cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mond
Eigeschafte un Entwicklig vum Mo
S'hüt withi aerchannt Modell zue dr Entstehig vum Mo sait, dass vor ebba 4,5 Milliarde Johre e Himmelskörper vu dr Grössi vum Mars strifend mit dr Erde kollidiert isch. Debi isch vil Materie, vorwigend us dr Erdchruste un em Mantel vum ischlagende Körper, in e Erdumlaufbahn gschlüderet worre, het sich dert zämmeballt un schliessli dr Mo gformt. Nooch aktuelle Simulatione het sich dr Mo in ere Entfernig vu rund dri bis fümf Erdradie bildet, also in ere Höchi zwische 20.000 un 30.000 Kilometer. Dur dr Zämmestoss un die friwerdend Gravitationsenergi bi dr Bildig vum Mo isch säller ufgschmolze un vollständig vu eme Ozean us Magma bedeckt worre. Im Lauf vu dr Abchüehlig het sich e Chruste us dr lichtere Minerale usbildet, wo noch hüt in dr Hochländer vorzfinde sin.
Die „jung“ Mondchruste isch bi grössere Ischläge immer wiider durschlage worre, so dass us em Mantel nöii Lava in die entstehende Krater het noochfliesse chänne. Es hän sich d' Maria bildet, wo erst einigi hundert Millione Johre später vollständig erchaltet sin. S'sog. „Gross Bombardement“ het erst vor 3,8 bis 3,2 Milliarden Johre geendet, noochdem d'Azahl vu dr Meteoriteischläge vor ebba 3,9 Milliarde Johre dütlich zruckgange isch. Denooch isch kei starchi vulkanischi Aktivität meh noochwiisbar, au wenn einigi Astronome vereinzelti Lüchterschinige beobachtet ha wenn.
Im November 2005 het e internationals Forscherteam vu dr ETH Züri sowie dr Universitäte Münster, Köln un Oxford erstmols d'Burtsstund vum Mo präzis datiere chänne. Dodefir hän d'Wisseschaftler e Analyse vum Isotop Wolfram-182 benutzt un s'Alder vum Mo uf (4527 ± 10) Millione Johre bestimmt.
Innerer Ufbau vum Mo
Unser Wisse iber dr Ufbau vum Mo berueht im Wesetliche uf dr Date vu dr viir vu dr Apollo-Missione zruckglossene Seismometer, wo diversi Mondbebe un Erschütterige dur Meteoriteischläg ufzeichnet hän, sowie dr Kartierige vu dr Oberflächi, vum Gravitationsfeld un dr mineralische Zämmesetzig dur d Clementine- un d'Lunar Prospector-Mission.
Dr Mo besitzt e 70 (an dr Movordersite) bis 150 km (Rucksite) dicki Chruste, wo vu ere mehreri Meter dicke Regolithschicht bedeckt isch. Drunter lit e feste Mantel us Basaltgsteine. Es git Azeiche fer e Unstetigkeitsflächi in 500 Kilometer Diefi, wo e Wexel vu dr Gsteiszämmesetzig vorlige chönnt. Dr 200 bis 400 Kilometer gross iisehaltig Chern dürft Temperature um 1.600 Grad Celsius ufwiise.
Die bunde Rotation vum Mo het au Iflüss uf Form un innere Ufbau. Dr Mo isch in Richtig vu dr Erde langzoge un si Masseschwerpunkt lit ebba 2 Kilometer nächer zue dr Erde wie si geometrischer Middelpunkt.
Mobebe
Die zruckglossene Seismometer vu dr Apollomissione registriere ebba 500 Mobebe pro Johr. D'Bebe sin im Vergliich zue irdische Bebe sehr schwach, s'stärkste het e Stärchi vu chnapp 5 uf dr Richterskala erreicht, die meiste liige aber bi ere Stärchi vu 2. Die seismische Welle vu dr Bebe chänne ei bis viir Stunde lang verfolgt werre, si werre im Moinnere also numme sehr schwach dämpft.
Meh wie d'Hälfti vu dr Bebe entsten in ere Diefi vu 800 bis 1.000 Kilometer un wiise Hüfigkeitsspitze bim Apogäum- un Perigäum-Durgang uf, des heißt alli 14 Däg. Au sind Bebe us dr oberflächenoche Region vum Mo bekannt. D'Ursach lit dodrin, dass sich dr Ufbau vum Mo im Middelwert vu dr dur d'Erde verursachte Gravitation abasst het. Dur d'Bebe werre die innere Spannige abbaut, wo am erdnächste un erdfernste Punkt vu dr Mobahn ihr Maximum erreiche. Dr Ursprung vu dr Bebe verdeilt sich nit gliichmäßig iber e kompletti Mantelschale, sundern die meiste Bebe entsten an numme ebba 100 Stelle, wo jewils numme wänigi Kilometer gross sin. Dr Grund fer sälli Konzentration isch no nit bekannt.
Mascons
Dur ugwöhnlichi Iflüss uf d'Bahne vu de Lunar-Orbiter-Missione het mer am End vu dr 1960er ersti Hiwis uf Schwereanomalie erhalde, wo mer Mascons (Mass concentrations, Massekonzentratione) gnennt het. Dur Lunar Prospector het mer sälli Anomalie nächer undersuecht, si befinde sich meistens im Zentrum vu dr Krater un sin vermuetli dur d'Ischläg entstande. Möglicherwiis handlet es sich um die iiseriiche Cherne vu dr Impaktore, wo ufgrund vu dr fortschrittende Abchüehlig vum Mo nimmi bis zum Chern hän absinke chänne. Nooch ere andere Hypothese chönnt es sich um Lavablose handle, wo als Folg vume Ischlag us em Mantel ufgstiige sin.
Mooberflächi
D'Oberflächi vum Mo isch fast vollständig vu ere druchene, aschgraue Staubschicht, dem Regolith, bedeckt, dr schinbar „Silberglanz“ wird ime irdische Beobachter dur dr Kontrast zum Nachthimmel numme vortüscht – in Wirklichkeit het dr Mo sogar - bsunders uf dr erdzuegwendete Site - e bsunders gringi Albedo (Ruckstrahlfähigkeit).
D'Mooberflächi zeigt Chettegebirge, Gräbe un Rille (Fossa), flachi Dome un großi Magma-Ebene, aber keinerlei aktivi Tektonik wie d'Erde.
Regolith
Dr Mo besitzt kei nennenswerti Atmosphäri, deshalb schlage ständig Meteorite vu jedere Grössi ohne vorherigi Abbremsig uf dr Oberflächi i un pulverisiere d'Gsteine. Dr dur säller Prozess entstoend Regolith bedeckt bis uf die junge Krater die gsamt Oberflächi mit ere mehreri Meter dicke Schicht, wo d'Detailstruktur vum Undergrund verberge duet. Sälli Deckschicht erschwert d'Undersuechig vu dr Strukture un vu ihrer gnaue Entstehigsgschichte erheblich.
Dr Regolith entstot im Wesetliche us em normale Oberflächematerial, aber er het au Bimengige, wo dur Ischläg an die jewilig Position verfrachtet worre sin. Obwohl er gmeihi als Mostaub bezeichnet wird, entspricht dr Regolith eher ere Sandschicht. D'Chorngrössi reicht vu Staubchorngrössi direkt an dr Oberflächi iber Sandchörner wänig diefer bis hi zue Stei un Felse, wo erst später dezuechu un no nit vollständig zermahle sin. E wittere wichtige Bestanddeil sin chleini glasigi Erstarrigsprodukte vu Ischläge. An manche Stelle bestot dr Regolith fast zue dr Hälfti us sällene Agglutinate, des heisst Glaschügelli, wo wesetlichi Bestanddeile vum normale mineralische Regoliths enthalde. Si entsten, wenn die gschmolzene Impaktprodukte erst nooch em Uftreffe uf d'Regolithschicht erstarre.
Im Mometeorit Dhofar 280, wo anno 2001 im Oman gfunde worre isch, sin nöii Iise-Silicium-Mineralphase identifiziert worre. Eine vu sällene Mineralphase (Fe2Si), wo demit erstmols in dr Natur eindütig noochgwiise worre isch, isch nooch em Forscher Bruce Hapke als Hapkeit benennt worre. Bruce Hapke het in dr 1970er d'Entstehig vu derartige Iise-Verbindige dur Weltruum-Erosion (engl. Space Weathering) vorhergsait. Weltruum-Erosion isch fer die zittlich Veränderig speziell au vu dr optische Eigeschafte (Reflexivität) vu dr Oberflächi vu atmosphärelose Körper verantwortlich.
Dr Mo het kei nennenswerts Magnetfeld, d. h. d'Deilli vum Sunnewind– vor allem Wasserstoff, Helium, Neon, Chohlestoff un Stickstoff – treffe nohzue ughinderet uf dr Mooberflächi uf un werre im Regolith implantiert, ähnlich wie bi dr Ioneimplantation, wo in Wisseschaft un Technik agwendet wird. Uf sälli Wiis bildet dr Moregolith e Art „Klima“-Archiv vum Sunnewind, vergliichbar mi dr Gletscher in Grönland un dr Antarktis fer s'irdisch Klima. Dezue chummt noch, dass die kosmisch Strahlig etwa e Meter dief in d'Mondoberflächi idringt un dert dur Chernreaktione (hauptsächlich Spallationsreaktione) nöii Elemente bildet werre. E Folg devu isch, dass Gsteine vum Mondregolith z. B. bedütend meh Edelgase enthalde wie irdischi Gsteine oder au wie Meteorite us em Asteroidegürtel. Insbesunder s'3He chönnt emol fer Fusionschraftwercher sogar wirtschaftlich bedütend werre.
Wil dr Moregolith dur Ischläg ab un zue umgwälzt wird, hän die einzelne Bestanddeile meistens e komplexi Bestrahligsgschichte hinder sich. Mer cha aber dur radiometrischi Datierigsmethode fer Moprobe oft rusfinde, zue wellem Zittpunkt sälli direkt oder noch bi dr Oberflächi gsi un dr kosmische Strahlig un em Sunnewind usgsetzt gsi sin. Demit len sich Erchenntnisse iber die kosmisch Strahlig un dr Sunnewind zue sällene Zittpunkte gwinne. (Lueg au: Springbrunne-Theori)
Maria
Die dunkle Diefebene vu dr Movordersite, wo 16 Prozent vu dr Mooberflächi bedecke, het mer früeher fer Meere ghalde. Si werre deshalb nooch Giovanni Riccioli als Maria (Singular Mare) bezeichnet. Si besten us 3,1 bis 3,8 Milliarde Johre alde dunkle Basalte, wiise numme wänigi Krater uf un sin vu ere 2 bis 8 Meter dicke Regolithschicht bedeckt, wo riich an Iise un Magnesium isch. Si sin vermuetli dur grossi Ischläg in dr Früehphase vum Mo entstande, sin also sälber riisgi, lavagfüllti Krater. Denn wil in sällem Entwickligsstadium dr Mantel noch flüssig gsi sich, sin si aschliessend mit Lava us em Innere vollgloffe. (Lueg au: Liste vu dr Erdmogwässer)
Terrae
D'Hochländer het mer früeher als Kontinente agsähe un si werre dorum als Terrae bezeichnet. Si wiise dütlich meh Krater wie d'Maria uf un werre vu ere bis zue 15 Meter dicke Regolithschicht bedeckt, wo riich an hellem aluminiumriiche Anorthosit isch. Si sin selenologisch älder wie d'Maria, die undersuechte Gsteiner het mer uf 3,8 bis etwa 4,5 Milliarde Johre datiert un si sin vermuetlich d'Reste vu dr ursprüngliche Mochruste. Us dr Samarium-Neodym-Isotopesystematik vu mehrere Mo-Anorthosite het e Kristallisationsalder vu 4,456 ± 0,04 Milliarde Johre fer sälli Gsteiner bestimmt werre chänne, was als Bildigsalder vu dr erste Chruste un als Afang vu dr Kristallisation vum ursprüngliche Magmaozean interpretiert wird.
In dr Hochländer git's mehreri Gebirge, wo Höche vu ebba 10 Kilometern erriiche. Si sin möglicherwiis dodur entstande, dass dr Mo infolg vu dr Abküehlig gschrumpft isch un sich dodurch Faltegbirge ufgwölbt hän. Nooch ere andere Erchlärig chönnt es sich um d'Iberreste vu Kraterwälle handle. D'Mogebirge wäre no binne Minute enstande. Si sind nooch irdische Gebirge benennt worre, zum Biispil Alpe, Apennine, Kaukasus un Karpate. (Lueg au: Liste vu dr Berge un Gebirge vum Erdmo)
Krater
D'Krater sin grossdeils dur Asteroide-Ischläge (Impaktkrater) vor ebba 3 bis 4,5 Milliarde Johre in dr Früehzitt vum Mo entstande. Dr Nomenklatur vum Riccioli folgend, werre si vorzugswiis nooch Astronome, Philosophe un andere Glehrte benennt. Ihri Grösse reiche vu 2.240 km Durmesser, wie im Fall vum Südpol-Aitken-Becke, bis hi zue Mikrokrater, wo erst under em Mikroskop sichtbar werre. Mit irdische Teleskope cha mer allei uf dr Vordersite meh wie 40.000 Krater mit Grösse vu meh wie 100 Meter underschide, uf dr Rucksite git's aber e Viilfachs meh. (Lueg au: Liste vu dr Erdmokrater)
Vulkanischi Krater dürfte sehr selte si, doch werre vereinzelti Gasustritte registriert.
Morille (Rimae)
Uf dr Mooberflächi git's au Rillestrukture (Rima), wu iber Ursprung vun ene vor em Apolloprogramm lang spekuliert worre isch. Mer underschidet Sit dr Undersuechige vu dr Hadley-Rille dur Apollo 15 got mer devu us, dass es sich bi dr mäanderförmige Rille um Lavakanäle handlet, wo zum Deil „iberdacht“ gsi sin. D'Decke sin aber im Lauf vu dr Moentwicklig igstürzt un zue Regolith zermahle worre. D'Entstehigsgschichte vu dr andere Rilleforme isch dütlich usicherer, si chännte aber als Risse in dr erchaltende Lava entstande si.
Näbe dr als Rima bezeichnete Strukture besten noch schmali, verdiefti Strukture, wo e Längi bis iber 400 km erreiche. Si ähnle dr langgstreckte Rille (Rimae) un werre als Furche oder Risse (Rupes) bezeichnet. Sälli Furche gelte als Bewiis fer s Wirke vu Spannigschräfte innerhalb vu dr Mochruste. (Lueg au: Liste vu dr Rillestrukture vum Erdmo)
Rucksite vum Mo
Es git noch kei befridigendi Erchlärig fer sälli fundamentale Underschiide zwische Vorder- un Rucksite vu, Mo.
Wasser
Dr Mo isch e extrem druchene Körper. In dr Apollo-Probe chummt Wasser, im Gegesatz z. B. zue einige chondritische Meteorite, nit emol in Form vu hydratisierte Minerale vor. Mer schätzt, dass die gsamt Wassermengi vum Mo numme ebba in dr Wassermengi vum Zürisee entspricht. Umso erstaunlicher isch es, dass s'Noochberobjekt, d'Erde, dr wasserriichst Körper im innere Sunnesystem isch. D'Impakthypothese vu dr Mo-Entstehig git fer des Phänomen allerdings e plausibli un eleganti Erchlärig.
Atmosphäri
Dr Mo het kei Atmosphäri im eigentliche Sinn, sundern numme e Exosphäri. D'Gasdaili hän in dr Nächi vum Mo e dütlich höcheri Konzentration wie im interplanetare Ruum. Trotzdem isch dr Gasdruck vu dr Moatmosphäri witt nidriger wie der im e hochreine Laborvakuum. S'Gas um dr Mo bestot zue etwa gliche Deile us Helium, Neon, Wasserstoff sowie Argon und chummt vu igfangene Deilli vum Sunnewind. E sehr chleine Deil entstot au dur Usgasige us em Moinnere, wobi insbsundere 40Ar, wo dur Zerfall vu 40K im Moinnere entstot, vu Bedütig isch. Interessanterwiis wird e Deil vu dem 40Ar aber dur's im Sunnewind mittransportiert Magnetfeld wiider uf d'Mooberflächi zrucktriibe un in die oberst Staubpartikelschicht ibernu. Wil 40K früeher hüfiger gsi isch un demit meh 40Ar usgast isch, cha dur Messig vum 40Ar/36Ar-Verhältniss vu Momaterial bestimmt werre, zue wellere Zitt es in dr oberste Schicht vum Moregolith gläge isch. Es bestot e Gliichgwicht zwische dr igfangene Atome un em Verlust dur temperaturbedingts Entwiiche.
Masse vum Mo
D'Bestimmig vu dr Momasse stellt kei eifachs Problem dar, wil si sich nit direkt us em Gravitationsgsetz ergit.
Umchreist e Körper vu dr Masse m e Gravitationszentrum vu dr Masse M im Abstand r vu dr beide Massenmiddelpunkte, so giltet dur Glichsetzig vu dr Terme fr d'Zentripetal- un d' Gravitationschraft
Erde un Mo stelle e Zweikörpersystem dar, beidi Partner umkreise ihr gmeinsame Schwerpunkt S. Bim Zweikörpersystem us Erde un Sunne fallt säller Schwerpunkt praktisch mit em Sunnemiddelpunkt zämme, wil d'Sunne sehr viil masseriicher wie d'Erde isch. Bi Erde un Mo isch dr Masseunderschid aber nit so gross, doher lit ihr gmeinsamer Schwerpunkt nit im Zentrum vu dr Erde, sundern dütlich devu entfernt (aber immer noch under dr Oberflächi). Mir bezeichne jetz r_1 als dr Abstand vum Erdmiddelpunkt zum Schwerpunkt S un r_2 als dr Abstand vum Momiddelpunkt vu demselbe. Wil Erde un Mo sich beidi um S drille, giltet fer beidi Himmelskörper die gliich Winkelgschwindigkeit \omega. Dodemit underlige Erde un Mo jewils dr Zentripetalchraft
Die zwische beide Himmelskörper wirkend Gravitationskraft ergit sich mit em Gravitationsgsetz zue
Dur Gliichsetze vu dr Terme fer Zentripetal- un Gravitationschraft erhalde mir dorus d'Glichige un
Setze mir sälli Beziegige ins Verhältnis zuenander, so zeigt d'Rechnig dass s'Masseverhältnis vu Erde un Mo grade im Verhältnis vu r_1 zue r_2 entspricht. Somit got es numme dorum, wie gross r_1 un r_2 sin – also wo sich dr Schwerpunkt vum Systems befindet.
Ohni dr Mo un ihm si Schwerchraft dät d'Erde e elliptischi Bahn um d'Sunne durlaufe. Datsächlich beweggt sich allerdings dr Schwerpunkt vum System Erde-Mo uf ere elliptische Bahn. D'Rotation um dr gmeinsam Schwerpunkt erzügt so e liichti Welligkeit in dr Erdbahn, wo e chleini Verschiebig vu dr vu dr Erde us gsähene Position vu dr Sunne verursacht. Us vu Astronome gmessene Date vu sällere Verschiebig isch r_1 zue etwa 4.700 km brechnet worre, also 1.671 km under dr middlere Erdoberflächi; dr middler Radius vu dr Erde betrait 6.371 km. Wil dr Mo kei gnaui Chreisbahn um d'Erde beschribt, berechne mir r_2 iber dr middler Bahnradius, abzüglich r_1. Es giltet also r_2 = 384.405 km − 4.700 km = 379.705 km.
Demit ergit sich fer s'Masseverhältnis
womit dr Mo ebba 81 Mol liichter wie d'Erde isch. Dur Isetze vu dr Erdmasse ergit sich d'Masse vum Mo zue:.
Iflüss vum Mo uf d'Erde
E Ifluss vum Mo uf d'Mensche un viili Läbewese, vor allem Pflanze, isch noch umstritte, bi menke Dierarte aber noochgwiise. Allerdings wird in dr Land- un Forstwirtschaft sit alters her doruf gachtet, dass bestimmti Arbete in dr Natur zum richtige Zittpunkt gmacht werre. In nöierer Zitt werre dezue Mondkalender benutzt. Wisseschaftlich noochgwiise isch dr Ifluss vum Mo als Navigationshilf fer einigi Arte vu Zugvögel un nachtaktive Insekte.
Moregeboge
Au z'Nacht cha dur Zämmetreffe vu Moliecht un Rägetropfe e so gnennte Morägeboge entsto, wo analog zum physikalische Prinzip vum Rägeboge vu dr Sunne funktioniert.
Mohoft un -halo
Als Mohoft werre farbigi Ring um dr Mo bezeichnet, wo dur d'Bügig vum Liecht an dr Wassertröpfli vu dr Wolke verursacht werre. Debi isch dr usserst Ring vu rötlicher Farb un het e Usdähnig vu ebba zwei Grad, in seltene Fälle au bis zue zehn Grad.
Umgangssprochlich wird dr Begriff vum Mohoft au fer e Halo um dr Mo bruucht. Defir sin Iiskristalle in Luftschichte verantwortlich, wo us dünnem Höchenäbel oder Dunst entstande sin un s'uf d'Erde ifallend Liecht ime sehr schwache Winkel ablenke un dodur ee Art lüchtende Ring-Effekt fer dr Betrachter hervorruefe.
Motüschig
Als Motüschig bezeichnet mer dr Effekt, dass dr Mo in Horizontnächi grösser ussiht wie im Zenit. Säll isch kei Folg vu dr Liechtbrechig an dr Luftschichte, sundern e optischi Tüschig, wo vu dr Wohrnämmigspsychologi undersuecht un erchlärt wird. Uffeme Photo erschint drum e in Horizontnächi ufgnummene Mo gnauso gross oder chlei wie ein am hoche Himmel abgliechtete.
Eigetumsverhältnisse
Dr Weltruumvertrag verbitet Staate, e Eigetumsaspruch uf Weltruumkörper wie drn Mo z'erhebe. Dr Vertrag giltet zwar numme fer Staate, aber s' Agreement Governing the Activities of States on the Moon and Other Celestial Bodies vu dr Vereinten Nationen, (Artikel 11, Absatz 2 und 3), wo 1979 entworfe un am 11. Juli 1984 in Chraft trätte isch, schliesst jedwedi sonigi Asprüch eindütig us.
Dr Amerikaner Dennis M. Hope het trotzdem 1980 bim Grundstucksamt vu San Francisco sini Bsitzasprüch uf dr Mo agmeldez. Wil niemand in dr nooch amerikanischem Rächt usgsetzte Frist vu acht Johre Ispruch erhobe het, behauptet Hope, d'Grundstücker iber si defür gründet Lunar Embassy legal vertriibe z'chänne. Ufgrund vum Weltruumvertrag chänne aber keini Staate Asprüch amelde, dourum isch nooch Asicht vu alle Organisatione (Vereinti Natione, Internationali Astronomischi Union) au e Uswittig vu innerstaatlichem Rächt nit erlaubt. D'Grundstucksverchäuf chännte sogar als Betrug gwertet werre, es git aber noch kei grichtlichi Chlärig vu sällere Frog.
Dr Dytsch Martin Jürgens us Westerkappeln in Westfale erhebt ebefalls Aspruch uf dr Mo. Lut ere Schenkigsurchunde vum 15. Juli 1756, usgstellt un underzeichnet vum Chönig Friedrich em Grosse vu Praisse, sin d'Rechte am Mo an d'Familie Jürgens als Dank fer gleisteti Dienste ibertrait worre („Jetzo soll ihm der Mo gehören“). In sällerer Urchunde isch festglegt worre, dass der Himmelskörper jewils an dr jüngst Sohn wittervererbt werre soll. D'Familie Jürgens verfüegt so iber die äldiste verbriefte Eigentumsrechte am Mo. Allerdings blibt d'Frage, wer im Friedrich dem Grosse s'Rächt verliehe het, dr Mo z'„verschenke“ un es drängt sich dr Gedanke uf, dass die gleistete Dienste nit ubedingt uf Begeisterig gstosse sin. Worum suscht hätt d'Familie Jürgens wohl mitem Mo ebbis als Gschenk chriegt, wo mer domols wohl nit im entfernteste dra denkt het, dass mer der je erreiche chännt?
Möglichi koorbitali Objekte
In dr Librationspunkte L4 un L5 soll es zwei Staubwolke, die Kordylewskische Wolken gäbe.
Gschichte vu dr Mobeobachtig
Es lit in dr Natur vum Mensch, sich iber si Umwelt Gedanke z'mache. Dr Mo mit sine numme mit blossem Aug erchennbare Details isch nooch dr Sunne s'mit Abstand hellst Objekt vum Himmels; zuegliich cha mer si Helligkeits- un Phasewexsel zwische Vollmo un Nöimo sehr guet beobachte.
Mit dr Erfindig vum Fernrohr het si intensive Erforschig ab 1609 agfange – mit Höchepunkte dur im Hieronymus Schröter si Selenotopographie 1791, die langbrennwittig Photographi ab 1890 un d'Ruumfahrt ab 1959.
Mythologischi Afäng
S'Stei-Monument Stonehenge het eventuell als Observatorium dient un isch so baut gsi, dass dodemit au Bahneigeschafte vum Mo vorhersagbar oder bestimmbar gsi sin.
In alle archäologisch undersuechte Kulture git es Hiwiise uf die gross kultisch Bedütig vum Mo fer die domolige Mensche. Dr Mo het meistens e zentrali Gottheit dargstellz, als wiblichi Götti, zum Bispil bi dr Thraker Bendis, bi dr Ägypter Isis, bi dr Griche Selene, Artemis un Hekate sowie bi dr Römer Luna un Diana, oder als männlicher Gott wie bispilswiis bi dr Sumerer Nanna, bi de Hethiter und Luwier Arma, in Ägypte Thot, in Japan Tsukiyomi, bi dr Azteke Tecciztecatl un bi dr Germane Mani (dä Name leitet sich vom germanische Wort fir Mo ab). Fast immer sin Sunne un Mo debi als entgegegsetzt gschlechtlich denkt gsi, au wenn d'Zueornig variiert het.
E hüfig vorchummender Gedanke isch s'Bild vu dr dri Gsichter vu dr Mogötti: bi Neimo die verfürhrerisch Jungfrau voller Sexualität, bi Vollmo die fruchtbar Mueder un bi abnämmendem Mo s'ald Wib oder d'Hex mit dr Chraft z'heile, zum Bispil bi dr Griche mit Artemis, Selene un Hekate sowie bi der Kelte Blodeuwedd, Morrigan un Ceridwen.
Kalender
Näbe dr mythologische Verehrig hän üsri Vorfahre scho sehr früeh dr regelmässig un liicht iberschaubar Rhythmus vum Mo fer d'Beschribig vu Zittspanne un als Basis vume Kalender gnutzt, noch hüte basiert dr islamisch Kalender uf em Mojohr mit 354 Däg (12 synodischi Munät). Mit em Ibergang zum Aggerbau isch d'Bedütig vum Johresverlauf fer Ussaat un Ern wichtiger. Um säll z'berucksichtige, sin zuenächst nooch Bedarf, später nooch feststoende Formle wie zum Bispiel im metonische Zyklus Schaltmonate igfüegt worre, wo s'Mojohr mit em Sunnejohr synchronisiert hän. Uf sällem lunisolare Schema basiere zum Bispil dr altgrichisch un dr jüdisch Kalender. Vu dr alde Hochkulturen hän einzig d'Ägypter e reins Sunnejohr mit 12 Munäte à 30 Däg sowie 5 (un später alli vier Johr 6) Schaltdäg gha, des heisst ohni strenge Bezug zum synodische Munät vu 29,5 Däg, vermuetli wil fer die ägyptisch Kultur die genau Vorhersag vu dr johrezittlich bedingte Niliberschwemmige un domit dr Verlauf vum Sunnejohr iberläbensnotwendig gsi isch.
Entwicklig vu dr Moforschig
Die erst, wenn au numme skizzehaft Darstellig vu dr sichtbare Strukture vum Mo stammt vu Galileo Galilei (1609), die erste bruchbare stamme vu Johannes Hevelius, wo mit sinem Werch Selenographia (1647) als Begründer vu dr Selenographi giltet. In dr Nomeklatur vu dr Mostrukture het sich s'System vu Giovanni Riccioli durgsetzt, wo in sine Charte vu 1651 die dunklere Regione als Meere (Mare, Plural Maria) un d'Krater nooch Philosophe un Astronome bezeichnet het. Allgmein aerchannt isch säll System aber erst sit em 19.Johrhundert.
Tusendi Detailzaichnige vu Berge, Krater un Wallebene sin vu Johann Hieronymus Schröter (1778-1813) agfertigt worre, der au viili Modäler un -rille entdeckt het. Dr erst Moatlas hän Wilhelm Beer un Johann Heinrich Mädler 1837 rusgä, ihm isch bal e langi Reihe vu photographische Atlante gfolgt. D'Qualität vu dr Charte isch in dr 1960er dütlich verbesseret worre, wie fer d'Vorbereitig vum Apollo-Projekt e Chartierig dur d'Lunar Orbiter-Sonde us ere Moumlaufbahn rus stattgfunde het. Die hüt gnaueste Charte stamme us dr 1990er dur d'Clementine- un Lunar-Prospector-Missione.
D'Höchebestimmig vu Krater, Gebirge un Ebene isch mit Fernrohrbeobachtige sehr problematisch gsi un meistens dur Analyse vu Schattelänge erfolgt, wofir Josef Hopmann Spezialmethode entwicklet het. Erst dur d'Sonde-Chartierige chennt mer verlässlichi Werte: d'Krater, mit Durmesser bis zue 300 Kilometer, wirke zwar steil, sin aber numme wänigi Grad gneigt, die höchste Erhebige higege erreiche e Höchi vu bis zue 10 Kilometer iber em middlere Niveau.
E bedütende Fortschritt in dr Undersuechig vum Mo isch dur d'Satellitemissione erzilt worre. Die sowjetisch Sonde Lunik 1 isch erstmols im Mo 65.000 km noh chu, Lunik 2 het ihn schliessli troffe un Lunik 3 het 1959 die erste Bilder vu dr Morucksite gliferet. S'US-amerikanisch Apollo- un s'sowjetisch Luna-Programm hän bi nün Missione zwische 1969 un 1976 insgsamt 382 Kilogramm Mogstei vu dr Movordersite uf d'Erde brocht. Die folgend Tabelle git e Iberblick iber d'Missione, wo Gsteiprobe uf d'Erde zruckgfüehrt hen.
1979 isch dr erst Mometeorit in dr Antarktis entdeckt worre, dem si Herchumft vum Mo allerdings erst einigi Johre später erchennt worre isch. Middlerwili chennt mer noch meh wie zwei Dutzend witteri. Sälli bilde e komplementäri Informationsquelle zue dr Gsteiner, wo dur d'Momissione uf d'Erde brocht worre sin: Während mer bi dr Apollo- un Lunaprobe die genau Herchumft chennt, dürfte d'Meteorite, trotz dr Unchenntnis vu ihrem gnaue Herchumftsort uf em Mo, repräsentativer fer d'Mooberflächi si, wil einigi us statistische Gründe au vu dr Rucksite vum Mo stamme sotte.
Mensche uf em Mo
Im Ramme vum Chalte Chrieg hän d'USA un d'UdSSR in dr 1960er e Alauf zue bemannte Molandige undernu, wo aber numme vu dr USA realisiert worre sin. Am 21. Juli 1969 um 2:58 Uhr UTC (in dr USA isch um sälli Uhrzitt noch dr 20. gsi) het mit mit Neil Armstrong möglicherwiis s'erste Mol in dr Gschichte vum irdische Läbe e irdischs Läbewese e andere Himmelskörper beträtte un sich dert aktiv umherbeweggt. 11 Astronaute sin im Ramme vum Apollo-Projekt gfolgt. Wäge dr hoche Choste isch s'Programm nooch sechs erfolgriiche Missione 1972 igstellt worre. Währendem usgoende 20. Johrhundert isch immer wiider iber e Ruckkehr zum Mo un d'Irichtig vu ere ständige Mobasis spekuliert worre. Dur Achündigige vum US-Präsident George W. Bush und dr NASA am Afang vu 2004 hän sich aber erst später wiider Plän abzeichnet. Demnooch plane d'USA anno 2018 wiider viir Astronaute uf dr Mo z'schicke, wobi d'Finanzierig noch buechstäblich in dr Sterne stot. Wesetlich konkreter als bi dr Amerikaner sin aber inzwische schinbar d'Plän vu dr Chinese, wo offebar etwa 2018-20 e Molandig plane.
Als ledschter Mensch het dr Eugene A. Cernan dr Mo verlo.
d Rucksite vom Mo
Vo de Ärde us gsiet me immer nume ei Site vom Mo. Am 3. Jänner 2019 sind d Chinese mit ere Ruumsonde uf de Rucksite vom Mo glanded. Si sind, noch de Russe und de Amerikaner, zwor erscht di dritti Nazion, wo uf em Mo landed – aber di Erschte, wo da uf de Rucksite schaffed.
Julián Gil
Dr Julián Elías Gil Beltrán (* 13. Juni 1970 z Buenos Aires) isch en argentinische Film-, Färnseh- un Theaterschauspiiler.
Lääbe
Dr Julián Gil isch z Argentinien uf d Wält chuu un z Venezuela un z Puerto Rico ufgwachse. Aafangs 1990er Joor het er as Model aagfange. No Erfolg uf em Laufstääg in ganz Latyinamerika het er z Puerto Rico aafange schauspiilere. Är het in vyl Telenovela mitspiilt un au in Film un am Theater.
Är wohnt z Miami, Florida.
Plonéour-Lanvern
Plonéour-Lanvern (bretonisch Ploneour-Lanwern) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
Geografi
Plonéour-Lanvern lyt 16 km vu Quimper un 56 km vu Brest uf ere Hechi zwische 1 m un 91 m iber Normalnull.
Gschicht
Plonéour-Lanvern isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1038 as Ploeneor in Pago Cap Cavall (11. Jh. Plueu Eneuur, Vicario Eneuur, 11. Jh. Plueneueor, 13. Jh. Ploeneor, 1330 Ploenevour, 1368 Ploeneour).
Verwaltig
vu Plonéour-Lanvern isch. Plonéour-Lanvern ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Plonéour-Lanvern ghert zem Bretonisch.
Jörg Schneider
Jörg Schneider isch de Name vo folgende Persone:
Diana (Begriffsklärung)
Diana bezeichnet
Alexander Zschokke
Dr Alexander Zschokke (* 25. November 1894 z Basel; † 17. Augschte 1981 z Basel) isch ä Schwiizer Bildhauer gsi. Si Urgroossvater isch dr Schriftschdeller Heinrich Zschokke gsi.
Läbe
Dr Alexander Zschokke isch anne 1894 z Basel uf d Wält cho. Er isch as Architekt, Bildhauer und Moler z Münche, Basel, Züri, Gämf und Berlin uusbildet worde. Uf siine Reise isch er uf Italie, Griecheland und Baris cho. Vo 1931 bis 1937 het er ä Bildhauerklass an der Kunschtakademii z Düsseldorf gleitet, denn het er sich z Basel niiderglo, won er bis zu siim Dod im Johr 1981 gläbt het.
Wärk
Dr Alexander Zschokke isch bekannt worde für siini Bildnisplaschdike, wo antiki Modi variiert hai. Drzue ghört ä Reihe vo Bortretchöpf us de Drissiger Johr vo expressionischtische Moler, u. a. vom Paul Klee, Erich Heckel und Christian Rohlfs. Ä ganze Zyklus vo Chopfstudie isch em Dichter Stefan George gwidmet, wo dr Zschokke verehrt het. Er het 1965 s Dänkmol für ä Albert Schweitzer z Schaffhuuse gmacht.
Er het au architektonischi Chliiforme und Plaschtike verschmulze bim Entwärfe vo Mausoleum und Brünne (Wettschdeibrunne (1955), Drei Lääbesalter-Brunne (1941) z Basel).
Tullus Hostilius
De Tullus Hostilius isch de dritt König vo Rom (672-640 v. Chr.) gsi.
Famili
Em Tullus sin Grossvatter isch de Tullus Hostilius gsii, e troie Aahänger vom Romulus. Sini Grossmuetter Hersilia isch nochem Tod vom Tullus Hostilius d Frau vom Romulus wore, dozmol isch sin Vatter Hersilius no e Bueb gsii.
Taate
De Tullus Hostilius isch e chriegerische und listige Maa gsii. Er het s Heer vo de Römer uusbaut. Er het d Stadt Alba Longa ignoo, wobii d Entschaidig nöd inere Schlacht sondern im Zwaikampf zwöschet de Horatische Drilling und de Curiatische Drilling entschide woren sich. D Biwoner vo Alba Longa hend aber versuecht s römische Joch abzwerfe. Im End het de Tullus Hostilius Alba Longa abegfacklet und d Biwoner z Rom agsidlet und si zu römische Börger gmacht.
Nochdem er im Alter chrank woren isch, isch er Priester wore. Glii drufabe aber het de Bliitz i sis Huus igschlage und er isch mit Frau und Chind verbrennt. Sii Nofolger isch de Ancus Marcius wore.
Rita Haller-Haid
Uusbildig un Beruef
D Haller-Haid isch z Rautweil uf d Grundschuel un au uf s Gimnasium gange un het dert anne 1970 a Abitur gmacht. No dr Schuel het si an der Universitet Dibenga Sozialpedagogik studiert. Vu 1977 bis 1981 het si as Erzieheri in eme Jugedhaim gschafft. Noch ere Zyt as Huusfrau isch si 1985 Laiteri vum Edith-Stein- Wohnhaim z Dibenga wore. Vu 1996 bis 2001 het si derzue aus fir dr Landdagsabgordnete Gerd Weimer gschafft. Ab 2003 isch si fir d Arbet in dr Bolitik as Laiteri vum Wohnhaim beurlaubt gsii.
Bolitik
D Rita Haller-Haid isch syter anne 1988 Mitglid bi dr SPD. Vu 1995 bis 2004 isch si Mitglid im Landvorstand vu dr „Arbeitsgemeinschaft sozialdemokratischer Frauen“ (AsF) gsii un vu 1997 bis 2004 Mitglid vum Landvorstand vu ihre Bartei z Bade-Wirttebärg. Vu 1995 bis 1999 un wider syt 2004 isch s Mitglid im Chraisdag vum Landchrais Dibenga gsii.
Bi dr Landdagswahl 2001 het si im Wahlchrais Dibenga kandidiert un isch iber e Zwaitmandat in Landdag gwehlt wore. Au bi dr Landdagswahle 2006 un 2011 isch si iber Zwaitmandat z Dibenga widergwehlt wore. Zue dr Landdagswahl 2016 isch si nimi aadrätte. Im Landdag isch si Mitglid im Bresidium gsii un Mitglid im
Uusschuss fir Wisseschaft, Forschig un Chunscht, im Uusschuss fir Europa un Internationals, im Uusschuss no Artikel 62 (Notbarlemänt), im Untersuechigsuusschuss „EnBW-Deal“ un im Untersuechigsuusschuss „Rechtsterrorismus/NSU BW“. Derzue isch si stellverdrättend Mitglid im Ständige Uusschuss, im Uusschuss fir Finanze un Wirtschaft, im Uusschuss fir Kultus, Juged un Sport, im Innenuusschuss, im Uusschuss fir Umwält, Klima un Energywirtschaft, im Uusschuss fir Arbet un Sozialornig, Familie, Fraue un Seniore, im Uusschuss fir Integration, im Petitionsuusschuss, im Uusschuss fir Ländlige Ruum un Verbruucherschutz un im Uusschuss fir Verchehr un Infrastruktur.
Familie un Privats
D Rita Haller-Haid isch gschide un Mueter vun ere Dochter un eme Suhn.
Ossolatal
S Eschetaal, wo me wäge n em yhäimische historische Name au Ossolataal nännt, isch es Taal uf dr Südsyte vo den Alpe im Piemont.
dr Name
Die verschidene Abschnidd vom Taal sind z’oberscht s Pomatt (uf iteliänisch: Valle Formazza), bis hüt e düütschssproochegi Walsergmeind, s Valle Antigorio bi Domodossola und dr underscht Deil vom Val d’Ossola.
Geografy
Das Alpetaal lyt in dr Provinz Verbano-Cusio-Ossola. S Taal z’durabb flüsst d Ryss, wo bi Domodossola und bim alte Walserdorf Urnafaasch verby chunt und bi Verbania in Langesee mündet.
Gschicht
Sid em 13. Joorhundert sind im Eschetaal Dörfer vo de Walser:
Im 15. und no einisch im früene 16. Joorhundert hend d Walliser und d Äidgnosse s Eschetaal jewyle für churzi Zyt eroberet und beherrscht. Nach dr Schlacht bi Marignano ane 1515 isch ene das Gebiet wider wägggnoo worde.
Plumergat
Plumergat (bretonisch Pluvergad) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Plumergat lyt 15 km vu Vannes un 33 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 17 m un 88 m iber Normalnull.
Gschicht
Plumergat isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1045 as Plomorcat (1205: Ploimargat, 1259: Plomargat, 1558: Plumargat).
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Plumergat ghert zum Bretonisch. Anne 2007 sin 7,2 % vu dr Schueler in zwoosprochige Klasse unterrichtet wore.
Glems
Glems isch de Name vo däne geografische Objekt:
Rüdlingen
Rüedlinge (amtlich Rüdlingen) isch e Iiwohnergmeind im Bezirk Schafuuse im Kanton Schafuuse, Schwiz.
Glems
Lueg au:
Rüdlingen
Geografi
Rüedlinge bildet mit Buechbärg e südlichi Exklave vom Kanton Schafuuse am Rhiichnüü. D Gmeindsflächi umfasst 47,6 % landwirtschaftlichi Flächi, 33,8 % Wald, 8,1 % Sidligsflächi und 10,5 % sustigi Flächi.
Gschicht
Rüedlinge isch zum erschte Mol gnennt worde im Johr 827 als Ruodiningun.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch 2010 bi 9,3 % gläge.
Religion
68,5 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 14,3 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 het s da Ergebnis gee: CVP 3,2 %, FDP 10,2 %, SP 26,9 %, SVP 52,1 %, Sustigi 7,6 %.
Gmeindspresidentin isch d Käty Leutenegger (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 2,1 % gläge.
Sproch und Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 616 Iiwohner 96,6 % Dütsch als Hauptsproch aagee, 0,6 % Französisch und 0,3 % Italienisch.
De hochalemannisch Dialekt vo Rüedlinge ghört zue de Nordoschtschwizer Dialekt.
Qanat
E Qanat, (, au Kanat) isch e dradizionelli Form vo dr Förderig vo Früschwasser mäist in Wüstegebiet im Middlere Oste. Es handlet sich drbii um Wasserstolle, wo Drink- und Nutzwasser us hööcher gläägene Bärgregione bezien.
Gschicht
Mä vermuetet ass d Lüt im hütige Iran scho vor 2000 vor dr Zitewändi mit Qanat Wasser gförderet häi. Die erste schriftlige Hiwiis stamme us eme Bricht über e Fäldzug vom Sargon II. (722 bis 705 v. d. Z.). Vor allem am Rand vo de Wüesten vo Lut und Kavir wird hüte no uf die Art Wasser gwunne. Äins vo de früeste Qanat isch daas vo Zavareh.
Vom Iran us het sich die Technik vor allem über d Siidestrooss in dr Antike Wält verbräitet und isch noch dr erste persische Eroberig im Joor 525 v. d. Z. au uf Egüpte choo. Mä wäiss vo Qanatsüsteem z. B. in dr Oase Charga. Au im Römische Riich het mä d Qanat kennt, aber d Römer häi d Technik vo de Akwedukt vorzooge. Si si im nördlige Indie bekannt gsi, wie dr Megasthenes öbbe 300 v. d. Z. brichtet, und au z Turfan in China. Mit de Araber häi si sich uf Algerie, Marokko, Sizilie (z. B. d Qanat vo Palermo) usbräitet, schliesslig uf Spanie und vo dört uf Südamerika.
Hans Bernoulli
Dr Hans Bernoulli (1876-1959) isch ä Schwiizer Architekt, Schtädtebauer und Hochschuellehrer gsi; er het vo 1897 a z Dütschland gschafft, bis er 1912 an d ETH Züri grüeft worden isch.
Lebe
Dr Hans Benno Bernoulli isch as Sohn vom Büroagschdellte Theodor Bernoulli am 17. Februar 1876 z Basel uf d Wält cho. Si Schwöschder isch d Elisabeth Bernoulli gsi, won ä Frauerächtlere gsi isch und sich gegen ä Alkoholismus engagiert het. Er het s Humanistische Gymnasium z Basel ohni d Matur verlo und denn ä kaufmännische Lehr agfange, won er au nid fertig gmacht het.
Mit 18 het er ä Lehr as Bauzeichner bi de Architekte Alfred Romang und Wilhelm Bernoulli agfange. Die het er abgschlosse und het vo 1897 bis 1898 an dr Technische Hochschuel München schdudiert. Dört isch er ä Schüeler vom Friedrich von Thiersch gsi. Im Johr druf isch er biim Thiersch as Mitarbeiter in siim brivate Architekturatelier agschdellt gsi.
Er isch vom Thiersch underschdützt worde, won er 1900 an die Technischi Hochschuel Karlsruhe gangen isch. Noch siim Schdudium het dr Bernoulli vo 1901 bis 1902 bi verschiednige Architekten z Darmstadt und z Berlin volontiert. 1902 het er sich as freischaffende Architekt z Berlin niiderglo und isch zäh Johr dört bliibe. Er isch au Dozent an der Technische Hochschuel (Berlin-) Charlottenburg und an dr Unterrichtsanstalt des Kunstgewerbemuseums Berlin gsi. In dere Ziit het er ä baar Schdudiereise noch Österreich, Italien und Dänemark gmacht. 1904 het er z Berlin d Anna Ziegler, ä Dochter vom Pfarrer Heinrich Ziegler ghürotet.
1912 isch er dr Chefarchitekt vo dr Basler Baugesellschaftworde. Im Johr druf het er Schdädtebau an dr Eidgenössische Technische Hochschuel z Züri (ETHZ) underrichdet; sechs Jahre schbööter isch er Brofässer worde. 1938 isch ä Skandal uusbrooche, wo dr Bernoulli siini politische satirische Gedicht veröffentligt het. Als Freiwirtschaftler und Ahänger vom Silvio Gesell het er sich sehr kritisch über die staatligi Finanzpolitik güsseret. Er isch frischtlos entlo worde, und het si Brofässertitel verlore, wil er mit soonige Asichte für d ETHZ undragbar siig.
An siim 71. Geburtstag het er vo dr Universität Basel dr Ehrentitel Dr. h.c. übercho. 1947–1951 het er dr Landesring der Unabhängigen (LdU) im Nationalrat für Basel-Stadt verdrätte.
Noch em Zweite Wältchrieg het er ghulfe die zerschdörten Schdädt wiider ufzbaue. Zsämme mit em Silvio Gesell het dr Bernoulli dr schwiizerisch Freiwirtschaftsbund gründet. As Politiker het er sozial-liberali Asichte verdrätte und sich sehr für ä soziale Wohnigsbau engagiert. Mit Garteschtadtsiedlige (z. B. d Bernoullihüüser an der Hardturmstrooss z Züri) oder der Iinfüehrig vo vorfabrizierte Bauelemente in de schboote Vierzigerjohr.
Er het siis ganze Läbe lang d Schbekulation bekämpft und het sich für d Kommunalisierig vom Boden iigsetzt (Zitat: „Grund und Boden der Stadt, Hausbesitz den Privaten“).
Z Warschau het er sich aktiv bi Schdadtbauexperiment und em Wiiderufbau bedeiligt. Au z Ungarn und in Österreich isch er as Beroter tätig gsi. D Hüüser z Züri hätte zum Selbschtchoschtebriis sötte verchauft wärde, für dass au d „Büezer“ si hätte chönne chaufe. Mä cha im Bernoulli mit siine schtädtebaulige Asichte durchuus ä Nochfolger vom Friedrich Ostendorf gseh. Dr Bernoulli het au d Zeitschrift für eine natürliche Wirtschaftsordnung gründet.
Er isch 83 Johr alt gsi won er am 12. September 1959 z Basel gschdorben isch.
Baute
Siedlige
Zweckbaute
Schrifte
Architektur
Wirtschaftspolitik
Lyrik
D Zäller Wiehnacht
D Zäller Wienacht isch es Singspiil us der Schwiiz, wo Motyv vo der Wienechtsgschicht zeigt.
Das Theaterstück, wo d Gschicht verzelt, wie der Heiland uf d Wält cho isch, könnt me i vilne Länder; es isch scho i öppe zwänzg Sproochen übersetzt worde; uf Änglisch heisst’s Swiss Nativity. Es baar vo de schöne Lieder mit de guete Melodie vom bekante Operette-Komponischt Burkhard sind i der nöie Mundart-Chilemusig achoo und gälte scho als religiösi Volchslieder; me singt se au ohni szenischi Uffüerig. So isch s Zäller Wiehnachtsspiil eis vo den erfolgrychschte Wärch vo der alemannische Literatur.
was i däm Spiil vorchunt
D Handlig vo der Zäller Wiehnacht foot i der Gägewart a und bringt es baar Szene, wo me sech rund um d Geburt vom Jesuschind amene Oort bi Bethlehem im Heilige Land vorstellt.
Grad am Afang singe d Schauspiiler – es sind alles Chinder – s Lied «Das isch de Schtärn vo Bethlehem», wo hüt i der Schwiiz eis vo de wichtigere Wienechtslieder isch. Denn rede si mit enand über d Wienecht und drüber, was si do i däm Spiil chönten uffüere. Me gseht de öppis, wo lang vor em Jesus sinere Geburt passiert isch: en Ängel, der Gabriel, chunt zu der Maria und seit ere, si chöm es Chind über. Do singe si uf der Büüni s zwöite Lied: «Kei Muetter weiss, was irem Chind wird gscheh», und das isch jo ne Sach, wo bi allne Mönschte wohr isch.
Jetz isch der bsunder Stärn zu säbere Zyt aber au in anderne Länder vom Oriänt z gseh gsi, und so mache sech wie men us der Bible weiss die drüü Könige ufe Wääg dörthi, wo s Liecht ihne verusgoot. Do derzue git’s s Lied «Au für eus wird de Heiland gebore», und me merkt, das chind isch für alli Völker uf d Wält choo.
I der Zyt vo Josef, Maria und Jesus isch s Land vo den Isrealite scho lang e Teil vom grosse römische Rych gsi, wo aber no vo eigete Könige regiert worden isch. I der Bible chunt bi der Geburtsgschicht vom Jesus der Herodes als König vo Jerusalem vor (au wenn hüt klar isch, ass dää scho im Joor 4 vor der Zytwändi gstorben isch). S Zäller Spiil zeigt is em Herodes syn Königshof mit em zimli wilde Lied «Mir händ’s glatt bim König Herodes». Zu däm chöme jetz die drü frömde Bsuecher us em Morgeland, wie’s der Stärn ihne agää het, und si froge der Herodes, wo dä nöi gebornig König gnau sig; der Stärn heig ne azeigt, das müess nöime bi Bethlehem näbe Jerusalem sy. Won er das ghört wird der Herodes hässig, und er befilt, me sell alli chlyne Chinder vo Bethlehem go tööde.
Uf em Land weiss me vo all däm nüüt, i der nöchschte Szeene schloofe d Hirten ufem Fäld, und Ängel chöme für se cho singe: «Wached uuf, schlafed nöd!» D Hirte merke, ass bi ihnen öpper wichtigs uf d Wält chöm, und si überlege sech, was si nem chönte go bringe; eine chunt uf d Idee, ihm es Schöfli z gää, und er singt do dervo, und die andere mache’s em noo und singe reihume vo ihrne Gschänk.
Denn chöme nomol alli Figuure füre und singe zäme öppis vo de schöne Lieder, und eso hört s Wienechtsspiil vo Zäll uuf.
d Lieder
I dene acht Lieder bringt der Komponischt vil meh weder nume grad d Geburt vom Erlöser uf d Büüni. Es het drinn gueti Gedanke zum Läbe vo de Möntsche ganz algemein, und drum ghört me s Stück und d Gsäng bis hütt a der Wienecht i vilne Länder. Teil Lieder sind sogar i offizielli Chilegsangsbüecher cho, wo’s jo süscht leider numme ganz wenig Mundarttegscht drin het. Der Paul Burkhard loot eim mit syne eifache Värs lo gspüüre, ass das eim au öppis agoot wie die alte Könige, wemme bim Zuelose oder bim sälber Singe vom Schtärn vo Bethlehem uf der schöne Melody i der letschte Stroofe so Wort ghört wie die:
«Lobed und danked eusem Schtärn Folged im naa und folged gärn! Eimal dänn winkt er eus und treit Überen eus i d Ewigkeit.»
Diana (Vorname)
Diana (Variation: Diane) isch e wibliche Vornamme.
Herchumft
In dr Mythologii isch Diana die römisch Götti vu dr Jagd un vum Mo. Dr Namme leitet sich wohl vu lat. dies, Dag, Dagleecht ab.
Uhrenhäuschen Basel
S Zithüüsli am Noodlebärg isch vo 1886 bis 1987 s Häim vo dr Basler Mueteruur gsi. Die Hauptuur het alli sächzig Sekunde en elektrischs Signaal an die öffentlige Uure z Basel gschickt.
Gschicht
D Basler häi iiri öffentlige Uure scho früe ärnst gnoo. 1753 het e Maa mit em Naame Schneider dr Boste übercho, sich um siibe Stadtuure z kümmere. Under em Schneider sim Nochfolger si s 1794 scho zää Uure gsi. 1862 het s Bauamt en Ornig für e Stadtuuremacher erloo, und wo vier Joor druf d Baslerzit 37 Sekunde voorgangen isch, isch dr Stadtuuremacher zruggdräte. Die ersti Basler Mueteruur isch 1870 im Stadthuus installiert worde. Am 28. August 1886 isch si in e chliises Hüüsli am Noodlebärg 11a cho, wo dr Stadtuuremacher si Wärkstatt gha het. Uf em Dach vom Zithüüsli isch e Mast gsi, wo die elektrische Läitige zu de öffentlige Basler Uure draa aagschlosse gsi si. Zerst sis säggs Uure gsi, 1895 scho zää und im 20. Joorhundert schliessig vierezwanzig. Wäge dere rasche Entwicklig het mä 1900 afo brüefe, öb die Elektrische Wärk Basel d Uure sötte übernee. Es isch denn aber immer no e Zitli, genauer bis zum 1. Januar 1931, gange, bis s EW d Verantwortig für Stadtuuremacherei überchoo het. In de Joor druf si s aber immer weeniger Uure worde, wo aagschlosse gsi si, bis es denn in de 1980er Joor numme no d Uur am Spiegelhoof gsi isch. 1987 isch d Mueteruur am Noodlebärg abgstellt worde. Hauptuure, wo Nääbeuure stüüre, het s aber immer no gee, nume d Technik het sich gänderet. 1994 si d Läitige abgschafft worde und d Synchronisazioon isch denn per Funksignaal gmacht worde. Die letzti vollmechanischi Mueteruur isch im Basler Chinderspital im Chläibasel gsi, wo erst 1995 iiri Funkzioon as Hauptuur het müesse ufgee. Am Ändi vom 20. Joorhundert häi 170 Mueteruure 1939 Zifferbletter gstüürt.
S Zithüüsli am Noodlebärg isch denn s wüsseschaftlige Archiv für d Gschicht vo dr Farmazii worde und s Geböid isch verchoo. 2006 het mä s renowiert und het au dr Mast mit de Isolatoore wider uf s Dach ufmontiert. Das isch no s Äinzige, wo an d Mueteruur im Zithüüsli erinneret.
Matten bei Interlaken
Maate bi Inderlache (amtlech Matten bei Interlaken) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Inderlache-Oberhasli im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Maate isch es Dorf am Ruegen uf em Bödeli zwüsche Brienzer- u Thunersee mit dr Exklave Änderberg. D Gmeinde Maate, Unterseen un Inderlache si zämmegwachse. D Gmeindsflächi bsteit us 21,3 % langwirtschaftlecher Flächi, 56,6 % Waud, 20,1 % Sidligsflächi u 2 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Inderlache, Bönige, Gsteigwiler, Wilderswiil u Tärlige.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 15,4 % gläge.
Religion
71 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 15,4 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 17,9 %, CVP 1,3 %, EVP 3,9 %, FDP 9,2 %. GLP 3,5 %, GP 7,4 %, SP 19,4 %, SVP 31,0 %, Suschtigi 6,4 %.
Gmeindspresidänt vo Maate isch dr Peter Aeschimann (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,9 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 3671 Ywohner 90,3 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,9 % Französisch u 2,3 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Maate ghört zum Höchstalemannisch.
17. Jahrhundert
S '''17. Jahrhundert''' hät am 1. Januar 1601 aagfange und am 31. Dezember 1700 uufghört. Es wird hüt dr Früehe Neuziit zuegrechnet, wo vom Ändi vom Mittelalter bis as 19. Jahrhundert gfüehrt wird. Di früehi Neuziit wiederum wird als erschti Phase vo dr Neuziit behandlet, wo bis i d Gegewart fortlauft.