cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Induktanz
D Induktanz isch in dr Elektrotechnik dr induktivi Blindwiderstand oder au dr induktivi Wäggselstromwiderstand.
Dr Blindwiderstand von ere Induktiwidäät bi sinusförmige Signal
Für en ideali Spuele mit dr Induktiwidäät L isch iiri Impedanz wo j die imaginäri Äihäit isch.
Ire Blindwiderstand, wo men em au Induktanz säit, isch dr imaginäri Däill vo dr Impedanz: X_L isch e lineare Wäggselstromwiderstand, das häisst er isch vo dr Spannig oder Stromsterki unabhängig, er nimmt aber zue je hööcher d Frekwänz f (bzw. d Kräisfrekwänz ) wird.
Spuele und Drossle
S Wort Induktanz wird mänggisch as Oberbegriff für Bauelimänt wie Spuele und Drossle brucht, wo füsikalischi Äigeschaft vo dr Induktiwidäät verwände, was aber falsch isch. Sonigi induktiwi Bauelimänte wärde au as  Induktiwidäät bezäichnet, dr Begriff Induktiwidäät, wo für die füsikalischi Äigeschaft stot, wird au für s induktive Bauelimänt brucht.
Freistaat (Republik)
Freistaat isch d Bezeichnung für e freije Staat, das häisst für e Republik, wo im 19. Joorhundert z Dütschland entstande isch. In dr Weimarer Republik isch dr Begriff vom Freistaat – näbe Volksstaat – die amtligi Bezäichnig vo de mäiste dütsche Flechiländer gsee. Es isch hüte die amtligi Bezeichnig für d Länder Bayre (sit 1945), Saggse (sit 1990) und Thüringe (sit 1993).
In dr Strukduur vo dr Bundesrepublik Dütschland mit iirem föderaale Süsteem het d Bezäichnig Freistaat käi sonderrächtligi Bedütig, wil alli Länder vo dr Bundesrepublik die gliichi verfassigsrächtligi Stellig häi. D Bezäichnig Freistaat wird vor allem us histoorische Gründ brucht.
Liedertswil
Dr Tschoppehof, offiziell Liedertschwyl (hochdytsch Liedertswil) isch e politischi Gmeind im Bezirk Waldeburg vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Name
Fir Irritatione sorgt hyffig dr Umstand, dass me em Ort im Baselbiet normalerwys nid Liedertschwyl (Liedertswil), wiener offiziell heisst, sait, sondern Tschoppehof. 1194 wird dr Ort s'erschti Moll als Liedirwilre (Wiiler vom Liothard), erwähnt. Uff das stützt sichs hyttige Liedertschwyl (Liedertswil). Bis hytte hett sich aber im Dialäkt d' Bezeichnig Tschoppehof (mit Artikel) ghalte. Dä Name goht uff en Durs Tschopp (emene typische Baselbieter Gschlächt) zrugg, wo 1530 d Buurehöf im Ort gheert hän. Do dazumols Liedertschwyl nur uss drei Hööf bestande hett, hett em Durs Tschopp also dr ganz Ort gheert > Tschoppehof.
Lag
Dr Tschoppehof liggt inere Mulde zwische Waldeburger- und Reigetschwylertal uff im Schnitt 629 m.ü.M, tiefschti Punkt 570 m.ü.M., höchschti Punkt 1042 m.ü.M. Nochbergmeinde sin Ditterte, Oberdorf, Waldeburg und Reigetschwyl. Durchs Dorf fliest s'Weigischtbächli, wo z'Oberdorf in die Vorderi Fränke mündet.
Wappe
S Wappe (vo 1940) zaigt drei Baselbieter Dreisässehüüser mit Wohnhus, Schüre und Stall überenand. D Dächer sin blau, dr Hintergrund goldig, was an d Herrschaft vo de Froburger erinneret. Die drei Hyser erinnere dra, ass Liedertschwyl uss drei Einzelhöf hervorgange isch (vo obe noch abe: Niiderhof, Mittelhof, Hinterhof).
Gschicht
S Dorf isch ursprynglig uss drei einzelne Höf entstande (Niiderhof, Mittelhof, Hinterhof). Es isch nochem Untergang vom Kloschter Beiwil als Teil vor froburgische Herrschaft Waldeburg 1366 an Bischof vo und 1400 an d Stadt Basel ko. Chirchlich hett dr Tschoppehof immer zur Chillegmein St. Peter ghört. Frühner het dr Tschoppehof ä eigini Primarschuel gha, wo vo 1948 bis 1970 wägä Chindermangel het müesä gschlossä wärdä. 1070 isch t'Schule wider inemä neue Schuelhuus ufgangä. Am 26. Juli 1999 hets aber wider nume 5 Chinder gha, und d'Schuel het wider müessä gschlossä wärdä. Hüt si dr Chindergarte, d'Real- ,d'Sekundar- und d'BWK-Schuel in Oberdorf, s'Gymnasium in Liestal.
Bsundrigs
D'Bürgergmein het ä Weid, uf dereä jedä Summer öpä 60 Rindli düiä sömmerä. Als zweuti Gmein im Kanton Baselland hett dr Tschoppehof ä Scnitzelheizig bout. (Wärmeverbund für d'Gmein und Privati)
Verein
Schützengesellschaft Liedertswil, gründet 1893. Eiges Schützehuus, letschti Fäldstand im Kanton Baselland. Aktive Tschoppenhöfer, gründet 1981.
Landwirtschaft, Gwärb und Industrie
Drü vollamtlichi landwirtschaftlichi Betrib, eis Architekturbüro, ei Beiz, ei Coiffeursalon, ei finmechanische Betrib, ei Handorgelschuel, ei Transportunternäme
Sankt Petersholz
Sàm Peterschulz (frz. Saint-Pierre-Bois, dt. Sankt Petersholz) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Sàm Peterschulz ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1269.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Sàm Peterschulz ìsch. Sàm Peterschulz ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Sàm Peterschulz ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Baumwollfaser
D Bauelefaasere isch e Naturfaasere, wo us de Soomehoor vo de Pflanze vo dr Gattig Bauele (Gossypium) gwunne wird. In dr Süstematik vo de Naturfaasere ghöört d Bauele dorum zu de Soomefaasere. Dr Soome vo dr Bauele bildet as Verlengerig vo sinere Epidermis lengeri Hoor, wo as Lint bezäichnet wärde und drei bis fümf Dääg noch dr Blüete seer churzi Hoor, wo men ene Linter säit. Nume die lange Faasere wärde mäistens zu dünne Fäde gspunne und für Teggstilie verwändet, wääred sich d Linter nume für Cellulosebrodukt äigne.
Äigeschafte
Bauele isch seer suugfähig und cha bis zu 32 % vo iirem Gwicht an Wasser ufnee. Wenn aber Gwääb us Bauele emol nass worde si, goot s lang bis si wider droche wärde. Bauele cha au vil Dräck und Öl ufnee, und cha s denn wider abgee. Stoff us Bauele gälte as seer hutfründlig (si „chratze“ nit) und si chlnne kuum Allergie uslööse. Die Äigeschafte mache si für d Teggstilindustrii intressant.
Bauele isch nit wasserlöslig. Si verrisst weniger, wenn si füecht oder nass as wenn si droche isch. D Festigkäit und d Stifigkäit vo dr Bauelefaasere si chliiner as die vo dr Bastfaasere, aber si cha seer vil mee gstreckt wärde. D Faasere wärde nid vo Alkali aagrife, aber vo Süüre scho. Mikroorganisme befalle Bauele gärn, Motte und anderi Insekte aber seer vil weniger. Bauele foot liicht afo brenne, cha aber kocht und sterilisiert wärde.
Otto Funke (Mediziner)
Dr Otto Funke (* 27. Oktober 1828 z Chemnitz; † 17. Augschte 1879 z Fryburg) isch e dytsche Fisolog gsii.
Lääbe
Dr Funke het vu 1846 bis 1851 z Leipzig un z Haidelberch studiert. Anne 1851 isch er z Leipzig mit dr Arbet De sanguine lienis zum Dr. med. promowiert wore, ai Johr speter isch er z Leipzig zum Privatdozänt fir Fisology habilitiert wore. An dr Uniwersitet Leipzig isch er 1853 usserordelige, 1856 ordelige Brofässer fir fisiologischi Chemy wore. Ab 1860 isch er Brofässer fir Fisiology un Zoology an dr Uniwersitet Fryburg gsii. Syt 1858 isch er Mitglid vu dr Chenigli Sägsische Gsellschaft vu dr Wisseschafte gsii.
Em Funke isch s anne 1851 zum erschte Mol glunge, Bluet z krischtallisiere („Funkeschi Krischtall“). Des isch er Vorstapfle zue dr Entdeckig vum Hämoglobin dur dr Felix Hoppe-Seyler gsii. Är het au zue dr Wirkigswys vu dr Bfylgift (Curare) un zue dr Bluetbildig in dr Milz gforscht un uf vyl andere fisiologische Biet.
Teresa
Teresa isch e Vorname fir Fraue. Eso haiße z. B. die Lyt:
Theresa
Theresa isch e Vorname fir Fraue. Eso haiße z. B. die Lyt:
Bezirk Bregenz
Dr Bezirk Breagaz ischt e Verwaltigsbezirk vom öschtariichische Bundesland Vorarlberg. Zum Bezirk ghörant dr Breagazerwold, s Leiblachtal, das Klenne Walsertal, d Hofsteiggmoanda, das Rhiindelta und dr öschtarrichisch Doal vom Bodesee.
Gmoanda im Bezirk
Der Bezirk Breagaz glideret sich in 40 Gmoanda. Eini ischt a Stadtgmoand. Fümf sind Marktgmoanda. (Iiwohnerzahle vom 1. Jänner 2006)
15. Dezember
Dr '''15. Dezämber''' isch dr 349. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 350. in Schaltjohr), dodermit blybe no 16 Däg bis zum Änd vum Johr.
Website
E Websäit (ENS undefined []; v. ängl. site ‚Ort‘, ‚Blatz‘, und vo ‚Laag‘ oder ‚Stellig‘) isch e wirtuelle Blatz im World Wide Web, wo sich mäistens meereri Website (Dateie) und anderi Ressurse befinde. Es isch üüblig, ass die dur en äihäitligi Nawigazion im Hypertext-Verfaare zämmegfasst und verchnüpft si.
So isch zum Bischbil d Wikipedia as Ganzes e Websäit, wo im Internet uf äim oder meerere Host-Compiuter (Sörwer) gspiicheret isch, wäärend das, wo im Brauser aazäigt wird, speziell as en äinzelns Dokumänt aagluegt wird. D Websäit vo dr Wikipedia uf Dütsch umfasst zur Zit me as vier Millione Website, wääred die alemannischi Wikipedia mee as 45'000 Site umfasst, fast 20'000 von ene Ardikelsite (Juli 2015).
Bayerisches Staatsministerium des Innern, für Sport und Integration
S Bayrische Staatsministerium vom Inner, für Sport und Integrazioon isch e Ministerium vom Freistaat Bayre mit Sitz z Münche. Bis zum Oktober 2013 het s s Bayerisches Staatsministerium des Innern (BStMI) ghäisse, denn bis Merz 2018 Bayerisches Staatsministerium des Innern, für Bau und Verkehr und bis zum Novämber 2018 Bayerisches Staatsministerium des Innern und für Integration.
Bendorf
Banderf (frz. Bendorf, dt. Bendorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Bayerisches Staatsministerium des Innern, für Sport und Integration
Dr bayrisch Inneminister isch sit em 16. Oktober 2007 dr Joachim Herrmann, MdL (CSU); dr Staatssekretäär isch sit em 23. Februar 2022 dr Sandro Kirchner (CSU). Dr Amtsschef isch sit em 1. Mérz 2023 dr Ministerialdiräkder Erwin Lohner.
Bendorf
Geogràfi
Banderf lijt im Sundgöi. Nochbergmeine sìn Deerlersterf, Pfìrt, Merne, Chäschli, Àlt-Pfìrt, Lìgschderf un Wìnkel.
Gschìcht
Banderf ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1146 àls Buendorf (1148 Pennendorf).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Banderf ìsch. Banderf ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Banderf ghert zem Hochàlemànnisch.
Fußball-Weltmeisterschaft 2018
D Ändrundi vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft 2018 (🇷🇺, ENS FIFA World Cup) vu dr Manne isch di 21. Uusdragig vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft, em wichtigschte Turnier fir Fueßball-Nationalmannschafte, gsii. Si het vum 14. Juni bis zum 15. Juli 2018 z Russland stattgfunde.
Spiilort
Am 29. Septämber 2012 het im Rahme vunere Färnsehshow mit em FIFA-Bräsidente Sepp Blatter und em russische Sportminischter Witali Mutko d elf Uusdragigsorte und zwöuf WM-Stadie bekanntgää. Jaroslawl und Krasnodar, wo no uf dr vorläufige Lischte figuriert hen, sin gstriche wore. Mit dr Usnahm vu Jekaterinburg, wo knapp 40 Kilometer östlech vu dr imaginären Drännlinie zwüsche Europa und Asie liit, liige alle Uusdragigsorte im europäische Dail vu Russland.
S Olympiastadion Luschniki z Moskau isch as Uusdragigssort vum Eröffnigsspiel und s Ändspiel vorgseh gsii. Fir de Bau und d Renovierig vu dr Stadie isch e Budget z Hechi vu 3,82 Milliarde US-Dollar veraaschlagt worde. Im Johr 2010 het dr ehemoligi Minischterbräsident Wladimir Putin di plante Investitione zur „Vorbereitig vu dr Stadie und dr umliigende Infraschtruktur“ uf 7,3 Milliarde Euro bzifferet. Wäge dr aagspannte Wirtschaftslag het Russland Aafang 2015 Iisparigsmaßnahme biim Stadionbou bschlosse. Dodrdur wird mit Zuestimmig vu dr FIFA in ainige Spielorte d Aazahl vu dr fest inschtallierte Sitzblätze vu 45.000 uf 35.000 reduziert. Im Juni 2015 het Russland erneut sii Budget gchirzt.
Dailnämmer
Russland isch as Gaschtgeberland per Reglement Dailnämmer am Turnier. Insgsamt hän si die 32 Nationalmannschafte us dr jewylige Kontinäntalverbänd qualifiziert:
D Fueßballnationalmannschafte vu Island und Panama sin zum erschten Mal an dr Ändrundi vun ere Fueßball-WM derby.
Sankt Martin (Unterelsass)
Sàm-Màrte oder àui Sàl-Màrter (frz. Saint-Martin, dt. Sankt Martin) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Fraunhofer-Informationszentrum Raum und Bau
Datebanke
Datebanke, wu s Fraunhofer IRB produziert, bflägt un verdrbyt un ghosteti Datebanke vu Partnerinschtituzione sin unter anderem:
Sankt Martin (Unterelsass)
Gschìcht
Sàm-Màrte ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1000.
Fraunhofer-Informationszentrum Raum und Bau
Fraunhofer-intärni Laischtige
Im Fraunhofer Verlag publiziere uusschließli Inschtitut un Autor*ne vu dr Fraunhofer-Gsellschaft. S Verlagsbrogramm umfasst in dr Hauotsach Vereffetlichunge, Studie, Dagigsbänd un Dissertazione us dr Forschig. Publikazione un Batänt, wu im Rame vu dr Forschigsarbet bis Fraunhofer entstehn, cha mer in dr bibliografische Datebank Fraunhofer-Publica finden Si wird im Fraunhofer IRB broduziert un bflägt.
Sankt Martin (Unterelsass)
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Fraunhofer-Informationszentrum Raum und Bau
Fraunhofer-intärni Laischtige
Wisseschaftler*ne un Autor*ne bi Fraunhofer kriege Unterstitzig un Support dur s Fraunhofer-Online-Team in allne Froge vum Publiziere. Dr Volltäxtserver Fraunhofer-ePrints stellt elektronischi Vereffetlichunge z Verfiegig.
Sankt Martin (Unterelsass)
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Sàm-Màrte ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Fraunhofer-Informationszentrum Raum und Bau
Fraunhofer-intärni Laischtige
D Fraunhofer-Gsellschaft het si mit dr Unterzaichnig vu dr Berliner Erklärung verbflichtet, publizierti Forschigsergebnis im Internet frei zuegängli z mache. Wäge däm wird e Publikazion im Fraunhofer-Verlag parallel zue dr druckte Version as Fraunhofer-ePrint in s Open-Access-Repository vu dr Fraunhofer-Gsellschaft yygstellt. Dur die hybrid Vereffetlichungswys git s e greßeri Rezepzion vu dr Forschigsergebnis.
Gschicht
Anne 1982 isch e Böufachverlag grindet wore as Abdailig vum Fraunhofer IRB, dr Fraunhofer IRB Verlag. Zyl isch e verbessereti Versorgig vu dr Zylgruppe mit druckte Medie gsii, wie Fachbiecher un Forschigsbericht. 2001 isch e Internetportal ufgmacht wore go alli relewante Informazione us em Böusäkter an aim Punkt bindle. Aafangs drännt no Biecher un Datebanke, duet www.baufachinformation.de in dr Zwischezyt unterschidligi Fachinformazione zum Blane un Böue veraine, wu us dr verschidene Datebanke vum Fraunhofer IRB un vu e Hufe extärne Input-Partner stamme. Dodermit cha mer do choschtelosi un au choschtebflichtigi Informazione finde, doderzue ghere Fachbiecher vu allne Böufachverlag, Zytschrifte un elektronischi Medie.
Reconquista
D Reconquista ([] bzw. [], kastilisch und portugiisisch „Zruggeroberig“, katalanisch reconquesta [rekoŋˡkesta] bzw. [rəkuŋˡkestə], dütsch sälte Rekonquista, ) isch die spanischi und portugiisischi Bezäichnig für d Zruggeroberig vo dr Iberische Halbinsle dur die christlige Noochkomme vo dr Bevölkerig vom Westgoteriich. In dr Zit vo 711 bis 719 häi muslimischi Erooberer us Nordafrika – Araber und Berber – s Westgoteriich vernichdet und fast die ganzi Iberischi Halbinsle erooberet as Däil vo dr Islamische Expansion. 718 het e Rebellion vo Christe gege die muslimischi Herrschaft in Asturie aagfange und mit ere d Reconquista. D Reconquista isch im Joor 1492 z Änd gange, wo s Emirat vo Granada as dr letscht muslimisch Staat gfalle isch, und d Verdriibig vo de Juude us Spanie aagfange het.
Fraunhofer-Informationszentrum Raum und Bau
Gschicht
S Portal vum Fraunhofer IRB stellt d IRB-Datebanke fir d Online-Nutzig z Verfiegig, s wäre aber au Datebanke vu andere Aabieter in s Portal ufgnuu. Ab 2003 sin versterkt strategischi Kooperzione mit wichtige Verbänd un Fachinschtituzione vum Blane un Böue yygange. Die mache uf aire Syte fir spezifischi Zylgruppe dr Zuegang zue dr Informazionsprodukt un Dienschtlaischtige vum Fraunhofer IRB lychter un lifere uf dr andre Syte Informazione us ire Fach- un Zueständigkaitsberaich.
Anne 2004 het mer fir s Inschtitut e Strategyblanig gmacht mit eme Blanigshorizont bis 2009. Där soll di zuechimftig Uusrichtig vu dr Gschäftsfälder un d Chärnkumpetänz vum Inschtitut dokumäntiere. All Johr wird die Blanig duregschafft zum si kuntinuierli aabasse an intärni un extärni Entwicklige. 2009 isch noch e neie Strategyblan fir d Johr 2009–2014 uusgschafft wore.
Reconquista
Dr Begriff Reconquista isch im Middelalter uf dr Iberische Halbinsle nonig verwändet worde; er isch erst in dr Nöizit vo dr französische Forschig iigfüert worde und isch denn au in dr spanische Gschichtsschriibig brucht worde. Mä dänggt, ass dr Begriff im Joor 1080 zum erste Mol vom portugiisische Mozaraber Sesnando Davides in sine strategische Ufzäichnige brucht worde isch.
Fraunhofer-Informationszentrum Raum und Bau
Gschicht
S git e Kooperazion mit dr Hochschuel fir Tächnik Stuegert, u. a. mit em Zyl, dr Studänte*ne in allne Fächer vum Böuwäse Zuegang zue dr Fachmedie un Informazionskumpetänz z vermittle.
Anne 2009 isch dr Fraunhofer Verlag grindet wore, go d Forschigslaischtige sterker in d Effetligkait bringe. Do wäre Biecher un Broschire din vereffetligt, wu us dr Arbet vu dr Fraunhofer-Inschtitut un dr Kooperazionspartner entstande sin. Doderby sin fascht alli Fachbiet vu dr Fraunhofer-Gsellschaft verdrätte.
Reconquista
Die ganzi Epoche vo dr Reconquista isch nit nume vo dr Usenandersetzig zwüschen Christe und Muslime brägt gsi, sondern in wite Däil au vo Komflikt innerhalb vo de bäide Laager, mänggisch mit Verbündete vo dr andere Site.
Fraunhofer-Informationszentrum Raum und Bau
Kooperazione
Mit wichtige Verbänd un Fachinschtituzione vum Blane un Böue wäre strategischi Kooperazione yygange. Die mache uf aire Syte fir spezifischi Zylgruppe dr Zuegang zue dr Informazionsprodukt un Dienschtlaischtige vum Fraunhofer IRB lychter un lifere uf dr andre Syte Informazione us ire Fach- un Zueständigkaitsberaich. Dur sy Mitglidschaft in dr Fraunhofer-Allianz Bau drait s Fraunhofer IRB zum Transfer vu Forschigsergebnis in d Facheffetligkait by. Yybunde in d Forschigsiniziative Zukunft Bau vum Bundesminischterium fir Verchehr, Böu- un Stadtentwicklig, schafft s Fraunhofer IRB all Ritt an aktuälle Forschigstheme.
Zug (Eisenbahn)
En Iisebaanzug isch e Gruppe vo zämmekupplete Iisebaanfaarzüüg, wo uf ere freie Strecki faare.
wie me d Züüg macht
Es git Züüg, wo immer glych ummefaare.
Fraunhofer-Informationszentrum Raum und Bau
Infrastruktur
Am Inschtitut schaffe rund 100 Lyt. Mer cha im Fraunhofer IRB e Lehr zum/zur Fachaagstellte fir Medie- un Informazionsdienscht, Fachrichtig Informazion un Dokumäntazion, mache.
Barbara
Barbara isch e Vorname fir Fraue. Eso haiße z. B. die Lyt:
Zug (Eisenbahn)
wie me d Züüg macht
Anderi tuet me nöi zämestelle, je nachdämm was und wie vill Sachen oder Lüüt si transportiere, wohii d Faart goot und wievill Platz me i de Baanhööf het. Em Verschiebe und verbinde vo Lokine und Wääge seit me «Rangschiere», und do drfüür het me divärsi spezialisierti Rangschierlokine. Bim Güetervercheer bruuche d Baane eigeni Rangschierbaanhööf so wie öppe der Güeterbaanhof Limettal im Aargau.
Es git gmischti, immer wider nöi zämegstellti Güeterzüüg und so genanti «Ganzzüüg», wo für ei Transportuufgab zämeblybe und für ei einzige Chund vo der Baan faare.
Es git vill verschideni Sischteem zum Faarzüüg vo de Baane zämezhänke. Zu de Hööggen und de kompliziertere Kupplige chöme bi de modärne Züüg no d Leitige vo de Druckluftbrämsen und es paar elektrischi Kabel, wo d Rangschierlüüt zäme verbinde. Wenn d Luftschlüüch nit zäme sind, chan e Zuug wo nes ganzes Brämssischteem het gar nit abfaare.
Füre Fall, ass sech bimene Zuug wärend dr Faart, bsunders uff Bärgfaarte, teil Wääge abhänke bruuchts automatischi Brämssischteem.
Döört, wo schwääri Züüg über ne steili Bärgstrecki faare, tuet me d Züüg äntwäder mit sterchere Lokine oder meh weder einere lo faare. Uff der hööche alte Baan zum Gotthardtunäll het me früener Güeterzüüg mit es paar Lokine gha, wo eini vornoche zoge het, eine i der Mitti vom Zuug het ghulfe zieh und eini am Schluss gschobe het. Drum sind z Erschtfäld un z Bellinzona Depoo mit Resärvelokine gsi.
Will d Lokine früener nit gnueg staarch gsi sind und me no keini ganze Brämssischteem a de Züüg gha het, isch uf teil Güeterwääge en eigete Brämser mitgfaare.
Bi de modärne Persoonezüüg isch es möglich, dur en Gang vo eim Waage zu den andere z goo.
Dino Vasina
De Dino Vasina (* 1. Novämber 1926 z Pompey, Lootringe, Frankrych; † 5. Jänner 2014 z Turyn, Piemont, Itaalie) isch en Gymnasiaalleerer z Turyn gsy. D Vasina sind aber e Familien us em Walser doorff Rimella, und nach synere Pänsionierig hät de Dino Vasina vil für s Rimellatüütsch taa.
sys Läbe
Uf d Wält choo isch de Dino Vasina z Lootringe, wil syn Vatter deet en Aarbet gfunde ghaa hät. Früener sind vil Rimeller uf Frankrych go schaffe, wie au de Marco Bauen i sym Buech über Rimella schrybt.
Gläbt und gschaffet hät de Dino dän aber i de piemonteesische Hauptstadt Turyn oder z Schtiérlje («Stierli»), wie si uf Rimellatüütsch ghäisst. As Gymnasiaalleerer hät er de Titel «professore» ghaa.
sys Schaffe
De Dino Vasina hät vil für s Walsertüütsch vo Rimella gläischtet. Er hät s Centro Studi Walser Rimella gründet und isch dèm syn eerschte Presidänt gsy. Er hät s Uusschaffe vo zwäi Wöörterbüecher und ere Gramatik vom Rimellatüütsch aagregt und au sälber draa mitgschaffet. Für en Oorts- und Fluernamechaarte isch er go d Näme go ysamle. Und au d Zytschrift Remmalju, wo sit 1990 äimaal im Jaar usechunt und amigs e Räie vo Uufsätz über das Doorff und was mit em zämehanget bringt, gaat uf in zrugg; s Heft Numere 30 vo 2020 isch drum im gwidmet.
Der eerscht Band vom Wöörterbuech isch italienisch-tüütsch aaggoordnet. Zeerscht chunt öppis zur Schrybig und zur Gramatik (hauptsächli zum Wèrb), dänn de Wöörterbuechtäil mit öppe 6000 Yträäg, und abgschlosse wiirds mit ere Zämestelig vo Redewändigen und Sprichwöörter, Pèrsoonenäme, Oorts- und Fluernäme und den Übernäme vo de verschidene Familien und Frakzioonsywoner. Redaktoore sind de Carlo Buccelloni und de Dino Vasina gsy, d Wöörtersamlig hät de Dino Vasina gläitet, d Schrybwys isch vom Marco Bauen voorgschlage woorde (wo 1978 sälber es Buech über s Rimellatüütsch und d Volchskultuur vo Rimella useggèè ghaa hät), und er hät s Buech au bis zu sym voorzytige Tood 1993 chöne bigläite. Au de Renato Perinetto händ s konsultiert (èèr hät 1981 es Buech über d Deklinazioon vom Issimetüütsch gschribe). Usechoo isch dèè Bänd 1995. De Dino Vasina häd übrigens s ganz Wöörterbuech au uf Toonband gredt, mer chan aso jedes Woort aalose, wies richtig töönt.
De zwäit Band isch umgcheert, aso rimellatüütsch-italienisch, aaggoordnet und isch 2005 usechoo. Redigiert woorden isch er vom Dino Vasina und der Antonella Giacosa, und di wüsseschaftlich Bigläitig hät dasmaal di italienisch Gèrmanischtin Silvia Dal Negro übernaa. Im Aahang häts Übersetzige vo Gibätt und vo Faable und naa wyteri Täggscht uf Mundaart.
D Gramatik gilt as «compendio» zu de Wöörterbüecher. Es gaat drin um d Subschtantyv, d Artikel, d Adjektyv, d Zaal- und d Mängewöörter, d Pronoome, d Wèrb, d Negazioon, d Adwèrb, d Prèposizioone und d Konjunkzioone, und daa und deet isch au echli Sintax drundergströit (für die nimt mer am beschten em Marco Bauen sys Buech i d Hand). Si isch vom Dino Vasina und de Margherita Vergnano (wo iri Magischteraarbet über s Rimellatüütsch gschribe ghaa hät) zämegstelt woorde; wüsseschaftliche Biraater isch de Tillio Telmon vo der Uni Turyn gsy. Glueget, das d Schrybwys und di suschtige Formalia glych sind wie i de Wöörterbüecher, hät de Carlo Buccelloni. Usechoo isch si 2011.
Au für d Oorts- und Fluernamechaarte (mit eme Büechli, wo die ali erchlèèrt) isch de Dino Vasina zueständig gsy. Useggèè woorden isch si i de Räie «Atlante toponomastico del Piemonte montano» vo der Uniwèrsitèèt Turyn im Jaar 2007.
Mitghulffe hät er au bimene «Manuale di lingua tittschu» für d Schüeler, Ts Remmaljertittschu vàr d chend, wo d Paola Borla gschribe hät.
Dezue ane chunt e gröösseri Zaal vo Artikel, wo-n-er für d Zytschrift Remmalju verfasst hät.
Schienenstuhl
Als Schinèschtuèl wörd è Vorrichtig benamst, welli è Ysebahnschinè zu dè Befeschgtigung uf èrè Bahnschwellè ufnimmt. Dè Namè (chairs) chunnt us èm Englischè un isch mit dè erschtè us England gliferètè Ysèbahnè übernoo worrè.
Diè erschtè Schinèstüèl wared Gussysè-Brofyl, welli mit Dübel un Nägel uff Steiwürfèl befeschtiget worrè sin (z. B. bi dè bayerischè Ludwigsbahn). Si nemmet in irer Verdüèfig diè domõls vowendetè, vill chlyneri Dopelkopfschinè bzw. spezièlli Stuèlschinè uff un stützèt sy au sitlich. Dodèbi wörret zwischè dè ußèligendè höcherè Stuhl-Lèèni un èm Schinèstäg èn Holzpflock zu dè Fixyrig iètribè. Diè innèligendi Stägsitè vo dè Schinè isch direkt a dè düèfer ligendè bogenè Innè-„Lèèni“ vom Stuèl aa.
Wärend d Uflageplattè bi Holz un Bedongschwellè normalerwys uffgeschruubt wörd, isch si bi Staalschwellè oft uff d Schwellè uffgschweißt odder in è Nuèt gschobè un voschpannt. Bi Gleis mit gringè Aaforderigè, wo dõdèzuè hüüfig neu volegt wörred (z. B. Feldbahnè un Grubenbahnè), wörd uff Schinèstüèl oft vozichtet.
S Baudeil wörd zum Befeschtigungsmatriaal, dem mo au Chlyysè sait, vom Schinèoberbaumatriaal zellt. Dodèby wörd diè Ufflageplattè mitsamt dè Aabaudeil als Schinèstuèl betitlèt.
Im angloamerikanischè Sproochruum wörd dè Begriff „rail chair“ au für d Montageyrichtigè für d Stromschinè (Third rail) vowendet. Selli hèn durch diè bsunderè Aaforderigè vo dè elektrischè Isolation jewyls ganz spezjeli Formè.
Byschpill vo diversè Schinèschtüèl
>
Savetta
Uussie
D Savetta isch e längliche, brüünliche Schwarmfisch, mit eme dunkle Rugge und dunkle Flosse. Si werd 25 bis 35 cm lang.
Verbraitig
D Savetta isch en endemischi Art vom Iizugspiet vom Po und zwoor z Italie und i de Schwiizi im Tessin. Z Sowenie isch si i de 1960er Joore uusgstorbe. Si lebt i Flüss, so im Tessin, im Etsch und i de Brenta und mag tüüffi Flusstele mit ere määssige Ströömig und eme stainige oder chiisige Grund. Si lebt au i groosse Seeje, wie im Langesee und im Luganersee.
Lebeswiis
D Savetta isch e Bodefisch wo vo Wasserpflanze und Waichtier lebt und vo de Stai Alge abschabet. D Laichziit goot vom April bis in Mai. D Savetta sammlet sich denn zo groosse Schwärm und wanderet flussufwäärts. S Wiibli lait a flache guet dorflossne Stele bis zo 100'000 Aier. D Savetta werd im dritte oder vierte Joor gschlechtsriiff und cha föf Joor alt were.
Aeschi
Aeschi isch de Name vo däne zwöi Schwizer Gmeinde:
Aeschi isch de Familiename vo däne Persone:
Lueg au:
Landsmannschaft Zaringia Heidelberg
D Landsmannschaft Zaringia zu Heidelberg isch e farbetragendi und pflichtschlagendi Studenteverbindig im Coburger Convent z Heidelberg.
D Verbindig isch am 19. November 1880 vo Studente a de Ruprecht-Karls-Universität Heidelberg gstiftet worde. Zaringia isch di latinisierti Namensform vo de großherzogliche Familie vom Land Bade, de Zähringer. De Verbindig, wie au de ainzelne Mitglider, sait me churz d Zähringer.
Villers-Stoncourt
Villers-Stoncourt (ditsch 1915-18 un 1940-44 Stondorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Villers-Stoncourt lijt eschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 224 un 328 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghert àui no dr Willer Aoury.
Gschìcht
Villers-Stoncourt ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 977.
Vun 1812 bìs 1833 sìn Villers-Stoncourt, Aoury un d Nochbergmein Chanville züe eire Gmein zammegschlosse gsin. Ànne 1833 ìsch Chanville wìder eijestandi worre. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Villers-Stoncourt ìsch. Villers-Stoncourt ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Villers-Stoncourt ghert zem Lorrain.
Bezirk Nyon
Dr District de Nyon (alemannisch Bezirk Nyon) isch e Verwaltigsainhait vum Kanton Waadt in dr Schwyz. Hauptort isch Nyon.
Gmaine
Zum Bezirk ghere syt em 1. Jänner 2008 die 47 Gmaine:
Martin Hannes Graf
De Martin Hannes Graf (* 10. Mai 1975 z Züri) isch en Spraachwüsseschafter, wo as Redakter am Schwyzerischen Idiotikon schaffet. Aktyv isch er au as Namekundler und as Runoloog.
Läbe
Uufgwachsen isch de Graf hauptsächli z Gòòchlingen im Tuurgi. Vo 1995 bis 2001 hät er Gërmanischtik, Allgimäini Gschicht und Mittellatynischi Filology a der Uniwërsitëët Züri gstudiert. S Lizänziaat hät er 2001, de Tokter 2004 gmachet. Er isch 2001–2002 Assischtänt gsy vo der Elvira Glaser und 2005–2007 wüsseschaftliche Mitarbäiter am Leerstuel für früemittelalterlichi Gschicht, bäides z Züri. 2007 isch er dänn Redakter am Schwyzerischen Idiotikon woorde, as Naachfolger vom Thomas Arnold Hammer.
Würke
Am Schwyzerischen Idiotikon schaffet de Graf sit em Band XVI mit.
Dorf (Begriffsklärung)
Dorf cha folgendes bedüte:
Dorf isch de Name vo folgende Ort:
Martin Hannes Graf
Würke
Was d Früegschicht aagaat, hät scho syni Dissertazioon vo de spraachlichen und kulturellen Aschpäkt vom Schaaff und de Gäiss im früegschichtliche Mittelöiroopa ghandlet. Vil publiziert er dänn au über Ruune. I männgem Uufsatz aber verbindt er die bäide Theeme Namekund und Früegschicht und schrybt dän über Näme bi de Germaanen oder im alte Chuurrëëzie.
Publikazioone (chlyni Uuswaal)
Schwyzerisches Idiotikon
Büecher
Uufsätz
Büecher, won er mit anderne zämen useggëë hät
Schweizerische Rettungsflugwacht
Bi dr Schwizerische Rettigsflugwacht (d Kurzbezaichnig isch Rega) handlet’s sich um e sälbschtändigi und gemeinnützigi privati Stiftig für d Luftrettig i de Schwiiz, wo 1952 vo de Mitgliider vo dr Schwiizerische Läbensrettigs-Gsellschaft gründet worde isch und ihre Sitz am Fluughafe Züri-Klote het.
Si het sech zum Ziil gsetzt, mit irne Mittel, Helikopter und Ambulanzjets, Mänsche in Not im In- und Usland z’hälfe. I dr Schwiiz ka d Hilf vo dr Rega über d Alarmnummere 1414 agforderet wärde.
Finanziere duet si sich einersyts dur Iiname us Iisetz und anderersyts dur d Gönnerbiiträg. D Understützig vo dr Schwizer Bevölkerig isch sehr gross, sin doch über 2 Millione Iiwohner derbii.
Ysatz i de Schwiiz
E Rega-Rettigshelikopter befindet sich fünf Minute noch em Alarm in der Luft; zur Standard-Bsatzig ghört en Arzt und e Rettigssanitäter und natürlig au e Pilot. D Köschte für d Ysätz werde vo de Unfall- oder Krankeversicherige trait. Für ihri Gönner übernimmt d Rega dä Ateil vo de Köschte, wo nit dur e Versicherig deckt sin.
D' Rega transportiert nit nur verletzti Mensche, sondern im Rahme vo dr Bärgbuurehilf hüfig au verletzti oder toti Kieh und au Tier, wo zum Byschpyl wäge Schneefall ihri Alp nümme sälber verloh könne.
Ysatz Internazional
By medizinische Problem im Usland cha jedi Privatperson d Rega um Hilf bitte. In dr Ysatzzentrale vo dr Rega macht sich denn en Arzt ufgrund vo den Aangobe vor Ort e möglichscht gnaues Bild und entscheidet denn, ob und wie dr Patient in d' Schwiiz zrugg gfloge wird. Schlechti oder ungniegendi medizinischi Versorgig vor Ort oder e vorussichtlig längere Sitalafenthalt sin do wichtigi Entscheidigskriterie.
Die eigetligi Repatriierig findet denn je nach Entscheidig mit eme Ambulanzjet vo dr Rega oder mit eme Linie- oder Charterflugzüg unter medizinischer Begleitig statt. D Flotte vo de Ambulanzjets bestoht us 3 Challenger 604.
2005
2005 het d' Rega insgesamt 10.197 Iisätz duuregfiert. 657 drvo by Bergunfäll, 1.356 by Wintersportunfäll, 1.044 by Verkehrsunfäll, 59 by Lawinenunfäll, 791 Repatriierige und 378 Rückfierige mit Linieflüg. D' Zuenahm vo de Zahle isch by de Helikopteriisätz dur s' besseri Wätter verursacht. By de Repatriierige zelle e Dail vo de Patiente, wo noch em Tsunami in d'Haimat g'floge worde sin, aber au die bymene Busunglück in dr Südtürkei Verletzte hän zur Zuenahm bytrait. D' Aazahl vo de Gönner isch um 5.4% uf 1.947 Mio g'schtiige.
2006
D' Aazahl vo de Gönner isch um 1.4% uf 1.975 Mio g'schtiige.
Rega-Center
Am nordöstlige Rand vom Zürcher Flughafe befindet sich s' Rega-Center, dr Hauptsitz vo dr Schweizerische Rettigsflugwacht (LSZH). Dr Hauptsitz umfasst e Hangar für d'Ambulanzflugzüg, d'Wärkstatt für dr Unterhalt, d' Iisatzzentrale, d'Verwaltig (z. B. d'Gönnerverwaltig und d'Iisatzverrächnig), Infrastruktur für d'Usbildig, e zentrals Materiallager und vieles meh; am Hauptsitz sin rund 150 Rega-Mitarbeiter beschäftigt.
Basel LFSB (Rega 2)
Sit 1975 betribt d Rega uf em Flughafe Basel-Milhüse-Friburg e Basis. Meh als d Hälfti vo de Iisätz beträffed Südbade (Dütschland), rund foif Prozänt s Elsass. In de Schwiz deckt d Basler Basis d Nordweschtschwiz, de Jurasüdfuess und de Kanton Jura ab.
Erstfäld LSXE (Rega 8)
D Rega isch sit 1966 im Kanton Uri tätig, sit 1978 mit ere eigene Basis in Erschtfäld. Erschtfäld isch e so genannti Gebirgsbasis; im Summer stönd drum Bergunfäll im Vordergrund, im Winter Iinsätz für verunfallti Wintersportler. Dezue chunt na d Tierrettig im Rahme vo de summerliche Alpbewirtschaftig.
Gsteigwiler / Interlaken LSXI (Rega 10)
Im Berner Oberland isch d Rega sit 1971 aktiv, urschprünglich am Flugplatz Interlake und sit 1982 mit ere eigene Basis uf em Heliport Gsteigwiler. Rega 10 isch e Gebirgsbasis und under anderem uf aschpruchsvolli Rettigsisätz im Hochgebirge spezialisiert.
Lausanne LSGL (Rega 4)
Syt 1981 fliegt d' Rega ihri Iisätz im Gänferseegebiet von ere Basis uff em Flugplatz Blecherette in Lausanne us. Pro Johr finden ab Lausanne rund 1.000 Iinsätz statt, dodervo öppen e Drittel mindeschtens teilwiis in dr Nacht.
Locarno LSMO (Rega 6)
In dr Magadinoebeni im Zentrum vom Kanton Tessin isch d'Rega sit em 1980 präsent. S' Iisatzgebiet umfasst dr ganzi Kanton Tessin wie au Teil vom Kanton Graubünde und s' Misox. Drzue kömme immer wieder au Iisätz im gränznohe Italie.
Samaade LSZS (Rega 9)
Im Engadin fliegt d' Rega syt 1957 Iisätz, syt 1977 mit eren eigenen Infrastruktur uff em Flugplatz Samedan. Rega 9 isch e sogenannti Hochlandbasis mit eme grosse Spektrum an Iisätz, hauptsächlig haldet sichs um Primäriisätz, wo dr Notarzt und dr Rettungssanitäter zur Erstversorgig an en Unfallstell gfloge wärde.
St. Galle (Rega 7)
Für Iinsätz im Kanton St. Gallen, im Kanton Thurgau undin de beide Appenzell und im Fürstentum Liechtenstein verfiegt d' Rega syt em 1984 über e Basis in Winkeln zwüsche Gossau und St. Galle. Hüfig finden au Iisätz in Dütschland und Öschtrych statt.
Untervaz LSXU (Rega 5)
In Untervaz im Norde vom Kanton Graubünde befindet sich syt 1992 eini vo de jüngere Rega-Base, friener hetz d' Rega der Flugplatz Bad Ragaz gnutzt. Ab Untervaz fliegt d Rega pro Johr öppe 900 Iisätz, dodrvo rund 300 für Opfer vo Wintersportunfäll.
Züri / Dübendorf LSMD (Rega 1)
Im Ruum Züri befindet sich d' Rega 1, die älteschti Basis vo dr Rega. Ab em Joohr 1968 het d Rega Iisätz von ere Basis uff em Flughafe Züri LSZH, ab em 1972 provisorisch vomene Standort uff em Kinderspital in dr Stadt Züri gfloge. Syt em Frielig 2003 verfiegt d' Rega 1 über e moderni Basis uff em Gländ vom ehemolige Militärflugplatz Dübedorf. Pro Johr fliegt d Zürcher Basis rund 1'000 Iisätz.
Port Moresby Stock Exchange
D Port Moresby Stock Exchange isch di grescht Berse z Papua-Neiginea. Si isch z Port Moresby, dr Hauptstadt vum Land, un isch anne 1999 grindet wore. Ihre Name wird mit "POMSoX" abgchirzt.
D Regierig vu Papua-Neiginea het anne 1994 bschlosse, ne aigeni Berse z grinde. D Finanzierig vum Unternämme isch dr staatlige Zäntralbank, dr Bank of Papua New Guinea 1996 iberdrait wore. Wu anne 1997 dr rächtli Rame dur dr Companies and Securities Act gschaffe woren isch, isch dr Bersebedriib am 28. April 1999 ufgnuu wore. D Gschäftsbedingige vu dr POMSoX sin ähnlig däne vu dr Australian Stock Exchange.
Ändi 2009 sin, bi me Gsamtumsatz vu 75 Millionen Kina, was rund 20 Millionen Euro (Stand Novämber 2010) entspricht, 20 Unternämme an däre Berse glischtet gsii. S Unternämme mit dr greschte Määrtkapitalisierig isch di international ufgestellt Oil Search mit Sitz z Port Moresby.
Villers-sur-Nied
Villers-sur-Nied (ditsch 1915–18 un 1940–44 Niedweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Villers-sur-Nied lijt sìdeschtlich vun Metz àn dr Nied uf re Heche zwìsche 244 un 358 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Villers-sur-Nied ìsch. Villers-sur-Nied ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Villers-sur-Nied ghert zem Lorrain.
Satoru Iwata
Dr Satoru Iwata (jap. 岩田 聡 Iwata Satoru; * 6. Dezämber 1959 z Sapporo; † 11. Juli 2015 z Kyōto) isch e japanische Manadscher gsi. Dr Iwata isch dr viert Bresidänt vom Videospiil-Pionier Nintendo gsi. Noch sim Studium het er e Stell bi HAL Laboratory überchoo, won en Entwicklerundernääme vo Nintendo isch und under anderem für erfolgriichi Spiil-Räije wie Kirby, Adventures of Lolo oder Super Smash Bros. verantwortlig isch. Under sinere Läitig si die sibti und die achti Generazion vo de Nintendo-Häimkonsole, Wii und Wii U und Nintendo DS und Nintendo 3DS (XL) entstande.
Kina
Dr Kina (ISO 4217-Code: PGK) isch e Währig vu Papua-Neiginea. Ai Kina wird in 100 Toea unterdailt. Dr Name Kina chunnt vu dr Kinamuschle, eme traditionälle Zahligsmittel im Hochland vu Neiginea.
Fir d Stabilisierig vu dr intärne Wirtschaftschraislaif wird syt 2002 dr Gebruuch vum draditionälle Muschelgäld vu dr Tolai as Komplementärwährig offiziäll gferderet. Scho anne 2001 het d Provinzregierig vu East New Britain d Zahlig vu Styyre mit Muschelgäld gnähmigt. Im Februar 2002 isch in dr Nechi vu Rabaul uf dr Insle Neibritannie di wältwyt erscht Muschel-Bank ufgmacht. D Tolai Exchange Bank wägslet s Muschelgäld in Kina. Dr aktuäll Wägselkurs lyt bi vier Kina fir ai fathom (e Chette mit Muschle, wu zwische zwee uusgstreckte Ärm vu aire Hand bis zue dr andre goht). Elai uf dr Gazelle-Halbinsle schetzt mer e Umlauf an Muschelgäld in Hechi vu acht Millione Kina.
Saint-Maurice (Bas-Rhin)
Saint Morih (Patois, frz. Saint-Maurice, els. Sàmmeritz , dt. Sankt Moritz) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Saint Morih ìsch grindet wore àls Filiale vum Kloschter Awerschmìnschter.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Saint Morih ìsch. Saint Morih ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr romànisch Dialekt vun Saint Morih ghert zem Welche un domìt zem Lorrain.
Rems-Murr-Kreis
Dr Rems-Murr-Kreis isch an Landkreis em Bundesland Baden-Württemberg en Deutschland. D'Hauptstadt vom Rems-Murr-Kreis isch Woiblenga. Er ghört zur Region Stuagert im Regierungsbzirk Stuagert. Er hädd soin Noma von selle zwoi Fliss, dia en em Norda ond Siada von Oschda nach Weschda durchfliassat, dr Rems ond dr Murr.
S Remsdal zwischa Weischdadt ond Fellbach isch a beriahmde Weiabaugegend, wobei die Wei wega dem Gips-Keuper-Boda recht drogga send.
S Königshaus Württaberg hott sein Schdammsitz in Beitelsbach, ema Schdadtdoil von Weischadt.
Bettlach (Oberelsass)
Bättlàch (frz. Bettlach, dt. Bettlach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Bättlàch lijt ìm Sundgöi ìm Dàl vun dr Ill mìndet. Nochbergmeine vun Bättlàch sìn Folgeschburg un Oberhàgethàl ìm Nordoschte, Liebedswìller ìm Sìdoschte un Oltige un Lìnschderf ìm Sìdweschte. Züe Battlech ghert öi no dr Ortsdeil Saint-Blaise.
Gschìcht
Bättlàch ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1225 àls Bethlaica (1284 Betlachen).
Verwàltung
vun Bättlàch ìsch. Bättlàch ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Bättlàch ghert zem Hochàlemànnisch.
Referanza
v
Seuffe
D Seuffe (Parachondrostoma toxostoma oder mengisch au Chondrostoma toxostoma) isch en europäische Süesswasserfisch wo z Frankriich und im Schwiizer Jura haimisch isch. Si ghört zo de gföördete Fischarte.
Uussie
D Seuffe isch e längliche, silbrig-brüünliche Fisch, wo 20 bis 30 cm lang werd.
Verbraitig
D Seuffe chunnt z Südfrankriich vor. S ööstliche Piet isch s Iizuugspiet vom Rotte mit em Doubs und anderne Nebeflüss und isch drum au im Schwiizer Jura haimisch. Si feelt aber im Gempfersee, well di zom Tail underiridische Stromschnelle underhalb vo Gempf e natüürlichi Schranke för all Fisch sind. S westliche Piet isch s Iizugspiet vo de Garonne. Momentan braitet si sich au i de Flussystem vo de Loire und vo de Seine uus. D Seuffe mag klari und suberi Flüüssgwässer mit ere schnelle Ströömig und eme Grund us Chiselstai.
Lebeswiis
D Seuffe isch e Bodefisch, wo Wirbelloosi fresst und Alge vo de Stai abschabet. D Laichziit goot vom Mai bis in Juni, wenn d Wassertemperatur öber 13 Grad stiigt. D Seuffe versammlet sich denn zo groosse Schwärm, wo i chliini Bäch mitere schnelle Ströömig ineschwümmet zom laiche. S Wiibli lait 600 bis 15'000 Aier. D Laarfe schlüüffet noch 8 Taag. D Seuffe werd mit 3 oder 4i gschlechtsriiff und cha 10 Joor alt were.
Müller
Müller oder Mueller stoht fir:
Unternäme:
Müller oder Mueller chaa au ne Familiename syy. Eso haiße z. B. die Lyt:
John C. Conner
Dr John Coggswell Conner (* 14. Oktober 1842 z’ Noblesville, Hamilton County, Indiana; † 10. Dezamber 1873 z’ Washington, D.C.) ìsch a àmerikànischer Politiker gsìì. Vu 1869 bis 1873 hàt’r dr Bundesschtààt Texas vertratta ìm US-Repräsantàntahüs.
Lawa un Kàrriar
Dr John Conner ìsch ìn d’ äffentliga Schüala vu sinera Haimet gànga, un schpeeter àns Wabash College z’ Crawfordsville. Ànna 1861 hàt ar ààgfànga, àn dr United States Naval Academy z’ Annapolis z’ schtudiara, hàt àwer d’ Schtudia unterbrocht. Zwìscha 1862 un 1864 hàt’r wahrem Sezessionskriag ìm 63rd Indiana Infantry Regiment bdiant, wo zem Unionsheer gheert hàt. Ìn Politik ìsch’r Mìtglìed gsìì vu dr Demokràtischa Pàrtei. Ànna 1866 hàt sìch dr Conner ärfolgloos ufgschtällt àls Kàndidàt fìr ’s Represantàntahüss vun Indiana. Vu 1866 bis 1869 ìsch’r ìm Texas schtàtzioniart gsìì, àls Hàuiptmànn vu dr United States Army.
Nohdam àss s’ Texas nochamol àls US-Bundesschtààt ààgnumma worra ìsch, ìsch dr Conner ìm zwaita Wàhlbeziark vu Texas àls Mìtglìed vum Represantàntahüss gwählt worra. Ìm Kongress ìsch’r àb em 31. März 1870 gsassa. Ar ìsch dr ainzelna demokràtischa Represantànt üss Texas gsìì ìn dr ärschta Legislàtürperioda noh-n-em Kriagsand. Dr Conner ìsch gega dr Repüblikàner Anthony M. Bryant wìdergwählt worra, mìt meh àls 75 Prozänt vu da Schtìmma. Ar ìsch àlso ìm Kongress bis àm 3. März 1873 gblìewa. Do hàt ar sìch gega d’ Hìlf fìr d’ befräita Sklàva un d’ Indiàner gschtällt. Ar hàt jedoch oft d’ Repüblikàner unterstìtzt, unterànderem um d’ Wahrung, d’ Iisabàhna un d’ Zollschranka. Gesundhaitshàlwer hàt’r àn da Kongresswàhla vu 1872 nìt mìtgmàcht.
Dr John Conner ìsch àm 10. Dezamber 1873 ìn dr Bundeshàuiptschtàdt Washington, D.C. gschtorwa un ìsch ìn sinera Haimetschtàdt Noblesville beardigt worra.
Weiler (Lothringen)
Willer (lothrìngisch; frànzeesch Viller, ditsch Weiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Willer lijt rund 50 Kilometer sìdeschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 251 un 332 m ìwer em Meeresspiejel. D Nochbergmeine sìn Fahl-lès-Faulquemont un Guessling-Hémering ìm Norde, Bistroff ìm Oschte, Harprich ìm Sìdoschte, Landroff ìm Sìdweschte, Eincheville ìm Weschte un Boustroff ìm Nordweschte.
Gschìcht
Willer ìsch zem eschte Mol gnannt worre ànne 1594 àls Weiller (1606 Willer, 1779 Villers, Vileur).
Ìm Johr 1793 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Willer ìsch. Willer ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Willer ghert zem Rhinfrankisch.
Widmer
Widmer isch e Familiename. Eso haiße z. B. die Lyt:
Lueg au:
Miller
Miller stoht fir:
Atlantischer Lachs
De Lachs oder Salm, wösseschaftlich gnauer as Atlantische Lachs bizaichnet (Salmo salar; alemanischi Näme), isch e Raubfisch wo i de Oberloif vo Süessgwässer laicht und denn is Meer wanderet, woner meriri Joor lebt. Er isch früener e typische Rhiifisch gsii und het au i Nebeflüss vom Rhii glaicht. Er ghört zo de gföördete Fisch. Nebet de Raubfischerai won em früener starch zuegsetzt het und sunders wege de vile Flussstauwerch het er vill Laichflöss verloore. Hütt chönd Zuchtlächs, wo is fraiji Wasser entwiichet, e Gfoor för de Atlantischi Lachs sii, well die hüüffig Parasite verschleppet. Zodem sind si e genetisches Mischmasch, wa aber weniger tragisch isch, do s selte zo Paarige chunnt.
Verbraitig
De Lachs lebt im Atlantische Ozean, i de Nordsee, i de Ostsee, im Nordmeer und im Wiisse Meer und i Süessgwässer, wo in Atlantik, i d Nordsee und i d Ostsee und au is Nordmeer mündet. De Lachs chunnt im Süüde bis zo de Kanare vor. Zom Laiche schwümmt de Lachs groosi Flüss ine und bliibt e zittli im Brackwasser, demit er sich as Süesswasser gwonet. Denn schwümmt er die Ström duruuf und laicht i Nebeflüss. De Rhii isch e typische Lachsfluss gsii, doch vor 100 Joor isch de Lachs praktisch usem Rhii verschwunde, well er all die Stauweer, wo baut wore sind, nöd mag öberwinde, obwoll er öber drai Meter hööchi Hinderniss gumpe cha. Zodem isch er au e Opfer vonere massloose Raubfischerai wore, bsunder z Holland. Z Island und z Norwege isch d Lachspopulation no ainigermasse guet erhalte. Hütt gits Programm wo versuechet, as de Lachs wider im Rhii und au i de Schwiiz haimisch werd, und di erste Lächs soölet scho wider bi Basel gsichtet wore sii.
D Flüss, wo de Lachs uufgsuecht, sind i de Regle mindestens drai Mönet wärmer as 10 Grad, aber nu selte wärmer as 20 Grad. De Lachs mag am liebste chüeli und suberi Gwässer.
Schwiiz
Im Rhii isch de Lachs bis an Rhiifall cho, wo för en e natürlichi Grenze isch. I de Tuur, woner glaicht het, isch er bis zo de Mündig vom Necker choo, i de Limet und Linth bis is Glarnerland, i de Rüüss bis is Urnerland und i de Aare bis zo de Aareschlucht z Meiringe im Haslital. Au d Birs isch e Fluss gsii, wo de Lachs ufegschwume isch. Hüt chunnt de Lachs i de Schwiiz nöme vor.