cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Freyja
Entwicklig
D' Freyja spillt i de eddische Text „Hyndluljóð“, „Lokasenna“ und „Þrymskviða“ e bedütendi Rolle. I de „Grimnismal“ erschiint si als Todesgöttin und i de „Völuspá“ schimmeret si dur em Od sini Bruut (Óðs mey). Au d Zauberinne Gullveig und Heid, wo i de Strophen vorher d Ursach vom Chrieg zwüsched de Ase und Vane sind, werded für d' Hypostase vu dr Göttin Freyja ghalte. Nach em Snorri sinere „Gylfagynning“ bechunt si immer, wenn si em Kampf biiwohnt, d Hälfti vu dr Gfallene, di ander Hälfti bechunt de Odin.
Das kei südgermanischi (z. B. düütschi, englischi) Üüberliiferige zu de Freyja git und d Südgermane de Tag vu dr Venus (Friitig) no mit Frija (= nordgerm. Frigg) übersetzed, wird agnooh, dass d Freyja e wikingerziitlichi Loslösig vum Aspekt vu dr Liebi, Liebesmagie und de Promiskuität vu dr Göttin Frigg isch. Dadezue sind i de Edda und de Gylfaginning folgendi Episode beschribe: De Halsschmuck vu dr Freyja, de Brisingen-Shmuck, hend d Zweg Alfrigg, Dvalin, Berling und Grerr gmacht gha, de Priis vum Erwerbe isch gsii, das d Göttin vier Nächt nochenand mit jewiils eim vu de Zwerge verbringt - zum Unwille vom Odin, wo d Freyja zur Straaf zwunge het, under de Mensche en Chrieg azzettle. E wiitere Bricht beseit, dass de Loki bim Trinkglag, wo dr Ägir uusgrichtet het, alli Aawesende beschimpft und er de Freyja vorwirft, si heigi mit allne Ase und Albe im Saal Liebschafte gha. Dezuezfüege isch, dass de Loki i sinere Liebi zu de Freyja gschmachtet het, da si si Liebi nöd erwideret het. Di literarisch Uusgstaltig vu de Freyja während de isländische Renaissance vum 13.–14. Joohrhundert hend di heidnisch Gstalt vu dr Göttin allerdings überwucheret. I de Neuziit isch si vu de Göttin Frigg i de iisländische Uufarbeitig vum Heidetum völlig verdrängt worde. D Freyja selber erschiint i dem (vonere Illumination inere Papierhandschrift vom 17. Joohrhundert) allerdings nurno als treusorgendi Familiemuetter.
Kultort
Dänischi wie schwedischi Ortsnäme gönd uf die Göttin zrugg. So isch zum Biispiil Fröjel uf Gotland en wikingerziitliche Hafe und Kultplatz vu de Freyja (altschwed. Fröja), a dem no eno e Fornborg und e Trojaburg (nord. Trojeborg) uf di alt Funktion vum Ort verwiised, wo au de Thingplatz gsii isch. Uf Lolland Dänemark isch Frejlev söttigi Ort.
Storchenturm Lahr
Dr Storchedurm Lohr isch er Räscht vun ere mittelalterlige Wasserburg un s Wohrzeiche vu dr Stadt Lohr im Ortenaukreis z Bade-Wirttebärg. Är het syy Name vu dr Storche, wu bis in d 1960er Johr dert regelmäßig bruetlet hän.
Gschicht
D Lohrer Burg isch um 1220 vu dr Herre von Geroldseck böue wore. E Heinricus de Lare isch anne 1215 s erscht Mol gnännt wore. Ab 1654 isch d Burg an d Markgrofe vu Bade chuu un 1727 an dr Firscht Carl von Nassau-Saarbrücken. Anne 1757 het d Stadt Lohr d Burg ufgchauft.
D Burg Lohr isch 1677 un 1689 vu dr Franzose gschlisse wore. Im Johr 1728 isch si dur e Ärdbidem nomol gschlisse un derno anne 1756 abbroche wore.
Aalag
D Burg isch e regelmäßigi Rächteckaalag gsi mit vier runde Dirm in dr Ecke. Dodermit het si em bekannten spotstaufische Typus entsproche wie s e au z Sizilie het mit em Castello Ursino z Catania un em Castello Maniace z Syrakus. Dää Typus chunnt sunscht us däre Zyt z Dytschland numme no im benochberte Dutestei vor, eme Ortsdeil vu dr Gmei Seelbach.
Dr Storchedum isch dr Norddurm vu dr Aalag gsi. Hite het s e chlei Museum dinne zue dr Gschicht vu däre Wasserburg. Vu dr Uussichtsplattform vum Storchedurm git s e schene Rundblick iber d Altstadt un uf d Vorbärg.
In dr 1980er Johr isch dr Oschtdurm frejgleit wore, är isch hite im Untergeschoss vum Café Kopf (Marktstroß, zue dr gängige Gschäftszyte z bsichtige). D Fundamänt vum Siddurm isch in dr 1960er Johr frejgleit un ewäggrisse wore, wu s Chaufhuus böue woren isch, dr Weschtdurm isch 2003 unter ere Betondecki vergrabe wore.
Heiderose Berroth
D Heiderose Berroth (* 2. Juni 1947 z Stuegert; † 13. Septämber 2022 ) isch e dytschi Bolitikeri (FDP) gsii. Vu 1996 bis 2011 isch si Abgordneti vum Landdag vu Bade-Wirttebärg fir dr Wahlkrais Leabärg gsii. Vu 1999 bis 2019 het si em Kraisdag vum Landkrais Beblenga aaghert.
Uusbildig, Familie un Beruef
D Heiderose Berroth isch uf d Volksschuel z Malmsheim gange un derno uf s Gimnasium z Weil der Stadt (1959–1962) un z Stuegert-Feierbach (1962–1965). Noch ere Lehr zur Induschtrychauffrau het si an dr Uniwersitete Stuegert un Würzburg Bedribswirtschaft studiert un anne 1973 mit em Diplom abgschlosse.
Syter anne 1975 het si as sälbschtständigi Unternämesberoteri gschafft, vor allem fir Autohyser un Tankstelle un fir Familienunternäme in andere Handwärchsberaich, derzue isch si syt 1985 au freiberueflig im Berotigsdienscht fir s Kfz-Gwärb z Bade-Wirttebärg aktiv gsii.
D Heiderose Berroth isch ghyrote gsii un Mueter vu zwee Buebe. Si isch evangelisch gsii.
Bolitik
D Berroth het iri bolitisch Arbet uf kommunaler Ebeni aagfange. Si isch Grinderi vu dr iberbarteilige Wehlerinitiativ Frauen für Renningen (FfR) gsii un vu 1992 bis 2004 däre iri Vorsitzeri, syt 2004 isch si Ehrevorsitzeri gsii. Vu 1994 bis 2001 un wider vu 2014 bis 2017 isch si fir d FfR Mitglid im Gmairot vu Rennenga gsii.
Anne 1999 isch d Berroth Grindigsvorsitzeri vum Landesverband vu dr Liberale Fraue Bade-Wirttebärg gsii, turnusgmäß het si där Poschte 2001 wytergee. Si isch bis 2006 Mitglid im Bundesvorstand vu dr Liberale Fraue un isch derno Verdrätteri vu dr Liberale Fraue im Landesfrauerot Bade-Wirttebärg blibe.
Vu April 1996 bis Merz 2011 isch d Heiderose Berroth Mitglid vu dr FDP/DVP-Frakzion im Landdag vu Bade-Wirttebärg un unter anderem Sprächeri vu dr Frakzion fir Finanz- un Huushaltsbolitik, Sport un Kultur gsii. In dr Enquete Fit fürs Leben in der Wissensgesellschaft – berufliche Schulen, Aus- und Weiterbildung us em Johr 2011 isch si as ständig Mitglid Obfrau vu dr Frakzion gsii. Si isch finanz-, sport- un kulturbolitischi Sprächeri vu ire Frakzion un as Abgorneti „Gotti“ vu dr Wahlkrais Charlsrue Stadt, Fraidestadt un Beblenga gsii. Bi dr Landdagswahl 2011 isch si nimi widergwehlt wore.
Im Zytruum vu 2005 bis 2009 isch d Heiderose Berroth Stellverdrättendi Frakzionsvorsitzeri un zuesätzli vu 2006 bis 2009 Barlemäntarischi Gschäftsfiereri vu ire Frakzion gsii. In dr 13. Legislaturperiod isch si Mitglid in dr Uusschiss fir Umwält un Verchehr un vum Untersuechiguusschuss zur Atomufsicht gsii. Si isch zueständig gsii fir Umwält un Verchehr, Kultur- un Frauebolitik. Vu 1996 bis 2001 (12. Legislaturperiod) het si s Amt vu dr bildigsbolitische Sprächeri vu dr Frakzion ghaa un isch stellverdrättend Mitglid in dr Demografy-Enquete un dr Juged-Enquete gsii. Um die Zyt het si si aktiv fir d Yyfierig vum Blatzverwys bi hysliger Gwalt yygsetzt un het si fir d Finanzierig vu Privatschuele engaschiert.
Vu 1999 bis 2019 isch d Heiderose Berroth Mitglid vum Kraisdag Beblengagsii un dert syter 2009 Vorsitzeri vu dr FDP-Frakzion. D Berroth isch anne 1992 Mitglid im Kraisvorstand vu dr FDP z Beblenga wore un isch vu 1998 bis 2002 Kraisvorsitzeri gsii. Vu 2001 bis 2006 het si as Bysitzeri em FDP-Landesvorstand aaghert.
Niederlande-Rundfahrt
D Niderlande-Rundfahrt, niderl. Ronde van Nederland isch e Etapperänne im Radsport gsi, wu vu 1948 bis 2004 im Augschte uusdrait woren isch. Noofolger vu däre Radrundfahrt isch syter anne 2005 d Eneco Tour. Erscht syt 1975 isch s Ränne regelmäßig durgfiert wore, dervor isch s als emol uusgfalle.
Rekordsiiger isch dr Niderländer Gerrie Knetemann, wu d Holland-Rundfahrt zwische 1976 un 1986 vier Mol gwunne het. Siiger us Dytschland oder dr Schwyz het s keini gee.
Obersäckingen
De Ortsdeil gränzt im Oste diräkt an de Ortskärn a und litt uff 290 Meter über em Meerspiegel.
Obersäckinge isch dütlig älter wie de benochbert Ortskärn vo Säckinge. Sini Lag in de Rhyebeni hät scho in de Stei- und Bronzezit Mänsche Sydligsruum botte und spöter hän sich d'Alemanne dört nyderglo.
Im 19. Johrhundert hät d'Industry an Bedütig gwunne; vo sällemols 64 Hushalt sin numme no 11 landwirtschaftlig gsi. D'Ywohnerzahl vo de Stadt isch schnäll agstyge. Im glyche Johrhundert, nämlig 1863, isch noch me afänglige Konflikt mit de Bezirksbürokrate vo Bade di alti Chirch uss em 12. Johrhundert bis uff de Chor vo 1490 abgrisse worre. Di jetzigi Chirch isch s Werk vom Heinrich Hübsch und gältet als eini vo de beste Chirche am Hochrhy uss em 19. Johrhundert.
Wyl Obersäckinge immer meh mit em benochberte Säckinge zämmegwachse isch und di beide Ort au vyli wirtschaftligi Beziehige mitenand gha hän, hät mer's 1935 uff Säckinge ygmeindet. Es isch dodemit de ältst Ortsdeil vo Säckinge.
Feuer
S Füür (vo althoochdütsch: fiur) isch d Bildig vo Flamme, wenn öbbis verbrennt.
Drbii wärde Wermi und Liecht abgee. Für dass e Füür cha entstoo und witerbrenne brucht s e Brennstoff, es Oxidazioonsmiddel wie öbbe Suurstoff us dr Luft und ass dr Brennstoff häisser wird as si Zündtämpratur.
S Füürmache ghöört zu de Kulturtechnike. D Nutzig und d Beherrschig vom Füür isch e wichdige Faktor im Wärde vom Mensch gsi und es isch mindestens sit dr spoote Altschteizyt e Bestanddäil vo alle Zivilisazioone. Wie me tuet afüüre und für was me s Füür alles bruucht, luege d Volskundler und d Technikforscher aa.
dr chemisch-füsikalischi Hindergrund
Für dass e Füür aagoot und witerbrennt si allgemäin e brennbare Stoff, en Oxidator und Zündenergii in dr Form vo Wermi, mechanische Funke oder Elektrizideet nötig. Dä Zämmehang cha me im ene grafische «Verbrennigsdreiegg» aaschaulig zeige. Wenn äini vo dene drei Komponänte feelt, verlöscht s Füür. Das cha mä bi dr Bekämpfig vo Bränd usnütze.
Wenn organischi Materialie verbrenne, wärde Choolewasserstoff mit em Oxidazioonsmiddel Suurstoff us dr Luft bin ere vollständige Verbrennig zu Choolestoffdioxid und Wasser vrwandlet. Au parzielli Verbrennige si mööglig, und denn entstöön Choolestoffmonoxid und anderi Stoff, wo nume zum Däil verbrennt si, und Stoff wie Ruess, wo nit oxidiert isch. S Oxidazioonsmiddel isch mänggisch scho im Brennstoff dinne wie zum Bischbil bim Salpeter.
D Verbrennigsgaas (dr Rauch), wo entstöön, häi vilmol wäge iirer hooche Tämpratuur e chliineri Dichdi as d Luft zringsum, und drum stiige si bin ere Flamme, wo frei brennt, dur natürligi Konwekzioon gägen ufe (das isch dr «Chemmieffekt»). Dr Underdruck, wo drbii entstoot, sugt vo unde und vo dr Site früschi Luft aa. Dr Suurstoff, wo in dere früsche Luft enthalte isch, sorgt drfür, ass d Verbrennig witergoot, solang s Brennstoff het. Bi extrem groosse Bränd cha dr Luftzuug, wo eso entstoot, stark wie en Orkan wärde – mä reedet denn vom ene «Füürsturm».
Wenn die natürligi Konvekzioon für e gwünschti Zwäck nit längt, cha mä bi technischen Aawändige künstlig Luft zuefüere oder Verbrennigsgaas abfüere, zum Bischbil mit Hilf vo Bloosapperät.
S Liecht vom Füür isch e füsikalischi Erschiinig. D Elektrone vo de erhitzte Däili chömme für churzi Zit uf e hööchers Energiiniwoo und falle rasch wider uf iir ursprüngligs Energiiniwoo zrugg und gääbe drbii in ere spontane Emission Energii in dr Form vom ene Liechtkwant (Photon) ab. Nit alli Emissione cha s menschlige Aug gsee, es entstoot au infraroti Straalig, wo mä as Wermi gspüürt.
Mit de chemische und füsikalische Vorgäng im ene Füür befasst sich d Verbrennigsleer.
Einschlagkrater
Allgmeins
Alli Himmelskörper vum Sunnesystem mit fester Oberflächi besitze Ischlagkrater. E Besunderheit lit numme vor, wenn es uffeme feste planetare sehr wänig Ischlagskrater git, wie z. B. uf dr Erde oder em Jupitermond Io. E guets Bispil defür isch dr Mo, wo d'Oberflächi vu Ischlagkrater ybersait isch. Uf dr Erde, wo d'Oberflächi ständige Veränderigsprozesse dur Erosion, Ablagerige vu Sedimente un geologischer Aktivität underworfe isch, len sich Ischlagkrater nit so liicht erkenne wie uf vu Erosion wäniger betroffene Himmelskörper.
Bis in dr 1960er Johre hän d'Geologe Meteoriteischläg als Ursach vu ere Kraterentstehig abglähnt. Dr Grund isch gsi, dass mer exogeni Ursache fer e Kraterbildig abglähnt het. Es het wohl z'starch an e Art Deus ex machina als Erklärig vu ubekanntem erinneret. Mer het doher bi fast alle Krater, au un grad bi sällene uffem Mo, e vulkanische Ursprung agnumme.
Mit dr erste Flüeg und Landige vu Ruumsonde nit nur zum un uffem Mo, sondern au zum Mars, isch d'Hypothese vu dr Vulkankrater aber uhaltbar worre. Es zeige scho chleinsti Himmelskörper, wo an Vulkanismus nit z'denke isch, Krater.
Fer's Ussterbe vu dr Dinosaurier vor öppe 65 Millione Johre giltet d'Bildig vum Chicxulub-Krater uf dr mexikanische Halbinsle Yucatán als eini vu dr wohrschinliche Hauptursache.
Entstehig
Nit alli Meteorite verglüehe oder zerplatze in dr Atmosphäri. Grösseri Objekte (Projektile) mit dr Masse vu einigi Tonne werre vum Luftwiderstand chum abbremst. Si erreiche mit Geschwindigkeite vu 10 bis 70 Kilometer pro Sekunde d'Erdoberflächi. Doher werre sonigi Ischläg as Hochgschwindigkeitsischläg bezeichnet. Bim Ufprall chenne si bis zue ere Diefi vu 100 Meter in s'Gstei idringe. Wil die kinetisch Energi debi in Sekundebruchdeile in thermischi Energi (also Wärmi) umgwandlet wird, chummt's zue ere Explosion. S'umligend Material wird dodur weggsprengt, un es entstoht, unabhängig vum Ischlagwinkel, e chreisrundi Senke, wo aa de Ränder s'Material wo usegworfe worre isch e Wall bildet. Um dr Krater ume findet sich usgworfes Material, die sognennte Ejekta (lat. fer ussigworfes. Sälli Ejekta chenne Sekundärkrater um dr primär Krater hervorruefe. Dringt e Objekt mit sehr hocher Gschwindigkeit in d'Oberflächi i, chummt's zu ere Ruckfederig vum Material, wodur e Zentralberg in dr Kratermiddi bildet wird. D'Böde vu grosse Krater gliiche sich au mit dr Zitt dr Chrümmig vum Himmelkörper. Bi Iismönd oder Mönd mit innerer Wärmi isch säll au bi relati chleine Krater e hüffigs Phänomen.
Krater vu dr Erde
Uf dr Erde sin näbe uzellte chleinere Ischlagskrater au iber 100 Ischlagkrater mit 150 bis 200 km Durmesser entdeckt worre. Allerdings trifft d'Bezeichnig Krater fer vili vu dr ufzellte Strukture nimmi zue, wil dr eigetlich Krater längst abtrage (erodiert) worre sich (zum Bispil dr Vredefort-Krater) oder vollständig vu jüngere Sedimente yberdeckt worre isch (zum Bispil dr Chicxulub-Krater). Mer spricht no neutraler vu ere Impaktstruktur.
Niklaus Leuenberger
Dr Niklaus Leuebärger (* um 1615 z Schönholz, Gmeind Rüderswil, Kanton Bärn; † 27. August 1653 z Bärn) isch dr Aafüehrer vo de Bärner Underdane im Schwiizer Buurechrieg und Bundesobmaa gsi.
Noch dr Niiderlag vo de Buure bi Herzogebuchsee im Juni 1653 isch er an dr Landvogt Tribolet usgliiferet orde und am 27. August 1653 het män em z Bärn mit eme Schwärt dr Chopf abghaue und si Liib vierdeilt. Si Chopf het mä näben em Huttwiler Bundesbrief an Galge gnaglet, sini Körperdeil an de vier Landstroosse vor Bärn usgstellt.
1903 het mä zum Aalass vom 250. Johresdag vom Buurechrieg in dr Ämmedaaler Gmeind Rüderswil e Dänkmol zu Ehre vom Niklaus Leuebärger ufgstellt, wo hüte vo dört stoht.
Ort
Ort isch der Name vo dene Ortschafte:
ORT stoht für:
Landeskommissärbezirk Karlsruhe
Dr Landeskommissärbeziirk Charlsrue isch noch em ''Gesetz über die Organisation der Inneren Verwaltung vom 5. Oktober 1863'' ain vu dr vier Landeskommissärbeziirk z Baade mit Sitz z Charlsrue gsii.
Näb em Landeskommissärbeziirk Charlsrue het s no d Landeskommissärbeziirk Fryburg, Konschtanz un Manne gee.
Gschiicht
Mit sällem Gsetz sin di bishäärige vier Chrais ufgleest un di jetz 59 Bezirksämter diräkt em Minischterium vum Inner unterstellt woore. As Ufsiichtsbeheerd sin dr staatlige Beziirksämter un dr neie as Sälbschtverwaltigsorganisazioone uusbildete Chrais vier Landeskommissär im Rang vu Minischterialreet as Ufsiichtsorgaan voorgsetzt woore. D Ufgaabe vu dr Landeskommissär sin in dr Vollzugsverordnung zum Gesetze über die Organisation der Inneren Verwaltung; insbesondere die Einrichtung und Zuständigkeit der Behörden und das Verfahren betreffend vom 12. Juli 1864 feschtglait woore.
Iphitos (Sohn des Eurytos)
De Iphitos isch i de griechische Mythologii de Soo vom Eurytos und ann vo de Argonaute.
De Iphitos isch de Soo vom Eurytos und vo de Antiope, sini Schwöster isch d Iole. Vo sim Vatter het er s Bögeschüüsse glernt und wo de im Sterbe glegen isch, hett er vonem de Pfiilboge gerbt. Uf de Suechi noch Stuete, wo verschwunde sind, isch de Iphitos uf Messenie choo und hett im Huus vom König Ortilochos z Pharai de Odysseus troffe, wo grad Händel mit de Messenier ghaa het, wegeme Veeraub. De Iphitos hett dai em Odysseus de Pfiilboge gschenkt, wo sii Vatter vom Gott Apollon öbercho ha söll. De Odysseus selber hett em Iphitos e Schwert und e Lanze gschenkt. De Iphitos isch denn uf Tiryns choo, wo de Herakles gwonnt hett. De seb isch nämmli verdööchtigt wore, as er d Stuete vom Eurytos gstole hebi. De Herakles hett de Iphitos uf d Muure vo de Burg gfüert und denn abegschupft, so as de Iphitos umchoo isch. De Herakles isch drufabe Waansinig wore und isch zom Neleus ggange, de hett sich aber gwaigeret enn vo dere Bluetschuld z rainige, us Fründschaft zom Huus vom Eurytos und de Herakles hett drum müese as Magd bi de lydische Königi Omphale müsse tiene.
Ming-Dynastie
D Ming-Dünastii het vo 1368 bis 1644 im Kaiserriich China gherrscht. Si het die mongolischi Zuan-Dünastii abglööst und isch im 17. Joorhundert vo dr mandschurische Qing-Dünastii gstürzt worde.
Gschicht
D Ming-Dünastii isch vom Rebellefüerer Zhu Yuanzhang, wo d Ufständ vo de Roote Durbaan gege d Herrschaft vo de Mongole aagfüert het. 1363 het er in ere Flotteschlacht uf em Poyang-See si wichdigste Rival, dr „Han“-Brinz Chen You-liang besigt. Er het denn d Verwaltig nöi organisiert und scho 1363 38 Millione Münze lo brääge. Im Joor 1368 het er dr Khan Toghan Timur us Peking verdriibe und dr Mongoleherrschaft en Ändi gmacht.
In dr Ming-Zit isch d Bürokratii gsterkt worde und d Regierig vo de Kaiser isch absolutistisch worde. D Bevölkerig isch in Buure-, Soldate- und Handwärkerfamilie iidäilt worde, und was si häi döfe mache, isch vorgschriibe gsi. Je zää Familie (lijia) si gmäinschaftlig dr Verwaltig gegenüber für Stüüre, öffentligi Dienstläistige und Ornig verantwortlig gsi. Im Lauf vo dr Zit het sich das Süsteem ufgwäicht und Korrupzioon het sich afo bräitmache. Belastend für s Riich si d Kämpf mit de Mongole im Norde gsi. Wo d Chinese am Buinor-See 1387 d Mongole gschlaage und d Kublaide iiri Macht häi afo verliere, häi d Westmongole müesse bekämpft wärde, 1449 häi si e Schlacht verloore gege sä und d Mongole häi dr Kaiser Zhengtong gfange gnoo. Die chinesisch Armee isch immer defensiver worde, und zum s Land schütze isch die berüemti Chinesischi Muure witer usbaut worde.
Dr Undergang vo de Ming isch cho, wo Buureufständ d Regierig gschwecht häi und d Mandschu iiri Aagriff vom Norde us versterkt häi. D Ming häi sich gege Nanking zruggzooge. E Hufe Chinese im Norde häi d Mandschu afo understütze, au wenn die immer wider Massaker an dr Bevölkerig aagrichdet häi.
Lutikon
Lutikä isch es chliises Dörfli im Kanton Züri im Züriseebiät am Lüzgi mit vil altä Architektuur. Lutikä ghört zue dr Gmei Hombrächtikä.
De Lüzgi
De Lüzgi isch en See wo im'ne Tierschuzbiät isch. Hauptattraktion sind t'Störch wo jede Summer wider chömmed und uf'm Puurähòòf Hasel iri Näschter händ.
S Dorf
S Dorf Bestaht us öppe zäh Hüüser, dadevo isch t'Helfti devo für's Puurä. Eine vo de Prachtvollschtä Hüüser ischs berüemmtä Egli Huus wo im tüppischä Stiil vo de Region im spööte Mittelalter mit schönä roote und bruunä Bälkä und e'mne Gibbeltächli bout isch. S git aber no vili anderi Hüüser im gliiche Stil wo nüd weniger schöön sind. Dr einti Puurehòòf verchauft au Lüzgichääsli innerä härzigä Verpakig.
Wirtschaft
T Wirtschaft vo Lutikä isch hauptsächlich e Pùùräwirtschaft. T Pùùrä i de Gägend händ vorallem Chüe und Öpfel. Dr einti Pùùr hät au no e chliini Chüngelizucht.
Bezirk Albula
Da Bezirk Albula (RMS District Alvra, ) isch bis am 31. Dezember 2015 a Verwaltigsainhait vom Kanton Graubünda i da Schwiz gsii. Am 1. Januar 2016 isch er dur d Region Albula ersetzt worda.
Iitailig
Zum Bezirk Albula händ bis zum 31. Dezember 2015 no die Krais und Gmainda ghört:
Basler Liedertafel
D Baasler Liederdaafele, offiziell Basler Liedertafel 1852, isch e Chor in dr Stadt Baasel, wo in verschiidene Manneformazioone ufdrättet und nöierdings mit em Ansambel Singvoll au e Frauesekzioon het.
D Cäciliestifdig
Am 24.10.1994 het d Liederdaafele d Cäciliestifdig gründet. Dr Zwäck vo dere Stifdig isch s under anderem, gmäinnützigi Organisazioone vor allem z Baasel und in dr Region bim Uffüüere vo musikaalische Wärk z understütze.
Gschicht
D Liederdaafele isch 1852 gründet worde, as Däil vo dr Liederdaafelebeweegig, wo mit dr Gründig vo dr Berliiner Liederdaafele dur e Karl Friedrich Zelter 1809 aagfange het. Aber im Underschiid zur Berliiner Liederdaafele het mä sich z Baasel eender uf d Gedanke vom Hans Georg Nägeli gstützt, wo vo dr akademische Pflääg vo dr Muusig mit iirem Äinzelgsang wäg het welle zum ene volksnööchere Chorgsang, aber gliichzitig au zum Uuseheebe vom Männerchor und sinere bsundrige Usdruggswiis.
Ursprünglig isch d Liederdaafele e Konzärt-Männerchor gsi. 1898 isch dr chliineri Reveille-Chor für Chammeransambel-Repertuar ufdoo worde. Sit 1927 häi die alte Sänger im Chor vom Veteraanebund e Häim gfunde und 2014 isch die jungi daafelerundi in s Lääbe grüeft worde, wo weeniger dradizionell orientiert isch. 2022 het d Daafele s Frauenansambel Singvoll ufgnoo, und gmäinsaam mit em Konzärt afo uffüüere.
Albula
Albula chan folgendes bedüte:
I de Geographii (RMS Alvra):
I de Biologii:
I de Antike:
Saint-Jean-du-Doigt
Saint-Jean-du-Doigt (bretonisch Sant-Yann-ar-Biz) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Saint-Jean-du-Doigt lyt am Ärmelkanal am Atlantik, 82 km vu Quimper un 63 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 128 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Trédrez-Locquémeau im Nordoschte, Guimaec im Oschte, Lanmeur im Sidoschte, Garlan im Side, Plouezoc’h im Sidweschte un Plougasnou im Weschte,.
Gschicht
Saint-Jean-du-Doigt isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1429 as Le Doy Saint Jehan qui est à Saint Meriadec (1533 Sainct Jehan de Tnoumeryadec, 1630 S. Iean du Doué, 1636 Saint Jean Traoun-Meriadec dite communément Sant Ian ar Bis, 1639 Saint Jean du Traon).
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Saint-Jean-du-Doigt ghert zem Bretonisch.
Samische Sprachen
Di samische oder lappische Sproche ghöre zum finno-ugrische Zwyg vo de uralische Sproche. Si werre vom samische Volk im Norde vo Skandinavie, z Russland und uff de Halbinsle Kola gschwätzt. Es handelt sich nit um e eiheitligi Sproch; d'Sprochfamilie glideret sich in nün bis zäh Einzelsproche uff.
Ydeilig
In de ältere Literatur findet mer au d'Ydeilig noch Land, es sin also friehner norwegischs, schwedischs, finnischs und russischs Samisch/Lappisch underschyde worre.
Erforschig
De ungarisch Sprochwüsseschaftler Ignác Halász (1855-1901) hät sich mit de Pitesamische Sproche befasst. Er isch dreimol (1884, 1886 und 1891) bi-n-ne gsi und hät fümf Biecher drüber gschribe:
Noch em Halász hät sich johrzähntelang niemer meh mit de samische Sproche ussenandgsetzt. Numme de György Lakó (1908-1996) hät e 1986 noch re Studiereis im Johr 1935 e Chrestomathy über s Lulesamisch gschribe. Sy Hauptinterässegebiet sin di samische Sproche aber nit gsi.
Sprächerzahl
Genaueri Schätzige vo de Sprächerzahl sin wäge de Assimilierig vo de Same in de letschte Johrzähnt nit möglig; si litt zwüsche 30.000 und 70.000. S Nordsamische wird vo denne Einzelsproche am meiste gschwätzt, sini Sprächerzahl litt zwüsche 15.000 und 30.000. Uff Nordsamisch git's au Zitige, Zitschrifte und Biecher. Ähnlig entwickelt sich s Lulesamisch und mittlerwyli au s Südsamisch. Inari- und Skoltasamisch werre numme sälte gschribe.
Beningen
Beninge (lothrìngisch; frànzeesch Béning-lès-Saint-Avold; ditsch Beningen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Beninge lijt ìm Warndt zwìsche Forbach und Saint-Avold, in dr Neche vun dr Granz zem Sààrlànd z Ditschland uf re Heche zwìsche 202 un 337 m ìwer em Meeresspiejel. D Nochbergmeine vun Beninge sìn Cocheren ìm Norde und Oschte, Farébersviller ìm Sìdoschte, Seingbouse ìm Sìdweschte, Betting ìm Weschte und Freyming-Merlebach ìm Nordweschte.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Beninge ìsch. Beninge ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Beninge ghert zem Rhinfrankisch.
Territorialstaat
As Territorialstaat bezäichnet mä allgemäin e Staat, won e klar definierts Gebiet (Territorium) umfasst. Dr nöizitligi Territorialstaat isch us em Persooneverbandstaat vom Früe- und Hochmiddelalter uusegwaggse und isch insofärn s Resultaat vo dr Versachligung vom ene persönlige Abhängigkäitsverhältniss. Im Geegesatz zu de alte Stammherzogdümer isch s Territorium und nit d Stammeszueghörigkäit d Grundlaag vo dr Heerschaft.
Dur d Verleijig vo wichdige Köönigsrächt häi d Äinzelterritorie vom Häilige Römische Riich Dütscher Nazioon, wo s zitwiis mee as dreihundert von ene gee het, noo di noo d Landeshohäit überchoo. Daas het s de Territorialfürste mööglig gmacht, ass si iiri Heerschaft witgehend äigeständig und umbeschränkt häi chönne usüebe. Dur dünastischi Erbdäilige het s im Südweste vom Alte Riich e bsunders usbrägti territoriali Zersplitterig gee. Das isch vor allem mit de wirtschaftlig läistungsfähigere Gebiet und grööflige Territorie bassiert, wäärend sich bi de mäiste fürstlige Familie im 14. Joorhundert s Brinzip vo dr Primogenitur duregsetzt het. D Undäilbarkeit vom Territorium und d Primogenitur si de Kurfürstedümer in dr Goldige Bulle vo 1356 garantiert worde. Au anderi Territorialherrscher häi d Undäilbarkäit vo iire Ländereie aagsträbt, so zum Bischbil s Erzherzogdum Östriich dur s gfelschte Privilegium Maius us em Joor 1359. Die mächdigere dütsche Territorialstaate häi e strikti Huusmachtpolitik vefolgt, was zun e Hufe Komflikt, wo vili von ene chriegerisch gsi si, innerhalb vom Riich gfüert.
Dr Westfälisch Friide het de Riichsständ bestäätigt, ass si d Heerschaft im Land frei chönne usüebe (ius territoriale) und s Rächt gha häi, Bündniss underenander und mit usländische Mächt abuschliesse. Die völligi staatligi Suwerenidäät häi die dütsche Territorialstaate erst mit dr Gründig vom Rhiibund und dr Uflöösig vom „Alte Riich“ 1806 überchoo.
Berg an der Mosel
Bierg (lothrìngisch; frànzeesch Berg-sur-Moselle, ditsch Berg) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Bierg lijt zwìsche Thionville un em Dräilandereck Frànkrich-Luxeburi-Ditschlànd àm Weschtstàde vun dr Mosel uf re Heche zwìsche 145 un 227 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Ìm Johr 1769 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Bierg ìsch. Bierg ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Bierg ghert zem Moselfrankisch.
Les Geneveys-sur-Coffrane
Les Geneveys-sur-Coffrane (frankoprovenzalisch ) isch es Dorf vom Kanton Nöueburg.
Geografi
Les Geneveys-sur-Coffrane lyt im Val de Ruz am Fueß vu der Jurachetti vom Mont Racine uf 1439 Meter über Meer. Dr alt Gmeindbann het 53 Prozänt landwirtschaftligi Flechi, 40 % Wald un 7 % Sidligsflechi gha. D Nochbergmaine vu Les Geneveys-sur-Coffrane sin gsi: Coffrane, Montmollin, La Sagne un Boudevilliers.
Vier Kilometer uf der Nordsyte vo Geneveys-sur-Coffrane lyt s Dorf Les Hauts-Geneveys.
Gschicht
Les Geneveys-sur-Coffrane isch zum erschte Mol gnännt wore um 1342 as Geneveis sus Corfranoz.
Der Ortsname Geneveys chunt vermuetlech vom Wort genévriers, wo uf Düütsch der Reckholder isch, wie me bim Wälschschwiizer Mundartwörterbuech, em GPSR, vo der Uni Nöieburg cha nochelääse. Es het vor alter Zyt im Val de Ruz au no es Dorf Geneveys sur St. Martin ggää, wo aber scho lang verschwunden isch.
Landeskommissärbezirk Mannheim
Dr Landeskommissärbeziirk Mannem isch noch em ''Gesetz über die Organisation der Inneren Verwaltung vom 5. Oktober 1863'' ain vu dr vier Landeskommissärbeziirk z Baade mit Sitz z Mannem gsii.
Les Geneveys-sur-Coffrane
Gschicht
Vo 1486 bis 1827 sind Les Geneveys-sur-Coffrane, Coffrane und Montmollin zäme ei Gmeind gsi.
Les Geneveys-sur-Coffrane het ufe 1. Jänner 2013 mit dr Gmaine Boudevilliers, Cernier, Chézard-Saint-Martin, Coffrane, Dombresson, Engollon, Fenin-Vilars-Saules, Fontainemelon, Fontaines, Les Hauts-Geneveys, Montmollin, Le Pâquier, Savagnier un Villiers zue dr neie Gmai Val-de-Ruz fusioniert.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 14,7 Les Geneveys-sur-Coffrane gläge.
Religion
44,7 Les Geneveys-sur-Coffrane vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 28,8 Les Geneveys-sur-Coffrane sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,8 %, CVP 3,0 %, FDP 27,5 %, Grüeni 11,6 %, PdA 0,8 %, SP 28,6 %, SVP 21,1 %.
Wirtschaft
Les Geneveys-sur-Coffrane isch früener es Puuredorf gsi. Im 20. Joorhundert sind verschideni Gwärbbetriib derzuecho.
Dur s Dorf goot d Ysebaanlinie vo Nöieburg uf Schodfoo.
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Landeskommissärbezirk Mannheim
Näb em Landeskommissärbeziirk Mannem het s no d Landeskommissärbeziirk Fryburg, Kallsruh un Konschtanz gee.
Beziirksämter
Em Landeskommissärbeziirk Mannem sin die Beziirksämter unterstellt gsii:
Messenische Kriege
Di Messenischi Chrieg bizachnet meriri Chrieg wo i de Antiki stattgfunde hend und zo de Underwerffig vo Messenie dör d Spartaner gfüert hend. Datierig und d Aazaal vo de Chrieg isch i de Antiki und i de moderne Forschig nöd aihaitlich.
Öberliferig
Di Messenische Chrieg sind schlecht dokumentiert. D Hoptquelle isch de Pausanias (2. Hälfti vom 2. Jh. n. Chr.), wo di Messenische Chrieg zimmli uusfüerlich bischribe hett. Er allerdings mee literarisch uusgmooleti Werch bruucht, so as d Historizität vo villne Eraignis und o vo de Persoone zimmli uusicher isch. As sini Quelle gitt de Pausanias meriri Autoore aa. Er hett sich vor alem noch de Messeniaka vom Epiker Rhianos vo Kreta (2. Hälfti vom 3. Jh. v. Chr.) grichtet. Da sechsbändigi Werch, wo nüme erhalte isch, het di historische Eraignis nochem Vorbild vom Homer dereweg literarisch episch uusgmoolet, as nöd klar isch, wa do draa no historisch isch und wa nöd. Au d Messeniaka vom Historiker Myron vo Priene (3. Kh. v. Chr.) isch verloore gange. Er isch spartafindlich iigstellt gsii, aber nume wenig isch vo sim Bricht bikannt. De dritt Autor wo de Pausanias bruucht hett, isch de Tyrtaios (noch 650 v. Chr.) gsii, e Spartaner, wo im Zweete Messenische Chrieg debii gsii isch und mit sinene Elegie d Spartaner uufgmunteret het, för s Vatterland z chämpfe. Au de Strabon (63 v. Chr. - 23 n. Chr.) hett de Tyrtaios as Quelle bruucht, hett aber nöd vill öber die Chrieg gschribe, denn aber us de Sicht vo de Spartaner, im Gegesatz zom Pausanias, wo mee d Sicht vo de Messenier aggee hett.
Datierig
De Pausanias datiert di Messenische Chrieg ufs Joor gnau ahand vo de Olympiade. Doch werd hütt agnoo, as sini Daate öppe vierzg Joor z früüe sind.
De Erst Chrieg hett nochem Pausanias vo 743 bis 724 v. Chr. duuret, nochem Eusebius vo 746 bis 735 v. Chr. und nochem Apollodor vo 757 bis 738 v. Chr. Di aktuelli Forschig datiert de Chrieg uf 700/690 bis 680/670 v. Chr.
De Zweet Messenisch Chrieg hett nochem Pausanias ane 685 v. Chr. aagfange und vierzee oder sibezee Joor duuret. Nochem Apollodor isch de Chrieg ane 660 v. Chr. uusbroche und nochem Eusebius ane 637 v. Chr. Di moderni Forschig ninnt aa, ass da um 640/30 v. Chr. gschie isch.
E Dritte Messenische Chrieg söll nochem Rhianos zo de Zitt vom spartanische König Latychidas II. (491-476) underem messenischen Held Ariostomenes gfüert wore sii. Di älteri Forschig hett de Chrieg as historisch bitrachtet. Hütt werd agnoo, ases dozmool kann Chrieg gee hett.
De Heloteuufstand, mengisch au Dritt Messenische Chrieg gnennt, isch nochem Erdbebe vo 464 v. Chr. uusbroche.
Erst Messenisch Chrieg
De Erst Messenisch Chrieg hett im End vom 8. Joorhundert v. Chr. stattgfunde, öppe vo 700/690 bis 680/670 v. Chr. und guet zwanzg Joor duuret. As ageblichi Chriegsgründ wered d Mörd vom Polychares und de Tood vom spartanische König Teleklos aaggee. Aber scho di Antike hend gmaint, as d Spartaner aigetli am fruchtbaare Land interessiert gsii saied, wo o us de Vers vom Tyrtaios düttli werd:
D Chriegshandlige hend dodemit aagfange, ass d Spartaner di messenischi Stadt Ampheia iignoo hend, wo im Taygetos glegen isch, a der Grenze zo Sparta. Vo do uus, hend d Spartaner messenischi Städt öberfalle. D Messenier hend sich för de Chrieg grüstet und im Aafang erfolgriich gege d Spartaner gchämpft. Si hend sich ufem Berg Ithome verschanzt ghaa. Noch zwanzg Joor Chrieg isches aber a de Spartaner underem König Theopompos glunge d Stadt bi de Ithome iiznee. As Folg vo dere Niderlaag isch e Tail vom östliche Messenie, vor alem d Ebni Stenykleros, vo de Spartaner kontrolliert wore. Wie starch as di underworffnige Messenier underdruckt wore sind, isch nöd klar. Wie wiit as di messenische Könige Euphaes, Aristodemos und anderi vom Pausanians gnennti Persone vo dem Chrieg historisch sind, isch umstritte.
Zweet Messenisch Chrieg
De Zweet Messenisch Chrieg isch nochem Pausanias 39 Joor noch de Niderlaag a de Ithome uusbroche, und werd vo de Forschig is letscht Drittel vom sibete vorchristliche Joorhundert datiert. D Anzelhaite sind zimmli uuklaar. Offebar het de Chrieg noch rund 15 Joor zo de völlige Underwörrfi vo Messenie gfüert. A de fraie Messenier hend d Spartaner erlobt, s Land z verloo, die andere sind zo unfraie Helote gmacht wore, wo för d Spartiate s Land bibaut hend.
Ageblich (Dritt) Messenisch Chrieg um 490 v. Chr.
De Platon gitt as Grund aa, wege wa d Spartaner z spoot zo de Schlacht bi Marathon choo sind, ass die doozmol gege d Messenier Chrieg gfüert ghaa hend. Nochem Rhianos isch de Chrieg vom messenische Held Aristomenes azettlet wore. Au di älteri Forschig het agnoo, as um 490 v. Chr. d Messenier sich underem Held Aristomenes gege d Spartaner uufgleent hend. Hütt werd de Chrieg as unhistorisch aglueget. .
Heloteuufstand oder Dritt Messenisch Chrieg
Nochem groosse Erdbebe ane 464 v. Chr., wo Sparta au politisch erschütteret hett, hend di messenische Helote rebelliert und sich uf de Ithome verschanzt. Nochdem d Spartaner de Uufstand nidergschlage hend, isch Messenie bis zo de Eroberig dör de Thebaner Epameinondas im Joor 370 v. Chr. spartanisch blibe.
St. Gallus
De Hailigi Gallus isch en irische Missionar gsii, wo im sibete Joorhundert im Piet vode hüttige Schwiz zäme mitem Hailige Kolumban missioniert het. Well si bim missioniere nöd grad unzimperlig gsii sind, sind si immer wider vertribe wore, wa denn d Hagiographe as Märtyrertum bezaichnet hend.
Name
D Form Gallus, im Genitiv Galli, isch e jüngeri latiinischi Form, die ältiste Quele hend nume d Form Gallo, im Dativ Galloni, wo au a de althochtütsche Form Gallo, im Genitiv Gallin, entsprecht, ghört aso zo de schwache Deklination. De hüttig Ortsname Sanggalle (hoochtütsch Sankt Gallen) laitet sich us dere ältere schwache Form ab.
Lebe und Würke
De Gallus isch i de Mitti vom 6. Joorhundert z Irland uf d Welt cho und isch denn as Mönch is Chloster Bangor (Ulster, Nordirland) iitrete, woner Priester woren isch. Ane 591 isch er mit sim Leerer, em Kolumban, und anderne Mönche uf d Wanderschaft ufbroche. Si sind is Franggeriich choo, wo si im burgundische Tailriich drai Chlooster ggründet hend, drunder da vo Luxovium (Luxeuil) im Jura. Nochdem de Kolumban Chrach mitem burgundische Merowingerkönig Theuderich II. öbercho het, hend d Ire s Chloster verloo und sind zum austrasische König Theudebert II. ggange. De het ine erlobt bi de Alemane z missioniere.
De Kolumban und sini Gfäarte sind vom austrasische Königshoof z Metz uf Basel zoge und witters uf Zöri und sind denn mitem Schiff ufem Zörisee öbere uf Tugge gfaare. Döt hends en Tempel azunde und hend drom müesse flüche. Sie sind denn uf Arbe am Bodesee cho und hend sich im Johr 610 i de Umgebig vo Bregez niderloo und dai aafange missioniere. Zerscht isch no ales guet ggange, aber denn het de Gallus entdeckt, as i de Aurelia-Chile z Bregez haidnischi Götterbilder us Ise ufgstellt gsi sind und d Lüt au zu dene betet hend und nöd nu zum Christegott. Do isch er sternehagelwild wore und het die Bilder packt und i See ine grüert. Ainisch wo de Kolumban isch go spaziere, het er e paar Lüt entdeckt, wie si ume riisige Chübel voll Bier gsesse sind. Er isch ane gange und het gfröget, wa si denn do möchid. Do hend si em gsait, si wölid em Wodan opfere. Unter de Opferer hets aber au Chrischte ghaa. Do isch de Kolumban as Fass anegange, wie d Legende verzellt, het inepuschtet und do isch da ganzi Fass versplitteret und d Lüt hend gsie, as im Bier ine de Tüüfel ghogget isch und hend sich bicheere loo. Well aber bim alemanische Herzog Gunzo immer mee Chlaage öber die frömde Missionaare iigange sind und es immer mee Striit ggee het, het dee im Joor 612 befole, dass d Missionare s Land müend verloo.
De Gallus isch aber denn grad chrangg gsii und het nöd chöne e sone schweeri Rais unternee und isch elaigge zruggblibe. Er isch denn mit em Schiff uf Aarbe gfaare, wo en alti Römerstadt gsi isch, und het dai bim Prieschter Willimar gwonet. Uf de Suechi noch eme ainsame Plätzli zum Meditiere isch er mit eme iihaimische Jäger, wo Hiltibod ghaisse het, i d Geged vom hütige Sanggale cho. Döt ischem en schuulig groosse Bäär begegnet und sin Beglaiter het echt Schiss öberchoo. De Hailigi Gallus isch aber zum Bäär ane, het em gsait: „Gang, hol Holz för s Füür!“ Do isch de Bäär wegzottlet, het Holz gsammlet und isch wider zruggcho. De Gallus het em zum Dank echli Broot ggee und em bifole nüme a de Ort anezchoo und aser d Mentsche i Rue loo söll. De Bäär isch spööter is Woppe vo de baiden Appezell und vo de Städt Sanggale, Wiil und Rooschi choo.
Aber trotzdem sind die baide Mane nöd zu Rue cho. Wo nämli de Hildibod an Bach Steinaha abe isch go Wasser hole, hend döt zwoo blutti Dämonine badet und wo die de Maa gsie hend, hends afange Stai rüere und hend em ales wüeschti gsait. Er isch devogrennt zum Gallus und het em ales verzellt. De Gallus het aber au die baide Dämoonine vertribe und am Oobed, wo si sind go schlooffe, hends vom Himilinberg obenabe ai Chlööne vo de Gaischter ghört. Plötzli rüeft e luuti Stimm vom Berg obenabe: „Sind die baide immer no do?“ De Gallus schrait zrugg: „Jo mer sind immer no do und mer bliibid!“ Do isch ai Gjommer gsii bi de Dämoone.
De Gallus isch denn au blibe und het e chliises Bethüsli baut für sich ganz elai, und mit de Zit sind d Lüt zunem cho und hend en um Hilf bete. So het er ainisch au d Fridiburga, d Töchter vom alemannische Herzog Gunzo, müese haile, wan er aber nöd ase gern gmacht het, aber er isch ufs Wolwole vom Herzog agwise gsii.
Won er gstorben isch, händ d Liichewäscher entdeckt, as de Gallus sis Gliid mit ere Chetti so abunde ghaa het, as es ganz zerschunde gsii isch, wa d Hagiographe as e bsundrigs Zaiche vo Hailigkait bewunderet hend. De Gallus isch mit 95i am ene 16. Oktober gstorbe, s Joor isch aber nöd öberliferet, spötestens aber geg 650.
D Liich vom Gallus isch vo Arbe, woner gstorben isch, zu sinere Zele broocht wore und dai hendsen beerdigt. Sini Aahänger sind as e loosi Mönchsgmainschaft i de Aisidelai blibe und hend s Grab pflegt, wo sich zum ene Wallfaartsort entwigglet het. D Zele und s Graab sind um 690 vom Groof Otwin und sim Tribun Erchanbold verwüestet wore. Di ersti uurchundlichi Erwäänig vo dem Hailigtum (sancti Galluni ecclesia) isch e Schenkig vom alemannische Herzog Gotfrid um 705. Wääred de Chrieg zwöschet em Karolinger Pippin und em alemannische Herzog Willehari vo 610 bis 612 isch de Wallfartsort au i Mitlaideschaft zoge worde. Spööter, im Joor 719, hett de hailig Otmar am Platz vo de Aisidelai s Chloschter Sanggale ggründet und isch dem sin erschte Apt wore.
Problematik
I de moderne Forschig werd d Herkunft vom Gallus kontrovers diskutiert. Well de Gallus offesichtlich bestens Tütsch het chöne, gits Forscher, wo mainet, de Gallus wäär en Frangg oder sogäär en Alemann gsii, wo is Chloster Luxovium iitreten sig und dai s irische Mönchstum agnoo heb. Immerhin isch mer sich hüt ainig, as de Gallus e historischi Person isch.
Eurytos (Oichalier)
De Eurytos isch i de griechische Mythologii e König vo Oichalia.
Famli
De Eurytos isch de Soo vom Melaneus und vo de Oichalia oder de Stratonike. Er isch mit zwoo Fraue ghüroote gsii. Die erst - ere Name isch nöd öberliferet - isch vonem d Muetter vo de Dryope. Mit sinnere zwoot Frau Antiope het er mengi Chind ghaa, nämmli de Iphitos, de Argonaut Klytios, de Didaion, de Toxeus, de Molion, de Deioneus und d Iole, wo de Hyllos, e Soo vom Herakles, ghüroote hett.
s Lebe
De Eurytos isch wie sii Vatter e grüemte Bogeschütz gsii und er söll sii Pfiilboge vom Gott Apollon selber öberchoo haa. Wo sini Töchter Iole is Hürootsalter choo isch, hett er e Wettchampf uusgrueffe und versproche, ass deseeb, wonen und sini Söö im Bogeschüüsse öbertreffi, de söll d Iole as Frau öberchoo. Obwoll de Herakles de Wettchampf gwune hett, hett de Eurytos em d Iole nöd wöle gee, do de Herakles sini früennrigi aigni Frau Megara und Chind ermordet ghaa hett. Zimmli hässig isch de Herakles ewegg gange.
Öber de Tood vom Eurytos gitts zwoo Versione. Nochem Homer hett er sich grüemt, besser as de Apollon z schüsse chöne und isch drumm vom Gott miteme Pfiil töödt wore. Wiener im Sterbe gsii isch, hett er sii Pfiilboge e sim Soo Iphitos vermacht. De hett den de spööter em Odysseus gschenkt, und de Odysseus het mit dem Pfiilboge d Fraier töödt, wo sini Frau Penelope bidrängt hend.
Noch de jüngere Version isch de Eurytos vom Herakles töödt woore. Us Raach nämmli, well de em sini Töchter Iole nöd hett wöle gee, hett er d Stadt Oichalia eroberet, de Eurytos und all sini Söö töödt und d Iole graubt.
Noch de messenische Öberliferig, söled d Tootebai vom Eurytos im Karnasische Hain bi de messenische Stadt Andania glege haa.
Lautrach
Lautra (amtlich Lautrach) isch a Gmoed em Landkroes Onderallgai en Bayern.
Geografi
Lautra leit zwischa dr Lautrach un dr Iller, rond 11 Kilometer sidlich vo Memmenga en dr Region Donau-Iller en Mittelschwoba. Vo dr Gmarkong send 52,5 % Landwirtschaftsfleche, 32 % Wald, 10,5 % Sidlongsfleche ond 5 % sonschtige Fleche.
Gschicht
Lautra isch zom erschte Mol gnennt worda em Jaur 840 als Luteraha.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,5 % gleage.
Religion
85,6 % vo dr Eiwohner send em Jaur 1987 remisch-katholisch gwea, 11,5 % evangelisch.
Verwaltong
Lautra haut mit em Markt Legau ond dr Gmoend Krõburg a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Lautra isch dr Reinhard Dorn.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Lautra ghert zom Weschtschwäbisch.
Frija
D Frîja oder Frigg isch d Göttermuetter bi de Germane gsii und d Frau vom Wuotan / Odin. Si tar nöd mit de nordische Liebesgöttin Freyja verwechslet werde.
Westgermane
Bi de Alemane isch die Göttin i alte Quele niene erwähnt. D Langobarde hend sie aber underem Name Frea verehrt und de Paulus Diaconus waiss au, ass si d Frau vom Wodan isch. Im zwaite Merseburger Zauberspruch haisst si Friia und isch d Schwöster vode Volla.
Uf alemanischem Gebiet und z Thüringe sind je zwee Brakteate (6.Jh.) gfunde worde, wo en alti Göttin darstelet. En föfte ähnliche Brakteat isch z Dänemark gfunde worde und de Fundkontext zaigt, as die Göttin d Frija darstellt. Die gnaui Analyse het zudem ergee, as de Brakteat vom Süde importiert worden isch.
Au vode Angelsachse hemmer kai Notiz vo dere Göttin.
Nordgermane
I de Edda isch d Frigg d Frau vom Odin gsii und d Muetter vom Baldr und anderne Götter. Si isch sehr gschiid und waise gsii.
Aipytos (Sohn des Kresphontes)
De Aipytos (, „Hööche“) isch i de griechische Mythologi e König vo Messenie. Sini Noofaare sind sind Aipytide gnennt wore.
Tallinn
Tallinn, wo früener der dütsch Name Reval gha het, isch d Houptstadt vo Eschtland.
Aipytos (Sohn des Kresphontes)
De Aipytos isch de Soo vom Kresphontes und vo de Merope, de Töchter vom arkadische König Kypselos.
Nochdem de Polyphontes de Kresphontes umbroocht hett, hett d Merope de Aipytos uf Arkadie broocht, woner uufgwachsen isch. As junge Maa isch er uf Messenie choo, het siin Vatter grächt und isch König vo Messenie wore. Si Soo isch de Glaukos gsii.
Tallinn
Gschicht
Reval isch sid em 11. Joorhundert en chlyne Hafe a der Oschtsee gsi. Ane 1219 hend d Dääne d Burg vo de Eschte bi Reval eroberet, und ane 1227 het der dütsch Ridderorde vo de Schwärtbrüeder s Piet übernoo. D Ridder hend ane 1230 d Stadt bim Hafeplatz gründet, sind aber ane 1237 em Dütsche Orde byträtte, und derno isch Reval wider an Dänemark ggange. 1346 het der Dütsch Orde d Stadt übercho. Vo 1561 bis 1710 hend d Schwede im Piet vo Reval regiert, sid 1710 d Russe. Vo 1918 bis 1940 isch Reval d Houptstadt vo der erschte unabhängige Republik vo Eschtland gsi, vo 1944 bis 1990 vo der Sowjetrepublik i däm Piet, und sid 1991 isch Eschtland wider unabhängig, mit Tallinn als sinere Houptstadt.
Saint-Jean-Trolimon
Saint-Jean-Trolimon (bretonisch Sant-Yann-Drolimon) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Saint-Jean-Trolimon lyt am Atlantik, 19 km vu Quimper un 60 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 56 m iber Normalnull.
Verwaltig
vu Saint-Jean-Trolimon isch. Saint-Jean-Trolimon ghert zum Kommunalverband.
Jaun
Jou (, au Jùu gschrybe; amtlich Jaun, frz. Bellegarde, Greyerzer Patois ) isch a Gmei im Grüesch Bezirk im Kanton Frybùrg i der Schwiz. As isch di enzigi tütschspraachigi Gmei im Grüerschbìzìrk. D Mùndart va Jùu isch s Jùutütsch.
Saint-Jean-Trolimon
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Saint-Jean-Trolimon ghert zem Bretonisch.