cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Farinelli
Si Lääbe
Dr Broschi isch e Nöwöö vom Komponist und Violinist Cristiano Farinelli gsi. Er het d Kastrazioon überläbt und bim Nicola Antonio Porpora singe gleert. Er het dr Büüninaame Farinelli uuseglääse wäge dä Brüeder Farina, wo as groossi Kenner und Liebhaber vo dr Muusig gulte häi und won er bin ene wääred sinere Usbildigszit bim Porpora immer wider gsunge het. 1722 het er si erste Ufdritt in dr Opere Eumene vo sim Leerer ghaa. Si Stimm isch unglaublig räin und chraftvoll gsi und s Publikum isch enthusiastisch gsi. 1724 isch er z Wien ufdräte, und im Joor druf z Venedig, und denn isch er uf Neapel zrugg. 1726 het er z Mailand und 1727 z Bologna gsunge. Dört het er dr Sänger Antonio Bernacchi kennegleert und vil von em gleert. 1731 isch er zum dritte Mol uf Wien, het si Stiil gänderet vom Brawurööse, wien er s vom Porpora gleert het, zu mee Pathos und Äifachhäit. 1734 isch er z London gsi, won er d Konkurränte vom Händel um e Porpora und Senesino understützt het. Si ersti Opere im Lincoln’s Inn Fields Theatre isch Artaserse gsi, wo d Muusig zum e groosse Däil vo sim Brueder Riccardo Broschi komponiert worde isch. Noch drei Joor z Ängland isch er 1737 uf Spanie. Uf em Wääg dört aane het er z Frankriich vor em Ludwig XV. gsunge.
Z Spanie isch er vo 1737 bis 1759 bliibe und het mit sinere Stimm d Melancholii vom Philipp V. vo Spanie glinderet und eso Macht am Hoof überchoo. Under em Ferdinand VI. het er en äänlige Boste ghaa und het das usgnützt zum en italiänischi Opere iizrichde. Wo dr Karl III. uf e Droon cho isch, isch dr Farinelli as riiche Maa zrugg uf Bologna und het sich zur Rue gsetzt.
Dr Farinelli isch äine vo de grösste Sänger vo sinere Zit gsi. Dr Umfang vo sinere Stimm isch fast en Oktave gröösser gsi as dä vo andere Sänger. Si Stimm het en usgezäichnete Doon ghaa und isch gliichmäässig und klar gsi. Drzue isch choo, ass er e Hufe gwüsst het über Muusig.
Litratuur
Belletristik
Ettikon
Ettikon isch èn Ortsdeil vo dè badischè Gmeind Küssabärg im Chleggau im Landchreis Waldshuèt.
Geografy
Ettikon isch dè weschtlichschte Ortsdeil vo Küssabärg un lyt am Hochrhy bim Ettikoner Lauffè. Ettikon hèt urschprünglich nu dè Ettikoner Hof umfasst. Mit èm Bau vom Lonza Wärch Waldshuèt am Nordufer vom Hochrhy öppè 1,5 km absi vom Ettikoner Lauffè i dè Höchi vo dè Wuètèmündig isch è Sidlig entschtandè. Ettikon lyt nebbè dè Sidlig Homburg, welli abber èn Stadtdeil vo Düèngè isch. Öschtlich vo Ettikon un südlich vo Homburg hèt sich è Induschtrygebièt etablyrt. Ettikon un Homburg wörred vo dè Landesschtrõß 161 vonènand drènnt, beidi ligèt südlich vom Kaitle, wo d L 161 a d Oscht-Wescht-Fèrnschtrõß am Hochrhy, d B 34 aabundè isch.
Bezirk Lenzburg
Länzbrg isch en Bezirk im Kanton Aargau i de Schwiz. Er ligt im Zentrum vom Kanton un au s nördlichen Seetal ghört dezu. De Hauptort isch Länzbrg. De Bezirk het 20 Iiwohnergmeinde, isch 102.75 km² gross un het 48'601 Iiwohner (End 2005).
Lahr/Schwarzwald
Lohr (amtlig Lahr/Schwarzwald, vor 1978 nu Lahr) isch ä Großi Kreisstadt am Oberrhii im Ortenaukreis z Bade-Württebärg. Si het 43 000 Iiwuhner.
Geografi
Lohr litt in dr Owerrhinewene am Weschtrand vum Schwarzwald an dr Uuslaifer vum Schudderdal. D Schuttr fliesst dur Lohr in nordwestliger Richtig, d Altstadt lit uf em rechte Ufer. Im Norde zwiigt bi Dinglinge dr Schuttrentlastigskanal ab. Dr Bann bstoht us 32 % Landwirtschaftsflechi, 37,1 % Wald, 28,4 % Sidlungsflechi un 2,5 % sunschtiger Flechi.
Nochbergmaine sin Friesenheim, Seelbach, Kippenheim, Mahlberg, Schwanau un Meißenheim.
Innestadt
In dr Lohrer Innestadt sin viili Gschäft, vor allem Modegschäfte.
Es Wohrzeiche vun Lohr isch dr Storchedurm, wu dr Reschd vunnere alde Burg isch. Selli het dr Herre vum Geroldseck ghert und isch um 1220 baue wore. Hit stoht dr Turm middle in dr Fuaßgängerzon un isch grad schee zum agugge.
E poor Jahr zrick isch e Kunschdwärk davor gsi, dr "Klangstein". Er isch bi de Lohrer oft nit bsunders beliebt gsi, bis e Lieferfohrer dagegegfahre isch und en umgschmisse het.
Gmaindsgliiderung
Zue Loor ghere d Ortsdail Hugschwiihr (dt. 'Hugsweier'), Wylerd (dt. 'Kippenheimweiler'), Kuehbach (dt. 'Kuhbach'), Langäwinkl (dt. 'Langenwinkel'), Miiederschä (dt. 'Mietersheim'), Richäbach (dt. 'Reichenbach') un Sulz (dt. 'Sulz').
Burg Mengen
D Burg Mänge isch e abgangeni Burg bi Mänge, eme Ortdeil vu dr Gmei Schallsched im Landchreis Bryysgau-Hochschwarzwald z Bade-Wirttebärg. Si isch weschtlig vum Ort im Gwan „Chaiberiedli“ gläge.
Lahr/Schwarzwald
Gschicht
Lohr isch um dr Storchedurm entstande, ere Burg vun dr Geroldsecker vun anne 1220, un het um 1278 s Stadtrecht kriegt. Bis 1426 het d dr Geroldsecker ghert, derno isch d Stadt an d Herre vun Moers-Saarwerden kumme, wu 1442 di halb Herrschaft an d Markgrofschaft Bade verpfändet hän. D Badener hän 1497 där Dail kauft, di ander Helfti isch 1522 an s Huus Nassau-Saarbrücken kumme. 1629 isch zue nassauisch wore un 1803 isch d Stadt schließlig an s Kurfirschtdum Bade 1803 kumme.
Politik
D Stadt wird sit 1997 vom Oberbürgermeister Wolfgang G. Müller, SPD, regiert.
Burg Mengen
Anne 1466 wird d Burg as "Burgstal zu Mengen" gnännt. Vu dr ehmolige Burgaalag isch hite nyt me erhalte.
Mäder
Mäder ischt a Gmoand in Öschtriich z'Vorarlberg im Bezirk Fealdkirch mit Iiwohner.
Dr Ort liet im Vorarlberger Rhiital und ischt uane vo da Grenzgmoanda zur Schwiz wia z. B. o Ems, Luschnou oder Hökscht. Mäder liet uf 414 Meter Seehöhe und hot a Fläche vo 3,42 km².
Gschicht
Mäder ischt früaner all wieder vo Übrschwemmiga vom Rhii troffa wora. Im Rhiital ischt as am 15. Juni, 2. Juli und 28. Auguscht 1817 zu Übrschwemmiga koh, bsundrigs am 28. Auguscht hot as viele Dammbrüch gia. Uf da Vorarlberger Sita hot da Rhii bi Ruggäll, Bangs, Moaniga, zwüschad Kobla und Mäder, bi Brugg und z'Gaißau d'Dämm durchbrocha und hot uf bedna Sita große Schäda agrichtat. 1824 ischt da Ortsvorsteher vo Mäder, Johann Josef Ender ge Wian gritta und hot döt durchgsetzt, daß da Staat dia Rhiiregulierig und da Bau vo neua Dämm übrniet.
Zum öschtriichischa Bundesland Vorarlberg khört Mäder sit da Gründig 1861. 1892 hot ma dia Internationale Rhiiregulierig mit am Staatsvertrag beschlossa und i da Johr druf umgsetzt. Vo 1945 bis 1955 ischt Mäder an Toal vo da französischa Besatzigszona z'Öschtriich gsi.
Lahr/Schwarzwald
Wirtschaft
Au s Verlagswäse isch entwicklet z Lohr: dr Verlag Ernst Kaufmann, dr Silberburg-Verlag (unter onderem mitm Johreskalender vom Lahrer Hinkenden Boten), dr Johannis-Verlag (es evangelischs Verlagshaus sit 1896) und GUGIS Hörbüecher + Büecher.
Mäder
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Lahr/Schwarzwald
Wirtschaft
Ä bedütendi Rolle in der Stadt het die "Badische Tabakmanufaktur Roth-Händle GmbH" gspiilt, wo 1871 z Strossburi gründet worden isch. 1920 isch sie uf Lohr verlegt worde und het bis 2007 bestande. Si het sit 1957 zur „Reemtsma Cigarettenfabriken Gruppe“ ghört.
Mäder
Politik
D'Gmoandsvertreatig bestoht us 24 Mitglieder. D'Zemmatsetzig noch dar Wahl 2010 ischt: ÖVP und Parteifreie 17 Sitz, FPÖ und Parteiunabhängige 7 Sitz. Bürgermoaschtr ischt da Rainer Siegele. Zemmat mit Götzis, Alta und Kobla, wo o alle rund umma Kummaberg liegend, bildat Mäder dia Arbatsgmuanschaft "amKumma".
Chang Myon
Dr Chang Myon (rev. Rom. Jang Myon, McCune-Reischauer Chang Myŏn, koreanisch 장면, hanja 張勉; uf d Wält cho as Chang Ji-tae; * 28. Augschte 1899 z Incheon, denn z Korea und im hütige Südkorea; † 4. Juni 1966 z Seoul) isch e liberale, antikommunistische südkoreanische Politiker, Autor und Pedagoog gsi.
Mäder
Dialekt
Dr Dialekt vo Mäder khört zum Bodeseealemannisch.
E Dialektschriftsteller vo Mäder isch dr Adolf Vallaster.
Chang Myon
Dr Chang Myon isch Katholik gsi und het e baar religiöösi Büecher gschriibe. Si Soon, dr John Chang-yik, isch dr römisch-katholisch Bischof vo Chuncheon.
Burg Neu-Ems
D Burg Neu-Ems (o „Schloss Glopper“ odr im Dialekt blös „Glopper“) ischt a mittlalterliche Burganlag i dr vorarlbergischa Stadt Ems.
Si ligt uf ma klenna Hügel, leangs vo dr Strooss, wämma vo Ems in Ortstoal Emsrütte uffi fahrt.
Gschicht
1343 hot da Ritter Ulrich I. vo Ems mit da Genehmigig vom Kaiser Ludwig der Bayer uf am Bergrucka vom Rhiital z Emsrütte, i dar Nöhe vo siner Feschte Alt-Ems a neue Burg baut, dass sine vilköpfig Familie ina urüabiga Zit an sichara Untrschlupf hot.
1407 im Appazeallrkriag ischt dia Burg vo da ehemaliga Grofa vo Ems s erscht Mol zerstört und glei wider ufbaut wora.
1603 hot ma im Untrgschoß a Kapealla igrichtet, vo dera hüt bis uf zwao Spitzbogafeanschtr i dr Nordwand nüt meh übrig ischt. Dr frühare Flüglaltar vo dera Kapealla (Antwerpener Moaschtr, um 1515–1520) ischt sit 1835 im Tiroler Landesmuseum usgstellt.
Sit 1843 ischt der ussrgwöhnlich Bau, bestehand us klennräumiga Hochburg mit bergfriidartigem Bollwerk, abautem Palas und tüfer gleagener Vorburg, im Privatbsitz vo da Familie Waldburg-Zeil.
Giro della Valle d’Aosta
Dr Giro della Valle d'Aosta (franzesisch Tour de la Vallée d'Aoste) isch e Radränne im Nordweschte vu Italie. D Rundfahrt wird all Johr Ändi Augschte in dr Region Aostatal un im franzesische Département Haute-Savoie uusdrait. Näb em Baby Giro isch dr Giro della Valle d'Aosta s wichtigscht Noowuchs- un Amateurränne vu Italie. S erscht Mol isch s Etapperänne anne 1962 gfahre wore. Syter 2005 ghert s Ränne zue dr UCI Europe Tour in dr Kategori 2.2.
Rekordsiiger sin drei Fahrer, wu s Ränne je zwai Mol gwunne hän: d Italiener Ivan Gotti (1989, 1990) un Marco Marzano (2002, 2003) un dr Ukrainer Jaroslaw Popowytsch (2000, 2001)
Vu dr 53 Uflage (bis 2016) sin 39 dur Italienier gwunne wore, dr ainzig Schwyzer Siiger isch dr Kilian Frankiny anne 2016 gsii. Siiger vu Dytschland oder Eschtrych het s no kaini gee.
Mollis
Mullis (offiziell: Mollis) isch es Dorf im Kantuu Glaris, i dr Gmeind Glaris Nord. Es hät momentan uugfähr 3500 Ihwoner, liit öppä 7 Kilometer nördlich vu Glaris, und d Linth trännt Mullis vu Näfels. Under em Huusberg, am Fronalpstock, liit dr Skilift Schilt. Wichtigi Ort in Mullis sind z Haltli, Mullerä, und no vili anderi.
Gschicht
Bis Endi 2010 isch Mullis en aigeti Gmaind gsi. Mullis isch es Ziitli au dr Wohnort vu dr Anna Göldi gsi.
Zoll (Behörde)
Dr Zoll isch e Deil von ere Staatsverwaltig, wo dr Warevercheer zwüsche de Länder tuet aaluege und vo deil Sache a dr Landesgränze en Abgoob yziet.
D Zölner kontroliere im Zollgebiet vome Land dr Handel mit de Güeter, so wyt s vom Gsetz vorgseh isch. Und si vrfolge d Schmuggler, wo unerlaubti Sache uf gheime Wääg und öppen au versteckt i de Auto oder uf anderi Aarte ines Land ynebringe. Do goot’s au em nid erlaubti frömdi Dier und Pflanze. Es het nid nume a de Landesgränze Zollpöschte, sondern au uf de Flughäfe, wil d Passaschier vo dört us eme Staat wägflüüge oder dört ynechöme. In Weschteuropa isch mit em Vertraag vo Schengen dr gröscht Deil vo de Gränzkontrollen abgschafft worde.
Z Öschtrych heisst d Berhörde mit de ähnlechen Ufgaabe d Zollverwaltig. Bis anne 2004 het men au Zollwach gseit.
Frankrych het d Direction Générale des Douanes et Droits Indirects.
Italie het d Agenzia delle Dogane und d Guardia di Finanza.
Wurstessen bei Froschauer
S Wurschtässe bim Froschauer isch es Ässe bim Buchdrucker Christoph Froschauer gsi, wo am 9. März 1522 z Züri stattgfunde het. Näbem 1. Jänner 1519, wo de Zürcher Reformator Huldrych Zwingli sini Stell als Leutprieschter im Grossmöischter aaträte het und aagfange het, d Evanglie fortlaufend uszläge, statt sich an di vorgschribni Läseordnig z halte, gilt s Wurschtässe als «Urdatum» von de Zürcher Reformation.
S Wurschtässe het an Invokavit, em erschte Sunntig vo de Faschteziit schtattgfunde und isch e bewussti Provokation gsi. De Zwingli isch bi dem Ässe derbi gsi, heig aber selber kei Fleisch gässe, het's gheisse. Offiziell begründet het de Froschauer s Ässe dodermit, dass er und sini Lüt so vil hei müsse schaffe, dass si vom «Mues» allei nöd satt worde wäre. De Hintergrund ligt aber in ere bewusste Demonschtration vo de «evangelische Freiheite», wo de Zwingli prediget het. Es isch drum gange z zeige, dass alles, wo nöd in de Bible begründet isch, nöd gültig isch.
Weblinks
S «Wurschtässe» im Lexikon vo de Reformiirte Chile Züri
(4) Vesta
Entdeckig
D'Vesta isch am 29. März 1807 vum Heinrich Olbers z'Breme as vierter Asteroid entdeckt worre. Wo dr Olbers 1802 scho d'Pallas entdeckt un daift het, het er s'Rächt vu dr Benennig dismol an dr Carl Friedrich Gauß ibertrage, wo mit sinere neje Method vu dr Bahnbestimmig massgäblig fier d Sicherig vu dr nej entdeckte Asteroide bitrage het. Dr Gauß het dr Himmelskörper uf d'Vesta daift, dr römische Götti vum Heim un vum Herd, un d'Schweschter vu dr Ceres.
Wie alli zwische Asteroide, wo bis 1805 entdeckt worre sin, isch au d'Vesta z'erst as Planet bezeichnet worre. Wil bis zue dr Entdeckig vu dr Astraea noch meh wie 38 Johr hän vergo solle, het sich dodra zuerscht au nit gänderet. Erscht wie mer vu 1850 a immer meh Himmelskörper gfunde het, wo zwische dr Umlaufbahne vu dr Planete Mars un Jupiter chreise, hän sich fier sälli Objekte d'Bezeichnige „Chleini Planete“, „Chleiplanete“, „Planetoide“ oder „Asteroide“ durchgsetzt.
Umlaufbahn
D'Vesta beweggt sich zwische 2,15 AE (Perihel) un 2,57 AE (Aphel) in 3,63 Erdejohre um d'Sunne. Ihri Umlaufbahn isch 7,1° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,089. Ihri Bahn lit also im innere Asteroidegürtel.
Die synodisch Periode vu dr Vesta lit bi 504 Erdedäg. Des heisst, dass d'Erde d'Vesta alli 504 Däg uf dr Innebahn iberholt.
aktuelli Erforschig
D'Vesta isch s'erscht Zil vu dr Ruumsonde Dawn gsi, wo in dr Middi vu anno 2007 gstartet isch, un dr Asteroid im Oktober 2011 erreicht het. D'Ruumsonde isch no in e Umlaufbahn um d'Vesta igschwenkt un het dr Planetoid denooch mehreri Munät lang erchundet. Am 5. September 2012 isch d'Dawn witter zue dr Ceres gfloge. Dur sälli Mission het mer d'Vesta un ihri Bziegig zue dr Meteorite besser charakterisiere chänne. Au e Vergliich vu dr Vesta zue dr chohlestoffhaldige Asteroide im ussere Asteroidegürtel, wo dur d'Ceres repräsentiert werre, isch jetz möglich.
Beschaffeheit
Hiwiis: Die folget Beschribig vu dr physikalische Eigeschafte vu dr Vesta stellt dr Forschigsstand vor dr Achumft vu dr Dawn-Sonde dar. Si sin sällewäg deilwiis iberholt,
Grössi un Helligkeit
D'Vesta isch dr drittgröscht Asteroid im Asteroide-Hauptgürtel (nooch dr Ceres un dr Pallas). An Masse wird si under dr Planetoide im innere Sunnesystem numme vu dr Ceres ibertroffe.
D'Form vu dr Vesta entspricht ime triaxiale Ellipsoid mit dr Radie 280 km, 272 km un 227 km (±12 km). Fer d'Masse isch e Wert vu 1,36±0.05×10−10 Sunnemasse (2,71×1020 kg) un e middleri Dichti vu 3,7±0,3 g/cm 3 publiziert. D'Rotationsperiode vum Asteroid betrait öppe 5,342 Stunde.
D'Vesta besitzt im Vergliich zue andere Asteroide e sehr helli Oberflächi, mit ere Albedo vu 0,423. In dr Opposition isch si zwische 1,14 AE un 1,59 AE vu dr Erde ewägg un erreicht e schinbari Helligkeit vu bis zue 5,5mag. Si isch demit dr hellscht Asteroid am Nachthimmel un cha bi dunklem Himmel ohni Liechtverschmutzig grad noch mit blossem Aug gsähe werre.
Zämmesetzig un Oberflächi
D'Vesta isch e differenzierter Asteroid mit ere basaltische Chruschte, ultramafischem Mantelgstei un, wie mer us dr middleri Dichti schliesse cha, eme Iise-Nickel-Chern. D'Vesta het also e ähnlige Ufbau wie die terrestrische Planete, un underschidet sich dodur vu alle andere Asteroide im Hauptgürtel. Die uf dr Erde gfundene Iisemeteorite len allerdings dr Schluss zue, dass es in dr Früehzitt vum Sunnesystem witteri differenzierti Planetesimale gä ha muess, wo schins dur Kollisione zerstört worre sin. D'Iisemeteorite werre nämlig as Bruchstücker vu dr metallische Cherne vu sälle Objekte dütet.
Au d'Vesta muess schweri Kollisione mit andere masseriiche Körper erlitte ha. So isch uf Ufnahme vum Hubble-Weltruumteleskop näbe mehrere Impaktkrater mit Durmesser bis zue 150 km e riisegrosse Krater mit eme Durmesser vu ca. 450 km z'erchenne. Säller Krater - middlerwil uf Rheasilivia daift - het e Diefi vu iber 13 km (in dr näbeständige Abbildig blau kodiert), sini Wäll sin zuesätzlich zwische 8 km un 14 km hoch, un in sinere Middi ragt e Zentralberg 23 km hoch uf (in dr Abbildig rot). Dr Zentralberg isch demit guet so hoch wie dr Olympus Mons uffem Mars un demit ein vu dr zwä höchschte bekannte Berg im Sunnesystem.
Mit Hilf vum Hubble-Weltruumteleskop het nit nur d'Form un Grössi vu dr Vesta bestimmt, sundern es hän au helli un dunkli Regione uf dr Oberflächi erchennt werre chänne. Us dr Date het mer no e vorlaifigi geologischi Charte erstellt. D'Oberflächi schint vollständig us magmatische Gsteine z'besto. Die in dr geologische Charte grüene Regione werre als zue Basalt erstarrti Lavaflüss interpretiert, un stelle demit Yberreschte vu dr ursprüngliche Oberflächi vu dr Vesta dar. Die rötlich dargestellte Regione bestehn wohl us Intrusivgste, wo erscht under dr Oberflächi abchüehlt het, später aber dur Ischläg friglegt worre isch.
Die geologisch Aktivität vu dr Vesta goht vermuetlich uf die bim radioaktive Zerfall vum Aluminium-Isotop Al26 frigsetzt Wärmi zruck, un dürft scho vor öppe 4,4 Milliarde Johre, also relativ churz nooch dr Entstehig vum Sunnesystem vor öppe 4,55 Milliarde Johre, wiider zum Erlige chumme si.
Spektroskopischi Beobachtige am Mauna-Kea-Observatorium hän zeigt, dass uf dr Oberflächi vu dr Vesta au geringi Menge vu Wasser- oder Hydroxid-haltige Mineralie existiere. Mer goht devu us, dass säll Material nooch em Abchüehle vum Asteroid bim Ischlag vu Komete oder chohlige Chondrite ufbrocht worre isch.
Meteorite und Vestoide
Vermuetlich isch d'Vesta au dr Muederkörper vu dr Meteorite vu dr HED-Gruppe (Howarite, Eukrite, Diogenite), wo e Undergruppe vu dr Achondrite bilde un die irdische magmatische Gsteine ähnlich sin. Die Verbindig zwische dr HED-Meteorite un dr Vesta isch hergstellt worre, wil sich d'Spektre vu sälle Meteorite un vum Asteroid gliiche. Gstützt wird sälli Zueornig dur d'Datsach, dass alli undersuechte HED-Meteorite e Alder vu 4,4 - 4,5 Milliarde Johre ufwiise. Dr Muederkörper vu sälle Meteorite isch also nooch dr Entstehig vum Sunnesystem rasch abchüehlt, was uf e relativ chleine Himmelskörper hidütet, un e Herkunft vu grössere Mönd oder Planete usschliesst.
Mit dr Vesta werre au d'Vestoide in Verbindig brocht, e Klass vu chleinere Asteroide, wo au spektrali Ähnlichkeite mit dr Vesta ufwiise un möglicherwiis vu sällere ewäggschlage worre sin. Vermuetlich sin d'Vestoide vor wäniger wie ere Milliarde Johr bi dr Bildig vum Krater Rheasilivia us dr Chruste vu dr Vesta rusgschlage worre. D'Verdeilig vu dr Vestoide erstreckt sich vu dr Umlaufbahn vu dr Vesta bis hi zue Regione im Asteroidegürtel, wo Störige dur dr Planet Jupiter underlige. So hän Bruchstücker vu dr Vesta zue Erdbahnchrüzer werre chänne, un au HED-Meteorite chönnte so in d'Nächi vu dr Erde brocht worre si. Ob si direkt vu dr Vesta stamme oder indirekt iber e Vestoid, isch bisher aber no uchlar.
Junges theater basel
S junge theater basel, churz jtb, isch sit 1977 ains vo de Chlaitheater in dr Stadt Basel. Es befindet sich im ene ehemoolige Rossstall uf em Kasärneareal im Chlaibasel und het 108 Blätz.
Im junge theater basel spiile Profi und Laie, im Allgemeine Jugendligi, wo Theaterkürs im Theater sälber absolviert hai. Im Johr wärde zwai Stück inszeniert, wo noch acht Wuche Broobe, an jedem Daag acht stundelang, öbbe 20 Mol z Basel sälber ufgfüehrt wärde und denn in dr Schwiiz uf Tournee gönge und mänggisch au an internationale Festival mitmache. D Uffüehrige si hüfig Stück wie im Simon Stephens si Punk Rock oder im holländische Reschissör Matthias Mooij si Scham noch em Frühlings Erwachen vom Wedekind, wo uf Schwiizerdütsch übersetzt worde si oder Aigeentwicklige vom jtb wie s Danzstück Kei aber!.
Taläntshow
''Zeig! Offene Bühne'' git Jugendlige sit em Februar 2011 an jedem erste Samschdig vom ne Monet d Möglikeit, vor eme Publikum ufzdrätte und z zaige, was si chönne, wobii s kaini Vorlaage git, was si sotte uffüehre.
Theaterkürs
D Theaterkürs, wo jungi Mensche vo vierzähni bis vierezwanzgi chönne mitmache, finde währed dr Schuelzit zwaimol bro Wuche statt. D Dailnähmer entwickle währed em Kurs en Uffüehrig, wo denn am Schluss dreimol vor eme Publikum zaigt wird.
Basler Marionettentheater
S Basler Marionettetheater, churz BMT, isch e Chlaitheater im Zähntechäller im Geböid vo dr Allgemäine Lääsigsellschaft Baasel am Münsterblatz 8 in dr Stadt Basel.
S Theater
Dr Richard "Ricco" Koelner (1904-1993) und si Frau Käthi häi 1943 s Basler Marionette Theater gründet und 1947 dr "Trägerverein Gesellschaft Basler Marionettentheater". Dr Koelner het sich as Autodidakt alles sälber biibrocht, was sone Marionettetheater brucht und het nid nume bis 1983 s Theater elläi gläitet, sondern au no as Figure- und Büünibildner, Dramaturg, Autor und Reschissöör gschafft.
Lägerebräu
S LägereBräu isch e Wettiger Brauerei, wo im 2000 entschtande-n-isch u sit em 2008 en AG isch. S Bier wird i de alte Spinnerei z Wettige produziirt.
Basler Marionettentheater
S Theater
Am 27. Merz 1944 het s Theater in dr Kunsthalle si erste Uffüerig gee: Dr Faust vom Karl Simrock. Es het nume Schauspiil und Opere für Erwaggseni uf d Büüni brocht bis es 1951 s erste baseldütsche Stügg für Kinder inszeniert het: D Mondladärne vom Ricco Koelner.
Lägerebräu
Gschicht
D Aafäng vo de Brauerei liget im Johr 2000. De Thomas Benz vo Wettige het aagfange dihei sis eigni Bier z braue. Über e 40-Liter Brauaalag im 2001 zu ere 120-Liter-Aalag im 2004 isch di chlii Brauerei, wo sich sit em 2001 LägereBräu gnennt het, immer witer gwachse (Lägere isch übrigens en Hügelzug, wo im nordoschte vo Wettige liit). Vo de Chuchi bim Thomas Benz sine Ältere über s Casino z Wettige isch d Brauerei im 2006 i de Herterehof z Wettige züglet. Wil de Absatz vom Bier schtändig gschtige isch, het me im 2008 d Gsellschaftsform vo de Brauerei in e AG geändret. Sither wird s Bier uf de Wettiger Chloschterhalbinsle i de alte Spinnerei brauet.
Produkt
Am Aafang isch numme eis Bier hergschtellt worde, s LägereBräu Original, wo es unfiltriirts milds Bier isch. Sit em Juni 2009 gits au es Weizebier. Es Spezialbiir, wo e birebizeli Honig dinne isch, heisst wie s Chloschter Wettige Maris Stella. In de letschte Johr het d Brauerei ständig erwiteret, so dass es in de Zwischeziit au es Pale Ale, es Indian Pale Ale und es Espresso Stout git.
Basler Marionettentheater
S Theater
S Basler Marionettetheater het in alle mööglige Sääl gspiilt, bis es 1956 im Zähntechäller e Häim gfunde het. Es wird vo dr «Gesellschaft des Basler Marionettentheaters» drait. Es het e vilfältigs Brogram: Neuinszenierige und BMT-klassiker, Gastspiil, Adväntsveraastaltige und anders. Für Erwaggsnigi git s Stück wie Ubu Roi, Die Dreigroschenoper vom Bertolt Brecht, im Peter Jahns und dr Sabine Fromm ihr Das Küssen macht so gut wie kein Geräusch oder Kleine Eheverbrechen, wo an vile Theater und au im Färnseh zeigt worden isch, währed s Brogramm für die ganzi Familie im Michael Ende si S Traumfrässerli, Das kleine Ich bin ich vo dr Mira Lobe und dr Susi Weigel und Märlibearbeitige wie im Hauff sini Gschichte Das kalte Herz, Der kleine Muck, Zwerg Nase und e Hufe anderi Stück umfasst.
Diego Maradona
Dr Diego Armando Maradona Franco (* 30. Oktober 1960 z Lanús; † 25. Novämber 2020 z Tigre) isch en argentinische Fueßballspiiler un -trainer gsii.
Basler Marionettentheater
S Lokal
Dr Zähntechäller am Münsterblatz isch im 16. Johrhundert baut worde, und het e gotischs Chrüzgwölb us Sandstei. Er lit grad über em Rhii und mä het e schöni Ussicht vo dört. Si Name chunnt drvoo, ass er e Zitlang brucht worde isch, zum dr Chillezähnt din z lagere. 1955/56 isch dr Chäller zum Theater umbaut worde.
Diego Maradona
Lääbe un Wirke
Dr Maradona isch aini vu dr „Legände vum Wältfueßball“ gsii un het as ain vu dr beschte Fueßballspiiler vu dr Gschicht gulte. Är het si scho am Aafang vu syre Karriere im Alter vu 15 Johr bi dr Argentinos Juniors e Name gmacht, voreb er zue dr Boca Juniors gwägslet un 1981 argentinische Maischter woren isch. Derno het s dr Maradona fir e Rekordableessumme uf Europa zum FC Barcelona zoge. Dert het er mit em Pokalsiig 1983 sy ainzige wichtige Titelgwinn ghaa. Vu Chrankete un Verletzige blogt, het er dr Verain scho no nume zwai Johr wäge Hufe Skandal wider mieße verloo. Dodruf het er si wider fir e Rekordablaassumme dr SSC Neapel aagschlosse. Mit em Underdog vu Kampanie, wu in dr Vorsaison fascht abgstiige wäre, het er zwische 1984 un 1991 di greschte Erfolg vu syre Verainskarriere gwunne, dodrunter 1987 un 1990 di bis hite ainzige Maischtertitel vu dr Verainsgschicht un dr Gwinn vum UEFA-Pokal 1989.
Dr U20-Wältmaischter vu 1979 het di argentinisch Nationalmannschaft 1986 z Mexiko as Mannschaftskapitän zum Gwinn vu dr zwoote Wältmaischterschaft no 1978 gfiert. Doderby het dr 25-Jehrig bim 2:1-Siig gege Ängland im Viertelfinale innerhalb vu vier Minute zwai vu dr beriemteschte Dor vu dr Fueßballgschicht gschafft, wun er zerscht e hochi Balle mit dr Hand, dr „Hand vu Gott“, regelwidrig ins Dor gferderet het un derno noch eme Dribbling iber rund 60 Meter s WM-Dor vum Johrhundert gschosse het. Insgsamt het dr Maradona an vier WM-Turnier (1982, 1986, 1990, 1994) dailgnuu un in 91 Länderspiil 34 Dor gschosse.
Laufenbrücke
D Lauffèbrugg isch è Bogèbrugg, wo dè Hochrhy zwǜschè m südbaddischè un èm aargauischè Laufèburg übberschpannt. Graad unterhalb vo dè Lauffèbrugg isch früèner dè Chlyne Lauffè im Hochrhy gsi.
Geschichtè
Diè beidè Deil vo Laufèburg sin schu im Mittelaalter (1208) a einè vo dè ängschtè Stellè vom Hochrhy durch è feschti Brugg vobundè worrè. 1810 hèt dè Zimmermaameischter Blasius Balteschwiler è Holzbrugg uff Steipfyler mit vyr Joch baut. Uff dè rächtè Sitè isch è längeres Fäld mit èm übberdachtè Hängewärch aagordnèt gsi, wo mit drei chürzèrè Fälder mit offnè Sprängwärch fortgsetzt worrè isch.
Bis vomuètlich 1799 hèt s obberhalb vom Chlynè Lauffè am Hochrhy witterhy è Brugg gää, im Volauf vom Zweitè Koalitionschrièg isch sèlli innterstädtischi Brugg, wo Groß- un Chly-Laufèburg vobundè hèt, kabutt gmacht worrè.
Annè 1802 isch durch d Drènnung vo ehemòlig Groß-Laufèburg am Südufer, wo dè Schwiz zuègschlagé worrè isch, un ehemòlig Chly-Laufèburg am Nordufer vom Hochrhy, wo ab 1806 im Großherzogdum Baddè zuègschlagè worrè, isch è Karrièrè vo dè 1810 widder uffbautè Lauffèbrugg als Gränzbrugg vorzeichnèt gsi. Sit dèm stòt bim südlichè Widerlager è schwizer bzw. aargauischs Zollhüsli, bim nördlichè Widerlager è baddisches bzw. ab 1871 è dütsches Zollhüsli. Dè Gränz isch z Laufèburg i dè Stròmmitti feschtglait worrè, wa für dè Hochrhy-Abschnitt Hoèdängè-Gränzach-Wyylè bis hüt (Stand:2018) gildèt.
Wôrènd èm Bau vom Wasserchraftwärch Laufèburg i dè Johr 1909 bis 1914 isch d Gränzbrugg vo 1810 annè 1911 durch èn Neubau ersetzt worrè. Sèll isch nötig gsi, well dè Hochrhy obberhalb vom Stauweer bis zuè 10 Meter uffgschtaut worrè isch. Blaanung un Bauuusfüürung hèt d Baufirma Robert Maillart gmacht. Obwoll dè Lauffè dört wèggschprèngt worrè isch, isch dè historische Nammè Lauffè-(brugg) wiè bi beidè Städthälftè sèlber bybhaaltè worrè. Im Johr 1982 hèt mò è umfangrychi Inschtandsetzung vo dè Strõßèbrugg für 1,56 Millionè Schwizer Frankè durrègfüürt. Übber m Stròmpfyler isch ußerdèmm in èrè Pfylerkanzlè è Statuè vom Schutzbatron Nepomuk uffgschtellt worrè, wo sit èm Neubau 1911 nǜmmi uff dè Brugg gschtandè isch. D Brugg isch für Faarzüüg mit maximaal 12 t Gsamtgwicht zuèglõ gsi, also nit für dè Schwèrvokeer bruucht worrè. Sit dè Vokeersfreigaab vo dè neuè Rhybrugg im Dezembèr 2004 isch diè aalt Brugg für dè motorisyrte Individualvokeer gschpèrrt, wörd also nò vo Fuèßgänger un Velofaarer bruucht.
Konschtruktion
D Lauffèbrugg übberschpannt mit zwei flachè, öppè 8,7 m breitè Jöcher vo jewyls 41,5 m lichter Witti dè Hochrhy. D Pfylhöchi vo dè barabolisch gformtè Bögè bedrait 4,45 m, bi nèrè Kämpferdicki vo 1,1 m un èrè Scheiteldicki vo 0,8 m. Dè Stròmpfyler wyst è Breiti vo 6,0 m uff. S Gewölbe, d Pfyler un d Ufer- un Stirnmuèré bschtön uss Bedongsteimuèrwärch. Im Johr 1982 isch d Uffüllung uss Bruchschtei zwǜschè dè Stirnmuèrè un èm Bogè durch è Staalbedongblattè ersetzt worrè. D Blattè lyt nur im Scheitel dirèkt uff dè Bedongschteigwölbe, a dè Widerlager un èm Pfyler isch si mit Lager dè Längi nõch voschièbbar glagèrèt.
Marschalk von Basel
D Marschalk si e Basler Ridderfamilie im Spootmiddelalter gsi.
D Marschalk si as Ministeriale vom Basler Bischof in dr Ridderstand ufgstiige. Iire Naame häi si vom Amt vom Marschalk übernoo, wo si vo dr zwäite Helfti vom 12. Joorhundert bis 1414 gfüllt häi. Wo sich im spöötere 13. Joorhundert e Kampf um Machtinträsse under dr Basler Ritterschaft entwicklet het, häi sich d Marschalk uf d Site vo de stadtaadlige Psitticher gschlaage, wo dr Bischof gegen e Rudolf vo Habsburg understützt häi und s 1271 fertigbrocht häi, iiri Gegner, d Heere vom Stärn, us dr Stadt z verdriibe. 1273 het dr Rudolf Basel afo belaagere und dr Hug Marschalk, wo denn Bürgermäister gsi isch, het mit ere Hampfle vo Lüt en Usfall gmacht und isch drbii umchoo.
Dr Günther Marschalk, wo mee as äinisch zum Bürgermäister gweelt worden isch und 1401 as Gsandte vo dr Stadt vom nöije König Ruprecht sich alli iiri Freihäite wider emol het lo bestäätige, isch as letschte männlige Basler Marschalk 1414 gstorbe.
Bedütendi Familiemitgliider
Vo dr zwäite Helfti vom 13. Joorhundert aa häi d Marschalk immer wider emol Verdräter im Root vo dr Stadt ghaa. D Marschalk häi vier Bürgermäister gstellt: Dr Hug 1273, dr Günther 1289, dr Thüring 1309 und en andere Günther 1401. Dr Jakob, wo vo 1294 bis 1295 z Bologna studiert het, isch 1344 Dekan vom Doomstift gsi. Dr Leonhard isch 1499 Räkter vo dr Universideet worde.
Bsitzdümer
Im 13. Joorhundert häi d Marschalk e zitlang d Wartebärg Burge as Lääche vo de Groofe vo Hombärg überchoo.
Ionischer Aufstand
Dr Ionisch Ufstand isch d Rebellion vo de chläiasiatische und züprische Grieche gege die persischi Oberherschaft im 5. Joorhundert v. d. Z. gsi.
Bavois
Bavois (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Zue dr Gmai ghere s Dorf Bavois, dr Ortsdail Les Bordes un dr Wyler Le Coudray. D Gmaiflechi umfasst 75,6 % landwirtschaftligi Flechi, 16,3 % Wald, 7,4 % Sidligsflechi un 0,6 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Bavois isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1200 as Bavoies.
Religion
62 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 18 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,3 %, CVP 2,2 %, FDP 7,5 %, GLP 5,4 %, GP 10,9 %, SP 27,9 %, SVP 33,4 %, Sunschtigi 3 %.
Dr Burgermaischter vu Bavois isch dr Olivier Agassis (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,0 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 727 Yywohner 93 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 4,3 % Dytsch, 0,4 % Italienisch un 2,3 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Albanische Volkstrachten
D Volchstrachte vo de Albaner (albanisch: veshjet tradicionale shqiptare ‚traditionelli albanischi Chleidig‘, veshjet kombëtare ‚Nationalchleidig‘ oder veshjet popullore ‚Volchschleidig‘) isch d Chleidig wo vo de Albaner im Alldaag un zue bsundre Aaläss trait worde isch, bevor dass sich weschtlichi Chleidig duregsetzt het. Si zeige di verschidne kulterelle Yyflüss vo dere Gegend, un unterscheide sich je nooch regionaler, gsellschaftlicher, städtisch oder ländlicher Herchumft, un je nooch Alter, Familiestand un Konfession.
Die Chleidig isch bis in d 1950er au im Alldaag no wyt verbreitet gsi, un isch deno als erschts vo de jüngere Lüt durch weschtlichi Chleidig ersetzt worde. Hüt werde Deil vo de traditionelle Trachte im Alldaag numme no vo ältre Mensche, vo Folklore-Gruppe oder zue ganz bsundri Aaläss drait. Bi ältre Manne mit ländlichem Hintergrund isch zum Byspil no s qeleshe, e runds Filzchäppli, verbreitet.
D Trachte hen sich natürli pauselos verändret; verschidni regionali Type hen sich ussbreitet bzw. sin usser Gebruuch cho, oder sin durch kulturelli Yyflüss wie zum Byspil d Islamisierig, yygfiert worde. Nooch dr Unabhängigkeit vo Albanie vum Osmanische Rych 1912, isch de de Yyfluss vo de weschtliche Mode stercher worde.
Wichtigi Chleidigsstugg
Hergstellt worde isch d Chleidig meist uss lokale Produkt uss de Landwirtschaft un de Viezucht wie Leder, Wolle, Flachs, Hanf un Syyde. Dernäbe sin importierti Stoff ussem Ussland, für die wo sichs hen chönne leiste, sehr begehrt gsi, un für einzelni Chleidigstugg wie de fustanella au notwändig gsi.
Oberchörper:
Schärpe: Um d Hüfte hen Manne wie Fraue fascht immer e Schärpe bunde. Si isch grad bi de Manne vilmool s einzig bunti Chleidigsstugg gsi, un het usserdäm d Chleidig zämmeghalte. D Manne hen vilmool au ihri Waffe oder sunstigi Gägeständ dört inegsteggt. Dernäbe hen d Manne vilmool no en Patronegurt drüber bunde. Dass d Schärpe sorgfältig bunde gsi isch, isch sehr wichtig gsi. Vorallem für Fraue het es als schändlich golte, d Schärpe vor Fremde abzlege. Im albanische Gwohnheitsrächt, em Kanun, wird vorgschribe dass en Maa, wo syni Frau het welle verstoosse, ihr d Zotzle vo de Schärpe het sölle abschnyde. Un e Maa, wo syni Schärpe nit sorgfältig bunde het, het als strytsüchtig golte - wyl er es demit druff aaglait het, dass ihm öber uss Versänne uff d Schärpe dappt isch, was els Entehrig golte het.
Mer unterscheidet verschidni Type: Schurz: Für Fraue sin ei oder mehreri Schurz über de Rock (alb. përparje, paranik, futare, barkore, peshqir, usw.) obligatorisch gsi. Näbe de praktische Funktion het de Schurz au symbolisch d Genitalie verdeggt. Je nooch Gegend un Funktion sin d Schurz eifarbig gsi, oder uffwändig verziert gsi, zum Teil mit symbolische Zeiche. Meischt het de Schurz d Form vumene Trapez gha.
Unterchörper:
Die Tracht mit de fustanella
Die Chleidig wo unter de albanische Manne am wyteschte verbreitet gsi isch, isch d fustanella (albanisch au fustan) gsi. D fustanella isch in grosse Deil vum Balkan verbreitet gsi, näbe de Albaner vorallem au bi de Grieche, Mazedonier, Rumäne un Bulgare. Für Nationalischte uff allene Syte het es wäge däm e bsundri Brisanz, dass si vo ihrem Volch „erfunde“ un vo allene andre „gstohle“ worde isch. Wo un wenn des Chleidigsstugg gnau uffcho isch, isch aber nit klar, warschynts het si sich uss enere Art Toga entwigglet.
Es handlet sich bi de fustanella um e Männerrock, un zwar e Falterock. Meischt isch er wys gsi, aber bi bstimmte vogelfreie Gruppe, wo sich je nooch Situation un Betrachtigswyys zwüsche Banditetum un Befreiigskämpfer bewegt hen, wie de albanische çeta, sin zur bessre Tarnig au graui un schwarzi fustanella ieblich gsi. D Lengi isch unterschidli gsi, meischt bis zum Chnie, vilmool au lenger oder chürzer. Di chürzri Version isch vorallem bi Büebli verbreitet gsi, di lengri Version vorallem bi de Oberschicht.
Mit de fustanella het mer e Hämd trait, wo bis zur Hüfte gange isch, un meischt wyyti Ärmel gha het. Drüber isch je nooch Jooreszit e Weschte un e Tschoppe trait worde, wo entweder uss Filz, Stoff oder Samt gsi isch. Je nooch sozialer Schicht sin die uffwändig verziert worde. In chaltem Wätter het au no en lange, wyse Wollmantel (flokata) dezueghört. Am Unterchörper sin unter de fustanella Unterhose uss Stoff un e Art Filz-Leggings (kallcijt oder tosllukët) trait worde. Dezue het no e Schärpe uss Wolle ghört, wo um d Hüfte bunde worde isch, Opanke un verschidni Chäppli.
D fustanella het sich bis zum Aafang vum 20. Joorhundet in ganz Albanie ussbreitet, un het sogar en Blatz in albanischi Volchslieder. So handlet ei Lied vumene Buur uss em albanische Hochland, wo wääred de Türkeherrschaft zum Militärdienscht yyzoge wird: „Ich ha mi umdrait, un d Berg aagluegt über alles überrascht dassi d fustanella muess ablege un mich in türkischi Hose chleide“ Imene andre Lied heissts: „oh Vladika, Sohn vunere montenegrinische Muetter leg dyni Gwehr nit uff Vranina aa. Du kennsch d Fustanella-Träger [d Albaner] nit wo d Schiesscharte mit ihrene Händ schliesse.“
Allerdings het s au Regione gee, wo d fustanella numme vo de Oberschicht trait worde isch, un bi de Oberschicht het d Lengi un Dekoration vo de fustanella schliessli fascht absurdi Ussmass aagno. In dr Mitti vum 19. Joorhundert het zum Byspil de französisch Konsul Hecquard berichtet, dass d Manne uss de Oberschicht vo Shkodra e fustanella mit 500-750 Falte trait hätte. Im friene 20. Joorhundert het d Oberschicht fustanella trait wo wäge ihrer Lengi un Grössi so schwer gsi sin, dass d Lüt fascht nit demit hen chönne laufe. So schrybt di britischi Balkanreisendi Edith Durham im Joor 1913:
Des isch warschynts mit e Grund gsi, dass d fustanella ab em Aafang vum 20. Joorhundert sehr rasch uss de Mode cho isch. Scho im Joor 1910 schrybt de ungarisch Balkanreisende un Ethnolog Franz Nopcsa dass d fustanella ussem Hochland vo Nordalbanie verschwunde gsi isch. D Lüt hätte sich aber no errinret, dass si 50 Joor friener no trait worde wär. Nooch de Unabhängigkeit vo Albanie im Joor 1912 isch d fustanella au bi de Oberschicht usser Gebruuch cho, un bis 1920 isch es als Alldaagschleidig fascht ganz verschwunde. Allerdings isch d Fustanella vilmools no zur Hochzit aaglait worde oder sogar di obligatorischi Hochzitchleidig gsi, un für die Glägeheit extra aagfertigt oder ussglännt worde.
Die Tracht mit de tirq
Ersetzt worde isch d fustanella vilmool vo de tirq, wo hüt als die prototypischi albanischi Tracht überhaupt gilt. Bi de tirq handlet es sich um engi Filzhose, wo meischt wys sin, mängmool aber au dunkelbruun oder schwarz. An de Sytenööt un um d Hosetäschli ume, sin d Tirq mit schwarze Stickereie verziert worde. Je nooch Region un vorallem je nooch sozialer Schicht, sin die Verzierige verschide uffwändig gsi. Bsunders uffwändig sin die Verzierige in de Gegend vo Elbasan un bi rychere Muslime vo Shkodra gsi.
Vilmool het mer über d tirq au no Filzleggings trait, vorallem gäge d Chälti. Am Oberchörper isch meischt e wyses Hemd mit lange, wyyte Ärmle trait worde. Dezue het no e mintan oder e Weschte, wo au mit schwarze oder goldnige Strickerei verziert gsi isch ghört. Um d Hüfte isch e farbigi Schärpe bunde worde, wo vilmool d Waffe inegsteggt worde sin. Als Chopfbedeggig het mer d qeleshe uffzoge, e Filzchäppli wo je nooch Region rund, flach oder spitz gsi isch.
Im Gägesatz zur fustanella, wo im südliche Balkan wyt verbreitet gsi isch, findet mer d tirq fascht numme unter de Albaner; vereinzlet allerdings au in Rumänie un Bulgarie. Ursprüngli isch die Tracht uff Nordoschtalbanie bestränkt gsi, vo wo si sich im 19. Joorhundert bis uff Südalbanie verbreitet het. Im spööte 19. Joorhundert isch si im Hochland vo Shkodra überno worde, deno in de Mirdita z Mittelalbanie, un nooch 1912 bis uff Librazhd un Pogradec in Südoschtalbanie. Schliessli hen sich d tirq no wyter in de Süde, bis Berat, verbreitet. Die Ussbreitig isch bis in d 1950er wytergange, wo di traditionelle Trachte allgemein durch weschtlichi Chleidig ersetzt worde isch.
Die Tracht mit dolloma
D Hauptchleidigisstugg vo dere Tracht sin e langs Hemd, wo bis unter d Chnie gange isch, un e lange Mantel uss wysem Filz (dolloma). In de heissere Joorezite hen d Manne vilmool au numme de Mantel trait, ohni Hemd. Drüber isch in Nordalbanie no e xhurdia (e engi Tschoppe uss Filz oder Wolle), un im Süde e cibun (e wyte Wollmantel, wo vo de Hüfte uss breiter wird) trait worde. Am Unterchörper het mer über de Unterhos no Leggings, Pluderhose oder Breeches aaglait. Um d Hüfte het mer die typischi Schärpe gwigglet. Die Tracht mit langem Filzmantel isch au in andri Gegende vo Südoschteuropa verbreitet gsi. Unter de Albaner isch si im Süde vorallem unter de orthodoxe Buure verbreitet gsi; d Oberschicht un d Moslems hen änder e fustanella trait. Im Norde het mer die Tracht bis zum Aafang vum 20. Joorhundert trait, deno isch si durch d Tracht mit Filzhose (tirq) ersetzt worde. Allerdings het mer de Mantel un vorallem d Tschoppe (xhurdia) bybhalte.
Die Tracht mit brekushe
Die Chleidig isch meischt d Arbetschleidig oder d Chleidig vo de eifachere Lüt gsi, im Gägesatz zur Fustanella-Tracht, wo zue bsundre Aaläss oder vo de rychere Schichte trait worde isch. Si isch ursprüngli vorallem in Mittelalbanie in de Gegende um Shijak, Kavaja, Tirana, Kruja un im Mat-Tal, un in Nordalbanie als Summerchleidig, verbreitet gsi. Im Süde, bi Lushnja un Berat, het sich die Tracht au ussbreitet, wo d fustanella uss em Bruuch cho isch.
Die Tracht mit poture
Die letschti Mannetracht isch die wo sich vorallem durch d poture, e Art Chniebundhos, unterscheidet. Die Hos isch bis zue de Chnie gange, un isch obe wyyt gsi. Es het si uss Stoff oder uss Filz gee; die uss Filz sin weniger wyyt gsi. Aa de Wade het mer meischt e Art Leggings, d kalce aagha. Am Oberchörper het mer (in de rychere Schichte), e Weschte uss tüürem, dunkelblaue Stoff trait. Für di eifache Lüt isch die dergege uss Filz gsi. Typisch für die Tracht isch au d qeleshe in kegelform gsi.
Die Tracht isch imene grosse Deil vo Südalbanie, um Saranda, Vlora, Gjirokastra, Lushnja, Berat un Korça verbreitet gsi, un het dörte d fustanella verdrängt.
Trachte vo de Fraue
D Trachte vo de Fraue sin im Verglych zue de Männertrachte uffwändiger, farbefroher un vilfältiger gsi. Vorallem hen d Fraue au mee Schmuck un Verzierige aaglait. Schmiidearbete, wo meist uss Silber gmacht worde sin, sin usser aa de Ohre, Finger un am Hals, au aa de Chleidig sälber als Chnöpf un Brosche aabrocht worde. Bsunders aa de Weschte, Tschoppe, Schärpe un de Chäppli sin vili Schmuckstugg aabrocht gsi. Zum Deil sin Münze als Schmuck verwändet worde, wo im Notfall au als Gäld hen chönne bruucht werde.
Die Tracht mit langem Hemd un xhoka
Am wyteschte verbreitet isch e Tracht miteme lange Hemd, eneme Schurz, e Woll- oder Filzmantel (xhoka) un ere Schärpe gsi. De xhoka isch rächt churz gsi, un je nooch Bedarf durch e zuesätzlichs Oberteil, wie de mintan oder e dolloma, ergänzt worde. Dezue het meischt e Chopftuech ghört. Die Tracht het mer vo Südalbanie bis Montenegro un de Kosovo trait.
De Typ het sich regional vorallem durch de Schnitt un d Lengi vum Hemd un vum Mantel unterschide. In de meischte Gegende isch s Hemd bis zue oder unter d Chnie gange, in andre dergege nit bis zum Chnie. Usserdäm het sich d Lengi, d Farb un s Muschter vum Schurz unterschide. So isch in de Gegend vo Pogradec de Schurz änder eifarbig gsi. In de Gegend vo Elbasan isch dergege e Wollschurz mit farbefrohi Motif verbreitet gsi. In de Chüschtenebeni isch de Schurz bsunders gross gsi.
In de Mirdita, im Mat-Tal, de Regione um Tirana un Kruja un in de Dibra Region, isch zuesätzlich zum lange Hemd en wyse, ärmellose Filzmantel trait worde. De Mantel isch lang gnue gsi, dass mer numme no öbe 10 cm vum Hemd het gsee.
E zweite Typ vo dere Tracht isch fascht glych gsi, aber statt eim Schurz het mer zwei, eine hinte (pështjellak) un eine füre (paranik), trait. Es handlet sich debi warschynts um e älteri Form vo dere Tracht. In Nordalbanie isch de Typ no in de Gegend vo Shkodra belait, im Süde in de Gegend vo Vlora, Saranda un bi de Albaner z Griecheland. Im Norde isch des zum Deil d Summerchleidig gsi, im Winter het mer e xhubleta trait.
Die Tracht mit de xhubleta
E andri wichtigi Frauetracht, wo aber vil weniger verbreitet gsi isch, isch die mit eme Glockerock, wo nooch unte breiter un steif wird (xhubleta). Si isch vorallem im nördliche Hochland vo Albanie, de albanische Siidligsbiet vo Montenegro un de Rugova Region vum Kosovo, verbreitet gsi. D xhubleta isch meischt uss dicke Filzstreife hergstellt worde, wo sich mit gflochtene Schnürr abgweggslet hen. Wyl es uss so vile verschidne Einzeldeil gmacht gsi isch, isch d Aafertig sehr uffwändig gsi. Ab de 1930er isch d xhubleta vumene Stoffrock verdrängt worde, un numme no zue bsundri Aaläss aaglait worde.
D xhubleta isch hüt meischt schwarz mit e weng wyss un rot oder lila. Es git aber Bericht uss em 18. Joorhundert, wo e vil bunteri Version vo de xhubleta beschrybe. De ungarisch Reisende Daniel Kordinez beschrybt um 1750 d xhubleta als so farbefroh dass: „weder di Pfaue noch de Rägeboge so bunt sin, wie d Fraue vo Kelmendi“. No im 19. Joorhundert isch d xhubleta-Tracht uffwändig verziert gsi, un het näbe de schwarze un wyse Streife au orangeni, violeti un rosa Streife gha.
Die Tracht mit mbështjellëse
Kennzeiche vo dere Tracht isch e wyyte Rock gsi, wo vorne offe gsi isch, un mbështjellëse gheisse het. Am Oberchörper hen d Fraue e Hemd trait wo bis zue de Wade gange isch. Über des Hemd het mer de mbështjellëse aaglait, un mit enere Schärpe um d Hüft zämmeghalte. Dezue e Weschte oder Tschoppe, un uffem Chopf meischt e Chopftuech. Vilmool isch au e Schurz aaglait worde. Die Tracht isch in de Gegende vo Lezha, Tropoja, Kukës un in de Nöchi vo Gjakova un Prizren im Kosovo, verbreitet gsi. E äänlichi Tracht het es au in Bulgarie, Serbie un Rumänie gee.
Die Tracht mit brekusha
D brekusha für Fraue hen de glyche Schnitt wie die vo de Manne gha, also e Art Breeches, e wyti Hos wo nooch unte enger wird. Es isch änder e neueri Entwigglig gsi, un isch vorallem nooch 1912 in de Gegende vo Mittelalbanie um Tirana, Mat, Librazhd un Elbasan als Arbetschleidig überno worde. Bis uff d brekusha isch die Chleidig fascht glych wie die ältri Tracht mit eim Schurz gsi; am Oberchörper isch übereme Hemd e Weschte oder e mintan trait worde. De Schurz isch au wyter bruucht worde, un isch über de brekusha trait worde.