cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Großrumänien
Groossrumäänie (rumäänisch România Mare) isch d Bezäichnig für e histoorische rumäänische Staat, wo vo 1919 bis 1940 existitiert het. In dr Umgangssprooch het men em s Köönigriich Rumäänie gsäit. Es isch entstande, wo Rumänie noch em Erste Wältchrieg und em Ungarisch-Rumäänische Chrieg meereri Territorie überchoo het: vo Ungarn Siibebürge und Däil vo Banat, Kreischland, Sathmar und Maramuresch, vo Ööstriich Bukowina, vo Russland Bessarabie und vo Bulgarie Süddobrudscha. In deene Gebiet häi Volksversammlige dr Aaschluss an Rumäänie gforderet. S Land het mit ere Gröössi vo 295.049 km² si gröössti territoriaali Usdeenig erräicht.
S politische Konzept vo Groossrumäänie isch d Veräinigung vo alle, wo Rumäänisch schwätze, in eme Nazionaalstaat, bsundrigs d Veräinigung vo Rumäänie und dr Moldau.
Curt Goetz
Dr Curt Goetz (1888-1960) isch ä Schwiizer Schauspiiler und Schriftsteller gsi, wo z Dütschland ufgwachse isch und au vor allem dört gschafft het. Siini Komödie ghöre zu de beste in dr dütsche Literatur.
Läbe
Er isch zweimol verhürotet gsi, beidi Mol mit erä Schauspiilere: 1912 mit dr Erna Nitter, vo welere er sich 1917 het lo scheide, und 1923 mit dr Valérie von Martens, won en überläbt het. Er isch uf der Bühni ufdrätte under anderem mit em Hermann Vallentin und em Walter Steinbeck. 1925 het er «Hokuspokus» gschriibe, wo si grösst Erfolg worden isch. Au für e Film het er Dialog gschriibe, wo für ihre Witz ufgfalle si, so für «Glückskinder» (1936) und  «Sieben Ohrfeigen» (1937). Er het aber au wiiterhi gschauspiileret. 1938 het er e Rolle in «Napoleon ist an allem schuld» gha, e Film, won er au dr Regisseur gsi isch drvo.
1939 isch er mit dr Martens noch Hollywood in Kalifornie zoge, won er währed em Zweite Wältchrieg gläbt het. Z erst het er Dreihbüecher für MGM gschriibe, het sich denn aber us em Filmgschäft zruggzoge und het z Beverly Hills Hüehner afo züchte. Dört het er au d Gschicht «Tatjana» und dr Roman «Die Tote von Beverly Hills» gschriibe und ä baar vo siine Theaterstück überarbeitet.
1946 si s Goetzes in d Schwiiz zoge und vom Ändi vo de 1950er Johr a hai si in Liechtestei gläbt, won er siini Autobiografii, «Die Memoiren des Peterhans von Binningen» und «Die Verwandlung des Peterhans von Binningen» gschriibe het, won er aber nit fertig gmacht het.
Er isch am 12. September 1960 z Grabs gstorbe und denn z Berlin begrabe worde.
Hugideo
De Hugideo isch e Chlausner gsi ufm Isteiner Chlotz un d Hauptperson vun ere Novelle us em Joor 1884 vum Josef Victor vu Scheffel (1826–1886).
D Novelle schpilt in de Römerzit. De Juthunge Hugideo het sich in d Priesterin Benigna Serena verliebt. Si sin trennt worde, un de Hugideo het in sinere abglägene Chlause am Rhy bim Ischteiner Chlotze e Marmorbüschte vu sinere Fründin gmacht, damit er öbbis zum Aaluege het, wenn er an sii dänkt. Zobe isch er vilmol am Chlotze abekletteret, zum d Leiche zämmeläse, wu de Rhy aagspüelt het. Z Augusta Raurica (hüt heißts Augst) hets in sällere Zit kriegerischi Usenandersetzige mit de Alemanne geh, un d Leiche sin z Ischtei am Totegrien aagschwemmt worde, weil de Rhy dört e Kurve gmacht het.
Wu dann d Alemanne de römischi Besatzig vu Augusta Raurica nidergmetzlet ka hänn, isch an eim Tag au d Leiche vu de Benigna Serena aagspüelt worde. Si het e durchbohrti Brust ka. Wu de Hugideo si gseh het, het er sich selber e Dolch in d Brust ghaue, damit er wenigstens im Tod mit ihre vereint isch. Si Kolleg, de Salmefischer Nebi, het ihn an de Sidde vu de Benigna begrabe.
Bellefosse
Befoss (Patois, frz. Bellefosse, dt. Schöngrund) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Befoss lijt ìn dr Vogese uf re Heche zwìsche 529 un 1091 m ìwer em Meeresspiegel.
Gschìcht
Befoss ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1434 àls Belfus (1578: Belfos).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
S Dorf ìsch àm 1. April 1974 mìt Waldersbach und Belmont züe dr Gmein Le Ban-de-la-Roche zammegschlosse worre. 1975 ìsch àui Fouday derzüe kumme. Zitter em 1. Jänner 1992 sìn sa wìder salbstandige Gmeine.
Verwàltung
vun Befoss ìsch. Befoss ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr romànisch Dialekt vun Befoss ghert zem Welche un domìt zem Lorrain.
Walter Henzen
De Walter Henzen (* 5. Novämber 1895 z Bryg; † 31. Augschte 1967 z Bäärn; Bürger vo der Blattu [Leetschn]) isch en Schwyzer Germanischt gsy, wo me bsunders wäge syne spraachwüsseschaftliche Publikazioone gchänt.
Karl Kobelt
De Karl Kobelt (* 1. August 1891 z Sanggalle; † 5. Januar 1968 z Bärn; Burger vo Marbach) isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsii.
Walter Henzen
Läbe
De Henzen isch im Wallis uf d Wält choo und im fryburgischen Alterschwül und Taafersch uufgwachse, wo syn Vatter Aarzt gsy isch. D Matuur hät er am Koleegi St. Michael z Fryburg im Üechtland abgläit, und nachane hät er z Züri Germanischtik gstudiert. Syni Tokteraarbet, wo-n-er 1920 em Albert Baachmen abggëë hät, hät de südweschtschwyzertüütsch Tieläkt vom fryburgische Seise- und südöschtlichen Seebezirk zum Theema ghaa; truckt usechoo isch die Dissertazioon im Jaar 1927. Syni Habilitazioonsschrift über d Naachtoonwokaal im Walisertüütsch isch 1929 publiziert woorde.
Karl Kobelt
De Kobelt isch am 10. Dezember 1940 in Bundesrat gwählt worde. Während siinere Amtsziit isch er em Militärdepartement vorgschtande. Er isch Bundespräsident gsii i de Johr 1946 und 1952 und Vizepräsident i de Johr 1945 und 1951. Am 5. November 1954 hät er siin Rücktritt erchlärt und uf de 31. Dezember vom gliiche Johr s Amt sim Nochfolger übergeeh.
Walter Henzen
Läbe
Vo 1920 bis 1945 hät de Henzen as Gimnasiaallerer z Fryburg gschaffet, und 1933 isch er Privaatdozänt a der Uniwërsitëët Fryburg im Üechtland woorde. Churz drufabe hett sich en böimigen Uufstiig aapotte: Syn Toktervatter Albert Baachme, äine von wichtigschte Tieläktoloogen i dëre Zyt, isch im 1934i emeritiert woorden und hät scho ygfädlet ghaa, das syn Naachfolger de Henzen sell wëërde. Dëë aber hät abgwunke: D Fuessstapfe vom Baachme sind em vil z grooss gsy, wil dise nöd eläi Profässer gsy isch, näi, glychzytig hät er au na as der allgwaltig Scheffredakter vom Schwyzerischen Idiotikon gwürkt – un daas hät si de Henzen nöd zuetrout (vo 1944 bis 1966 isch er dän aber Mitgliid im Läitenden Uusschuss reschpäktyv im Voorstand vom «Verein für das Schweizerdeutsche Wörterbuch» gsy ). Nach der Uni Züri hett en gëërn d Uniwërsitëët Fryburg im Brysgau zu-n-enen gholt; dasmaal hät de Henzen Näi gsäit, wil er si bis doo nu i de Spraachwüsseschaft umtaa heg und d Literatuurwüsseschaft i synere Forschig na vil z churz choo seg. Dänn ischs aber glych s Stägeli duruuf ggange: 1945 hät en d Uniwërsitëët Fryburg im Üechtland zum usseroordentliche Profässor ernänt. Wo-n-i säbem Jaar dänn aber de Heinrich Baumgartner gstoorben isch, hät d Uniwërsitëët Bëërn de Henzen as Äxtraordinaarius uf dëm syn Leerstuel für Spraach, Literatuur und Volchskund vo de tüütsche Schwyz gsetzt. Scho im Jaar drufabe, 1946, hät de Henzen gfunde, er überlös dëë Leerstuel besser sym Koleeg Paul Zinsli, und isch a de glychen Uni Ordinaarius für germaanische Filology woorde. I dëm Amt isch er dänn bis zu syneren Emeritierig im Jaar 1965 plibe.
Er isch au suscht iniziatiiv gsy: 1940 hät de Henzen zäme mit em Gottfrid Bohnebluescht, em Ruedolf Hotzeköherli und em Heinrich Baumgartner di «Akadeemisch Gsellschaft vo de schwyzerische Germanischte» ggründet (hüt ghäisst si gschlächternöitraal «Schwyzerischi Akadeemischi Gsellschaft für Germanischtik»). Und 1947 hät en syn Basler Prueffskoleeg Friedrich Ranke, wo uursprünglich us em nordtüütsche Lübeck choo isch, uf d Idee praacht, di tüütschen Unibiblioteeke, wo-n-im Zweiter Weltkrieg verwüeschtet woorde sind, mit Büecher und Schrybpapyr us de häil plibne Schwyz z versoorge.
Us gsundhäitliche Gründ isch er scho echli voorzytig vo sym Ordinariaat zruggträtte, und so zwäi Jaar drufabe isch er eme Hëërzschlaag erläge. In Naarüeff ghäisst s, de Henzen sei äine gsy, wo si nöd in Vordergrund trängt heg; er seg fascht übertribe sälbschtkritisch gsy und im Umgang mit syne Mitmäntschen überuus höfeli.
Zum Walisertüütsch
Au em Henzen syni Habilitazioonsschrift über d Abschwëchig von Naachtoonwokaal im Hööchschtalemanisch (1929 usechoo) isch gchäntnisrych gschribe gsy. Er erchlëërt daadrin de Luutstand vo der eltere Löötschetaaler Mundart und zäiget dänn, wie dëë sich aktuell veränderet. I syne Fryburger Zyt sind dänn na zwee wyteri Uufsätz usechoo, wo für di tüütsch Mundaartforschig wichtig sind. Au die beede händ si mit de Häimetspraach vo sym Vatter usenandgsetzt: Im äinten Artikel isch es um de Genitiv im Walisertüütsch ggange (1932), wo eso läbig gsy isch wie susch nienets mee im ganze tüütsche Spraachruum, und im andere hät er s Furtläbe von drei althoochtüütsche schwache Konjugazioonsklasse uf -en, -ōn und -ēn im Waliser Löötschetaal demonstriert (1941). Bäides isch Uustruck vo de hööchen Altertümlichkäit vo dënen alpyne Tieläkt – aber de Henzen hät au thematisiert, wie scho doozmaal d Niwelierig ygsetzt ghaa hät und die alte Flexioonssischteem i s Gwaggle choo sind.
Zum gsamttüütsche Spraachruum
Nach all dënen Aarbete, wo-n-er di alemanische Mundaarte aaglueget ghaa hät, hät er si dänn em gsamttüütsche Spraachruum zuegwändet. Zwoo groossi Monografye us dëre Zyt händ em Henzen syn Ruem as Spraachwüsseschafter ändgültig bigründet: Sys Wëërch über di gschichtlichen und di gägewëërtige Verheltnis zwüschet de Schriftspraach und de Mundaarte z Tüütschland, z Ööschterych und i de Schwyz (1938, 21954) und eerscht rächt sys Buech über di tüütsch Wortbildung (1947, 31965), wo bis hüt es Standardwëërch pliben isch.
Zur mittelhoochtüütschi Literatur
I synere Bëërner Zyt, wo de Henzen dänn au für di elter Literatuur zueständig gsy isch, hät er syn Forschigsschwëërpunkt ganz verschobe. Zwoo Undersuechige sind de mittelhoochtüütsche Tichtig gwidmet gsy, äini über s nüünt Buech vom Wolfram vo Äschebach syn «Parzival» (1951) und äini über em Chrétien de Troyes syn Demuet-Begriff (1958).
Zur Spraachfilosofy
Drüberuse hät er Stuudie tribe über semantischi und spraachfilosoofischi Fraage. E Frucht daadevoo isch sys letscht Wëërch gsy – s isch eerscht nach em Henzen sym Tood usecho –, nämli es Buech über di verschidene Richtigsbizäichnigen im Tüütsch (1967).
Was nümen usechoo isch
Zwoo wyteri Aarbete, wo-n-er draa gschaffet hät, sind wäg em früene Tood nüme fërtig woorde. Äis devoo wëër e Gsamtschau gsy über di schwyzerisch Tichtig vom Notker Balbulus vo Sanggale bis zum Niklaus vo Flüe.
Eerig
Für sys Schaffen isch de Henzen a sym 70. Geburtstaag mit ere Fäschtschrift ggeert woorde: Philologia Deutsch, useggëë vom Werner Kohlschmidt und em Paul Zinsli, Bëërn 1965.
Wört
Weert (amtlich Wört) ischt a Gmoed em Oschtalbkroes en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Weert leit auf em Virngrund em nordeschtliche Vorland vo dr eschtliche Schwäbische Alb, em Dal vo dr Rotach. D Nochbergmoede vo Weert send Fichtenau, Dinkelsbühl, Stödtlen ond Ellenberg.
Vo dr Gmarkong send 43 % Landwirtschaftsfleche, 44,3 % Wald, 9,2 % Sidlongsfleche ond 3,4 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Weert gheret s gleichnamig Dorf, d Weiler Aumühle, Bösenlustnau, Brombach, Dürrenstetten (Wört)|Dürrenstetten, Gaugenmühle, Grobenhof, Grünstädt, Hirschhof, Jammermühle, Königsroter Mühle, Konradsbronn, Mittelmeizen, Pfladermühle, Schönbronn ond Springhof, dr Ort Spitalhof ond dr Wohnblatz Häringssägmühle.
Gschicht
Weert ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1221.
Verwaldong
Weert hot mit dr Stadt Ellwãng ond dr Gmoede Adelmannsfelde, Elleberg, Jagschtzell, Nuiler, Raenao ond Roäseberg a Verwaldongsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes vo Weert ischt dr Thomas Saur.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Weert ghert zom Schwäbisch.
Jutta Niemann
D Jutta Niemann (* 23. Augschte 1970 z Bochum) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene) un syt 2016 Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg.
Lääbe
D Niemann isch z Bochum uf d Wält chuu un z Bamberg un z Münster ufgwachse, wu si au uf d Voksschuel gange isch. Z Münster-Hiltrup isch so derno uf s Ginnasium gange, wu si 1989 s Abitur gmacht het. No dr Schuel het si vu 1989 bis 1997 z Münster un z Fryburg Physik studiert. Annw 1997 het si as Wissenschaftligi Hilfschraft am Inschtitut fir Sunnepyhsik z Fryburg gschafft un derno vu 1997 bis 2000 e Färnstudium in Mediziniischer Physik aagschlosse. Vu 2006 bis 2009 het si as Dozänti an dr Volkshochschuel z Hal unterrichtet un vu 2008 bis 2009 as Lehreri z Michelbach.
D Niemann isch ghyrote un het drei Chinder. In dr Johr 2000 bis 2006 un 2009 bis 2016 isch si in Elterezyt gsii.
Bolitik
D Jutta Niemann isch syt em 15. Septämber 2004 Stadtreeti z Hall. Syt 2007 isch si Mitglid im Chraisvorstand vu dr Haller Griene, syt 2013 as Vorsitzeri. Syt 2014 hockt si au fir ihri Bartei im Haller Chraisdag.
Bi dr Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 2016 het si s Erschtmandat im Wahlchrais 22 Hall gwunne.
Im Landdag isch si Mitglid im Uusschuss fir Umwält, Klima un Energywirtschaft, im Uusschuss fir Sozials un Integration un im Uusschuss fir Verchehr. Derzue isch si stellverdrättend Mitglid im Uusschuss fir Inners, Digitalisierig un Migration, im Uusschuss fir Finanze, im Uusschuss fir Kultus, Juged un Sport, im Uusschuss fir Wirtschaft, Arbet un Wohnigsböu, im Uusschuss fir Ländlige Ruum un Verbruucherschutz un im Petitionsuusschuss.
Pius XI.
Dr Pius XI. (* 31. Mai 1857 z Desio, Lombardei; † 10. Februar 1939 z Rom; mit bürgerligem Naame Achille Ambrogio Damiano Ratti) isch vo 1922 bis 1939 Babst gsi. Er het sich widmete sich noch em Leo XIII. (vo 1878 bis 1903) dr katholische Sozialleer gwidmet und dä Begriff brägt. In dr Enzyklika Quadragesimo anno het er d Froog vo dr Sozialbindig vom Äigedum undersuecht.
Lääbe und Wärk
Dr Pius XI. isch wie sini bäide Vorgänger konserwatiiv gsi. Er het dr „soziaali Modärnismus“ verurdäilt und positiivi Läitlinie für e friidligi Gsellschaftsornig uf em Fundamänt vo dr katholische Religioon entwigglet.
Am 11. Februar 1929 het er mit em Benito Mussolini d Lateraanverdrääg abgschlosse, wo dr Vatikanstadt d Unabhängigkäit zuegsicheret het. Au isch dr Katholizismus in Italie zur Staatsreligioon erkläärt worde, was sich erst 1984 gänderet het, dr Religioonsunderricht isch obligatorisch und Bropaganda gege d Chille verbote worde. Abdrünnigi Kleriker häi nüm im öffentlige Dienst döfe aagstellt wärde. In dr Sozialenzyklika Quadragesimo anno (1931) het er d Aawändig vom Subsidiaridäätsbrinzip gforderet, wo im Individuum, dr Familie oder dr Gmäind sovil Sälbstbestimmig und Äigeverantwortig wie mööglig will überloo.
Am 10. Septämber 1933 het er s Riichskonkordaat mit em Dütsche Riich abgschlosse. In dr Enzyklika «Mit brennender Sorg» (lat. Ardente cura) vo 1937 het er zwar dir nazionaalsozialistischi Ideologii und d Konkordaatsbrüch verurdäilt, aber d Verfolgig vo de Juude und andere Minderhäite nit erwäänt. D Kommuniste si 1937 aber vil dütliger an Branger gstellt worde in dr Enzyklika Divini redemptoris, won er din au gege d «Gröiel vom Kommunismus in Spanie» gwätteret het. D Abrächnig mit em Nazionaalsozialismus hätt s Thema vo dr neggste Enzyklika Humani generis unitas («D Äihäit vom Menschegschlächt») sötte wärde mit ere diräkte Verurdäilig vo d nazionaalsozialistische Rassenideologii. Dr Pius XI. isch aber gstorbe, bevor d Enzyklika het chönne erschiine und die isch denn in ere Schublaade verschwunde.
Ambilly
Ambilly isch e französischi Gmeind im Departemänt Haute-Savoie.
Der Ort isch im Kanton Annemasse vom Verwaltigschreis Saint-Julien-en-Genevois. Me seit dere Stadtlandschaft au Annemasse-Les Voirons-Agglomération. Ambilly het öppe föiftuusig Ywooner und lyt a der Gränze zwüsche Frankrych und em Kanton Gämf und im Weschte vo der Stadt Annemasse. D Gämfer Nochbergmeinde vo Ambilly sin Thônex und Puplinge. Der Landesgränze noo goot der Fluss le Foron.
S Gmeindpiet vo Ambilly isch nume chly meh als ei Kwadratkilometer gross; es isch die chlynschti Gmeind vom ganze Departemänt. S Piet ghört geografisch gseh zu der übergordneten Aglomerazioon Gämf-Annemasse und es isch komplett mit Woonsidlige, Gwärbkwartier, Schuelhüüser und anderne Yrichtigs verbout.
S Dorf wird anne 859 s erschte Mol in ere Urkunde mit em Name Ambiliaci erwähnt. Es isch an alte latynische Ortsname, wo schynts uf e römisch Personename Ambilius zrugggoot.
S Gmeindwappe het es vildeiligs Bild; es beziet sech ufe Fluss Le Foron und e Brugg, uf die alte Wälder vo Eiche, wo s i dere Gäged früener gha het, uf d Farbe vo de alte adelige Herrschafte und ufs savojische Chrüüzwappe.
Robert Maillart
Dr Robert Maillart (* 6. Februar 1872 z Bärn; † 5. April 1940 z Gämf) isch e Schwiizer Bouingeniöör und Boumeischter gsi.
Läbe und Wärch
Dr Robert Maillart het z Bärn s Gymnasium psuecht und derno z Züri a dr ETH d Ingeniöörwüsseschaft studiert. Ane 1894 het er s Diplom vo dr ETH übercho.
Z’erscht het er bim Ingeniöörbüro Pümpin & Herzog z Bärn gschaffet und denn bim Töifbouamt vo dr Stadt Züri und bim Zürcher Büro Froté & Westermann.
Ane 1902 het er syni eigeti Boufirma ggründet, d Maillart & Cie. Jetz het er d Brugg vo Tavanasa übere Rhy bout. Vil Erfolg het er mit ere nöje Betonkonstrukzion für schwäri Techer gha, won er derzue Süüle mit dr Pilzform gmacht het. Mit dere Technik het er Fabrigge und anderi Gebäude i meerere Länder chönne plaane und boue.
Dr Robert Maillart isch Eeremitgliid vom Royal Institute of British Architects gsi.
Syni Schrifte, Plään und Fotine ligge hüt i dr ETH-Biblioteek z Züri.
Eggbergbecken
S Eggbärgbeggi isch s Obberbeggi vom Bumpspycherkraftwärk Säckingè vom Schluchseewärk. S Eggbergbeggi lyt uff èm Eggbärg bi Säckingè im Kreis Waldshuèt-Düèngè z Badè-Württèbärg.
Zuèsätzlich hèt s Beggi au natürlichi Zuèflüss, welli übber Beileitigè us dè Flüss Murg, Ibach un Dorfbach annègfüürt wörrè. Dodefür isch èn 12,5 km langè Freischpygelstollè aaglait worrè.
S Beggè hèt èn Ringdamm us Steischüttig mit ènèrè Asphaltbedong-Ußèdichtig.
Als Unterbeggi diènt dè durch è Weer uffgschtaute Hochrhy. Bi nèm Wasserschtand vo 289,28 m ü. NN im Rhy betrait diè maximaal Fallhöchi 410,72 m. Am Rhynweer befindet sich zuèsätzlich è Laufwassèrkraftwärk, s Rhykraftwärk Säckingè.
Gargellen
Gargälle isch es Bärgdorf und en Ortsdeil vo dr Vorarlbärger Gmaind Sankallekilke.
Geografy
S Dorf lyt uf dr Höchi vo 1423 Meter über Meer; es isch die Ortschaft vom Montafon, wo am wytischte obe isch.
S Gargälletaal foot am Rotbüelspitz mit de beide Bärgtääler Valzifenztaal und Vergaldner Taal aa. Bi Vergalda chöme d Bärgbech zäme und bilde dr Suggadinbach, wo dur s Taal und am Dorf Gargälle verby uf Sankallekilke flüsst, won er i d Ill mündet. E Deil vom Wasser vo alne dene Bech wird sid 1964 dur ne Rööre im Bärg zum Chraftwärch Vermunt vo de Vorarlbärger Illwärk gläitet.
Über s Schlappynerjoch, wo a dr Landesgränze vo dr Schwiiz und vo Öschtrych uf 2201 Meter isch, goot en alte Soumpfad vo Gargälle uf Chlooschtersch im püntnerische Prättigau. Anderi Bärgwääg i d Nochbertääler gönd vo Gargälle uus über s Heimbüheljoch, s Vergaldnerjoch, s Gafierjoch und dr Sarotlapass, und dr Wääg vo Gargälle uf Sankt Antönie het zoberscht, je nachdem vo wellere Syte me dr Pass aluegt, dr Name Sankt Antönierjoch oder Gargällerjoch.
D Natur i dr Bärglandschaft vo Gargälle het grossi Läbensgmeinschafte vo Pflanze und Dier, wo nach de Kriterie vom Naturschutz als Biotop beschribe sind. Es git meh als zwänzg sötegi Flechene rund ums Dorf. I de Tääler vo Gargälle und Sankalekilk läbe grossi Kolonye vo Hirsch, Ree, Schteiböck, Gämschi und Mungge. Zum Schutz vom Wild stoot dr Bärg oben a Vergalda jede Winter under bsunderem Schutz.
s Gargälle-Fäischter
Geologisch git s Taal vo Gargälle, wo bi de Fachlüüt dr Naame Tektonischs Gargällefäischter übercho het, en intressante Kwerschnitt dur d Gschtei, wo im Montafon und au im Prättigau vorchöme. Dr Suggadinbach het do e töifi Chrinne usgrabe, wo bsunders vil Schichte vom Prättigauer Flysch und de Arosaschichte mit Granit und Gneis bis hi zu de Schiferschichte vom Schlappynerjoch und em grüene Amfibolit vom Silvrettamassyv zeigt.
Für d Kwartärgeolooge isch d Flechi vo Plassegge a dr Landesgränze obena Partnun bi Sankt Antönie, unter em Sarotlapass, intressant, wo me ganz guet es Fäld vo vil Gletschermoräne cha beobachte.
Sproochgschicht
A de Bärghäng sind oben a dr Waldgränze uf alne Syte es baar Alpe: d Platinaalp, d Sarotlaalp, d Röbialp, d Ronggalp, d Gargellner Alp, d Valzifenzalp, wo dr Agrargmeinschaft Valzifenz z Bludesch im Walgau unde ghört, d Vergaldaalp und d Valiseraalp. E Deil vo dene Fluernääme chunt vo alte romanische Wörter. So isch dr Name vom obere Taalabschnitt Valzifenztal us em alte romanische Taalname Valzifenz und dr düütsche Ändig -tal zämegsetzt.
Dr Ortsname Gargälle chunt au von ere rätoromanische Wurzle und bedütet Wirbel vom Wasser.
Gschicht
Dr Name vo Gargälle chunt es erschts Mol ane 1411 im ene Dokumänt vor.
S Schlappynerjoch isch sid em 14. Joorhundert e guete Wääg zwüsche de Gebiet vo de Walser im Prättigau und im Vorarlbärg. Dr Bärgpass het spöter glägentlech als Wääg vo verfolgte Lüüt i d Schwiiz e Rolle gspilt het. Und d Fuesswääg sind früener au vo Schmuggler bruucht worde, drum het Öschtrych i dr Nöchi vo dr Gränze chlyni Zollhüüser ufgstelt. Dr Vorarlbärger Tourismus schaffet mit em Motyv vom Schmugglerland zum Psuecher z intressiere. Hütt goot do drüber au dr internazional Wanderwääg Via Valtellina vom Montafon bis uf Tirano.
Bi Vergalda und uf de Mäiesäss bi Gargälle gseht me no hütt uralti Holzhüüser, wo a di früeneri Arbetswys vo de Bärgbuure erinnere. Es het au no Heeg vo der alte Art, wo elei us Holzchnebel gmacht sind; me seit ne i dr Gargäller Mundart d Scheiazu.
D Dorfchile, wo s Patrozinium vo dr Maria Magdalena het, isch ane 1615 bout und 1644 wider ufbout worde. Im Taal uf Sankalekilke abe stoot d Fideliskapälle vo 1912, wo an Häilig Fidelis erinneret. Die früeneri Fideliskapälle isch vo Lawine kabut gmacht worde. Sankalekilk sig die Gmaind vo Öschtrych, wo am meischte Lawynezüüg heig, cha me lääse. Un me hett oben a Gargälle gueti Lawineverbouige müesse mache.
Im 20. Joorhundert isch Gargälle e Wintersportoort worde, wo am Schofbärg höchi Pischte zum Schyfaare het. Ane 1952 isch dr erscht Deil vo dr Säilbaan uf e Schoofbärg uufggange. Hütt git’s z Gargälle zwöi Säilbaane, drüü Sässellift und vier Schylift. Vo Gargälle uus goot die grossi Vorarlbärger Schywandertuur dur d Bärge vom Rätikon und d Ruute rings um d Gargäller Madrisa. Es git Plään s Schygebiet vo Gargälle und das vo dr Saaser Alp und Madrisa bi Chlooschters z verbinde; das isch us dr Sicht vom Naturschutz und vom Landschaftsschutz schwirig. Uf em Schoofbärg het d Bärgbaan Gargälle e grosse Wasserspycher gmacht zum d Schypischte chöne beschneje.
Im Sumer chame im Taal vo Gargälle uf vil Wanderwääg go laufe. Näb de Bärge, de Alpe und de Joch sind öpe dr Gandasee under de Gargäller Chöpf und dr Gafiersee änet dr Gränze beliebti Wanderzyl. Dezwüsche lyt no grad dr künschtlech See vo dr Bärgbaan.
Logarithmentafel
Logarithmedafele sait m enere Dabälle vo de Mantisse vo Logarithme (meistens zur Basis 10) vo Zahle im e gwüsse Beriich, im Allgemeine vo 1,00 bis 9,99.
Logarithmedafele si über Johrhunderti e wichtigs Rächehilfsmiddel gsi, bsundrigs in de Natur- und Ingenieurwüsseschafte. Vili Berächnige in dr Schuelmathematik, z. B. s Zieh vo schwiirige Wurzle, hai nume mit ihrer Hilf chönne usgfüehrt wärde.
D Erfindig und die wiiti Verbreitig vo Kalkulatore und Computer het d Verwändig vo Logarithmedafele innerhalb vo wenige Johr praktisch völlig überflüssig gmacht, ähnlig wie s mit em Rächeschieber bassiert isch.
Marange-Silvange
Marange-Silvange (lothrìngisch Märéngen-Silwéngen, ditsch Maringen-Silvingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Marange-Silvange lijt zwelf Kilometer nordweschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 168 un 377 m ìwer em Meeresspiejel. Dr Ortsdeil Marange lijt ìwer em Dàl vum Bitteron, me kline Nawefluss vun dr Mosel.
Durich dr Sìde vum Bànn fiehrt d Autoroute A4 (Paris-Stroßburi).
Gschìcht
D Gmein Marange-Silvange ìscht àm 29. September 1809 entstànde durich dr Zàmmeschluss vun dr Derfer Marange (lothr. Märéngen, dt. Maringen) un Silvange (lothr. Silwéngen, dt. Silvingen). Marange ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 971 àls Madrengias un ìsch ìm Johr 1659 züe Frànkrich kumme. Silvange ìsch ìm Johr 1766 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme.
Random-Access Memory
S Random-access memory (dt.: Spiicher mit wahlfreiem Zuegriff), abkürzt RAM, isch e Datespiicher, wo vor allem bi Computer as Arbetsspiicher iigsetzt wird. Die gängigste Forme ghöre zu de Halbleiterspiicher. RAM wird as integrierte Schaltkreis hauptsächlich in dr Silizium-Technologii realisiert und in allen Arte vo elektronische Apparät iigsetzt.
Marange-Silvange
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Random-Access Memory
Charakteristik
D Bezeichnig vom Spiichertyp as „wahlfrei“ bedütet in däm Zsämmehang, ass jedi Spiicherzelle über ihri Spiicheradrässe diräkt cha agsproche wärde. Dr Spiicher muess aso nit sequenziell oder in Blöck usgläse wärde. Bi groosse Spiicherbaustei wird d Adressierig aber nit über die einzelne Zälle, sondern über e Wort gmacht, wo d Breiti drvo vo dr Spiicherarchitektur abhängt. Das unterscheidet s RAM vo Spiicher, wo as blockwiis beschriibe wärde, de so genannte Flash-Spiicher.
Marange-Silvange
Gschìcht
Àm Ànfàng vum 20. Johrhundert hàt sìch Marange-Silvange vun me kline Bürederfel entwìkelt züe re Schlofstàdt fìr d Stàhlwark un Iisehìtte ìn dr Region.
Random-Access Memory
Charakteristik
Dr Begriff „random-access memory“ wird hüte immer im Sinn vo „read-write random-access memory“ (RWRAM, „Schriib-Läs-RAM“) bruucht. Es git anderi Spiicherarte mit wahlfreiem Zuegriff, bsundrigs Nume-Läs-Spiicherbaustei (Festwärtspiicher, ROM). Wil d Bezeichnig RAM missverständlig isch, het me brobiert dr Begriff „read-write memory“ (RWM, Schriib-Läs-Spiicher) iizfüehre. Dä het sich aber nit chönne duresetze.
Marange-Silvange
Verwàltung
vun Marange-Silvange ìsch. Marange-Silvange ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Marange-Silvange ghert zem Lorrain.
Abendstern
De Oobestern isch d Bizaichnig för der Planet Venus, wener im Oobed in Himmel stoot. Er isch denn de hellst Stern.
I de Mythologie vo de alte Völcher isch de Oobestern nebetem Morgestern as e mythisches Wese aagluegt woore. Er hett aber maist ka groossi Bidüttig, im Gegesatz zom Morgestern.
Bi de antike Grieche het de Oobestern Hesperos ghaiisse und bi de Röömer Vesper.
Kathedrale von Reims
S’ Liawafràuimìnschter vu Reims (frz. cathédrale Notre-Dame de Reims) ìsch a groossa Kìrìch z’ Reims ìm Norda vu Frànkrììch. ’S ìsch aina vu da bediitendschta gotischa Gotteshiiser ìm Lànd. S’ Mìnschter ìsch àls frànzeesch Monument historique gschìtzt un gheert sitter 1991 zem UNESCO-Waltkültüüräärwa. Mehrera Joohrhunderta làng sìnn doo d’ frànzeescha Keeniga kreent worra. Hìtt ìsch’s d’ Bischoofskìrìch vum Arzbìschtumm Reims. S’ Mìnschter vu Reims ìsch ainer vu da Hàuiptààziehungspunkta ìn dr Champagne; ànna 2007 sìnn doo äbba 1,5 Millioona Besüacher kumma.
Noh dr Leganda, wo dr Arzbischoof Hinkmar vu Reims gebìlda hàt, hàt àm And vum 5. Joohrhundert dr hl. Remigius àls Bischoof vu Reims dr Frànkakeenig Chlodwig I. taift un mìt’ma Eel gsàlbt, wo vum Hìmmel gsanda worra säjg. Doo druff hàt dr Reimser Arzbischoof ìn siim Mìnschter jeeder näijer Keenig vu Frànkrììch därfa kreena un sàlwa. Ìm Mìnschter vu Reims sìnn àlso fàscht àlla frànzeescha Keeniga kreent worra; s’ Mìnschter düet àlso d’ anga Verbundahait zwìschem Keenigtumm un dr kàthoolischa Kìrìch versìnnbìldliga. Sitter àss d’ Drìtta Repüblik d’ Trännung vu Schtààt un Kìrìch duuragsätzt hàt, ìsch s’ Mìnschter vu Reims a Sìmbol fìr d’ frànzeescha Nàzioon blììwa.
S’ wìchtigschta Markmol vum Mìnschter ìsch d’ Wäschtfàssàda, wu vììl Reliefs un Figura z’ sah sìnn –’s ìsch a groossàrtig Biischpììl vu dr hochgotischa Bìldhàuikunscht üss’m Mìttelàlter. D’ baida Wäschttìrmer, wo 81 Määter hoch sìnn, hann urschprìnglig Turmschpìtza fìr a Gsàmtheecha vu 120 Määter solla hàà. S’ Hàuiptportàl ìsch ìn dr Jumpfra Mària gwìdmet. Diräkt ìwwer’m Portàl ìsch a klainera Fanschterroosa, wo ìnnerhàlb vum gotischa Portàlschpìtzabooga schteht. D’ Mìtta vu dr Wäschtfàssàda wìrd dur d’ Hàuiptroosa grpäägt. Owerhàlb vu dr Hàuiptroosa-n-ìsch d’ „Gàlerii vu da Keeniga“, wo d’ Daifeta vum Chlodwig I. un d’ Schtàtüüta vu siina Noohfolger zaigt.
Ìm Ìnnera hàt s’ Mìnschter a Länga vu 139 Meeter. Ìm dräischìffiga Kweerhüüs ìsch’s 55 Meeter brait; s’ dräischìffiga Lànghüüs ìsch 32 Meeter brait.
Konstanzer Fasnacht aus dem Konzil
D Konstanzer Fasnacht aus dem Konzil isch e Saal-Fasnet-Veranstaltig, wo im Konzil-Gebäud vu Konschdanz jeds Johr zehn Dag vor em Schmotzge Dunschdig in Boddeseealemannischer Sproch abghalte und vum SWR/SR-Fernsähe ibbertragge wird.
Gschicht
Seit ibber 20 Johr wird selle Saalfasnet vu de Narrengesellschaft Niederburg und de Kamelia Paradies uffgführt. Es sind immer Konschdanzer Muettersprochler, wo us de Stadt oder em Landkreis Konschdanz kummet und au d lokale Ereignisse ufs Korn nämmet. Es findet im obere Konzilsaal in Konstanz statt und hot 800 koschtümierte Zuschauer. Zwische 0,7 und 1,2 Millione Fernsehzuschauer lueget des in ganz Deutschland a. Dees sind it nur Zuschauer vu Baden oder Württemberg, dees sind au welle us de übrige allemannische länder wie elsass schwiez und voralberg und schwäbisch-bayern. Im Johr 2022 isch d Sitzung wegge de Corona-Pandemie mit erre eifachere Kulisse im SWR übertragge worre.
Bsunderheite
Im Hintergrund vu de Bühn isch de Boddesee in Narrefarbe mit sinnem Ufer und de Schweizer Berg und de Insele abgbildet. A paar Sehenswürdigkeite us Konschdanz sind zu erkenne: d Imperia, es Konzilgbäude und d Tore. D Froschenkapelle us Radolfzell spilt en Mix us Guggemusi und Jazz uff d traditionelle Art. D Wortbeiträg sind zwische kabarettistisch, Apell a d Toleranz und Menschlichkeit und blosem Verseckele. Bsundere Texschtbeiträg hot bis 2015 d Sigrun Mattes brocht.
Fiels
D Fiels (dt. Fels, frz. Larochette) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Ortsdail
Zue dr Fiels ghere d Ortschafte Iernzen (Ernzen), Fiels (Larochette) un Meesebuerg (Meysemburg/Meysembourg).
Verwaltig
D Fiels ghert zum Kanton Miersch im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu dr Fiels isch dr Pierre Wies. Scheffe sin dr Georges Ginter un dr Paul Weiler. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.
Bevelkerigsentwicklig
Mit eme Uusländeraadail vu 63,7% (2007) giltet d Fiels as d Gmai mit em hegschte Uusländeraadail vu Luxeburg.
Gschicht
D Fiels isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 1192 as de castro Rupis (1194: de Rupe, 1222: de Viles).
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu dr Fiels ghert zum Moselfränkisch.
Jebsheim
Iebse (IPA: ; amtl. Jebsheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement. Dr Ort ghört dr a.
Gschicht
Us dr Halstattzit im erschte vorchrischtliche Johrtausend stamme mehreri Grabhigel. Iebse lijt zuedem am Krizungspunkt vu fimf Reemerstrosse, wo scho in dr römische Zit e kleini Station existiert het. Us dr Merowingerzit stammt e Gräberfeld.
Die erschtmolig urkundlich Erwähnung vu Iebse as Jebinesheim stammt awer erscht us dr Johre 891 bis 896. Dr Name vum Ort isch friener au Iebsheim gschribe worre un wird miteme Diphthong usgsproche. Dodurch dass I un J i dr Schrift friener nit unterschiede worre sin erklärt sich d Schriibig mit <j>.
Im Mittelalter hän zwei Adelsfamilie am Ort residiert, sällewäg es zwei Schlösser gäwe het, awer äu zwei Kìreche (St. Martin un St. Ulrich) un zwei Mihlene. Im 14. Johrhundert isch dr Ort wirdebarigsch un wie ganz Wirdebárig no 1535 in dr Reformation evangelisch worre.
Im Drissigjährige Krieg isch Iebse no schwer zerstört worre. In dr zweite Hälfti vum 17. Johrhundert het d'Oberhoheit vum Ditsche Riich uf Frankrich gwechselt, wobi dr Ort trotzdem bis zue dr Grosse Revolution 1789 bi Wirdebarig bliwe isch.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Im Zweite Weltkrieg isch Iebse bim ditsche Agriff uf Frankrich im Summer 1940 vu dr ditsche Artilleri zerstört worre (d'Bevölkerung isch sinerzit nooch Aquitanie evakuiert gsi). Bi dr Befreiung vum 25. bis 30. Jänner 1945 het e verheerendi Schlacht zwische ditsche Truppe uf dr eine un amerikanisch-französische Verbände uf dr andere Site stattgfunde.
Verwàltung
vun Iebse ìsch. Iebse ghert zem Kommünàlverbànd.
Bevölkerung
Iebse het anno 2005 knapp iwer 1000 Inwohner gha. Örtlichi Regionalsproch isch Elsàsserditsch.
Irredentismus
Als Irredentismus isch zerst die italiäänisch-nazionalistischi Ideologii bezäichnet worde, wo s Ziil von ere gsi isch, noch der Äinigung vo Italie 1861 d Gebiet Trentino und Triest, wo vo Italiääner bewoont gsi si aber bi Ööstriich bliibe si, aazgliidere. Das beaaspruchte Gebiet im Usland wird as ‚Irredenta‘ oder italiäänisch: ‚terra irredenta‘ (s Land, wo [nonig] befreit isch, s verlorene Land) bezäichnet. Von ere politisch isolierte Minderhäit im italiäänischsproochige Schwizer Kanton Tessin isch dr Irredentismus au uf die italiäänischi Schwiz überdräit worde.
Hüte verstot mä under Irredentismus s Veräinige vo möögligst alle Verdräter von ere bestimmte Ethnii in äim Staat mit feste Territoriaalgränze. Die Ideologii isch e Däil vo vile Panbeweegige, wie vom Pangermanismus, vom Panslawismus oder vom Panturanismus.
Im histoorische Sinn bezäichnet s Wort dr italiänisch Irredentismus, wo sälber e Panbeweegig darstellt. Man redet au vo „Panitalianismus“.
Anton Bruckner
Dr Josef Anton Bruckner (* 4. Septämber 1824 z Anfälde, Oberöstriich; † 11. Oktober 1896 z Wien) isch en östriichische Komponist vo dr Romantik, Organist und Muusigpädagog gsi. Er isch erst spoot im Läbe vo siine Zitgenossen as Komponist gwürdigt worde. Er het aber doch zu de wichdigste und innovativste Donschöpfer vo siiner Zit ghört. Mit siine Wärk het er bis wit ins 20. Johrhundert ine e grosse Iifluss uf d Muusiggschicht gha. Siini bedütendste und wohrschiinlig au bekanntiste Kompositione si siini gross aagleite Sinfonie. Au d Chillemuusig het er um wichdigi Wärk − under andere drei grossi Mässe und e Te Deum − beriicheret. As Organist isch er vor allem für siini Improvisatione bewunderet worde.
Wärch
S Werkverzeichnis Anton Bruckner (WAB) isch e sistematisch Verzäichnis vo de Wärch vom Bruckner, si isch anne 1977 vo dr Renate Grasberger veröffetlicht worde. D Wärch sin in dr äinzelne Gruppe alphabetisch sortiert. Verscholleni Wärch sin am Änd vu dr Gruppe iisortiert.
Lorch
Lorch isch de Familiename vo folgende Persone:
Lueg au:
Wort
En allgemäin akzeptierti Definizion git s nit. Dr Begriff z definiere isch schwiirig, wil „Wort“ lexikalisch meerdütig bzw. (konkreter) waag isch und vom Undersuechigsgsichtspunkt und vo dr sproochlige Ebeni, wo äim grad intressiert, abhängig isch wie au vo de Theorie im Bezuug druf. Öb „Wort“ in dr Sproochwüsseschaft überhaupt e bruchbari Kategorii isch, isch umstritte. So het dr Ferdinand de Saussure anstatt vo „Wort“ nume vo „Zäiche“ greedet. Mit eme Wort mäint mä mänggisch au en Abstrakzion vo dr konkrete Wortform („Baum“ und „Böim“ as Forme vo äim und em gliiche Wort), in der Semantik wärde sonigi Vorstellige under em Begriff vom Lexem genauer beschriibe.
Elisabeth Haich
Schwiz
D Elisabeth Haich isch verhürootet gsii und het e Soo ghaa. Si isch am 31. Juli 1994 z Ponte Tresa gstorbe.
Werch
D Elisabeth Haich isch en international anerchennti Bildhaueri gsii und gelt zäme mitem Yesudian as aini vo de Bigründer vom Yoga z Europa und baid hend maasgeblich a de Verbraitig und Popularisierig vom Yoga i de Schwiz biitrait. D Elisbeth Haich het au meriri Büecher usegee, wo sich mit Esoterik, Spiritualität und Yoga bifasset. Büecher vo ere werdet bis hüt immer wider noi usegee und sind au i anderi Sprooche öbersetzt wore.
Link
Lebeslauf vo de Elisabeth Haich
Schlangenkopffische
D Schlangeköpf (Channidae) sin die ainzige vo de  Schlangekopffischartigi (Channoidei) in de  vo de Barschartige (Perciformes). Früner sin d'Schlangeköpf amigs it als Barschartigi (Perciformes), sondern als aigeni Ordnig gführt worde.
Schlangeköpf sin emol do im hüttige Alemannische gsi
D'Paläontologien Madeleine Böhme hät im Johr 2004 d'fossili Schlangeköpf un als Hiiwiis (Indikator) für paläontologischi Klima un Klimawechsel gno. Noch dem Artikel häts domols im hüttige Alemannische a mittleri Temperatur vo 20 C° gha und es hät im füchteschte Monet mindischtens 150 mm grägnet.
Pfäffikon
Pfäffikon isch de Name vo däne geografische Objekt i de Schwiz:
Lueg au:
Rechenschieber
E Rächeschieber isch en analogs Rächehilfsmiddel zur mechanisch-optische Usfüehrig vo de Grundrächenarte  Multiplikation und Division. Je noch dr Usfüehrig chönne au kompläxeri Rächenoperatione gmacht wärde, under anderem Wurzlezieh, Quadratierig, Logarithmus und trigonometrischi Funktione oder parametrisierti Umrächnige.
Rächeschieber bestöhn us eme feste und eme beweglige Deil. Si si im Allgemeine eme Lineal ähnlig, es git se aber au in dr Form von Schiibe. S Prinzip vom ene Rächeschieber bestoht in dr Addition oder Subtraktion vo physische Streckene, wo sich as Skale uf em feste und em beweglige Deil vom Rächeschieber befinde.
Bis zur Erfindig vom Kalkulator und dr wiite Verbreitig vo PCs si Rächeschieber für vili Berächnige in dr Wüsseschaft und dr Technik unentbehrlig gsi und ihre Gebruuch isch uf Schuele, wo uf Brüef in dene Beriich vorbereitet hai, glehrt worde.
Pangermanismus
Der Pangermanismus isch e Panbeweegig, wo ethnisch begründet isch. Im ängere Sinn sträbt er die grösstmöögligi Veräinigung vo alle ethnische Dütsche aa und d Gründig vom ene dütsche Staatebund oder Nazionaalstaat, wo alli Gebiet umfasst, wo vo ethnisch Dütsche bwoont si. Im 19. Joorhundert isch er e starke politische Faktor in vile dütsche Staate gsi und er isch verwandt mit em dütsche Nazionalismus. Uf iin goot die groossdütschi Löösig zrugg.
Vo de dütschnazionaale Groossdütsche häi sich die dütschvölkische Alldütsche underschiide, wo sich im extreem nazionalistische, expansionistische und militaristische Alldütsche Verband gsammelet häi.
Im witere Sinn bezäichnet dr Pangermanismus s Gmäinschaftsgfüel, wo über e partikulari Germanismus (dr angelsächsisch Töitonismus, Skandinavismus, dütsche Germanismus) uusegoot und alli germanische Völker umfasst.
Die mäiste Schwizer, Liechtestäiner, Südtiroler, Ostbelgier usw. gseen sich hüte as dütschsproochigs Volk oder Volksgrubbe. Si betoone iiri äigeni Identidäät und Äigeständigkäit Dütschland gegenüüber und pflääge iiri äigene Dialäkt (Lëtzebuergesch, Schwizerdütsch) wo sich langsaam zu Schriftsprooche entwiggle und im Fall vo Luxeburgisch sogar zur amtlige Landessprooch worde si.
Alfred Kastler
Dr Alfred Kastler (* 3. Mai 1902 z Gebwiler, Elsass; † 7. Januar 1984 z Bandol) isch e französische Füüsiker gsi, wo 1966 dr Nobelbriis in Füsik überchoo het.
Lääbe und Wärk
Dr Kastler isch uf s Lycée Bartholdi z Colmar gange. 1921 isch er uf d École normale supérieure (ENS) z Bariis. Noch sim Studium het er 1926 as Füsikleerer am Lyzeum (Gümnasium) vo Mülhuuse afo schaffe, denn z Colmar und z Bordeaux. Vo 1931 bis 1936 isch er Assistänt vom Pierre Daure an dr Faculté de Science vo dr Uniwersidäät Bordeaux gsi, denn isch er zwäi Joor lang z Clermont-Ferrand Dozänt gsi und druf vo 1938 bis 1941 Brofässer z Bordeaux. Dört isch zum Spezialist für Atomspektroskopii (Raman-Spektroskopii, Fluoreszänz-Spektroskopii) worde. 1941 het en dr Georges Bruhat uf Bariis iiglaade. Dört het er d Füsik-Abdäilig an dr ENS gläitet. 1952 het er e Brofessur an dr Faculté de Science z Bariis überchoo. 1953/54 isch er Gastbrofässer z Löwen gsi.
Dr Kastler het zämme mit em Jean Brossel wichdigi spektroskopischi Methode in dr Atomfüsik entwigglet, wie d Dobbelresonanzmethode (Kopplig vo optischer Aareegig und Mikrowälle-Aareegig) und vor allem dr Effäkt vom "optische Bumpe". Dä het d Grundlage gliiferet für d Theorii vom Maser und vom Laser. Dr Kastler isch Diräkter vom Laboratoire de Spectroscopie Hertzienne vom ENS gsi vo 1951 bis zu sim Rückdritt 1972, wo dr Brossel Diräkter worde isch. Hüte isch s Labor noch em Kastler und em Brossel benennt.
Dr Alfred Kastler isch au e Dichder gsi und het Europe ma Patrie - Deutsche Lieder eines Französischen Europäers - Librairie Martin Flinker - Paris gschriibe. 1979 het vor de schädlige globale Folge vo dr industrielle Dierzucht gwarnt.
Dr Kastler isch sit 1924 mit dr Gschichtsleerere Elise Cosset verhürootet gsi, und het mit ere drei Chinder gha, under anderem dr Füsiker Daniel Kastler.
Westhausen
Westhausen isch de Name vo folgende Ortschafte:
Ruppertshofen
Ruppertshofen isch de Name vo folgende Ortschafte:
Fasnetküchle
Dr Deig vo de Fasnetküchle wird ohni Hefi gmacht und bschdoht us Mähl, flüssigem Anke, Eier und Milch und wird mit ä chli Salz gwürzt.
Bim Frittiere wärde d Deigschdückli churz bacht, wi si im heisse Öl odr Fett schwümme. D Tämprature si mit 140 bis 190 °C sehr vil höcher as bim Choche mit Wasser, und s bildet sich ä herti, drocheni Chruschde. Au dr Gschmack wird veränderet vo de aromatische Röschdschdoff, wo entschdöhn.
Rezäpt
400 g Mähl in ä Schüssle due, ä Kaffilöffel Salz, 50 g flüssige Anke, drei Eier und drei Löffel Milch odr anderthalb Deziliter Rahm drzue ge und guet zum ä Deig vermische. Dr Deig wird knätet und gschlage, bis ass er elaschdisch wird. Denn loot men en wenigschdens zwanzig Minute lo schdoh. Mit emä Mässer verschniidet men en in öbbe zwei Dotzed Schdück, wo mä babierdünn duet uszieh. Bachfett wird in erä diefe Iisepfanne heiss gmacht und d Küchle drin bacht, bis ass si hellgäl si. Mä nimmt sä usem Fett und leit sä uf ä Drohtgitter zum Abdropfe. Denn beschdreut mä sä mit Puderzucker.
Hischtorischs
D Fasnetküèchle hèt s am Ènd vo dè Fasnetzit gää, welli bi dè alemannischè Fasnet vom Dreikönnigsdag (6. Januar) bis zum Fasnet-Zyschtig vor èm Aschermittwoch gòt. S Ènd hèt mò aagfangè z fièrè mit dè letschtè drei Dunschtig vor èm Fasnèt-Zyschtig, wo mò als Faißè (dè Fättige) bezeichnèt. Sèllè Uusdrugg wörd hüt nò am Hochrhy un èm weschtlichè Südschwarzwald bruucht, un zwar heißed dört sèlli Dunschtig dè èrschtè, zweitè un drittè Faißè. Dè dritte Faißè hèt èn speziellè Nammè übbercho, sellem sait mò hüt no dè Schmotzige odder Schmutzige Dunschtig. Sell chunnt vo schmotzig, also „im Fètt Bachènes“. odder schmutzig. Dè Schmotzigè Dunschtig isch also dè letschtè Dunschtig i dè Fasnetzit, wo s Fasnetküèchle odder Schmotzigs/Schmutzigs git.
Rennaz
Rennaz (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Aigle im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Rennaz lyt in dr Ebeni vum Rottu. D Gmaiflechi umfasst 71,9 % landwirtschaftligi Flechi, 0,9 % Wald, 25,8 % Sidligsflechi un 1,4 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Rennaz isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1252 as ad villam de rayna.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 31 % gläge.
Religion
43,2 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 37,2 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,1 %, CVP 2,7 %, FDP 24,2 %, GLP 0,9 %, GP 6,9 %, SP 21,1 %, SVP 24,2 %, Sunschtigi 3,4 %.
Dr Burgermaischter vu Rennaz isch dr Charly Monnard (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 4,0 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 565 Yywohner 87,1 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,7 % Dytsch, 3,5 % Italienisch un 5,7 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Vals GR
Sproochgeografii
Vals isch es Biet, wo me Alemannisch redt, im ehemolige rätoromanische Sproochruum, sid im Middelalter Walser i das Taal cho sind. Im Taal, uf den Alpen und a de Bärge vo Vals bruucht me no hüt näbe de Walser Fluernääme vil alti romaneschi Ortsbezaichnige, wo vo der früenere rätoromanische Bevölkerig här chöme, öppe d Näme Vals, Camp, Zameia, Zorts, Tomül, Pradätsch, Kartütscha, Soladüra, Fanella, Bucarischuna, Lunschania, Munt, Travisasch, Montaschg, Mariaga, Val Buera, Calasa, Ampervreila, Zerfreila, Guraletsch, Valäta, Canal und Schambrina.
Im Lugnez uf der Nordsyte vo Vals wird die rätoromaneschi Sprooch gredt, im Rhywald im Süde isch au walserdütsches Gebiet, und Blenio im Weschte ghört zum Areal vo de lombardische Dialäkt.
Geografii
Die ehemoligi Gmeind Sankt Martin isch sid 2015 e Wyler vo Vals.
D Nochbergmainde vo Vals sind Lumnezia, Safietaal, Nufene, Rhywald und Blenio.
Vo Vals us goot e Fuesswääg und Soumpfad durs Peil übere Fallerbärg is Dorf Hinderrhii übere. Uf däm Wäg sind vermuetli d Walser vor öpe 700 Joor is Taal übere cho.
Schloss Wörth
Schloss Wörth stoht für:
Lueg au:
Emilio De Bono
De Emilio De Bono (* 19. März 1866 z Cassano d’Adda, Provinz Mailand; † 11. Jänner 1944 z Verona) isch en italiänische General und faschistische Politiker ksi. Er isch sit 1935 Träger vom Titel „Marschall vo Italie“ ksi. Als eine vo de füerende Generäl vom faschistische Italie während de Chrieg z Libye (1923–32) und Abessinie (1935–36) hät de De Bono e zentrali Rolle bi de Chriegsverbräche gspillt, wo döt s faschistische Reschiim verüebt hät.
Lebe
Nach sinere Usbildig a de Militärakademii z Modena isch er Offizier bi de Bersaglieri-Truppe ksi. Er hät ab 1912 am Italiänisch-Türkische Chrieg und danach am Erste Wältchrieg teilgno, won er es paar Mal verwundet und uszeichnet worde isch.
Nach em Chrieg isch er eine vo de Mitgründer vo de Partito Nazionale Fascista (Nationali Faschistischi Partei) ksi und hät 1922 als ältiste „Quadrumvir“ am Marsch uf Rom teilgno. Nach de faschistische Machtübernahm hät ihn de Mussolini zum Polizeichef und zum Leiter vo de faschistische Miliz („Schwarzhämde“) gmacht.
Vo 1925 bis 1928 isch er Gouverneur vo Triopiltanie ksi, derna Minister für di italiänische Kolonie und Protektorat ksi. Als Oberbefählshaber vo de italiänische Truppe im Zweite Italiänisch-Äthiopische Chrieg isch er wäge sinere Zögerlichkeite kurz nach em Chrieg abgsetzt worde. De Pietro Badoglio hät d Operatione derna zu em erfolgreiche Abschluss bracht.
Im Zweite Wältchrieg hät er sich gäge en Chriegsitritt uf Site vo Nazi-Dütschland igsetzt. Am 25. Juli 1943 hät er im Große Faschistische Rat für d Absetzig vom Mussolini gstimmt und de faschistische Bewegig de Rücke kert.