cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lina Stöhr
D Lina Stöhr (* 1872 z Farndao, † 1938 (Ord obekannd)) isch a Dichdore vo viile humorvolle schwäbische Gedichd gwäa, zo iror Zeid em Wirddabärgischa weid bekannt ond gärn gläasa. Ire Biachor send älle enn zwåe odor mae Ufflaga druggd wårda.
Dialäggd ond Schreibweis
D Lina Stöhr schreibt emm middlschwäbischa Dialäggd. Ir Schreibweis isch ans Schrifddeidsche ãgleend. Se schreibt wia viile andore ao s donggle "a" [ɒ:] als "o". Må-mor schwäbisch "ä" sdadd hochdeidsch "e" schwäzzd, schreibd-se zmaesd "e", so z. B. "gwea" ['gvɛɐ̯͂] firr hochdeidsch "gewesen".
Ahr
D Ahr isch e Fluss z Dütschland.
Glarner Alpen
D Glarner Alpe si e Gebirgsgrubbe in dr Schwiz im nordöstlige Däil vo de Westalpe, wo in de Kantöön Glarus, Uri, Graubünde und Sanggalle lit. Es git e Hufe Dreiduusiger und e baar Gletscher. Dr höggst Gipfel isch dr Piz Russein mit im Bärgmassiv vom Tödi.
Ahr
Si lyt i de Bundesländer Nordrhy-Weschtfaale und Rhyland-Pfalz und mündet als Näbefluss vo linggs in Rhy. Dr Fluss isch 85 Kilometer läng.
D Ahr foot im Dorf Blankeheim i dr Eifel a. Iri Kwelle lyt under eme alte Huus, und si flüsst vo dört a zerscht bi dr Burg vo Blankeheim verby.
S oberen Ahrtaal, der gross Boge vo dr Ahr bi Altenahr und d Flechi bi dr Mündig in Rhy sind Naturschutzpiet. I dr Schlucht durs Ahrgebirge isch s Ahrtaal bim Felse Farbigi Chue ganz äng. Denn chunt dr Fluss dur d Chreisstadt Bad Neuenahr-Ahrweiler und lauft bi dr Stadt Sinzig, noch vo Remagen, in Rhy.
Waal
Waal cha bedüüte:
Waal oder de Waal, en Familiename
Lueg au:
Plobsheim
Plobse (frz. Plobsheim, dt. Plobsheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Plobse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 778 àls Bladbolsheim.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Plobse ìsch. Plobse ghert zem Kommünàlverbànd.
Glarner Alpen
Gliiderig
Am Südwest-Egge vo dr Grubbe isch dr Hauptkamm, wo in ere nordöstlige Richdig parallel zum Vorderrhii lit und in drei Est gablet. Im Südweste goot en andere Kamm parallel zum Hauptkamm, wo sich dr Gross Windgälle din befindet. Im Oste isch e sälbständige Kamm vorglaageret.
Liste der Abgeordneten im Kommunallandtag der Hohenzollernschen Lande 1898–1902
In däre Lischt wäre di Abgordnete im Kommunallanddag vu dr Hauezollersche Land in dr fimfte Wahlperiod 1898–1902 ufzellt.
Zämesetzig
Dr Firscht vu Hauezollre, Leopold von Hohenzollern het e Virilstimm ghaa, e anderi Stimm hän d Firschte vu Firschtebärg, Max Egon II. zu Fürstenberg un Thurn un Taxis, Albert von Thurn und Taxis zäme ghaa. D Firschte hän si im Kommunallanddag chenne verdrätte loo un hän des au gmacht. Je ai Abgordnete isch dur d Stadtreet vu dr Stedt Semmerenga un Hächenga gwehlt wore. Je drei Abgordneti hän d Amtsversammlige vu dr vier Oberämter Semmerenga, Hächenga, Gãmerdenga un Hoegerloch gwehlt.
Landesuusschuss
Vorsitzer vu Kommunallanddag un Landesuusschuss isch bis 1899 dr August Alexander Evelt gsii un derno dr Wilhelm Hülsemann.
Glarner Alpen
Dreiduusigr
In de Glarner Alpe befinde sich 51 Dreiduusiger, won e Naame häi. Das si, dr Hööchi nooch:
Wältkulturerb Glarner Hauptüberschiebig
D Glarner Hauptüberschiebig isch 2009 ins UNESCO-Wältkulturerb ufgno worde.
Turismus
Landschaftlig si d Glarner Alpe öbbe grad so schön wie die berüemtere Bärner Alpe und Walliser Alpe. D Glarner Alpe häi no dr Vordäil, dass si no relativ ursprünglig si und es weniger Turiste het as in de Westalpe.
Garry Shandling
Dr Garry Emmanuel Shandling (* 29. Novämber 1949 z Chicago, Illinois; † 24. Merz 2016 z Los Angeles, Kalifornie) isch e amerikanische Schauspiiler und Komiker, Dräibuechautor und Broduzänt gsi.
Lääbe
Dr Shandling isch blötzlig und unerwartet am 24. Merz 2016 z Los Angeles gstorbe.
Uszäichnige
1995
1996
1997
Max Waibel
De Max Waibel (* 9. April 1943 z Lozäärn; † 6. Februaar 2023 z Vischp) isch en Schwyzer Gèrmanischt und Volchskundler gsy. Er hät si guet i Sache Walser uusgchänt – und au ganz bsunders im südwalserische Makanaatitsch.
sys Läben und Schaffe
Uf d Wält choo isch de Waibel z Lozäärn, as Soo vomenen Offizier. Drum hät er au drüü Jaar vo synere Chindhäit z Washington, D.C. verbraacht, wo syn Vatter Militèèr-Attaché gsy isch. D Matuur hät er dän aber 1963 wider z Luzèèrn gmachet. A d Uniwèrsitèèt isch er uf Bèèrn, und deet hät er Gèrmanischtik, Etnology und Rächtsgschicht gstudiert. Syni Lizänziaatsaarbet und syni Tokteraarbet hät er bim Paul Zinsli gschribe: D Lizaarbet vo 1977 hät s Theema Mundartleben in der Walserkolonie Macugnaga, Provinz Novara, Italien ghaa und d Diss vo 1982 (truckt 1985) s Theema Die volkstümliche Überlieferung in der Walserkolonie Macugnaga (Provinz Novara). Mit em Zinsli isch er au verschideni Maal uf Exkursioon bi den änetbiirgische Walser gsy.
Deutscher Sprachatlas
Methoda
D Lehrer hend Frogeboga griagt, mo se en d ördliche Dialekt hen iibrsedsa solla. D Säds send so ausgsuachd worra daß m d bsondre Oigahoida vo ama ördlicha Dialekt sott merka.
Max Waibel
sys Läben und Schaffe
Vo 1985 bis 2003 isch de Waibel Fachreferänt für Gèrmanischtik, Literatuurwüsseschafte, Etnology und Volchskund a de Stadt- und Uniwèrsitèèts-Biblioteek Bèèrn und langi Zyt au dèren ire Öffentlichkäits-Biuufträit gsy. Drufaben isch er mit synere Frau Erna Anthea Waibel (* 1940), wo au e Bibliotekaarin gsy isch, uf Leuk i s Walis zoge und hät d «Walser-Bibliothek» und s «Walser-Archiv» z Brig gläitet. Er hät au lengeri Zyt as Wüsseschaftsbyraat im Voorstand vo der Internazionaale Veräinigung für Walsertum gwürkt. Dezue ane hät er e ganzi Räie populèèri Büecher zum Theema Walser gschribe. Wo-n-er 2013 en Schlaagaafall überchoo hät, isch s Paar vom Wyler St. Barbara ob Leuk furt und uf Brig go wone.
Quäle
Dèè Artikel stützt si hauptsächli uf
Deutscher Sprachatlas
Methoda
Aagfaga drmid hod dr Wenker en dr Gegend vo Düsseldorf 1878.
Material
S send 1887 zsemma 44.251 Frageböga vo 40.736 Schulort gwea. Fir deutsche Sprachgebiet außerhalb vom Deutscha Reich hods oigene Nacherhebonga gea: 1888 en Luxemburg (325 Böga), von 1926 bis 1933 em Sudetenland (2.854 Böga), en Österreich (3.628 Böga), en Liechtenstein (24 Böga), em Burgenland (28 Böga), em Gottscheer Land (35 Böga), en dr Schweiz (1.785 Böga), en Polen außrhalb vo dr alten Reichsgrenz (396 Böga), en Südtirol (485 Böga), en de sieba und dreizeh Gemoinda vo de zimbrischen Mundarta en Norditalien (je 1 Bogen) ond en Nord- ond Ostfriesland (67 Böga). Driebr naus send 2.050 fremdsprachige Böga komma (beischbielsweis Jiddisch mid seine spezifische Ausprägonga vom Deutscha)). Älles zsemma send 51.480 Böga aus 49.363 Orten mid ara deutschsprachige Bevölkerung erhoba worra. Jedsd hods drzu na Wenkerböga aus andre deutsche Sprachinsla em Ausland (beischbielsweis Russland).
D ganze Böga werrad em Forschungsinstitut Deutscher Sprachatlas an der Universität Marburg aufghoba.
Gschichd
1876 hod dr Wenker an d Schuala em Rheinland an Frageboga mid 42 kurze Säds gschickd, mo r mid dr Hilf vo de Lehrer en d jeweilige Ortsdialekt übersetza lo hod. 1881 hod r ogfonga, die Bifrogonga ouf ganz Nord- und Middldeitschland ouszdehna, ond ab 1887 hod mo si au z Siddeitschland eingsammlat. Zweschad 1888 ond 1923 hod mo dia Date i 1668 vo Hand zaechneda, farbiga Karta eindraed. Bis 1939 send au dia deitschsprochiga Gebiat abgfrogad worra, mo oußerhalb vom Reich gläga send, zom Beispil di alemannisch Schweiz ond Eschtreich.
1927–1956 esch e reduziarda Schwarz-Weiß-Version drockt worra, ond 1984–1999 hod mo ousgwehlda Fragebeega i ra neigstaldeda Form em »Kleinen Deutschen Sprachatlas (KDSA)« ousagloßt. Vollständig bubliziard send si online seid 2001 em Rahma vom »Projekt Digitaler Wenker-Atlas (DiWA)«, heid »Regionalsprache.de (REDE)«.
S »Forschungszentrum Deutscher Sprachatlas« an dr Philipps-Universideet Marburg esch heid ans vo da wichdigschda Zentra fir d Dialektforschong.
Wenkersäds
Em Süda vo Deidschland send drzua d Wördr heiß, nein, blau, grau, hauen, Hand, Hanf, Helm, Flachs, er wächst, Besen, Pflaumen, Brief, Hof, jung, krumm, d Däg (Sonntag, Montag, Dienstag, Mittwoch, Donnerstag, Freitag Samstag) ond Zahla (elf, fünfzehn, sechzehn und fünfzig) gfrogd worra. Außerdem hod ma Nasalierung, s geschlossene mid em offena /e/ vrglicha, s apikal mid em uvulara /r/ vrglicha, stimmhafda mid em stimmlosa /s/ vrglicha, Lenis vrglicha mid em Fortis ond dialektale Aussprache vom Ortsnama abgefrogd.
Dozmol hods jo no koi Schreibmaschina gea. D Böga send älle mid Hand ausgfülld worra. S Problem heid isch: d Lehrer hend mit der domols bruchte Dütsche Kurrentschrift gschrieba. Des kaa heid au nemme jedr läsa.
Bade: Ober- un Hochrhin
Vu Wingtersdof bi Raschdi bis Rhine bi Laufeburg am Rhin nuf
Schwiz
Vum Rhy bis zuem Wallis un Tessin
Elsàss
Vu Bischwiller bis uff Chems am Rhin nuf
Sundgöi
Vogese – vu Nord no Süd
Amergonga
<references group="A" />
Johann Ludwig Burckhardt
Dr Jean Louis Burckhardt (* 24. Novämber 1784 z Lausanne; † 15. Oktober 1817 z Kairo) isch e Schwizer Oriänträisende gsi. Er isch au under de Vornääme Johann Ludwig und John Lewis bekannt, het aber sälber die franzöösisch Bezäichnig verwändet. Si Psöidonüüm isch Scheich Ibrahim Ibn Abdallah gsi. Er isch vor allem wäge sine Entdeckige bekannt, won er akribisch dokumentiert het: dr Nabatäerstadt Petra im südlige Jordanie und vom nubische Tämpel vo Abu Simbel in Egüpte.
Biografii
Dr Burckhardt chunnt vom alte Patriziergeschlächt Buurget us Baasel. Wo die Franzöösischi Revoluzioon 1789 usbroche isch, het sich si Vater, dr Johann Rudolf Burckhardt, uf si Landguet z Gälterchinde zruggzooge. Dr Jean Louis Burckhardt het z Leipzig und Göttinge Naturwüsseschafte, Sprooche, Gschicht und Geografii studiert. 1805 isch er zrugg uf Baasel. Dört het er allerdings wäge sinere antifranzöösische Haltig kä gueti bruefligi Ussicht gha. Er isch denn 1806 mit eme Empfääligsschriibe vom Johann Friedrich Blumenbach uf London zur African Association. Zwöi Joor druf isch er dört biidräte. Er het vo dr Gsellschaft dr Ufdraag überchoo en Expedizioon zum Niger z mache. Zum sich vorberäite het sich dr Burckhardt zerst körperlig abghertet, z Cambridge Arabisch gleert und Astronomii, Medizin, Chemii und Mineralogii. Die Gsellschaft het en zum Läiter vo dr Expedizioon gmacht und am 14. Februar 1809 isch im Schiff uf Malta.
Dr Burckhardt isch denn uf Aleppo (Sürie), zum dr Noochi Oste und dr Islam z studiere. Er het si Arabisch verbesseret und s Psöidonüüm Scheich Ibrahim Ibn Abdallah aagnoo und sich as muslimische Kaufmaa usgee. Für si Akzänt het er d Usreed gha, ass er vo Indie chiem. Z Aleppo het er dr Roman Robinson Crusoe uf Arabisch übersetzt. So wien er s verzellt het, isch er zum Islam konwerdiert. In de Joor druf isch dr Burckhardt under sim arabische Naame z Palmyra, Damaskus und im Libanon gsi und an de häilige Stett vom Islam. 1812 isch er östlig vom Doote Meer verbii über d Sinai-Halbinsle uf Kairo. Er het vom egüptische Vizeköönig Muhammad Ali Pascha e Schutzbrief bechoo und isch denn dr Nil uufe bis zum nubische Ort Dongola. Zrugg z Sürie het er am 22. August 1812 d Stadt Petra für Öiropa widerentdeckt.
1814 het er e zwäiti Räis uf Nubie gmacht und isch über Berber uf Shendi und mit ere Kamelkarawane über Taka (Kassala) uf Suakin am Roote Meer. In dr nubische Wüesti het er dr versunknigi Tämpel vo Abu Simbel entdeckt. Vom Roote Meer us isch er uf die anderi Site uf Dschidda und Mekka gange. Er isch usser em Domingo Badía y Leblich woorschinlig dr erst Öiropäer sit Hunderte vo Joor gsi, wo d Stedt Petra und Mekka gsee häi. Zwüschen em Septämber und Novämber 1814 het er sich z Mekka ufghalte und het au d Haddsch gmacht. Er het Fieberaafäll und d Dysenterii überchoo und het bis zum April 1815 z Medina müesse bliibe. Er isch noonig ganz gsund gsi, won er im Früelig 1816 wider uf Egüpte isch und non emol dur Halbinsle Sinai gräist isch.
Dr Burckhardt het z Kairo lang uf d Gläägehäit gwartet, zum wie dr Friedrich Konrad Hornemann mit dr Fessan-Karawane z räise, uf dr Transsahara-Rute kwer dur Afrika über Mursuk, Timbuktu und Bornu. Wo ändlig e Karawane uf Fessan sich het afo bilde, het er am 4. Oktober 1817 wider Dysenterii überchoo. Er isch am 15. Oktober z Kairo gstorbe. Dr Burckhardt isch, wien er s het welle, under sim arabische Naame im ene islamische Friidhoof begraabe worde. Si Graab existiert au hüte no. Lang het mä nid gwüsst wo s isch, aber 1857 isch s vo de Forschigsräisende Theodor Bilharz und Richard von Neimans widerentdeckt worde.
In sim Testamänt het er sini Schrifte, wo 350 Bändli umfasse, dr Bibliothek vo dr University of Cambridge vermacht. E baar von ene si posthum veröffentligt worde. Si Daagebuech isch 1822 under em Ditel Travels in Syria and the Holy Land z London erschiine.
Eerige
E Dänkmolbüste us Marmor, wo dr Ferdinand Schlöth 1857 gmacht het, befindet sich in dr Aula vom Museum an dr Augustinergass z Baasel.
René Zeller
Dr René Zeller (* 26. Juli 1962 z Brüssel ; † 17. Mai 2018) isch e Schwyzer Schurnalischt un Hischtoriker gsii.
Lääbe un Karriere
Anne 1988 isch er in d Redaktion vu dr Züri-Zytig (NZZ) yydrätte. Är het fir s Ressort Züri gschafft, ab 1994 fir s Ressort Inland un isch 1999 Laiter vu dr Bundeshuusredaktion wore. Wu d NZZ am Sonntag lanciert wore isch, isch dr Zeller as Inlandschef zue dr neie Redaktion gwächslet. Derno het er as Laiter vu dr Bundeshuusredaktion fir d Schwyzer Färnsee gschafft. Noch ere Zwischenetappe in Public Relations bi dr Farner Consulting AG het er si wider em Schurnalismus zuegwändet. 2008 isch er Nochriichteschef vu dr NZZ wore, 2009 Laiter vum Inlandressort un anfangs 2010 derzue stellverdrättende Schefredaktor vu dr NZZ. Vu Jänner bis zum Aadritt vum Eric Gujer as Schefredaktor im Merz 2015 het er noch em Ruggdritt vum Schefredaktor Markus Spillmann interimistisch mit em Luzi Bernet un dr Colette Gradwohl zäme d Schefredaktion vu dr NZZ glaitet. Ab Oktober 2016 isch er Laiter Bundesbolitik un Mitgliid vu dr Schefredaktion bim Wuchemagazin Weltwoche wore.
Dr Zeller isch Autor vu dr eerschte Biografy iber dr Schwyzer Militeer, Oberscht un Frontischt Emil Sonderegger gsii.
Är isch im Mai 2018 im Alter vu 55 Johr an dr Folge vun ere Chräbschranket gstoorbe. Är isch ghyrote gsii, het drei Chinder ghaa un het z Hedige gläbt.
Al-Andalus
Al-Andalus (, tamazight ⵍⴰⵏⴷⴰⵍⵓⵙ) isch dr arabisch Naame für die Däil vo dr Iberische Halbinsle, wo ab 711 bis lengstens 1492 under muslimischer Herrschaft gstande si.
Gschicht
Staatsrächtlig isch al-Andalus nochenander vo 711 bis 750 e Browinz vom Umayyade-Kalifat gsi, wo vom Kalif Al-Walid I. gründet worde isch, vo öbbe 750 bis 929 s Emirat vo Córdoba, vo 929 bis 1031 s Kalifat vo Córdoba, e Grubbe vo „Taifa“-(Noochfolger-)Köönigriich und e Browinz in de Riich vo de nordafrikanische Berber-Dünastie vo de Almorawide und denn vo de Almohade; schliesslig isch s wider in Taifa-Köönigriich verfalle. Wäared lange Periode, vor allem zur Zit vom Kalifat vo Córdoba, isch al-Andalus e Zentrum vo dr Gleersamkäit gsi. Córdoba isch e füerends kulturells und wirtschaftligs Zentrum vom Middelmeerruum und vo dr ganze islamische Wält gsi.
Scho vom früeje 8. Joorhundert aa isch al-Andalus im Komflikt mit de christlige Köönigriich im Norde gstande, wo iir Herschaftsgebiet im Raame vo dr Reconquista milidäärisch erwiteret häi. 1085 het dr Alfons VI. vo Kastilie Toledo erooberet, und dr langsam Abstiig vo al-Andalus het aagfange. Schliesslig isch noch em Fall vo Córdoba 1236 s Emirat vo Granada as letschts muslimisch beherrschts Gebiet im hütige Spanie übrig bliibe. Die portugiesischi Reconquista isch mit dr Erooberig vo dr Algarve dur e Alfons III. 1249/1250 ume gsi. Granada isch 1238 dributpflichdig an s Köönigriich Kastilie worde, wo vo Ferdinand III. regiert worde isch. Schliesslig het dr letscht Emir Muhammad XII. am 2. Januar 1492 Granada an Ferdinand II. vo Aragonie und Isabella vo Kastilie, Los Reyes Católicos (die „Katholische Köönig“) übergee, und das isch s Änd vo dr muslimische Herschaft uf dr Iberische Halbinsle gsi.
Waal (Fluss)
Geografy
Bi Woudrichem mündet di alti Maas vo linggs id Waal, wo drufabe en nöje Name überchunt: si heisst jetz Oberi Merwede (Boven Merwede). Im Delta verzwygt sech die Oberi Merwede gly drufabe i die Underi Merwede und die Nöji Merwede. Die Underi Merwede goot uf Rotterdam.
Es het acht Brugge über d Waal vo Nimwegen bis Zaltbommel.
Di holländischi Saag vo der Waal
''Me verzellt sech, ass d Waal vo me Riis gmacht worden isch. Vor langer langer Zyt händ zwee Riise i dr Schwiiz agfange dr Rhy usgrabe. Hundert Joor spööter sind’s uf Lobith choo, und dört het’s Striit ggä zwüsche de beede. Drum het jede wyter abe en eigete Fluss usgrabe, dr jünger vo beede her dr Under Rhy gmacht und dr elter d Waal.''
Palataler lateraler Approximant
De palatali laterali Approximant isch en Luut vo dr mänschliche Sprooch. Im Alemannische git es de Luut nit; die Sprooche mit däm Luut, wo em Alemannische geografisch am nööggschte sin, sin s Rätoromanisch ùn s Italienisch. S Zeiche im IPA defür isch.
Mark Aurel
Dr Mark Aurel (* 26. April 121 z Room; † 17. Merz 180 z Vindobona oder z Sirmium), au Marc Aurel oder Marcus Aurelius, isch vo 161 bis 180 dr röömisch Kaiser und as Filosoof dr letzti bedütendi Verdräter vo dr jüngere Stoa gsi. As Princeps und Noochfolger vo sim Adoptiivvater Antoninus Pius het er sich sälber as Marcus Aurelius Antoninus Augustus bezäichnet. Mit sim Dood isch in vile Hiisichte e Faase vo innerer und üsserer Stabilidäät und Brosperidäät für s Röömische Riich, d Eera vo de sogenannte Adoptiivkaiser, ume gsi. Dr Mark Aurel isch dr letzt von ene, denn er het e Soon gha, dr Commodus, won er as si liiblige Erb für d Herrscherfunkzioon vorberäitet het.
Dr Mark Aurel het innenpolitisch brobiert, mit Gsetzgääbig und Rächtssprächig s Loos vo de Benoochdäiligte vo dr domoolige röömische Gsellschaft z verbessere, vor allem vo de Sklaave und Fraue. En ussergwöönligi Uuseforderig isch e katastrofaali Überschwemmig vom Tiber gsi, die Antoninischi Pest und spontaani Verfolgige vo Christe im Röömische Riich. An de Gränze vom Riich het er noch ere lengere Friidenszit wider an meerere Fronte gege aagrifendi Find müesse vorgoo. Im Oste vom Riich si das d Parther gsi, wo vom Mark Aurel sim Mitkaiser Lucius Verus besigt worde si, und im Ruum vo dr Donau häi Germaane-Stämm s Riich bedroot. Si letzts Lääbensjoorzäänt het dr Mark Aurel dorum vor allem im Fäldlaager vrbrocht. Dört het er sini Sälbstbetrachdige verfasst, wo im dr Ruef vom ene Filosoofekaiser iibrocht häi und wo vo mängge zur Wältliddratur zelt wärde.
Liddratuur
Übersichtsdaarstellige
Iifüerige
Rezepzioon
Hexachord
E Hexachord (vo griech. hexa „säggs“, chordé „Saite“) isch in dr Muusigtheorii e Reije vo säggs Döön oder Doonklasse, wo äin noch dr andere chunnt wie in ere Doonläitere. .
In dr middelalterlige Muוsiעtheorii het dr Hexachord, wo vermuetlig vo de Döön vo dr Lyra mit säggs Säite chunnt, d Grundlaag für s Leere vom Gregorianische Gsang bildet. Mä sött sich die verschiidene Hexachord as Usschnitt, wo enander überlappe, vorstelle us em ganze domoolige Doonvorroot vo G bis e".
Athenäus von Naukratis
Dr Athenäus vo Naukratis oder Athenaios vo Naukratis (, latiin. Athenaeus Naucratita, sälte Naucratitus; het am Ändi vom 2. oder am Aafang vom 3. Joorhundert gläbt) isch e griechische Rhetor und Grammatiker us Naukratis in Egüpte gsi. Dr Athenaios het zerst z Alexandria gläbt und spööter in dr Hauptstadt Rom.
Wärk
Si Hauptwärk si d Deipnosophistai (griechisch Δειπνοσοφισταί; dütsch Gastmool vo de Gleerte) in ursprünglig 30 Büecher, wo in dr Überliiferig uf 15 reduziert si, vo dene si vo de erste drei Büecher nume Uszüüg erhalte. Noch em literarische Vorbild vom Platon sim Symposion verzelt dr Athenaios sim Fründ Timokrates vom ene Gastmool. Dr Gastgääber Publius Livius Larensis und 29 Gest schwätze über die altgriechische Sitte und Brüüch, s Alldaagslääbe und die zitgenössischi Kunst und Wüsseschaft. Drbi zitiere si fast 800 antiki Autore und mee as 10'000 Teggstziile. Dr Filolog Egidius Schmalzriedt het dänggt, das Wärk ghööri sim Inhalt nooch zum „Abstrusiste und Ungniessbarste, was je gschriibe worde isch: ooni Sinn für Komposizion und lääbigi Daarstellig“. Aber die Sammlig ersetzt zum Däil dr Verlust von e Hufe Wärk vo Schriftsteller im Altertum und git e Blick uf die domoolige Lääbensgwoonhäite, wo üsserst wärtvoll isch.
D Überliiferig stützt sich in erster Linie uf e Kodex, wo 1423 us Konstantinopel uf Italie brocht worde isch. 1514 isch bim Aldus Manutius en Usgoob im Druck erschiine, wo dr Marcus Musurus uusegee het und wo 2012 für 45'000 Schwizerfranke verchauft worde isch.
D Standardusgoob vom Teggst isch die, wo dr Georg Kaibel uusegee het. Bim Zitiere verwändet mä mäistens d Zelig vo de Site in dr Usgoob vom Isaac Casaubon, wo d Abschnitt mit Chliibuechstabe markiert si. Dr vollständigi Teggst isch nume im ene äinzige Manuskript (A) erhalte, d Uszüüg si in zwäi Manuskript (C und E) erhalte.
Weier im Thal
Wihr ìm Dàl (frz. Wihr-au-Val, dt. Weier im Thal) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Ruth Jörg
D Ruth Jörg (* 13. Dezämber 1934 z Lützeflüe) isch e Schwyzer Gërmanischtin, wo langi Zyt am Schwyzerischen Idiotikon gschaffet hät. Si isch au e Fachfrau für d Spraach vom 16. Jarhundert und hät under anderem d Reformazioonschroonik vom Johannes Salat useggëë.
Weier im Thal
Gschìcht
Wihr ìm Dàl ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 896 àls Bonifacii villare (1120 Wilre).
Ruth Jörg
S Läbe
Uf d Wält choo isch d Jörg im Ämitaaler Wyler Ramsei, wo ire Vatter bi de Moschterei gschaffet hät. Spööter isch si z Tuun a s Leererineseminaar ggange, und 1954 isch si dänn Primaarleereri z Meiringe woorde.
Weier im Thal
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Ruth Jörg
S Läbe
1962 hät si es Gërmanischtikstuudium z Basel aagfange, zwäi Semeschter hät si au z Züri gstudiert. Iri Dissertazioon über s Verschwinde vom Präteritum (der äifache Vergangehäitsform) im Schwyzertüütsch hät si bim Ernst Erhard Müller gschribe; promowiert woorden isch si 1973.
Weier im Thal
Verwàltung
vun Wihr ìm Dàl ìsch. Wihr ìm Dàl ghert zem Kommünàlverbànd.
Ruth Jörg
S Läbe
1975 isch d Jörg – as Naachfolgeri vom Hans Wanner – Redaktoorin am Schwyzerischen Idiotikon woorde und isch es bis zu irer Pänsionierig 1996 plibe. Si isch nach der Elise Wipf, de Nanni Äscher, de Clara Stockmeyer und der Ida Suter di föift Frau i de Redakzioon gsy. Ire Naachfolger i de Redakzioon isch de Christoph Landolt woorde.
Weier im Thal
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Wihr ìm Dàl ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Ruth Jörg
S Schaffe
As Redaktoorin am Idiotikon hät d Jörg so grooss und wichtig Artikel gschribe wie öppen über d Wortfamilie (Grundwort plus Zämesetzigen und Abläitige) Trōst, Trūw (mit trūw), Twing (mit twingen), wā (wō), Wuchen, wachsen, Wadel, Widem, wider, wīhen und Wīl (mit wīl).
Koscher
Koscher (jiddisch vo kascher, aschkenaseschi Uussprooch koscher, dütsch ‚geeignet‘, ‚tauglich‘, ‚rein‘) chan folgendes bedüte:
Ruth Jörg
S Schaffe
Scho vorane, 1973, hät si vo der Allgimäine Gschichtsforschende Gsellschaft vo de Schwyz der Uuftraag überchoo, em Johannes Salat syni Reformazioonschroonik usezgëë. De Salat isch en Luzëërner gsy, wo us synere katolische Sicht über d Reformazioonszyt 1517–1534 gschribe hät. 1986 isch die Edizioon fërtig gsy, es hät zwee Täggschtbänd und äin Komentaarband ggëë.
Nach irer Pänsionierig hät d Jörg a vier wyteren Edizioone mitgwürkt. Zeerscht hät si bi der Usegaab und Übersetzig vom Heinrich Bullinger syne Schriften us em 16. Jarhundert mitgschaffet, und as Folg daadevoo isch si Mitusegäberi vom Buech «Schriften zum Tage» gsy, wo en Täil vo dëne Schrifte au i der altschwyzerischen Orginaalspraach und mit Yyläitigen ergänzt zämegstelt sind. Nachane hät si bi der Edizioon vo de Brief mitghulffe, wo der Albert Einstein und de Zürcher Toxikoloog Heinrich Zangger zwüsched 1906 und 1947 enand gschribe händ, und as Vierts hät si dänn na d Usegaab vom Protokoll vo de Badener Dischpitaat vo 1526 understützt.
Wyter hilft si sit langem den Usegäber vom Bullinger syne Brief i Spraachfraage, und wäret irer Zyt am Idiotikon hät si das au für d Edizioon vo de Schwyzer Rächtsquäle taa. E paarmaal hät si a der Uniwërsitëët Züri Yfüerigskürs für Studänte ggëë, das die s Idiotikon chönd bruuche. Und lengeri Zyt isch si Stiftigsrööti vo de Basler Hebelstiftig gsy.
Iri Publikazioone (Uuswaal)
Mitaarbet a Edizioone
Franquismus
As Frankismus (span. franquismo [], dt. au Franco-Reschiim und Franco-Diktatuur ) wird s Süsteem und d Ideologii vo dr Diktatuur vom Francisco Franco z Schbaanie vo 1936/39 bis zu de erste freije Waale 1977 bezäichnet.
Si Legitimazioon het dr Frankismus us dr Sicht vo sine Elite im Wäsentlige us em milidäärische Siig im Schbaanische Bürgerchrieg abgläitet. D Franquiste häi das nid nume as e Siig vo dr äigene Wältaaschauig gsee, sondern das au as Verdeidigung vo dr schbaanische und europääische Zivilisazioon und Kultur verstande. Wil dr Katholizismus as integrierende Bestanddäil vo dr schbaanische Kultuur aagluegt worden isch, häi d Chille und dr Staat im Raame vom sogenannte nacional-catolicismo (Nazionaalkatholizismus) äng zämmegschafft.
Dr Franco-Staat isch wäärend sinere 39 Joor lange Existänz in wirtschaftliger und ussebolitische Hiisicht, au aber weeniger in dr Innebolitik, bedütende Entwicklige underworfe gsi. Dorum däilt mä d Zit vo dr Herrschaft vom Diktator in meereri Faase ii. In dr Despotii am Aafang, wo d Bevölkerigsgrubbe, wo im Bürgerkrieg verloore hai, terrorisiert worde si, het er gwüssi Merkmool vo de zitgenössische faschistische Süsteem ghaa und blaanwirtschaftligi Züüg. Zum Schluss isch d Herrschaftsform eender autoritäär-konservatiiv brägt gsi, und Schbaanie het noch ere lange innere Stagnazioon e „Wirtschaftswunder“ erläbt. Es isch vom Nivoo vom ene Entwickligsland zu de zää gröösste Industriinazioone uf dr Wält ufgstiige, ooni dass sich bolitisch im Innere vil veränderet het.
Universität Zürich
D Universität Züri, churz UZH, isch d Universität vom Kantoo Züri und di gröscht Uni vo de Schwiiz. Si litt i de Stadt Züri.
Gschicht
Gründet wore isch d Uni ane 1833, und hät im erste Joor 161 Studente und 55 Dozente ghaa. Si isch d Noochfolgeri gsy vo de Höchere Schuele für Theology (die häts sit 1525 ggä), für Jurisprudänz und für Medizin.
Organisazioon
D Uni Züri hät sibe Fakultäte:
Di vil Gebäude vo de Uni vertailet sich uf s Univiertel im Stadtzäntrum und uf de Campus Irchel mitem Irchelpark.
Agschlosse a d Universität Züri sind au Museeè und Biblioteeke, zum Bischpiil:
Burg Birkendorf
D Birchèdorfer Burg isch è abgangeni Höèburg uff èm hochè Büèl, wo „Büèl“ heisst, èn Höger uss Muschelchalch, wo nordöschtlich vo Birchèdorf lyt.
Als èrschti Bsitzerin vo dè Burg erschint 1085 diè Edle Ita vo Birchèdorf (Ida de Saxonia et de Birctorf), wo è Ärbin vom Grõfè Kuno vo Öhningè gsi isch,. Ob d Ita vo Birchèdorf sèlbscht d Burg bewoont hèt, isch nit gsicherèt.
D Burg isch vomuètlich im 12. Johrhundert vo dè Hèrrè vo Birchèdorf, Diènschtlüt vom Freihèrr vo Chrenkingè, dènnè iri Exischtenz vo dè Mitti vom 12. Johrhundert bis i diè zweit Hälfti vom 15. Johrhundert belait isch, erbaut worrè. 1403 hèt dè Erlawin vo Birchèdorf sini Güèter im Ort a dè Johann vo Wolfurt vokauft. D Wolfurter hèn denn im Birchèdorfer Schloss gwoont. S Kirchèpatronat hèt urschprünglich d Hèrrè vo Roth ghaa, vo dènnè isch es i dè Èrbfolg 1363 a d Hèrrè vo Ärzingè chò. Dè Ort sèlber isch übber d Hèrrè vo Grièßè a d Hèrrè vo Ärzingè cho. 1483 hèt dè Herzog Sygmund s Dorf Birchèdorf a dè Simon vo Ärzingè übbergää. 1494 isch es durch dè Heinrich vo Ärzingè a d Grõfè vo Lupfè cho. 1612 hèt dè Maximilian vo Bappèheim dè Ort a s Kloschter St. Bläsy vokauft, dõdemit isch Birchèdorf èn Deil vo dè Reichshèrrschaft Bõõdorf.
D Burg isch nò am Aafang vom 15. Johrhundert bewohnt gsi, im Dryßgjöhrigè Chrièg gschliffè un im 18. Johrhundert nò als Ruinè erwäänt worrè. Vo dè ehemòligè Burgaalaag sötted nò Grabbèräscht erhaaltè sy. Well diè Burg übber èn Wäg un èn Steinaübbergang mit Bettmèdingè un Wittlekofè vobundè gsi isch, zellt mò si zu dè Burgè im Steinadal.
Egisheim
Egsa (frz. Eguisheim, dt. Egisheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Helen Meier
D Helen Meier (* 17. April 1929 z Mels, Kanton Sanggale; † 13. Februar 2021 z Troge, Kanton Appezell-Osseroode) isch e Schwyzer Schriftstelleri gsii.
Egisheim
Gschìcht
Egsa ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 770 àls Aginesheim. Es isch s Zentrum vo dr Groofschaft vo Egishäim worde, und d Herzög vom Elsass häi sich noch im benennt.
Helen Meier
Lääbe
Si isch e Doochter vum Primarlehrer Albert Meier un syre Frau Paula Meier geb. Grünenfelder gsii. Si isch uf s Lehrerseminar z Rorschach gange un het derno as Primarlehreri gschafft. Si het z Ängland, z Frankrych un z Italie gschafft un schließli an dr Universitet Fryburg Sproche un Pedagogik studiert. Derno het si in dr Flichtlingshilf gschafft un as Sonderschuellehreri z Hääde.
Egisheim
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Helen Meier
Lääbe
Ire schriftstellerisch Talänt isch anne 1984 entdeckt wore, wu si bi dr Klagenfurter Literaturdäg mitgmacht het un fir iri Verzellig Lichtempfindlich mit eme Ernst-Willner-Stipändium uuszaichnet woren isch. Ab 1987 het si as freii Schriftstelleri gläbt. D Meier het in ire Prosa in ere aifache poetisch-farbische Sproch s Innelääbe vu Ussesyter un Uusgränzte bschribe, vu Lyt, wu dodrunter lyyde, ass ire Lääbe fählgschlaa isch oder ass si kai Liebi im Lääbe gfunde hän. Zletsch isch 2019 d Märlisammlig „Der weisse Vogel, der Hut und die Prinzessin“ uusechuu, wu d Meier scho lang vor irem Durchbruch as jungi Frau gschribe ghaa het.
Egisheim
Verwàltung
vun Egsa ìsch. Egsa ghert zem Kommünàlverbànd.
Helen Meier
Lääbe
Si het z Troge gläbt, zletscht in eme Altershaim. Am 13. Februar 2021 het si d Auge fir immer zuegmacht.
Dreyeckland
„Dreyeckland“ isch e Wertel, e Nàmme, e altrnàtiv Bzeichnung fr d´ Gejend, de Region uem`s Dreiländereck Ditschlànd-Frànkrich-Schwiz, de Stell, wo sich de Granze vun de drei Noochbersländr, de drei Nàtionalstaate treffe. Àn sellr Stell kumme nàdirli öi de drei (Granz-, „Eck“-)Regione zsàmme: `s Elsàss, (Süd-)Bade un d´Nordwestschwiz. Vil Lit üss dene Gebiit finde, ass se meh vrbéndt, als trennt. - Was de Inwohner vun dere Region zeàllrerscht gmeinsam hàn, isch ass si alemannischi Mundarte schwätze - über d Gränze ewäg. Au wenn`s Wertel ém Kern vum Ländel, àm Eck ehndr „Dreyeggland“ gschriwwe wérd. Àwwr niemr weiss wirkli, wi wit diss Ländel geht, wii gross`s ésch!
Zum Gfüehl vo de alemannischsproochige Bevölkerigsdeil in dene drei Gebiet, ass si öbbis gmeinsam hai, het au e gmeinsami Umwält- und Anti-Atomchraft-Bewegig biidrait. S freie Radio Dreyeggland isch zerst as Piratesänder us dr Anti-Atomchraft-Bewegig entstande und isch jetzt scho sit meh as 25 Johr im Bedriib. Es isch s eltiste nit-kommerzielle private Radio z Dütschland.
Sit vile Johr bestoht in de Landesdeil e Hoffnig uf e regionalpolitischs Zsämmewachse im Europa vo de Regione, so dass mä e gmeinsami Wirtschafts-, und Struktur- und Umwältpolitik cha mache.
David Grossman
Dr David Grossman (* 25. Januar 1954 z Jerusalem) isch en israelische Schriftsteller und Friidensaktiwist. Er het Chinder- und Jugedbüecher gschriibe, Romään und Essays.
Lääbe
Im David Grossman si Mueter Michaella isch im britische Mandatsgebiet uf d Wält cho, si Vater Yitzhak isch 1936 im Alter vo nüüni mit sinere zionistisch iigstellte Mueter us Poole in s britische Mandatsgebiet Palestina iigwanderet.
Dr Grossman het Filosofii und Theater an dr Hebräische Uniwersidäät z Jerusalem studiert. Denn het er as Korrespondänt und Moderator für s israelische öffentlig-rächtlige Radio Kol Israel gschafft. Zwüsche 1970 und 1984 isch er für e populääri Chindersändig verantwortlig gsi. Si Jugedbuech Ein spätes Duell isch dört zerst as Höörspiil gsändet worde. 1988 het en dr Sänder entloo, wil er sich gwäigeret het, nid drüüber z reede, ass d Füerig vo de Palestinänser en äignige Staat usgrürft het.
Dr Grossman läbt z Mewasseret Zion, e Vorort vo Jerusalem. Er isch verhürootet und het drei Chinder.
Dr Grossman isch as Friidensaktivist bekannt worde. 1989 het er für si Iisatz für e Friide dr Mount Zion Award überchoo. In meerere Büecher het er sich kritisch zum Komflikt im Nooche Oste güsseret. Er het d Gämfer Friidensiniziative vo 2003 underschriibe. Im August 2006 het er zämme mit em Abraham B. Jehoshua und em Amos Oz vom israelische Brömieeminister Ehud Olmert gforderet, d Kämpf im Libanon z beände. E baar Dääg druf, am 12. August 2006, isch im Grossman si zwäit Soon Uri im Südlibanon gfalle, wo si Tank von ere Panzerabweerrageete droffe worde isch.
Katapult
Mit Katapult (altgriech. καταπέλτης katapeltēs, κατά kata „gegen“ und πάλλειν pallein „schlöidere“), au Wurfmaschine, bezäichnet mä e groossi Färnwaffe, wo nit dragbar isch und wo Gschoss mit Hilf vo mechanischer Energii us em Ruezuestand stark beschlöinigt.
Bauforme
D Bezäichnige vo de verschiidene Bauforme vo Katapult si nit äihäitlig. Si variieren stark vo dr Epoche und dr Sprooch wo dennzumol vorgherrscht het.
Grundsätzlig si zwäi Brinzipie iigsetzt worde: d Fääderchraft und d Zugchraft. S Ziil isch s gsi, ass s Gschoss e möögligst hoochi kinetischi Energii überchunnt und dass es möögligst sis Ziil drifft. Bi Katapult mit eme Heebelarm isch am Ändi vom Heebelarm au no e Schlöidersäili aagmacht gsi, wo äänlig wie e Schlöidere funkzioniert het oder es het en Art Löffel oder Chorb am Ändi vom Heebelarm ghaa, wo mä s Gschoss dri doo het.
Fääderchraftkatapult
D Fääderchraft isch für liichti und middleri Katapult s gäignete Brinzip. D Chraft wird von ere Blattfäädere oder ere Torsionsfäädere (Torsionsgschütz) erzügt. Zum e gröösseri Energii chönne spiichere, het mä mänggisch bäidi Brinzipie gliichzitig usgnützt.
Zuugchraftkatapult
Middleri und groossi Katapult häi d Schwerkraft usgnützt und d Zugchraft vom ene Gegegwicht brucht. Bi chliinere Modäll het mä au d Zugchraft vo Mensche iigsetzt. Bi dr Blide bzw. em Trebüsche isch am Ändi vom Heebelarm non e Schlöidersäili gsi.
Prosperität
Under Brosperidäät ( «Glück bringe) verstoot mä in de Wirtschaftswüsseschafte e Konjunkduurfaase oder e Zuestand, wo d Wirtschaft und dr Woolstand, wo mit däm chunnt, waggse. s Geegedäil vo dr Brosperidäät isch Krise, Depressioon oder Austeridäät.
Allgemäins
D Faase vo dr Brosperidäät isch kennzäichnet dur en optimistischi Stimmig bi Undernäämer und Verbruucher, s Konsuum- und s Brodukzioonsnivoo stiige aa und Volksiikommen und dr Woolstand in dr Gsellschaft waggse.
SF
D Abchürzig SF stoht für:
D Abchürzig sf stoht für:
Amélie Mauresmo
Anne 1996 het si d Juniornetitel bi dr French Open un z Wimbledon gwunne. Bim WTA Bratislava het si im Oktober 1999 ire erscht Tuniersiig gfyrt. Mit dr franzesische Mannschaft het si 2003 dr Fed Cup gwunne. Bi dr Olympische Spiil 2004 z Athen het si d Silbermedaille gwunne. Am 13. Septämber 2004 isch si as erschti franzesischi Tennisspiileri d Nummere 1 vu dr WTA-Wältranglischt wore. Iri greschte Erfolg het si 2006 mit em Siig bi dr Australian Open 2009 mit em Siig z Wimbledon ghaa. Am 3. Dezämber 2009 het si verchindet, ass si mit ire Profikarriere ufhert.
Si wohnt mit ire Partneri z Gämf un isch Mueter vun eme Suhn (* 2015) un ere Dochter (* 2017).
Mykotoxin
Mykotoxin sind sekundäri Stoffwächselprodukt vo Schimelpilz, wo scho i chline Mänge giftig sind. E Chranket, wo vo Mykotoxin usglöst wird, heisst Mykotoxikose.
Iifüerig
Bis hüt sind öppe 200 Arte vo Mykotoxin bekannt, wo vo über 300 Pilzarte produziert werded. Es bestimmts Toxin cha vo mehrere Schimelpilzarte produziert werde oder nume vo eim. Di optimale Bedingige für d Produktion vo Mykotoxin müend nöd unbedingt di gliche si wiä diä für s Wachstum vom Pilz.
Mykotoxin sind sehr resistänt gäge höchi Tämperature. Zum Aflatoxin zerstöre bruchts zum Bispil Tämperature vo 100-120°C über längeri Zyt (>30 Minute).
De Mänsch nimmt Mykotoxin vor alem über Läbenmittel uf. Jedes verschimlete Läbensmittel cha Mykotoxin enthalte. Es git drü Möglichkeite, wiä es Läbensmittel cha kontaminiert werde:
Arte
Es git öppe 200 Arte vo Mykotoxin. Di wichtigschte werded da erwähnt.
Aflatoxin
Aflatoxin werded vo de Schimelpilzarte Aspergillus flavus und Aspergillus parasiticus, aber au vo andere Aspergillus Spezies, bildet. Es git sächs Haupttype: B1, B2, G1, G2, M1 und M2. D Type M1 und M2 werded vo Nutztier us de Type B1 und B2 bildet.
Di optimal Tämperatur für d Bildig vo dene Toxin isch 20-30°C. E höchi Wasseraktivität isch ebefalls förderlich. Bsunders vil findet mer Aflatoxin i Nüss, Trochefrücht und Gwürz.
Aflatoxin sind bsunders hitzestabil. Es brucht mindischtens 100°C zum's zerstöre. Bim Bache wird diä Tämperatur im Innere vom Produkt meischtens nöd erreicht, drum isch Bache kei würksami Massnahm gäge Mykotoxin. Gwüssi Prozäss mit Süüre oder Lauge sind dütlich würksamer.
Aflatoxin ghöred zu de giftigschte Mykotoxin und chönd Läberchräbs verursache und Embryone schädige.
Ochratoxin A
S Ochratoxin A wird vor alem vo Aspergillus und Penicillium Arte bildet. De Tämperaturberich isch gross und lit zwüsche 4 und 30°C. Betroffe sind vor alem Getreide, Bier, Kafi, Wiiberi und Wii.
Ochratoxin A isch bsunders für d Niäre giftig.
Fumonisin
Diä Mykotoxin werded vo Fusarium Arte bildet. Bsunders vil devo findet mer uf Mais, aber anderi Getreidearte sind au betroffe.
D Würkige vo Fumonisin uf de Mänsch sind nöd eidütig wüsseschaftlich beleit. Es wird aber vermuetet, dass si Chräbs (bsunders Spiisröhrechräbs) verursached und d Neuralrohr vo ungeborne Chind schädiged.
Trichothecen
Befale wird vor alem Getreide. Bsunders starch belaschtet isch skandinavische Hafer. D Pilz, wo Trichothecen bilded, sind im Bode wiit verbreitet und wachsed i füechte und gmässigte bis chüele Klimazone. De Befall mit dene Pilz findet also meischtens scho ufem Fäld statt, cha aber au während de Lagerig passiere.
Während und nach em zweite Wältchriäg hät's i de Sowjetunion mehreri Epidemiä mit über 100'000 Tote gä. Me vermuetet, dass si vo Getreide, wo mit Trichothecen versüücht gsi isch, verursacht worde sind. Di betroffne Mänsche händ müese chotze und händ a Buchweh, Fiäber, Naseblüete und Dünnpfiff glitte.
Gränzwert
I de EU gits sit em 1. Juli 2006 e Höchschtmängeverornig für Mykotoxin.
Archäologischer Fund
As Fund wird in dr Archäologii e beweglige Gegestand bezäichnet, wo bin ere Usgraabig entdeckt worde isch.
D Fünd wärde iidäilt in:
Dr Fund muess vom Befund underschiide wärde; mit däm Begriff wird dr Fundkonteggst bezäichnet.
Wahlkreis Sursee
Dr Waauchreis Soorsi (amtlech Wahlkreis Sursee) esch siit em 1. Jänner 2013 ein vo sächs Waauchreis vom Kanton Lozärn i de Schwyz. De Waauchreis hed ds Amt Soorsi abglösed. Hauptort isch Soorsi.
Uf de 1. Jänner 2013 esch d Gmeind Wouhuuse em Waauchreis Äntlibuech aaglideret worde. Zum nöi gschaffene Bezirk ghöred damet 19 Gmeinde rund um de Sempachersee und em obere Suhretaau.
Goldschatz von Erstfeld
Mit Goldschatz vo Erstfäld bezäichnet män e Fund vo früekeltische Gegeständ us Gold, wo mä z Erstfäld im Kanton Uri gmacht het.
Im Joor 1962 häi zwäi Italiäner bi Bauarbäite z Erstfäld ornamentierti Hals- und Armring gfunde, wo as früekeltischi Goldarbäite us em 4. Joorhundert v. d. Z. identifiziert worde si. Es isch dr bedütendsti Fund in dr Schwiz us dr Latène-Zit. Es isch so guet wie nöje Frauenschmuck: vier Halsring und drei Armring us Gold, wo bis zu 95 Brozänt räin isch, und zämme 640 g wääge.
Dr Erstfälder Goldschatz ghört zu de hervorragende Mäisterwärk vom keltische Kunsthandwärk und cha nume mit wenigem in Öiropa nördlig vo de Alpe vergliche wärde. Er befindet sich hüte im Schwizerische Landesmuseum z Züüri.
Thaddäus-Troll-Preis
Dr Thaddäus-Troll-Preis ischt a deitscher Litradurpreis.
S Preisgeld
Zom erschda Môl vorgeaba wôrra isch der Preis 1981 an da Manfred Esser. Dômôls hôt s Preisgeld noh 5.000 DM ausgmacht. Enzwischa send abr mehrere Steigeronga erfolgt. Zorzeit send’s 10.000 Euro.
Weblink
Dr Thaddäus-Troll-Preis em Internet
Schabo
Schabo ( und 🇷🇺, ) isch es Dorf südlich vo Bilhorod-Dnistrowskyj i de Oblast Odessa im Südweste vo dr Ukraine. S Dorf ghört zur glychnamige Landratsgmeind Schabo, wo au s Dorf Bilenke (Біленьке) und d Sidlig Prybereschne (Прибережне) dezueghöred.
Gschicht
De Name vo de Sidlung gaht uf de türkisch Name Ascha Abag (wörtl. „underi Gärte“, das sind die underhalb vo de Feschtig Akkerman glägene Wybuu-Gebiet) zrugg, wobyy d Zämeziehig Schabag spöter vo de französisch-schwiizerische Sidler zu Schabo umgformt worden isch, zum französischer z tööne.
Als Gründigstag gilted de 10. Novämber 1822. Under em Zar Alexander I. sind dazmal us em Kanton Waadt Schwiizer Sidler yygwanderet, wo sich denaa hauptsächlich em Wyybuu gwidmet hend.
Em Alexander sy Lehrer Frédéric-César de la Harpe het sälber us de Waadt gstammt und het de Zar gseit, er söll doch Schwiizer Uswanderer als Koloniste i di nüü eroberete russische Gebiet laa zieh. Scho Ändi 1820 isch de Louis-Vincent Tardent vo de Schwiizer uf Russland gschickt worde, zum luege, öb die Gäged für e Aasidlig gäbig wär.
1871 aber sind d Privilegie vo de Schwiizer Yywanderer und au vo andere Koloniste ufghobe worde. Währed em Erste Wältchrieg isch 1917/18 südwestlich vom Ort di hütigi Bahnstrecki Odessa-Basarabeasca buut worde. Sythär het Schabo e Bahnhof a säbere Strecki.
Nach em Erste Wältchrieg isch Schabo rumänisch worde und het de Name Șaba-Târg überchoo. Am 28. Juni 1940 isch s Gebiet vom Stalin wider de Sowjetunion yygglideret worde. Nach eme zweite rumänische Intermezzo nach em dütsche Überfall uf d Sowjetunion im Summer 1941 isch Schabo 1944 ändgültig russisch bzw. sowjetisch worde. Wäge de Deportatione und Verfolgige vo Minderheite, wo de Stalin aagordnet hät, hend sich d Schwiizer Spure z Schabo verloore.
Johann Heinrich Lambert
Dr Johann Heinrich Lambert (* 26. August 1728 z Milhüüsa ìm Elsàss; † 25. September 1777 z Berlin) ìsch a elsassischer Màthemàtiker, Physiker un Philosoph ìn dr Zitt vu dr Uffklärung gsìì.
Schabo
Gschicht
Hüt isch Schabo chuum als e gwachseni Sidlung z erchänne. Näbem Firmesitz vom früenere staatliche Wyyhärsteller Shabo gits keini dörfliche Strukture wie Chile, Dorfplatz, Schuel oder Sportplatz, sondern nume namelosi Strasse und es sowjetischs Chriegerdänkmal, wo s mittlerwyl no christlichi Symbol draa het.
Johann Heinrich Lambert
Läwa
Dr Johann Lambert ìsch üs era Fàmìlìa vu Hugenotte gsìì, wo ìn d elsassischa Stàdt Milhüüsa kumma ìsch. Ìn dr Jugendzitt hàt ar zerscht sim Vàtter ìm Schniideràtelier müeßa halfa. Ànna 1746 ìsch ar Privàtsekretär worra bim Philosoph Isaak Iselin z Bàsel un ànna 1748 Lehrer bim Graf Peter von Salis z Kuur ìm Schwitzer Kànton Graubünden.
Schabo
Gschicht
2008 isch de Roman Les vignerons de la Mer Noire usechoo. I dem Buech verzellt d Schwiizeri Annick Genton d Gschicht vo de Schwiizer Koloniste. Als letschti Zytzüügin vo de Sidlig isch 2018 d Elvira Wolf-Stohler z Prattele gstorbe. Si het Nüü-Schwäbisch, e Mischig us Schwiizerdütsch und Schwäbisch, gredt.
Johann Heinrich Lambert
Läwa
Bi da Reisa dur Europa ìsch ar Mìtglììd worra ìn dr Wìssaschàftlicha Gsellschàft vu Bàsel, ìn dr Gsellschàft vu da Wìssaschàfta vu Göttinge, ìn dr Kuurfürschtlicha Àkàdemii vu da Wìssaschàfta ìn Bayern un ìn dr Keeniglig-Preussische Àkàdemii z Berlin.
Schabo
Wyymuseum
Sit 2009 hets am Firmesitz vom Wyyhärsteller Shabo, wo nach em Zämebruch vo de Sowjetunion privatisiert worde isch, es Wyymuseum, s Wine Cultural Center (Центр культуры вина ШАБО), wo jährlich 15.000 Bsuecher aazieht.
Johann Heinrich Lambert
Läwa
Vu 1755 àà hàt dr Lambert Biacher gschrìwa ìwer Frooga vu dr Physik, zum Beischpiil ìwer d Lehr vu dr Wärmi un vu dr Optik, un dernoh aui vu dr Kosmologii, un derbii hàt ar üssagfunda, wie ma d Bàhna vu da Komeete kààt berachna.
Dr Lambert hàt zu da bedeütendschta Wìssaschàftler vu sinera Zitt gheert. Ar hàt d Lehr vu dr Fotometrie begrìnda un nèia Schrìtt gmàcht ìn dr Geodäsie un Trigonometrii un derzüe mìt da Projekzioone vu Làndkàrta, un ar hàt ìwer d Wohrschynlechkeit gforscht. Wichtiga Biiträg vu ìhm gìtt's zu da Semantik, zu da Semiotik un da Phänomenologii. Mìt em Immanuel Kant hàt ar korreschpondiert. Ànna 1761 hàt ar ìwer d Kreiszàhl Π|Pii a grundlegenda Àrwet gschrìwa.
Ehrunga
Z Milhüüsa steht zitter 1828 mìt Unterbruch uf em àlta Häfelemart, wo hìtt Lambert-Platz heißt, s Dankmool fìr dr Lambert.
Ìn dr Masskultur vu dr anglo-àmerikànischa Walt heißt a Einheit fìr d Dìchta vum Liacht Lambert.
A Aschteroid hàt dr Nàmma (187) Lamberta.
A Kraater uf em Mond un einer uf em Mars heißa Lambert.
Liste der Abgeordneten im Kommunallandtag der Hohenzollernschen Lande 1902–1907
In däre Lischt wäre di Abgordnete im Kommunallanddag vu dr Hauezollersche Land in dr segste Wahlperiod 1902–1907 ufzellt.
Zämesetzig
Dr Firscht vu Hauezollre, Leopold von Hohenzollern het e Virilstimm ghaa, e anderi Stimm hän d Firschte vu Firschtebärg, Max Egon II. zu Fürstenberg un Thurn un Taxis, Albert von Thurn und Taxis zäme ghaa. D Firschte hän si im Kommunallanddag chenne verdrätte loo un hän des au gmacht. Je ai Abgordnete isch dur d Stadtreet vu dr Stedt Semmerenga un Hächenga gwehlt wore. Je drei Abgordneti hän d Amtsversammlige vu dr vier Oberämter Semmerenga, Hächenga, Gãmerdenga un Hoegerloch gwehlt.
Landesuusschuss
Vorsitzer vu Kommunallanddag un Landesuusschuss isch dr Wilhelm Hülsemann gsii.
Liste von Sonder- und Werbetrams der Strassenbahn Zürich
En Übersicht vo der Sonder- und Wärbetrams, wo bis jetz iner Stadt Züri unterwägs sind gsi.
Stimmhafter bilabialer Frikativ
De stimmhafti bilabiali Frikativ isch en Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. S Zeiche im IPA defür isch.
Es isch fascht kei Sprooch bekannt, wo en bilabiale Frikativ vo eme bilabiale Approximant ùnterscheidet. Eini Ussnaam isch d Sprooch Mapos Buang vo Papua-Neuguinea. Wemmer klar zeige wott, dass mer de Approximant meint, bruucht mer s Zeiche.
Ibn Tibbon
Ibn Tibbon (au d Tibbonide) isch dr Naame von ere jüüdische Familie, wo im Middelalter meereri Autore und Übersetzer us em Arabische ins Hebräisch drzueghöört häi:
Saane
Si het e Lengi vo 126 Kilometer und flüsst dur vier Kantöön.