cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Donautalbahn (Baden-Württemberg)
Güètervokeer
Im Raamè vom Ysèbaa-basyrtè Claas-Logischtikkonzèpt wörred Claas-Brodukt uss èm Wärch Bad Saulgau übber Mengè uff dè Donaudalbaan transportyrt. Nennenswärt isch dè Güètervokeer dõgegè im Alb-Donau-Chreis, wo vo allem d Zemèntwärch Schwenk z Allmèdingè sowiè HeidelbärgCemènt z Schèlklingè d Donaudalbaan für Transpört bruuchèd. Ebbèso wicklèd s Sappi-Wärch z Ehingè un d Firma Boonacker-Sischteeme z Rottèacker erheblichi Deil vo Transpört übber d Donaudalbaan ab.
Faarzüüg
D Interregio-Exprèss-Züüg zwǜschè Neuschtadt un Ulm sowiè d RE-Züüg zwǜschè Ulm un Sigmaringè wörrèd vo allem mit Züüg vo dè DB 611 gfaarè, allerdings wörrèd d Umläuf gèrn au vo Drybwägè vo dè DB 628 odder Wendezuggarniturè gfaarè, wo mit dè DB 218 un n-wagen zämmègsetzt sin. D Ringzüüg sin èbbèso wiè d Regionalbaanè zwǜschè Tybingè un Aulèdorf un èn Deil vo dè Regionalbaanè zwǜschè Ehingè un Memmingè Stadler-Regio-Shuttles. Zwǜschè Ehingè un Memmingè chunnt abber nebbè dè Regio-Shuttles au d DB 628 zum Ysatz. Diè Interregio-Exprèss-Züüg vo dè Zollèrèalbbaan vo Stuègètt übber Sigmaringè nõch Aulèdorf, wo zwǜschè Sigmaringè un Herbertingè d Donaudalbaan befaarèd, sin ebbèfalls Faarzüüg vo dè Baureiè DB 611 im Ysatz. Dè Naturpark-Exprèss vokeert dõgegè mit zwei NE-81-Drybwägè un eim zwǚschè dinnè kupplètè ehemòligè Poschtwagè für d Faarradmitnaam. Dè Güètervokeer bediènet vorwigend Lokomotyvè vo dè Baureiè DB V 90.
Blaanigè
Obwoll infolg vo dè Kürzung vo dè Regionalisyrungsmittel 2006 dè Donaudalabschnitt vo Inzigkoffè nõch Duttlingè kurzfrischtig sogar als stilllegigsgfôrdèt goltè hèt, cha s Bschtò vo dè Streggi hüt als gsicherèt geltè. Für è baar Streggèabschnitt bschtôn sogar Uubaublään. Im weschtlichè Streggèabschnitt zwǜschè Donaueschingè un Immendingè isch bsunders d Uffnaam is Ringzug-Netz i dè Diskussion. Zwǜschè Sigmaringè un Ulm setzèd d Streggèaaliger dõdruff, mittels Neigetechnig Högschtgschwindigkeitè vo 160 Kilometer bro Stund z erreichè un asè Sigmaringè mit Ulm in unter einèrè Stund Faarzit z vobindè. Au isch è Ertüchtigung für dè Neigetechnig-Vokeer zwǜschè Sigmaringè un Duttlingè im Gschprôôch, wo d Faartzitè uff sellèm Streggèabschnitt stark vokürzè chönnt. D Studiè Bodan Rail 2020, wo s Potenzial vom Baanvokeer im Boddèsee-Gränzgebièt zwǜschè Süddütschland, Vorarlbärg, dè Nordschwiz un Lièchtèschtei untersucht, prognoschtizyrt uff dè Donaudalbaan zwǜschè Duttlingè un Ulm è Vodrei- bis Vovirfachig vo dè Faargaschtzaalè bis 2020, wenn d Reisezit uff dèrrè Streggi bsundere mit Hǜlf vo dè Neigetechnig reduzyrt wörrè cha.
Chürzeri Faarzitè un è Voschièbig vo dè Zugchrützig zwǜschè Duttlingè un Sigmaringè wärèd au d Voruussetzig für s Modell von èrè Stadtbaan Duttlingè, wo sit 2006 diskutyrt wörd. Mit sèllem Modell würdi d Donaudalbaan, wo z Duttlingè witgehend durch d Innèschtadt, Woangebièt un durch Induschtrygebièt volauft, als innerschtädtischi Baan bruucht wärdè. D Städt un Gmeindè öschtlich vo Duttlingè, wo bis hüt kaum vom Ringzug brofityrèd, wärè eso a Duttlingè aabundè.
Sit dè 1990er Johr wörd d Regio-S-Baan Donau-Iller diskutyrt. Selli sièt dè Bau von èrè z Ehingè vo dè Altschtreggi abzwygendè un im Lauf vo dè Donau folgendè Neubauschtreggi nõch Erbach a dè Südbaan vor. Uff sellèrè Streggi vokeerèt nu no d Regional-Exprèss-Züüg zwǜschè Ulm, Sigmaringè un Neuschtadt (Schwarzwald), wa für selli Züüg è dütlich kürzeri Reisezit bedütet het. Uff dè bevölkerungsrycherè Altschtreggi vo Ehingè übber Blaubeurè un Schelklingè würd, wiè uff allnè anderè Bschtandsschtreggè um Ulm ummè, èn S-Baan-Vokeer ygfüürt wörrè. Vokeersblaaner hèn èn d Baukoschtè von èrè neuè Donaudalbaan zwǜschè Ehingè un Erbach mit 75 Millionè Euro voaaschlagt. Wôrend dè Regionalvoband Donau-Iller selli S-Baan-Blään un dè Streggèneubau forcyrt, isch d Landesregyrig vo Baddè-Württèbärg im Johr 2007 dèmm Vorhabbè ablèènend gegèübber gschtandè, zmòl dè Fokus uff sellèrè Sitè uff èm Brojèkt Stuègètt 21 lyt. I dè aktuellè Blaanigè vo dè Regio-S-Baan isch selli Idee abber nimmi witervofolgt worrè. Als Ersatz sött d Donaudalbaan südlich vo Ehingè zweigleisig uusbaut wörrè un dõdemit leischtungsfähiger wörrè.
Im Kursbuèch vo dè Dütschè Baan
D Donaudalbaan lõt sich nit ènèrè einzigè Kursbuèchschtreggi (KBS) im Kursbuèch vo dè Dütschè Baa zuèordnè.
Apennin
Dr Apennin (italiäänisch gli Appennini) isch e Gebirgszuug z Itaalie (und zu seer chliine Däil z San Marino), wo öbbe 1500 km lang isch. Er goot öbbe vo Nordweste uff Südoste dur e groosse Däil vom Staatsgebiet. oobe uf em Apennin isch d Hauptwasserschäide vo Itaalie. Er isch e Däil vom Alpiidische Gebirgssüsteem, wo vo vom Atlas im Weste über d Pürenääe, d Alpe, e Balkan, Himalaya bis zu de westlige Gebirg vo Indochina und Malaysia goot.
Dr Lauf
Dr Apennin foot im Nordweste vo Itaalie aa und bildet im Ligurische Apennin d Fortsetzig vo de Liguurische Alpe. D Gränze zwüsche de Alpe und em Apennin bildet dr Col di Cadibona. Von dört goot dr Apennin in Richdig Oste über die Apuanische Alpe bis zur Adriaküste, und denn uf Süüde, won er im im Abruzzische Apennin mit em Massiiv vom Gran Sasso d’Italia si grössti Hööchi het.
Witer uf Süüde däilt sich dr Apennin in äinzelni chliineri Gebirgsdäil wie d Sila und dr Aspromonte uf und findet si Fortsetzig in de Gebirg vo Nordsizilie.
Gstäi
Dr Apennin isch en alpidischs Chettigebirg, wo si Uffaltig em Zämmebutsche vo dr Afrikaanische gegen die Öiraasischi Blatte verdankt. Er bestoot us Chalch, Dolomit, Sandstäi, Schiifer, Mergel und Doon, zum Däil au us eme kristalline Grundgebirg.
Bruno Fuchs
Dr Bruno Fuchs (* 7. Àwrìl 1959 z’ Kolmer, Owerelsàss) ìsch a frànzeescher Schurnàlìscht un Politiker vu dr Pàrtäi Mouvement démocrate (MoDem). Sitter 2017 ìsch’r Àbgoordnet’r vum Owerelsàss ìn dr Nàzionààlversàmmlung, un sitter 2021 ìsch’r àui Mìtglììd ìm Elsassischa Départementsroot.
sii Laawa un Kàrriar
Dr Bruno Fuchs ìsch dr Suhn vum Kolmarer Politiker Jean-Paul Fuchs. Ar ìsch z’ Kolmer uffgwàcksa. Ar ìsch ìns Bartholdi-Gümnààsium z’ Kolmer gànga. D’rnooh hàt’r a Àbschluss àn dr Hoochschüal fìr Betriibsverwàltung bschtànda.
Ànna 1983 ìsch’r Schurnàlìscht biim Farnsahsander TF1 worra — ar ìsch schtällvertrattender Brìchter fìr öiropäischa-n-Ààglaagahaita z’ Brüssel gsìì. Ar hàt àui ìn dr Wìrtschàftsdianscht vum Kànààl gschàfft, unter dr Laitung vum Hervé Bourges. Ànna 1992 ìsch’r Moderàtoor un Uffsàtzlaiter vum Journal de la nuit, dr nachtliga Noohrìchtasandung uff TF1, worra. Ànna 1995 ìsch’r biim Jean-Marie Cavada Uffsàtzlaiter un Moderàtoor vu dr Tààgessandung Atout savoir uff’m Kànààl La Cinquième worra. Àb’m Harbscht 1998 hàt’r d’ Sandung Comment faire uff France 2 moderiart.
Ànna 2008 hàt dr Fuchs d’ Kommunikàzioonsàgantüür Image et stratégie vum Thierry Saussez ìwwernumma. Ìm Joohr 2014 hàt’r zamma mìt’m Vincent Champain un em Éric Fromentin d’ wìrtschàftlig-politischa Dankfàwrìk „L’Observatoire du long terme“ grìnda.
Ìm Septamber 2015 hàt dr Bruno Fuchs dr frànzeescha Presidànt François Hollande bii’ma Bsüach ìm Màrokko beglaita. Ìm Oktoower 2016 ìsch’r Mìtglììd ìm Emmanuel Macron siinera Beweegung En Marche! worra. Bii dr Pàrlamantswàhl vu Jüüni 2017 ìsch’r ìm 6. Wàhlkrais vum Owerelsàss àls Àbgoordnet’r ìn d’ Nàzionààlversàmmlung gwählt worra — ìn dr zwaita Wàhlrunda hàt’r a Kàndidààt vum Front National mìt 64,16 Prozant vu da Schtìmma gschlààga. Àls Àbgoordnet’r ìsch’r vu Jüüni 2017 bis ìm Septamber 2019 Mìtglììd ìm Üssschuss fìr d’ Üsswartiga-n-Ààglaagahaita gsìì, un nochamol àb Oktoower 2020. Zwìscha Septamber 2019 un Oktoower 2020 ìsch’r Mìtglììd ìm Üssschuss fìr d’ kültürälla-n-Ààglaagahaita gsìì. Ar ìsch àui Vorsìtzender vu dr Frììndschàftsgrupp Frànkrììch - Äkwàtoriààlguinea. Ar ìsch biigordneter Vorsìtzender vu dr pàrlamäntààrischa Versàmmlung vu dr Frankofonii worra.
Àn dr Pàrlamantswàhl vu Jüüni 2022 ìsch’r mìt 55.31 Prozant vu da Schtìmma-n-àls Àbgoordnet’r wììdergwählt worra — ìn dr zwaita Wàhlrunda hàt’r d’ RN-Kàndidààtin Christelle Ritz mìt 55,31 Prozant vu da Schtìmma gschlààga.
Dr Bruno Fuchs ìsch mìt dr Schurnàlìschta Véronique Robert verhiiroota gsìì. Ìm Jüüni 2017 ìsch d’ Robert àn da Folga vun ìhra Verlätzunga noh ema Bùmban-ààgrìff ìm Iràk gschtoorwa.
Hölstein
Höllschte (hochdytsch Hölstein) isch e politischi Gmeind im Bezirk Waldeburg vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Lampenberg
Lag
Lampäbrg ligt uff 522 m. ü. M. uff emene Hochplato zwische Waldeburger und Reigetschwylertal im Südoschte vom Kanton. Siner Nochbergmeinde sin Höllschtä, Niiderdorf und Buebedorf.
Hölstein
Lag
Höllschte liggt zwische dr Kantonshauptstadt Lieschtel und em Bezirkshauptort Waldeburg im Tal vo dr hinterä Fränke. Es wird durch d Hauptstroos yber dr Oberi Hauestei vo Lieschtel uss mit em Mittelland verbunde. Au s Waldeburgerli faart durch Höllschte. Nochbergmeinde sin Buebedorf, Ramschbrg, Zunzge, Dännike, Diegte, Bämbel, Niiderdorf und Lampebrg.
Wappe
S Wappe (sit 1945) zaigt e silbrige Adler mit goldige Fäng uff rotem Grund (um ninzig Grad drait). S Wappe erinnert an d Bsitzer vom Dorf im 14. und 15. Joorhundert.
Lampenberg
Wappe
S Wappe vo Lampäbrg bestoot sit 1929 uss enere silbirge Schniide vomene Pflueg uff rotem Grund. Das erinneret ans ursprynglige Buuredorf Lampäbrg.
Gschicht
1989 hett me im Waldgebiet "Stälzler" Spure vomene jungstaizytliche Silex-Bärgwärk gfunde. 1226 isch Lampäbrg s'erscht Moll urkundlig erwähnt worde. Uff grund vo dr Ändig -brg (berg) nimmt me a, dass dr name alemannischi Urspryng hett. Im 13. Joorhundert hän d Froburger, wo d Herre vom Dorf gsi sin, mehreri Höf em Kloschter Schöntel bi Langebrugg gschänggt. 1400 isch Lampäbrg mitsamt de Nochbergmeinde a d Stadt Basel ko. Im Mittelalter hett Lampäbrg e Kapälle gha, wo dr heilige Verena gwidmet gsi isch. Sit 1532 isch es aber e Woonhus.
Hölstein
Gschicht
Höllschtä isch 1093 s erschti Moll erwäänt worde als Hulestein. Dr Name bedytet hohle Stei oder bim hohle Fels und hett nyt mit dr Höll ztue. Im 14. Joorhundert isch Dorf e Lehe vo de Ziefner gsi, emene Zwyyg vo de Eptinger, wos Dorf mehrmolls gege Basler Bsitzesglüscht hän miesse verteidige. 1629, 1830, 1924 und 1926 isch Höllschtä vo Hochwasser vo dr hinderä Fränke heimgsuecht worde. Bis zer Ereffnig vo dr Centralbahnlinie Basel-Olte hän vili Höllschtner vom Transport yber dr Ober Hauestei gläbt. 1904 isch d Uhrefabrik Oris uffgange, wo bis 1982 exischtiert hett. Die hyttig Oris SA verkauft no immer Uhre, aber lot sy nimme z Höllschte produziere.
Fülleren
Fìllere (frz. Fulleren, dt. Fülleren) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Fìllere lijt ìm Sundgöi, zah Kilometer sìdweschtlich vun Àltkìrech. Nochbergmeinde vun Fìllere sìn Ballerschdorf ìm Norde, Friese ìm Sìdoschte, Sant Üelri ìm Nordweschte un Merze ìm Weschte.
Gschìcht
Fìllere ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1316 àls Vilringen.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Fìllere ìsch. Fìllere ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Fìllere ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Apfel
Dr Öpfel, gnauer dr Kulturöpfel, isch äini vo de Obstarte, wo seer gsund und wirtschaftlig seer bedütend si, und waggst uf Öpfelböim.
Beschriibig
S Fruchtfleisch vom Öpfel entstoot nit us em Fruchtchnoote, sondern us dr Blüetenaggse. Dr Biolog reedet dorum vo Schiinfrücht. D Öpfelfrucht, wo dr Öpfel tüpisch isch für sä, isch e Sonderform vo dr Sammelbalgfrucht. E Balg bestoot us eme Fruchtblatt, wo ere Noot nooch mit sich sälber duet verwaggse. Zmizt im Fruchtfläisch entstoot us em balgäänlige Fruchtblatt e petgamäntartigs Ghüüs. Im Fruchtfläisch sälber het s nume doo und dört äinzelni Stäizällenäster.
D Öpfel wärde au noch em Günne rif. Si ghööre zu de klimakterische Frücht. Wemm mä en Öpfel zun ere Banane oder zu andere Frücht legt, wärde die schnäller rif. Das chunnt vom gasförmige Pflanzehormon Ethen, wo bim Noochrife freigsetzt wird. Wägen em enzymatische Bruunwärde wird s Fruchtfläisch dört, wo s nit dur d Schale gschützt isch, je noch dr Sorte und em Vitamin-C-Ghalt meer oder weniger schnäll bruun. Das macht gsundhäitlig nüt us, het aber en Iifluss uf die medizinischi Häilwirkig. Bruuni Füüli im Zämmehang mit Schimmelbilz hingege füert zum ene hööchere Patulin-Ghalt im Öpfelsaft und Patulin isch sterker chräbserregend as Nikotin.
Blaufelchen
De Blaufelche (Coregonus wartmanni; alemanischi Näme) isch e Süesswasserfisch und ghört wie de Sandfelche, de Gangfisch und de Chilch zo de endemische Felchenarte im Bodesee.
Apfel
Beschriibig
Wemm mä dr Öpfel roo isst, loot mä s herte Bitzgi mäistens lo si. Es wird vilmol verzellt, ass mä Öpfel nit rübis und stübis sött ässe, wil s in de Chärn (de Soome) Blausüüri het. Die verschidnige Öpfelsorte häi meer oder weniger vil Blausüüri in de Chärn, aber das isch eso wenig, ass wemm mä nume e baar Öpfel isst, das umbedänklig isch.
Blaufelchen
Uussie
De Blaufelche isch e silbrige längliche Fisch, wo 45-50 cm lang werd und guet e Pfund wögt. Siin Buuch isch wiisslich und de Rugge blaugrüe oder hellblau. Er het chliini Auge und e chliis Muul.
Apfel
Dr Öpfel as Häilpflanze
Öpfelässe, vor allem mit dr Schaale, isch gsund. Öpfel si guet für e Maage, wemm mä sä regelmäässig isst wird s Risiko chliiner, e Härz- und Gfäässchranket, Asthma und Lungefunkzionsstöörige, Diabetes mellitus und Chräbs überzchoo. Bim Chräbs hälfe Öpfel vor allem gege Darm- und Lungechräbs.
Blaufelchen
Verbraitig
De Blaufelche isch en endemischi Art, wo nume im Bodesee haimisch isch. Er ghört zo de Schwebfelche, wo im offne Wasser lebet und bis 40 Meter tüüf abetaucht.
Lebeswiis
De Blaufelche lebt vro alem vo Plankton und Insekte, grösseri Tier essed au Laich, Würmer und Schnegge und alti grossi Blaufelche jaget im Summer gär chliini jungi Egli.
D Laichzitt goot vo end November bis mitti Dezember, wenn d Wassertemperatur under 7 Grad ghait. D Wiibli leget 10000 bis 50000 Aier, wo vo de Mandli brifuchtet wered und denn uf de Bode sinket, je noch Stell nu wenigi Meeter, aber au bis i grossi Tüffene abe. D Laarfe schlüüffet im Märze und stiged denn a d Oberflächi. Blaufelche wered noch zwai Joor gschlechtsriiff.
Badische Revolution
Di Badisch Revolution isch e missglückte republikanisch-demokratische Uffstand z Bade in de Johr 1848-49 gsi.
Noch em Usbruch vun de franzesische Februarrevolution 1848 un de dertige Usruefung vun de Republik isch de revolutionär Funke uf Bade iibergsprunge. Au in andere Staate vum ditsche Bund isch s deno zue revolutionäre Uffständ kumme.
Di ditsch Märzrevolution het dodemit z Bade ongfonge. Wu om 23. Juli 1849 di letscht Baschtion vun de Revolutionär, d Feschtung Raschtat, durich d Preiße iignumme worre isch, isch d Revolution am End gsi.
Verlauf
Di Badisch Revolution konn in de Hauptsach in zwo Phase iiteilt werre: Di erscht Phas isch zwische März un Septembar 1848 gsi mit em Versuech vum Sidweschte her d Republik durichzsetze. Noch de Niiderlag vum Hecker un sine Ohänger bi Kandern, de Flucht in s Exil un de Verhaftung vum Struve im September isch di erscht Phas gschitert gsi. Di zwot Phas het noch em Schitre vun d Paulskiricheverfassung vun Fronkfurt ogfonge un isch mit de Maiufschtänd witergonge. Die sin de Versuech gsi, e demokratischi Verfassung in e paar Teilstaate vum ditsche Bund doch no durichzsetze (Reichsverfassungskampagne). Die zwoot Phas isch z Bade mit de Niiderschlagung vun de Revolution mit de letzte Kämpf im Juli 1849 z Raschtatt z End gonge.
E Kännzeiche fir di badisch Revolution im Unterschiid zue de ondre Uffständ im ditsche Bund isch gsi, dass si ihri Forderunge noch ere demokratische Republik om konsequenteschte verträtte hän. Dodegege isch in de Gremie un Revolutionsparlament vun ondre Firschtetiimer meischtens fir e konschtituzionälli Monarchii mit em Erbkaisertum plädiert worre.
Radikaldemokratischi un friesozialistischi Revolutionär sin z Bade starik vertrete gsi. E paar vun de profilierteschte Kepf sin zuem Bispiil de Hecker, de Struve mit sinre Frau Amalie un de Goegg gsi. Au de Friedrich Engels, wu bi de Märzrevolution z Köln fir di Neij Rhinisch Zitung gschribe gha het, isch 1849 in d Endphas vu de Kämpf gege di konterrevolutionäre preißísche Truppe debii gsi. Au de Wilhelm Liebknecht, wu speter de Vorsitz vun de sozialdemokratische Arbeiterpartei gha het, isch do debii gsi.
D Grundlag vun de Revolution z Bade hen di viile badische Volksverein bildet.
D Revolution us de Sicht vun de hittige Kunscht
Om 3. Oktober 2004 isch z Schopfe e monumentali Skulptur vum Bildhauer Peter Lenk zum Thema "Badischi Revolution 1848" enthillt worre. Sini Figure us grauem Beton uf eme 3,50 m hoche un 20 m longi Schwebebalke. Me luegt uf de ehmolig bade-wirttembärgisch Minischterpräsident Teufel 6-fach als preißischer Soldat mit ere Pickelhube uf em Kopf un bajonettbsteckte Gwehr. Die Gruppe stirmt uf e undisziplinierte Hufe vun badische Revolutionär zue. Eine devu isch e Mitgliid vun de 68er-Bewegung, de Ex-Kommunard Fritz Teufel, sin Gsicht isch klar z erkänne. Er het sich e Teifels-Kaschperlifigur mit Pickelhube uf d Dume gsteckt un zieht dodemit am Abzug vun sinre Pischtol. Sin Zii: De Teufel-Klon. "Dr Teifel schießt mit em Teifel uf de Teifel", het de Schaffer vum Kunschtwerk, d Peter Lenk, gwitzelt. Dezue ka me di badische Revolutionär erkänne, de Friedrich Hecker, de Gustav Struve un d Emma Herwegh.
Gâteau mollet
Dr Gâteau mollet (als. „waicher Küacha“) ìsch a frànzeescha Assschpeziàliteet üss’m Argonner Wàld, bsunders üss’m Ardenna-n-Argonna. ’S ìsch a Küacha üss Butter, Aijer, Heefataig, Zucker un Sàlz, wo ma-n-àls Vor- odd’r Nohschpiisa ìss.
d’ Gschìcht vum Grìcht
Ma waiss nìt, wänn dr Gâteau mollet zem äärschta Mol kocht worra-n-ìsch. Ma waiss àui nìt, wu’s ärfunda worra-n-ìsch: äntwädder ìn da Ardenna odd’r ìn dr Champagne. S’ Rezapt hann villicht Elsasser mìtgbràcht, wu sa dr diitsch-frànzeescha Kriag vun 1870–1871 gflechta hann. Dàs wurd ärkläära, worum dr Küacha wia-n-a Kugelhupf üsssìeht.
Ànna 2007 ìsch z’ Neufmanil ìm Ardennes a Briaderschàft äntschtànda, fìrs lokààla Zuckerkiachla un dr Gâteau mollet färdra. Àlla zwai Joohra orgànisiart d’ Briaderschàft a Fascht z’ Neufmanil, fìr dia Schpeziàliteeta färdra. Gfärdert wìrd àui dr Gâteau mollet dur d’ Bootschàft vu da Briaderschàfta vum Ardennes.
wia ma-n-’s kocht un särviart
A Gâteau mollet kocha ìsch aifàch un koschtbìllig. ’S düürt numma-n-äbb 55 Mìnüüta. Doo ìsch s’ Rezapt fìr äbb 10 Gàschta:
Dr Gâteau mollet ìss ma kàlt odd’r laih. Dr Küacha kààt ma mìt Rühm, Schühm odd’r Frìchta, un nàdììrlig àui mìt Kàffee särviara.
Sunschtigs
Dr Gâteau mollet ìsch ahnlig wia dr pikàrdischa Gâteau battu, wo sallamols àui „Gâteau mollet“ gnännt gsìì-n-ìsch.
Zeughaus (Basel)
Im Züüghuus Baasel an dr Züüghuusstrooss 2 z Baasel isch d Läitig vo dr Rettig Baasel dehäi, eme Beriich vom Justiz- und Sicherhäitsdepartemänt (JSD) vom Kantoon Baasel-Stadt. Speziell isch s au s Zentrum vo dr Abdäilig Milidäär und Ziviilschutz.
Auvergnatische Sprache
Auvergnatisch (auvergnatisch Auvernhat; franzeesch Auvergnat) ìsch d' Sprooch von d'Lit vùn dia Departamente en der franzeescha Regione Auvergne-Rhône-Alpes und Okzitanie: Cantal (15), Puy de Dôme (63), Haute-Loire (43), Lozère (48), ohne de Kanton vùn Florac und de Weste vùn der Ardèche (07). Es sin so zü sàja d'Noochfoore vùn dr Arverner.
Zeughaus (Basel)
S nöije Züüghuus
Säggs Joorhundert lang isch s Baasler Züüghuus am Petersblatz gstande, bis 1914 e nöis Züüghuus bi St. Jakob an dr Züüghuusstrooss Nummere 2 iigweit worde isch.
Auvergnatische Sprache
S'ìsch oj a Bende driessig Kilometer wit im Süde vùm Departament l'Allier (3). Dia Bende war in der vorher Provinz vùn Arvernia. S'ìsch oj de Kanton vùn Servières in der Corrèze (19), wo im Graftum vùn Arvernia im Mittelalter gsi ìsch.
Zeughaus (Basel)
S nöije Züüghuus
Im Joor 2019 het d Regierig entschiide, ass s Züüghuus as dr zwäit Standort vom Baasler Rettigsdienst wurd diene. As Gründ drfür isch aagee worde, ass d Iisatzort vo dört schnäller und zueverläässiger chönni erräicht wärde. Ooni e zwäite Standort chönni d Vorgoob vom Interverband für s Rettigswääse, ass d Retter in höggstens 10 Brozänt vo de Notfäll spööter as 15 Minute noch em Notruef döffe aachoo, vom Joor 2025 aa nüm chönni iigghalte wärde. Dr zwäit Standort wurd au e Sanierig vom Geböid an dr Hebelstrooss äifacher mache.
D Abdäilig Milidäär und Ziviilschutz vom JSD
Dr Beriich Milidäär isch entstande, wo mä d Milidäärverwaltig und s Kräiskommando fusioniert het. S Kräiskommando kümmeret sich um die Aaghöörige vo dr Armee us em ganze Kantoon bis zum Ändi vom Weerpflichtalter. Das si öbbe 40'000 Soldate. Dr Ziviilschutz, wo sit Ändi 1998 au im Züüghuus dehäi isch, schafft bi Katastroofe und in Notlaage mit em Bevölkerigsschutz - dr Kantoonsbolizei, dr Füürweer, em Gsundhäitswääse und de Wärk zämme.
Auvergnatische Sprache
Literatür uf Auvergnatisch
De einzige Dichter in Arvernisch im XVIIIer Jòhrhundert ìsch François de Murat gsi, vùm Cantal. Am Ninzehnten Jòhrhundert hett wirklich d' moderne arvernische Literatur begonna. D' grossten Dichter sinn Arsène Vermenouze und Pierre Biron "Norib". S sinn viele andre gsi wie Alphonse Boncompain, de Pfòrer Jarsaillon, Mathieu, Corchinoux, Chambounet, Oddes usw. Nohrher Jean Boudon-Lashermes in Velay (d' Provinz wo in der Mitter des Departamentes Haute-Loire ìsch).
Schriftsteller in Prosa ìsch Benezet Vidal. D' mehr bekannteste Werke ìsch "la moustiàra" vùn Pierre Biron (d' Wiesel). D' Romane vùn Benezet Vidal sinn "la sèrvo" und "Un amour" (de Tiech und a Lieb).
Rankweil
Rããnkl (amtlich Rankweil) ischt a Marktgmuand im Bezirk Fealkirch (Region Rhiital) z Vorarlberg, Öschtriich.
Geografi
Rããnkl lit im obere Rhiital uf 468 Meter Höhe. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 45,7 % Landwirtschaftsfläch, 30,4 % Wald, 15,0 % Sidlungsfläche und 8,8 % sunschtige Fläche gsi. D Nochburgmuanda vo Rããnkl siand Koblach, Röthis, Sulz, Zwischenwasser, Laterns, Übersaxen, Satteins, Göfis, Feldkirch und Meiningen.
Gschicht
Rããnkl ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 842.
Verwaltig
D Bürgermöaschtre vo Rããnkl ischt d Katharina Wöß-Krall.
Dialekt
Dr Dialekt vo Rããnkl khört zum Bodeseealemannisch.
Michael Gempart
Dr Michael Gempart (aigetli Albert Michael Gemperle; * 21. April 1934 z Winterthur; † 1. Meerz 2023 z Minche) isch e Schwyzer Schauspiiler gsii.
Lääbe
No dr Sekundaarschuel het dr Gempart Handelschaufmann gleert un het s Handelsdiploom gmacht. Derno het er vu 1957 bis 1960 Schauspiil an dr Bühnestudio Züri studiert un mit Uuszaichnig abgschlosse. Är het au ne Danzuusbildig gmacht un Gsangsunteriicht gnuu (Bariton). Bi dr Susan Batson z New York het er wytergmacht mit syre Schauspiiluusbildig. Eerschti Rolle het er vu 1957 bis 1959 am Schuspiilhuus Züri un 1958 am Stadttheater Bärn ghaa. Vu 1959 bis 1963 isch er Mitgliid vum Ensemble vum Theater Baasel gsii, wun er unter anderem dr Conrad in s Shakespeares Viel Lärm um Nichts (Reschy: Heinz Hilpert), dr Trinculo in s Shakespeares Der Sturm (Reschy: Adolph Spalinger) un dr Idiot in Andorra vum Max Frisch (Reschy: Erich Holliger) gspiilt het. 1963/64 isch er wider as Gascht am Schauspiilhuus Züri gsii. Vu 1964 bis 1967 het er am Bayerische Staatsschauspiil Minche gspiilt, unter anderem dr Donalbain in s Shakespeares Macbeth un dr Gymnasiast in Frühlings Erwachen vum Frank Wedekind. 1967/68 het er e Engaschmänt am Theater der Jugend z Minche ghaa un vu 1968 bis 1973 het er wider Bayerische Staatsschauspiil Minche gspiilt, unter anderem dr Lenaeus in Coriolan, ein Heldenleben vum Hans Hollmann noh em Shakespeare (Reschy: Hans Hollmann), dr Schlucker in s Shakespeares Ein Sommernachtstraum un dr Student in s Goethes Urfaust. Syt däre Zyt isch er unter em Chinschtlername Gempart ufdrätte.
Derno het dr Gempart as freie Schauspiiler gschafft. Anne 1973/74 isch er uf Turnee gange, 1975 isch er am Mozarteum z Salzburg as Gagler in Astutuli vum Carl Orff ufdrätte, 1976/77 het er am Theater Baasel gaschtiert (dr Fritz in Der schwarze Hecht vum Paul Burkhard), 1977 bi den Ruhrfeschtspiil z Recklinghausen (in Coriolan vum Shakespeare) un 1979 an dr Minchner Kammerspiil – Theater vu dr Juuged (dr Fazz in Die Schlündelgründler vum Ken Campbell). Anne 1980 het er im eemoolige Tramdepot Tüüfebrunne d Roll vum Lucky in Warte uf de Godot vum Samuel Beckett (Dialäktfassig: Urs Widmer, Reschy: Max Peter Ammann) gspiilt.
Derno het er Gaschtengaschmänt unter anderem am Dytsche Schauspiilhuus z Hamburg (1982 dr Kreon in Medea vum Euripides, Reschy: Barbara Bilabel), am Theater am Nöimärt Züri, am Staatstheater am Gärtnerplatz z Minche, am Minchner Volkstheater un bi dr Salzburger Feschtspiil ghaa (1992 dr Ahn in dr dytschsproochige Eerschtuffierig vu Wesele – Das Hochzeitsfest vum Wyspiašski, Reschy: Andrzej Wajda; 1993 d Mickey Mouse in dr Uruffierig vu Das Gleichgewicht vum Botho Strauß, Reschy: Luc Bondy). E baarmool het dr Gempart au am Theater Baasel gaschtiert (1988 e Pater in s Schillers Die Räuber, Reschy: Antje Lenkeit, un dr Fritsch in dr Uruffierig vu Die Theaterfalle vum Hansjörg Schneider, Reschy: Hartmut Wickert; 1990 dr Carter in Die See vum Bond, Reschy: Bilabel; 1996 Mech/Gougou/Doktor in Baal vum Bertolt Brecht) un am Schauspiilhuus Züri (1994 dr Philippeau in Dantons Tod vum Georg Büchner, Reschy: Uwe Eric Laufenberg; 1995 dr Schulmeister in Der Franzos im Ybrig vum Thomas Hürlimann) un au am Bernhard-Theater Züri (2001 dr Vater in Der muss es sein vum James Sherman, Reschy: Bruno Felix). Ab 2004 het er fir chuurzi Zyt zum Ensemble vum Wiener Burgtheater gheert. Anne 2013 het er z Wien in Wagnerdämmerung vum Paulus Manker dr Lohengrin gspiilt, eme Projäkt zum zum 200. Gebuurtsdaag vum Richard Wagner.
Dr Michael Gempart isch au reegelmääßig in Kino- un Fäärnseefilm ufdrätte.
Am 10. Meerz 2023 isch er z Minche im Alter vu 88 Johr gstoorbe.
Bezirk Gros-de-Vaud
Dr District du Gros-de-Vaud (alemannisch Bezirk Gros-de-Vaud) isch syt em 1. Jänner 2008 e Verwaltigsainhait vum Kanton Waadt in dr Schwyz. Hauptort isch Echallens.
Gmaine
Zum Bezirk ghere die 37 Gmaine: Stand: 1. Jänner 2013
Lana
D Lana isch e Flüssli wo durch d albanische Hauptstadt Tirana dure fliesst. D Lana entspringt ufem Dajti-Berg un fliesst vo dört us durch s Zentrum vo Tirana. Im Zentrum fliesst d Lana durch e Kanal dure. Vo Tirana us fliesst si i nnordweschtlichi Richtig un mündet i de Fluss Tirana.
Früener het mer i dr Lana sogar chönne bade, syt 1990 isch si aber verschmutzt un wild verbaut worre. Illegali Hüüser (vorallem Beitze) sin am Ufer baut worre un d meischte vo dänne Hüüser hen ihre Müll direkt in de Fluss entsorgt. Usserdem sin au no Abwässer ygleitet worre un d Lana isch zunere Müllkippe verchomme.
Wo dr Edi Rama zum Bürgermeischter gwäält worre isch, sin d illegale Hüüser abgrisse worre, d Lana isch gsüübert worre, e nöier Kanal un Brugge sin baut worre, un d Grüenflächi isch wider hergrichtet worre.
Gangfisch
De Gangfisch (Coregonus macrophthalmus; alemanischi Näme) isch e Süesswasserfisch und ghört wie de Sandfelche, de Blaufelche und de Chilch zo de endemische Felchenarte im Bodesee.
Uussie
De Gangfisch isch e silbrige länglische Fisch, wo 25 bis 30 cm lang werd und öppe 300 g wögt. De Rugge isch echli dünkler, aber nöd ase starch gfärbt, wie bim Blaufelche. Sini Rugge- und Buuchflosse gönd is hend e geele Farbton. De Gangfisch het groossi Auge aber e chliis Muul.
Verbraitig
De Gangfisch isch en endemischi Art, wo nume im Bodesee haimisch isch. Er ghört zo de Schwebfelche, und lebt im offne Wasser und taucht bis 40 Meter tüüf. Noiji Gangfischpopulatione sind i de Noiziit i merere norditalienische Seeje agsidlet wore, so z. B. im Gardasee.
Lebeswiis
De Gangfisch isch e Schwebfelche wo im offnige Wasser lebt und Plankton und Insekte fresst. Er laicht vom November bis in Dezember i flache Wasserstele i de Uufernööchi.
Vatimont
Vatimont (Patois Vautieumont, ditsch Wallersberg) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vatimont ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 12. Johrhundert àls Walterimont.
Ìm Johr 1766 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Vatimont ìsch. Vatimont ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Vatimont ghert zem Lorrain.
Dominique Baumann
De Dominique Baumann isch 1971 uff d Wält cho u z Basel ufgwachse. Nach sim Theologistudium z Basel un z Jerusalem het er sis Vikariat absolviert un het als Journalischt un in de Beratig für Öffentlichkeitsfroge gschaffet. Danach isch er sibe Johr Pfarrer i de Chilegmeind Menzike-Burg gsi, bevor er 2008 uf Oftrige gwächslet het.
Vom Mai 2007 bis zum Oktober 2012 isch de Dominique Baumann zämme mim Lutz Fischer-Lamprecht Co-Präsident vom Aargauische Pfarrkapitel gsi, nachdem er scho vorher e paar Johr im Vorstand isch gsi. Zu sim Nachfolger isch de Rudolf Gebhard gwählt worde.
Sit em Januar 2015 isch er Miglied vo de Synode vo de Aargouer Landeschille.
MundartMai
Dr MundartMai isch e Veraastaltigsserie z Vorarlbärg un im Schwyzer Rhintel, wu em Dialäkt gwidmet isch. Si goot vum 1. bis zum 31. Mai un wird vum Verlag unartproduktion in Kooperation mit dr Zytig „Vorarlberger Nachrichten“ veraastaltet. Dr erscht MundartMai het s 2011 unter em Motto „Make gsi no war“ gee.
Finanziäll unterstitzt wird dr MundartMai vu Land Vorarlberg Kultur, Literatur Vorarlberg Mundart, verschidene Vorarlbärger un Schwyzer Gmaine un andere Sponsore. Bis 2014 isch d Raie all Johr durgfiert wore. 2015 het s us finanziälle Grind kai MundartMai gee, syt dr Uusgab vu 2016 wird d Raie nume no all zwai Johr veraastaltet.
Im MundartMai drätte all mol iber 100 Dialäktautore un –musiker us Vorarlbärg un em Schwyzer Rhintel uf. In s Lääbe grufe wore isch dr MundartMai vum Ulrich Gabriel, em Grinder vum Verlag unartproduktion.
Bim erschte Mol het s vor allem Lääsige vu Autore mit Musik gee, im Lauf vu dr Johr sin allmee Ufdritt vu Musiker un Kabarettischte derzue chuu, au Poetry Slam un Filmuffierige.
Wäg dr COVID-19-Pandemy isch dr MundartMai 2020 abgsait wore. In dr Johr 2021 un 2022 het mer dr MundartMai virtuäll duregfiert.
Brachsen
Verbraitig
De Brachsme chunnt i Mitteleuropa, uf de Britische Insle, i Skandinavie und Osteuropa vor. Er lebt i warme, langsaame Flüüssgwässer mit eme schlammige Grund, wie Altloif, wo näärstoffriich sind, cha aber au i flache Standgwässer vorchoo und vertrait au Brackwasser.
Burg Mandach
D Burg Mandach, au Burg Wyler benamst, stòt bi Rièdè, èm Ortsdeil vo Üülingè-Birchèdorf im Chreis Waldshuèt uff èm Felsvorschprung übber m Mettmadal.
Gchichtè
Zu dè Erbauungsgschichtè isch wènnig tradyrt. Um 1352 wörd èn Heinrich vo Ärzingè gnennt. Dè Ärzinger hèt d Burg bis zu irem Uusschterbè um 1501 ghört. Denn isch si a dè Junker Lukas vo Reischach vokauft worrè. Sellè hèt si a s Koschter St. Bläsy witervokauft, wo si vo Vögt hèt vowaaltè lõ. So isch dè Chrischtoph vo Mandach 1581 uff dè Burg Wyler sesshaft gsi. Er isch um 1616 gschtorbè. Er isch Obbervogt vom Markgrafè vo Baddè z Ettlingè gsi, sini Witwè Euphrosine hèt 1610 iri Rächt a s Kloschter Rièdè voerbt. Vomuetlich isch d Burg aaschlièßend volõ worrè. Dè Euphrosines iren Soon Chrischtof Jakob vo Mandach isch Hofmeischter bim Bischof vo Worms gsi.
Brachsen
Lebeswiis
D Laichzitt goot vom Mai bis in Juni, wenn d Wassertemperatur öber 15 Grad stiigt. S Wiibli lait abertuusigi vo Aier a flache biwachsne Stele und de Laich bliibt denn a de Wasserpflanze chlebe. Brachsme wered mit drüü oder vieri gschlechtsriiff und chönd 20 Joor alt were.
Burg Mandach
Gchichtè
Vomuetlich hèt mõ d Burg nõch sellèrè Familliè denn Mandach dauft. Bi Zurzi isch annedubaki è Schlössle Mandach gschtandè. S Adelsgschleècht vo Mandach sin einscht Minischterali vom Hochschtift Konschtanz gsi, irè Wappè isch no im Ortswappè vo Mandach erhaaltè blibbè.
Laag
D Hörnleburg, vo dèrrè no einigi Reschtè z sää sin, isch uff ènèm Felsvorschrprung uff Schwarzwald-Granit baut, so dass übber d Johrhunderte villi Möcke vo dè Feschtungsmuèr a dè Haaldè abbèkeit sin. Mò cha no d Grundmuèrè von èm rundè Eggdurm un dè Pfylerrèscht vo dè Zug-Brugg. D Ruinè isch mit Bäum un Schtuudè zuègewachsè.
Rue des Boulangers (Mülhausen)
D’ Bäckergàss (offiziäll ìm zwaischproochiga Schtroossaschìld Bäckergass; uff Frànzeesch rue des Boulangers ) ìsch a Gschaftsschtrooss ìm Schtàdtzäntrum vu Mìlhüüsa.
wu sa lììgt
D’ Bäckergàss làuift uff äbba 145 Meeter vu dr Triiwelgàss bis àn dr Südwäschtäcka vum Roothüüsplàtz, grààd vor’m Àpatheek Au Lys. Doo trìfft fàngt àui s’ Màrktgassla-n-àà. A pààr Meeter vor’m Roothüüsplàtz trìfft d’ Bäckergàss d’ Metzgergàss uff dr Nordsitta.
Gschìchta
Schuu-n-ìm Joohr 1332 ìsch dia Schtrooss unter’m làtiinischa Nàmma Vicus pistorum schrìftlig ärwäähnt worra — pistor ìsch s’ làtiinischa Wort fìr „Bäck“. Ànna 1342 ìsch sa uff Diitsch Brotbecken Gasse gnännt worra. Ànna 1797 ìsch sa unter’m Nàmma Becken Gasse bekànnt gsìì. Ìn siim Schtroossaverzaichniss vum Joohr 1815 hàt dr Mathieu Mieg ìn dr Schtrooss zwai Nàmma gaa: Beckergasse uff Diitsch un rue des Boulangers uff Frànzeesch — ’s ìsch d’ wärtliga-n-Ìwwersätzung vu „Bäckergàss“. Ìhr Nàmma-n-uff Frànzeesch hàt d’ Schtrooss offiziäll dur a Verordnung vum Mìlhüüser Gmaindaroot àm 11. Nowamber 1843 bikumma. Ìn dr Zitt vum Raichslànd Elsàss-Lothrìnga hàt sa bis 1919 Bäckerstrasse ghaissa. Ìn dr Zitt vum Drìtta Raich hàt sa àb’m 16. Àuigscht 1940 eewafàlls daa Nàmma trajt, àwwer àm 27. Septamber 1941 ìsch sa ìn Bäcker Gasse umtaift worra. Noh dr Befräijung vu Mìlhüüsa-n-àm Andsjoohr 1944 ìsch dr frànzeescha Nàmma wììder z’ruckkumma.
D’ Schtrooss haisst asoo, wial sìch d’ Zunftschtuuwa vu da Bäcker naawa dia vu da Metzger bfunda hàt, àm Äcka vu dr Metzgergàss.
Scherweiler
Gschìcht
Scherwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 817.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Scherwiller ìsch. Scherwiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Scherwiller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Gregor II. (Papst)
Dr Gregor II. (* 669 z Rom; † 11. Februar 731 au dert) isch Papscht vu 715 bis 731 gsi. Är isch dr Suhn vum Marcellus us dr Familie vu dr Savelli gsi.
Är isch anne 669 z Rom uf d Wält chuu. Unter em Papscht Sergius I. isch er päpschtlige Bibliothekar wore un am 19. Mai 715 schließli Papscht as Noofolger vum Konstantin.
Wichtig isch dr Gregor II. wore, wel er em Bonifatius anne 719 dr Ufdrag gee het, d Germane im Frankrerych z missioniere. Anne 722 het er en zum Bischof ernännt. In eme Schrybe an dr Karl Martell, wun er em Bonifatius mitgee het, het er di guete Beziehige zwische Rom un dr Franke betont. Mit Byzanz het s um des Zyt starki Ussenandersetzigfe gee wäge hoche Tributforderig vum Chaiser.
Am 11. Februar 731 het dr Gregor II. z Rom gstorbe. Är wird as Hailige verehrt. Sy liturgische Gedänkdag isch im Martyrologium Romanum dr 13. Februar.
Berg SG
Bèèrg (amtlech Berg SG) isch e politischi Gmeind im Waalkrais Rorschach im Schwizer Kanton St. Galle.
Geografii
S Dorf liit i de Nöchi vom Bodesee oberhalb vo Arbon. D Nochbergmainde sind Stainach im Nordoschte, Mörschwil im Südoschte, Wittebach im Süde, Häggeschwil im Weschte und Thurgauer Gmainde Roggwil im Nordweschte und Arbon im Norde. S Gmaindsgebiet hät gschichtlich bedingt mit em Dorf Bärg en Hopttail und en Exklave mit de Wiiler Zwingestainhueb, Tannacker, Wiile und Neutröstli. I däm Ortstail, wo liecht höcher glägen isch und dor de Roggwiler Ort Fraidorf vom Dorf Bärg trännt wörd, isch au s Huebermoos, es Naturschutzgebiet, wo vo nazionaler Bedütig ischt. Im Thurgauer Fraidorf gits au en Bahof a de Linie Sanggale–Romanshorn, wo «Roggwil-Berg» ghaisst.
Gschicht
S Dorf isch ane 796 s erscht Mol erwäänt worde.
Im 9. Joorhundert isch s Dorf zum äbtische Grundbsitz vo Sanggale choo.
1777 het me d Pfarrchilche St. Michael pout.
Friesen (Oberelsass)
Friese (Patois Fréjon, frz. Friesen, dt. Friesen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Friese lijt ìm Sundgöi àn dr Granz zue dr Region Franche-Comté, rund zah Kilometer vun dr Schwizer Granz ewaj. S Dorf lijt àn dr Làrg, eme Nawefluss vun dr Ill.
Nochbergmeine vun Friese sìn Hìndlìnge ìm Weschte un Norde, Làrgìtze ìm Oschte, Ìwerstrooss ìm Sìde un Lepuix-Neuf ìm Sìdweschte.
Gschìcht
Friese ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1267 àls Friesen.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Friese ìsch. Friese ghert zem Kommünàlverbànd.
Verkehr
Vun 1910 bis 1971 hàt s z Friese e Bàhnhof gan àn dr Bàhnlinie Dàmmerkìlch–Pfatterhüse.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Friese ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Grenzingen
Granzìnge (frz. Grentzingen, dt. Grenzingen) ìsch e ehmolige frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss).
Geogràfi
Granzìnge lijt ìm Sundgöi, 10 Kilometer sìdeschtlich vun Àltkìrech un 25 Kilometer weschtlich vun Bàsel.
Gschìcht
Granzìnge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1286 àls Grenzingen.
Àm 1. Janner 2016 ìsch sa mìt dr Gmeine Haiflìnge un Oberdorf züe Ìlltàl füsioniert worda.
Verwàltung
Dr letscht Maire vun Granzìnge ìsch bìs 2015 dr Jean-Claude Mengis gsin.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Granzìnge ghert zem Hochàlemànnisch.
Frida Hilty-Gröbly
D Frida Hilty-Gröbly (* 3. Jänner 1893 z Sanggalle; † 2. Meerz 1957 au dört) isch e Schwiizer Mundartschriftstellerin gsi.
s Läbe und s Schaffe
Si isch als Dochter vom Johann Heinrich Gröbly uf d Wält cho. D Familie isch ursprünglich us em Undertoggeburg gsi und im 19. Joorhundert uf Sanggalle ggange und het zmitz i dr Stadt gwoont. D Frida Gröbly het scho mit junge Joore agfange schrybe. S erschte Wärch isch e Reisepricht gsi, wo si uf Hochdütsch verfasst het. Si seit vo der Jugendzyt: ''«Und wil i vo chlii uuf Freud am Zeichne ghaa ha, ha n i tenkt, i möcht da ganz guet läärne, daß i, wenn i wider emool e Buech schriibi, au Zeichnige chönnt dezue mache. So bi n i im Herbscht 1913 i d Gwäärbschuel ggange, und im Früelig 1914 ischt me denn öppe vorosse gsässe und hät probiert, aalti Gibel oder en Holderbusch, wo plüet hät, abzzeichne.»''
Noch em Chrieg het d Frida Gröbly vo 1918 bis 1924 als Zeichnigs- und Wärchlehrere a dr Frauenarbetsschuel und am Chindergärtnerinneseminar z Sanggalle gschaffet. Ane 1924 het si dr Gymilehrer Hans Hilty ghürootet. D Familie het drü Chind gha, en Dochter und zwe Söön; dr eint dervo isch dr Hans Rudolf Hilty (1925–1994) gsi, wo Schriftsteller und Redakter worden isch, dr zwöit isch dr Romanischt, Ortsnameforscher und Räkter vo dr Uni Züri Gerold Hilty (1927–2014) gsi.
Es baar Joor nach em Hochsig het d Frida Hilty-Gröbly agfange erschti Tegscht im Sanggaller Tieläkt schrybe. Es sind Chindergschichte gsi und spööter drüü Büecher mit Erinnerige a s Stadtläbe z Sanggalle: Am aalte Maartplatz z Sant Galle, Rond om de Hechtbronne und De hölzig Matroos. I irne Büechli sind näb de Ufsätz au Schääreschnitt vo ire sälber mit abtrukt.
Ire Maa, dr Hans Hilty, wo en bekante Fachmaa für d Mundartliteratur gsi isch, het ghulfe d Wärch vo dr Dichteri usegää. Er heigi d Tegscht in ere vereifachte Dieth-Schrybig bearbeitet, seit dr Alfred Toth. I de 1930er Joore het dr Hans Hilty welle es Buech mit Byträäg i dr Sanggaller Mundart zämestelle. Das sig nid ganz eifach gsi, wil im Kantoon no wenig Lüüt ume gsi siget, wo im Dialäkt gschribe händ. I dä Band mid em Titel Chomm mit, mer wend üs freue! vo 1936 sind denn vor alem Tegscht vo dr Frida Hilty-Gröbly und vo irem Bekanntekreis, wo au d Clara Wettach dezue ghört het, inecho. Ane 1937 het dr Hans Hilty mit Gedicht us dere Anthology au no es Liederbuech gmacht: das heisst Chomm mit üs go singe! D Musignoote derzue händ die internazionaal bekannten Oschtschwiizer Komponischte Paul Baumgartner (1903–1976) vo Aaltstette und Max Haefelin (1898–1952) vo Sanggalle gsetzt. Ane 2009 isch e Deil vo dene Lieder uf ere CeeDee nöi usecho.
D Schriftstellere het dr Uustusch mit anderne Mundartautoore gsuecht. Und eso isch si au mit dr Sophie Haemmerli-Marti usem Aargau in Kontakt cho. D Haemmerli-Marti het bimene Psuech im Novämber 1941 is Geschtebuech vos Hiltys es Gedicht über dere ires Dehei z Sanggalle gschribe, wo imene Heft Schwyzerlüt vom Joorgang 1958 abtrukt isch.
Vo dr Clara Wettach sind die Wort über iri Schriftstellerkolleegin: ''«A wie mengem Mundartoobe vo dr Gselschaft för tütschi Sprooch hemmer mitenand üseri Spröch und Gschichtli gläse! […] Und wie mengmol semmer üüs am Telefoon begegnet, ganz bsonders wenns om d Rächtschriibig vo üserer Mundaart ggange n ischt. Doo isch si halt a dr Quäle gsässe dor eren Maa. De Herr Profässer Hilty, als Mitglied vo dr Kommission för Rächtschriibig vo de Schwizer Mundaarte, dää hät Bscheid gwößt.»
Dr Sanggaller Bürgerrootspresidänt Kurt Buchmann het i dr Zytschrift Schwyzerlüt ane 1958 vo dr Frida Hilty-Gröbly gschribe, si sig ''«mit Liib und Seel Sant Galleri gsii und häts usgezeichnet verstande, i erne Dialäktbüecher de währschaft aalt Sant Galler Geischt vöre z zaubere. […] Mer säched üseri Heimetstadt, wie si om d Johrhondertwendi gsii ischt. Mer säched s Läbe n uf em aalte idyllische Maartplatz mit siner vergangene Romantik, mer hööred vo vergäßne Brüüch und Sitte, mer lärned aalti Hüser, Gasse n und Gäßli kenne und begägned anere Reie stadtbekannte Persöönlechkeite. Und wel d Grosmueter, d Mueter und d Tante erni Erinnerige verzeled, weered mer au wiit is nünzäht Johrhondert zrockgfüert. […] Und wie natüürlech und lebendig weerdt ales i guetem, ächtem Sant Galler Tütsch verzellt! Wemme draa tenkt, wie d Sant Galler Mundaart mit em Gröößerwäärde vo dr Stadt und mit em Zuezog vo osse immer meh verwässeret weerdt, so chönnts eim öppenemool ganz gschmuech wäärde. Drom isch es bsonders wärtvoll, wemme üseren Dialäkt inere bestimmte Zit feschtghalte hät, wie i de Büecher vo dr Frida Hilty-Gröbly.»''
Barbe
D Barbe (Barbus barbus; alemanischi Näme) isch e europäische Süesswasserfisch und de Laitfisch vo de Barberegion.
Frida Hilty-Gröbly
s Läbe und s Schaffe
S Schwiizerische Fonogrammarchyv vo dr Uni Züri het drü Tegscht vo dr Frida Hilty-Gröbly uffgnoo. 1958 het d Mundartzytschrift Schwyzerlüt es Heft mit Sache vo ire useprocht und e Foti von ere uf dr Titelsyte trukt, und das Heft het grad ua ire Maa, dr Hans Hilty, zämegstelt; es het en Läbenslauf drby, wo si sälber gschribe het, und Byträg vo dr Clara Wettach, vom Zürcher Schriftsteller Traugott Vogel und vom Georg Thürer. Dr Thürer het i däm Bytraag d Sproochpflääg vom Ehepaar Hilty guet charakterisiert, und er seit vo dr Frida Hilty: «Bim Josef Reinhart hät si der Sinn für d Spraachmelody gschuelet.»
Barbe
Uussie
D Barbe isch e wiissliche dünne lange Fisch mit vile dunkle Tüpfli. Si het spitzigi Ruggeflosse und e spitzige Chopf mit vier Bartle a de Oberlippe. Vo doo chunnt au ere Name, do »Bart« uf latiinisch barba haisst. Barbe weret 30 bis 60 cm lang
Verbraitig
D Barbe chunnt i Mitteleuropa, z England und i Osteuropa bis zum Dnepr vor. Si mag warmi Flüüssgwässer mitere starche Ströömig und mit eme abwechsligswiis chiisige oder waiche schlammige Grund. Si bruucht aber au gschützti Buchte zum ruebe.
Lebeswiis
D Barbe isch e Bodefisch, wo erst i de Oobeddämmerig aktiv werd. Si fresst Insektelarve, Würmer, Schnegge und Chrepsli wo ufem Bode lebet. Im Winter versammlet sich d Barbe i tüüffe, gschützte strömigsfraie Stele und wartet passiv anenand dränglet uf de Früelig.
D Laichzitt goot vom April bis in Juni bi 15 Grad warmem Wasser. D Barbe wanderet denn de Fluss duruuf und s Wiibli lait dai 3000 bis 32000 Aier uf e stainige Grund. Di junge Fischli verstecket sich im erste Joor under de Stai und wanderet deno de Fluss abe. Barbe chönd 15 Joor alt were.
Frida Hilty-Gröbly
s Läbe und s Schaffe
Und ane 1993 isch undr dr Leitig vom Sanggaller Dichter Christian Mägerle (1946–2014) zum Adänke a d Autoorin, hundert Joor noch irere Geburt, s Buech En Glanz ischt öberal usechoo, und es het en Uustellig derzue ggä.
Dr Nochlass vo dr Schriftstellere, wo am 2. Meerz 1957 gstorben isch, lyt i dr Sanggaller Kantonsbiblioteek Vadiana.
Seille (Mosel)
D Seille isch e rächte Nääbefluss vo dr Mosel in dr franzöösische Regioon Grand Est.
Dr Naame
Mä säit dr Seille au die Lothringischi Seille oder die Groossi Seille zum sä vo dr Seille z underschäide, wo in dr Regioon Burgund in d Saône mündet. Dr Fluss het au wääred dr dütsche Herrschaft (1871 bis 1918) amtlig dr Naame Seille ghaa, bis 1916 dr Naame in Selle gänderet worde isch. Si wird mänggisch uf Dütsch as Selz bezäichnet, doo handlet es sich aber um e Missverständnis, wo dr Naamensänderig vo 1915 vo Coin-sur-Seille in Selzeck chunnt.
Dr Lauf
Dr Kwellbach vo dr Seille, dr Ruisseau de Guessing, het si Kwelle im Regionaale Naturpark Lothringe, im Gebiet vo dr Gmäind Maizières-lès-Vic, und het im Kwellgebiet meereri Nääme und fliesst schliesslig in dr Linderweiher (frz.: Étang de Lindre). Bi Lindre-Basse fliesst er under sim ändgültige Naame Seille witer. Dr Fluss fliesst mit vile Flussschläife generell in ere nordwestlige Richdig und mündet noch 138 Kilometer im Stadtgebiet vo Metz in d Mosel. Uf iirem Wääg fliesst si dur d Departemänt Moselle und Meurthe-et-Moselle und bildet in iirem Middellauf über e langi Strecki d Gränze zwüsche de bäide Departemänt. Im 19. Joorhundert het s Blään gee, d Seille z kanalisiere (Canal des Salines de l’Est), wo aer nit usgfüert worde si.
Wanzel
Wànzel (frz. La Vancelle, dt. Wanzel) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Wànzel ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 794.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Wànzel ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
FC Basel
Dr FC Basel isch e Verein vom schwizerische Fuessballverband SFV, wo z Basel dehei isch. Är schpylt momentan in dr Raiffeisen Super League, dr högschte Schwyzer Liga. S Johresbudget beträit öbbe 60 Millione Schwyzer Frangge.
Frédéric Chopin
Lääbe
Dr Chopin isch dr Soon vom ene Franzoos und ere Polin gsi und isch z Warschau ufgwaggse. As Musiker het er vor allem z Bariis gläbt. Er isch zää Joor lang mit dr franzöösische Schriftstellere George Sand liiert gsi, und zwäi Joor noch em Ändi vo dr Beziejig isch er gstorbe. Dr Chopin gältet as die bedütendsti Persönligkäit in dr Muusiggschicht vo Pole.
FC Basel
Gschicht
Dr Verein isch am 15. Novämber 1893 als "Footballclub Basel" gründet worde.