cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Die Vögel Graubündens
Gstaltig
S Buech schlüüsst mit em Kapitel «Zur Geschichte der Ornithologie und des Vogelschutzes in Graubünden».
Bitailigti Institutione
Am Buech sind as Mitarbaiter dra bitailigt di Ornithologischi Arbitsgruppe Graubünde (OAG), wo 1977 gründet woren isch und im Uuftraag vom Kantoo handlet, und di Schwizerischi Vogelwarte Sempach.
Delphine Wespiser
D Delphine Wespiser (* 3. Janner 1992) ìsch a Elsassera vu Màschgetz, ìm Sundgàui. Sa ìsch àm 2. Oktower 2011 z'Kìngerscha àls „Miss Alsace 2011“ gwählt worra, un àm 3. Dezamber z'Brest àls „Miss France 2012“ gwählt worra.
S Scheenheitwettbewerb „Miss France“ hàt sìch vor a pààr Johr wag'ema Streit ìn zwei Versiona teilt: eina wo dur d Geneviève de Fontenay orgànisiart wìrd, un a àndra dur d Firma ENDEMOL un TF1. D Delphine Wespiser ìsch d „Miss France 2012“ vum ENDEMOL Wettbewerb, wo dur a Sandung uf TF1 zeigt wìrd.
Laweslàuif
Dia junga Fràui studiart fer a trinàtionàl „International Business Management“ Diplom, ìn drèi Schüela: z'Colmer, z'Lörràch un z'Bàsel. Vorhar hàt sa a Bac ES ìm Lycée „Don Bosco“ vu Làndser gmàcht.
Sa düet Hìlfsorgànisàtiona, wia s Blüetspanda un d APAMAD (Hìlf fer d ältra Litt), unterstìtza. Sina erschta Wärter àls „Miss France“ uf TF1 sìn a Ermüetigung fer dr Telethon gsìì (a Hìlfsoperàtion fer d Medizinforschung wo àn dr gliicha Zitt ìm Frànkrìch stàtt gfunda hàt).
Sa hàt s Vìeh garn, sa ìsch ìm Sundgaui ufgwàchsa, ìn da landliga tràditiona; si Großvatter hàt a Büürahoff ghàà. Üss Reschpakt fer s Vìeh ìsst sa kè Fleisch, zitter mehrera Johra ìsch sa vegetàrisch. Wahrend em Johr wo sa Miss France gsìì ìsch, hàt sa s Verein „IFAW“ (International Fund for Animal Welfare) unterstìtzt. Sa ìsch dur s IFAW uf Kenya greist, fer zeiga wia d Bedrohung vu da Elefànta a wìchtig Problem ìsch.
Sa ìsch zwàr ledig, àwer hàt doch a Liabschter, zitter àss sa viarzenna ìsch. (Vor a pààr Johra war dàs küüm erlàuibt gsìì, fer a Miss France.)
Àm Owa vum 8. Dezamber 2012, wo d Miss France 2013 gwählt worra ìsch, hàt d Delphine Wespiser ìhra Johr àls Miss France fertig brocht.
Ìhra Unterstìtzung vum elsassischa Dialekt
D Delphine Wespiser unterstìtzt d regionàla Sprocha. Sa redt Elsassisch; sa hàt àls vìel mìt ìhrem Großvàtter gredt, wo zitterhar gstorwa ìsch. Àm elsassischa Wettbewerb z Kìngerscha hàt sa a Sàtz uf Elsassisch gsajt. Àm nàtionala Wettbewerb, uf TF1, hàt sa erwähnt àss sa dr Dialekt redt, mìt ema bìtsi Humor (wohrschins wag'ema liichta elsassischa Akzent): „comme vous pouvez l'entendre“ („wia-n-ìhr's känna heera“).
Zitter àss sa Miss France gsìì ìsch, wìrd sa ìn Sandunga àn dr frànzeescha Television iglàda, wo sa vìelmols a pààr Satz uf Elsassisch sajt. Sa ìsch dr Meinung, d junga Elsasser sotta mehr dr Dialekt reda.
Üsser a Müsikclip àb un züe, ìsch uf dr frànzeescha Television wenig Plàtz fer regionàla Sprocha. A scheena junga Miss France wo so garn Elsassisch redt, dàs hàt a manker ìwerràscht un 's hàt Ìntrascht fer dr Dialekt wìdder brocht.
Dàs ìsch aui scho kritisiart worra, vu teil wo-n-a pejorativ Zammahàng vum Elsàss mìt Ditschlànd màcha.
Zitter ìhrem Johr àls Miss France düet d Delphine Wespieser s Elsassischa witterscht unterstìtza. Ìn Pàrtnerschàft mìt em Yves Bisch, a pànksionniarter Schüellehrer wo fer d Verbreitung vum Dialekt sehr aktiv ìsch, màcht sa elsassischa Unterrìchta ìn da Schüela. Ìm März 2014 han dia Beida a CD fer d Beàmta vu da Àltersheim veräffentligt: mìt dam CD kààt jeder dr elsassischa Grundwortschàtz lehra, fer mìt da àlta Elsasser ìn ìhrer Müetersproch a bìtsi känna reda.
Alge
En Alge isch en einzelligi, glegentlich au mehrzelligi, Ur-Pflanze, eins vo de erschte Läbewäse uuf dr Ärde. Oft isch sii fadeförmig. Uusser grüene Alge giits au z. B. brünlichi oder rötlichi Forme. D Fortpflanzig erfolgt gschlechtlich oder ungschlechtlich. Alge werde technisch gnutzt oder teils au mit Ertrag vo Einwiss und Fett züchtet. Vor Iifüehrig vo de Kläranlage sind sii in eusne Breitegrade au für die berüchtigte Alge-Blüete uuf überdüngte Seeä verantwortlich gsii.
Literatur
Knaurs Lexikon - Das Wissen unserer Zeit
St. Johanns-Vorstadt
D Santihansvorstadt (amtlig St. Johanns-Vorstadt) isch e Strooss im Baasler Vorstedtkwardier. Si goot vom Dootedanz an dr Johanniterbrugg verbii bis zum Santihansdoor. Uf dr Strooss verkeere Drämli vo de Linie 6, 11, 14, 16 und d Busline 11.
Gschicht
S Baasler Johanniterhuus, im 13. Joorhundert e baar hundert Meter dusse vor em Door zum Chrüz, em Santihannsschwibbooge wie s Door spööter ghäisse het, isch die bedütensti Niiderlassig vom Malteser Orde im Gebiet vo dr spöötere Schwiz gsi. Si het kaiserligi Briwilegie gnosse und um d Kommende, d Kapälle, dr Kiirchehof und d Nääbegeböid isch e Muure gange. Die früesti Erwäänig vom Baasler Johanniterhuus, wo dr Vorstadt spööter iire Naame gee het, isch us em Joor 1206. D Santihansvorstadt, oder d Vorstadt zum Chrüz wie si zerst ghäisse het, isch dusse vo dr Stadt entstande, am innere Santihansdoor näben em Breedigerklooster und dr Usfallstrooss uf Mülhuuse nooch, wo au s Johanniterhuus öbbe bim spöötere Santihanns-Door gstande isch. Im 14. Joorhundert, wo mä die üsseri Stadtmuure baut het, isch au d Santihansvorstadt iigschlosse gsi.
In dr Vorstadt häi e Hufe Fischer und Schiffer gwoont. E Däil von ene het sich zun ere Hümpelergsellschaft zämmegschlosse, anderi häi d Fischergsellschaft zu Santihanns bildet. In dr zwäite Helfti vom 15. Joorhundert häi si sich zämmedoo und 1517 s «Huus zur Mägd» kauft, und si vo denn aa under em Naame «Vorstadtgsellschaft zur Mägd» bekannt gsi. D Gsellschaft het sich um d Sittlikäit, Rue und Ornig kümmeret, nid nume in dr Vorstadt sälber sondern au in dr Umgääbig wie im Gebiet vo dr hütige Hebelstrooss, und het Drubbe für d Wach und d Verdäidigung vo dr Stadtmuure baraatgstellt. Für zum iiri Ufgoobe chönne erfülle, het si vom Root s Rächt überchoo, Lüt z büesse, wo zum Bischbil umvorsichdig mit Füür umgange si oder Brunnewasser verdräckt häi.
Seenswürdikäite
Under anderem si dr Erlacherhoof, dr Formonterhoof und dr St. Antonierhoof an dr Santihansvorstadt und au die Bauwärk:
Ellenberg (Württemberg)
Elleberg (amtlich Ellenberg) isch a Gmoind em Oschtalbkrois in Bade-Württeberg mit 20 Ortsdoil, die moiste drvo kloine Wohnplätz. Die moiste Eiwohner wohnad em Hauptort Elleberg und em Ortsdoil Broidabach.
Die Gmoind isch Mitglied vo dr Vereinbarta Verwaltungsgmoinschaft vu dr Stadt Ellwãng.
Geographischa Lag
Elleberg liegt ziemlich en dr Midde zwischa Stuegert und Nirnberg am Oschdrand vom Virngrund auf dem siadlicha Hangrigga dr Nordost-Kupp vom Hornberg. D Gmoind hot Andoil an de Naturraim Öschtlichs Albvorland ond Schwäbisch-Fränkische Waldberg, die boide zom Schwäbischa Keuper-Lias-Land zählat, sowie am Mittelfränkischa Becka, am Deilraum vom Fränkischa Keuper-Lias-Lande
Gmoindegliederong
Zo Elleberg ghärts Dorf Elleberg, die Weiler Althueb, Bautzahof, Birahaiusle, Broidabach, Eiberg, Gorgaschtadt, Gerhof, Häsle, Haselbach, Henderstoibach, Kraschbronn, Muckadaal, Neihueb, Roadhof und Schmalabach, die Häaf Schweizerhof ond Zwiebelshof ond die Haiser Diatlesmiahl und Eiberger Sägmiahl sowie dia abgangane Ortschafta Vorderstoinbach, Nytheim, Staudasägmiakl, Geswende, Altengeswende, Niwengeswend, Butzenroden, Underburn bi dem Horn, Zem Brand, Absbach, zem Kapf, Heroltzberg, zem Hessen, Tiechenhart, zem Stainhaw, Zem Horn, Segmul am obern newen weyer und Segmul am alten wyer.
Gschicht
Elleberg ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1300.
Verwaldong
Elleberg hot mit dr Stadt Ellwãng ond dr Gmoede Adelmannsfelde, Jagschtzell, Nuiler, Raenao, Roäseberg ond Weert a Verwaldongsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes vo Elleberg ischt dr Rainer Knecht.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Religione
Elleberg isch überwiegend katholisch geprägt. Die bar evangelische Glaibige ghärad zur Kirchagmoind Weert. In Elleberg isch d Pfarrkirch Zur Schmerzhafta Mutter Gottes gweiht. Als wertvollschdes Kunstwerk isch em barocka Bau a spätgotischa Pietà om 1500 rom denna.
Dialekt
Dr Dialekt vo Elleberg ghert zom Schwäbisch.
Sankt Alban
Sankt Alban bezeichnet die Ort:
Wenkerbogen von Carspach
Dr Kàrschbàcher Wenkerboge isch e Blatt vu dere grosse Ufnaam vu dr ditsche Sprooch, wo im 19. Joorhundert agfange hed un hit Bschdanddeil vum Ditsche Sprochadlas isch. Sällimols, wo dr Sproochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 sinner Sproochadlas vorbereitet hed, hänn alli Schuele im domolige ditsche Riich e Froogeboge mid vierzig gliche Muschdersätz vorgleit griägt, wu d' Schiäler middem Léhrer in de lokal Mundart uffschriewe hänn mièn.
Audi-Ufnahm
Uffnahm vu 1921; Sprächer isch de Edouard Hubschwerlin
Lidrezing
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Lidrezing ìsch. Lidrezing ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Lidrezing ghert zem Lorrain.
Provence
D Provence [] (, Prouvènço) isch e Landschaft im Südoste vo Frankriich. Si lit am Middelmeer zwüschen em Rhônedaal und Itaalie. Im Norde lit d Landschaft Dauphiné in dr Regioon Auvergne-Rhône-Alpes. D Provence umfasst hüte d Departemänt Bouches-du-Rhône, Var, Alpes-de-Haute-Provence, e baar Gmäinde in de Departemänt Vaucluse, Alpes-Maritimes und Hautes-Alpes. Si lit in dr Régioon Provence-Alpes-Côte d’Azur. Mä underschäidet zwüsche dr bevölkerigsarme Hoochprovence (Haute-Provence) und dr bevölkerigsriiche Niiderprovence (Basse-Provence), wo drmit s süüdlige Rhoonedaal bis Valence, d Camargue und vilmol au d Stedt an dr Côte d’Azur gmäint si.
S Adjektiv zu Provence isch prowenzalisch (franzöösisch provençal, okzitanisch provençal -ala / prouvençau -ala [pruvensau]).
Geografii
Die grösste Stedt si Marseille ( Iiwooner), Nizza, Toulon und Aix-en-Provence. Witeri wichdigi Stedt si Avignon ( Einwohner), Fréjus, Arles , Aubagne , Gap , Menton , Orange und Carpentras. Die histoorischi Hauptstadt isch Aix-en-Provence.
D Provence goot vo dr Rhône über die Prowenzaalische Voralpe und s Massif des Maures an dr Küste bis in d Seealpe (Alpes Maritimes) und die Cottische Alpe (Queyras und Haute Ubaye) an dr Gränze zwüsche Frankriich und de italiäänische Regioone Piemont und Liguurie.
Kwelle
Dr Ardikel «Provence» uf dr dütsche Wikipedia
Dareius
Dareius, au Dareios oder Darius (vom persische داريوش, Dariush, [dɒrjuʃ]) isch ä hüfig bruuchte persische Mannename. Drei persischi König vo dr Achämenide Dynastii hai Dareius gheisse:
Au ä baar anderi König hai eso gheisse:
Es isch au dr Vorname vo:
Nikiasfrieden
As Nikiasfriide wird dr Friidensverdraag vo 421 v. d. Z. zwüsche Athen und Sparta bezäichnet, wo dr Peloponnesisch Chrieg für e Zit underbroche het. Im überdräite Sinn wird dr Begriff au für e "fuule Friide" brucht.
Wo dr Athener Kleon und dr Spartaner Brasidas in dr Schlacht vo Amfipolis im Joor 422 v. d. Z. gfalle si, häi d Politiker in de bäide Stedt, under iine dr athenisch Politiker und General Nikias und dr spartanisch Köönig Pleistoanax Friidensverhandlige chönne aafoo. Noch em Thukydides isch dr Friide am 9. April 421 v. d. Z. abgschlosse worde.
Er hätt 50 Joor lang sölle duure und het sich am Status quo ante orientiert: Die athenische Stützpünkt Pylos und Kythera hätte gege Amfipolis, wo d Spartaner bsetzt ghaa häi, usduscht wärde. Alli Gfangeni, au d Spartiate wo in dr Schlacht vo Sfakteria gfange gno worde si, hätte sölle usduscht wärde. Skione, wo zu Sparta überdräte isch, het müesse usgliiferet wärde, und anderi thrakischi Stedt häi sölle Abgoobe zaale (phoroi) und drfür in Rue gloo wärde. Theebe het Platää döfe bhalte und Athen e Haafe vo Megara. Und alli häi freije Zuegang zu de panhellenische Häiligdümer ghaa.
Dr Nikiasfriide isch au as „fuule Friide“ bezäichnet worde, wil er d Ursache vom Komflikt nit us dr Wält gschafft het und d Inträsse vo de spartanische Verbündete nit berücksichtigt worde si (Megara het e Haafe verlooer und Korinth nit das überchoo, wo si druf ghofft het). Scho am Aafang het s Händel gee: es isch usgloost worde, ass Sparta müess aafoo, aber die spartanische Drubbe z Amfipolis häi d Stadt nit welle zrugggee, und denn het Athen Pylos bhaltet. Korinth het überhaupt nid zuegstimmt und Theebe und Megara nit in alle Pünkt. D Freiheit wo Sparta sine Verbündete versproche ghaa het, isch e leers Versprache gsi und es het scho bald Unrueje im Peloponnesische Bund gee und nöiji Koalizione si entstande.
Dinosaurier
D Dinosaurier (Dinosauria, vo deinós ‚schrecklig‘, ‚gwaltig‘ und  sauros ‚ Äidäggse‘) si d Grubbe vo de Landwirbeldier (Tetrapoda) gsi, wo im Mesozoikum (Ärdmiddelalter) vo dr Mittlere Trias vor rund 235 Millione Joor bis zur Chriide-Terziäär-Gränze vor öbbe 65 Millione Joor die festländische Ökosüsteem dominiert het.
Was si sind und wie me se erforscht het
In dr klassische Süstematik wärde d Dinosaurier as en usgstorbene Zwiig vo de Reptilie aagluegt, us kladistischer Sicht ghööre zu de Dinosaurier als süstematischi Äihäit au d Vögel, wo us ere Grubbe vo chliine theropode Dinosaurier stamme. Am Ändi vom Mesozoikum si also nit alli Dinosaurier wääred em Massenusstärbe undergange, sondern e chliine, spezialisierte Däil von ene het bis hüt as Vögel überläbt.
In andere Wüsseschafte as d Paleontologii, wie in dr Vogelkund (Ornithologii), schafft mä aber immer no mit dr zoologische Süstematik, wo d Vögel in ere en äigeständigi Klass bilde. Im allgemäine Sproochgebruuch isch s gliich.
D Paleontolooge leere über d Dinosaurier dur d Undersuechig vo Fossilie, wo in dr Form vo verstäinerete Chnoche, Hut- und Gwääbabdrück überliiferet si – und dur Spurefossilie, also Fuessspure, Äier, Näster, Magestäi oder verstäinerete Schissdräck. Mä het Räst vo Dinosaurier uf alle Kontinänt gfunde, au in dr Antarktika, wil d Dinosaurier zun ere Zit gläbt häi, wo alles Festland im Superkontinänt Pangaea veräinigt gsi isch.
In dr erste Helfti vom 20. Joorhundert häi d Dinosaurier as wäggselwarmi, fuuli und wenig intelligänti Dier gulte. E Hufe Studie sit de 1970er Joor häi aber zäigt, ass es sich um aktivi Dier mit hooche Stoffwäggselroote ghandlet het, wo sozial interagiert häi. D Dinosaurier si zum e Däil vo dr wältwite Populärkultur worde und spiile in e baar vo de erfolgriichste Büecher und Film e Rolle (under anderem in Jurassic Park). Nöiji Entdeckige wärde immer wider in de Medie veröffentligt.
Jean-Pascal Delamuraz
De Jean-Pascal Delamuraz (* 1. April 1936 z Vevey, Kanton Waadt; † 4. Oktober 1998 z Lausanne), heimatberechtigt in Longirod, isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsii.
De Jean-Pascal Delamuraz isch am 7. Dezember 1983 mit 130 vo 246 Schtimme im 1. Wahlgang in Bundesrat gwählt worde. Er isch 1987 mit 194 vo 244 Schtimme, 1991 mit 172 vo 240 Schtimmen und 1995 mit 193 von 242 Schtimme im Amt beschtätiget worde. Am 14. Januar 1998 isch er us gsundheitliche Gründe zruggträte. De Delamuraz isch vor allem im Welschland en sehr beliebte Politiker gsii. Er isch en uusgwisene Befürworter vom EU-Beitritt vo dr Schwiiz gsii. Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departemente vorgstande:
Theologisches Alumneum
S Theologische Alumneum isch e Woonhäim für Studänte an dr Hebelstrooss 17 z Baasel, ganz nooch zum Kollegiegeböid, der Uniwersidäätsbiblothek, der Mensa und e Hufe anderi Iirichdige vo dr Uni. S Geböid isch dänggmolgschützt.
S Woonhäim
S Alumneum isch 1844 as Woonhäim für Theologiistudänte iigrichdet worde, aber dass es emol en evangelischs Häim gsi isch, merkt mä nume no an de Büecher in dr Bibliothek. Hüte het s Studänte vo alle Fakulteete. Es het Blatz für vierezwanzig, wo eso usgweelt wärde, ass es e guets Gmisch vo Fraue und Manne, Schwizer und Usländer u.s.w. git. Für jede het s en Äinzelzimmer, es git e groossi Chuchi, en Ässruum, e Bibliothek, en Ufenthaltsruum, e Wöschchuchi und e groosse Garde.
S Geböid
S Huus isch im 18. Joorhundert an dr Nöije Vorstadt entstande, nid wit äwägg vom Holstäinerhoof. Im Gaarde stoot non e uralti Bluetbueche, wo jetz aber am Stärbe isch. Im Huus sälber het s alti Wandmoolereie und in de Dachbalke git s Löcher, vo wenn d Baumstämm uf Baasel aabe gflöösst worde si. Uf eme Balke gseet mä non e Jooreszaal us em 18. Joorhundert.
Autobiografie
En Autobiografii (vo griechisch αὐτός autós «sälber»; βίος bíos «Läbe»; γράφειν gráphein «schriibe, beschriibe») isch d Beschriibig vo dr äigene Läbensgschicht oder vo Abschnitt drus us dr Retrospektive.
Im Geegesatz derzue schribt me im Daagebuech laufend, was me grad erläbt het. S Bsundere bi beidne literarische Forme bestoot drin, ass dr Autor und dr Verzeler und dr Protagonist idäntisch si.
Explizit isch d Perspektive vo dr Autobiografii subjektiv, aber im Allgemäine het si e gröössere Aaspruch uf Objektivität as anderi fikzionaali Gattige vo dr Litratur, wie öbbe dr (autobiografischi) Roman. Si het au Elimänt vo de Memuare, wo grundsetzlig sterker druf usgrichdet si, darzstelle und au zämefassend z würdige, was in ere bestimmte Zit bassiert isch.
D Autobiografii stoot an dr Gränze vo Gschicht und Litratur. Si isch eso in ere literarische Randposizioon, und mit iirer Hilf wärde au Deil vo dr Literaturwüsseschaft nöi definiert (öbbe vom Paul de Man). Und si ghört au zu de Kwellegattige vo dr Gschicht.
Bischpiil:
Calais
Calais (IPA: []) (niederländisch Kales, dütsch Kalen) isch ä Hafeschdadt im Norde vo Frankriich. Dütschi Partnerschdedt si Duisburg und Wismar.
Geographii
Calais lit an der französische Küschte am Ärmelkanal (frz. la Manche), nume 34 km vo der Südküschte vo Ängland äwäg. Bi gueter Sicht cha mä d Chriidefelse vo Dover gseh. Der Ort isch die gröschti Schtadt, aber nit d Präfektur vom Département 62, Pas-de-Calais und näbe Boulogne der wichtigscht Hafe für ä Schiffsverkehr mit Ängland. In der Nöchi liit dr französisch Iigang zum Eurotunnel z Coquelles/Sangatte. Calais isch Mittelpunkt vo der Tourismus-Region Opalküschte (frz. Côte d’Opale). Der Chärn vo der Schtadt underdeilt sich in d Altschtadt innerhalb vo der alte Schtadtbefeschtigung, und de jüngere Vorort St. Pierre, wo mit emä Boulevard verbunde si.
Gschicht
Am Afang vom 100-jöhrige Chrieg isch Calais 1346–1347 vom König Eduard III. vo Ängland belageret und schliesslig iignoh worde. Die englischi Wullewirtschaft uf em Kontinent het sich über Calais abgwigglet.
Am 7. Januar 1558 isch Calais us em änglische, urschprünglig normannische Bsitz zu Frankriich cho. Calais isch die letschti Baschtion vo Ängland uf em Feschtland gsi.
1885 si Calais und St. Pierre zu einere Stadt vereinigt worde.
Im Zweite Wältchrieg isch Calais zerscht vo der dütsche Luftwaffe und schböter vo de Alliierte bombardiert worde. Es isch scho zruggeroberet gsi, wo s im Februar 1945 ä schwers irrtümligs Bombardement erlitte het, wenn britischi Bomberpilote eigentlig Dünkirchen hai well bombardiere, wo no vo dr Wehrmacht ghalte worde isch. Die hischtorischi Inneschtadt vo Calais isch nume in chliinem Mass widr ufbaut worde.
Mehrwertsteuer
D Mehrwärtschtüür isch en indiräkti Umsatzschtüür, wo d Wertschöpfig vom ene Produkt oder ere Dienschtleischtig beschtüüret wird. D. h. d Schtüür wird biim Produkt uuf de einzelne Produktions- und Handelsschtufe, wo s Produkt vom einte Unternehme zum nöchschte wiiterverchauft wird, erhobe. Zur Vereinfachig von dr Bürokratie het me allerdings in Düütschland 1968 dr sogenannti Vorschtüür-Abzug iigfüehrt. D Mehrwertschtüür wird au in dr Schwiiz erhobe. Sii het vor einige Jahrzehnt die sogenannti Warenumsatzschtüür abglöst.
Digraph
In de Linguistik isch e Digraph e Zämmesetzig vo zwei Büechstabe, wo für numme ei Lut stönn und zu me neue Graphem werre. Bi meh wie zwei Büechstabe schwätzt mer vo me Trigraph (3 Büechstabe), Tetragraph (4) oder Pentagraph (5).
Begriffsbstimmig
Im witere Sinn bstoht e Digraph uss zwei Graphem, wo sich me Phonem züeordne lönn (z. B. d Konsonantebüechstabe-Kombination <ch> im Alemannische im Phonem bzw. ). Au Büechstabekombinatione, wo sich re Phonem-Kombination züeordne lönn, wenn ihri Bstanddeil nit eidütig für di einzelne Bstanddeil vo de Büechstabekombination stönn (z. B. s <ch> im Änglisch, wo für  stoht, wo nit s <c> für s  und s <h> für s  stoht).
Mänkmol meint mer mit em Begriff "Digraph" aber au e Graphem, wo uss mehrere Büechstabe bstoht. Säll heißt, dass Kombinatione wie s <ch> oder s <qu> als ei Graphem und dodemit als Digraph gälte. Mit derre Benännig isch aber no nüt über d Ussproch devo gsait.
Im ängere Sinn sin Digraphe d Büechstabebaar, wo so äng zämmeghöre, dass si zum Bispyl au bi de alphabetische Sortierig wie ei Büechstabe behandelt werre. Säll elei garantiert aber no nit, dass es sich um ei Phonem handelt: Mer cha zum Bispyl s Phonem, wo im kroatische als <dž> gschrybe wird, als zwei Lut alüege, woby s <d> für s und s <ž> für s  stoht - deno wär's genauso wenig e Digraph wie s <dr> und anderi.
Trigraphe usw.
Sälli Reihe losst sich beliebig witerfiehre: Tetragraphe git's zum Bispyl im Änglische Wort brought, wo s für e stoht; d Kombination im Name "Nietzsche" isch e Pentagraph. Als Heptagraph losst sich s als Transkription vom kyrillische Büechstabe щ bezeichne, we mer devo usgoht, dass säll Graphem im moderne Russisch als usgsproche wird und nit - wie friehner -.
Verwändig i Umschrifte
Digraphe und Mehrfachkombinatione werre au für d Transliteration und Transkription vo andere Sproche verwändet, zum Bispyl <zh, sh> im Änglische für d Frikativ,.
Usserdem nimmt mer si oft für d Darstellig vo Sunderzeiche, wenn sälli wäge technische Yschränkige nit darstellbar sin.
Di latynische Büechstabe sin allgemein für Umschrifte verbreite; säll chunnt au vo de Verbreitig vom Ascii-Zeichesatz in de elektronische Dateverarbeitig. Au anderi Schriftsystem verwände e analogs Vorgoh, eso zum Bispyl di traditionälli chinesischi Umschrift Fǎnqiè (z. B. chin. 德红, dī-jīng für d Lutig dīng vom Zeichen 丁).
Bezirk Interlaken
Dr Amtsbezirk Inderlache isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort Inderlache gsi. Är het 23 Gmeinde umfasst:
Dr Amtsbezirk Inderlache het 38'386 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 681 km² gha.
Sit em 1. Jänner 2010 ghöre auui Gmeinde zum Verwautigskreis Inderlache-Oberhasli.
Essingen (Württemberg)
Essenge (amtlich Essingen) ischt a Gmoed em Oschtalbkroes en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Essenge leit em Nordoschte vo dr Schwäbische Alb em Remsdal am Albtrauf. D Nochbergmoede vo Essenge send Aalen, Oberkochen, Königsbronn, Steinheim am Albuch, Bartholomä, Heubach ond Mögglingen.
Widerlager (Brückenbau)
Als Widderlager wörd im Bruggèbau è Baudeil bezeichnet, welles dè Übbergang zwischè dè Bruggèkonschtruktion un èm Èrddamm hèrschtellt.
Essingen (Württemberg)
Geografi
Vo dr Gmarkong send 41,3 % Landwirtschaftsfleche, 48,7 % Wald, 9,5 % Sidlongsfleche ond 0,5 % sonschtiche Fleche.
Widerlager (Brückenbau)
Widderlager
S Widderlager trait s Ènd vom Bruggèübberbau un leitet diè senkrächtè un etwaigè horizontalè Kräft uss èm Bruggèübberbau i dè Baugrund ab. Zuèsätzlich sichert s im Übergangsberych zum Bruggèübberbau dè Èrddamm i sini Laag durch Uffnaam vo dè Erddruckkräft.
Widderlager vo Balkèbruggènè beschtönn meischt us èm Fundament un dè Widderlagerwänd, evtl. mit èrè Ufflagerbank für d Lager sowiè meischtens mit sitlichè Flügelwänd.
D Bezeichnig kunnt urschprünglich vo dè Bogèbruggènè, bi dennè sich am Bogèènd zu dè Abträgig vo dè horizontalè un vertikalè Kräft uss Gewölbeschub Widderlager, hüt üblicherwys Kämpferfundament benamst, am Baugrund abstützè.
Ufflagerquader
È Widderlager us èm Naturschtei für Bruggènè wörd als Ufflagerquader bezeichnet. Es isch èn Steiquader, wo d Ufflascht zum Byschpil è Staal- odder Holzbrugg uffnimmt. A sellen Wèrkschtei vom historischè Bruggèbau wörred bsunders qualititav hochstehendi Aaforderigè hysichtlich Druck- un Vowitterigsbeschtändigkeit gschtellt. Diè Größi vom jewyligè Quader muèn entsprechend dè z erwartendè Kräft bschtimmt wörrè.
Essingen (Württemberg)
Gschicht
Essenge ischt zom erschte Mol gnennt worda om 1090, Lauterburg em Johr 1128.
Verwaldong
Essenge hot mit dr Stadt Oole ond dr Gmoed Hittlenge a Verwaldongsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes vo Essenge ischt dr Wolfgang Hofer.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Essenge ghert zom Schwäbisch.
Manhattan
Manhattan (uff Àmerikànisch Anglisch, odd’r ìm lokààla Nöi Yorker Dialäkt; uff Hoochdiitsch ) ìsch dr klainschta doch beväälkerungsdìchteschta vu da fìmf Schtàdtbezirka vu Nöi York. Ar däckt sìch mìt’m New York County, wo unt’r da urschprìngliga Counties vum US-Bundesschtààt Nöi York zehlt. Manhattan lììgt bii dr süüdliga Granz vum Bundesschtààt, grààd geega-n-ìwwer dr Upper New York Bay. Manhattan ìsch s’ geogrààfischa un demogrààfischa Zäntrum vu dr Nordoscht-Megalopoola, wo vu Boston bis uff Washington, D.C. làuift. Ar ìsch àui s’ Zäntrum vu dr Metropoolregioon Nöi York, wo unter da greeschta Metropoola vu dr Walt zehlt. Z’ Manhattan salbscht sìnn 1,7 Millioona Iiwoohner (Schtànd: 2020), àwwer mehr àss 58 Millioona Litt laawa ìn’ma Umkrais vu 400 km um Manhattan.
Gewässerschutz
Dr Gwässerschutz isch e Deilberych vom Naturschutz. Er het dr Schutz vo Gwässer – das sind bsunders d Meer, d Seeä, d Flüss und d Bech – vor Verschmutzig und Vergiftig zum Ziel.
In dr Schwiiz zum Biischpiel hets scho sit em schtarke Bevölkerigs-Wachstum im 19. Jahrhundert und de entschprechend wachsende Huushalt-Abwässer periodisch immer wiider sognänti Alge-Blüetine in de Seeä gäh, ane 1898 sogar bereits in dreine, drunter em grosse Zürisee.
Literatur
P. Walder: Gewässerbiologie und Gewässerschutz
Strictly Physical (Album)
Strictly Physical esch s zwöite Studio-Aubom vom dütsche Pop-Trio Monrose, veröffentlecht vo Starwatch Music ond Warner Music Group, ond esch am 21. September 2007 ide Dütschsprochige Region usecho.
Landsknecht
Landsknächte sind nach em Niidergang vom Rittertum im Schpätmittelalter angworbni Chriegsknächte gsii. Ihre Höhepunkt händ sii im 15. und 16. Jahrhundert ghaa. Sii händ als schtändig verfüegbari Truppe golte. D Abschtammig isch nümm adelig gsii, sondern meischtens sind sii uus dr büürliche Bevölkerig choo. S het Rotte, Fähnli und Regimänter gäh.
Strictly Physical (Album)
Hendergrond
S Aubom esch im Juli ond Ouguscht 2007 z London ond Kopehage produziert ond z Münche im Weryton Studios iigspelt worde. Us insgesamt 800 Lieder zur Uswahl hend d Monrose ehres Aubom zämegstöut.
Rezeption
Strictly Physical het en teilti Meinig öbercho, wobii di meischte professionelle Kritiker s Aubom als „griifter ond individuell“ bezeichnet hend, jedoch generell au „gueti klauti“ Beats vom Debut-Aubom Temptation vorchömmed.
Öbwouh s Aubom ned a de Erfolg vo Temptation het chönne aachnöpfe, idem dasses onder anderem en Nommer-1-Hit worde esch, esches trotzdem en wiitere Erfolg ferd Band worde: Es esch diräkt ufe Platz 2 ide düütsche Aubom-Charts cho ond het ide Schwiizer ond Öschtriichische Aubom Charts d Top 10 chönne knacke, met meh als 90'000 verchoufte Exemplar ide erscht Woche vo de Veröffentlechig. Wie im Dezember 2007 vo ProSebe bekannt gä worde esch, hets Aubom z Düütschland Goldstatus erreicht, met meh aus 100'000 Verchöif. Im Februar 2008 esch uf de offizielle Syte vo Monrose metteilt worde, dass Strictly Physical au z Öschtriich Gold erreicht het, met meh als 10'000 verchoufte Exemplar.
Als erschti Single-Uskopplig esch Hot Summer publiziert worde ond esch ide Sängerinne ehri zwöiti Chart-Hit gsee, das Lied het Platz 1 z Düütschland, Öschtriich ond in de Schwiiz bezoge. Met de doruffolgende Single Strictly Physical het d Band ehre vierti Top-10-Hit z Düütschland ond ehre zwöiti Top 10-Hit z Pole noch Shame erlangt. Di drett ond letscht Single-Uskopplig What You Don't Know het Top 20 ide Schwiiz ned chönne erreiche, het aber ide Band ehre füft druffolgendi Top 10-Hit z Düütschland gää.
Songlischte
¹ beinhaltet e Prob vom Olivie's "You're Not Alone" vom 1996
Ich bin ein Star – Holt mich hier raus!
Ich bin ein Star – Holt mich hier raus! (vylmol au Dschungelcamp gnännt) isch Reality-Show, wu uf RTL uusgstrahlt ewird. Syter anne 2004 het s bishär zeh Stapfle dervu gee. S Format stammt urspringli vu dr britische Show „I’m a Celebrity…Get Me Out of Here!”
D Show lauft eso ab, ass zehn oder elf Lyt, wu mee oder weniger us em Färnseh bekannt sin, bis zue zwoo Wuche z Auschtralien in eme sogännte Dschungelcamp zämme läbe. Doderby stehn si unter ständiger Beobachtig dur Färnsehkamera, ähnli wie im Format Big Brother. Zyl vu dr Dailnämmer isch s d Gunscht vu dr Zueschauer z gwinne un eso lang wie meglig im Lager z blyybe, zum am Änd per Televoting zur „Dschungelkönigin“ bzw. zum „Dschungelkönig“ gwehlt z wäre. Doderby mien si sogännti „Dschungelprüfungen“ ablege, wu si zum Byschpel in Made yydunkt wäre oder gruusigi „Spyyse“ mien ässe, wie Hode oder läbigi Insekte.
Mit dr Zyt wäre d Dailnämmer vum Publikum per Televoting us em Lager uusegwehlt bis am Änd im Finale dr Siiger feschtstoht.
Artaxerxes
Artaxerxes cha si:
Dr Dronname vo persische König us dr Achämenide Dynastii:
(Artaxerxes vom Latinische, vo ) vom Altpersische Artaxšacā)
(BCE bedüted „vor dr Ziitwändi“)
(Mittelpersisch Ardaschir, wo vom altpersische Artaxšacā chunnt, isch dr Name von ä baar Sassanid Herrscher.)
(CE bedüted „noch dr Ziitwändi“)
Artaxerxes cha au si:
Graf
Graaf oder Groof, wiiblig Grääfin oder Grööfin, isch en Aadelsdiddel, wo s in de mäiste öiropääische Länder gee het.
Worthäärkumft
Die althoochdütsche Forme grafio und gravo stamme woorschinlig über s middellatiinische graffio vom büzantinisch-altgriechische grapheus „Schriiber“. Dr latiinisch Usdruck comes, wo die mäiste Wersioone in andere Sprooche druf zrugggöön (frz. comte/comtesse, ängl. count/countess, ital. conte/contessa, span. conde/condesa usw.) bedütet wörtlig „Begläiter“ (vom Köönig). In dr spootröömische Zit isch e hooche kaiserlige Finanzbeamte as comes largitionum (Begläiter vo dr Schatzchammere) bezäichnet worde.
En Amtsposizioon as Ursprung vom Graafediddel
Im Merowinger- und Frankeriich isch e Graaf e köönigliche Amtsdrääger gsi, wo in ere Verwaltigsäihäit, ere Graafschaft oder eme Gau, die köönigliche Hoohäitsrächt usgüebt het. Dr Karl dr Groossi het die letzte Stammesherzogdümer ufglööst und stattdesse die sognennti Graafschaftsverfassig iigfüert. D Verwaltig vom Riich isch (wie wie zum Däil scho under de Merowinger) vor allem in de Händ vo de Graafe glääge. Die si nit nume Armeefüerer gsi, sondern au kööniglichi Amtsdrääger wo d Regaalie usgüebt häi und in bestimmte Beriich Stellverdräter vom Köönig gsi (Mark-, Burg- und Pfalzgraafe).
Scho vo Aafang aa si Graafe mäistens us em lokaale Aadel cho und d Tendänz zur Erbligkäit isch stark gsi. Sit de Ottoone isch dr Graafediddel wäge dere Erbligkäit und dr Iibindig ins Läächewääse vom ursprünglige Amt zum Begriff für die zsämmegfasste Rächt vom en Aadlige im ene bestimmte Beriich worde.
Dr Graafediddel as aadligi Rangstuefe
Im Spootmiddelalter si vili Heere vo groosse Läächesterritorie in dr Graafestand erhoobe worde und us dr Amtsbezäichnig isch ändgültig en Aadelsdiddel worde. D Frau vom ene Graaf isch e „Grääfin“ gsi, d Söön mäistens eebefalls Graafe. E leedigi Dochder vom ene Graaf isch au e Grääfin gsi, sit em 17. Joorhundert het mer e au „Comtesse“ (frz. comtesse „Graäfin“, dütsch: Komtesse oder Komtess) gsäit, was bis ins spoote 19. Joorhundert gebrüüchlig bliibe isch.
Kwelle
Dr Ardikel «Graf» uf dr dütsche Wikipedia
Orbe VD
Orbe (frankoprovenzalisch, dytsch veraltet Orbach ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Orbe lyt am glychnamige Fluss. Zue dr Stadt ghere aui no d Wyler Granges Saint-Germain, Granges Saint-Martin, Mont Choisi un Le Puisoir. D Gmaiflechi umfasst 76,4 % landwirtschaftligi Flechi, 3,1 % Wald, 17,6 % Sidligsflechi un 2,9 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Orbe isch zum erschte Mol gnännt wore anne Um 280 as Urba (1179 versus Orbam).
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 30,2 % gläge.
Religion
42 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 34,5 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,4 %, CVP 3,6 %, FDP 14,7 %, GLP 4,5 %, GP 10,1 %, SP 28,8 %, SVP 20,8 %, Sunschtigi 4,7 %.
Dr Burgermaischter vu Orbe isch dr Claude Recordon (Stand Merz 2014).
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 5139 Yywohner 82,3 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,1 % Dytsch, 2,5 % Italienisch un 12,1 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Wettstein
Wettstei (hochdütsch Wettstein) isch e Schwiizer Familienname, wo ursprünglig us em Russikon im Zürcher Oberland stammt. Dr Name Wettstei chunnt vo Wetzstei, wo Mässer und Sänse drmit gschliffe worde si. Z Basel befindet sich d Wettsteibrugg und s Wettsteiquardier, wo beidi noch em ehemolige Basler Bürgermeister Johann Rudolf Wettstein benennt si. I sällem Quardier stoot au de Wettstäibrunne.
Liste der Jurapässe
D Lischte vo de Jurapäss zeigt d Stroossen und Wääg, wo men über d Bärge vom Juragebirg cha goo.
Vo Südweschte, im französische Departemänt Savoie noch bi de Voralpen, aagfange und bis ganz in Nordoschte zu de Bärge vom Aargauer Dafelejura sind das die Päss:
Bardonnex
Bardonnex (frankoprovenzalisch [] ) isch e bolitischi Gmai im Kanton Gämf in dr Schwyz.
Geografi
Bardonnex im Side vum Kanton an dr Gränze zue Frankrych. Zue dr Gmai ghere d Derfer un Wyler Bardonnex, Charrot, Croix-de-Rozon, Compesières, Landecy, La Mure un Cugny. Dr Bann umfasst 73 % landwirtschaftligi Flechine, 3 % Wald, 16 % Sidligsflechine un 7 % Vercheersflechine.
Nochbergmaine sin Perly-Certoux im Nordweschte, Plan-les-Ouates im Norde un Troinex im Oschte. Im Side un Weschte gränzt d Gmai an Frankrych.
Gschicht
Bardonnex isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1153 as Bardonacum. Di hitig Gmai isch anne 1851 entstande dur d Dailig vu dr ehmolige Gmai Compesières in Badronnex un Plan-les-Ouates.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch anne 2011 bi 24,3 % gläge.
Religion
17,8 % vu dr Yywohner sin anne 2000 reformiert gsi, 44,7 % remisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrotswahle 2011 het s des Ergebnis gee: FDP 19,2 %, CVP 24,4 %, GLP 2,8 %, GP 11,8 %, MCR 8,9 %, SP 11,2 %, SVP 12,1 %, Sunschtigi 9,6 %.
Sproch
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 2.094 Yywohner 1.788 Franzesisch as Hauptsproch aagee, 53 Dytsch, 44 Italienisch un 209 anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Kloster St. Clara (Basel)
S Clara-Klooster isch en ehemooligs Clarisse-Klooster im Gläibaasel. S Klooster isch dr Clara vo Assisi gweit gsi.
Gschicht
1279 het dr Bischof Heinrich vo Isny s verwaiste Klooster de Clarisse überloo, wo sit 1266 im Spaaleklooster in dr Baasler Spaalevorstadt dehäi gsi si. Si häi d Kiirche usbaut, wo 1320 e saalförmige Langchor umfasst het, e Nonnechor, vo säggs Süülejoch mit Polygonschluss. An daas isch en öbbe sächzig Meter langs, dreischiffigs Langhuus aabaut gsi, wo men em au d Lütkiirche gsäit het.
D Clarisse häi im ene mächtige Maa, im Heinrich vo Ravesburg, e riiche Fründ gha. Eso häi si sich die «schööni Müüli» dusse vor dr Stadtmuure chönne verschaffe mit eme Gaarde nääbedraa und alle Wasserrächt und häi denn dangg Schänggige iiri Bsitz chönne erwitere, under anderem het ene d Claramatte ghöört.
Zum Kloster het schliesslig d Kiirche ghöört, wo hüte dr Clarablatz isch, si e Chrüzgang mit Friidhoof und dr Kloostergaarde mit em Huus vo dr Äbtissin gsi, uf die hütig Räbgass zue dr Wirtschaftshoof mit dr Kaplanei, dr Schaffnei, em Bachhuus, Chäller, Ställ und Schüüre. Uf e hütig Glaragraabe zue het s Gärte und Matte ghaa.
D Clarisse häi immer wider Händel mit iire Noochbere gha, und au mit dr Bürgerschaft wägen em Zuegang zur Stadtmuure, wo si abgschlosse häi, so dass d Wach uf däm Muurestügg nid het chönne patrulliere, und wäge de brivate Döörli, wo si us dr Muure uusebroche häi, zum schnäller zu iire Gäärde z choo.
Dr Bischof vo Basel het si liebi Müe gha, sini Nonne z kontrolliere. Zerst s die mindere Brüeder verantwortlig gsi und 1279 het er s Clara in d Händ vo de Barfüesser gläit. Vil het s nid gnützt. Au d Reformversüech im 15. Joorhundert si gschiteret. 1503/04 het s denn dr Root brobiert. Er het d Äbtissin und dr Schaffner abgsetzt und säggs Schwöstere us Villinge iine brocht, zum de Nonne Sitte biizbringe. D Villingerinne häi s Armuetsideal ärnst gnoo und vili jungi Fraue ooni Vermööge ufgnoo, so dass s Klooster verarmt isch. Schliesslig het mä d Reformerinne zrugggschiggt und s Klooster sich sälber überloo.
Brigitte Neidig
D Brigitte Neidig (* 1944 z Offeburg as Brigitte Kühn) isch e dytschi Bankchauffrau un Dialäktdichteri.
Lääbe
D Brigitt Neidig het Bankchauffrau glehrt un 40 Johr lang im Beruef gschafft. Alemannisch het si vu ihre Mueter glehrt, ihre Vater het Mannemerisch gschwätzt. In dr 1990er Johr het si uf Alemannisch aafange schrybe, vor allem Gedicht un chirzeri Gschichte. Sie duet ihri Wärch gärn bi Läsige vordrage, unter anderem au bi Seniorenomittag.
In verschidene Anthologie, Johrbiecher un Haimethefte het si Gedichte un Gschichte publiziert, unter anderem in „Alemannisch dunkt üs guet“ vu dr Muettersproch-Gsellschaft, im Johrheft „Dr Bott“ vum Verein Dorfgeschichte Windschläg un im Johrbuech „Ortenau“ vum Historischen Verein Mittelbaden.
Anne 2004 het si bim Mundartwettbewärb Mir sueche die Beschde vum SWR, dr Badische Zytig un dr Muettersproch-Gsellschaft mitgmacht un fir dr Prosatäxt „Der erste Lauf“ dr 2. Bryys gwunne. Vum Künstlerkreis Windschläg het si 2012 e Bryys fir ihri Churzgschicht „Der Giggler“ iberchuu un 2015 het si bim „Landschreiber-Wettbewerb“ z Münster fir s Gedicht „Minni Muetterschbrooch“ dr Sunderbryys „Dialekt“ kriegt.
D Neidig isch e aktiv Mitglid bi dr Muettersproch-Gsellschaft, im Künstlerkreis Windschläg un im Autoren-Netzwerk Ortenau-Elsass
Hebelstrasse (Basel)
D Hebelstrooss isch e Strooss im Baasler Vorstedtkwardier. Si het bis ins 19. Joorhundert Nöiji Vorstadt ghäisse, bis dass men ere dr Naame vom alemannische Dichder Hebel gee het, wil män emol glaubt het, ass dä im ene Gartehüüsli an dere Strooss uf d Wält cho sig.
Seenswürdigkäite
An dr Hebelstrooss stöön meereri historischi Bauwärk: dr Markgrööflerhoof (Hebelstrooss 2), s Brunschwilerhuus (Nummere 15), dr Holstäinerhoof (30-32), s Alumneum (17), s Gyregaarde (7).
Gschicht
Wo mä 1289 d Spaalevorstadt befestigt het, isch s Gebiet vor em Chrüzdoor um e Petersblatz ume in d Stadt iine jho. Uf em Pfaffehoof - d Pfaffs si e Ridderfamilie gsi, wo s Guet as kaiserligs Lääche ghalte häi - westlig vom Breedigerklooster isch im 14. Joorhundert e Räije vo Hüüser baut worde und dr Naame vo dr Strooss, wo so entstande isch, isch noch ere Urkunde vo 1349 «phaffen vorstatt» gsi. 1354 het mä sä as «nüwe vorstatt by sant peter» beschriibe. D Pfaffs häi denn iire Name as Clerici latinisiert und d Strooss wird vo denn aa au uf Latiinisch as «Suburbium Clericorum» oder as «Suburbium civitatis novum» bezäichnet. Bis 1871 isch si denn die Nöiji Vorstadt gsi und lang e Sackgass bliibe. D Geböid uf dr östlige Site vo dr Strooss vom Markgrööflerhoof bis zum Holstäinerhoof, wo hüte bäidi zum Komplex vom Uniwersidäätsspiddaal ghööre, si alli abbroche worde.
Mangelernährung
Vo Mangelernäärig reedet mä wenn d Ernäärig nid längt oder falsch zämmegsetzt isch.
Forme
Bi dr Mangelernäärig underschäidet mä grundsetzlig zwüsche dr Underernäärig und dr Feelernäärig, aber es git au Mischforme, wäge Naarigsmiddelunverdrääglikäite oder konsumierende Chrankhäite, wo d Ernäärig schwer mache.
Underernäärig
In de Industriiländer chunnt s hüfig zur Underernäärig dur Ässstöörige (Anorexia nervosa, Bulimia nervosa, Orthorexii). Au elteri Mensche, wo elläi lääbe und Paziänte in Alters- und Pflääghäim und Obdachlosi si in Gfoor.
Feelernäärig
D Feelernäärig (kwalitativi Mangelernäärig) bedütet ass e Mensch nit gnueg mit Vitamine und Mineralstoff versorgt wird. Bi Chinder cha s e verzögereti körperligi und gäistigi Entwigglig gee, wo irreparabel cha si. Hüfig ässeLüt, wo sich falsch ernääre, z wenig Obst und Gmües, wo Vitamin din si, Milchbrodukt, wo Calcium din isch, Seefisch, wo Jod don isch und Vollchornbrot, Hülsefrücht und Härdöpfel, wo Ballaststoff enthalte. Bsundrigs bekweemi Mensche oder sonigi, wo under Zitdruck si, ernääre sich falsch mit Dose- oder Fertiggricht und verzichte eso uf en usgwoognigi Ernäärig, wenn si d Naarigsbestanddäil, wo fääle, nit vo nöime anderem überchömme. E Feelernäärig cha zu hüfige Infekt (Schnuuderi, Vercheltige usw.), zu Verstopfig, zu Jodmangel und Chnochenentkalkig (Osteoporose) füeren. Feelernäärig chunnt in Entwiggligsländer aber hüfig au in Alters- und Pflääghäim vor und bi Mensche, wo elläi lääbe (Singles), bi Obdachlose und sustiger sozialer Armuet.
Dehüdratazion
Au zur Feelernäärig ghöört d Dehüdratazion, wemm mä Flüssikäit verliert, wil mä nid gnueg drinkt. Das cha bi Chrankhäite bassiere oder wemm mä fest schwitzt. E Dehüdratazion cha zum Schlaagaafall oder zu Bluetarmuet und denn zum Dood füere, es isch dorum wichdig, sich rächzitig drum z kümmere.
Werner Morf
s Läbe
Er isch dr Soon vom Karl Emil Morf und vo dr Emma Morf-Wegmann gsi. Anne 1938 het er d Christine Sibbesen ghürootet.
Dr Werner Morf het Wärch vom Poul Hoffmann und vom Peter Freuchen us em Däänische is Tüütschen übersetzt. Und er het uf Züritüütsch eigeni Wärch gschribe.
Sin Nachlass wird hütt im Stadtarchiv vo Züri ghüetet.
Karl Alexander Müller
Dr Karl Alexander Müller (* 20. April 1927 z Basel; † 9. Jänner 2023 z Züri ; haimetberächtigt z Khuur un z Schafuuse) isch e Schwyzerer Physiker gsii. Anne 1987 het er zäme mit em Georg Bednorz dr Nobelbrys fir Physik iberchuu fir iri „fir ihri bahnbrächend Entdeckig vu dr Supraleitig in keramische Materialie“.
Lääbe
Dr Alex Müller isch z Basel as Suhn vum Paul Rudolf Müller, eme Chaufmann un Musiker, un dr Irma Müller geb. Feigenbaum uf d Wält chuu. Sy Großvater Carl Müller het d Schoggifabrik „Grison“ z Khuur grindet ghaa.
Dr Müller isch z Salzburg, z Dornach un z Lugano ufgwagse, mit elf Johr isch er uf di Evangelisch Mittelschuel z Schiers gange. No dr Schuel het er an dr ETH Züri Physik studiert, unter anderem bim Paul Scherrer un em Wolfgang Pauli. Anne 1952 het er dert s Diplom gmacht un 1958 zum Dr. sc. nat. promowiert. Vu 1959 bis 1963 het er as Laier vu dr Magnetresonanz-Gruppe am Gämfer Battelle-Institut gforscht un isch derno ans IBM-Forschigslabor z Rüeschlike gwägslet. Vu 1973 bis 1985 het er d Physikabdailig vum Labor glaitet. Anne 1982 isch er e IBM-Fellow wore, dodermit het er velligi Forschigsfreihait ghaa.
Dr Müller het uf em Gebiet vu dr Magnetresonanz un dr Phasenumwandlige in Ferroelektrika gforscht un publiziert. In eme Forschigsprojäkt het er ab 1983 zäme mit eme Georg Bednorz dr erscht Hochtämperatursupralaiter uf dr Wält synthetisiert. Dr Bednorz het im Labor vum Müller mit ere Diplomarbet iber Stronziumtitanat aagfange. Speter het si beedi an systematische Untersuechige vu verschidene Oxid gschafft. S het Hiiwys in Vereffetlichunge gee, ass es unter däne Matrialie potenziälli Supralaiter het. Dodmol isch des e rewoluzioneri Idee gsii, wel Oxid typischerwys isolierendi bzw. halblaitendi Aigeschafte ufwyse. Supralaitig het mer bis dert nume bi Metall gchännt. Di hegscht Sprungtämperatur, wu mer bis dert gchännt het, het e Legierig us Niob un Germanium Nb3Ge mit 23 Kelvin ghaa. Anne 1986 hän dr Müller un dr Bednorz zum erschte Mol e Barium-Lanthan-Cuprat Ba-La-Cu-O (BaxLa5-xCu5O5(3-y) x=1 and 0,75, y>0) synthetisiert, wu si Supralaitfähigkait un e Sprungtämperatur vu 35 K hän chenne mässe. Im April 1986 het si iri Ergebnis in dr Zeitschrift für Physik publiziert. Im nämlige Johr hän verschideni Arbetsgruppe die Arbetsergebnis bstetigt. Im Johr druf hän beedi derno dr Nobelbrys fir Physik iberchuu. Bis dert isch des dr chirzescht zytli Abstand zwische Entdeckig vu Verleiig vum Nobelbrys gsii. Dr Müller het ab 1987 rund e Dutzed Ehredokterwirde iberchuu, unter anderem vu dr TU Minche, dr Uniwersitet Gämf, dr Uniwersitet Salzburg un dr Uniwersitet Leizig. Är het derzue verschideni anderi Wissescjhaftsbrys iberchuu, unter anderem dr Marcel-Benoist-Brys (1986). Anne 1987 het er dr Fritz London Memorial Prize iberchuu. Im Johr 1994 isch er as uuswärtig Mitglid in di Russisch Akademy vu dr Wisseschafte ufgnuu wore, 1989 in d National Academy of Sciences.
Stimmhafter dentaler Frikativ
De stimmhafti dentali Frikativ isch en Konsonant vo dr mänschliche Sprooch, wo relativ sälte isch. S Zeiche im IPA defür isch. Des Zeiche cha au für en dentale Approximant stoo, wyl uss keinere Sprooch e Ùnterscheidig zwüsche eme dentale Frikativ ùn dentale Approximant bekannt isch. Wänn des aber gnau zeigt werde muess, no cha de Approximant als transkribiert werde.
Karl Alexander Müller
Lääbe
Anne 1962 het er si an dr Uniwersitet Züri habilitiert un het in dr Zyt druf as Privatdozänt e Lehrufdrag an dr Uniwersitet in Feschtkerperphysik ghaa. Vu 1970 bis 1986 isch er Titularprofässer fir Physik an Uniwersitet Züri gsii, ab 1987 bis zue syre Emeritierig isch er ordelige Profässer fir Physik z Züri gsii