 1950.
Ur- un Friegschicht
Uf em Hotter vu Saderlach het mer verschideni archeologischi Fund gmacht. Am Fundort „La Vii“ isch ain Wohnplatz us de Badener Kultur (Chupferstaizitt) gfunde wore un au e befeschtigt Gebaide us de osmanische Zitt. Am Nordrand vum Dorf het mer Schärbe us de Bronzezitt un de friehje Iisezitt gfunde. Im Fundort „Cartierul Nou” im Nordweschte vum Dorf het mer 1957 vier Gräber us de dakisch-sarmatische Epoche uusgrabe, im Weschte vum Dorf an de Stroß uf Bodrog nomol fimpf Gräber us de gliiche Zitt. Die niin Gräber sin Tail vu aine remisch-dakischi Nekropole us em 2. bis 3. Jh. Au d Schärbe, die was rund 1,5 km eschtlig vum Dorf gfunde wore sin, sin in die Zitt datiert wore, dezue zwee remischi Denar mit em Abbild vum Mark Aurel (2. Jh.).
Vum Mittelalter bis zue de Tirkeherrschaft
Zum erschte Mol gnennt werd e Siidlung mit Name „Zadarlaka“ in de päpschtlige Zehntlischte (Registrum decimarium papalium) vu 1332. Selmols het s doo e Pfarrai gee, die zum Erzdechanat Arad gheert gchaa het.
In de zwaite Helfti vum 15. Johrhundert het Saderlach em Mezöcsányi Michael gheert. Er het s 1470 em Emmerich Doczy verchauf. Dä het ab doo deno de Biname „Zádorlaki“ gfiert un het mit em Bou vu me Schloss aagfange. Unter siim Wittwiib Margaretha isch s Schloss fertig wore. 1500 het sin Sooh Franz Doczy s Schloss ibernoo, denoo het au d Familie Dienesy Aaspruch druf gstellt. Ain Landrichter het s Schloss 1505 dere Familie zuegsproche, de Doczy het s aber nitt abgee un 1507 het er vum Kchenig noch Ufschub fir d Ibergaab kriegt. Im Ungarische Buurechrieg isch s Schloss 1514 vu de Ufstendische unter em György Dózsa blindret un niderbrennt wore, dodebii sin au alli Familie-, Schenkungs- un sunschtigi Lageurkunde vebrennt. S Domkapitel in Arad het de Dienesy s Guet Saderlach nitt ibergee, s isch im Bsitz vu de Doczy bliibe. Noo de Schlacht vu Mohatsch 1526 hen d Sääh vum Franz Doczy, de Nikolaus un de Gabriel, s Guet Saderlach gerbt. 1552 isch s Banat vu de Osmanen erobret wore, s Schloss Zádorlak isch im September 1551 vum Sokollu Mehmed Pascha ohni Widerstand iignoo wore.
Neijgrindung dur ditschi Siidler
1716 het de Prinz Eugen vu Savoyen d Feschtunge Temeschburg un Belgrad vu de Tirke erobret. Mit em Friide vu Passarowitz (1718) isch s Banat e habsburgisch Chroonland wore. Nomm het mer aagfange, d Region planmäßig widerzbsidle. De Eugen het de lothringisch Grof Claudius Florimund Mercy, de Feldmarschall vu de kchaiserlig Armee, zum Guveneer vum Banat gmacht. In de Zitt vu de Eroberung isch d Bevelkerung vum Banat arig dezimiert wore, au d Gegend um Saderlach isch menscheleer gsi. Am 28. Juni 1719 het de Hofchriegsrot in Wien en Iirichtungsbefehl erloo, mit dem de Mercy ufgfordret wore isch, d Iiwohnerzahl im Banat z vergreßre. De Mercy het planmäßig ab 1720 ditschi Siidler aagsiidlet, rund 50 Derfer sin unter ihm grindet wore.
Saderlach isch 1717, wi de Hoffmann sait, als „ein elendes Dorf mit nur 25 Hütten“ bschriibe wore. 1722 hen d Mench vu Bodrog bi de Landesverwaltung in Temeschwar aagfrogt, ob sii s Gebiet chenntet pachte. Am 3. Juni 1723 isch ihne fir 50 Gulde uf ai Johr s „nunmehr öde liegende verlassene Dorf“ iberloo wore. Im e Bericht vum 3. Jänner 1725 vum Tescheschwarer Verwaltungsamt werd de Hotter in s Vezaichnis vu dem Ort im Dischtrikt ufgnoo, wu mer chennt ditschi Familie aasiidle. 1727 isch e Gsuech vu de Gmainde Neu-Arad fir d Paacht vum e Guet uf em Saderlacher Hotter abglehnt wore. In ere Antwort uf e Pachtgsuech vu Bodrog vum 3. April 1737 schribt s Tescheschwarer Verwaltungsamt, mer dinn scho uf ditschi Kolonischte warte. Noch im Johr 1734 hen d Fenlaker uf em Hoiter vu Saderlach e Mihli boue.
Dur Uuswertung vu Prozessakte vum Chloschter Bezdin vu 1744 het de Leo Hoffmann chenne noowiise, dass im Johr 1737 di eerschte ditsche Siidler uf Saderlach choo sin, di eltschte Iidreg iber ditschi Siidler in Saderlach in de Cherchebiecher vu Neu-Arad, doo wo s Dorf aafangs als Filiale dezue gheert het, fanget im September 1737 aa. Friehjeri Datierunge vu de eerschte Aasiidlung sin mittlerwaili widerlait. Dodemit isch Saderlach nit im Rame vum eerschte Schwobezug (1722–1726) grindet wore.
In de Cherchebiecher vu Neuarad sin in de Johr 1737-1744 32 Ehebaar iidrait, die in Saderlach glebt hän. 1744 chemmet 30 Familie dezue un 1747 nomol 47 Familie. De Oskar Kilian het d Herkchumftsort vu de Saderlach Siidler untersuecht. Vu insgsamt 439 Litt, die was zwische 1737 un 1760 us em Raich un us de Schwaiz uf Saderlach uusgwandret sin, het er bi 235 de Herkchumpftsort „mit Sicherhait“ oder „wahrscheinlig“ chenne noowiise. Vu dene 235 sin 54 vu Grofuuse gsi, 41 vu Schluchsee, 21 vu Schennau, 20 vu Ütlete, 13 vu Maisele, 12 vu Lottstette, je 10 vu Kirchzell un vu Chaischde, 6 vu Mudau, 5 vu Fieze, 4 vu Höcheschwand, je 3 vu Erzige, vu Heppeschwand un vu Dettighofe, je 2 vu Rieder un 2 vu Hüsere un je ai Person vu Strittberg, Unterweschnegg, Büel, Gündelwange un Schimmeldewog. Dodermit stammt ain Großtail vu de eerschte Siidler us em sidlige Schwarzwald, us em Zwing un Hotter vum Chloschter St. Bläsi, us de Grofschaft Hauestai, us de Grofschaft Bonndorf, us de Landgrofschaft Stüelinge, us de Landgrofschaft Chläggi un us em Firschtetum Firschtebärg, dezu us em schwaizerische Fricktal un us em sidlige Ourewald. Wel um die Zitt noo de Salpetererchrieg Hauestainer Familie in s Banat deportiert wore sin, het mer vermuetet, dass au Salpetererfamilie uf Saderlach choo sin. Forschunge vum Jakob Ebner hen aber scho in de 1920er Johr zaigt, dass schains kchaini Salpeterer uf Saderlach broocht wore sin.
In de Zitt vum Russisch-Eschteraichische Tirkechrieg sin ditschi Siidler us em sidlige Banat as Flichtling in s Nordbanat choo, im Friehjohr 1739 au uf Saderlach. Noo em Fride vu Belgrad im September 1739 hen die Flichtling wider chenne zuruck goo. In dere isch in de Region au d Pescht gsi. In dene Aafangsjohr het au s Sumpffieber un d Cholera en Huufe Siidler s Lebe gchoschtet, noo 1830, 1831 un 1836 het s großi Choleraepidemie gee. 1749 hen großi Schwärm vu Grashoppler alles abgfresse.
In de Aafangsjohr isch Saderlach kchai aigeni Pfarrai gsi, defiir ain Filialort vu de Pfarrai Nei-Arad. Wenn de Gaischlig vu dort choo isch, het mer de Gottesdienscht im e Privathuus abghalte. E eerschti Chercheglocke isch 1749 aagschafft wore, sii hengt hitt noch in de katolische Cherche. Am 31. Auguscht 1751 hen d Saderlacher e Gsuech an d Kayserliche Königliche Hoff-Deputation in Bannaticus iigee fir e aigeni Pfarrai. Des Gsuech isch abglehnt wore, wel d Fecksung so gring gsi isch, dass de Unterhalt vum e Gaischlig nitt gsichret gsi isch. Au e zwait Gsuech im Jänner 1755 werd im März 1756 abglehnt. Eerscht e dritt Gsuech im Dezember 1758 werd am 3. Mai 1759 gnehmigt. Am 1. Juli 1759 werd nomm de Lorenz Streck as Capellanus curatus de eerscht Gaischlig vu Saderlach. Am 15. Feber 1777 isch de Jakob Puzz, Capellanus curatus zitt 1766, dur d Kchaiseri zum „würklichen Pfarrer“ ernennt wore.
Scho 1740 het mer in Saderlach e chlaini Schuel iigrichtet mir eme Schuelmaischter, dä ab 1750 vum Dorf zahlt wore isch. De Schuelmaischter het au de Dienscht als Kantor un als Messner mieße verrichte un zittwiis isch er au Gmaindeschriiber gsi.
D Iiwohnerzahl vu Saderlach isch dur Zuzug vu neije Siidler schnell aagstige:
Entwicklig vu 1775 bis 1848
Am 4. Jänner 1775 isch de Hotter noo me neije Urbarialrecht uftailt wore. D Grundstick sin noo de Conskriptionlischte („Urbarrium Banaticum“) uftailt wore. Im Johr 1778 het de Saderlacher Hotter us 106 ganze, 6 halbe un 3 viertel „Sessione“ gchaa. Ai Session het insgsamt 34 Joch gchaa: 24 Joch Acker, 6 Joch Wiise, 3 Joch Huetwaid un 1 Joch fir Huus un Hoof, e halbi Session sin 19 Joch gsi, 12 Joch Acker, 4 Joch Wiise, 2 Joch Huetwaid un 1 Joch fir Huus un Hoof.
1778 isch di „kaiserliche Provinz Temescher Banat“ ufgleest un 1779 in s habsburgisch Kchenigreich Ungarn iigliidret wore, dodemit au Saderlach. Di politisch Verwaltung isch an di „Königliche Hungarische Incorportations-Hofkomission“ ibergange, di wirtschaftlig Verwaltung an d „Temescher Kameraladminstration“. D Grundherrschaft isch noch bi de Kchaiseri bliibe.
En Huufe Derfer im Banat sin in dere Zyt an privati Grundherre vechauft wore. Saderlach isch 1781 fir 59.200 Gulden an de Basil Damjanovich vechauft wore. Liibaige sin d Iiwohner nitt wore, aber defiir erbuntertänig. E paar Johr später het er s fir 75.000 Gulden an de Sigismund Lovasz witter vechauft. D Heef un de Boode sin as Erbpacht vergee wore. De Grundherr het de gwehlt Schulz un di Gschworene derfe ernenne. Er het au s Maut- un s Wasserrecht gchaa, s Mihlirecht, s Schankrecht, s Recht zum Schlachte un au s Recht zum Zigelmache. Die Recht hen d Buure vu ihm alli Johr mieße pachte. E jeds Huus het im Johr ai Sessionalgulde mieße zahle un Froondienscht („Robot“) verrichte. Bin re ganze Session sin des 100 Täg Frondienscht gsii, bin re halbe Session 58 Täg, bin re viertel Session 34 Täg un bin re achtel Session 21 Täg. Dezue sin Abgabe (Zehnt) fir Frucht, Schäfli, Biene un Tuwak choo un e Mihli-Abgab, des was bin re Wassermihli 6 Gulde gsi sin.
1812 het mer zue de fimpf bisherige Gasse (Herkas dt. „Herrengasse“, Zigiinerkas „Zigeunergasse“, Kaablekas „Gabelgasse“, Chritzperkkas „Kreuzgasse“, Schlosperkkas „Schloßberggasse“) e sechsti aaglait, d Stròòskas „Straßgasse“ un bal di eerscht Gass vu de Voorschtat „Vorstadt“. Vum Hotter vu Fenlak sin 700 Joch Alliodialgrund ibernoo un an 176 Iiwohner als Pachtfeld vetailt wore un 1820 het mer d Wiise am Rand vum Ort umbroche. Im Johr 1826 isch mit em Grundherr, em Grof Lovász, ain Vertrag gschlosse wore, dass mer uf 35 Joch het derfe Rääbe setze, di Neuen Weingärten. S Wiischankrecht het d Gmainde au vum Grundherr kriegt, nemmlig vu Michaeli (29. September) bis Georgi (23. April). Die Recht het d Gmainde nomm unterverpachtet.
Als s Schuelhuus z chlai woren isch, het d Gmainde s Buurehuus neb em Pfarhuus gchauft un het do 1814 e neiji greßeri Schuel boue.
Noo em Tod vum Imre Lovász, dä kchaini Sääh gchaa het, het si Tochter Amalia (1825-1907) im Johr 1846 de Grof Laszlo Zelinsky (1809-1963) ghirotet. Er het d Grundherrschaft iber Saderlach ibernoo. De Grof Zelinsky het de Saderlacher im e Brief vum 10. September 1846 aagchindigt, dass sii dittlig weniger Abgabe hen mieße zahle.
D Iiwohnerzahl isch ail witter aagstiige:
1848 bis 1867
1848/1849 isch au Saderlach in d Revolution in Ungarn iibezooge wore. D Näächi zue de Feschtungsstadt Arad het im Wechsel ungarischi Revolutionsgardischte oder kchaiserligi Truppe in s Dorf broocht. D Buure hän mieße Proviant z Verfiegung stelle un Dienscht mit em Fuhrwerg laischte. In sim Tagebuech schribt de Saderlacher Joseph Weiß, dass d Saderlacher meh ungarefraindlig gsi sin. Fir de Kchampf um Freihait un fir d Abschaffung vu de Grundherrschaft het mer 270 Nationalgardischte gstellt, d Gmainde het Kchoschte vu insgsamt 3.246 Gulde drait. Als di ungarisch Revolution nidergschlaage gsii isch, isch s Banat, un somit au Saderlach, Tail vu de „Woiwodschaft Serbien und Temeser Banat“ wore. Die Zitt isch vu de Donauschwobe als Schreckesherrschaft empfunde wore un het ihns vu de eschteraichische Chrone entfrämdet.
Di sognennt Erbuntertenigkeit isch in Eschteraich uf Initiative vum Raichstagsabgordnete Hans Kudlich mit Dekret vum 7. September 1848 ganz abgschafft wore. An d Stell vu de Abgabe, die was an d Grundherre hen mieße verrichte were, sin staatligi Staire trette.
S Johr 1863 isch in d Gschichte vu Saderlach als Hungerjohr iigange. Ai Diiri vum Spotjohr 1862 bis in de Summer 1863 het d Fecksung zum große Tail vernichtet. Mer het bi de Kameralverwaltung Hilfe gsuecht, het au Frucht zum Esse un Saaeje kriegt, aber kchain Uusweg isch gsi, mer het d Chie un d Ross mieße verchaufe. Ai Armuetskommission het mieße iigrichtet were, 39 Chinder un 19 eltere Litt hen jede Tag e warmi Suppe kriegt, 87 Litt sin mit Brot un andre Lebensmittel versorgt wore.
1866 isch de Chrieg zwischen Preußen un Eschteraich uusbroche. Alli Reservischte vu Saderlach sin iiberuefe wore, zwee Gardischte sin gfalle. Im nemmlige Johr isch in Saderlach au e Cholerapdiemi uusbroche un 67 Mensche sin draa gstorbe.
1867 bis 1920
Iber de Eschteraichisch-Ungarisch Uusglich im Johr 1867 het mer sii aafangs gfrait, vor allem wel de Nationalitete Selbschtverwaltung vesproche wore isch un dass sii iehri Muetersproche derfet bruuche. Mit de Zitt isch aber de Assimilationsdruck in Ungarn ail greßer wore.
Um 1890 isch d Iiwohnerzahl uf e vorlaifige Hegschtstand choo. Ab de 1890er Johr sin au all meh Familie noo Ibersee uusgwandret, vor allem uf Amerika, aber au uf Brasilien oder Kanada.
Im Eerschte Wältchrieg sin 342 Mann zum Militerdienscht in d k.u.k. Armee un d ungarisch Nationalarmee iizoge wore, 169 devoo sin verwundet wore, 55 sin gfalle. Mit em End vum Chrieg isch Eschteraich-Ungarn ussenanderkheijt, 1920 isch s Banat uf dreij Länder uftailt wore: Ungarn, Rumänien un Jugoslawien. S Gebiet um Saderlach isch rumänisch wore.
1920 bis 1945
Mit de Agrarreform 1925 isch d Grundherrschaft endgiltig entaignet wore, 416 Joch het s Dorf Saderlach ibernoo, 46 Joch sin Staatsbsitz wore un 205 Joch het d Herrschaft, d Grofe vu Lovász, derfe bhalte. Die hen iehre Bsitz an zwee Buure vu Nagylak (Nadlak) vechauft, un sii hen s später witter an d Saderlacher verchauft hän. Mit de Agrarreform sin au di eerschte rumänische Neijkolonischte in Saderlach aagsiidlet wore, e rumänischi Grundschuel isch ufgmacht wore. Ab 1934 het mer fir di neije Iiwohner au neiji Hiiser boue.
Im Zwaite Wältchrieg hen 47 Saderlacher in de rumänische Armee dient, 26 devoo sin gfalle. Als s Ditsch Raich un Rumänien am 12. Mai 1943 im e Abchomme bschlosse hen, dass volksditschi rumänischi Staatsbirger in d Wehrmacht un d Waffe-SS hen chenne iiberuefe were, sin 141 Saderlacher iizoge wore, 39 vu dene sin im Chrieg gfalle, di andre sin alli in Gfangeschaft choo. Noo em Wechsel vu Rumänien zu de Alliierte un em Iimarsch vu de Rote Armee im Johr 1944, sin alli Rumänienditschi als Staatsfaind aagschaut wore. Im Jänner 1945 isch ain Großtail vu de ditschsprochige Iiwohner vu Rumänien im Alter vu 17 bis 45 zur Zwangsarbet in d Sowjetunion deportiert wore. Vu Saderlach sin am 14. Jänner 1945 225 Männer un Wiiber deportiert wore. In de Arbetslager Stalino Dnjepropetrovsk, Kriwoj-Rog un Marganetz sin 44 devoo gstorbe.
Noochriegszitt bis hitt
Mit em Bodereformgestz vum 23. Merz 1945 sin di rumänienditsche Buure entaignet wore. In Saderlach het mer am 14. Februar 1946 aagfange, rumänischi Familie im Dorf aazsiidle. Mer het dodezue aafangs ditschi Familie entaignet, die ain Sooh bi de Wehrmacht oder de Waffe-SS gchaa hen, später di ibrige ditsche Familie. 154 rumänischi Familie hen je 4 Hektar Land kriegt, s ibrig Land isch kollektiviert wore un in Staatsfarme zemmegfasst wore. Wel d Buure vu Saderlach jetz kchai aige Land mee gchaa hen, hen si Arbet gsuecht bi de Aisebahn (CFR) als Schiinesetzer, wo zittwiis iber 300 Männer un Wiiber vu Saderlach garbaitet hen, als Taglehner bi de Staatsfarme in Neuarad un in Tschala (uf de andre Sitte vu de Maarscht) oder in de Fabrike vu Arad.
Dur e Bschluss vu de Prefäktur un em Gmainderot vum 11. Februar 1948 isch d Gmainde vu Zadărlac in Zădăreni umgnennt wore.
Ab 1948 sin alli, die was noch buurt hen, in d Gnosseschaft (Intoväräsire) un am 4. Juni 1950 in d Kollektivwirtschaft „Roter Oktober“, di später LPG, zemmegfasst wore. Mer het in de LPG ball wider aagfange Ditschi als Brigadelaiter iizsetze. Mit em Dekret vu 1954 hen in Rumänien di rumänienditsche Buure di 1945 entaignete Hiiser un Heef zuruck kriegt, aber ohni Veeh, Land oder Maschine. In Saderlach hen d Buure 1956 d Hiiser zuruck kriegt.
Im Rahme vun re Verwaltungsreform het Saderlach 1968 sii Aigeständigkait als Gmainde verlore un isch an d Nochbergmainde Felnac aagschlosse wore.
Zitt em Zwaite Wältchrieg sin ail meh Saderlacher uf Ditschland uusgsiidlet. Aagfange het des mit de Soldate, die im Chrieg in Gfangeschaft choo gsii sin un nimm hen chenne haimchoo. Ai greßeri Welle vu Uusraise het in de 1970er Johr aagfange, als dur Familiezemmefierunge un Flucht ain große Tail vu de Rumänienditsche s Land verloo het. Au in Saderlach sin Uussiidler vu de Bundesrepublik „freijgchauft“ wore, vo 1979 bis 1986 sin fir rund 400 Litt 4 Millione DM an de rumänisch Staat zahlt wore. Het s bi de Volkszählung vu 1948 noch 1.250 Ditschi vu insgsamt 2.250 Iiwohner gee (49 %), sin s 1966 noch 941 Ditschi vu 1.966 Iiwohner gsi (47 %) un 1977 noch 786 vu 2.223 (35 %).
Ai zwaiti Uusraisewelle het 1989 noo em Sturz vu de Ceaușescu-Diktatur iigsetzt. Innerhalb vu sechs Monet hen iber 111.000 Ditschstämmigi fluchtartig s Land verloo. Scho 1992 het s in Saderlach nur noch 54 Ditschi gee vu insgsamt 2.032 Iiwohner (2,7 %), bi de Volkszählung 2011 sin s noch 13 vu 2.495 gsi (0,5 %). Mittlerwaili isch Saderlach kchai ditschsprochig Dorf me.
Zitt 2004 isch Saderlach wider e aigeständigi Gmainde, zemme mit em Dorf Bodrogu Nou.
Widerentdeckung vum „Alemannedorf“
Zwische 1856 un 1858 isch de Basler Arnold Laur (1833–1908), später Spitalverwalter in Basel, als Guetsbeamte vu de Grofe vu Zelinsky in Nei-Arad gsi. Um die Zitt isch er au mol uf Saderlach choo zum Schaue, wie uf de Herrschaftsfälder garbaitet werd. Zwee jungi Männer hen grad e Haiwaage glaade gchaa un wi de aint het welle abegumpe, hert de Laur, wi de ander em zuerueft: „Gump abe – aber gib obacht, daß du nit abekcheisch!“ De Laur het s gwundret, dass er doo im Banat mol s Alemannisch heert, wie s au in sinre aigene Haimet gred werd. Er het si mit de Litt in Saderlach aagfraindet un isch au no dem er zuruck isch in d Schwaiz im Kontakt mit de Saderlacher bliibe, wie Brief zwische 1892 un 1895 zaiget. In de Basler Nochrichte het d Basler Ortsgruppe vum Ditsche Schuelverain am 21., 24. un 28. Mai unter em Titel „Wiedergefunden Hotzen“ e Serie mit dreij Ufsetz iber Saderlach publiziert un des Dorf in de Schwaiz un in Bade wider bekannt gmacht. Dodemit hen d Saderlacher wider Kontakt kriegt zue de Ursprungshaimet vu ihre Vorfahre im Hotzewald. 1910 isch de Oberreallehrer Krumm vu Löörech uf Saderlach choo. un ab de 1920er-Johr sin ail mee Wisseschaftler un Haimetforscher in s Banat choo des alemannisch Dorf aaschaue. Im Auguscht 1927 isch de Emil Adolf Johanne Maenner (1888–1964) zum eerschte Mol uf Saderlach choo, ain Gimnasialprofesser am Realgimnasium in Weinheim an der Bergstraße, de was urspringlig us aine Kchaiserstieler Familie choo isch un in Waldkirch ufwachse isch. Er isch e engaschiert Mitglid im ditschnationale „Verein für das Deutschtum im Ausland“ gsi, unter anderem langi Johr Vorsitzer vum Badische Landesverband. Er het d Saderlacher 1930 zum Badische Haimettag („Welttreffen der Badener“) am 11. bis 14. Juli uf Kcharlsrue iiglade, wo nomm sechs Litt vu Saderlach tailgnoo hen. Am 21./22. Auguscht 1937 isch in Saderlach d 200. Widerchehr vu de Ortsgrindung im e große Fescht gfairet wore, s grescht Fescht, des was es je in Saderlach gee het. Vu Ditschland sin iber 100 Gescht choo, unter anderem de Volkskundler Oskar Kilian, de Schriftsteller un Haimetforscher Hans Matt-Willmatt un de „Hotzevater“ Gustav Huber, dezue de Bischof Pacha un ain Huufe Verain vu andre Banater Schwobe-Derfer. Bi dere 200-Johr-Faier isch ain Film gmacht wore un zwoo Monografie sin publiziert wore, vum Emil Maenner un vum Johannes Künzig. De Volkskundler Johannes Künzig isch zwische 1930 un 1939 insgsamt fimpfmol in Saderlach gsi, vu sinre Monografi Saderlach 1737–1937, eine alemannische Bauerngemeinde im rumänischen Banat, em „Griene Buech“, wie s vu de Saderlacher bal gnennt wore isch, het er e jedere Familie ai Exemplar gschenkt. Die baide Biecher sin in ville Familie neb de Bibel e Lesebuech fir d Chinder gsi, trotz dass si zittwiis verbote gsi sin. Zitt dem Fescht un vor allem zitt de Monografi vum Maenner nennet d Saderlacher ihre Ort au Alemannendorf.
In Waldshuet-Düenge gitt s ain Saderlacher Weg.
Bodrogu Nou
Ai paar chlaini Buurehiiser mit Name Bodruch weret anno 1422 zum eerschte Mol in ainre Urkund gnennt (1492: Bodrogh). Bis 1561 het s Dorf de Familie Bessenyei gheert. In de Zitt vu de Tirkeherrschaft isch s Dorf gschlosse wore un eerscht aafangs 19. Johrhundert wider als „Nei-Bodrug“ (rumänisch Bodrogu Nou, ungarisch Újbodrog) ufboue wore. 1838 het s 166 Iiwohner gchaa. Bis 1848 het s Chloschter Hodoș-Bodrog d Grundherrschaft iber s Dorf gchaa, un noch bis aafangs 20. Johrhundert isch s de greescht Grundaigetimer gsi. Zemme mit Saderlach isch Bodrogu Nou im Johr 1968 zu de Gmainde Felnac choo, zitt 2004 sin die zwai Derfer zemme e aigeni Gmainde.
Chloschter Hodoș-Bodrog
S Chloschter Hodoș-Bodrog (rumänisch Mănăstirea Hodoș-Bodrog) litt vier Kilometer weschtlig vu Saderlach im Naturpark Maarscht-Aue. Bis 1839 isch s Chloschter am rechte Ufer vu de Maarscht glege un het zum Dorf Bodrogu Vechi, Gmainde Pecica gheert. Weg de regelmäßige Iberschwemmunge dur d Maarscht isch de Fluss aber 1839 unter em Abt Grigore Chirilovici mit Hilf vu de territoriale Beherde vu Arad umglaitet wore. S Chloschter isch zum eerschte Mol im Johr 1177 gnennt wore als ecclesia de Hudust. S Benediktinerstift Hodoș werd au in Urkunde vu 1213, 1233, 1278 un 1293 gnennt, het aber als weniger wichtig Stift gulte. Im „Mongolesturm“ isch s Chloschter um 1241 z Grund gmacht wore. De Name Bodrog werd zum eerschte Mol im Zemmehang mit em Chloschter in ainre Urkund vu 1446 gnennt. Im Johr 1479 chunnt s Gebiet vu Hodosch an d Brieder Stefan un Markus Jaksich fir iehri Verdienscht in de Tirkechrieg. 1498 losst de Markus Jaksich an de Stell vum katolische Stift e griechisch-orthodox Chloschter boue zu Ehre vu Maria Liechtmäss (Praesentatio beatae Mariae virginis). D Chloschtercherche stammt vu 1370 un isch noo em byzantinische Trikonchos-Stil boue mit dreij Apside. Im Innere vu de Cherche het s Freske vum Nicodim Diaconul vu 1658. Vu 1938 bis 1940 un nomol vu 2009 bis 2010 sin si reschtauriert wore. D Ikonoschtase isch vum Bildhauer Busuioc gmacht wore. In de Zitt vu de osmanische Herrschaft vu 1552 bis 1690 isch s Chloschter d Residänz vu de Erzprieschter gsii. Im 19. un 20. Johrhundert het d Cherche als Grabstett vu de Arader Bischofe dient. D Gebaide im Oschte vu de Aalag sin in de zwaite Helfti vum 18. Johrhundert boue wore, d Kapelle un d Menchszelle zwische 1904 un 1907. 1949 isch s Chloschter ufgleest wore. Im Johr 1975 isch s neij grindet un vu 1979 bis 1985 wider instand gsetzt wore. Noo 1990 isch e Cherche, Menchszelle, e Refektorium un e Chloschterherberg boue wore, dezue e Museum mit aine wertvolle Sammlung vu Hailige Bilder, Biecher, Handschrifte un Kultgegestend. Zurzitt lebet 25 Mench im Chloschter (Stand 2017).
Religion
Dur de Zuezug vu Rumäne noo em Zwaite Weltchrieg sin ail meh orthodoxi Chrischte in s Dorf choo un mit de Ditschstämmige hen in de zwaite Helfti vum 20. Johrhundert au di maischte Katolike s Dorf verloo.
2013 sin 75,3 % vu de Iiwohner rumänisch-orthodox gsi, 13,2 % Mitglid bin aine Pfingschtcherche, 2,4 % remisch-katolisch, 2 % griechisch-katolisch un 1 % Baptischte. 1,8 % hän ainre andre Religion aagheert un 4,3 % sin konfessionlos gii.
Verwaltung
Verwaltet wore isch d Gmainde friehjer vun eme „Schultheiß“, später „Richter“ gnennt. Er isch jede Johr vu de Birger gwehlt woren. An sinre Sitte sin ain Notar un di Gschworene gstande. Wo s Dorf unter privati Grundherrschaft choo isch, het de Grundherr derfe Männer fir d Wahl vorschlaa un iihns noo de Wahl ernenne un au wider absetze. Später isch ain Gmainderot an d Stell vu de Gschworene iigfiert wore. Im Johr 1937 hen zu de Gmaindeverwaltung ain Richter, ain Chlairichter, ain Notar, ain Kassier un zwee Schriiber gheert. Zum Gmainderot hen zäh gwehlte Mitglider gheert, dezu sin vu Amts wege de rumänisch-orthodox Gaischlig un de Lehrer vu de rumänische Staatsschuel choo.
Vu 1968 bis 2004 isch Saderlach in d Nochbergmainde Felnac iigmaindet gsi. 2004 isch s zemme mit Bodrogu Nou e aigeni Gmainde wore.
Birgermaischteri vu de Gmainde Zădăreni isch zitt 2004 d Doina Petri vum Partidul Național Liberal (PNL). Bi de letschte Kommunalwahle zum Gmainderot 2016 het s des Ergebnis gee:
Dialekt
schau au: Wenkersetz vu Saderlach
Manfred Rommel
Dr. h. c. Senator e. h. Manfred Rommel (* 24. Dezember 1928 en Schtuegert; † 7. November 2013) ischt von 1974 bis 1996 Oberbürgermeister von Schtuegert gwä. Er gilt als oiner von de beliebteschte Kommunalpolitiker von dr CDU.
Saderlach
Dialekt
Iber s Saderlacherisch sin zwoo Diplomarbete an de Universität Temeschwar un e Zuelassungsarbet an de Universitet Freiburg gschriibe wore, die was de Schwerpunkt uf Wortschatzanalyse gchaa hen:
Manfred Rommel
Er isch dr Sohn vom Generalfeldmarschall Erwin Rommel. Er hot sei Abitur 1947 en Biberach an der Riß gmacht ond aschließend en Dibenga Rechts- on Staatswissenschafta studiert. 1956 hot er sei erschte Aschtellung en dr Landesverwaldong ghet. Dort isch er 1959 Regierungsrat ond no persenlicher Referent vom domoliga Innenminister Hans Filbinger worda. 1971 hot er no als Ministerialdirektor ens Finanzministerium gwechslt on isch na schpäter dort Staatssekretär worda.
Saderlach
Dialekt
Darstellunge vum Dialekt un Textprobe findet mer au in de Monografie vum Künzig un vum Maenner, die sin aber in aine Laietranskription verfasst, vor allem bim Dialektkapitel in de Künzig-Monografi, wo de Richard Gäng gschriibe het, ditlig pregt isch vu gengige Dialektschriibwiise in Sidbade, zum Baischbiel findet mer dort au Schriibunge wie <ö>, <ü>, <üe>, <eu>, trotz dass s Saderlacherisch nuer noch entrundeti Vokal kchennt, z. B. „Die Saderlacher kennen neben Rittplatz auch das alte Wort Schür“.
Manfred Rommel
1974 isch dr Rommel als Nochfolger vom Arnulf Klett zom Oberbirgermeischter dr Stadt Schtuegert gwählt worda.
Saderlach
Allgmaini Merkmol vum Saderlacher Dialekt
D Dialekt vu Saderlach gheert zum Hochalemannisch un zaigt Gmainsamkhaite uf mit em Dialekt vum Hauestainer Land.
Manfred Rommel
Er isch seit 1996 Ehrabirger von Schtuegert gwä. Au em Ruheschtand isch er no emmer a beliebter Redner on gfrogter Autor gwä.
Saderlach
Allgmaini Merkmol vum Saderlacher Dialekt
Germ. k isch im Aalaut verschoobe zue ch: s Chint /s xint/ '(das) Kind', chlae /xlae/ 'klein', te Chriek /tə xriək/ '(der) Krieg', no l un r verschobe zum z. B. in s Volch /s folx/ '(das) Volk', schtarch /ʃtarx/ 'stark'.
Manfred Rommel
Überregional bekannt worde isch er als Präsident vom Deitsche Schtädtetag.
Saderlach
Allgmaini Merkmol vum Saderlacher Dialekt
Verschlusslaut sin im Aalaut un im Uuslaut im Normalfall stimmlosi Fortis, im Inlaut degege stimmhafti Lenis: te Puur /tə puːr/ „(der) Bauer“, t Plueme /t pluəmə/ „(die) Blume“, t Wiiber /t viːbər/ „(die) Weiber, Frauen“, tuure /tuːrə/ „dauern“, te Tolder /tə toldər/ „Wipfel“ (< mhd. tolder), kschlaage /kʃlaːgə/ „geschlagen“. Au germ. s isch im Inlaut stimmhaft, im Aalaut un Uuslaut stimmlos: singe /siŋə/ „singen“, s Huus /s huːs/ „(das) Haus“, Hiiser /hiːzər/ „Häuser“.
Mhd. a erschint nit verdumpft as a: lache /laxə/ „lachen“, dehnt z. B. in te Chaare /tə xaːrə/ „(der) Karren“, mhd. ä (Sekundärumlut) als ufig è: mèrkte /mɛrktə/ „Sachen vorbereiten, die man auf dem Markt verkaufen will“, dehnt z. B. in s Pèèsle /s pɛːzle/ „(das) Bäslein, Anredeform für Frauen“, mhd. ë als ufig è: hèlfe /hɛlfə/ „helfen“, dehnt z. B. in t Lèèber /t lɛːbər/ „(die) Leber“, mhd. e (Primärumlut) als zuenig e: fremt /fremt/ „fremd“, dehnt z. B. in t Mulpeere /t mulpeːrə/ „(die) Maulbeere“, mhd. i. as ufig ì: ìsch /ɪʃ/ „ist“, dehnt z. B. in schpììle /ʃpɪːlə/ „spielen“, mhd. o als ufig ò: te Mòscht /tə mɔʃt/ „(der) Most“, dehnt z. B. in te Poode /tə pɔːdə/ „(der) Boden“, mhd. ö entrundet als zuenig e: Chnepf /xnepf/ „Knöpfe, Knospen“, mhd. u als u: t Pruscht /t pruʃt/ „(die) Brust“, dehnt z. B. in te Tuurscht /tə tuːrʃt/ „(der) Durst“, mhd. ü entrundet als ufig ì: lìftìk /lɪftɪk/ „leicht angezogen“ (< mhd. lüftec), dehnt z. B. in te Schììblìng /tə ʃɪːblɪŋ/ „(der) Schübling, eine Art Wurst“.
Mhd. â erschint im Normalfall als ufig ò: t Plòòg /t plɔːk/ „(die) Plage“, mhd. æ als ufig è: rèès /rɛːs/ „gesalzen“ (< mhd. ræʒe), vor j als aae: saaeje /saːejə/ „säen“, mhd. ê als zuenig e: te Chlee /tə xleː/ „(der) Klee“, mhd. ô als zuenig o: root /roːt/ „rot“, mhd œ mit Entrundung als e: pleet /pleːt/ „blöde“. Mhd. î, mhd. û un mhd. iu sin vor Konsonant im Normalfall als Monophthong erhalte: riich /riːx/ „reich“, gchirzt z. B. in Strit /ʃtrit/ „Streit“, s Huus /s huːs/ „(das) Haus“, gchirzt z. B. in lut /lut/ „laut“, t Hiiser /t hiːsər/ „(die) Häuser“. Im Uuslaut un im Hiatus degege sin mhd. î, mhd. û un mhd. iu diphthongiert: frei /frei/ „frei“, kcheie /kxeijə/ „fallen“ (< mhd. gehîen), poue /pouə/ „bauen“, nei /nei/ „neu“, eijer /eijər/ „euer“.
Di mittelhochditsche Vokal ö, ü, œ, iu, öu un üe sin entrundet: Chnepf /xnepf/ „Knöpfe, Knospen“, te Schììblìng /tə ʃɪːblɪŋ/ „(der) Schübling, eine Art Wurst“, pleet /pleːt/ 'blöde', t Schiire /t ʃiːrə/ „(die) Scheuer, Scheune“, t Traem /t traem/ „(die) Träume“, t Prieder /t priədər/ „(die) Brüder“.
Us de Literatur werd nit ganz klar, ob im Saderlacherisch konsequent unterschiide werd zwische mhd. i un mhd. î: nebe ìsch /ɪʃ/ „ist“ un schpììle /ʃpɪːlə/ „spielen“ bzw. kriife /kriːfə/ „greifen“ nennt d Hildegard Frey z. B. au te Fisch /tə fiʃ/ „(der) Fisch“. E iberufig /æ/ git s im Saderlacherisch nit.
Mhd. ei, ou, öu, ie, uo, üe sin im Normalfall as Diphthong erhalte: s Flaesch /s flaeʃ/ „(das) Fleisch“, s Aok /s aok/ „(das) Auge“, t Traem /t traem/ „(die) Träume“, s Liet /s liət/ „(das) Lied“, t Mueter /t muətər/ „(die) Mutter“, t Prieder /t priədər/ „(die) Brüder“.
Bi de Konjugation vu de Verbe gitt s ain Ainhaitsplural: mier heeret „wir hören“, ier heeret „ihr hört“, sii heeret „sie hören“.
D Hauptmerkmol – d k-Verschiebung, d Entrundung, de Ainhaitsplural un s Fehle vum iberufige /æ/ – het de Saderlacher Dialekt in dere Kombination gmainsam mit de Dialektregion um Grofuuse.
Wortschatz
schau au: Saderlacher Pflanzenemme, Saderlacher Tiernemme
Im Wortschatz findet mer ain Huufe Werter, was s Saderlacherisch gmainsam het mit de Hauestainer un andre alemannische Dialekt, aber au vill Werter, die was noo de Iiwanderung us de Nochbersproche entlehnt wore sin.
Werter, die was us de Ursprunghaimet mitbrocht wore sin, sin z. B. sich aaleege „sich anziehen“, lètz „links, verkehrt“, heebe „halten“, t Chilbi „Kirchweih“, chlepfe „knallen“, te Chnoode „Knöchel“, te Chnungel „Knäuel“, Haagle „Reste des Hanfs“, huure „sich hinkauern“, kumpe „springen“, liis „ungesalzen“, lupfe „heben“, Putsch „Stoß“, s Troom „Balken“, schwenke „spülen“, waeke „(im Wasser) weich machen“.
Iifliss noo de Iiwanderung us de eschteraichische Amtssproch sin z. B. s Faschierts „Hackfleisch“, t Faatsche „Tasche“, t Fasching „Fastnacht“, te Fiaker “Fiaker“, s Chrachel „eine Art Brauselimonade“, te Guschto „Geschmack“, t Maot „Gebühr“, s Salettel „Laube“, s Schpalettel „Fensterladen“, s Schtampele „Schnapsglas“, s Schtanitzel „Papiersäcklein“.
Us em Ungarische chemmet u. a. te Altemasch „Unterhaltung, bei der viel getrunken wird, nach einem freudigen Ereignis“ (unger. áldamás), te Pogontsch „hoher Schuh“ (unger. bakancs), te Patschker „Schuh zur Feldarbeit“ (unger. baskar), t Tschaeke „altes Geschirr“ (unger. csajka), t Tschige „Rolle“ (unger. sciga „Schnecke“), te Schinaagel „Kahn“ (unger. csónak), t Tschutre „Flasche aus Metall“ (unger. csutra), s Kulaasch „Gulasch“ (unger. gulyáshús), te Hambar „Speicher für Getreide“ (unger. hamár), te Kokosch „Hahn“ (unger. kakas), te Hontsch „Zopf“ (unger. kanty), potje „umsonst“ (unger. potya), t Tschatre „Zelt“ (unger. sátor), te Taranje „Graupen“ (unger. tarhanya).
Baischbiel fir Entlehnunge us em Rumänische sin te Brindze „Schafskäse“ (rum. brânză), te Kike „Zopf“ (rum. chică), te Rake „Schnaps“ (rum. rachiu), t Alimentaare „Lebensittelladen“ (rum. alimentară), t Aotosavire „Selbstbedienungsladen“ (rum. autosavire), te Avants „Vorschuss“ (rum. avans), te Prigadier „Brigadier“ (rum. brigadier), s Kemiin „Kulturheim“ (rum. cămin cultural), t Kombaene „Mähdrescher“ (rum. combaina), te Kondukter „Fuhrmann“ (rum. conductor), t Kresche „Tagesheim“ (rum. creşa), t Ferma „Staatsgut“ (rum. ferma).
Nochbersproche
De Dialekt vu de ditschsprochige Ortschafte in de Näächi vu Saderlach gheert zmaischt zu de fir s Banat tipische rhainfränkisch bregte Uusgliichsmundart.
In de Region sidlig vu de Maarscht verlauft d Grenz zwische de Banater Dialekt (rum. graiul bănățean) vu de rumänische Sproch un de Dialekt, wu mer im weschtlige Siebenbürgen redet (rum. graiul crișean „Kreisch-Dialäkt“).
Nerdlig vu Saderlach un au witter nordweschtlig weret d Theiß-Dialekt (tiszai nyelvjárások) vum Ungarische gred, weschtlig Siddialäkt (déli nyelvjárások).
Im Nochberort Vinga het mer traditionell Bulgarisch gred, vum Dialekt her het des zum Banater Bulgarisch gheert.
Bruuchdum
S Bruuchtum in Saderlach isch pregt gsi vum Johreslauf vum Buur un de katolische Traditione.
D Fasching isch vor allem an de letschte dreij Täg vor de Faschtezitt gfairet wore, am Morge vum Ziischtik, noch friehjer am Morge vum Èschemitwuche, sin di junge Buebe mit de Musing dur s Dorf zu ihre Maidle gange. Sii hen Schibling kriegt un vu ihre Maidli e Furtuch, was sii sier denoo umbunde hen. Zoobet sin sii mit de Maidli zemmeghockt un hen die Schibling gesse.
Am Kcharfridig het mer e Kcharfridiglaeble bache, des was iber s Johr s Huus het selle schitze. Am Kcharsamschdig het s vor de Cherche e Fiirwaie gee. Am Ooschtrsundik sin d Chinder zu de Firmkòte un em Firmgete gange un hen Oschteraier, Sießigkchaite (Zukebach) un chlaineri Gschenk kriegt. Am Ooschtremeendik hen di junge Buebe bim Maetlespritze d Maidle derfe nass spritze.
Am Oobet vor em 1. Mai hen di junge Männer bim Dokter, bim Gaischlig, bim Wirt, bim Lehrer, bim Richter un au bi ihre vehirotete Kumrade Maiepaem ufgstellt, die vu de Maidli mit Chränz ziert wore sin.
S wichtigscht Volksfescht in Saderlach isch d Chilbe gsi, wo dreij Täg lang ab em Sunntig noo em Johannistag (24. Juni) gfairet wore isch. Di junge Buebe hen dodezue vu ihre Maidle ain Chilbestruus fir ihre Huet kriegt.
Am Sunntig noch em End vu de Ernte het mer Sichlelegete gfairet.
An Maria Himmelfahrt (15. Auguscht) het mer de Chritepuschletaak gfairet, mer het sibe verschideni Striis vum Feld un Chriter zue me Struss zemmebunde un het en in de Cherche waije loo.
Basler Integrationsmodell
S Baasler Integrazioonsmodäll isch e Integrazioonsmodäll für Migrante, wo d Ethnologin Rebekka Ehret 1999 entwigglet het und wo drIntegrazioonsbeufdragt Thomas Kessler im Kanton Baasel-Schtadt umgsetzt het.
Saderlach
Bruuchdum
An Maria Namen (12. September) sin d Saderlacher traditionell uf Wallfahrt uf Maria Radna gange, sii hen sii feschtlig aaglait un d Wääge putzt un mit Striis gschmickt.
Basler Integrationsmodell
Däil vom Modäll si Fördermassnaame für Usländer, wo sich integriere wän, aber au Sankzioone gege die, wo nid wän. S Integrazioonsmodäll richded sich noch em Grundsatz «Fördere und fordere — vom erste Daag aa, verbindlig». S Modäll isch wit bekannt worde und wird immer wider as Voorbild für e erfolgriichi Integrazioonsbolitik brucht.
Saderlach
Bruuchdum
Gfairet wore sin au s Fesser rite oder Fesser zueschlaa um Martini (11. November), wenn de Wii fertig gsi isch mit gääre, un s Soueschlachte im Spotjohr.
Basler Integrationsmodell
D Entwigglig vom Modäll
Für d Amtsperiode vo 1997 bis 2001 het sich dr Baasler Regierigsroot as äine vo vier Schwerpünkt d «Bevölkerigs- und Stadtentwigglig» zum Ziil gsetzt. In däs Zämmehang isch dr Regierigsroot denn au zum s Thema Integrazioon choo. Bis denn het im Kanton bi dr Integrazioonspolitik dr klassisch Defizitaasatz gulte, wo aagnoo het, ass bi de Migrante e Hufe müess noochghoolt wärde und mä sich druf konzentriert het, die Defizit unf Brobleem bi dr Integrazioon abzschaffe. 1999 het dr Baasler Regierigsroot dr Ethnologin Rebekka Ehret vo dr Uni Baasel dr Ufdraag gee, e Läitbild und Handligskonzäpt für d Baasler Integrazioonspolitik uszarbäite. Das het e komplette Richdigswäggsel bedütet, wil mä vo jetz aa noch em «ressurseorientierte Potenzialaasatz» vorgange isch. D Defizit bi dr Integrazioon si nüm as Brobleem vo de Migrante aagluegt worde und mä het welle d Fähigkäite und s Potenzial vo de Migrante usznütze, wie öbbe iiri Meersprochigkäit und die interkulturelle Kompetänze, zum Bischbil für «cultural brokers». Es het e Joor brucht, zum das Dokumänt mit sine 22 Site uszarbäite und mee as 170 spezifischi Fachgrubbe und Migrante häi mitgschafft. 2001 het dr Grooss Root mit ere groose Meerhäit beschlosse, s nöije Läitbild umzsetze. Das isch vom früener Drogedelegierte vo dr Stadt Baasel, vom Thomas Kessler, gmacht worde, wo sit 1998 dr Boste vom Integrazionsbeufdragte het.
Saderlach
Bruuchdum
Am 6. Dezember het de Nikolo d de Chinder Gschenk vor s Fenschter glait un vu Nikolo bis an d Wienächte hen d Chinder bi jedem Gebet e Chnefle in de Stecke gmacht. An dem Chrischchindlestekle het s Chrischchindle gsehne, dass si brav gsi sin. An Hailig Obet hen d Chinder Hai oder Haber vor s Fenschter glait fir s Eseli vum Chrischchindle. Mer isch in d Mete gange un het denoo am Chrischpaom Gschenk an d Chinder vetailt.