cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Anno 1602
Spielwiis
De Spieler het am Aafang e chliises Schiff mit e paar Rohstoff wie Holz und Werchzüüg zur Verfüegig. Er befindet sich inere chline Inselwelt Anno 1602, also im Jahre 1602. Jetzt chaner sich ufmache zunere Insle wo ihm gfallt und sich deet niederla. Debii het er 3 Konkurrente und Pirate wonem chönd sLebe schwer mache. Het de Spieler emal e chlises, funktionierends Städtli uf ere Insle gmacht, chaner sich ufmache und sis Riich idem zvogrössere idemer wiiteri Insle besiedlet oder dKonkurrente bechriegt.
Kanton Iechternach
Dr Kanton Iechternach isch e Kanton im Großherzogtum Luxeburg. Är lyt im Oschte vum Land. Im Norde un Oschte gränzt er an s dytsch Land Rhyland-Pfalz, im Side an dr Kanton Gréivemaacher un im Weschte an d Kanton Miersch un Dikrech. Hauptort vum Kanton isch Iechternach. Bis anne 2015, wu z Luxemburg d Distrikt abgschafft wore sin, het dr Kanton zum Distrikt Gréivemaacher ghert.
Verwaltigsgliderig
Zum Kanton Iechternach ghere sibe Gmaine (Yywohnerzahle vum ).
Zum 1. Jänner 2018 hän si d Gmaine Rouspert un Mompech zue dr neie Gmai Rouspert-Mompech zämegschlosse.
Schmied (Begriffsklärung)
Schmied bezäichnet:
Schmied isch dr Familiename vo deene Persone:
Münsterol
Münsterol isch dr dytsch Namme vu däne Ortschafte:
Kestenholz
Kestenholz isch dr Name vu däne Gmaine:
Kestenholz isch dr Name vu däne Persone:
Kestenholz isch dr Name vu:
Bretten (Begriffsklärung)
Bretten isch dr Name vu däne Ortschafte:
Bretten isch dr Name vu däne Persone:
Marienburg
Marieburg, polnisch Malbork, isch en Kreisschtadt in Pole, ehemals Oschtpreusse. Si ligt am Weichsel-Flussarm Nogat. S Schloss Marieburg isch die gröschti erhalteni Burg in Europa und schtammt us em 13. Jahrhundert. 1309 bis 1457 isch si Sitz vom Düütsch Orde gsii. Siit 1999 isch si Weltkulturerb.
Fisch des Jahres (Schweiz)
Dr Fisch vum Johr wird in dr Schwyz syter anne 2001 all Johr vum Schwyzerische Fischerei-Verband uusgwehlt.
Bishär sin die Fisch vum Johr gwehlt wore:
Ruine Alt-Biederthal
D Ruine Alt-Biiderdaal befindet sich in dr schwizerische Gmäind Burg im Läimedaal.
Gschicht
D Burgaalaag isch vermuetlig en eltere Sitz vo de Herre vo Biiderdaal, wo ihre Naame vom Dorf Biiderdaal gnoo hai. Biiderdaal isch hüte in Frankriich und isch anderthalb Kilometer vo dr Burg ewäg. In de Urkunde wird d Familie zum erste Mol im Joor 1141 erwähnt. Um 1168 isch d Familie us umbekannte Gründ däilwiis entäignet worde und dr Käiser Friedrich I. Barbarossa het ihri Burg de Groofe vo Habsburg gee.
Vo de Herre vo Biiderdaal stamme d Familie vo Ratolsdorf, vo Rotbärg und vo Blauestäi ab.
D Burg isch no im 13. Joorhundert ufgee worde und d Stäi het mä vermeutlig brucht, für zum die bäide andere Burge uf däm Felsgroot baue, d Biiderdaal und d Schöönebärg.
D Aalaag
Es isch e chliini Burg gsi vo öbbe 20 uf 10 Meter. Hürzudags findet mä nume no e baar Spuure vo de Muure am Südwest-Rand vom Blatoo.
Chailly-lès-Ennery
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Chailly-lès-Ennery lijt rund zwelf Kilometer nerdlich vun Metz uf re Heche zwìsche 169 und 244 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Chailly-lès-Ennery ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1128 àls Chailley (1137: Chaley, 1192: Challey, 1250: Chaileis, 1404: Chally, Chailly, 1544: Kettenchen prope Annerey, 1610: Chailly, 1635: Chailli).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Chailly-lès-Ennery ìsch. Chailly-lès-Ennery ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Chailly-lès-Ennery ghert zem Lorrain.
Nordpol
Dr Nordpol isch im allgmaine Sprochgebruuch dr nerdligscht Punkt vu dr Ärd, dää wird au geografische Nordpol gnännt. derzue git s no d Definitione vum arktische Magnetpol un arktische geomagnetische Pol un vum Nordpol vu dr Uuzuegängligkait.
Geografischi Laag
Zurzyt lige di verschidene Pol vu dr Nordhalbchugle bi jedere Definition im Arktische Ozean (au Nordpolarmeer gnännt) bzw. uf dr Insle vu däm. Mit dr Verschiebig vum Ärdmagnetfäld änderet sich d Laag vum arktische Magnetpol un vum arktische geomagnetische Pol, was im Lauf vu dr Ärdgschuicht scho ne baar Mol vorchuu isch.
Geografische Nordpol
Dr geografisch Nordpol (1) isch dr nerdligscht Punkt vu dr Ärd un no dr Definition vum geografische Pol dr Schnittpunkt vu dr Ärdachs mit dr Ärdoberflechi in Richtig vu dr Drillachs. Dr geografisch Nordpol isch dr Antipod vum geografische Sidpol un het e feschti Position bi dr geografische Braiti vu, was generäll fir Himmelskerper giltet. Dodermit richtet sich dr Blick von do uus nume in aire Himmelsrichtig: no Side. Dr Nordpol het kai aidytigi geografischi Lengi. Des giltet aber nume fir dr Punkt, nit fir d Blickrichtig, wu aidytig isch. Dr geografisch Nordpol lyt uf dr Nordamerikanische Platte, uf ere 2 bis 3 m dicke Yysdecki iber em Meer, nit um em Feschtland. Drunter lyt s Nordpolarmeer, wu an däre Stell 4087 m dief isch. Bis zum Meeresgrund di isch s erscht Mol e russischi Forschigsexpedition anne 2007 chuu. fascht iber em em Zenit stoht iber em geografische Nordpol dr Polarstärn in 42' Abstand (2008) un d Sunne goht do vum 21. Merz bis zum 23. Septämber nit unter (Polardag). Derno chunnt e langsame Sunnenuntergang, e mehwichigi Dimmeri, e baar Monet Polarnacht, e mehwichigi Morgedimmeri un e langsame Sunnenufgang.
Arktische Magnetpol
Dr arktisch Magnetpol (2) isch sälle Punkt vu dr nerdlige Hemisphäre, wu di magnetische Fäldlinie vum Ärdmagnetfäld vertikal zue dr Ärdoberflechi in Richtig Ärdmittelpunkt stehn, im pyhsikalische Sinn handlet s sich also um e magnetische Sidpol. E speziäll fir sonigi Mässige konschtruierte Kompass zaigt an däm Punkt no dr Gsetz vum Magnetismus mit syre „Norde“-Markierig sänkrächt zum Ärdmittelpunkt. E gängige Kompass, wu d Nodle nume um di vertikal Achs rum drillbar isch, chaa sich im e Umchrais vu rund 2000 km um dr Magnetpol nit no Norde uusrichte, wel do di woogrächt Komponänte vum Ärdmagnetfäld fir d Aazaig vun eme Magnetkompass z schwach isch.
Entdeckt wore isch dr arktisch Magnetpol am 1. Juni 1831 vum James Clark Ross in dr Nechi vum Kap Adelaide, Boothia-Halbinsle, Kanada, dertemol sin as Koordinate ermittlet wore.
Bi dr bishär letschte Expedition vum Geological Survey of Canada anne 2001 sich d Position ermittlet un di jehrlig Wandrig hochgrächnet wore:
Dr arktisch Magnetpol isch also nit ortsfescht, är verlageret sich ständig noch eme mehschichtige Muschter. Zurzyt wandret er alljohr um rund 40 Kilometer no Nordweschte un het di kanadische Insle im Nordpolarmeer verloo. Dr Bedrag un d Richtung vu dr jehrlge Verlagerig sin aber nit langfrischtig konschtant. Bin re glychfermige Gschwindigkait deet er in rund 50 Johr u Sibirie chuu, Mässige hän aber ergee, dass d Wandrig zurzyt schnäller wird. Dr arktisch Magnetpol wandret alldag uf ere elliptische Bahn um syni mittler Position.
E churzzytigi Verlagerig vum Magnetpol chaa s bi Sterige vum Ärdmagnetfäld gee. Dr Magnetpol wycht derno, solang die Stergi goht, um bis zue 50 km vu syre mittlere Position ab.
Im Lauf vum Ärdgschicht het sich s Magnetfäld vu dr Ärd scho ne baar Mol umpolt. Die Umpolige hän chenne noogwiise wäre dur d Uusrichtig vu Yysenablagerige in Sedimänt vu verschidene Diefine. E Dail Wissenschaftler sähn dodrin, dass di jehrlig Verlagerig schnäller wird, e Zaiche derfir, dass es wider e Umpolig vum Ärdmagnetfäld chunnt.
Arktische geomagnetische Pol
Bim Verglych vu dr Koordinate vum arktische Magnetpol un em antarktische Magnetpol  fallt uf, dass sich di beede Magnetpol weniger gnau vis-à-vis liige wie di geomagnetische Pol. Dr aigetlig Unterschid zwische dr Magnetpol un dr geomagnetische Pol bstoht dodrin, dass d Magnetpol dur Mässige bstimmt wäre, derwylscht di geomagnetische Pol uf Berächnige basiere. Di geomagnetische Pol sin nit ortsfescht, si gehn eme ähnlige Bewegigsmuschter no wie d Magnetpol.
Nordpol vu dr Uuzuegängligkait
Dr Nordpol vu dr Uuzuegängligkait (4) isch e andre Uusdruck fir dää Punkt im Nordpolarmeer, wu am wyteschten ewäg vu dr Kischte lyt. Är lyt bi un dodermit rund 660 km vum geografische Nordpol ewäg. Unterem Yys am Nordpol vu dr Uuzuegängligkait isch s Nordpolarmeer rund 3000 m dief.
Erforschig
Offiziäll sin di erschte Mänsche, wu je zum geografische Nordpol chuu sin, di US-amerikanische Forscher Robert Edwin Peary un Matthew Henson un d Inuit Sigloo, Eghingwah, Ooqueah un Uutaaq, un zwor am 6. April 1909. S giltet aber nit as wisseschaftlig gsicheret, ass die Gruppe wirkli zum Pol chuu isch. Em Peary syni Ufzaichnige sin nit gnau gnue un dr Matthew Henson het in syne Memoire brichtet, är sei churz vor em Expeditionslaiter Peary am Nordpol gsii un heeb dää dert derno droffe. Si heebe zämme welle d Frog chlere, wär zerscht am Nordopol gsii sei, aber doderzue sei s nie chuu.
Wisseschaftlig aidytig gsicherert isch erscht d Iberfliegig vum Nordpol anne 1926 dur dr Umberto Nobile, dr Roald Amundsen un dr Lincoln Ellsworth an Bord vu dr Norge. Zwyfelsfrei noogwiise isch au, dass im Johr 1937 e Gruppe vu sowjetische Wisseschaftler unter dr Laitig vum Iwan Papanin zum Nordpol gflogen isch un doderby au s Umfäld vum Pol bedrätte het. Dr erscht Mänsch, wu nowyslig z Fueß bis zum Pol chuu isch, isch anne 1969 dr Brite Sir Walter William Herbert gsii.
Di erschte Schiff, wu zum Nordpol chuu sin, sin am 3. Augschte 1958 s nukleardriibe U-Boot USS Nautilus vo de US-Marine gsii, un am 17. Augschte 1977 dr sowjetisch Atomyysbrächer Arktika as erschts Schiff, wu iber Wasser fahrt.
Sit de 1990er Joore sind Expeditione us Dütschland mehrmols am Nordpol gsi.
Go (Spiel)
Go (jap.: 囲碁 igo,, kor.: 바둑 baduk) isch e strategischs Brättspiil für zwäi Spiiler. Es isch en alts Spiil und stammt ursprünglig us China. In Japan und Korea het s e bsundrigi Bräägig überchoo und het sich im 20. Joorhundert au usserhalb vo Ostasie afo verbräite. Noch dr International Go Federation het s im Joor 2011 uf dr ganze Wält öbbe 40 Millione Go-Spiiler gee.
S Ziil vom Spiil
Mä spiilt mit linseförmige schwarze und wisse Stäi, wo uf as Spiilfäld gsetzt wärde – im Gegesatz zu andere Spiil uf d Verbindigspünkt vo de Linie, anstatt in d Rächtegg. S Zil vom Spiil isch s, mit de äigene Stäi möglichst groossi Gebiet z umrande. Am Ändi wird d Gröössi vo de Gebiet und d Zaal vo de gfangnige Stäi vo jedem vo de bäide Spiiler vergliche. Bim Go isch s öbbe wie wenn zwäi Generäl, e Gebiet wo bis denn ooni Herr gsi isch, z bsetze und under sich ufzdäile. Mä brobiert drbii nit, dr Gegner vollständig z vernichte, sondern s gröössere Gebiet z eroobere.
Ulmer Münster
S Ulmer Münster (oder Münster Unserer Lieben Frau in Ulm) isch e gotischi Chile z Ulm. Es isch di gröschti evangelischi Chile vo Dütschland. Der Turm isch 1890 volländet worde und 161,53 Meter höch. Er isch de höchsti Chileturm vo de Wält.
De Grundstei isch 1377 gläit worde, wo Ulm e fryyi Riichsstadt und no römisch-katholisch gsi isch. D Predigte vom Ulmer Reformator Konrad Sam (ab 1524) sind dr Uslöser defür gsi, dass d Reformation z Ulm nahdisnah yygfüehrt worden isch. 1530 hend sich d Bürger für s evangelische Bekänntnis usgsproche. Sythär isch s Ulmer Münster es Gotteshuus vo de evangelische Chile. Es isch bis 1894 im Bsitz vo de Stadt Ulm gsi und isch denn i Bsitz vo de evangelische Chilegmeind Ulm cho. S Münster het d Luftaagriff uf Ulm 1944/1945 churz vor Ändi vom Zweite Wältchrieg, vom Yyschlag vomene Sprängbombe-Blindgänger im Chor abgseh, fast unbeschädigt überstande.
Kanton Lëtzebuerg
Dr Kanton Lëtzebuerg isch e Kanton im Großherzogtum Luxeburg. Är lyt im Side vum Land. Im Norde gränzt er an d Kanton Miersch un Gréivemaacher, im Oschte an dr Kanton Réimech, im Siden an dr Kanton Esch-Uelzecht un im Weschte an dr Kanton Kapellen. Hauptort vum Kanton isch d Stadt Lëtzebuerg. Bis anne 2015, wu z Luxemburg d Distrikt abgschafft wore sin, het dr Kanton zum Distrikt Lëtzebuerg ghert.
Verwaltigsgliderig
Zum Kanton Lëtzebuerg ghere elf Gmaine (Yywohnerzahle vum ).
Communauté de communes de la Porte du Sundgau
D Communauté de communes de la Porte du Sundgau (CCPS) ìsch bìs 2016 a Kommünàlverbànd ìm Owerelsàss (Frànkrìch) gsìì. Sa ìsch àm 30. Dezember 1996 grìnda worra. Zum Kommünàlverbànd han 13 Gmeina ìm Sundgaui gheert. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Àtteschwiller gsìì, Präsidant dr Denis Wiederkehr. Zum 1. Janner 2017 ìsch sa mìt dr Verband Communauté d’agglomération des Trois Frontières un Communauté de communes du Pays de Sierentz zum neie Verbànd Saint-Louis Agglomération füsioniert wore.
Bière
Geografi
Bière isch e Dorf am Jurafueß. D Gmaiflechi umfasst 37,1 % landwirtschaftligi Flechi, 51,9 % Wald, 5,8 % Sidligsflechi un 5,2 % sunschtigi Flechi.
France Info
France Info (àui Franceinfo; ìm Logo wìrd’s franceinfo gschrììwa) ìsch a äffentlig-rachtlig Noohrìchta-n-ààgeboot ìn Frànkrììch, wo-n-ìwwer Heerfunk, Farnsah un s’ World Wide Web verbraitet wìrd. Ìns Laawa grüafa worra-n-ìsch’s ànna 1987 àls Heerfunk-Noohrìchtasander vu dr Rundfunkànschtàlt Radio France. Ànna 2016 ìsch’s um a nàmmensgliicha Farnsahsander ärgänzt worra un wìrd sitterhar vu Radio France un dr Farnsahànschtàlt France Télévisions betrììwa. Unter d’r saalwa Màrka düen d’ baida Gsällschàfta-n-a Internetààgeboot betriiwa, fìr dàs ìm World Wide Web dr Domain-Nàmma francetvinfo.fr bnutzt wìrd. France Info ìsch dr äärschta raina Noohrìchtasander ìn Frànkrììch gsìì.
Bière
Gschicht
Bière isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1177 as Beria.
France Info
S’ Heerfunkprogràmm vu France Info ìsch mìt groossem Àbschtànd s’ maischtgloosta raina Noohrìchtaradio ìm Frànkrììch un schteht ìn dr Ranglischta vun da Ràdioprogràmma vum Frànkrììch uff Plàtz dräi hìnter àn France Inter un RMC (Schtànd Jüüni 2022). S’ Internetààgeboot vu dr Màrka-n-ìsch ìm Jüüli 2022 s’jeenig mìt da drìttmaischta-n-Àbrüafa (156,4 Millioona) uff ìm Màrktànàlüschta ACPM siinera Lischta vu da Internetdianschta gsìì, hìnter àm Klainààzaigadianscht Leboncoin un knàpp hìnter àm Online-Ufftrìtt vu dr Regionààlzittung Ouest-France (157,1 Mio.). S’ France-Info-Farnsahprogràmm ìsch ànna 2021 mìt’ma Züaschàuijerààtail vu 0,7 % dr viarmaischt glüagta Noohrìchta-Schpàrtasander ìm Lànd gsìì, hìnter àn BFM TV (2,9 %), CNews (2,0 %) un LCI (1,1 %).
Stirnbein
S Stirnbei  (lat. Os frontale) bestoht us eme Bäärli vo Chnoche und isch e Deil vom Hirnschädel. Es bildet s vordere Schädeldach, bi de Wiiderchäuer macht s e grosse Deil von em us. D Stirnbein uf beide Siite si in dr Medianebeni über e Schädelnoht, d Sutura frontalis („Stirnnoht“), mitenander verbunde.
S Stirnbei bildet dr oberi (Margo supraorbitalis) und hinderi Deil vo dr Augehöhli (Orbita). Am Hinderrand het s e Fortsatz, dr Processus zygomaticus ossis frontalis. Bi Fleischfrässer und Säu isch dä Fortsatz nume churz. Bi ihne isch dr Hinderrand vo dr Orbita nume vom ene bindgwäbige Band verschlosse (Ligamentum orbitale), wo zwüschen em Processus zygomaticus vom Stirnbei und dem Processus frontalis vom Jochbei verlauft.
Bim Mensch und andere Primate het s Stirnbei e dütlige Wulst über de Auge, wo as Augebraueboge (Arcus superciliaris) bezeichnet wird. Zwüsche de beide Augebraueböge liit über dr Nasewurzle d Stirnglatze (Glabella).
Zwüsche de beide Chnocheblatte vom Stirnbei isch d Nasehöhli, wo mit Schliimhuut uskleidet isch. D Stirnhöhli (Sinus frontalis) isch eini vo de Nasebeihöhlene.
Bière
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 19 % gläge.
Religion
57,8 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 23 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,5 %, CVP 3,1 %, FDP 15,8 %, GLP 3,9 %, GP 7,2 %, SP 20,9 %, SVP 34,7 %, Sunschtigi 1,4 %.
Dr Burgermaischter vu Bière isch dr Jacques-Henri Burnier (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 5,0 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 1353 Yywohner 87,4 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,6 % Dytsch, 1,3 % Italienisch un 7,7 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Sam Jaun
Dr Sam Jaun (* 30. September 1935 z Wyssachse im Emmedaal) isch ä Schwiizer Krimiautor.
Läbe
Er het Germanischdik und Altphilologii schdudiert und het denn as Lehrer und Kulturbeuftragte vo dr Schdadt Bärn gschafft. Vo 1977 an het er as freie Schriftsteller und Übersetzer gschafft. Er het mehrmols im Uusland gläbt: z Portugal, Frankriich und in de USA. Hützudag wohnt er z Bärn und z Berlin.
Er het Theaterschdück, Romän und Hörschbiil veröffentligt, bevor er sich am Ändi vo de 1970er Johr dr Kriminalliteratur zuegwändet het.
Si Roman „Die Brandnacht“ isch anne 1991 mit em Bruno Ganz in dr Hauptroll verfilmt wore.
Winfried Kretschmann
Dr Winfried Kretschmann (* 17. Mai 1948 z Spoechenge) isch e dytsche Bolitiker (Grieni) un syt em 12. Mai 2011 Minischterbresidänt vu Bade-Wirttebärg. Zum 1. Novämber 2012 isch er fir ai Johr zum Bresidänt vum dytsche Bundesrot gwehlt wore.
Im bade-wirttebärgische Landdag verdritt er dr Wahlchrais Nirtenge. Vu 1983 bis 1984 un vu 2002 bis 2011 Vorsitzer vu dr griene Landdagsfraktion gsi.
Dr glaibig Katholik giltet as Verdrätter vum wärtkonservative Fligel vu dr Bartei.
Läbe
Em Winfried Kretschmann syyni Eltere sin Verdriibeni us em oschtpreußische Ermland gsii. Är isch z Zwiefalte-Sonderbuech uf d Grundschuel gange un derno uf s Gymnasium z Riedlenge un z Simmerenge. Noch em Abitur anne 1968 un em Grundwehrdienscht het er vu 1970 bis 1975 an dr Universitet Hoheheim Biologi un Chemi fir s Lehramt studiert, anne 1975 het er s erscht Staatsexame abglait, 1977 s zweit Staatsexame.
Noch em Studium isch dr Kretschmann as Gymnasiallehrer in dr Schuldienscht vum Land Bade-Wirttebärg yydrätte. Är het z Stuegert, Esslenge, Menge, Bad Schusseried un am Hauezollre-Gymnasium Simmerenge as Lehrer fir Biologi, Chemi un Ethik gschafft. Fir d Uusiebig vu syym barlemäntarische Mandat isch er zytwyys vum Schueldienscht berurlaubt gsii, wider syter 1996.
Boltitisch Wiirke
As Studänt isch er e baar Johr Vorsitzer vum Allgmaine Studierendenuusschuss (AStA) gsii.
1979/80 isch dr Kretschmann ain vu dr Mitgrinder vu dr Griene Bade-Wirtteberg gsii. Vu 1980 bis 1984 isch er zem erschte Mol fir di Griene in dr Landdag vu Bade-Wirttebärg gwehlt wore, wun ere 1983 as Noofolger vum Wolf-Dieter Hasenclever Fraktionsvorsitzer woren isch. 1986/87 isch er Grundsatzreferänt im erschte griene Umwältminischterium z Hesse bim Joschka Fischer gsi.
Dr Kretschmann isch Spitzekandidat vu dr Griene fir d Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 2011 gsii. Mit 24,2 Brozänt vu dr Stimme un 36 Abgordnete sin di Griene uf s bescht Ergebnis chuu, wu si bishär bin ere Landdagswahl ghaa hän. Si sin no dr CDU mit 60 Mandat un vor dr SPD mit 35 Mandat zwootsterkschti Fraktion im Landdag wore.
Dr Kretschmann het as Verhandligsfierer vu dr Griene mit dr SPD e Koalitionsverdrag uusghandlet. Am 12. Mai 2011 isch dr Winfried Kretschmann vu dr Landdagsabgordnete zum Minischterbresidänt vu Bade-Wirttebärg gwehlt wore. Är het 73 Stimme iberchuu un dodermit 2 Stimme meh, wie Griene un SPD zämme hän. Är isch dr erscht Minischterbresidänt vu dr Griene in eme Bundesland.
Am 12. Oktober 2012 isch dr Kretschmann im Bundesrot zum 1. Novämber 2012 aistimmig fir ai Johr zum Bresidänt vum dytsche Bundesrot gwehlt wore.
Zue dr Landdagswahl am 13. Merz 2016 isch dr Kretschmann wider as Spitzekandidat vu syre Bartei aadrätte. Di Griene sin mit eme Stimmenaadail vu 30,3 Brozänt zum erschte Mol bi re Landdagswahl sterkschti Bartei vor dr CDU wore. Wel d SPD aber mit rund 13 Brozänt starki Verluscht ghaa het, het di grien-rot Koalition kai Meehait me ghaa. Schließlig hän di Griene ne Koalition mit dr CDU bildet. Dr Kretschmann isch derno am 12. Mai 2016 widergwehlt wore.
Gsellschaftlig Engaschment
As Studänt isch dr Kretschmann Mitgliid vu dr nit-schlagende Studänteverbindig KDStV Carolingia zu Hohenheim gsii. Vu 1973 bis 1975 in dr Hochschuelgruppe vum Kommunistische Bund Weschtdytschland engaschiert, was er mittlerwyyli e fundamentale bolitische Irrtum  nännt.
Dr Winfried Kretschmann isch Mitglid im Verein der Freunde der Erzabtei St. Martin e. V. un in dr Gesellschaft Oberschwaben für Geschichte und Kultur, derzue vu dr Frynd vu dr Hebräischen Universitet Jerusalem.
Familie un Privats
Dr Winfried Kretschmann isch syt 1975 ghyrote un wohnt mit syyre Familie syt 1984 z Laiz, eme Stadtdail vu Simmerenge. Syy Frau, d Gerlinde Kretschmann, isch bis 2011 e Grundschuelehreri z Binge gsii un isch rund 15 Johr lang fir di Griene im Gmairot vu Simmerenge ghockt. S Kretschmanne hän zämme drei Chinder, zwee Sihn, Johannes un Albrecht, un e Dochter, Irene.
Le Mans
Le Mans (Ywooner: Manceller) isch è Stadt mit 144.244 Ywooner im Nordweschtè vo Frankrych. Si lyt am Zämmèfluss vo dè Sarthe un dè Huisne un isch d Hauptschtadt vum Département Sarthe i dè Region Loire-Bièt.
D Stadt mit dè gotischè Kathedralè Saint-July du Mans isch vo allem durch s 24-Stundè-Rènnè vo Mans (24 Heures du Mans) wältwit bekannt worrè.
Gschichtè
D Gründung vo dè Stadt Le Mans isch uff è Oppidum vo dè keltischè Cenomani zruggzfüürè. D Sidlung isch 56 v. Chr. vo dè Römer eroberèt un Suindinum benamst worrè. Im 3. Johrhundert isch d Stadtmuèr baut worrè, wo zum Deil no hüt erkennbar isch. I dè spòtrömischer Zit isch s Bischtum vo Mans gründet worrè (als èrschtè Bischof gildèt dè Heilige Julianus), wo schpôter im Ärzbischtum z Tours unterschtellt worrè isch. Znägscht hèt Mans zuè dè Hèrrschaft vom Sǜarius ghört un isch 486 vo dè Frankè eroberèt worrè. Spôter isch Mans s Zèntrum vo dè Grõfschaft Maine worrè, wo vor allem im 11. un früènè 12. Johrhundert zwǜschè dè Herzög vo dè Normandy un dè Grõfè vo Anjou immer widder umkämpft gsi isch. 1110 hèt sich Anjou endgültig d Obberhoheit übber s Land gsicherèt, wo mit èm Uffschtyg vo dè Plantagenet zuè dè Könnig vo Ängland 1154 Deil vom Angevinischè Reich worrè isch. Johann Ohneland hèt dè Feschtlandbsitz nördlich vo dè Loire allerdings widder a diè französischi Kronè volorè, welli dõdemit 1204 au Mans widder unter iri Hèrrschaft brocht hèn. Im Volauf vom Hundertjöhrigè Chrièg isch Maine denn widder zwǜschè Ängländer un Franzosè umkämpft gsi, einèwäg hèt au d Bvölkerung vo Le Mans dõdrunter z lydè ghaa, wo sich hinter iri Stadtmuèrè zruggziè hèn müèsè un diè mittlerwyl aagsidlètè Vorort uffgää hèn müèsè. 1443 sin d Ängländer denn endgültig uss Maine vodribbè worrè. Nõchdèm dõ zwǜschèzitlich widder è eignes Grõfègschlecht ghèrrscht hèt, isch Maine 1480 dè französischè Kronè zuègschlagè worrè. Nõch dè Reformation hèt Maine zuè dè hugenottischè Provinzè ghört, ergo isch es dõ widder zuè bluètigè Usènandersetzungè chò; èrscht 1589 isch ès im Heinrich IV. au dõ glungè, für Friddè z sorgè, wo sich als rächt duèrhaft erwysè hèt söllè.
Im Zitaalter vom Absolutismus hèt s örtliche Handwärch èn Uffschwung erläbt, bsunders d Hèrschtellung vo Kleider, Stoff un Wachs. 1740 sin zwei Drittel vo dè Textilbroduktion vo dè Stadt i dè Export gangè. D Vobesserung vo dè Vokeerswäg hèt dè wǜrtschaftliche Uffschwung zu dè Zit vo dè Induschtrialisyrung zuèsätzlich gschtärkt: 1844 hèt Mans èn Ysèbaaaaschluss a d Streggi Paris-Rennes chriègt. Vill für d Stadt bedütet hèn au d Aktivitätè vo dè Familiè Bollée, wo i dè 1840er Johr dõ znägscht Dampfmaschinnè broduzyrt hèn, ab 1887 denn vo allem Autos baut hèn. Vom 10. bis 12. Januar 1871 hèt dõ d Schlacht bi Mans zwǜschè dè französischè Loirearmee un dè zweitè Armee vom Kronprinz Fridrich wôrend èm Dütsch-Französischè Chrièg stattgfundè. Sèlli hèt mit èm dütschè Syg uffghört. 1893 isch Le Mans au a s Delefonnetz aaghängt worrè. D Tradition als Automobilrènnschtadt hèt mit ènèm èrschtè Grand Prix im Johr 1911 aagfangè. 1936 hèt sich d Firma Renault z Mans aagsidlèt, wo bis hüt gröschtè Arbètgeber vo dè Stadt isch, abber au großi Vosicherungsunternämmè hèn Le Mans als Standort gwäält. Zwǜschè 1940 un 1944 isch Mans vo dè Dütschè bsetzt gsi, d Zerschtörungè durch dè Chrièg hèn sich dõ abber in Gränzè ghaaltè. S höchere Bildungswesè, wo lang ehnder vonõchlässigt worrè isch, hèt 1960 mit èm Bau von èrè Universidät è vomeerti Förderung chriègt, allerdings isch sèlli èrschti Hochschuèl znägscht vo dè Universidät Caen abhängig gsi. Bedütender isch diè 1969 gründeti Technischi Hochschuèl vo Mans.
Bevölkerigsentwicklig
Quelle: http://www.insee.fr/fr/ffc/docs_ffc/psdc.htm
Bolitik
Bürgermeischter vo dè Stadt isch sit 2018 dè Stéphane Le Foll (PS). D Stadt isch in nüü Kantön gliderèt.
Städtepartnerschaftè
D Stadt Le Mans unterhaaltet, wegè m gmeinsamè Patron, im Heiligè Liborius, schu sit 836 ängi Bezièungè zuè Paderborn z Weschtfalè. Diè offizièll Städtepartnerschaft bschtòt abber èrscht sit 1967.
Total hèt Le Mans sechs Partnerschtädt:
Wǜrtschaft
Wichtigschti Wǜrtschaftszweig sin näbbè dè Landmaschinnèinduschtry, vodrèttè durch s Unternämmè Claas, wo z Mans Traktorè baut, vo allem diè metallvoschaffendi un d Elegtroinduschtry, sowiè dè Diènschtleischtungsberych (Vosicherungè, öppè MMA, Mutuelles du Mans Assurances).
Stellè, wo n-è Luègi machèt
Well d Stadt im Zweitè Wältchrièg witgehend ganz blibbè isch, hèt sich au diè historischi Altschtadt erhaaltè. Am bedütendschtè sin d Stadtmuèr im gallo-römischè Bauschtyl, wo gegè Èndi vom 3. Johrhundert baut worrè isch un bemerkenswärt guèt erhaaltè isch, sowiè d Kathedralè Saint-Juliè im romanisch-gotischè Bauschtyl, d Kirchè Eglise de la Couture uss èm 13. un 14. Johrhundert, s Musée de Tessé, s Maison d'Adam et Ève, s Hôtel de Clairaulnay un s Hôtel de Vaux.
Abber au Aahänger vom Motorschport chömmèd uff iri Koschtè: In uumittelbarer Nôchi wörd s 24-Stundè-Rènnè vo Le Mans uusdrait. Im Innèberych vo dè Rènnschtreggi git s sit 1991 s Automobilmuseum vom Département Sarthe. Unter dè mee wiè 100 uusgschtelltè Fahrzüüg sin au Sygerfaarzüüg vom 24-Stundè-Rènnè z besichtigè, dõdrunter èn Bentley (Syger 1924) un èn Ferrari (Syger 1949). I dè Fuèßgängerzonè vo Mans hän erfolgrychi Faarzüügpilotè iri Hand- bzw. Fuèßabdrügg hinterlõ: Si sin uff Messingblattè im Strõßèbelag bzw. an èm Brunnè aabrocht.
Motorschport
Wältberüèmt isch Le Mans durch sini Motorschportvoaaschtaltungè, bsunders durch s 24-Stundè-Rènnè vo Mans mit èm wältwit schwerschtè Uufall vo 1955. S Vorbild vo-nèm Huufè Langschtrèggèrènnè wörd sit 1923 alljöhrlich Mitti Juni uff dè 13,5 km langè Streggi Circuit des 24 Heures uff Landschtrõßè im Südè vo Le Mans uusdrait. Schu 1906 hèt z Mans unter Beteiligung vo 32 Automobyl s èrschte Grand-Prix-Rènnè vo dè Wält stattgfundè.
Witter git s es 24-Stundè-Rènnè für Motorräder sowiè diversi witteri Motorschportvoaastaltungè, unter andrem dè Grand Prix vo Frankrych i dè Motorrad-Wältmeischterschaft, wo uff dè chürzerè Variantè vo dè Rènnschtreggi, im Circuit Bugatti stattfindè.
Fußball
Dè Fußballclub Le Mans Union Club (M.U.C.) 72 hèt è baar Johr i dè zweitè französischè Liga gschpillt, bis er im Oktobèr 2013 uff Grund von èrè Insolvenz uffglöst worrè isch.
Basketball
D Basketballmannschaft Le Mans Sarthe Basket isch vyr Mòl französischè Meischter worrè, zletscht im Johr 2006.
Handball
Dè Vorein MSH 72 (Le Mans Sarthe Handball 72) gildèt als Hauptvorein vo dè Stadt un dè Sarthe für d Männer.
Dè 1957 gründete Vorein CSC Le Mans Handball bzw. Club Sportif des Cheminots du Mans „Iisèbahner-Sportvorein in Mans“ hèt im Augèbligg 13 aktivi Mannschaftè, sowoll im Jugend- als auch im Seniorèberych.
Suschtigs
I dè Nöchi vo Mans bi Mayet git s èn 342 Meter hochè Sendemascht für UKW un Fèrnsee. Er isch eins vo dè höchschtè Bauwärch z Frankrych un übberragt sogar dè Eiffelturm.
Am èrschtè Fritig im Septembèr findet z Mans d Zwiblèmessi (Foire aux Oignons) statt.
Wallburg Kegelriss
D Wallburg Chegelriss, au Burg Ehrestette gnännt, isch e abgangeni Burg bi Ehrestette, eme Ortsdeil vu dr Gmei Ehrechilche im Landchreis Bryysgau-Hochschwarzwald z Bade-Wirttebärg. Si isch uf eme Buckel 2600 Meter sideschtlig vu dr Ortschaft göäge.
Di ehmolig Burgaalag isch e trapezfermigi Ringwallaalag gsi uf ere Fleichi vu 16 ha. Dur Fund isch si in d Latènezyt datiert wore. Deil vum Wall sin no erhalte.
Zar
Zar isch vo 1562 bis 1917 dr Titel gsii für die russische Herrscher (vor allem Kaiser). Dr Begriff isch abgleitet vo Cäsar uus em früehere römische Imperium. Vo 1613 bis 1762 sind d Romanow d Inhaber vom Titel gsii. Dr bedüütendschti vo ihne isch dr Peter der Grosse gsii. 1730 isch dr Mannesschtamm erlosche. Drum isch 1762 s Huus Holstein-Gottorp-Romanow gfolgt. Dr letschti Zar bis zur Februarrevolution 1917 isch dr Nikolaus II. gsii.
Zeitstudien
Ziitschtudie sind Ziit-Uufnahme für Arbeitsvorgäng vor allem in Induschtriibetriibe. Mit dene Messige chamme präzisi Date erhebe zur Feschtlegig vo Lohn-Syschtem. Teils werde die Messige hüüt au mit Informatik-Mittel duregfüert. In Düütschland isch d REFA, dr Verband für Arbeitsgestaltung, Betriebsorganisation und Unternehmensentwicklung die wichtigschti Organisation defür. Sowohl d Betriibswirtschaftslehr wie die technischer orientierti Betriibswisseschaft befasse sich wisseschaftlich mit dene Schtudie.
Communauté de communes de la Région de Guebwiller
D Communauté de communes de la Région de Guebwiller ìsch a Kommünàlverbànd ìm Owerelsàss (Frànkrìch). Sa ìsch àm 29. November 2000 grìnda worra. Zum Kommünàlverbànd gheera 19 Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Gawiller, Präsidant ìsch dr Marc Jung.
Transkriptionssystem (Sprachatlanten)
E Dranskriptionssyschtem isch e Lütschrift, wu mer drmit in ere gordnete Art d Lüt vu dr gsprochene Sproch ufs Babiir bringt.
E Dranskriptionssyschtem vu romanische un alemannische Atlante
Dr Sprochatlas vu dr ditsche Schwiz (SDS) un dr Elsässisch Sprochatlas (ALA) verwände e Lütschrift (Dranskriptionssystem), wu an s Syschtem vum Eduard Böhmer un vum Graziadio Ascoli aglähnt isch un scho im AIS (Sprach-und Sachatlas Italiens und der Südschweiz, Zofingen 1928–40) (NavigAIS-web Interaktive Version) agwändet wore isch. Dr Südweschditsch Sprochatlas (SSA) het d Lütschrift vu dr Schwizer mit e baar gleine Abassunge ibernumme. Aü anderi sprochwisseschaftligi Arbete in dr oberditsche Dialäktologii verwände des Dranskriptionssyschtem, do drunter isch dr Vorarlbärger Sprochatlas un dr Sprochatlas vu Bayrisch-Schwabe.
In noch wennig entwickleter Form isch e Variante vu däm System anne 1924 in dr „Teuthonista – Zeitschrift für deutsche Dialektforschung und Sprachgeschichte“ vereffentligt un fir alli Arbete zur Pflicht gmacht wore, wu in däre Zitschrift hän solle vereffentligt wäre. Drum redet mer aü vu dr Teuthonista.
D Grundzeiche vu däm Syschtem sin d Buechstabe vum latiinische Alphabet. Bi dr Vokal verträtte d Grundzeiche (also a, e, i, o, ö, u un ü) e „neutralen, mittleren Gehörseindruck“ (Seidelmann) vu däne Lüt. Abwichunge vu däm normale Ghersiidruck wäre dur „diakritischi Zeiche“, also Hekli, Pinkt, Akzänt usw. agä. Diä diagritische Zeiche wäre an allene Buechstabe im gliche Sinn brücht. S folgt e Darstellung, wu aber lang nit vollständig isch:
Valletta
Valletta (maltesisch au il-Belt Valletta, il-Belt Valetta, Valetta oder il-Belt − italienisch au La Valletta) isch d Hauptstadt vu dr Republik Malta. Si lyt uf dr Landzunge vum Monte Sciberras un isch no dr Flechi un au no dr Yywohnerzahl di chlaischt Hauptstadt vun eme EU-Staat. Wäg ihrem kulturälle Rychdum isch Valletta 1980 as Gsamtmonumänt in d Lischt vum UNESCO-Wälterb yydrait wore. Im Johr 2018 isch Valletta Kulturhauptstadt vu Europa.
Transkriptionssystem (Sprachatlanten)
Gränze vu dr Lütschrift
Ass mer e Lütschrift brücht, lit do dra, ass d tatsächlig gsproche Sproch viil meh Lüt ufwiist wiä diä 24 Buechstabe vum Alphabet darstelle. Bi dr witerentwicklete Teuthonischta-Lütschrift ka mer braktisch jede Lüt vu dr mänschlige Sproche ufs Babiir bringe, mer goht vum e Grundzeiche, z. B. ‚e‘ üs un basst des dur diagritischi Zeiche eso a, ass dr tatsächlig Lüt dargstellt isch. Zum diä Schrift richtig läse oder gar schriibe, mueß mer üsbildet un giäbt sii; aber e Nit-Fachmann, wu e Dialäkt guet kännt, ka erkänne, was gmeint isch un ka sich eweng iiläse.
Hohe Kugel
D Hohe Kugl (hochdütsch Hohe Kugel) isch an 1.645 Meter hoecha Bearg ganz im Weschta vom Breagazerwaldgebirg am Rand vom Rhital. Dr Gipfl lit im Gmoandsgebiat vo da Gmoand Fraxra im Vorarlbearg.
Dr Berg würd vo Wandrer ganz gern bstiga, weil ma vo deam Gipfl - für däs das er gär nit so hoch isch - an ganz an guata Rundblick vo da Silvretta bis zum Bodasee hot. Dr Weag ufe isch o für nit so güabte Wandrer und Familia liicht zum goh. Gern gangene Weag gond vom Ebnit odr vom Emser Ortstoal Rütte liicht ufwärts zum hökschta Punkt vom Berg. Dea ka o vo Fraxra über mehrare Varianta vo Wanderweag erreicht wöra.
Schwäbischer Albverein
Dr Schwäbische Albvorei ischt oiner vo de eldeschde Gebirgs- ond Wandrvorei vo Deitschland. Grendet worra isch’r 1888 z Blochenga. Sei Wirkong gôht abr weit ibr d Schwäbisch Alb, wo-nr da Nâmâ drvo herhôt, naus, nemlich bis an da Bodasee em Siida ond bis zor Hohaloher Ebene em Norda. Em Grond gnomma erstreckt sich sei Bereich uf da wirdabergischa Landesdoil vom Bondesland Bada-Wirdaberg. Dô drvoo ausgnomma send bloß d Landkreis Calb ond Freidastadt. De selle gheeret zom Bereich vom Schwarzwaldvorei. Em Schwäbischa Albvorei gheeret 25 Aussichtsdirm ond 22 Wanderheim mit Ibrnachdongsmeglichkeida.
A bissle Gschicht
Uf Betreiba vom Vorscheenerongsvorei Kirchheim/Teck ischt en de 1880r Jôhr uf-em Teckberg a 31 Metr hauhr rondr Durm baut worra, ond zwar an sellra Stell, wo friher amol dr Bergfriid vo dr Burg gstanda ischt. Beim Baua hend sich grauße finanzielle Schwiirichkeida ufdoa. Drom isch selle vrschiidene Ferdrer schliaßlich nix Anders iibrig bliiba, wia sich zamma-z-schliaßat. Ond aus dera Voreinigong ischt 1888 dr Schwäbische Albvorei entstanda. Dr Grendongsdag ischt am 13. Auguscht gwäa. Dô drbei ischt dr Valentin Salzmann zom erschda Vorsitzenda gwehlt worra. Des Amt hôt’r bis zo seim Ableaba em Jôhr 1890 ausgiabt.
D Ôôzahl vo de Mitgliadr ischt rasant gschdiiga: Scho em erschda Jôhr nôch dr Grendong send’s 519 gwäa, acht Jôhr schbätr rond 20.000, 1926 ôgfähr 44.000, 1955 rond 60.000 ond em Jôhr 1971 ibr 100.000.
Seit em Jôhr 1994 ischt dr Schwäbische Albvorei a anerkanndr Naturschutzvrband em Senn vom Bundesnaturschutzgsetz.
Dr Ufbau vom Vorei ond seine Ziil
Dr Vorei gliidret sich in 23 „Gaue“, wo fir d Betreiong vo de „Ortsgrubba“ zuastendich send, wo em jeweiliga „Gau“ liiget. Dô drvoo geit’s 579. Dr Sitz vo dr Hauptgschäftsstell ischt en Stuegert.
Valletta
Valetta isch 1566 grindet wore dur dr Malteserorde, wu dodmol iber d Insle gherrscht het, anderthalb Johr nodäm d Belagerig vu Malta dur Osmane anne 1565 abgwehrt woren isch. D Malteserroitter hän e mdodärni Feschtigsstadt böue loo. Dr Grundstai isch am 28. Merz 1566 dur dr Großmmaischter vum Orde, dr Jean de la Valette glait wore gelegt.
Schwäbischer Albverein
Dr Ufbau vom Vorei ond seine Ziil
Dr Schwäbische Albvorei befasst sich et bloß mit-em Wandra, sondern au mit dr schwäbischa Kuldur. Dô drzua gheeret d Schbrôch, s Danza ond Senga. S geischdige Zentrom dô drzua ischt em Vorei sei „Haus der Volkskunst“, wo vo dr Volksdanzgrubbe Frommern z Balenga betriiba wuud. En sellem Haus ischt au em Vorei sei oigener Vrlag ôôgsiidlet, wo et bloß Biacher, sondern au CDs ond DVDs vrlegt werret, wo mit dr schwäbischa Kuldur mit älle Fasedda zo doa hend. Sogar em Rudolf Paul sei „Bibel für Schwoba“, d Ibrsetzong vo dr ganza Heiliga Schrift en da schwäbischa Dialekt, isch deet rauskomma.
Dr Schwäbische Albvorei hôt sich abr au dr Schutz vo dr Nadur ond vo dr Landschaft uf seine Fahna gschriiba. Ond au d Gsellichkeit soll et z kurz komma. A ganz wichdigs Ziil isch d Aus- ond Fortbildong vo qualifizirde Wandrfihrer – sowohl mennliche wia au weibliche. Zo deam Zweck ischt em Jôhr 2001 zamma mit-em Schwarzwaldvorei z Stuegert d „Heimat- und Wanderakademie Baden-Württemberg“ grendet worra, wo vom Land finanziell gferdret wuud.
Em Vorei seine Aussichtsdirm
Dr Schwäbische Albvorei betreibt 25 Aussichtsdirm, wo fir älle Leit zuagenglich send. Dia send abr et bloß uf dr Schwäbischa Alb, sondern au en andre Gegenda vo Baden-Württemberg|Bada-Wirdaberg, zom Beischbiil em Schwäbisch-Frenkischa Wald ond uf-em Stromberg:
Wandrweag
Dr Schwäbische Albvorei ondrhelt a riisigs Netz vo Wandrweag, wo zamma a Lenge vo meh wia 20.000 Kilometr hend, ond sorgt sich om a guada Markiirong, dass dia Wandrer et vom reachda Weag abkommet. Neaba de kloine Wandrweag geit’s au zäa Hauptwandrweag. Wenn ebbr so oin ganz ablaufa will, nô muaß’r sich uf a baar Dääg ond manchmôl au uf a baar Wocha eistella. Dia Hauptwandrweag send:
Die Rosel vom Schwarzwald
Die Rosel vom Schwarzwald ischt a deitscha Filmkomeede (Hoimetfilm mit viil Musik) us-em Jôhr 1956 vom Regisseur Rudolf Schündler. S Drehbuech vorfasst hend dr Werner Eplinius ond d Janne Furch. D Hauptrolla werret vo dr Herta Staal ond vom Helmuth Schneider gschbiilt. Zom erschda Môl ens Kino komma isch der Film am 14. Sebdember 1956 en Deitschland.
Handlong
Dui Gschicht schbiilt e-ma Derfle em Schwarzwald. D Rosel ond dr Martin – sui a Dechterle vo Bauersleit ond er a Soh vom Birgermoischtr, wo gleichzeidich au noh Säagwerksbesitzer ischt – meeget anander ganz arg. Weil dr Martin a berihmder Eishockeyschbiiler ischt ond guad aussiht, schwermet abr au noh an Haufa andre Fraua fir dean Kerle. Mr siht-em au ôô, dass’r sich dô drbei wohl fihlt ond au gern andre Mädla scheene Auga macht, was nadiirlich seira Rosel ibrhaupt et gfellt. Wia de sell a-ma scheena Dag ihrn Freind zo dera vornehma Städtere Vera an dera ihrn schicka Schbortwaga eisteiga siht, nemmt se sich vor, em Martin ois auszowischa.
Transkriptionssystem (Sprachatlanten)
Gränze vu dr Lütschrift
E Broblem bi der Darstellung in däm Artikel, aber aü in dr Sprochatlante isch, ass nit mit Tondokumänte gschafft wird, sondern ass zum Biispiil e Grundzeiche fir e Vokal (z. B. a) mit eme Vokal üs dr Standardsproch oder eme Dialäkt erklärt wird. Numme wäre halt aü d Vokal vu dr Standartsproch nit iberal glich üsgsproche (lueg bit Literatür, König) un jede het ebis anders im Ohr. S fählt do ebis wiä e Stimmgable in dr Müssik.
Die Rosel vom Schwarzwald
Handlong
Dr Oskar ond dr „Bambi“, zwoi arbeitslose Werbefachleit, machet a Rascht em Dorfwirtshaus. Dô heeret-se, wia sich am Stammdisch d Honoraziora om dui Vormarkdong vo ihrem Kirschwässerle Sorga machet. Wia dia zwoi nô a bissle gnauer des Flascha-Etikedd ôôgluegt hend, mischet se sich ens Gschbräch ei ond saget ganz frei raus, des Bildle uff deam Etikedd wär dodal voraldet. Drom dät’s au kaum ebber ôôschbrecha. Besser wär’s, uff deam Etikedd a addraktivs Schwarzwaldmädle mit-ma Bollahuat abzobilda. Om s passende Mädle zo fenda, sott mr an Wettbewerb ausschreiba: d Wahl vo-ra „Miss Kirschwasser“.
Ondr de Bewerberenna ischt au d Rosel. Se rechnet sich grauße Chanca aus ond glaubt, wenn se dean Wettbewerb gwenna ond nô vo älle Manna bewondret werra dät, kennt se uff dui Weis da Martin eifersichdich macha. Der Wonsch gôht en Erfillong. Bald prangt dr Rosel ihr Konderfei uff älle Kirschwasserflascha. Au dui Werbestradegii vo selle zwoi Fachleit gôht uff: Des Kirschwasser vorkauft sich wia gschmiirt.
Transkriptionssystem (Sprachatlanten)
Gränze vu dr Lütschrift
Wämmer Dialäkt transkribiärt (in Schrift iberdrait), spiilt viil Subjektivs nii un so ischs vorkumme, ass einzelni Exploratore vu dr Atlante (diä wu dr Dialäkt vor Ort ufgnumme hän) s glich Wort eweng anderscht ufgschriibe hän. Bim e Verglich vu zwee Elsässer un vu zwee Schwizer Exploratore isch s zürchisch Wort Bäse („Besen“) vu dr Elsässer mit a gschriibe wore, vu dr Schwizer mit æ bzw. as e mit zwei Hekli. Des sin aber kenni grobe Abwichunge, do gohts un Nüangse. Immerhin ka dur so Abwichunge dr Iidruck vun ere fiine Sprochgränz (vun ere gleine Isoglosse) entstoh, wu gar kenni isch. So suggeriäres d Atlante an dr elsässisch-schwizer Gränz.
Lueg aü
Orthographie, Alemannischi Schriiwiise, Dieth-Schryybig
Die Rosel vom Schwarzwald
Handlong
Dr Herr Winter us-em Schwôbalendle ischt en jonge Jôhr nôch Amerika ausgwandret ond hôt’s deet zom Millionär brôcht. Nôch viile Jôhr hôt’s-en wiidr amôl en sei alda Hoimet zoga, weil’r durch an Kuraufenthalt z Badaweiler a Besserong vo seira ôôgschlagena Gsondheit erhofft. S dauret et lang, bis deam reicha Mischdr – wia-nr sich jetzt nennt – a Fläschle Kirschwasser en d Hend kommt, wo-nen d Rosel uff-em Etikedd ôôlächlet. Des Mädle erennret-en ganz arg an sei erschda graußa Liabschaft, wo-nr als jonger Kerle em Schwarzwald gfonda ghet hôt. Drom kommt’r uff dui Idee, dera Scheenheit a Bsiachle abzoschdadda. D Adress hôt’r bald rausgfonda.
Em Schwarzwaldderfle ôôkomma, erfehrt dr Mischdr Winter vo dr Rosel ihrer Oma, dass deam Mädle ihr Mueder – sei Jugendliibe – scho lang s Zeitliche gsegnet hôt. Dô nemmt sich dr schwäbische Amerikaner vor, dera Rosel ebbes Guads zo doa. Dui winscht sich, dass-ra dr Winter durch seine Bezihonga zo-ra Filmroll vorhelfa soll. Emmer, wenn sich dr Martin en ihrer Nähe uffhelt, duat Rosel so, als wär dr Mischdr Winter ihr Liebhaber, ond deam fellt’s ibrhaupt et schwer, sich mit seira nuia Roll ôôzofreinda. Dr Plôô vo dr Rosel gôht auf: Dr Martin platzt vôr Eifersucht. Nôch-ra graußa Ussnandrsetzong zwischa deane zwoi jonge Leit fendet dia wiidr zamma. Bald soll d Hauzich sei!
Au des muaß noh gsait werra
Uff oi kloina Episod en deam Film sei bsonders nôôgwiisa: En-ra Neabaroll siht mr da Oscar Heiler. Der hôt em Film da Nama „Häberle“, was a Ôschbiilong uff dui Sketschreihe „Häberle und Pfleiderer“ ischt. Em Heiler sei Partner Willy Reichert hoißt zwar en deam Film „Winter“, abr boida begriaßet sich – wie bei de Sketsch – mit-ma langzogena „jaaa, jaaa – sooo, sooo“. Au dui dômôls arg bekannda Schwarzwaldfamilie Seitz hôt an kloina Ufftridd: dia drei senget s Liadle „S Kuckucksührle“.
D Ussauffnahma send an de Originalschauplätz vo sellem Film dreht wôrra, z Badaweiler, z Freiburg em Breisgau, am Titisee ond en Todtmis; d Ennuffnahma send en de UFA-Studios z Berlin entstanda.
Chambrey
Chambrey (ditsch Kambrich) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Chambrey lijt ìm Saulnois àn dr Granz zum Département Meurthe-et-Moselle, 42 Kilometer sìdeschtlich vun Metz, 23 Kilometer nordeschtlich vun Nancy und 5 Kilometer sìdweschtlich vun Château-Salins.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Chambrey ìsch. Chambrey ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Chambrey ghert zem Lorrain.
Schmied
Schmiid isch d Bezäichnig für e Bruef und s Handwärk von ere Person, wo as Handwärker oder in dr Industrii Metall schmiidet, sig s as Freiformschmiide oder Gsänkschmiide. Bim Freiformschmiide üebt dr Schmiid Druck uf en erhitzts Stück Metall us und verformt s eso, zum Bischbil mit eme Hammer, won er mit em uf s Wärkstück schloot, wo uf eme Amboss lit. S Brodukt isch en Unikat und für dass es guet uusechunnt, brucht dr Schmiid nid weenig Erfaarig und Chraft. D Aaforderige an d Kunstfertigkäit vom Schmiid bim Gsänkschmiide si vil niidriger, wil d Form vom Wärkstück dur d Hoolforme (Gsänk) vorgee isch, wo s dr Schmiid mit Druck iinebrässt.
Gschicht
Dr Bruef vom Schmiid isch uralt. Scho im achte Joorduusig v. d. Z. het mä in Anatolie Schmuck us Chupfer härgstellt, wo chalt gschmiidet worde isch. In Mesopotamie, in Egüpte und in Indie het mä woorschinlig scho vor mee as fümf duusig Joor warm afo schmiide. D Metall wo de Schmiid denn zur Verfüegig gstande si, si Gold, Silber, Chupfer und verschidnigi Legierige wie Bronse gsi. D Hethiter häi um 1400 v. d. Z. us Iise mit Schmiide Staal afo mache.
Die wirtschaftligi und vor allem die milidäärischi Bedütig vom Handwärk vom Schmiid isch riisig gsi, und in vile Kulture het s Götter gee, wo Schmiid gsi si, wie bi de Grieche dr Hephaistos. Us dr germanische Saagewält isch dr Wieland dr Schmiid bekannt.
Stiller Has
Gschicht
Ggründet worden isch Stiller Has im Mei 1989 vom Endo Anaconda und em Balts Nill, wo dervor scho i de Gruppe Hunger & Trunk, Caduta Massi und Andreas Flückiger & Die Alpinisten zäme sy ufträte. Stiller Has isch i der Chlykunscht-Szene bekannt worde mit teilwys nume minimaler musikalischer Begleitig vom Text. Spetischtens syt 1996 mit der CD Moudi ghöre si aber zu de bekanntischten und erfolgrychschte Schwyzer Bänds. Uf irne Tournée sy si o uf Dütschland und Öschterrych, u 1995 sy si uszeichnet worde mit em Kabarettprys Salzburger Stier und im dütsche Chlykunschtprys mit em Förderprys vor Stadt Mainz.
Syt 2002 ghört der Gitarrischt René Schifer Schafer offiziell zu Stiller Has, wo dervor scho a vilne CD-Ufnahme mitgschaffet het gha. 2005 het der Balts Nill ds Ensemble verla, derfür sy syt der CD Geischterbahn 2006 der Schlagzüger Martin Silver Silfverberg u der Bassischt Samuel Jungen derby.
Stil
Sehr wichtig für Stiller Has isch der massigi Endo Anaconda mit syre gwaltige Stimm. D Begleitig isch oft sehr sparsam, was füfzäh Jahr lang der vilsytig Balts Nill het prägt gha, wo mal Schlagzüg, mal Gitarre, mal Mundharmonika, mal Keyboard gspilt het, aber o mängisch mitgsunge.
Der Musigstil lat sech i kei traditionelli Schublade la verruume. Gwüss gits mal typische Blues wi im Stück Blaue Mäntig, aber denn gits o Aakläng a Rock, Rock ’n’ Roll, Volksmusig, Balladenen oder Country.
Vil Texte vo Stiller Has gäbe den eifache Lüt im trischten Alltag e Stimm. Wytbekannt isch der sträng korräkt Abwart Hene, wo schliesslech mit der Monetsmiete vom ganze Block abhout. Der Endo singt vo den oft unerfüllbare Sehnsücht: «Ha Sehnsucht nach em Süde, nach em blaue Meer, – ’s längt höchschtens bis a Murtesee, u am Murtesee ligt Schnee» (Süde). Und är singt vo sym tröie Begleiter, em Moudi, also em Kater: «Angeri Chatze würde Whiskas nä, i ha ne Moudi, däm muesch bständig Whisky gä» (Moudi). Alli Texte zeichne sech dür ne subversive Witz uus, was so wyt cha gah, das es eigetlechi Nonsense-Texte git: «Im Fensterkreuz baumelt ein General, weil Hängen jetzt Mode ist, verdammt noch mal!» (Erstickt der Kanari).
Diskografie
Studio-Albene:
Live-Albene:
Singles:
Auguste Lustig
Dr Auguste Lustig (* 4. Novamber 1840 z Hàrtmànswìller; † 2. Janner 1895) ìsch a elsassischer Dìchter gsìì, aui bekànnt fer d Theàterstìckla wo-n-'r gschrìewa hàt.
Jugend
Si Vàter, dr Nicolas Lustig, ìsch a Wawer gsìì. Sina Màmma hàt Anne Marie Brayer gheißa.