cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Joseph Rossé
Flucht in dr Untergrund
Colmer isch vu dr Alliiärte viilmol bschosse wore; am 10. Dezämber isch s Hüüs vus Sittlers droffe wore; dr Rossé het aü do miäße kurzfrischtig abhaüe, ass er vu dr Fiirwehr un hilfsbereite Nochbere nit gfunde wird. Im Rossé si Versteck isch aü suscht riskant gsii; d Hüüsherri, e Ärzti, d Fraü Dr. Sittler, het no in meh gholfe un z. B. e Gnadegsuche fir eber (Dr. Febray) gstellt het, wu frisch zum Dot verurdeilt wore isch; dur ihre Iisatz hätt d Sittleri aü licht esälber kenne unter Verdacht grote. Zuedäm hets z Colmer Razziä no däne zahlriche Männer un junge Kärli gä, wu sich vo em Militärdiänscht verstecklet hän.
Wider franzesischi Haft; Prozäss 1946; Dot im Zuchthüüs
Am 7. Febber 1945, fimpf Dag noch dr Befreiung vu Colmar, het sich dr Joseph Rossé üs sinem Versteck rüsgwagt un sich bi dr franzesische Bherde z Colmer gmäldet. Dr het drmit grächnet, sofort frei glo z wäre. Dr isch aber feschtgnumme wore. Am 8. Febber schribt er an dr Senator Médard Brogly, ass er si "armi Fraü" soll unterstitze, "wu scho gnue glitte het". Drno ischer ins Lager Pithiviers (Loiret) brocht wore un am 18. Mai ins Gfängnis vu Nancy. No dr Meinig vum Gabriel Andres het dr Rossé „e zweits Mol miäße alli Verfolgunge vun ere parteijische Justitz verliide, wu unter em Druck vu dr Regiärunge gstande isch un entschlosse gsii isch, mit em elsässische Partikularismus Schluss z mache.“
Vu Nancy isch dr Rossé ins "Camp de la Vièrge" in dr Nächi vu Épinal, in dr Vogese, kumme. Do ischs no licht gsii fir-e, Kontakt zu politische Freijnd z bikumme, iber diä het er Generalamnestii fir alli Elsässer gforderet, wu wäge "Kollaboration" aglagt sin. In dr oberelsässische Zittig "Le Républicain du Haut-Rhin" isch des ufgriffe wore; dr Rossé isch in ere Iberschrift "Le traitre à son peuple et à sa patrie" gnännt wore - "dr Verräter vu sinem Volk un vu sinem Vaterland".
Verschiidini Persone hän versuchet, fir dr Rossé iizdrätte. So het ellei dr Reinhold Schneider verschiidini Iigabe fir dr Rossé gmacht - so bim e Empfang dur dr franzesisch Üsseminischter Robert Schuman, wu sälle 1948 z Friiburg gsii isch. In Briäf am 24. 2. 1951 un am 21. 10. 1951 het er dr Schuman um Begnadigung bittet; in dr Antwort vum Schuman vum 4. 3. 51 hets gheiße: "Die Aussichten in der von Ihnen empfohlenen Angelegenheit sind nicht sehr günstig. Ich tue mein Bestes!"
Im Oktober 1951 isch si robuschti Gsundheit, wun er als gha het, eso zerstert gsii, ass er d "letscht Elung" (e chrischtligs Sterbesakramänt) bikumme het. E "grâce medicale", e Begnadigung üs medizinische Grind, isch vu Paris üs abglähnt wore. Am 24. Oktober 1951 isch er im Zuchthüüs vu Eysses gstorbe.
Reaktione uf si Dot
D franzesisch Prässi, so formuliärts dr Garbiel Andres, het "nit gwartet, bis er unter em Bode isch"; scho am 26. Oktober hets in dr "L'Alsace" gheiße: "La propagande allemande - après la défaite dr Hitler, la preuve put être établie qu'il avait touché des subventions d'elle - s'appuyait en permanance sur l'agitation de l'ancien député de Colmar..."
Do wird also bhaüptet, d ditsch Propaganda heb sich ständig uf d Agitation vum alte Deputiärte vu Colmer (= Rossé) gstitzt un s seig bewiise, ass er Subventione vu dr ditsche Propaganda bikumme heb.
D Licht vum Joseph Rossé z Colmer isch e spontani un grandiosi Manifeschtation vu Solidarität gsii - mit doiserte vu Teilnämmer. Drbii sin friili aü Bolizeikräft gsii, "agäblig zum d Licht gege d Wuet vo dr Bevelkerung schitze"; e halb Duzed Bolizeiphotografe hän d Drüürgescht fotografiärt, wu am Grab verbiigange sin. Vum G. Andres wird diä Beerdigung fir "eini vu dr letschte Demonschtratione vum Elsass agsähne, si Bsunderheit gegeniber dr andere Regione vu Frankrich ufrächt z erhalte." Uf dr andere Sitte hets e Gegedemonschtration vu dr Kumminischte un vu Résistancegruppe gege diä Licht gä.
Rehabilitation gforderet
Dr Gabriel Andres schribt anne 2003, ass dr Joseph Rossé z Frankrich alliwiil no nit rehabilitiärt seig. Aber des seig unverzichtbar; mit em Rossé dät aü s Elsass rehabilitiärt wäre. Dr verlangt e "mea culpa" (Schuldbekänntnis) vu Frankrich.
Beriähmti Stimme zum Rossé
Dr Clemens August Graf von Galen, dr Bischof vu Münster (Weschtfale), wu wäge sinem entschiidene Widerstand gege d Nazi bekannt isch, het am 21. Jänner anne 46 gschriibe:
Dr Reinhold Schneider schribt ebefalls anne 1946:
Quälle
D Haüptquälle zu däm Artikel sin d Biächer vum Gabriel Andres un vum Philip Bankwitz, wu unter Literatür agä sin.
Lakritze
D Lakritze (Glycyrrhiza glabra), au Süèßholz benamst, isch è Pflanzèart uss dè Unterfamilliè vo dè Summervogelblüètler (Faboideae) innerhalb vo dè Familiè vo dè Hülsèfrüchtler (Fabaceae). Selli Art isch i dè Mittelmeerregion un z Weschtasiè deheim. Si isch froschtempfindlich un bevorzugt èn Huufè Sunnè un düèfè, humusrychè, durchlässigè Boddè. Im Spòtsummer erschinèd bläulich-violetti un wyßi Summervogelblüètè in kurzè, uffrächtè Ährè. Süèßholz isch è meerjöhrigi Chrutpflanzè, wo bis 100 Zentimeter hoch wachsè duèt. D Wurzlè wörred im Hèrbscht gèrntet.
Am bekannteschtè isch d Lakritze für dè Bärèdrèck, e Süeßigkeit, wo uss dè Pflanzè gwunnè werd. In è baar Teesortè findet er ebefalls Verwendig.
Nammè
Dè hochdütsche Nammè Lakritze gòt uff s latynische glycyrrhiza zrugg, wo è vodlèènts Wort uss èm grychischè γλυκύς (glykys, „süèß“) un ῥίζα (rhiza, „Wurzlè“) isch. Dè latynische Nammè hèt schu im Mittellatynischè unter m Yfluss vo liquor („Flüssigkeit“) è volksetǜmologischi Wandlig zum liquiritia durrègmacht, woruus gradèwäg diè dütsch Bezeichnig entschtandè isch.
Z Holland un Skandinaviè isch Bärèdreck (nl. drop, dän. lakrids) sehr vobreited.
Inhaltsschtoff
Im Börèdrèck isch Glycyrrhizin, è Gmisch uss Kalium- un Calciumsalz vo dè Glycyrrhizinsüüri. Selli Glǜkosid, wo im Bärèdrèck iren Gschmack git, hèt öppè diè 50-fachi Süèßchraft vo Roorzucker. Durch Abschpaaltig vom Diglucuronid entschtòt uss Glycyrrhizin diè 18-β-Glycyrrhetinsüüri, wo sèlber kei Süèßchraft mee hèt. In gringer Konzentration sin en Huufè Triterpensaponine wiè s 24-Hydroxyglycyrrhizin un d Sojasaponine I un II enthaaltè. Nebbè witerè Glykosidè wiè Glabrinsüüre un Oleanolsüürederivat enthaaltet d Süèßholzwurzlè mee wiè 40 identifizyrti Flavonoide. Dõdèzuè gehört s Chalconderivat Isoliquiritigenin un s zuèghörige 4-O-Glycosid Isoliquirtin un s Flavanon Liquiritigenin un si Glycosid Liquiritin. Au Isoflavone wiè Formononetin, odder au Sterin un höcheri Alkohöler sin nõchgwisè worrè. Witer sin Cumarin wie Umbelliferon enthaaltè, wo byschpillswys auch in Doldèblüètler wiè Lièbschtückell vorhande isch. An flüchtigè Aromaschtoff wörred nebbè anderè Anethol un Geraniol identifizyrt. Es suure Polysaccharid Glycyrrhizan GA isch dè Hauptbeschtanddeil vo dè enthaaltenè Meefachzucker.
Medizinischi Vowendig
Süèßholzwurzlè wǜrkt uffgrund vo dè enthaaltenè Saponine, vo allem vo dè Glicirrhizinsüüre, expektoryrend (förderd Uuswurf), sekretolǜtisch (voflüssigt Schleim) un sekretomotorisch (löst Schleim). Bi Süèßholzextrakt wörd è antibaktrièlli un antimǜkotischi Wǜrkig nõchgwisè. Tǜpischi Aawendungsgebièt sin bi Huèschtè, Bronchialkatarrh un andre Breschtè a dè obberè Atemwäg.
Bi Gaschtritis un Magègschwür findet d Süèßholzwurzlè ebbèfalls Aawendung. Diè experimentèll un klinisch belaiti entzündungshemmendi un chrampflösendi Wǜrkung isch no nit vollschtändig klärt. Diè nõchgwiseni entzündungshemmendi Wǜrkung vo d Glicirrhizinsüüri söll abber nit durch è Hemmung vo dè Proschtaglandinbiosǜnthesè, sondern durch Yfluss uff d Wanderung vo dè Leukozǜtè zum Entzündigsort entschtò. Denebbè beyflusst Glicyrrhizinsüüri sèlbscht dè Steroidschtoffwechsel, idèm si s Enzǜm Steroid-5β-Reduktase, möglicherwys au d NAD+-abhängigi 11β-Hydroxysteroid-Dehydrogenase 2 hèmmè duèt. Selli Enzǜm bauèd Cortison un Aldosteron ab, iri Hemmung füürt sèllèwäg zuè nèrè Volängerung vo dè biologischè Halbwärtszit vo dè Corticosteroide sowiè bi hochem Aldoschteronschpygel zuè Bluèthochdrugg un Kaliumvoluscht.
Für d Behandlig vo dè chronischè Hepatitis un dè Leberzirrhose wörd im oschtasiatischè Ruum Glycyrrhizinsüüri zömè mit Glǜcin un Cǜschtein als Infusion ygsetzt. Für Glǜcǜrrhizin isch è antivirali Wǜrkig bi Hepatitis A un C belait. Au söll dè Süèßholzzucker d Broduktion von èm Virusprotein vo dè Herpesvirè blockyrè, wa normalerwys die Entdeggig von èm Erreger durch d Zellè vohinderèt. Ooni sell Protein bemèrkèd d Zellè dè Ydringling un leited iren eignè Dòt y. Diè defür nötigi Dosis isch allerdings vill z hoch, um durch normals (gsundheitlich unbedenklichè) Bärèdreckkonsum dört hèrrè z chò, un isch nit am läbbigè Mènsch, sondern nu aa Zellkulturè nõchgwisè. Witeri Forschungè untersuchèd au diè antivirali Wǜrkig uff s Kaposi-Sarkom-uuslösende Herpesvirus.
Diè medizinischi Wǜrkig vo de Süèßholzwurzlè hèt mó scho i dè Antike kennt. D Ägypter im Alterdum hèn dè Börèdreck zimli eschtimyrt un è Bärèdreckgetrönk kennt, wo Mai sus benamst worrè isch. Theophrastos von Eresos, wo annè 350 v. Chr. glèbt hèt, hèt dè Börèdreck als Heilmittel gegè Huèschtè un als Durschtlöscher bezeichnet. Bärèdreck söll zu dè Standarduusrüschtig vo dè römischè Soldatè zellt haa. Tim Richardson wyst in sinèrè Gschichtè vo dè Süèßigkeitè druff hy, dass au französischi un türkischi Soldatè im Èrschtè Wältchrièg Bärèdreck im Marschgepäck ghaa hèn.
Z Mitteleuropa kennt mò Börèdreck als Heilmittel sit èm Mittelaalter. In Großbritanniè sin Bärèdreckdaler zuè therapeutischè Zwèck hèrgschtellt worrè. Èrscht 1760 hèt èn Apotheker, wo George Dunhill gheissè hèt, im Bärèdreck Zucker dezuè duè, so dass si vo dört aa als Süèßigkeit vozeert worrè isch. I dè traditionèllè chinesischè Medizin isch dè chinesische Börèdreck (G. inflata, è vowandti Süèßholz-Art) sit annèdubaki è Standardheilmittele. Si wörd dört als Tonikum für s Hèrz ygsetzt sowiè bi Gschwür, Vokältigè un Hautunsubberkeitè vowendet.
I dè Kombination mit Ammoniumchlorid un Anisöl wörd Süèßholzwurzelextrakt für Salmiakpaschtillè gnõ. Als „traditionell aagwendetes Arzneimittel für d Schleimlösig im Berych vo dè Atemwäg“ benamst, wörred si scho im Hagers Handbuch der pharmazeutischen Praxis vo 1925 beschribbè.
Maoismus
S Mao-Zedong-Dänke (veräifachts Chinesisch: 毛泽东思想; dradizionells Chinesisch: 毛澤東思想; pinyin: Máo Zédōng Sīxiǎng), oder Maoismus, isch e politischi Theorii, wo vom chinesische Füerer Mao Zedong (1893–1976) stammt. Iiri Aahänger si as Maoiste bekannt und gseen din en antirewisionistischi Form vom Marxismus-Leninismus. D Ideologii het sich in de 1950er Joor entwigglet und isch die füerendi politischi und milidäärischi Wältaaschauijig vo dr Kommunistische Bardei vo China gsi, bis dr Deng Xiaoping noch em Dood vom Mao 1976 e nöiji Verfassig und wirtschaftligi Reforme iigfüert het und füerendi Maoiste wie im Mao si Witwe het lo verhafde. Dr Sozialismus mit ere chinesische Bräägig het s Mao-Zedong-Dänke z China abglööst. Revoluzionääri Beweegige uf dr ganze Wält häi sich ideologisch uf e Maoismus gstützt und luege die nöiji Linie vo dr Kommunistische Bardei vo China as rewisionistisch aa.
Lakritze
Medizinischi Vowendig
Dröckneti Süèßholzschtangè sin au für d Zahnpfleeg kaut woorè, woby nebbè dè enthaaltenè Inhaltsschtoff au d Eigèschaft vom Holz zum Drägè chò, bim Kauè am Ènd stark uuszfaserè un asè è natürlichi Zaabürschtè z formè.
Bärèdrèck als Süèßigkeit
Bi dè Hèrschtellig vo Bärèdrèck wörred d Inhaltsschtoff uss dè Wurzlè vo de Lakritze extrahyrt un ydickt. Zuèsätzlich wörred Zuckersirup, Mèèl un Gelatinè dezuè duè, um dõdruus diè üblichè Bärèdrèckformè hèrzschtellè. Vomischlet mit Stärki, Agar, Anis, Fenchel, Pektyn un deilwys Salmiak wörred diè normalè Bärèdrèckwariationè gmacht.
Maoismus
D Theorii vom maoistische Marxismus
Dr wääsentlig Underschiid zwüschen em Maoismus und andere Forme vom Marxismus isch, dass dr Mao z China in de Buure die revoluzionääri Klass gsee het, und weeniger in de Fabrikarbäiter, wo d Masse vom öiropäische Broletariat usgmacht häi.
Wichdigi Bestanddäil vo dr maoistische Ideologii si:
Lakritze
Bärèdrèck als Süèßigkeit
Diè schwarz Farb, wo Bärèdrèck i dè Regèl hèt, isch künschtlich voschtärkt.
Z Holland un Skandinaviè isch Bärèdrèck (nl. drop, dän. lakrids) stark vobreitet un wörd i dè voschiedenschtè Gschmacksrichtigè un Formè als Süèßigkeit aabotè. Hauptsächlich wörd zwǜschè süèßem (nl. zoet, dän. sød) und salzigem (nl. zout, dän. salted) unterschiddè. Vo allem z Skandinavie wörd im Bärèdrèck Salmiak dezuè duè, wellè èn zimli intensyvè Gout hèt. Im nord- un hochdütschè Sprõchruum, wörd dè Bärèdrèck ähnlich wie im dänischè Uusdrugg Lakritze dauft, z Öschterrych isch dè Bärèdrèck voglychswys wènnig belièbt un schwirig z chriègè. Richtig salzigi Variantè git s im süddütsche Handel so guèt wiè gar nit, beschtèfalls chönnèd spezialisyrti Gummibärli-Läddè mit eigner Broduktion dõdemit diènè.
Im süddütschè im allgemeinè un im alemannischè Sprõchruum im bsunderè hèt dè Ulmer (spôter Nürnbärcher) Süèßwarèfabrikant Karl Bär uff vill vo sinè Suèßholzbrodukt deilwys europawit Badent druff ghaa, un si unter m Nammè Bärèdrèck vodribbè, wa i dè gnanntè Regionè dezuè gfüürt hèt, dè Nammè Bär bzw. sin Markènammè vom europawitè Monopolischt hèr z übbernää.
Uus Großbritanniè stammèd diè sognanntè liquorice allsorts, wo Bärèdrèck-Stüggle mit voschidnè aromatisyrtè, bäredrèckfreiè Schichtè umhüllt odder gfüllt wörred; unter voschidnè Markènämmè wörred liquorice allsorts international aabotè.
Èn witèrè charakteristischè Bschtanddeil vom Bärèdrèck isch Ammoniumchlorid, au Salmiak dauft. Z Dütschland dürfèd Läbbensmittel oone Warnhywys uff dè Vopackig nimmi als 2 Brozènt Salmiak enthaaltè. Bärèdrèck mit èm höcherè Ghaalt a Salmiak müèn èn Warnhywys uff dè Vopackig haa. Sellè lutet:
Bim Bärèdrèck cha dè Elegtrolǜthuushalt vom Körper beyflusst wörrè un zu Bluèthochdrugg, Kopfwee un Ödem füürè. Selli Wǜrkig beruèt dõdruff, dass ein vo dè Hauptinhaltsschtoff vom Börèdrèck (Glycyrrhizin) dè Mineralocorticoidstoffwèchsel beyflusst. Dè glach Mechanismus hemmt au dè Abbau vom 4-(Methylnitrosamino)-1-(3-pyridyl)-1-butanon (NNK). NNK dräit als wichtigs Karzinogen i dè Zigarettè zum Lungèkrèbsrisiko by. Diè Tabakvoorning erlaubt dè Zuèsatz vo Bärèdrèck als Aromaschtoff, dè Ghaalt in voschidenè Zigarettèmarkè cha uff dè Websitè vom BMEL nõchgschlaa wörrè.
Obwoll zur Zit no keini gsetzlichè Högschtgränzè für Glǜcǜrrhizyn feschtglait worrè sin, warnt s Bundesamt für Risikobewärtig einèwäg vor übbermäßigem Bärèdrèckkonsum. Börèdrèckbrodukt, wo mee wiè 200 Milligramm Glǜcǜrrhizyn pro 100 Gramm Bärèdrèck enthaaltèd, müèn z Dütschland mit Starklakritz kennzeichnèt sy. Bsundere als Süèßigkeit für Chind isch Bärèdrèck sit èm Aafang vom 20. Johrhundert in zaalrychè Formè belièbt, wiè Schnèggè, Rautè odder als Daler. D Börèdrèckmünzè vo dè Firma Haribo sin ab 1925 als Negerdaler, umgangsschprõchlich au Negergèld, vodribbè worrè; wegè m deilwys als diskriminyrend empfundenè Uusdrugg Neger sin si 1993 umbenamst worrè.
Bärèdrèck als Getränk
I dè arabischè Wält, bsunders z Ägyptè un Syriè, sin Uffgüss uss Börèdrèckpulver, küül gsoffè, als Erfrischungsgsöff belièbt. Bekannt sin diè Getränk unter irèm arabischè Nammè. Well dè Bärèdrèck geg dè Kaliumvoluscht wǜrkè söll, wörd ʿaraqsūs vor èm Faschtèaafang, zum Suhurässè empfollè. S Gsöff wörd vorzugswys vo Straßèhändler vokauft, wo s uus kunschtvoll gschafftè Kanischter a Passantè uusschenkè.
Z Finnland isch dè sognannte Salmiakki Koskenkorva odder Salmiakki Kossu witvobreitet. S isch è Mischgedränk uff Basis vo Koskenkorva Viina (Kossu), èm wodkaäänlichè finnischè Schnaps. Diè düèfschwarzi Spirituose hèt 32 Volumèbrozènt Alkohol un hèt èn intensyvè Bärèdrèck-Gout. Si wörd, bsunders im norddütschè Sprõchruum, au als „Vogelsuppè“ benamst.
Au z Island git s Wodka-Mischgedränk mit Bärèdrèckgschmack. Diè im Land belièbtè Bärèdrèckgummis Opal un Tópas sin beidi als pechschwarzi, alkoholischi Gedränk erhältlich un hèn èn gwöönungsbedürftigè, scharfè un intensyvè Gschmack.
Z Dütschland isch vo allem Bärèdrècklikör vobreitet.
Vobreitig un Vobruuch
Z Dütschland isch Süèßholz früèner in unterschydlichè Regionè vor allem im Südè abaut worrè, abber dè Aabau isch stark zrugg gangè un wörd hüt nu no vo einzelnè Brivatlüt un z Bambärg vo dè Bambärger Süèßholz-Gsellschaft betribbè.
Dè wältwit högschte Bärèdrèckvobruuch hèn d Holländer mit zwei Kilogramm bro Person un Johr. Z Dütschland isch dè Vobruuch im Nordè dütlich größer wiè im Südè; dört wörred öppè 200 Gramm bro Person un Johr vobruucht. Z Öschterrych isch dè Vobruuch marginal.
Appenzeller Pflanzennamen
Die Liste zällt Nämme vo Pflanze uuf, wo im Appezellerland bruucht weeret. D Näme sind zämegsuecht woore us verschidnige Büecher, wobii d Schriibwiis tailwiis a d Dieth-Schriibwiiss apasst wooren isch. Wenns nöötig isch, d Bitoonig azgee, werd da gmacht, indem de bitoonti Vokaal schrääggstellt werd.
Abchörzige:
Wildhaus
Wildhuus bizachnet:
Heinrich Bruppacher (Philologe)
De Heinrich Bruppacher (* 30. Meerz 1845 z Zolike; † 29. Mai 1906 am glychen Oort) isch en Altfiloloog und Gërmanischt gsy, wo über langi Zyt i verschidene Funkzioone für s Schwyzerisch Idiotikon gwürkt hät. Er hät si auch starch für Gschicht und Volchsbrüüch intressiert. Am wichtigschten aber isch em sys Häimetdoorff Zolike gsy; über daas hät er zäme mit em Alexander Nüesch e kultuurgschichtlichi Oorts-Chroonik gschribe, wies es si vorane nanig ggëë gha hät.
Läbe
mini|upright|Em Bruppacher sys Graab uf em Zoliker Fridhoof Uf d Wält choo isch de Bruppacher as eltischts Chind vom Zoliker Puur Heinrich Bruppacher und syne Frau Anna, giboorenen Ernst. D Primaarschuel hät er z Zolike, d Sekundaarschuel i de Nöimünschtergmäind (ghöört hüt zu Züri) und s Gimnaasium i de Stadt Züri bsuecht. Er isch doozmaal en wilde Bueb gsy, syni Chalbereie händ de frome Mueter vil Soorge gmachet. Na im Gimi hät er es Nërvelyde überchoo und isch mit sym Spraachleerer Fäsi uf St. Moritz go kuure. Nach de Matuur 1864 hät er a der Uniwërsitëët Züri klassischi Filology und Germanischtik gstudiert. 1867 hät en wider e heftigs Nërvefieber packt. Zum «Dr. phil.» promowiert hät er drum nach eme für doozmaaligi Verheltnis eener lange Stuudium, nämli 1869, mit ere Schrift über s Oskisch – e Spraach, wo vor Chrischti Gibuurt i de süüdliche Mitti vo Itaalie gredt woorden isch.
Er hät dänn lengeri Zyt as Privaatgleerte gschaffet und drüberuse de Gimnasiaschte Naachhülff in alte Spraache ggëë. I de glyche Zyt hät er aber au flyssig wyter uusgschriben und exzerpiert, aso Beleeg für s Wöörterbuech us de Büecher uf Zädel gschribe. 1879 isch er churzi Zyt Mitgliid vo de Redakzioonskomissioon vom Idiotikon gsy. 1887/1888 hät er as Hülffsleerer a de Zürcher Kantonsschuel gschaffet und vo 1888 bis 1894 as Leerer für Latynisch und Griechisch am nöiggründete Freie Gimnaasium z Züri. D Erzieig vo junge Puurschen us de Stadt isch aber nöd eso syni Stërchi gsy. Er hät de Leererprueff nu halbbatzig erlediget und denäbed syni privaate hischtoorischen und spraachliche Stuudie tribe, dezue au 1886–1890 paraleel as vollwërtige Redakter am Idiotikon gschaffet – und e risigi Zaal a Privaatschüeler ghaa: eläi im 87i 117. Ändgültig a s Idiotikon gwächslet isch er dänn äntli 1894. Nach em Fritz Staub, em Ludwig Tobler und em Ruedolf Schoch isch ëër de viert Redakter gsy, wo uf s Titelblatt vo dëm Wëërch choo isch – wän au eerscht ab em dritte Band, deby hät de Staub scho 1887 aagchündt, er sei vo iez aa offiziell «Redakter».
Ghüraate hät er as Mittvierzger 1888 d Marie Muurer (Maurer), wo 23 Jaar jünger gsy isch wie-n-ëër, und die beede händ zäme sibe Chind uufzoge. Drei Söö sind Pfärer woorde; gwürkt hä de Heinrich jun. (1890–1959) z Matt und z Langnau am Albis, de Hans (1891–1978) z Mülihore, z Buchs und z Wintertuur-Tööss und de Theophil (1897–1986) z Tschiertsche, z Sepeeter, z Wyl und z Winterthur-Wülflinge; dezue anen isch de Hans dänn au na Chileraat (Exekutyvmitgliid vo de Zürcher Landeschile) woorde. – Gstoorben isch de Bruppacher nach churzem, aber schwëërem Lyde as Folg vo de Zuckerchranket und ere Hëërzlëëmig im Alter vo 61 Jaar.
s «Schwyzerisch Idiotikon»
In Naarüeff ghäisst s, de Bruppacher heb vil für s Idiotikon taa. Er hät sälber en uurchigs Seezüritüütsch gredt, der uverfelscht Tieläkt isch em am Hëërz gläge, und sys grooss Wüsse hät s Synig byträit. Er hät nöd nu Wöörterbuechartikel gschribe, näi, er hät au flyssig Manuskript vo de Stadtbiblioteek und vom Staatsarchyv, uzelti alti und nöii Büecher, religiöösi und wältlichi Literatuur und überhaupt spraachlichi, gschichtlichi und kultuurhischtoorischi Quälen uusgschribe und tuusigi vo Zädel daademit gfült, das me die Schätz au chön für d Wöörterbuechaarbet bruuche. I de Zyt, wo-n-er nöd fescht aagstelt gsy isch, hät er (1876/77) für s Uusschrybe vo Büecher, wo d Beleeg scho vom Staub aagstriche gsy sind, 2 Rappen überchoo, für söttig, wo-n-er sälber exzërpiert hät, hät er 3 Rappe ghöische. As Artikelschryber isch em sys filoloogisch Gspüüri zguet choo. Er hät chöne wuchelang über äim äinzige rëëtselhafte Woort brüete, bis er de rächt Schlüssel gfunde hät, zum all Aschpäkt vo Bidüütig und Hëërkumpft usezbringe. Au d Sache, d Brüüch, d Volchskund, s Puuregwëërb, s Handwëërch und s ländlich Tänke, Reden und Handle händ en intressiert, und vo all dëm isch vil i syni Wöörterbuechartikel ygflosse. En tipischen Idiotikon-Artikel vom Bruppacher isch dëë über s Broot – da fëëlt chuum öppis vo dëm, wo s Broot i de Volchskund und i de Gschicht für e Role spilt, und der Artikel gaat wyt über daas use, was de Staub gäge vierzg Jaar früener i synere Schrift zum Broot gschribe ghaa hät. Aber er hät au gwüsst, das s Idiotikon z kompliziert isch, zum würkli volchstümli z wëërde. Drum hät er 1906 i de Zürcher Wuche-Chroonik gschribe:
A dëre Wisioon hebet d Redakzioon vom Idiotikon bis hüt fescht.
«Das alte Zollikon»
Au im Buech über s alt Zolike, wo vo im und em Zoliker Pfarer Alexander Nüesch gschribe woorden und 1899 usechoo isch, nimt s Kultuurgschichtlich en ganz en zäntraale Platz y. De Bruppacher hät das Buech as sys äigetlich Läbeswëërch aaglueget. Deete hät er vil freier chöne schalten und walte weder i synen Idiotikon-Artikel, wo-n-er si nu mit groosse Widerständ i di verlangt straff Metoodik drininegfüegt hät. I de Bisprächig, wo d Zürizytig vom 28. Meerze 1899 praacht hät, isch das Buech durewägg gloobt woorde: D Aarbet sei orginell, bindi sich nöd a s landlöiffig Scheema vo Oortsgschichte (wo doozmaal grooss uufchoo sind) und umgöng daademit Fëëler, wo für Publikazioone vo dëren Aart suscht eso tipisch segid. Bsunders gfale hät di kultuurgschichtlich Uusrichtig vom Buech, dazue ane, das es glychzytig en Aart Uurkunde buech vo Zolike sei, was mee as nu Lokaalhischtooriker intressieri, und s vermittli au wirtschaftsgschichtlichi Uufschlüss. D Kapitel, wo de Bruppacher gschribe heb – über de Wald, d Oorts- und Fluernäme, d Përsoonenämen und d Gschlächter, d Huusmaargge, d Landwirtschaft und s Gwëërb, d Brüne und über anders – verraatid «feines Gefühl und tiefes Verständnis für des Volkes Sinn und Art in der Vergangenheit». Trotz synere starche Wüsseschaftlichkäit sei das Buech «nichts weniger als unvolkstümlich». Zletscht säit de Rezänsänt:
Wyters
Mitgschaffet hät de Bruppacher au bi de – eerscht 2013 abgschlossene – wüsseschaftlichen Uusgaab von em Huldrych Zwingli syne Schrifte. Er hät deet Korektuur gläse hät, und d Woorterchlëërigen in eerschte zwee Bänd sind vo im.
De Zytschrift Archyv für schwyzerischi Volchskund hät er e Räie Notizen über s Bruuchtum z Zoliken ygschickt (publiziert i den eerschte beede Bänd). Für s Schwyzerisch Künschtler-Läxikon, wo ab 1905 usechoo isch, hät er e gröösseri Zaal vo Künschtlerbiografye verfasst. Im Zürcher Täschebuech hät er zwoo alti Autobiografyen ediert und en Uufsatz über e hischtoorischs Theema gschribe. Und au suscht na daa und deet sind Byträäg und Byträägli von em usechoo.
Mäntsch
Jede Moorgen isch er zum Schaffe vo Zolike uf Züri gloffe – im Büro isch er im Sumer spöötischtens am halbi sibni, im Winter am halbi achti gsy (daa isch de Naachrueff fryli gschöönt, lueg obe) – und z Mittaag wider z Fuess häiggange, zum sich em Exzerpiere vo Quäle und synen andere Stuudie z widme. S Alt hät er lieber ghaa weder s Nöi, und er hät chöne vergässe, das e nöii Zyt au nöii Aaforderige an Staat, a d Chile und a d Gmäind stelt. Er hät chöne schroff würke und misstrouisch sy, hät hipochondrischi Aawandlige ghaa, und an Eggen und Kante häts äinewääg nöd gfëëlt. Aber syni ganz Persöönlichkäit, sys Wüsse, syn Flyss, syni Tröii und syni Chrischtehoffnig händ us em en ganz en bsundere Mäntsch gmachet.
Er schynt aber nöd nu gschetzt woorde z sy: I de Sitzigsprotokoll vom Läitenden Uusschuss vom Idiotikon häisst mängsmaal, er schaffi weniger, weder as abgmachet sei, und im Archyv vom Inschtituut häts e Puschle Zädeli, wo druf staat, wän er wider emaal spaat choo isch oder d Aarbet grad ganz gschwänzt heb. Es git im Archyv au en anonyms, mit Schrybmaschine gschribes Gidichtli, won en gaar nöd schmäichelhaft zäichnet.
Neuscheuern
Nejschire oder Schire (lothrìngisch; frànzeesch Neufgrange, ditsch Neuscheuern) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Nejschire lijt dräi Kilometer sìdlich vun Sarreguemines un rund 15 Kilometer vun Saarbrücken uf re Heche 214 zwìsche 278 un m ìwer em Meeresspiejel. Dr Bànn granzt ìm Sidoschte àn s Elsàss.
Gschìcht
Nejschire ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1594 àls Newscheuren (1600: Neu-Scheuern, 1614: Scheuern).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Nejschire ìsch. Nejschire ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Nejschire ghert zem Rhinfrankisch.
Arnold Forrer
De Forrer Arnold (Nöldi) (* 7. Oktober 1978) isch en Ostschwizer Schwinger. Bisher het er 44 Kranzfäscht gwunne und isch im 2001 Schwingerkönig gsi.
Privats
De Forrer Nöldi isch z Stai im Toggeburg ufgwachse. Er hät Chäser glärnt (Lehrabschluss 1997) und isch sit 2004 Chäsermaister. Hüt schafft er bi de Micarna (Migros-Betriib) as Flaischhändler. Er het e Körperlängi vo 194 cm, es Gwicht vo 120 kg und d Schuegrössi 52.
Bundesgericht
Bundesgericht chan folgendes bedüte:
Lueg au:
Pont de Niouc
D Brugg bi Niouc (französisch: Pont de Niouc oder Pont de l'Araignée (dütsch Spinnebrugg)) überquärt de Fluss Navisence zwüsched em Wailer Niouc (Saint-Luc VS) und em Dorf Vercorin im Wallis, Schwiz.
D Pont de Niouc isch e Hängebrugg und bestoot us ere Wasserlaitig und eme Tail, wo för Fuessgänger begehbar isch. D Höchi betrait 190 m, d Spannwyti 200 m oder 220 m. Si isch in ere felsige Schlucht uf öppe 880 bis D Niouc-Brugg isch zwüsched 1922 und 1929 di högsti Brugg vo de Wält gsi und gilt no bis im Sommer 2016, wänn dänn di 200 m höchi (jetzt no i de Bauphase) Taminabrugg eröffnet werd, as högsti Brugg vo de Schwiz.
Geschicht
D Brugg bi Niouc isch 1922 baut worde zum d Wasserversorgig vo de Ortschaft Briey (Gmainde Chalais VS) z sichere. Si hät Johre lang au as Brugg för d Fuessgänger dienet, wo uf di ander Talsite händ wele glange. Im Johr 1996 isch d Brugg renowiert und verbesseret worde. Voreddane isch d Brugg öber Johre för d Öffentlichkait gschpeert gsi, wil d Holzbrätter vom Bruggebode morsch und d Metalltaili roschtig worde sind.
Varia
I de Summermönet werd uf de Niouc-Brugg Banschispringe aabote. D Brugg werd wäge ehrere Struktur, em Netz us Metallkabel. au as «Pont de l'Araignée» (Spinnebrugg) bezaichnet. An ere Felswand näbed de Brugg isch vom Künstler Berthod e riisigi Spinne gmolet worde.
Münchhausen
Dr Liegebaron Münchhausen isch d Titelfigur vu däne literarische Wärch:
Di literarisch Figur Münchhausen het däne Film dr Titel gee:
Münchhausen isch dr Name vu däne Ortschafte:
Erwin Monterin
Dr Erwin Monterin (* 29. Merz 1913 z Greschonei-Sent-Johann; † 15. Septämber 2006) isch e italienische Gaschtwirt, Buur un Dialäktdichter vu Greschonei gsii.
Lääbe
No dr Schuel isch er drei Johr uf s Prieschterseminar z Aosta gange, het s Studium us gsundhaltlige Grind aber abbroche, isch retuur in sy Haimetdorf un het uf em Buurehof vu syne Eltere mitghulfe.
E baar Johr lang isch er Hittewart vu dr Capanna Regina Margherita uf dr Signalkuppe im Monte-Rosa-Massiv gsii.
Wänn Saison gsii isch, het er als in dr Chällerei vu dr Greschoneier Wyyhandelsfamilie Scaler z San Severo z Apulie gschafft.
Z Greschonei het er mit syre Frau ne Reschtaurant bedribe.
Walsertitsch
Dr Monterin het si aktiv engaschiert fir s Greschoneititsch, sy Muetersproch. Är het s Walser-Kulturzentrum mitgrindet un isch dert (zäme mit em Heinrich Welf) ais vu dr aktivschte Mitglider gsii.
Är het mitgmacht mit Zämmedrage vum Matrial fir s Greschoneititsch-Werterbuech. Vor allem topografischi Näme vu dr Gegnig sin syni Sterki gsii, wel er vu allene Waide, Hitte un Ecke no di titsche Näme gwisst het.
Au am Calendario Walser het er all Johr mitgschafft.
Roggenhausen (Begriffsklärung)
Roggenhausen ìsch dr ditsch Nàmme vun denne Ortschàfte:
Hamburgisches Wörterbuch
S Hamburgisch Werterbuech (dt. Hamburgisches Wörterbuch) isch e historisch Werterbuech vu dr Hamburger Dieläkt, s isch au vu Aafang aa eso blant gsi. S Bearbeitigsgebiet deckt sich mit dr hitige Gränze vu dr Hansestadt Hamburg. S gsammlet Matrial stammt us em 13. bis 20. Jh., umfasst also e Zytruum vu acht Johrhundert. D Darstellig im Werterbuech goht aber nummen in Uusnahmefäll iber s 17. Jh. zruck, wel di eltere Beleg in dr Reglen im Mittelniderdytsche Werterbuech berucksichtigt sin.
Darstellig
D Stichwerter sin alfabetisch aagordnet. Aagabe zue dr Grammatik, zue dr Bedytig un di zytlig Yyornig sin Grundbstanddeil vu jedem Artikel. Imfall wäre Formvariante vum Stichwort, derzue geografischi un stilistischi Markierige botte. Satzbyyspel mache dr grammatischen un semantisch Gebruuch dytli. Sachaschpäkt wäre bi ortstypische Befund uusfierlig bhandlet. Vilfältigi Verwyys mache dr Wortschatz vu Sachkompläx här erschließbar. Vu dr Eigenämme hän dieläktspezifischi Vornämmen un – mit Yyschränkig – Ortsnämmen as Stichwerter Yygang in s Werterbuech gfunde. Flur- un Stroßenämme wäre unter däne (appellativische) Stichwerter aagee, wu si drus firigange sin un wu si ebis chenne uussage iber s Alter un d Verbreitig vu sällene. Mit Redensarte, Sprichwerter, Ryym un Bryych wäre au volkskundligi Inträsse berucksichtigt.
Gschicht
D Arbetsstell isch 1917 vum Conrad Borchling un dr Agathe Lasch am Dytsche Seminar (syt 1919 Germanischs Seminar) vu dr Universitet Hamburg grindet wore. Detailblanig un Organisation vu dr Sammlig sin in dr Händ vu dr Lasch gläge, wu näbe ganz andere Pflichte un Ufgabe au sälber unterstitzt vu nume wenige Hilfschräft, vil gsammlelt un exzerpiert het.
D Agathe Lasch isch anne 1934 us em Staatsdienscht entloo wore, wel si Jidi gsi isch. Si het e Beruefsverbot kriegt un isch anne 1942 in Ghetto uf Riga deportiert wore. D Umständ vu ihrem Dod sin nit bekannt.
D Arbetsstell het au derno kei feschti Wisseschaftlerstell gha, wu uusschließlig fir s Werterbuech zueständig gsi isch. Erscht anne 1952 isch e Stell in Form vun ere Wisseschaftlige Aagstellte gschaffe un mit dr Käthe Scheel bsetzt wore. Si het scho in dr Johr dervor as freji Mitarbeiteri am Werterbuech bzw. as Assischtänti am Germanische Seminar umfangryychi Sammligs- un Ornigsarbete duregfiert.
Im Johr 1956 isch mit dr Publikation vum Werterbuech aagfange wore. Mit em fimfte Band isch s Hamburgisch Werterbuech anne 2006 abgschlosse wore.
Quällen un Matrialgrundlag
S Archivmatrial umfasst eppe ei Million verzetleti Beleg us acht Johrhundert.
Di verschidene Quälle leen sich in vier Gruppe zämmefasse:
Publikationsstand
Hamburgisches Wörterbuch: Auf Grund der Vorarb. von Christoph Walther und Agathe Lasch hrsg. von Beate Hennig und Jürgen Meier. Bearb. von Beate Hennig, Jürgen Meier und Jürgen Ruge. Wachholtz Verlag, Neumünster 2006, ISBN 3-529-04603-5.
Treytorrens (Payerne)
Treytorrens (Payerne) (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Broye-Vully im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Treytorrens (Payerne) lyt am linke Stade vu dr Chlaine Glane. Zue dr Gmai ghert näb em glychnamigeHufedorf au no dr Wyler Les Molliettes. D Gmaiflechi umfasst 75,2 % landwirtschaftligi Flechi, 21 % Wald un 3,9 % Sidligsflechi.
Gschicht
Treytorrens (Payerne) isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1194 as Troterens.
Anna Haak
D’ Anna Haak (* 19. Septamber 1996 z’ Mìlhüüsa, Elsàss) ìsch a schweedischa Volleybàllschpììlera, wo àls Üssa-n-ààgriiffera schpììlt. Sa ìsch schweedischa Maischtera un Pokààlsiigera worra, so wia schpeeter frànzeescha Maischtera un Pokààlsiigera mìt’m Verain Volley Mìlhüüsa Elsàss.
Treytorrens (Payerne)
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 4,4 % gläge.
Religion
75,5 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 13,7 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Anna Haak
ìhra Fàmìlia un Kìndhait
D’ Anna Haak ìsch ànna 1996 z’ Mìlhüüsa-n-uff d’ Walt kumma. Ìhr Vàtter ìsch Frànzoos’r, ìhra Müatter ìsch Schweeda. Mìt ìhra Äältra hàt d’ Haak ain Joohr làng z’ Siarenz glabt; d’rnooh ìsch d’ Fàmìlia ìn Schweeda gànga ge laawa. D’ Anna ìsch d’ äältra Schwäschter vu dr Volleybàllschpììlera Isabelle Haak.
Treytorrens (Payerne)
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,5 %, CVP 4,6 %, FDP 24,7 %, GLP 3,1 %, GP 3,5 %, SP 7,5 %, SVP 48,1 %, Sunschtigi 0,5 %.
Dr Burgermaischter vu Treytorrens (Payerne) isch dr Richard Aigroz (Stand Merz 2014).
Sonate
E Sonate (ital. sonata, suonata, vo suonare "dööne, lo dööne"/lat. sonare "dööne") isch e Stück für Instrumänt, wo mäistens meereri Sätz het. Je noch dr Bsetzig underschäidet mä zwüsche Solosonate für en äinzelns Instrumänt – mäistens e Klavier oder e Violine (→ Klaviersonate, Violinsonate) –, Duosonate – mäistens e Striich- oder Bloosinstrumänt plus Klavier – und Triosonate oder Quartett.
Treytorrens (Payerne)
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,1 % gläge.
Anna Haak
Verainskàrriar
Ìhra Profi-Kàrriar hàt d’ Haak ànna 2012 biim schweedischa Verain Engelholm VS ààgfànga. Doo ìsch sa bis 2015 blììwa. Ìn dr äärschta Saison ìsch sa Drìtta ìn dr Nàzionààlmaischterschàft un Zwaita ìm Pokààlwättbewarb worra — àm Andschpììl vum Pokààlwättbewarb ìsch d’ Verainsmànnschàft vum Katrineholms VK gschlààga worra. Ìn dr Saison 2013/14 ìsch d’ Haak nochamol Drìtta ìn dr Maischterschàft worra. Ànna 2014/15 ìsch sa schweedischa Maischtera un Pokààlsiigera worra — s’ Andschpììl vum Pokààlwättbwarb hàt sa dàsmol geega dr Lindesberg Volley gwunna. Ìm gliicha Joohr ìsch sa mìt dr Verainsmànnschàft Zwaita àn dr Nordöiropà-Maischterschàft (NEVZA) worra.
Sonate
Gschicht
D Sonata isch in de Aafäng vo dr sälbstständige Instrumentaalmuusig gege s Ändi vom 16. Joorhundert en allgemäini Bezäichnig für Instrumentaalstück ooni e bestimmts Formschema im Geegesatz zur Cantata („Singstück“) gsi. Si isch zerst vom Giovanni Croce (1580) und vom Andrea Gabrieli, won e baar „Sonate a 5 istromenti“ (1586) gschriibe het, wo hüte verscholle si, verwändet worde. Vo sim Nöwöö Giovanni Gabrieli si e baar Sonate erhalte (1597 und 1615). Die eltiste Sonaten si Stück für meereri Instrumänt (Violine, Viole, Zingge und Posuune); iire Schwerpunggt lit in iirer harmonische Entfaltig. Sonate si vilmol Iiläitige gsi zu chirchlige Gsangswärk. Gege s Ändi vom 17. Joorhundert het mä afo drei Tüpe vo dr Sonate afo unterschäide. Alli si mit zwäi Ooberstimme und äinere Continuo-Stimm bsetzt gsi.
Noch em Sebastién de Brossard (1655-1730) sim Muusiglexikon Dictionnaire de musique het d Sonata da chiesa (Chillesonate) gwöönlig us ere langsame Iiläitig, eme fugierte Allegro, eme langsame Satz und eme lääbhafte Finale in zwäidäiliger Form bestande. As d Form vo dr Sonate schlächthii het sich das Schema aber erst in de Wärk vom Händel und vom Bach duuregsetzt. In dr italiänische Violinmuusig findet mä sä bis ins 19. Joorhundert in dr Muusig vom Boccherini.
Anna Haak
Verainskàrriar
Àm And vu dara Saison ìsch d’ Haak ìn d’ Mànnschàft vu dr Üniwärsiteet vu Miami gànga ge schpììla. Mìt dara Mànnschàft ìsch sa ìn dr Schpììlzitt 2015/16 Viarta worra ìm Üniwärsiteets-Wättbewarb vu dr US-Oschtkìschta worra un ìsch uff Plàtz 33 vu dr Nàzionààlmaischterschàft ànakumma. Ìm Joohr druff ìsch sa Àchta ìm Tàball vu dr Oschtkìschta-Wättbewarb gsìì. D’rnooh hàt sa zwai Joohra làng fìr d’ Mànnschàft vu dr Marquette University z’ Milwaukee gschpììlt. Mìt dara Mànnschàt ìsch sa ànna 2017/18 uff Plàtz 33 vu dr Nàzionààlmaischterschàft ànakumma, so wia-n-uff Plàtz 9 ìm Joohr druff.
Ànna 2020 ìsch d’ Haak zem Verain Volley Mìlhüüsa Elsàss gànga ge schpììla. Ìn dr Schpììlzitt 2020/21 ìsch sa frànzeescha Maischtera un Pokààlsiigera worra — s’ Andschpììl vum Pokààlwättbewarb geega dr Istres OPV d’haim z’ Mìlhüüsa hàt d’ Mànnschàft mìt 3:0 gwunna. Ìm saalwa Joohr ìsch d’ Haak mìt dr Verainsmànnschàft uff Plàtz 11 vu dr öiropäischa Champion’s League ànakumma. Dr Schpìtzapokààl geega Le Cannet hàt sa mìt Mìlhüüsa ìm Oktoower 2022 eewafàlls gwunna; d’ Haak ìsch sogààr àls Bäschta Schpììlera vum Schpììl ärnännt worra. Ìn dr Schpììlzitt 2021/22 ìsch d’ Haak mìt Mìlhüüsa Zwaita ìn dr Nàzionààlmaischterschàft un Niinta ìm Pokààlwättbewarb worra; bii dr Champion’s League ìsch sa nochamol uff Plàtz 11 ànakumma. Ìm Jüüni 2022 hàt sa ìhra Vertrààg biim Mìlhüüser Verain um ain Joohr verlängert.
Bii dr Champion’s League hàt d’ Anna Haak säcksmol geega-n-ìhra Schwäschter Isabelle gschpììlt (Schtànd: Janner 2023); jeedsmol hàt ìn dr Isabelle ìhra Mànnschàft d’ Schpììler gwunna.
mìt dr Nàzionààlmànnschàft
D’ Anna Haak ìsch z’äärscht Mìtglììd gsìì ìn dr schweedischa U-19-Nàzionààlmànnschàft. Mìt dara Mànnschàft ìsch sa ànna 2013 bii dr Nordöiropàmaischterschàft (NEVZA) uff Plàtz Zwai ànakumma, so wia-n-uff Plàtz Ains ìm Joohr 2014 — doo ìsch sa d’rzüa àls Bäschta Üssa-n-ààgriffera vum Wättbewarb üsszaichent worra.
Treytorrens (Payerne)
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 102 Yywohner 95,1 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 2,9 % Dytsch, 1 % Italienisch un 1 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Sonate
Gschicht
D Sonata da camera (Kammersonate) hingege het vor allem us stilisierte Danzsätz bestande. Zur Zit vom Bach und Händel het sich ganz unabhängig vo dr Sonata da chiesa entwigglet und isch as Suite, Partita, Ordre oder, wenn s e Preludium vornedraa ghaa het, as Uwertüüre bezäichnet worde.
Dr erst wo dr Naame Sonate uf Klavierwärk, wo äänlig gstaltet gsi si, aagwandet het isch dr Komponisten Gian Pietro del Buono gsi, wo 1645 Sonate von em erschiine si.
Die nöiji Form vo dr Sonate isch dur e Haydn, Mozart und Beethoven uf d Komposizioon für verschiideni Ansambel (Violine und Klavier, Klavier, Violine und Cello, Striichtrio, Struichkwardett etc.) und für Orchester (Sümphonii) überdräit worde, d Bezäichnig Sonate isch aber, au wenn s die gliichi Form gsi isch, nume für Kammermuusig brucht worde.
Friolzheim
Frialza (amtli Friolzheim) isch e Gmai im Enzchrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Yywohner (Stand: ).
Geografi
Frialza lyt im Nordschwarzwald im Heckegai D Nochbergmaine vu Frialza sin Wimsheim, Mönsheim, Heimsheim un Tiefenbronn
Dr Baan bstoht us 48,4 % Landwirtschaftsflechi, 28,5 % Wald, 21,9 % Sidligsflechi un 1,3 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliederig
Zue Frialza ghere kaini wytere Ortsdail.
Verwaltig
Frialza het si mit Mẽẽsa, Wearscha, Wimsa, Wurmberg un dr Stadt Heimsa zum Gmaiverwaltigsverband „Heckegäu“ zämmegschlosse.
Dr Burgermaischter vu Frialza isch dr Michael H. Seiß.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Frialza ghert zum schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet.
Corminboeuf FR
Corminboeuf (patois [kɔrmɛ̃ibaː]; tüütsch Sankt Görg) isch a politischi Gmiin im Saanabezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.
Geografi
Corminboeuf liit ùf, 4.5 km weschtlich va de Kantonshùùptstadt Fryybùrg im Tal Ruisseau du Tiguelet. Zue de Gmiin Corminboeuf ghöört o de Wyyler Nonan. Va de Gmiinflechi si 57,2 % landwirtschaftlichi Flechi, 30,1 % Waud, 12,6 % Sidligsflechi ù 0,1 % schüschtigi Flechi. Nachpuurgmiine va Corminboeuf si Belfaux, Givisiez, Villars-sur-Glâne, Matran, Avry, Noréaz ù Ponthaux.
Gschicht
Corminboeuf isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1142 aus Cormenbo (1173 Corminbou, 1445 Cormenbou, 1470 Cormenbouf).
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 9 % gläge.
Religion
81 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 9 % evangelisch-reformiert.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 1730 Yywoner 88,4 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 8,3 % Tüütsch ù 3,2 % anderi Spraache.
Tannaiten
As Tannaim (Tannaite, aramäisch: Tanna = Leerer; aramäisch tanna vo hebräisch schana, widerhoole, leere) wärde d Mäister/Rabbine vo de jüüdische Leere bezäichnet, wo spööter as autoritativ aagluegt und mündlig dur ständigi Widerhoolig witer gee worde si bis dr Jehuda ha-Nasi si am Aafang vom dritte Joorhundert gsammlet und ufgschriibe het. D Tannaite si die Gsetzleerer, wo d Leere von ene dr Inhalt vo dr Mischna bilde, also d Leerer vo dr mischnaische Zit.
Spechbach (Kraichgau)
Spechbach (sidfränkisch Schbeechbach) isch e Gmai im Rhy-Necker-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Iiwohner (Stand: ).
Tannaiten
Es het mee as 250 Tannaite gee und si häi fast alli in Palestina gläbt und gleert, die erste in de Schuele vom Hillel und Schammai, die letschte bim Juda ha-Nassi.
Zu iire Wärk ghööre d Mischna (d Hauptsammlig), d Tossefta (Ergänzige zur Mischna), d Baraita (tannaitischi Fragmänt im Talmud) und halachischi Midraschim (Usleegige noch dr Halacha).
Spechbach (Kraichgau)
Geografi
Spechbach lyt am glychnamige Bach am Ibergang vum Chlaine Odewald zum Kraichgau. Nochbergmaine vu Spechbach sin Epfenbach, Neidenstein, Eschelbronn, Meckesheim un Lobbach.
Dr Baan bstoht us 51,3 % Landwirtschaftsflechi, 37 % Wald, 11 % Sidligsflechi un 0,7 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliderig
Zue Spechbach ghert näb em glychnamige Dorf
Gschicht
Anne 1246 wird zum erschte Mol e Haidelbärger Burger Conradus de Spehbach gnännt.
Verwaltig
Spechbach het sich mit dr Gmaine Eschelbronn, Lobbach, Mauer un Meckesheim zuen eme Gmaiverwaltigsverband mit Sitz z Meckesheim zämmegschlosse.
Dr Burgermaischter isch dr Guntram Zimmermann.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Spechbach ghert zum Sidfränkisch.
Schwangau
Schwangga (amtlich Schwangau) isch a Gmoand im Landkrais Oschtallgai in Bayern.
Geografi
Schwangga leit am Forggesee. Vo dr Gmarkung sin 61,2 % Landwirtschaftsfleche, 33,4 % Wald, 4,6 % Sidlungsfleche un 0,8 % sunschtige Fleche.
Gmoandsdail
Zua Schwangga gheret d Pfarrderfer Schwangga und Waltenhofen, d Derfer Alterschrofen, Brunnen, Hohenschwangau und Horn, dr Weiler Mühlberg, s Gheft, Erlisholz, d Wallfahrtskirch Sankt Coloman, und d Alpe und Berghitte Altenberg-Hütte, Dreh-Alpe, Hirschwäng-Alp, Rees-Hütte, Rohrkopf-Hütte, Sepp-Sollner-Hütte, Wildsulz-Hütte und s Tegelberghaus.
Gschicht
Schwangga isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1090 als Castrum Swangowe.
Eiwohner
Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 3,6 % gleage.
Religion
75,6 % vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gwesa, 17,3 % evangelisch.
Verwaltung
Schwangga ghert zua koanere Verwaltungsgmoaschaft. Dr Birgermaischter vo Schwangga isch dr Stefan Rinke.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Curaçao
Curaçao (Papiamentu: Kòrsou) isch mit öbbe 444 km² die grössti Insle vo de ehemolige Niiderländischen Antille in dr Karibik. D Insle bildet sit em 10. Oktober 2010 en autonoms Land im Königriich vo de Niiderlande.
Geographii und Klima
D Insle lit öbbe 60 km vom Festland (nördlig vo Venezuela und nordöstlig vo Kolumbien). Westlig vo Curaçao befindet sich d Insle Aruba, wo bis 1986 au zu de Niiderländischen Antille ghört het, östlig d Insle Bonaire. Zsämme mit dene ghört Curaçao geographisch zu de Insle under em Wind. Südöstlig lit Chlii Curaçao, en unbewohnti Insle, wo bsunders bi Daucher beliebt isch und wo nume e Lüchddurm druf stoht.
D Insle Aruba, Bonaire und Curaçao wärde uf Grund vo ihre Aafangsbuechstabe au as ABC-Insle bezeichnet.
Curaçao lit im diräkte Iiflussgebiet vom Nordost-Passat. Wil d Insle z flach für Stiigigsrägen isch, bringe d Luftmasse nume relativ wenig Rägen uf d Insle und wil d Niiderschleg uf Curaçao nit regelmässig si, git s uf dr Insle keini permanänte Flüss. Es herrscht e semiarids Dagesziiteklima mit eme durchschnittlige Johresniiderschlag vo 550 mm und ere Johresdurchschnittstämpratur vo fast 28 °C. Die jöhrlige Rägemänge schwanke mit Wärt zwüsche 200 und 1200 mm stark.
Die höchsti Erhebig isch dr Sint-Christoffelberg.
Cazis
Cazis (rätoromanisch Cazas [im Dorfdialäkt] oder Tgazas [im Domleschg un Schams ]) isch e politischi Gmeind i de Bündner Region Viamala, öbe drüü Kilometer nordöschtlich vo Thusis. Am 1. Januar 2010 het Cazis mit Portein, Präz, Sarn un Tartar zur neue Gmeind Cazis fusioniert.
Cazis sälber bestoot uss de Fraktione Luvreu, Oberrealta, Ratitsch, Schaueberg, Summaprada, Unterrealta un Valleina. Syt de Fusionierig sin usserdäm Portein, Präz (mit de Fraktione Dalin un Raschlegnas), Sarn un Tartar als neui Fraktione dezuecho.
Neufmoulins
Neufmoulins (Patois Nieumoling, ditsch 1915–18 un 1940–44 Neumühlen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Cazis
Gschicht
Di erschte Spure vo menschlicher Bsiidlig stamme vo zirka 2000 v. Chr am Änd vo de Jungstaizit bim Petrushügel nordweschtlich vum Dorf. Warschynts im 7. Joorhundert isch d Pfarrchilch St. Martin baut worde. Zum erschte Mool urkundli erwäänt worde isch Cazis 926 als Cacias. Syt em 12. Joorhundert isch de wichtigscht Grundbsitzer s Chloschter Cazis gsi. In de Reformation isch Cazis bim katholische Glaube blibe.