cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dmitri Iwanowitsch Mendelejew
Chindhait un Juged
Dr Dmitri Mendelejew isch am 8. Februar 1834 as jingschts vu insgsamt 17 Chinder vum Iwan Pawlowitsch Mendelejew un dr Maria Dmitrijewna Mendelejewa (geb. Korniljewa) uf d Wält chuu. Mit 15 Johr, noch em Dod vu sym Vater, isch er uf s Gymnasium z Tobolsk gange.
Anne 1849 isch di verarmt Familie Mendelejew uf St. Petersburg zoge, wun er anne 1850 em Pedagogische Inschtitut byydrätten isch. Vu 1855 bis 1856 het er an Tuberkulose glitte, wun er uf dr Halbinsle Krim uuskuriert het.
Dr Dmitri Mendelejew isch im Jänner 1907 an dr Folge vun ere Grippe gstorbe. Bi syrer Lyycht z Sankt Petersburg sin e baar döusert Mänsche derby gsii.
Forschig
Dr Mendelejew het anne 1865 promoviert un isch im nämlige Johr Brofässor fir Chemi am Technologische Inschtitut Sankt Petersburg wore. Syy Dokterarbet het er zum Thema Iber d Verbindig vu Alkohol mit Wasser verfasst.
Anne 1867 isch dr Mendelejew Brofässor fir Chemi an dr Universitet Sankt Petersburg wore.
Am 6. Merz 1869 het er s Periodesyschtem vu dr Elemänt (PSE) unter em Titel „Die Abhängigkeit der chemischen Eigenschaften der Elemente vom Atomgewicht“ vereffetligt. Doderby het er di dodmol bekannte 63 Elemänt no dr Atommasse in sibe Gruppe mit ähnlige Aigeschafte aagordnet. Dr Lothar Meyer het e baar Monet speter e fascht idäntischi Tabälle vereffetligt. Dr Mendelejew het mit sym Syschtem anne 1871 d Aigeschafte vu dr bis dert no uubekannte Elemänt Gallium (b Mendelejew: Eka-Aluminium), Scandium (Mendelejew: Eka-Bor) un Germanium (Mendelejew: Eka-Silizium) chenne voruussage. Nume wenig Johr speter sin syni These as richtig bstetigt wore.
Uuszaichnige
Dr Mendelejew isch Ehremitglid vu dr Moskauer Universitet, Mitglid vu dr Russische Akademi vu dr Chinscht un Mitglid vu 90 uusländische Wisseschafts-Akademie gsii. Fir d Uuszachnig mit em Nobelbryys het em 1906 ai Stimm im Komitee gfählt.
Malediven
D Maledive (amtlig: Republik Maledive, (divehi: ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމުހޫރިއްޔާ, Rajjeyge Jumhuriyya) si än Inselstaat im Südweschte vom Südschbitz vo Indie im Indische Ozean und bschdöhn us mehrere Atoll und 1.190 Insle, drvo si 220 vo Iiheimische bewohnt und 87 anderi wärde für tourischdischi Zwäck gnützt. D Maledive bschdöhn us 99% Wasser und 1% Land.
Bevölkerig und Schbrooch
Die 298.842 Iiwohner (Zelig März 2006) vo de Maledive si sunnitischi Muslime. Bedingig für die maledivischi Schdaatsbürgerschaft isch s muslimische Glaubesbekenntnis. Dr Islam isch also Schdaatsreligion. Die maledivischi Schbrooch, Dhivehi, isch em Singhalesische, einer vo de Amtsschbrooche vo Sri Lanka ähnlig.
13. Mai
Dr '''13. Mai''' isch dr 133. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 134. in Schaltjohr), dodermit blybe no 232 Däg bis zum Änd vum Johr.
Bärentatzen
Bäredatza send Bredle, wo mr vor Weihnachta backt.
Für de Doig nimmt mr Mandla odar Niss, steif geschlages Oiweiß, Zugger, an griebena Schoglad und Gewirz. Im Doig isch koi Mähl. Gewürz kennt Nelga, Zimt odar Zitronaschal sei. Aus m Doig macht mr Kugla, wälzt se in Zugger und druggt se ins Holzmodel. S Holzmodel wird vorher au mit Zugger ausgschtreit. Vor m Backa läßt mr d Bäredatze troggna, damit se schee in Form bleibet. D fertige Bäredatza kama no in flüsigga Schoglad daucha.
Bäredatza send, wie d Zimtstern au im 17. und 18. Jahrhunder bei d Adlige am Hof zerscht aufdaucht.
Indressant isch, dass die Model- und Bredleform ned nur an a Bäredatz erinnret, sondern au an a Jakobsmuschel. Jakobsmuschle standet symbolisch fier Pilger, die dia Muschla onderwägs zum wasserschöpfa ond dringa gnutzt hend. Daher wurdet sie nach dem Patron der Reisenden, Jakobus benannt. Die „Bärifizierung“ hat erschd schbäder schdattgfunde. Das fählende Mähl im Rezäpt ischd zudem ein Hinweis darauf, dass es sich um a älters Gebäck handlet, weils frieer ned immer guats Woizamähl in dr Region gab, wenn ieberhaubt.
Sarrumma
De Sarrumma isch en altsyrische Berggott, wo denn vo de Hurriter in iires Pantheon uufgnoo woren isch.
Er isch de Soo vo de Ḫebat und vom Wettergott Tessub. Er hett au s Epithet „Stierchalb vom Tessub“ (hurritisch: hobidi Tessob=ve) öberchoo. Öber hurritischi Vermittlig isch er denn au zo de Hethiter choo. Er isch immer eng mit sinnere Muetter vereert wore und o im hethitische Felshailigtum Yazılıkaya wert er hinder sinnere Mutter Hebat, a de zwaite Stell vo de wiibliche Göttineprozession, abbildet, vor sinnere Schwöster Allanzu.
O ide neuhethitische Zitt isch de Sarrumma vereert wore und er het de Titel „Bergkönig“ (luwisch: watti-handawatti) trait. Er isch mengisch zäme mit de Hibuta dargstellt wore, si stoot ufere Stadtmuur und er ufeme felsige Berg. Wil i hieroglypheluwische Inschrifte d Hibuta o mitem Wettergott Tarhunza e Paar bilde cha und de Sarrumma mit de Allanzu, cha men anee, ass di hurritischi Götterfamili mitem Wettergott as Vatter und de Ḫebat/Hibuta as Muetter, und de Sarrumma as Soo und d Allanzu as Töchter, witter vereert woren isch.
Liste der Berge der Io
D'Oberflächi vu dr Io isch vu Vulkane un Berge bedeckt. Die grössere devu sin uf bekannteri mythologische Figure Reise us dr Mythologi vu dr Io, oder uf Gottheite vum Fyr oder dr Sunne us verschidene Mythologie vu dr Weltkulture daift. E Uswahl devu isch noochfolgend ufgfüehrt.
Lueg au d'Liste vu dr Oberflächestrukture vu dr Io.
Bernard Maris
Dr Bernard Maris (* 23. Septämber 1946 z Toulouse, Département Haute-Garonne; † 7. Jänner 2015 z Paris) isch e franzesische Wirtschaftswisseschaftler, Schurnalischt, Autor un Hochschuellehrer gsii.
Lääbe
Anne 1968 het dr Maris sy Diplom am Institut d’études politiques de Toulouse (Sciences Po de Toulouse) gmacht un isch 1975 an dr Universität Toulouse I promoviert wore. In dr negschte zwai Johrzehnt het er dert as Wisseschaftler gschafft un isch anne 1994 Profässer am dertige Inschtitut fir Bolitische Studie wore, unterbroche vun ere Gaschtprofässur an dr University of Iowa in dr USA un eme Lehrufdrag an dr Notebank vu Peru. Dr Maris isch Universitätsprofässer am Inschtitut fir Europastudien an dr Universität Paris VIII gsii.
Bis zue ihrem Dod isch er mit dr Sylvie Genevoix ghyrote gsii, wu Mitglid vum franzesische Conseil supérieur de l'audiovisuel (CSA) gsi isch.
Am 7. Jänner 2015 isch dr Maris zämme mit em Charb, em Cabu, em Tignous, em Wolinski, em Honoré, dr Elsa Cayat un fimf wytere Mänsche, drunder zwee Bolizischte, bim Terroraaschlag uf s Redaktionsbiro vum franzesische Satiremagazin Charlie Hebdo ermordet wore.
Schrifte
Essay
Roman
Erika Buhr
D Erika Buhr (* 4. Oktober 1932 im Dodtmis as Erika Diewald) isch e dytschi Dialäktdichteri.
Lääbe
D Buhr isch im Dodtmiser Wyler Höfli im e Schwarzwaldhuus mit drei Gschwischter ufgwachse un isch au im Dodtmis uf d Schuel gange. Noch em Chrieg isch si z Fryburg uf s Seminar fir Chindergärtnere gange un het dert au ne Huushaltsjohr gmacht. Noch em Exame het si e baar Johr lang in dr Dodtmiser Chinderschuel gschafft. Derno isch si fir zwaiehalb Johr uf Rom gange un het dert as „Bambinaia“ no dr Chinder vun ere italienische Familie gluegt. Si isch wider haimchuu un het anne 1959 dr Buechdruckermaischter Emil Buhr ghyrote. Mit ihm het si drei Dechtere un zwee Sihn. Si läbt z Ibach. In dr Druckerei vu irem Mann het d Erika Buhr im Biro gschafft un speter, noch em Umzug vu dr Druckerei vum Dodtmis uf Bernau, het si d Bedribskantine glaitet.
Scho ase Chind het si Gedicht fir Geburtsdäg un fir dr Nikelaus gschribe. Schließli het si au in ihre Muetersproch Alemannisch aafange schrybe. Wu d Chinder us em Huus gsi sin, het si ihri schriftstellerische Chänntnis in dr 1990er Johr mit eme Färnstudium an dr Goethe-Universitet Frankfurt wyter entwicklet un au no anderi Dichter-Seminar bsuecht.
Im Dezämber 2004 het d Buhr ihre zweete Gedichtband „Im Zitewind“ vereffetligt un 2010 „Mosaiksteine“ mit Haiku uf Alemannisch un Hochdytsch.
Derzue het si e Hufe Theaterstuck gschribe, wu regelmäßgi vu Chinder an dr Hauptschuel Üülinge ufgfiert wore sin, wel ihri Dochter Corinna Vogt scho lang z Üülinge wohnt. Zue dr 1200-Johr-Fyyr vu dr Gmai Üülinge im Johr 2016 het d Buhr mit „Im Wind der Zeit“ e Theaterstuck iber dr Üülinger Großunternämer Leo Vilinger un sy Familie un d Gschicht vum Dorf zwische 1889 un 1947 gschribe, wu unter dr Reschy vu ihre Dochter ufgfiert woren isch. Us däre Zämenarbet isch dr Theaterverain Zeitschleuse grindet wore. Fir dä het si au s Freiliechttheaterstuck „Zwischen den Welten“ noch em Buech „Die Amerikafahrt“ vum Heinrich Ernst Kromer gschribe, wu im Summer 2019 soll urufgfiert wäre.
Syt vyl Johr schrybt si au d Naarezytig fir d Dodtmiser Naarezumft.
D Erika Buhr isch aktiv Mitglid bi dr Muettersproch-Gsellschaft un isch langi aktiv gsii in dr Regionalgruppe Hochrhii.
Recht
S Recht reglet d Beziehige unter de Mensche, sofern sii zu interpersonell unlösbare Konflikt füehre. Es sind sowohl Beziehige zum Schtaat wie Beziehige von Private (natürlichi wie juristischi Persone) unter sich angschproche. In demokratische Rechtsschtaate/Sozialschtaate schtönd d Rechts-Regle in relativ wiitgehender Überiischtimmig mit ethische Grundsätz.
Grob unterscheidet me zwüsche ''öffentlichem resp. zwingendem Recht und privatem resp. dispositivem Recht''. En Verwaltigsrechts-Norm z. B. chann bi Notwendigkeit mit unmittelbarer Polizeigwalt düüregsetzt wärde, öppe durch Uuflösig von ere nitt bewilligte oder gwalttätige Demonschtration. Au s Schtrafrecht gilt als zwingends öffentlichs Recht, will der Staat (d Staatsanwaltschaft) bii vilne Delikt von sich uus Untersuechigs-Handlige iileitet. S Zivilrecht hingege isch dispositiv, d. h. d Gricht wärde nur aktiv, wenn sie von de betroffene Parteie mit ere Chlag angruefe wärde. Zwingend wird s Zivilrecht erscht subsidiär bii Notwendigkeit, v. a. auch denn, wenn sich en Partei nitt an es Grichtsurteil haltet. Denn chann au das Grichtsurteil mit Zwang (z. B. Betriibig, Schtraf-Sanktione und notfalls sogar Polizeigwalt) duuregsetzt wärde.
D Schtaats-Allmacht wird in demokratische Rechtsschtaate in erschter Linie auch durch d Freiheitsrecht oder Grundrecht iigschränkt, won der Bürger/d Bürgerin in siine Beziehige zum Schtaat, also im Bereich vom öffentliche Recht, chan geltend mache.
Literatur
H. R. Schwarzenbach: Grundriss des allgemeinen Verwaltungsrechts
Murten
Geographii
Mùùrte liit ùf, 14 km nördlich va de Kantonshùùptstadt Fryybùrg am Südoschtufer vam Mùùrtesee. Zu Murte ghöre d Dörfer Altavilla, Büchsle, Burg, Courlevon, Galmiz, Gempenach, Jeuss, Lurtigen und Salvenach, dezue ane d Wiiler Clavaleyres, Eri, Leuebärg, Prehl und Siechematt. Nachbargmeinde sin Courtepin, Greng, Grissach, Gurmels, Gurwolf, Merlach, Muntelier, Ried, Ulmiz un Wischtelach im Kanton Fryburg un Münchewiler un Müntschemier im Kanton Bärn.
Gschicht
Nach de Völkerwanderig het Murte zum Königriich Burgund ghört, 1127 sin d Rächt i de Region bi de Zähringer gläge. De Berthold IV. het d Schtadt zwüsche 1157 un 1177 in de typische zähringische Rechteckform ufbaue laa. Wo d Zähringer 1218 usgschtorbe sin, isch d Ziit für Murte nöd eifach gsi. D Schtadt isch zwar riichsfrei worde, aber uf em Gränzgebiet zwüsche de Savoyer un de Kyburger isch d Herrschaft über d Schtadt immer umschtritte gsi. Zur Sicherig vo de Schtadt het Murte ab em Johr 1238 e Ringmuur übercho.
Jüngsti Gschicht
Am 1. Jänner 1975 isch die bis dänn sälbständig Gmeind Burg und uf Aafang 1991 di ehemolig Gmeind Altavilla noch Murte iigmeindet worde. Per 1. Jänner 2013 het Büchsle mit de Stadt Murte zur Gmeinde Murte fusioniert u sitm 1. Jänner 2016 ghöre o Courlevon, Jeuss, Jeuss und Salvenach zu Murte.
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 16,8 % gläge.
Religion
55,6 % va de Yywoner si im Jaar 2000 evangelisch-reformiert gsii, 26,7 % römisch-katholisch.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 6965 Yywoner 80,1 % Tüütsch aus Hùùptspraach aaggää, 10,8 % Franzöösisch ù 9,1 % anderi Spraache.
De seislertüütsch Tialäkt va Mùùrte ghöört zum Hööjschtalemannisch.
Sekundogenitur
Sekundogenitur bizaichnet e Nebelinie vonere Adelsfamili wo mee Recht as e gwöönlichi Nebelini hett. So cha e König e Soo oder Brüeder as Vasallekönig oder Prinz öber e bistimmts Piet iisetze. Wenn denn dem sini Noochome da Amt witterträäged, isches e Sekundogenitur. D Mitglider vo dere Nebelini stönd aber immer inere Abhängigkait vo de Stammlini.
E frües historisches Biispiil isch di hethitischi Königsfamili. Nochdem de Grosskönig Suppiluliuma I. um 1330 v. Chr. di syrischi Stadt Karkamis eroberet hett, hett er sin Soo Piyassili no zu sinene Lebzitte as Vizekönig öber die Stadt iigsetzt, Grooskönig isch aber de Arnuwanda I. wore, en andere Soo vonem. D Noochome vom Piyassili sind au witter Vizekönig vo Karkamis blibe, sind aber vo de Grooskönig us de Stammlini abhängig gsii. Nochdem s Hethiterriich um 1180 v. Chr. zämebrochen isch und di alt Stammlini verschwunde isch, hett de Kuzi-Tessub, Vizekönig vo Karkamis, de Titel Grosskönig öbernoo. De hett den ann vo sinene Söö as Landherr öber Malida iigsetzt und so en anderi Skundogenitur gschaffe. En andere Soo vonem isch Groosskönig vo Karkamis wore. Beed Lini hend länger nebenand existiert.
Fidget Spinner
Dr Fidget Spinner (vom änglische fidget, das bedüütet ummewetze, zapple und ou Uruei oder Närvositäät, und to spin, das heisst chreise, sech dräje oder ummewirbel) isch es Spiilzüüg, wo ane 2017 ganz schnäll i vilne Länder begchannt und populär worden isch. Es git derfür di düütsche Näme Handchreisel oder au Propäller.
Das Gräät het zwöi Deili, i dr Middi e Bladde zum i d Finger nää mid emene Chugelelaager dinne, und drum ume en usseri Bladde mid Flügel, wo sech um s Chugelelaager dräit. I de Flügel usse het s Gwicht, und wäge dene dräit sech dr usser Ring we me ne agit ganz lang und me chan em zueluege. Mid de freie Finger vo dr Hand, wo d Middi hebt, oder au mid der andere Hand tuet me dr Flügel atriibe. Me cha s Spiilzüüg uf verschideni Arte hebe und derby chlyni Üebige mache.
Im Monet März vom 2017ni het me blötzlech Filmli mit Fidget Spinner uf YouTube chönne gsee, und sofort het me zäntume vone gredt. Dr Artikel ghört denn im Summer 2017 schynts grad zu de gfrogteschte uf dr Internetverchoufspladdform Amazon. Und scho gids au kriteschi Stimme zu däm Trend oder Häip.
Gly sind d Fidget Spinner i vilne Schuelhüüser vo de Schueler bruucht worde. Me seit sid em Afang – und au i dr Wärbig –, s Hebe vo somene Gräätli tüeg eim beruehige, wenn me agspannt oder närvös sig, und me chönn sech dermit besser konzäntriere, fasch wie scho sid langem mid de Chnätbäll. Das isch zwoor vo dr Forschig nid undersuecht oder bstätiget, es wird aber immer wytergseit. I deil Schuele isch das Spiilzüüg für wäret em Underricht scho wider verbotte worde.
Töpferei
D Hafnerei isch e Technik zur Häärstellig vo Keramik, wo hauptsächlig Geegeständ us Doon/Leem drbii gformt, dröchnet, dekoriert und brennt wärden. S keramische Ändbrodukt isch hert und däilwiis wasserfest.
Hafnerei as Begriff bruch mä au allgemäin für e Häärstelligsbrozäss vo Keramikbrodukt oder Waare wie Waase, Chrüeg, Häfe, Schaale oder Schüssle. Je noch de Materiaalie, wo si drus gmacht si, und dr Technik, wo brucht worden isch, ordnet mä die erzügte Keramike grundsetzlig noch dr Klassifikazioon vo keramische Masse verschidnige Klasse, Underklasse, Grubbe und Undergrubbe zue.
Formtechnike
Zum Doongfääss forme, git s verschidnigi Technike: Bi dr äifachste setzt mä Doonflääde zämme und glettet d Übergäng (Ufbautechnik). Bi dr Wulsttechnik läit mä dünni Würst vo Doon ringförmig oder in Schbiraale ufenander, bim Forme mit dr Hafnerschiibe wird e Doonchlumpe schnäll dräit und mit de Händ oder mit Schabloone zum ene rotazionssümmetrische Gfääss zooge. Noch em Forme wärde d Wärkstück dröchnet und denn brennt und eso wärde si hert. Für das brucht s Tämpratuure vo 450 °C bis über 1280 °C. Wenn d Hitz chliiner as 1000 °C isch, loot d Hafnerwaar Wasser duure (Terrakotta), wenn s häisser isch wird d Ooberflechi verglaast. Nume bestimmti Doonarte chönne so häiss brennt wärde, dass si verglaase; das si bsunders Klinkerdoon, Stäizüügdoon und as speziells Brodukt Borzelaan (Kaolin). Für dass au poröösi Doongfääss Wasser nid duurelöön, und au us esthetische Gründ, überziet mä hüfig Doongfääss, wo bi niidere Tämpratuure brennt worde si, mit ere Glasuur.
Zeittafel Medizingeschichte
D Gschicht von der Medizin fangt wohl im ene wiitere Sinn an de Anfäng von der menschliche Exischtenz aa: Schon immer het der Mensch wohl alles versuecht, siis Läbe z erhalte und sogar z verlängere. Echti Fortschritt in der Medizin hetts denn ungfähr sitt em Mittelalter geh:
Dora Baltea
D Dora Baltea, frz. Doire Baltée, isch e Fluss im Aostatal i den italiänische Westalpe. D Lys isch e Näbefluss vo de Dora Baltea.
Flusslauf
D Dora Baltea entstaht bim Ortsteil Entrèves oberhalb vo Courmayeur us de Vereinigung vo de beide Schmälzwasserbäch Doire de Ferret (us em Val Ferret) und Doire de Vény (us em Val Vény). D Doire de Ferret entspringt bim Glacier de Pré de Bar, d Doire de Vény im Sumpfgebiet vo Combal und em Miage-Gletscher. Beidi Gletscher ligged uf de italiänische Südostsyte vom Mont Blanc-Massiv.
Gschicht
D Dora Baltea zellt zu de Alpeflüss, wo bi schwäre Rägefäll i irem Yzugsgebiet starchi Hochwasser füered und am Underlauf grossi Überschwämmige verursache chönd. I de jüngere Zyt isch das öppe bim Alpehochwasser im Oktober 2000 de Fall gsi.
De Fluss wird i Wasserchraftwärch zur Härstellig vo elektrischer Energii gnutzt.
Sport
Uf de Dora Baltea chamer s River-Rafting und de Kajak-Sport betribe.
Lembach (Wutach)
Lembach isch e Ortsdeil vo Wüetach im Landchreis Waldshüet. Es litt im Rohrbachdal im westlige Deil vo de Wüetacher Gmarkig. Im Weste gränzt Bonndorf im Schwarzwald an Lemach, im Süde Stüehlinge, im Südoste Münchinge und im Nordoste Ebedinge.
Di ältste bekannte Spure vo mänschliger Bsydlig, e Gräberfäld, chömme uss de Zit zwüsche 700 und 400 v. e. Chr. De Name daucht im Johr 1200 als Limpach zum erschte Mol in re Urkunde uff, spöter sin au Lymbach (1379) und Lembach (1611) belegt. Es isch sällemols in de Fürschtebergerische Landgrafschaft Stüehlinge gläge.
In de beide Wältchrieg sin insgsamt 18 gfalleni und 5 vermissti Lembacher z beklage.
Durch Lembach verlauft d'K6510, wo im Süde z Weize (Stüehlinge) an d'B315 und im Norde an d'K6597 uff Lusheim (Stüehlinge) und Münchinge aschließt.
Lembach
Lembach heiße sälli Gmeinde un Ortschafde:
Z Frankrych
Z Dütschland
Z Östrych
Christian Friedrich Daniel Schubart
Dr Christian Friedrich Daniel Schubart (* 24. März 1739 z Obersontheim, dertemol Grofschaft Limpurg, jetz Landkreis Schwäbisch Hall; † 10. Oktober 1791 z Stuegert) isch e dytsche Dichter, Organischt, Komponischt un Schurnalischt gsi.
Er isch vor allem bekannt wore dur syni scharf formulierte sozialkritische Schrifte, wun er di absolutistisch Herrschaft un d Dekadänz vun ere im dertige Herzogtum Wirttebärg effetlig din aagchlagt het.
Läbe
As Suhn vun eme Pfarrvikar un Lehrer isch dr Schubart zerscht z Oole ufgwagse. Vu 1763 bis 1769 het er z Geislinge gläbt. Im Johr 1769 isch er as Organischt und Musikdiräkter an dr wirttebärgische Hoft uf Ludwigschburg gruefe wore. Em dertige Adel un Klerus isch er wäg syym lucke Läbenswandel, syym mangelnde Reschpäkt un syyre scharfe Kritik an dr Aristokratii un dr Geischtligkeit allmeh e Dornen im Aug wore. No vier Johr het sich dr Herzog Karl Eugen zwunge gsäh, ihn us em Land z wyse.
Z Augschburg het er anne 1774 aagfange, d Zytschrift Teutsche Chronik (Erschtuusgab am 31. März) uusezgee, wu vor allem gege d Jesuite din polemisiert woren isch. Wu dr Augschburger Magischtrat dr Druck vu däm Schurnal noch ere churze Zyt verbote gha het, isch des z Ulm wyterdruckt wore. Au dr Schubart isch derno uf Ulm zoge, wun er us Augschburg verdribe woren isch.
Zwei Johr speter (1777) het e dr Karl Eugen mit em Lockspitzel uf Blaubeire glockt go ne uf wirttebärgischem Grund chenne verhafte loo. Mer het e uf d Bärgfeschtig Hocheaschperg brocht, wun er in dr Johr derno s Opfer vu absolutistisch motivierte Umerziehigsmaßnahme gsi isch.
Erscht im Maie 1787 het e dr Herzog wider frej gloo – vor allem wel sich Preuße yygmischt gha het. Är isch derno au no zum Musik- un Theaterdiräkter am Herzogshoft z Stuegert ernännt wore, wun er syyni Zytschrift derno unter eme neje Name wytergfiert het.
Mit em Dod vum Schubart anne 1791 verbindet sich d Sag, är sej läbig begrabe wore, was dr Hölderlin un anderi soll seli erschitteret haa. Dr Dramatiker Heiner Müller het 1995 sogar e "großi Angscht vu dytsche Dichter syter em Schubart" welle festgstellt haa, schyyndot begrabe z wäre, Zitat: "Wu mer vil speter dr Chilchhof abgrumt gha het, het mer entdeckt, ass dr Sarg vu inne vellig verchratzt gsi isch, dr Sarg vum Schubart, des isch scho makaber, no zwelf Johr Knascht au no schyyndot z syy." (Heiner Müller, Werke, Bd. 12, S. 710).
Wärch
Syy Abhandlig Zur Geschichte des menschlichen Herzens us em Johr 1775 het em Schiller as Quälle fir Die Räuber dient. Dr Franz Schubert het syy Gedicht Die Forelle as Kunschtlied vertont, wu au in dr Bearbeitig as Forällequintett zimli bekannt woren isch.
Mit syyne Ideen zur Ästhetik einer Tonkunst (in dr Feschtigshaft verfasst, 1806 postum im Druck erschine) het er e wichtig Werk gschribe, wun er vili Informatione zum Musikläbe in syyre Zyt feschtghalte het, unter andrem Bricht iber verschideni Musikzäntre un Hofkapälle.
Urs Blindenbacher
Dr Urs Blindenbacher (* 22. April 1953) us em baaselbietische Oberwil BL isch e Schwizer Veraastalter vo Dschääskonzärt.
Dr Blindenbacher schafft im Hauptbruef as Leerer für Dütsch und Gschicht am Gümnasium z Liestel. Nääbebi isch er au Theaterpedagoog und veraastaltet Konzärt. Er het im domoolige "Jazz-Workshop am Totentanz" e baar Konzärt organisiert und denn "Jazz in Basel" gründet. 1990 isch dr Veräin "Jazz by Off Beat" gründet worde, wo jede Früelig s internazionale Dschääsfestival Baasel organisiert het, und sit em Aafang vo de 2000er Joor mit dr Dschäässchuel Baasel zämmeschafft. D Stifdig Jazzfestival Basel het 2012 dr Verdraag vom Blindenbacher as künstlerischem Läiter nit ernöijeret, und dä het d Offbeat Concert GmbH gründet, wo denn s Basler Dschääsfestiwal 2013 organisiert het.
Uszäichnige
Für sis Angaaschemang für e Dschääs het dr Blindenbacher 2007 dr Kulturbriis vo dr Stadt Baasel überchoo.
14. Mai
Dr '''14. Mai''' isch dr 134. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 135. in Schaltjohr), dodermit blybe no 231 Däg bis zum Änd vum Johr.
Oberwangen (Stühlingen)
Obberwangè (amtlich Oberwangen) isch èn Stadtdeil vo dè Stadt Stüèlingè im Landchrais Waldshuèt z Badè-Württèbärg
Geography
Obberwangè lyt im Albgau a dè linkè Dalwangè vom Bachdobèl vom Müllibach, wellè vo dè Oberè Alb hèr chunnt. Besagtè Bach entwässerèt i dè Merrèbach nördlich vo Stüèlingè bzw. südlich vo Bõõdorf. Uff èm Bärg obbè d Wyler Oberi Alb mit èm Oberè Albhof (Golfblatz) un dè Wyler Mittleri Alb. I dè nõcherè Umgebig lyt im Oschtè s Dorf Unterwangè sowiè im Weschtè dè Wyler Sparrèbärg (Stüèlingè). Witer wäg weschtlich hinter dè Oberè Alb lyt s Dorf Wittlekofè (Bõõdorf), absi am Mèrèbach im Südoschtè s Dorf Schwaningè (Stüèlingè).
Ort
Am 1. Januar 1975 isch Obberwangè zuè dè Stadt Stüèlingè ygmeindet worrè.
Kirchè
D Kirchè vu Obberwangè isch im Sankt Michael gweiht. Als Pfarrort isch Obberwangè schu 1275 erwäänt worrè. D Pfarrei vo Obberwangè isch 1435 i dè Pfarrei vo Bettmèdingè uffgangè.
Mülli
D Dorfmülli vo Obberwangè isch urschrünglich am Sparrèbärg gschtandè. Sit 1611 hèt mò si i dè Grund vom Müllibach unterhalb vo Obberwangè volait. D Mülli isch 1832 abbrènnt un isch denõch widder uffbaut worrè.
Bengalen
Bengale, Bengali: বাংলা, bezäichnet e historischi Regioon im Nordoste vo Süüdasie, wo uf die hütige Gebiet vo Bangladesch (Land vo de Bengale) und uf die indische Bundesstaate Westbengale, Bihar, Jharkhand, Tripura und Orissa verdäilt isch. Es isch äini vo de Regioone uf dr Wält, wo am dichdiste bevölkeret si mit mee as 900 pro km². Öbbe e Viertel Milliarde Lüt lääbe in dr Regioon, die mäiste woone uf em Land und schaffe in dr Landwirtschaft. Kolkata, früener Kalkutta, und Dhaka, früener Dakka, si die bäide grösste Stedt.
S mäiste vo Bengale lit im Delta vom Ganges und Brahmaputra. Im Süüde vom Delta isch dr grösst Mangrovewald uf dr Wält. An dr südöstlige Küste isch dr lengsti Strand uf dr Wält, wo öbbe 120 km lang isch.
Bengale isch berüemt für sis riiche literarische und künstlerische Kulturerb. Es isch äins vo de Zentre vo dr Revoluzioon gsi zur Zit vo dr indische Unabhängikäitsbeweegig.
Benedikt XIV. (Papst)
Dr Benedikt XIV. (aigentlig dr Prospero Lorenzo Lambertini odd’r àui Prosper Lambertini; * 31. März 1675 z’ Bologna, Kìrìchschtààt; † 3. Mai 1758 z’ Rom) ìsch Pàpscht gsìì vu 1740 bis 1758.
sii Laawa bis àn dr Pàpschtwàhl
Dr Lambertini hàt üss’ma veràrmta-n-Àdel gschtàmmt. Ar hàt àb 1688 àm Collegio Clementino z’ Rom gschtudiart. Ànna 1694 ìsch’r Dokter vu da baida Rachta worra. Sitter 1701 ìsch’r àn dr Küria taatig gsìì; doo hàt’r àm Hailigschpraachungsprozass fìr dr Johannes Nepomuk mìtgmàcht. Àls Postulator fidei hàt’r mìt’m Vefààhra geega dr Wììderschtànd vum Jesüita-n-oorda witter gmàcht. Ìm Àwrìl 1724 ìsch’r àls Tìtülààrbischoof vu Teodosia ärnännt worra.
Dr Lambertini ìsch àb 1727 Arzbischoof vun Ancona gsìì. Àm 30. Àwrìl 1728 hàt’ne dr Pàpscht Benedikt XIII. àls Kàrdinààlpriaschter kréiart, mìt dr Tìtelkìrìch Santa Croce in Gerusalemme. Ìm Joohr 1731 ìsch dr Lambertini Arzbischoof vu siinera Haimetschtàdt Bologna worra. Obwohl’r nìt züa da papabili gezeehlt hàt, ìsch’r àm 17. Àuigscht 1740 àls Pàpscht gwählt worra. Dr Pàpschtwàhl vu 1740 ìsch schwaar gsìì un hàt a hàlb Joohr düürt. Fìr dr Benedikt XIII. eehra, wo’ne àls Kàrdinààl kréiart ghàà hàt, hàt dr Lambertini dr Pàpschtnàmma Benedikt XIV. ìwwernumma.
Kanton Neu-Breisach
Dr Kanton Nej-Brisach isch bìs März 2015 a Undergliderung vom Arrondissement Colmer im Département Owerelsass in dr Region Elsass in Frankrich gsii.
Benedikt XIV. (Papst)
àls Pàpscht
Àls Pàpscht hàt dr Benedikt XIV. —bsunders ìn siina äärschta-n-Àmtsjoohra— d’ Küria, s’ Sàkràmantsracht un d’ Meenchsoorda modärnisiart. Ar ìsch a Geegner vu da Jesüita gsìì. Dr supranàzionààla Iifluss vu da Jesüita ìn vììla Schtààta un ìn da Bìldungsìnschtitüüta hann d’ kàthoolischa Keeniga nìt känna liida. Dr Jesüitaverboot hàt àwwer numma dr Clemens XIV. ìm Joohr 1773 unternumma.
Noh-n-em Tood vum Kaiser Kàrl VI. hàt dr Pàpscht àm 20. Dezamber 1740 d’ Ärbààschprìch vu dr Maria Theresia àànärkännt — wia siina Vorganger hàt’r s’ Bollwark vu dr Kàthooligkait ìm Hailiga Reemischa Raicht gsah. Dàs hàt àwwer s’ Frànkrììch un Schpàània verschtìmmt, àlso hàt dr Benedikt XIV. siina Diplomàtii gandert un hàt àm 28. Hornung 1742 d’ Wàhl vum Kaiser Kàrl VII. àànärkännt. Wu dr Kàrl ìm Janner 1745 gschtoorwa-n-ìsch, hàt dr Benedikt a nöitrààla Posizioon ärhàlta. Wagadam ìsch’r vu da eeschtriischa Beheerda verdachtigt worra, d’ Wàhl vum Friedrich August II. vu Sàcksa z’ unterschtìtza. Àui s’ Frànkrììch hàt ìhm vorgworfa, a Ààhanger vum Frànz Schtefààn vu Lothrìnga, em Ehamànn vu dr Maria Theresia, z’ sìì. Ìm Nowamber 1746 hàt’r lätschtlig d’ Wàhl vum Frànz Schtefààn àls Kaiser (Frànz I.) àànkärnännt. Wagadam hann sìch ìn da folgenda Joohra d’ pàpschtliga Beziihunga zem Wiener Kaiserhoof wììder normàlisiart. Àls äärschter Pàpscht hàt dr Benedikt XIV. ànna 1748 dr pröissischa Keenigstìtel àànärkännt.
Kanton Neu-Breisach
Sproch
Regionalsproch vu allene Ortschafte isch Elsàsserditsch. Dr Kanton nennt mer au Brisacher Land.
Benedikt XIV. (Papst)
àls Pàpscht
Dr Benedikt XIV. ìsch Frììnd zem Lodovico Antonio Muratori gsìì, wo d’ Màriafrommhait nìt gmeegt hàt. Ar hàt jedoch d’ Màriavereehrung schtàrk befäärdert. Ìn siinera pàpschtliga Bülla Gloriosae Dominae vu 1748 hàt’r ärkläärt, àss d’ Màriavereehrung vum Gottes Wìlla iigfiahrt worra-n-ìsch, un hàt d’ Màrianischa Kongregàzioona àls vorzìglig Mìttel zur Hailigkait bschrììwa. Ìn siinera Àrwet De servorum Dei Beatificatione hàt’r d’ Mìtärleeserschàft vu dr Mària àls rachtsglàuiwig bezaichent (II c. 32). Ìwwer d’ litürgischa Verehrung vu dr Mària hàt’r sìch ìn De festis Christi et Beatae Mariae Virginis üssgedruckt. Ar hàt zwààr d’ Zààhl vu da kìrìchliga Faschttaag redüziart, àwwer hàt ànna 1751 a Fascht vun dr Mària ìhra Müatterschàft fäschtglajt. Ànna 1752 hàt’r züadam s’ Fiir vum Fascht vu dr Unbefläckta Ämpfangniss ìn dr pàpschtliga Hüüskàpall gschtàtta. Züadam hàt’r d’ Bülla Mulierem pulchram gschrììwa, wo d’ Lehr vun dr Mària ìhra Unbefläckta Ämpfangniss üssgschproocha hàt; sa ìsch àwwer nia veräffentligt worra.
Kanton Neu-Breisach
Gschicht
Dr Kanton isch am 4. März 1790 im Zug von dr Inrichtung vom Département als Teil vom domolige „Distrikt Colmer“ gründet worde.
Benedikt XIV. (Papst)
àls Pàpscht
Dr Benedikt XIV. hàt mehrera Konkordààta mìt öiropäischa Schtààta-n-àbgschlossa. Doo drbii hàt’r Mìttelwaag gfunda, oohna d’ Glàuiwasatz vum Kàtholizìschmus uffz’gaa. Ìn dr öiropäischa Gaischteswalt ìsch’r àls Gleehrt’r àànärkännt gsìì. Ar ìsch dr äärschta Pàpscht gsìì, wo ìn siim Lehràmt d’ Form vu da Enzüklika (lehrhàft Rundgschriibs àn d’ Bischääf) benutzt hàt. D’ äärschta Enzüklika Ubi primum hàt’r ànna 1740 verfàsst.
Kanton Neu-Breisach
Gschicht
Mit dr Gründung vom Arrondissement am 17. Februar 1800 isch dr Kanton als Teil vom domolige Arrondissement Colmar neu zuegschnitte worde.
Benedikt XIV. (Papst)
àls Pàpscht
Ànna 1741 hàt dr Benedikt a Ààschprooch àn portügììsischa Bischääf ìn Süüdàmerikà ghàlta, wu-n-’r ìhna befoohla hàt, d’ Grundrachta vu da Üriiwoohner iiz’hàlta. Üsserdam hàt’r offiziäll dr Bànn geega d’ Lehr vum Nikolaus Kopernikus uffgehoowa. Ànna 1751 hàt’r in siinera Bülla Providas romanorum d’ Schtroofa geega d’ Fräimüüraräi verschärft.
Kanton Neu-Breisach
Gschicht
Ab 28. Juni 1919 isch dr Kanton zuenächscht e Teil vom domolige Arrondissement Colmer-Land (amtl. Colmar Campagne) gsin, wo sit 1934 wiidr zum Arrondissement Colmer vereinigt isch.
Zum 22. März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wore.
Benedikt XIV. (Papst)
àls Pàpscht
Dr Benedikt XIV. lüagt maa-n-àls groosser Modärnisiarer vu dr Schtàdt Rom àà. Ar hàt sowohl d’ Ärnäijerung vu dr Ìnfraschtrüktüür àls àui s’ kìnschtleriga un gedankliga-n-Uffbliahja vu dr Schtàdt unternumma. Soo hàt’r d’ Grìndung vun üsslandischa Kültüüràkàdemia unterschìtzt, Bibliotheeka loo witter bàuia, hàt s’ Ufffiahrungsverboot ìwwer d’ reemischa Theààter uffgehoowa un d’ Üniwärsitääta reformiart. Ar hàt àui dr Trevi-Brunna loo färtigschtälla un àntika Gebäijer loo ärfrìscha. Ar hàt àui a Tail vu dr Pontinischen Sumpgeegend loo trockna. Àm 3. Mai 1758 ìsch dr Benedikt XIV. z’ Rom gschtoorwa.
Àposchtoolischa Sukszässioon
D’ Àposchtoolischa Sukszässioon vum Pàpscht Benedikt XIV. ìsch bis zem Kàrdinààl Scipione Rebiba ìn schrìftliga-n-Urkunda bewììsa.
Kanton Neu-Breisach
Geografi
Dr Kanton het im Norde an dr Kanton Andelse grenzt, im Oschte an Ditschland mit em Landkreis Brisgau-Hochschwarzwald im Regierungsbezirk Friburg (Bade-Württeberg), im Süde an dr Kanton Ànze im Arrondissement Gàwiller (Guebwiller) und im Weschte an dr Kanton Colmer-Süd.
HAP Grieshaber
Dr HAP Grieshaber – d Abkirzong HAP send d Ôfangsbuachstaba vo seine Vornama Helmut Andreas Paul – (* 15. Februar 1909 em obrschwäbischa Rot an der Rot, † 12. Mai 1981 z Enenga ondr dr Achl) ischt a deitscher Holzschneider, Grafiker ond Môler gwäa.
Aus seim Leaba
Dr HAP Grieshaber kommt am 15. Februar 1909 z Rot an dr Rot uff d Welt. Sei Vadder ischt Beamter em wirdabergischa Staatsdenscht ond hôt’s bis zom Vormessongsdirektr brôcht. Scho wenich Jôhr nôch-em HAP seira Geburt ziagt dui Familie Grieshaber nôch Nagold em Schwarzwald, wo der Bua 1915 eigschualt wuud. Em Vadder sei Beruaf brengt’s mit sich, dass viir Jôhr druff scho wiidr a Omzug ôôstôht, desmôl nôch Reitlenga. Seim Vadder isch d Uffgab zuagwiisa wôrra, vrschiidene Ortschafda uff dr Schwäbischa Alb zo vrmessa, ond emmr wenn’s meglich ischt, nemmt’r sein Jonga mit. Der sammlet fleißig Fossilia, wo vo sellra Zeit stammet, wo d Alb noh koi Gebirge, sondern a Jura-Meer gwäa ischt. Jedafalls wuud so scho en dr Kendheit vom HAP sei riisigs Entresse fir d Schwäbischa Alb gweckt, ond des soll sei ganz Leaba lang ôôhalda. Fir ehn geit’s koi andra Landschaft en Deitschland, wo’s mit dr Alb uffnemma kôô.
Wia em Grieshaber sei Schuelzeit rom ischt, macht’r z Reitlenga a Lehr zom Schriftsetzer ond Buachdrucker. Des langt-em abr et; drneaba wuud’r noh Moischtrschialer beim Professr Ernst Schneider en Stuegert, wo-nem d Konscht vo dr Kalligrafii beibrengt. Ondr deam Begriff vrstôht mr de bsondrs scheene Schrifda.
Nôch dr Ausbildong folget lengere Studia-Reisa nôch London ond Paris, en vrschiidene arabische Lender ond nôch Griichaland. 1933 ziagt’s-en wiidr hoim nôch Reitlenga. Bald druff vrlegt’r sein Wohnsitz ens Nôchbrdorf Enenga, wo-nr vo seim Vadder em Gewann Merôt am Fuaß vo dr Achl a grauß Giadle mit-ra Streiobstwiis gerbt hôt. Deet baut’r a Heisle mit-ma Atelier. Weil abr am 30. Januar 1933 dr Adolf Hitler Reichskanzler wôrra ischt ond mit ehm d Nazis an d Macht komma send ond de selle em Grieshaber sei Konscht ibrhaupt et basst – se schduafet-en als „entartet“ ei –, wuud der vo viile Leit hochglobde Kinschtler bald mit-ma Beruafsvrbot belegt. Drzua noh wuud-em vrbodda, en seim oigena Heisle am Berg zo wohna. Om sein Lebensondrhalt bestreida zo kenna, muaß’r jetzt als Hilfsarbeidr schaffa ond Zeidonga austraga. Seira kinschtlerischa Neigong kôô-nr jetzt bloß noh hälenga nôchganga. En de Jôhr 1936/1937 entstôht dr erschde Doil vom Zyklus „Die Schwäbische Alb“, wo schbätr amôl en de „Reutlinger Drucken“ erscheina sollet. Bald hôt abr au des heimliche Schaffa a End: 1940 kriagt’r da Stellongsbefehl zor Wehrmacht ond wuud en da Kriag gschickt. Fenf Jôhr druff kommt’r zerscht en d amerikanisch ond schbätr en d belgisch Kriagsgfangaschaft. Deet muaß’r em Bergwerk schaffa. Weil’r sich dô drbei a schwera Kranket zuaziagt, wuud’r em Juni 1946 vorzeidich entlassa. Endlich kô-nr wiidr en seim Heisle an dr Achl wohna ond en seim Atelier werkla.
Bald kommt au fir da Grieshaber dr grauße Aufschwong: Em Jôhr 1951 kriagt’r a Lehrstell an dr privada Bernstein-Konschtschual en Sulz am Necker. Deet nôô hôt’s au dui Môlore Riccarda Gohr vo Oschtpreißa vrschlaga. S dauret et lang, ond dia zwoi meeget sich ganz arg. 1953 dreddet-se mitnandr vôr da Traualtar. Dr Grieshaber adopdiirt dera ihr Dechterle Christiane. S Jôhr druff kommt de gemeinsam Dochter uff d Welt, wo dia zwoi Vornama Ricca Achalm kriagt. Uff Bidda vo seira Frau fangt dr Grieshaber drmit ôô, uff seim Ôwesa an kloina Privatzoo ôôzleget. Bald tummlet sich deet Pfaua, Fasana, Esel, Papageia, Affa, Siamkatza, vietnamesische Hengebauchsaua ond andre exodische Viicher. Des schbricht sich z Enenga ond en Reitlenga schnell rom mit dr Folge, dass sich an scheene Wochaend an Haufa Leit mit ihre Kendr uff da Weag zom Grieshaber seim Grondstick machet, om dia Viicher zo bestauna.
1953 heert dr Grieshaber an dr Bernsteinschual uff. Jetzt kriagt’r Professora-Stella an vrschiidene Konschtakademia, ondr andram vo 1955 bis 1960 an sellra vo Karlsruha. Oi Ausstellong mit seine Werk jagt de andr. Der guade Môô wuud ibrheift mit Preis ond Auszoichnonga. „Engel der Geschichte“ hoißt sei Zeitschrift, wo-nr en ooreglmäßige zeitliche Abstend erscheina lôht. A nuia Ausgab kommt emmr zo-ma Zeitponkt raus, wenn-em ebbes ondr de Negl brennt. Da ganza Erlees vo dera Arbet stifdet’r fir Naturschutzprojekt.
Em Lauf dr Zeit leabet sich dr Grieshaber ond sei Frau ausanandr. 1967 lernt‘r dui zwelf Jôhr jengera Schriftstellere Margarete Hannsmann kenna ond freindet sich mit-ra ôô. S dauret abr et lang, bis us dera Freindschaft meh wuud, nemlich a Partnerschaft firs Leaba. Zamma ondrnemmet-se an Haufa Wandronga ibr ihr geliibda Schwäbischa Alb ond brenget au mitnandr a Buach raus: „Grob, fein & göttlich – Die Rauhe Alb“. Zwischam Grieshaber seine Bildr standet dr Hannsmann ihre Alb-Gedicht.
Nôch-ra lengera Krankheit schliaßt dr Grieshaber am 12. Mai 1981 em Aldr vo 72 Jôhr en seim Haus am Fuaß vo dr Achl seine Auga fir emmr. Ondr-ra graußa Ôôteilnahm vo dr Bevelkerong wuud’r uff-em Enenger Friidhof beigsetzt. Sei Grab kô-mr heit noh ôôgucka.
Uff-em Grabstoi standet folgende Vers: <poem style="font-style:italic"> IM HERZEN DER WELT SCHNEIDET ER DIE WELT IN UNSER HERZ
MENSCHEN TIERE PFLANZEN DINGE ATMEN IN UNENDLICHEM FORMEN – UND – FARBEN – SPIEL
WIR SCHAUEN UND STAUNEN
Weblinks
Fotola vom Grieshaber
Ependes VD
Ependes (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Menschen der Berge
Menschen der Berge ischt a Schweizer Schbiilfilm us-em Jôhr 1966 vom Regisseur Franz Schnyder, wo au zamma mit-em Richard Schweizer s Drehbuach vrfasst hôt. Des beruaht uff-em Roman „Geld und Geist“ vom schweizerischa Dichter Jeremias Gotthelf. S erscht Môl ens Kino komma isch der Film 1966, en dr Schweiz ondr seim Originaltitel Geld und Geist ond en dr Bundesrepublik Deitschland ondrem Titel Menschen der Berge.
Ependes VD
Geografi
Ependes isch e Hufedorf iber em sideschtlige Rand vu dr Orbeebene, am Fueß vu dr nerdlige Uuslaifer vum Gros de Vaud. D Gmaiflechi umfasst 76 % landwirtschaftligi Flechi, 14,3 % Wald, 8,1 % Sidligsflechi un 1,7 % sunschtigi Flechi.
Menschen der Berge
Handlong
Der Film vrzehlt d Gschicht vo-ra Bergbaura-Familie aus dr Schweiz em 19. Jôhrhondert. Dera ihrn Hof em Emmadal grôdet arg en Vrschuldong, weil dr Bauer d Mindlgelder vo seine Kender aus Guadglaibichkeit em hendrlischdiga Dorfschreiber, ama miisa Schbekulanda, ibrlassa hôt, wo des Geld so nôch ond nôch durch zweiflhafde Ôôlaga ruiniirt. Dui pletzlicha Armut stellt s Zammaleaba vo dr Familie uff-na schwera Prob. Dr Bauer will seine Rendviicher et vrkaufa, obwohl dui finanziella Not so ebbes grad vrlanga dät ond sich au a ginschdiga Gleagaheit biadet. Ond d Beire brengt’s et ibrs Herz, de arme Leit vo ihre Nôchbr Geld ond Lebensmiddl zo vrweigra, wenn-se vo de selle wia en de bessere Zeida dô drom biddet wôrra ischt. Wia dui Krise ihrn schlemmschda Diafponkt erreicht, vrsehnet sich des Ehepaar wiidr em gemeinsama Glauba an-an liabevolla ond gerechda Gott.
Ependes VD
Gschicht
Ependes isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1154 as Spinles (1174 Espinnes).
José Luzán
Dr José Luzán y Martínez (* 1710 z Saragossa; † 1785) isch e spanische Mooler us em Barock gsi.
Jungpaläolithikum
S Jungpaläolithikum bezäichnet dr jüngeri Abschnitt vo dr öirasische Altstäizit vo vor öbbe 40'000 Joor vor hüte bis zum Ändi vo dr letschte Chaltzit (Aafang vom Holozän) vor öbbe 11'600 Joor. In die Zit fallt d Iiwanderig vom „modärne Mensch" (Homo sapiens) in Middelöiropa.
Menschligi Fossilräst
Dr „modärni Mensch“ isch in Öiropa zum erste Mol um 36'000 BP in dr Peștera cu Oase (Rumänie) mit Fossilfünd beläit. Zwüsche öbbe 38'000 und 30'000 BP häi paralleel zum iigwanderete Homo sapiens no Neanderdaaler in Öiropa gläbt. D Kultuure vo de spoote Neanderdaaler zelt mä no zur Perioode vom Mittelpaläolithikum, s Zitalter wo vor em Jungpaläolithikum cho isch. Die jüngste Fossilfünd vo Neanderdaaler stamme us Schbanie (z. B. Zaffaraja, Gibraltar), Kroazie (Vindija) und vo dr Krim-Halbinsle. D Iiwanderig vom Homo sapiens wird wäge de früeste Forme vom Aurignacien us em Nooche Oste und über e Kaukasus abgläitet.
José Luzán
Er isch äine vo de beste Mooler vo religiööse Themene im 18. Joorhundert gsi. Dr bekanntischt vo sine Schüeler isch dr Francisco de Goya gsi.
Ependes VD
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 10,1 % gläge.
Religion
61,9 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 20,9 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,1 %, CVP 0,7 %, FDP 16,5 %, GLP 5,2 %, GP 9,8 %, SP 23,3 %, SVP 31,7 %, Sunschtigi 8 %.
Dr Burgermaischter vu Ependes isch dr Sylvain Homberger (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 1,4 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 320 Yywohner 90 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 2,8 % Dytsch un 7,2 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Menschen der Berge
Handlong
Ondrdessa hôt dr eldeschde Soh sei Aug uffs Dechterle vo-ma saumäßich reicha abr geiziga Baura gworfa. Abr erscht, wia dr sell sein ledschda Schnaufer doa hôt, kô sei Dochter da Hof ibrnemma, ond zwar grad noh zor reachda Zeit, om da Sega vo dr dodkranka Schwiigrmuader zo empfanga.
Philippe Honoré
Dr Philippe Honoré, au aifach Honoré (* 25. Novämber 1941 z Vichy; † 7. Jänner 2015 z Paris) isch e franzesische Cartoonischt gsii.
Dr Honoré het si s Zaichne sälber bybrocht. Sy Stil isch arg duschter gsii, vylmol holzschnittartig.
Är het Karikature un Zaichnige in verschiden Zytige un Magazin vereffetligt, unter anderem in Sud Ouest, Charlie Hebdo, Lire, Le Magazine littéraire, Libération, Le Monde, Globe, L'Événement du jeudi, Les Inrockuptibles, La Vie ouvrière, Hara-Kiri Mensuel, Le Matin de Paris un La Grosse Bertha.
Dr Honoré isch am 7. Jänner 2015 bim Terroraaschlag uf d Redaktion vu Charlie Hebdo z Paris ermordet wore. Bim glyche Aaschlag sin au dr Charb, dr Cabu, dr Tignous, dr Georges Wolinski, dr Bernard Maris, d Elsa Cayat un fimf wyteri Mänsche, dodrunder zwee Bolizischte, um s Läbe chuu.
Fritz Hauser
Dr Fritz Hauser (* 29. Merz 1953 z Baasel) isch e Schwizer Schlaagzüüger und Komponist. Mit sine Solo-Brojekt het er „nöiji Rüüm in dr Perkussionsmuusig ufdoo“ und e wichdige Schritt zur Entwigglig vom Schlagzüüg vom Rhüthmusgrät zum äigeständige Instrumänt gmacht.
Läbe und Wärk
Dr Hauser het am Konservatorium z Baasel klassischs Schlaagzüüg studiert. Vo 1972 bis 1980 het er zur Artrock-Grubbe Circus ghöört, isch mit ere uf internazionali Turneä gange und het vier Album ufgnoo. Denn het er mit dr Grubbe Blue Motion gschafft, aber au mit Ansambls im Beriich vo dr Alte Musik und vo dr Awanggarde.
1983 isch er zum erste Mol mit e Solo-Brogramm ufdrätte (CD Solodrumming), wo e ganze Oobe gfüllt het, und isch uf internazionali Turnee gange. Es si no mee Solo-Brogramm cho und Brojäkt für Schlaagzüüg und Perkussion, wo dr Hauser uf dr ganze Wält ufgfüert het. Er het Arbäite mit dr Dänzere und Choreografin Anna Huber gmacht und mit em Archidekt Boa Baumann. Es si Komposizioone für Schlaagzüügansambls und -soliste entstande, Klanginstallazioone in dr Therme Vals, im Castel Burio, im Archidektuurmuseum Baasel, und Film, Radiohörspiil und Lääsige. Dr Hauser isch au für spektakuläri Freiluft-Groossbrojekt bekannt.
Uf em Gebiet vo dr improvisierte Muusig spiilt er mit vile Musikerinne und Musiker zämme wie mit em Urs Leimgruber, dr Joëlle Léandre, dr Marilyn Crispell, dr Christy Doran, dr Pauline Oliveros, dr Lauren Newton, em Joe McPhee, em Franz Koglmann, em Patrick Demenga oder em Bob Becker. Im Beriich vo dr Perkussioon schafft er sit em «Stockholm International Percussion Event» 1998 mit verschiidene Perkussionssoliste und -ansambls zämme und drätet mit ene uf dr ganze Wält uf: Kroumata, Steven Schick, Keiko Abe, Vanessa Tomlinson, Synergy Percussion, Michael Askill, Speak Percussion, Nexus.
Dr Hauser het für si Hörspiil Steinschlag 1990 dr Hörspiilbriis vo dr Stifdig Radio Baasel überchoo und 1998 für si Hörspiil Fantasia Zolliologica. 2012 isch er mit em Kulturbriis vo dr Stadt Baasel uszäichnet worde.
Kanton Grandvillars
Gmeine
Zem Kànton ghere 33 Gmeine:
Jazz Festival Basel
S Dschääsfestiwal Baasel isch en internazionaali Muusigveraastaltig, wo jeedes Joor im Früelig in dr Schwizer Stadt Baasel stattfindet.
Gschicht
Im Februar 1976 het "Jazz in Basel" under dr Läitig vom Urs Blindenbacher in dr Baasler Safrezumft en ersts Dschääskonzärt organisiert, mit em Posuunist Albert Mangelsdorff. In de Joor druf, wo d Safrezumft z chlii worde isch, häi d Konzärt in gröössere Sääl stattgfunde, im Stadttheater, in dr Muusigakademii, im Stadtcasino Basel, im Volkshuus, im Burghof Lörrach, im Kunstmuseum Baasel und im bird's eye jazzclub. Denn si si vo Jazz in Basel/OFF BEAT und dr Dschäässchuel Baasel zämme under em Leibel «JAZZ BY OFF BEAT/JSB» organisiert worde mit em Blindenbacher as künstlerischem Läiter. 2012 het d Stifdig Jazzfestival Basel dr Verdraag vom Blindenbacher nüm ernöijeret, wil si s finanzielle Risiko nüm uf sich het welle nee. Dr Blindenbacher het denn d Off Beat Concert GmbH gründet, wo s Konzärt 2013 organisiert het.
Kraftwerk Schaffhausen
S Chraftwärch Schaffuusè isch è Laufwasserchraftwärch am Rhy bi Schaffuusè. S isch i dè Johr 1961 bis 1967 als Ersatz für dè fascht 100 Johr aalte Moserdamm baut worrè un isch s högschtglègene Chraftwärch am Hochrhy.
Schubart-Literaturpreis
Die Uuszeichnig wird zyter anne 1956 all zwei Johr an dytschsprochigi Autore vergee, wu di literarisch oder schurnalistisch Leischtig vun ene „in dr Tradition vum frejheitlige un ufklärerische Dänke ... vum Dichter, Komponischt un erschte dytsche Schurnalischt Christian Friedrich Daniel Schubart“ stoht. Si isch mit 12.000 Euro dotiert. Bi mehrere Pryystreger wird die Summe ufdeilt.
Kraftwerk Schaffhausen
Maschinnèhuus un Stauweer
S Maschinnèhuus un s Stauweer füègèd sich harmonisch i d Rhylandschaft yy. Im flachè Maschinnèhuus hèt s zwei Maschinnèsätz dinnè. Dè Bortalkran mit èrè Draagchraft vo 120 Tonnè wörd für dè Montage- un Revisionsbüèz a dè Maschinnèsätz un am Stauweer bruucht. S Bruuchwasser wörd durch d Ylaufrèchè un Ylaufschpiralè zu dè beidè Kaplanturbinè gleitet. Nõch dè Turbinè flüèssd s Wasser durch Suugroor i s Unterwasser usè. Für dè Revisionsbüèz chönnèd mit dè Hǜlf vum Bortalkran metalleni Dammbalchè vor èm Einlaufrechè un bim Suugroeruusdritt gsetzt wörrè. Dõdurrè cha mò im Baukörper nõch Uusbumpè vum Rèschtwasser ummèlaufè. S vum Rhy dehèrbrochte Schwemmholz wird mit Hǜlf von èrè automatischè Rechèreinigungsmaschinnè durch d Spüèlrünni in d Container dransportyrt. Diè beidè Turbinè-Generatoreinheitè mit öppè 19‘650 PS/18‘000 kVA sin im flachè Maschinnèhuus unterbrocht. Si schaffèd in Blockschaltig uff 20‘000 kVA Dreiwickligs-Regulyrtransformatorè 10/10/50 kV. Diè erzüügte Energy wörd je nõch Leischtung un Bedarf i s Netz vom Elegtrizitätswärch vo dè Stadt Schaffhuusè odder i d Vodeilnetz vo dè Axpo AG (bis Oktobèr 2009 Nordoschtschwizerischi Chraftwärch AG NOK) ygschpiist. S Stauweer bschtòt uss drei jewyls 15 m breitè Durchläss. Dezwǜschè stön zwei je 4,2 m breiti un 9,0 m hochi Pfyler uss Staalbedong, wo uff eim 4,0 m dickè Fundamènt uffligèd. D Voschlusshöchi bedrait 7,1 m. I diè Weerdurchläss sin ölhǜdraulisch aadribbeni Segmèntschütz mit Chlappè ybaut. D Stüèrig vum Stauweer erfolgt automatisch. Übber s Stauweer füürt èn öffentlichè Fuèsswäg, wo beidi Hochrhysitè mitnand vobindet.