cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rätische Sprache
Inschrifte
Di rätische Inschrifte sind im Tirol, im Südtirol und im Trentino gfunde wore, aber au um Verona ume. Us de Schwiz stammt ai Inschrift, nämli us Ardez im Underengadin. D Inschrifte sind entweder im Alphebet vo Sanzeno oder im Alphebet vo Magrè gschribe. Degege zaiget d Inschrifte vom Val Camonica offesichtlich en anderi Sprooch.
Di rund 100 Inschrifte bifindet sich uf chliine Objekt, wo as Votivgoobe gopferet wore sind. Si bistönd nu us wenige Wörter, vili devo sind Näme. E vollständigi Sammlig vo de rätische Inschrifte het ane 1992 de Stefan Schumacher usegee.
Verwandtschaft
Denebet werd aber au d These vertrette, as s Rätische en isolierti Sprooch sai, wo kai witteri bikannti Verwandti heb.
Öberholt und wösseschaftlich widerlait isch d These, as s Rätische e semitischi Sprooch sai. Die These isch vom Linus Brunner imene Buech vertrete wore. I dem Buech versuecht er all rätischi Inschrifte ufgrund vom Hebräische und Akkadische z düüte, wobii er sogär au hethitischi Leenwörter gfunde haa will.
Verhältnis zum Rätoromanische
S Rätoromanische isch e romanischi Sprooch, wo sich usem Latiin entwicklet het, debi aber natürli au anderi Eliment enthaltet. Hüüfig versuechet Wüsseschaftler etimologisch us rätoromanische Wörter oder Flurnäme e rätisches Substrat z erschlüsse. S Problem debii isch aber, ass usem Bündnerland kai rätischi Inschrifte bikannt sind. Dodemit isches guet mögli, as di antiki Bivölkerig im Bündnerland, sofern si nöd en keltische Tielekt gredt het, en anderi Sproch as s Rätische gredt ghaa het.
Wortschatz
De grööst Tail vom bikannte Wortschatz mached di rund 70 Näme uus. Mit em Etruskische verwandti Wörter sind: akvil / aχvil "Geschenk" (etr. -(a)χvil, nu i Komposita), sφura "Gmaind" (etr. spura), eluku "dediziert" (etr. ilucu) oder -χ "und" (etr. -c).
Strukutur vom Rätische
Wie im Etruskische cha nebet em Name no de Vatersname stoo, wobii bi Mane s Patronymsuffix -nu (etr. -na) und bi Fraue -na (etr. -nei) draghenkt werd; z. B. knuse susi-nu oder φrima pitam-na. Wie s Etruskische naigt s Rätische zur Agglutination; so cha usem Genitiv uf -s (etr. -s) de Pertinentiv bildet were, indem d Lokativendig -i (etr. -i) aghänkt werd, aso -si (etr. -si). S aktivi Präteritum bim Verb endet uf -χe/-ke (etr. -ce), und s Partizip Perfekt uf -ku (etr. -cu/-χu).
Luutsystem
S Rätische kennt drai Plosiv: p, t, k und ai Affrikate: z. Im Aaluut sind φ, θ, χ vermuetli Frikativ, im Wortinnere aber chönet φ, θ, χ und p, t, k wechsle (z. B. zinake / zinaχe "er het gwait"). Wie s Etruskische gits zwee Sibiliante: s und ś, d Uusprooch vo beedne isch aber nöd bikannt. Witteri Konsonante sind no: m, n, l, r, h und v. Wie im Etruskische gits vier Vokal: a, e, i, u. Im Gegesatz zum Etruskische, wo Vokäl noch de erst Silbe abgschwächt oder synkopiert wore sind, sind im Rätische alli Vokäl voll erhalte.
Mississippi
Mississippi stoot für:
Moses
Dr Mose(s) ( Mošeh;  Mūsā) isch die zentrali Figur in de fümf Büecher Moses. Er isch noch dr hebräische Dradition dr Stifter vo dr jüdische Religion gsi.
Biografii
Noch dr Gschicht im 2. Buech Moses (Exodus) isch dr Moses z Ägypte uf d Wält cho. Er isch Israelit gsi und het zum Schdamm vo de de Levite ghört. As Buschi isch er vo siiner Mueter usgsetzt worde, wil si Angschd vor emä Gsetz vom Pharao gha het nochdam alli israelitische Buebe sötte umbrocht wärde. D Dochter vom Pharao het en gfunde und ufzoge wie än Ägypter. Won er aber ä Ägypter, won ä Israelit gschlage het, umbrocht het isch er ins Land Midian gflüchtet, won er d Zippora ghürotet und ä Bueb, dr Gerschom, übercho het. Er isch noch Ägypte zruggzoge und het vom Pharao verlangt, ass er d Israelite sött lo uusreise. Dä het d Uusreis aber erscht erlaubt nochdäm zäh Blooge über d Ägypter cho si. Denn, wo d Israelite scho underwägs gsi si, het er si doch no verfolgt; isch aber im Meer umcho. Währed vierzig Johr het d Moses d Israelite in dr Wüeschti Sinai umegfüehrt und het enä zäh Gsetz ge, won er vo Gott uf em Sinaibärg übercho het. Denn het er d Israelite in s Land öschdlig vom Jordan gfüehrt und s eroberet. Er isch uf em Bärg Nebo gschdorbe.
Bis in d Zit vo dr Ufkläärig het dr Mose as historischi Person und dr Verfasser vo de Büecher vom Pentateuch (1. bis 5. Buch Mose d Büecher Genesis, Exodus, Levitikus, Numeri und Deuteronomium) und vom Psalm 90 gulte. Die Uffassig isch sithäär in dr biblische Wüsseschaft witgehend ufgee worde.
Quelle
Die Bibel, 2. Buch Moses, Württembergische Bibelanstalt Stuttgart.
Litratuur
Zur Froog noch em historische Mose
Zur Wirkigsgschicht
Robin Williams
Dr Robin McLaurin Williams (* 21. Juli 1951 z Chicago, Illinois; † 11. August 2014 bi Paradise Cay, Kalifornie) isch en amerikanische Schauspiiler, Komiker, Oscar- und fümffache Golden-Globe-Briisdrääger gsi. Er het tragikomischi Rolle gspiilt wie in Good Morning, Vietnam oder Der Club der toten Dichter, psüchopathischi wie in One Hour Photo und Insomnia – Schlaflos. Er het au Familiefilm gmacht wie Flubber oder Mrs. Doubtfire – Das stachelige Kindermädchen und Färnseekomödie wie Mork and Mindy.
Dr Williams het si Karriere am Aafang vo de 1970er Joor as Stand-up Comedian aagfange. Berüemt isch er 1978 worde in dr Rolle vom Mork in dr Sitcom Mork and Mindy. Vo 1980 aa isch er au in Kinofilm ufdräte. Si erst grooss Erfolg isch 1987 Good Morning, Vietnam gsi, won er drfür e Golden Globe und en Oscar-Nominierig überchoo het.
Dr Williams het an Depression glitte und isch lang drooge- und alkoholabhängig gsi.
Liste der Asteroiden
Die ufgfüehrte Site enthalde jewils e Deil vu dr Liste vu dr Asteroide:
Us em Durmesser un dr Albedo cha die Absolute Helligkeit wie folgt berechnet werre:
Tyrsenische Sprachen
Tyrsenisch isch e Sproochfamili, wo vom Etruskolog Helmut Rix ane 1998 vorgschlage woren isch. Binennt isch si noch de Tyrsener, em altgriechische Name vo de Etrusker.
Gliderig
S Tyrsenische bistoot us drai bikannte Sprooche, wo ali i de Antiki uusgstorbe sind:
De Helmut Rix postuliert e hypotetischi Ursprooch, s Proto-Tyrsenische, wo öppe um 1000 v. Chr. im ägäische Ruum gredt woren isch.
Gmainsamkaite
Di drai Sprooche gliichet sich i de Syntax und Morphologii. All drai Sprooche hend en Genitiv uf -s und en Pertinentiv (Lokativ zum Genitiv) uf -si oder -le. Au d Luutsystem vo de drai Sprooch sind äänlich. Im Wortschatz chönet au Gmainsamkaite festgstellt were, obwoll vom Rätische und Lemnsiche nume wenig Wörter bikannt sind.
Üsseri Verwandtschaft
S Tyrsenische isch as en aigni Sprochfamili uufzfasse, wo kai witteri bikannti Verwandti het. Doch gits Spekulatione, wo aber nöd wüsseschaftlich verhebed. So söled s Etruskische und s Lemnische mitem Eteokretische verwandt sii, wo uf de Insle Kreta gredt woren isch. Au e Verbindig zwüschet de indoeuropäische Anatolische Sproche und em Etruskische werd agnoo, die isch aber eener e Folg vo Entleenig.
Hochdorf (Freiburg)
Friburg-Hochdorf isch e Stadtdeil vu Friburg im Brisgau.
Hochdorf lit zämme mit sinem Ortsdeil Benzhuse im Nordweste vu Friburg. Es grenzt an d'Marchdörfer Hugstette, Bueche un Holzhuse. Südöstlich vu dr dur d'Gmarkig verlaufende A5 befindet sich im Markwald s' Gwerbe- un Industrigebit Hochdorf.
Nordöstlich vum uf dr Hochdorfer Gmarkig glägene Autobahnaschluss Friburg-Nord bui Benzhuse lit e Campingplatz mit dr Badeseä Tunisee un Brisgausee (ledschderer au as Silbersee bekannt).
Gametophyt
Dr Gametofüt (griech. gamete, gametes „Ehefrau, Ehemaaa“ und phyton „Pflanze“) isch bi Pflanze die sexuelli Generazioon, wo Gamete-bildet, also die haploidi Faase vom Generazioonewäggsel. Die diploidi Faase wird as Sporofüt bezäichnet. Dä broduziert bi niidere Pflanze (Moos und Farn) d Spoore, wo sich d Pflanze mit ene ungschlächtlig vermeert.
E Gametofüt het immer meereri Zälle. Er waggst us ere Meiospore vom ene Sporofüt uuse und isch dorum immer haploid, jeedi vo sine Zälle het also nume en äinzige Chromosoomesatz. Dr Gametofüt entwigglet Sexualorgaan, wo Antheridie und Archegonie häisse und in deene d Gameete. Wenn zwäi vo deene Gschlächtszälle verschmelze, wird us ene e diploidi Zygote, wo am Aafang vo dr zwäite Generazioon (dr diploide Sporofütegenerazioon stoot. Andersch gsäit: Noch Verschmelze vo de Kärn wäggst d Zygote zum ene Sporofüt; dä broduziert Spoore, und vo deene chunt wider e Gametofüt und so isch dr Kräeislauf vo de bäide Generazioone gschlosse.
D Gametofüte vo de Moos si die grüene Moospflänzli.
Bi d Faarn hingege si d Gametofüte (Prothallium) so stark reduziert, dass mä si kuum no cha gsee und mä si liicht mit eme Lääbermoos cha verwäggsle. Bi de Farnpflanze isch dr grüen Däil vo dr Pflanze, wo mä oobe gseet, dr Sporofüt. Uf dr Zäichnig vom Otto Wilhelm Thomé (linggs) gseet mä rächts unde e Gametofüt (Prothallium), wo drus dr nöi Sporofüt waggst. An de Bletter vom Sporofüt sitze Sporangie, us deenen wärde d Spoore abgee.
No mee reduziert si d Gametofüte vo de Soomepflanze. Bi deene befindet sich dr männlig Gametofüt im Pollechorn und bestoot bi de Bedecktsaame (Blüetepflanze) nume us drei Zälle. Dr wiiblig Gametofüt isch dr Embryosack in dr Soomenaalaag; dä bestoot, wenn er voll entwicklet isch, mäistens us siibe Zälle.
Nootka-Sund
Dr Nootka Sound isch e diefe Meerfjord im pazifische Nordweste vo Amerika, wo sich in drei Hauptarm ufzwigt. Dr Sund befindet sich an dr Westküste vom Vancouver Island in dr kanadische Browinz British Columbia. Er isch dr Laag nooch dr middleri vo de fümf Sund, näben em Quatsino Sound, Kyuquot Sound, Clayoquot Sound und em Barkley Sound, wo d Westküste brääge.
D Iifaart zum Nootka Sound het 1774 dr spanisch Seefaarer Juan Pérez entdeggt. Im Merz 1778 isch dr britisch Kapitän James Cook uf sinere dritte Wältumsaeglig as erste Oiropäer in Sound iinegfaare. Er isch am Friendly Cove verbii, wo elf Joor spööter dr Schaublatz vo dr Nootka Sound-Kontrowärse worde isch, und het vor em chliine Bligh Island, wo zmitzt im Sund lit, gankeret. Dört het er die indigene Nuu-chah-nulth (Nootka) kennegleert.
D Nootka häi em zuegrüeft: „itchme nutka, itchme nutka“, was in iirer Sprooch „gang zrings ume“ bedütet. Dr Cook het aber gmäint, das sig dr Naame vom Volk. Dr Sund het aber dä Naame bis hüte bhalte.
Dr britisch Seefaarer John Meares het in Friendly Cove 1788 e temporäre Handelsblatz ufdoo. 1789 häi sich au Spanier dört niidergloo und wo die vier britischi Schiff kaperet höi, isch s zun ere schwere diplomatische Krise zwüsche Groossbritannie und Spanie choo, dr Nootka Sound Kontrowärse, wo erst 1795 ändgültig bigläit worde isch. Sithäär het mä dr Nootka Sound eläi gloo. Wie fast die ganzi Westküste vom Vancouver Island, isch er wäge sinere riiche Meerdierwält bekannt und für si umberüerti Natur, wo no in mängge Däil erhalte bliibe isch.
Heretsried
Höretsriad (amtlich Heretsried) ischt e Gmoed im Landkroes Augschburg z Bayern.
Geografi
Höretsriad leit rond 15 Kilometer nordweschtlich vo Augschburg em Holzwenkel vom Naturpark Augschburg-Weschtliche Wälder.
Vo dr Gmarkong send 32,4 % Landwirtschaftsfleche, 59,0 % Wald, 7,7 % Sidlongsfleche ond 0,8 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Höretsriad gheret dr Hauptort Höretsriad, s Kirchdorf Lauterbrunn ond dr Weiler Monburg.
Gschicht
Höretsriad ischt zom erscht Mol gnennt worda em 13. Johrhondert (1418 Heroltzryede).
Religion
85,1 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 10,2 % evangelisch.
Verwaltong
Höretsriad hot mit em Markt Wälda ond dr Gmoede Bõĩschteede ond Eamesacker a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
D Birgermoeschterin vo Höretsriad ischt d Heinrich Jäckle.
Dialäkt
Dr Dialekt vo Höretsriad ghert zom Schwäbisch.
Gehorsamsgebot (Römer 13)
S Ghorsamsgebott isch e Gebott, wu dr Aposchtel Petrus in sinem Briäf an d Remer bredigt het. Diä Stell im Neije Teschtämänt heißt:
Des Gebott wird aber dur e anderi Stell in Neije Teschtämänt relativiärt, nämlig dur d Aposchtelgschicht 5,29; do sait dr Petrus un d Aposchtel:
Des Gebott im Remerbriäf hets in Chrischte in verschiidene hischtorische Situatione licht gmacht, sich an d Herrschaft azbasse. Uf dr andere Sitte hän anderi no Wäg gsuecht, wiä mer do drum rum kunnt. So s Friiburger Konzil, wu sich im Nationslsozialismus intensiv mit däm Gebott üsenander gsetzt het.
D Reformatore hän s Ghorsamsgebott unterschiidlig sträng üsglegt. Dr Zwingli het gsait: So aber die gantze menge des volcks einhälliklich […] den tyrannen abstoßt, so ist es mit got. Wänn dr Firscht so d Chrischtepflicht versüümt, mueß dr Bundesvertrag im e revolutionäre Akt erneijeret wäre un im Herrscher d Gewalt üs dr Hand gnumme wäre.
Literatür
Ds Nöie Teschtamänt bärndütsch. Übersetzig: Hans und Ruth Bietenhard, Bern 1985
Le Folgoët
Le Folgoët (bretonisch Ar Folgoad) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Le Folgoët lyt 65 km vu Quimper un 22 km vu Brest uf ere Hechi zwische 30 m un 77 m iber Normalnull.
Gschicht
Le Folgoët isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1421 as Folgoat (1421 Folgoet, 1421 Folgouat, 1424 Folgoet, 1433 Folgoet, 1438 Folguoat, 1510 Folgoët).
Verwaltig
vu Le Folgoët isch. Le Folgoët ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Le Folgoët ghert zem Bretonisch.
Grünalgen
D Grüenalge oder Chlorobionta si e Grubbe vo Alge, wo früener in dr Süstemaatik as äiges Taxon gfüert worde si. Fülogeneetisch handlet es sich aber um e parafüleetischi Grubbe, wil si nit alli Noochkomme vom ene letzte gmäinsaame Vorfaar si. So wärde die „hööchere“ Pflanze (Embryophyta) nit zu de Grüenalge zelt, au wenn si sich us deene entwigglet häi. As Grüenalge bezäichnet mä doorum alli Verdräter vo de Chloroplastida mit Usnaam vo de Embryophyta.
Vorkomme
Bis 2014 si öbbe 4000 Grüenalgen-Arte beschriibe worde, vo deene lääbe öbbe 90 % im Süesswasser. Under de mariine Verdräter stellt d Gattig Micromonas die hüfigste fotosünthetische Öikaryote im Meer. Usserdäm git s au e Hufe Grüenalge, wo nid im Wasser lääbe, sondern vor allem uf füechtem Boode und uf Böim. Mänggi lääbe sümbiotisch as Bestanddäil vo Flächte oder as Zoochlorelle in Süesswasserpolype oder andere wirbellose Dier.
Kwelle
Dr Ardikel «Grünalge» uf dr dütsche Wikipedia
Marron Curtis Fort
Dr Marron Curtis Fort (* 24. Oktober 1938 z Boston, USA; † 18. Dezämber 2019 im oschtfrisische Leer) isch e amerikanisch-dytsche Germanischt un Spezialischt fir di saterfrisisch un di niderdytsch Sproch gsii. Dr Fort het di dytsch Staatsburgerschaft gha un isch dur d Verleihig vum Indigenat vu dr Oschtfrisische Landschaft e „yyburgerete Oschtfrise“ gsii. Är het z Leer (Oschtfrisland) gläbt.
Läbe un Beruef
Noch em Internatsbsuech z New Hampshire (USA) het dr Marron C. Fort ab 1957 an dr Princeton University d Fächer Germanischtik, Anglischtik, Niderlandischtik, Skandinavischtik un Mathematik studert. Anne 1961 isch er as Woodrow-Wilson-Stipendiat an d Universitet vu Pennsylvania (Philadelphia) gwächslet. Im Ramme vun eme universitere Uusduschbrogramm isch er 1963 an d Universitet Fryybeg chuu. Eigetli het er e Doktorarbet welle schrybe iber „Gschlächtsschwankige im Hekschtalemannisch“ aber aber an däm Thema het do scho eber ander gschafft. Wäge däm het em aagfange iber s Niderdytsch z forsche. Anne 1965 het dr Fort bim Prof. Alfred Senn an dr University of Pennsylvania schließli zum Ph. D. promoviert mit ere Dissertation iber s Niderdytsch vu Vechta.
Vu 1969 bis 1985 het dr Marron C. Fort e Professur fir Germanischtik an dr University of New Hampshire gha. In däre Zyt, 1976/77 un 1982/83, het er Gaschtprofessure an dr Universitet Oldenburg ibernuu un het syyni Studie zum Saterfrisisch un zum oschtfrisische Niderdytsch aagfange. An der Universitet Oldenburg isch dr Fort syt 1983 Akademische Oberrot gsi un het dert bis zue syyre Pensionierig anne d „Arbeitsstelle Niederdeutsch und Saterfriesisch“ gleitet. Ab 1982 het er z Dytschland gläbt. Syy Frau Ute Doerte Lissy Fort stammt vu Schlesie, si hän zwei Chinder mitenander.
Dr Marron C. Fort isch dr Rusgäber vum Saterfrisische Werterbuech gsii. Anne 2003 het er e Ibersetzig vum Neje Teschtamänt in s Saterfrisisch uusebrocht.
Jürg Wylenmann
Der Jürg Wylenmann (* 16. August 1948 z Winterthur) isch e Schwiizer Maler, Zeichner und Grafiker. Är isch unter anderem bekannt as Gebruchsgrafiker und für sini Wandmolereie.
Läbe
Der Wylenmann het vo 1965 bis 1969 in der Fachklass Grafik a der Schuel für Gstaltig Züri studiert. Vo 1970 bis 1979 het er für Werbeagenture und as sälbständige Grafikdesigner z Züri gschaffed. Ab 1980 het er as freischaffende Moler Ateliers z Züri und im Kanton Zug gfüert. 1999 het er es Atelierstipendium vom Kanton Zug z Berlin gha. Bis 2000 isch er Mitglied vo der Vereinigung vo de Zuger Künstler gsi, sit 2001 isch er Mitglied vo der Visarte Zentralschweiz bvk. Der Wylenmann het Grafikdesign, Plakat, Siebdruck, Lithographie, aagwandti Kunscht und Wandmolereie gmacht.
Fulenbach
Fulebach (amtlich Fulenbach) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Oute im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Geografi
Fulebach isch es Strossedorf uf dr Schotterterrasse nördlich vo dr Aare, im Aaregäu vom Soledurner Mittuland. thurner Mittellandes. D Gmeindsflächi umfasst 53,6 % langwirtschaftlichi Flächi, 29,5 % Waud, 13,6 % Sidligsflächi und 3,3 % suschtigi Flächi.
Nochbergmeine si Woufu, Nöiedorf, Härchinge und Bonige im Kanton Soledurn und ie Murgethal im Kanton Aargau.
Gschicht
Fulebach isch zum erschte Mou gnennt worde im Johr 1226 aus in villa Vulenbah (1260 Fulenbach).
Bevöukerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch 2010 bi 9,8 % gläge.
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 7,4 %, CVP 24,4 %, EDU 0,8 %, EVP 1,7 %, FDP 15,9 %. GLP 4,1 %, GP 4,4 %, SP 15,6 %, SVP 23,6 %, Suschtigi 2,1 %.
Gmeindspresidänt isch dr Hugo Kissling (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 2,1 % gläge.
Sproch und Dialäkt
Bi dr Voukszellig 2000 hei vo dr 1450 Iiwohner 93,9 % Dütsch aus Hauptsproch aagää, 0,5 % Französisch, 0,7 % Italienisch und 4,9 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Fulebach ghört zue dr Dialäkt vo dr Region Oute, wo ähnlech si zue dr Aargauer Dialäkt.
Walter Georgii
Dr Walter Georgii (* 23. Novembr 1887 z Stuegert, † 23. Februar 1967 z Diibenga) ischt a deitscher Pianischt, Musikwissaschaftler ond Hochschuallehrer gwäa.
Aus seim Leaba
Dr Walter Georgii ischt am 23. Novembr 1887 z Stuegert uff d Welt komma. Deet hôt’r au sei Kendheit ond Jugend vrbrôcht. Nôch-em Abi hôt’r beim Max Paur, wo an dr Musikhochschuel vo seira Hoimetstadt a Moischtrklass gleidet hôt, intensiv s Klaviirschbiila glernt. Em Jôhr 1910 ischt’r selbr Lehrer wôrra, ond zwar an dr Kaiserlich Russischa Musikschuel en Woronesch. Zwoi Jôhr schbätr hôt’s-en wiidr nôch Deitschland zruckzoga. Jetzt hôt’r nomôl zom Studiira ôgfanga, desmôl s Fach Musikwissaschaft am Konservadoriom vo Halle an dr Saale. Em Jôhr 1914 hôt’r deet zom Dr. phil. promoviirt. S Thema vo seira Dissertazioo ischt „Carl Maria von Weber als Klaviirkombonischt“ gwäa. Bei dr schbätra Gesamtausgab vom Weber seine Werk ischt’r als Mit-Herausgeber beteiligt gwäa. Noh em gleicha Jôhr hôt dr Georgii an Lehrufftrag am Konservadoriom z Köln kriagt, wo-nr seine Studenda s Klaviirschbiila beibrôcht hôt. Trotz ällem hôt’r sich abr au noh gnuag Zeit genomma, om als Klaviir-Virtuoos en ganz Eiropa romreisa zo kenna.
Am 23. Februar 1967 hôt dr Georgii em Aldr vo 79 Jôhr z Diibenga seine Auga fir emmer gschlossa.
Chlodomer
Dr Chlodomer (* 494/495; † 21. Juni 524 bi Vézeronce) isch dr dritteltist Sohn vom Frankekönigs Chlodwig I., dr zweiteltist vo dr Chrodechild. Er het vo 511 bis 524 in däm Deil vom Riich gherrscht, won em bi dr Riichsdeilig vo 511 zuegfallen isch. Dr Chlodomer het en eltere Halbbrueder, dr Theuderich I., und no drei Brüeder gha, wo dr eltist von ene, dr Ingomer, scho as Chind gstorben isch. Die beide andere si dr Childebert I. und dr Chlothar I. gsi. Noch em Dod vom Chlodwig im Johr 511 hai dr Theuderich, dr Chlodomer, dr Childebert und dr Chlothar s Riich underenander ufdeilt. Dr Chlodomer het Deil vo de Chilleprovinze Sens und Tours und dr Norde vo Aquitanie übercho. Si Residänz isch Orléans gsi. 523 het er zsämme mit siine Brüedern Childebert I. und Chlothar I. d Burgunde überfalle, wo denn wägem e Chrieg mit de Ostgote gschwecht gsi si. Zerst hai si Erfolg ha, denn isch er am 21. Juni 524 in dr Schlacht bi Vézeronce dur e List in d Gfangeschaft vo de Burgunde gfalle, won en umbrocht hai.
Siini Brüeder hai druf dr burgundisch Fäldzug abbroche und hai si Riichsdeil underenander ufdeilt. Dr Chlothar het im Chlodomer si Witwe Guntheuca ghürotet. Vo de drei Söhn vom Chlodomer het dr Chlothar I. die beide eltere, dr zähjöhrig Theudoald und dr siibejöhrig Gunthar, umbrocht für zum ihri Erbasprüch uszschalte; dr jüngst, dr Chlodoald (Chlodowald), isch gflüchtet und het überläbt und isch in dr geistlig Stand iidräte. Er isch Abbé vo Nogent und spöter as Saint-Cloud heilig gsproche worde.
Herdern (Freiburg)
Herdere isch e nordöstlich vu dr Aldstadt glägene Stadtdeil vu Friburg im Brisgau.
S'ursprünglich eigeständig Dorf, wo yberwigend vum Wibau gläbt het, isch anno 1008 erstmols urkundlich erwähnt worre. Demit isch es eins vu dr am früeheste besidelte Gebite im hütige Stadtgebit. Scho sit 1457 isch Herdere e Deil vu dr Stadt Friburg.
Dr Wibau spilt hüt kei wichtigi Rolle meh fer d'Bewohner vu Herdere. Einigi Räbberg oberhalb vu dr Stadt erinnere aber noch an si einstigi Bedütig.
Deile vu Herdere sin hüt Villevirtel, wo wäge ihrer ruehige un naturnoche Lag dür un beliebt sin.
Schlacht am Morgarten
Nach dr historisch unverbürgte Vertriibig vo de Vögt, wo sicher nöd nur im Jahr 1291 stattgfunde hät, sind d Habsburger nach wie vor draa interessiert gsii, ihre Machtaaschpruch i dr Innerschwiz dure zsetze. Dezue händs gegeüber em König au Pflichte z verrichte ghaa, wie zum Bischpil de Schutz vom Chloschter Einsidle, wo üsserscht witläufigi Ländereie gha hät; wos aber lang nöd alli bewirtschaftet hät.
Schwyz expandiert zu Laschte vo Einsidle
Di geburteriiche Schwyzer sind wege e paar Alpweide sit längerem im Schtrit mit em Chloschter Einsidle gsi, wo under em Schutz vo de Habsburger gschtande isch. Das isch de sogenannti Marcheschtrit. Au händ schwyzerischi Sidler im Lauf vo de Jahr i de Urwälder, wo vo Einsidle nöd gnutzt worde sind Hööf pout und s Land urbar gmacht. Im Summer 1314 händ sich d Schwyzer einisch me gäge d Chloschterchnächt duregsetzt und illegal witeri Alpe und Wälder, wo em Chloschter ghört händ besidlet. Druf hät si dr Abt vo Einsidle bim Bischof vo Konschtanz verchlagt. De Bischof hät dänn über d Schwyzer de Chilebann verhänkt. D Eidgenosse händ für de Gegekönig vom Habsburger Friedrich em Schöne, de Ludwig de Bayer, Partei gnaa, i dr Hoffnig, er werdi de Chilebann uuflöse laa. Us Raach händ d Schwyzer i dr Dreikönigsnacht 1314 s Chloschter überfalle, händs plünderet, händ d Chloschterchile gschändet und d Mönch für e paar Mönet gfange gnaah. Em Abt aber isch d Flucht is Schtatthalteramt Pfäffike glunge, vo wo er de Bischof und de Schirmherr alarmiert hät. Dr Bischof vo Konschtanz hät de Chilebann dänn au über d Urner und Unterwaldner verhängt.
Dr Schirmherr grift ii
Dr Herzog Leopold I. vo Habsburg, dr Brüeder vom Friedrich isch dänn Schirmherr vom Chloschter Einsidle und verpflichtet gsii, d Schwyzer für dä Frevel z beschtrafe. I dr ritterliche Überzüügig, dass nur Ritter gäge Ritter kämpfe dörfed und wil er gwüst häd, dass s im Land Schwyz nume Buure gee häd, isch er miteme schwer panzerete Ritterheer ohni gnaui Ufklärig zu ere Schtrafaktion gäge Schwyz ufproche. De Ritter isch es klar gsii, dass si kein eigentliche Gegner händ und also nöd in en Chrieg zoge sind, sondern zunere Strafaktion gäge widerschpenschtigi und ufmüpfigi Buure.
D Schwyzer aber sind Buure gsii und händ sich nöd müesse a di ständische Regle vom Rittertum halte, wo si vermuetlich au gar nöd kännt händ. Für Habsburg häts zwei Möglichkeite geeh: Entweder Chrieg gäge anderi Edli, wobii mer sich uf em Schlachtfeld troffe hät und nach eme Signal mit dr Schlacht aagfange hät und au zwüschedure underbroche hät, zum di Tote und Verletzte in Sicherheit z bringe. Oder aber e disziplinarischi Massnaahm gäge Buure öppe, indem mer en Hof oder es Dorf plünderet oder abebrännt hät. I dr mittelalterliche Weltordnig händ di eifache Lüt kei Kompetenz zum kämpfe ghaa - usser si sind vo ihrem Herr als Fuessvolk defür iizoge worde.
Allerdings muess mer au dütli säge, dass am Moorgarte uf Schwyzer Site nöd nume Buure kämpft händ. Sehr wohl isch dr schwyzerischi Adel au uf em Schlachtfeld verträte gsii. Und under de Schwyzer häts kampferprobti Söldner und nöd nume wehrlosi Buure gha.
Au isch sich d Wüsseschaft i dr Fraag vo dr Schlachtuursach alles anderi als einig. D Haupttheorie dezue sind dr Schwyzer Freiheitsdrang, di habsburgische Huusmachtsaaschprüch i de eidgenössische Gebiet, dr Marcheschtrit mit em Chloschter Einsidle und dr dütschi Thronschtrit vo 1314/15.
D Schlacht
D Schwyzer händ de Aagriff bi Arth erwartet, wo si wi bi Brunne und Richtig Einsidle Befestigunge pout händ, de Herzog Leopold isch aber vo Zug her em Ägerisee naach zoge und hät plant über de Sattel in Talchessel vo Schwyz oder is Gebiet hinder em Sattel, wo vo Schwyz bsetzt gsi isch, vorzschtosse. Nach ere Legende isch der Weg dur dr Graf Heinrich vo Hüneberg verrate worde, wo en Pfiil mit dr Botschaft "Hüetet üüch uf St. Othmar am Moorgarte" über d Letzi vo Arth zu de Schwyzer gschosse hät. Dr St. Othmar isch d Datumsaagaab. Us mittelalterlicher Sicht isch das nöd en eigentliche Verrat gsii, wil, wie witer obe gschribe, Schlachte hüfig a me gmeinsam uusghandlete Ort und Zit stattgfunde händ, wil sich zwei ritterlichi Heer suscht nöd händ chönne finde.
Dr Wäg am See naach isch en ängi Strecki zwüsched em steile Hang und em versumpfte Ufer vom Ägerisee, wo dozmal no grösser gsii isch. Deet händ d Schwyzer, zäme mit 300 verbündete Urner öppe 1500 Maa, en Hinderhalt iigrichtet. D Habsburger sind mit 3000 bis 5000 Maa cho, öppe en Drittel devoo panzereti Riiter, wo vorne de Zug aagfüehrt händ. Di Verbündete und Vasalle vo de Habsburger sind vor allem us de Kantön Zug, Züri, Aargau und em Thurgau gsii. Dr Zug isch dur e Schtraasseschperri bi Tschopple gschtoppt worde. Vom Hang her isch er mit Baumschtämm vo gfällte Bäum a verschidene schmale Schtelle underbroche worde. Mit fuuschtgrosse Schtei sind d Ross schüüch gmacht worde und mit Hellebarde d Ritter aagriffe worde. D Ritter händ im änge Gländ chuum Ruum zur Gägewehr ghaa, und d Schlacht hät mit ere vernichtende Niderlaag für d Habsburger gändet.
D Niderlaag
Gründ für die habsburgischi Niderlaag gits vili. Erschtens sinds in en Hinderhalt graate. Nach Augezüügebrichte in Chronike händ si für d Verschiebig uf de Flecke Schwyz oder de widerrechtlich grodete und bsetze Alpe uf em Sattel, d Waffe hinder sich uf em Sattel feschtgschnallt und händ Seili mit sich gfüehrt, zum s Veh vo de Buure abzfüehre. Au isch der Aagriff vo de Schwyzer und Urner vo Oschte her zum Zitpunkt vom Sunnenufgang gfüehrt worde. D Ritter sind bländet gsii und händ dopplet schlächti Sicht gha: de schmal Sehschlitz vom Helm und d Sunne im Gsicht. Während de Aafang vom Zug uf es Hindernis ufgloffe isch, isch dr Rückzug dur witeri Schtrasseschperre vo de Buure abgriglet worde. Zuesätzlich hät vo hinde s ahnigslose Fuessvolk us em Freiamt, Winterthur und Züri nachedrängt. D Ritter sind zum Zitpunkt vom Aagriff uf eme schmale Wäägli zwüsched Sumpf und See einersits und anderersits de Schwyzer, wo vo dr Bergflanke aagrife händ, i de Falle gsi.
D Schwyzer händ sich mit Schtiigiise a de Füess "wie Gämsi" im schteile Gländ bewege chönne. Zuesätzlich händs mit fuuschtgrosse Schtei, wo sie de Ross vermuetlich an Buuch gworfe händ, d Rittier schüüch gmacht, sodass die d Ritter abgworfe händ. Während d Ritter ihri Lanze (geignet für de Kampf uf em Ross uf Dischtanz) wool nöd parat ghaa händ, händ d Schwyzer mit dr Hellebarde e uusgezeichneti Nachkampfwaffe ghaa. Mit dr Hellebarde cha mer guet zieh, stäche und schlaa. Im Gegesatz zur ritterliche Ehr, Verwundeti z schone, händ d Schwyzer ihri Gegner wie imene Bluetruusch gnadelos abgschlachtet. Lueg dezue au de Chronikbricht.
D Niderlaag isch vo de Habsburger nöd anerchännt worde, wil d Schwyzer gottlos kämpft hebed. Dr Chliichrieg, wo denn usbroche isch, hät bis zum Waffeschtillschtand vo 1318 duuret.
Kassel
Kassel (bis 1926 amtlech Cassel) isch e chreisfreji Stadt, Verwaltigssitz vum glychnamige Regierigsbezirk und vum Landchrais Kassel. Di äinzigi Grossstadt vu Nordhesse isch noo Frankfurt am Main und Wiesbade di drittgröschti Stadt und eis vu zää «Oberzäntre» vum Bundesland Hesse. Im Dezämber 2017 sind 204.021 Yywohner zehlt worde.
Schlacht am Morgarten
Us dr Chronik
D Schlacht am Morgarte kännt mer zersch emal us de Gschichtsschriibig. Die ältischte Bricht über d Niderlaag vom Leopold sind vom Johannes vo Viktring und vom Johannes vo Winterthur. De erscht isch 1315 Abt im Chloschter Viktring z Kärnte gsii, und der ander brichtet, wie sin Vatter mit de Truppe vom Leopold us de Schlacht zrugg cho isch. Die beede Chloschtermanne händ für iri Beschriibige von ere Schlacht numen äis Modäll kännt, nämli d Bible. Us em alte Teschtamänt chunnt au s Bild vo de Schtäi, wo de Hang aberugeled: De Johannes vo Viktring schribt, d Schwizer sigid so sicher im Gländ umgeschtägeret wie d Schteiböck, wo bi irem Umeschpringe d Schtäi lösid ab de Häng abegheie. Us dem Bild hät sich dänn im Abschriibe vo schpötere Chronischte e ganzi militärischi Schtrategii entwicklet. Debi mues me nur emal i d Gägend vo de Schlacht ga, zum merke, dass es wit und bräit kän Hang git, wo mer en groosse Schtäi so wit chönt role laa, das er emene Ross zwüsched Bäi graated oder gar en Ritter erschlaat! Us de Zit sälber gits jedefalls chum Detail über d Schlacht sälber - mer wäiss, das öppis gloffe isch, aber was gnau gloffen isch, wäiss mer nöd.
Kassel
Ab 1277 isch Kassel Hauptstadt vu dr Landgrafschaft Hesse, dr Landgrafschaft Hesse-Kassel (vu 1567 bis 1803) und vum Kurfürschtetuum Hesse (bis 1866) gsi. Bis hüt züüged e Residänz und Schlesser dodervo, drunder insbsunderi d Orangscherie i dr Karlsaue und s Schloss Wilhelmshöhe im Bärgpark, wo syt 2013 zum Wältkulturärb vu dr UNESCO zehlt. Mit dr documenta beherbärgt d Stadt zuedäm all füüf Johr e wältwyt bedütendi Usstellig vo de zitgnössische Kunscht; dahär het Kassel syt Merz 1999 di amtlichi Zusatzbezeichnig documenta-Stadt. Dur d Gründig vu dr erschte Gsamthochschuel vu Dytschland (de hütige Uniwersidäät Kassel) isch Kassel 1971 zur Uniwersidäätsstadt worde.
Schlacht am Morgarten
En Hofnarr als wiise Warner
Eini vo de Eigetümlichkeite vo dr Schlacht vo Moorgarte isch d Befragig vom Hofnarr vom Herzog Leopold, Kuony vo Schtocke gsii. Wo de as Witz bi de Beratige vor dr Schlacht gfragt worde isch, was er denn vo dr ganze Aaglegeheit halti, hät er sim Herr graate:
Ihr geratet wohl, wie ihr wollt in das Land Schwyz hinein kommen, jedoch geratet keiner, wie ihr wieder wollt heraus kommen.
De Kuony vo Schtocke hät also mit sinere Ussaag uf d Gfahr aanedüütet, wies dänn usgsehi, wänn d Habsburger d Schlacht verlüüred. Sin Ratschlag isch mit Lache abtaa worde; nach dr Schlacht hät sich dr Herzog aber an de wiisi Rat vo sim Narr erinneret und hät ihm en Wunsch gwährt. Der hät sich s Privileg erbäte, jährlich i sinere Heimetschtadt Schtocke es Narregricht abhalte z dörfe, wo er allerdings erschtmals erscht 1351 usgfühert hät. Der örtlichi Narreverein, s Hohe Grobgünstige Narrengericht zu Stocken, berüeft sich hüt uf die Begebeheit.
Em Kuony vo Schtocke sini Gschicht isch de meischte Chronischte bekannt gsii. Zumindest erschiint dr Hofnarr i de meischte Illuschtratione zur Schlacht. Im hiesige Bischpil vo dr Berner Chronik isch dr Kuony am linke Bildrand im Heer vo de Öschterriicher z erkänne, schtandesgmäss inere langzipflige, rote Schelletracht, Gugel und Eselsohre.
Lueg au
Bundesbrief, Habsburger, Urkanton, Gschicht vo de Schwiz
Dreifürstenstein (Alexanderschanze)
De Dreifürschtestei isch en Gränzstei uf de Alexanderschanze us em Johr 1673.
Lag
De Gränzstei stoht öppe 250 Meter südweschtlich vom Hotel Alexanderschanze, we me vo Bad Peterstal-Griesbach her chunnt uf de rechte Site vo de B 28 ugfähr 15 Meter ewäg vo de Schtroos.
Stei
Uf de Nordsite isch d Johreszahl aageh und s Wappe vom Hochstift und Bischtum Stroosburg, uf de Oschtsite gseht me di Initiale vom Herzog vo Württebärg EHZW und es viirteiligs württebärgischs Wappe, uf de Südsite stoht d Zahl 62 und uf de Weschtsite stoht FF für Fürschtebärg. S fürschtebärger Wappe isch aber nümm z finde, wil es mit durch es badischs ersetzt worde-n-isch.
Mississippi River
Dr Mississippi [] (ängl.: Mississippi River ) isch e Stroom in de Veräinigte Staate, wo 3778 Kilometer lang isch. Er foot am Lake Itasca im nördlige Minnesota aa und mündet öbbe 160 Kilometer südlig vo New Orleans in Golf vo Mexiko.
Grundrechte (Schweiz)
D Grundrächt wärde in dr Schwiiz hauptsächlig vo dr Bundesverfassig (BV) gwährleistet. Wiiteri Rächtsgrundlage bilde bsunders die Europäischi Menscherächtskonvention (EMRK). D Bundesverfassig gseht Vorussetzige vor, under wele d Grundrächt dörfe iigschränggt wärde.
Mississippi River
Dr grösst Nääbenfluss Missouri isch vo dr Kwelle bis er in Mississippi mündet dütlig lenger as dr Mississippi. Dr Missouri und dr Underlauf vom Mississippi bilde as Mississippi-Missouri mit 6051 Kilometer Lengi s viertlengste Flusssüsteem uf dr Wält.
Dr Mississippi goot fast dur s ganze Staatsgebiet vo de USA vo Norde uf Süde und fliesst dur acht US-Bundesstaate: Minnesota, Illinois, Missouri, Kentucky, Arkansas, Tennessee, Mississippi, Louisiana und bildet d Gränze vo Wisconsin und Iowa. Bi St. Louis chunnt er mit em Missouri und em Meramec River zämme und bi Cairo, Illinois, mit em Ohio. Bis uf s Gebiet um die Groosse Seä entwässeret dr Fluss s ganze Gebiet zwüsche de Rocky Mountains im Weste und de Appalatsche im Oste. S Delta bi New Orleans isch äins vo de grösste Mündigsgebiet uf dr ganze Wält.
Grundrechte (Schweiz)
Dr aktuell Katalog
Nit zu de soziale Grundrächt zelle d Sozialziil (Art. 41 BV). Öb dr Schutz vo Chinder und Jugendlige (Art. 11 BV) e sozials Grundrächt isch oder zu de Sozialziil ghört, isch nit klärt.
Deilwiis wärden au dr Aaspruch uf unentgältligi Rächtspfläge und s Streikrächt zu de soziale Grundrächt grächnet.
Banntag
Dr Banndaag isch e Bruuch in vile Gmäinde vom schwizerische Kanton Basel-Landschaft, vom Zürcher Underland, bsundrigs im Furtdaal und im soledurnische Schwarzbuebeland.
An dr Uffert oder eme bestimmte andere Daag im Mai laufe d Bürger von ere Gmäind um d Gmäindsgränze (Bann) ume. Früener häi nume d Manne mitdöffe, hützudaags goot vilmol die ganzi Familie mit. D Lüt si im Allgemäine in Rotte ufdäilt, wo jedi drvo äi Däil vo dr Gränze kontrolliert und d Marchstäi schmückt. Es isch hützudaag fast überall e Volksfest mid Drummler und Pfifer und d Lüt mache Lärme mit Vorderladergweer und Äänligem.
Gschicht
Dr Bannumgang het sini Ursprüng im Middelalter. Z Basel het män em Bannritt gsäit und scho 1493 gschriibe, ass d Gschäidheere, wo für d Marche verantwortlig gsi si, scho sit Urzite an dr Uffert e fiirligi Prozessioon um e Stadtbann abghalte häige, und dass si nochhär in äim Joor im Huus vo de Räblüt und im neggste wider im Huus vo de Gärtner für es Festmööli iikeert sige. Es isch vorgschriibe gsi, ass jedes Joor am Oobe vor dr Uffert d Bammert alli Lüt ooni Usnaam und bin ere Stroof vo zää Schilling wurde ufbiete am neggste Morge grad noch dr Mäss sich vor dr Ulrichs Chille z versammle. Au dr Gschäidsmeyer, d Gschäidlüt und dr Lütbriester und s «Sakramänt» häi müesse drbii si. Denn si alli fiirlig um e Bann gritte. Wenn si öbbis gsee häi, wo verdächdig oder stroofbar gsi isch, het das müesse bestrooft wärde. Dr Dombrobst het dene, wo dr Umritt gmacht häi, e Mööli müesse barat mache mit «Subbe, Fläisch, Wii und Brot».
Bis zur Reformazioon het dr Pfarrer gliichzitig mit em Bannumgang e Fluersäägnig gmacht. Das isch in de katholische Gegende wie im Birsegg und im Laufedaal au eso bliibe. In de brotestantische Gmäinde isch nume no d Bürgerpflicht bliibe, regelmässig z kontrolliere, öb d Noochbere nid villicht d Gränzstäi verschoobe häi.
S Schiesse isch scho im 16. Joorhundert e wichdige Däil vom Gaudi gsi. 1598 isch s verbote worde, au wenn es bis denn üüblig gsi isch, ass d Uffert näben em Bannritt au mit Schiesse gfiirt worden isch. 1635 si bim Bannritt 60 oder mee Musketierer zu Ross und Traguner drbii gsi. Au Drummler und Pfifer si mitgridde. Im 19. Joorhundert isch dr Banndaag öbben eso verloffe: D Glogge häi am Morge afo lüte, und d Manne häi sich versammlet. D Gmäindirööt häi ufbasst ass alli drbii si und häi d Lüt in Rotte iidäilt. Underdesse häi die junge vil Lärme gmacht und mit Gweer in d Luft gschosse. Pfifer und Drummler häi gschbiilt und jedi Rotte het iire Däil vom Bann abgloffe. D Gränzstäi het mä mit grüene Zwiig dekoriert und d Buebe häi Spottliedli uf d Noochbere gsunge. Wenn sich d Banngänger vo zwäi Nochberdörfer underwägs aadroffe häi, het s nid sälte Strit gee und mänggisch isch s sogar zu Schleegereie choo.
Wo die modärni Vermässig iigfüert worden isch, het dr Bruuch an Bedütig verloore und isch an vile Ort ganz verschwunde. In dr zwäite Helfti vom 20. Joorhundert häi en d Lüt in e Hufe Gmäinde wider iigfüert, mäistens in dr Form vom ene Volks- und Familiefest. Die urdümligsti Form vom Banndaag findet mä z Liestel, dr äinzige Gmäind, wo dr Banndaag e kommunale Fiirdig isch, und äini vo de wenige Gmäinde, wo am Banndaag no gschosse wird. Au döfe nume d Manne mitmache.
Brüüch
Ass dr Ursprung vom Bannumgang vom Missdraue vor de Noochbere choo isch, wo men ene alli Schanddaate zuegmuetet het wie ass si häimlig d Marchstäi wurde verschiebe, gseet mä immer no in de Liedli, wo bim Umgang gsunge wärde. D Muttezer Buebe zum Bischbil singe bim Stäi an dr Gränze zu Münchestäi: An de Gränze zu de andere Gmäinde wird s Liedli entsprächend gänderet. Die katholische Gämpener wärde as Chrützlischisser vehöönt und d Bratteler as Chreeze, d. h. si siige langsaam.
Z Liestel singe d Buebe:
Ecole nationale de l'aviation civile
D Ecole nationale de l'aviation civile (ENAC) esch e Hochschuel für zivili Luftfaart z Toulouse. Si isch Mitgliid vo der Conférence des grandes écoles und vo der France AEROTECH.
Gschicht
D ENAC isch im Summer 1949 z Orly bi Paris  gründet worde. Sit 1968 het si iire Sitz und iiri Bildigsiirichdige z Toulouse, dr französische Hochburg vom Flugzüügbau und vo dr Forschig im Beriich vo dr Luft- und dr Ruumfaart.
Am 1. Januar 2011 het d ENAC mit em SEFA (Service d'Exploitation de la Formation Aéronautique) fusioniert. Sit denn isch si die grössti öiropäischi Hochschuel für zivili Luftfaart.
Bedütig
D ENAC isch äini vo vier französische Aeronautikhochschuele und die äinzigi, wo d Fluglotse und d Luftfaarttechniker vo dr französische Luftfaartbehörde DGAC usbildet. Si bildet aber hauptsächlig Pilote, Ääscheniöör und Flugdienstberooter us.
Juanes
Dr Juan Esteban Aristizabal Vázquez odär eifacher Juanes (* 9. August 1972 z Medellín z Kolumbiä) isch e kolumbianische Songschriiber, Sänger und Gitarrischt.
Biografi
Im Alter vo siibä Johr het dä Juanes aafangä Gitarrä spiilä. Er het das vo siim Vater und dä älterä Brüederä glernt. Er het vor allem lateinamerikanischi Muusig gmacht.
Er het elf Johr in ärä Bänd mit Namä Ekhymosis gspiilt, er het si selbär gründet. Aber dänn hets ihm glangt und er het sini Solo-Karrierä agfangä. So isch er schliesslich zum internationlä Durchbruch cho. Mit dä Single La Camisa Negra (spanisch:Das schwarze Hemd) het er den tatsächlich im Johr 2005 dä Durchbruch gschafft.
Dä Juanes isch mit em kolumbianischä Model Karen Martínez verhüüratet, si hend zämä zwei Töchterä: d Luna und d Paloma.
Moose
Moos (vo middelhochdütsch mos/mies ) si grüeni Landpflanze, wo mäistens kä Stütz- und Läitgwääb usbilde. Noch dr hütige Uffassig häi si sich vor öbbe 400 bis 450 Millioone Joor us Grüenalge in dr Zoone zwüsche Ebbe und Fluet entwigglet. D Moos si dur e Generazioonewäggsel charakterisiert, wo binem die gschlächtligi Generazioon (Gametofüt) gegenüber dr ungschlächtlige (Sporofüt) dominiert. Dr haploid Gametofüt isch die äigentligi Moospflanze, er cha lappig (thallos) oder blätteret (folios) si. Kennzäiche für d Moos si d Fotosünthesepigmänt Chlorofüll a und b, Sterki as Späichersubstanz und Zällwänd us Zelluloose, aber ooni Lignin. Es git öbbe 16'000 bekannti Arte. D Wüsseschaft vo de Moos häisst Bryologii. Die drei klassische Sippe Hornmoos, Lääbermoos und Laubmoos häi jeedi für sich Abstammigslinie, d Moos im Ganze si aber kä natüürligi Verwandtschaftsgrubbe.
Dr Entwickligskräislauf
Moos si Diplohaplonte und häi e heteromorfe, heterofaasische Generazioonswäggsel: Die bäide Generazioone häi en underschidlige Ufbau (heteromorf) und si häi underschidligi Kärnfaase (heterofaasisch). Die Art vom Generazioonswäggsel häi d Moos gmäinsaam mit de Farn und Soomepflanze. Dr Gametofüt isch drbii die äigentligi Moospflanze und isch fotoautotroof und haploid, d. h. het en äifache Chromosoomesatz. Dr Sporofüt isch in dr Entwicklig und Ernäärig vom Gametofüt abhängig und isch diploid, d. h. het e dobblete Chromosoomesatz.
Die gschlächtligi Generazioon
Us dr haploide Meiospoore entwigglet sich e fäädigs, sälten e lappigs Protonema (Vorkäim bzw. juveniile Gametofüt). An däm bilde sich us Chnospe die äigentlige Moospflanze. S Protonema stirbt denn mäistens ab. Es dient also dr vegetatiive Vermeerig, wil us äinere Spore e ganze Kloon cha entstoo. Dr Gametofüt isch mäistens bletteret, sältener thallos. Uf iim entstöön d Gschlächtsorgaan (Gametangie): die männlige Antheridie und die wiiblige Archegonie. Moos si je noch dr Art diözisch (zwäihüüsig), das häisst, es git wiibligi und männligi Pflanze, oder monözisch (äihüüsig). Bi de äihüüsige chönne d Antheridie und d Archegonie im äim Gametangiestand (synözisch) oder drennt (parözisch) vorcho.
Epikureismus
Dr Epikureismus isch e filosofischs Süsteem, wo sich uf d Leere vom Epikur (öbbe 341–270 v. d. Z.), stützt. Zämme mit dr Stoa, dr Akademii und em aristotelische Peripatos isch er äini vo de vier groosse filosoofische Schuele in dr noochklassische Antike gsi.
Moose
Die ungschlächtligi Generazioon
Die befruchdeti Äizälle (Zygote) isch diploid und entwigglet sich ooni e Ruestadium zum ene Embryo und witer zum Sporofüt. Dä isch je noch dr Moosgrubbe seer underschidlig baut, blibt aber bi alle mit em Gametofüt verbunde und bechunnt vo däm Wasser und Näärstoff. Für daas het er e Haustorium (Fuess). Gege oobe waggst dr Embryo dur s Archegonium duure und bildet e Sporogon, wo oobedruf d Sporekapsle (Sporangium) sitzt. S Gwääb im Innere vom Sporangium isch s Archespor, wo d Zälle von em sich dur Redukzioonsdäilig (Meiose) zu haploide Spore däile. Wenn si rif si, wärde d Spore us dr Sporekapsle uusegloo. Zum käime spränge d Spore s Exospor und entwiggle sich zum Protonema.
Epikureismus
D Leer
Dr Epikur isch en Atomist und Materialist gsi, wo die Ideä vom Demokrit übernoo het. Dr Epikureismus het göttligi Intervenzioone abgleent und anstatt vo Aberglaube Erkläärige gsuecht, wo sich uf d Vernumft stütze. Vom Aristippus häi d Epikureer d Idee übernoo, ass d Lust und d Lääbesfröid s höggste Guet isch. Aber si häi glaubt, ass mä für zum d Lust z erräiche, beschäide müess lääbe, müess leere z verstoo wie d Wält funkzioniert und müess siini Wünsch iischrängge. Eso bechiem mä Seelefriide (Ataraxia) und wurd frei vo Ängst und körperlige Schmärze (Aponia).
Dr Epikureismus isch zwar e Form vom Hedonismus, wo d Lust zum äinzige Guet an sich erkläärt, aber wil für d Epikureer es s grösste Glück isch, schmärzfrei und äifach z lääbe, underschäidet er sich doch seer vo däm, wo mä im Allgemäine under em Hedonismus verstoot.
Moose
Kwelle
Dr Ardikel «Moose» uf dr dütsche Wikipedia
Epikureismus
D Leer
D Schuel isch zerst im Geegesatz zum Platonismus gstande, het sich spööter aber vor allem mit dr Stoa usenandergsetzt. D Epikureer häi sich, im Geegesatz zu de Stoiker, us dr Politik uuseghalte.
Blüeti und Undergang
Noch em Dood vom Epikur het dr Hermarchus d Schuel gläitet und dr Epikureismus het sich in dr ganze hellenistische und spööter au dr römische Wält usbräitet. Dr bekanntist Verdräter vo dr Schuel isch dr römisch Dichder Lukrez gsi und wichdigi Zentre het s z Antiochia, Alexandria, Rhodos, und Ercolano ghaa. In dr Spootzit vom Römische Riich het sich dr Epikureismus immer weniger nöije naturwüsseschaftlige Erkenntnis aabasst und isch schliesslig vor allem vom Nöiplatonismus verdrängt worde und verschwunde. Im 17. Joorhundert het dr Atomist Pierre Gassendi dr Epikureismus widerbeläbt und en an die christligi Doktrine aabasst.
S epikureische Schriftdum
Vom Epikur häi e baar Schrifte überläbt und im Poem vom Lukrez De rerum natura (Vo dr Natuur) si die wichdigste Argumänt und Theorie vom Epikureismus daargstellt. E Hufe vo de Schrifte wo mä in dr Villa vo de Papyri z Herculaneum gfunde het si epikureischi Teggst. Vo wenigstens eme Däil von ene dänggt mä, ass si im Epikureer Philodemus ghöört häi.
Léon Huber
Dr Léon Huber (* 25. Juli 1936 z Züri; † 27. Novämber 2015) isch e Schwyzer Nochrichtesprächer gsii.
Läbe
Dr Huber, e glehrte Schauspiiler, isch vu 1963 bis zue syre Pänsionierig anne 1996 Sprächer vu dr Tagesschau vu Schwyzer Färnseh gsii. Sy langjehrig Schaffe un sy Beliebhait as Nochrichtesprächer hän em dr Spitzname «Mr. Tagesschau» yybrocht. Typisch fir n sin syni perfäkt Uussproch ohni Versprächer und sy ruehige Art. Dr Léon Huber isch au dr «Maischter vu dr minimale Mimik» gnännt wore.
Im Augschte 1990 het dr Huber churz vor em Aafang vu dr Tagesschau dr Lälli uusegstreckt, die Sequänz isch aber scho ufzaichnet wore.
Dr Huber isch syter anne 1968 ghyrote gsii un het e Dochter ghaa. Är het z Züri gläbt.
Die Retter-Ritter
D Rettar-Ritter isch a englische Zeichetrickserie, wo 1999 fir s englische Fernsehe gmacht wore isch. Si isch abr au scho in Deitschland im Fernsehe kumme, und zwar zletscht vo Januar bis Mehrz 2004 im Kinderkanal. Dia Serie isch bsonders schee gmacht und saumäßig komisch. Si bestoht aus dreizeh Folga, wo a jede uugfähr zehe Minuta dauret. Trotzdeam dass si so kurz sind, wird abr allat a ganze Gschicht verzehlt, wo ma jedsmohl viel zum lache hot.
Handlung
Dia Gschichta handlet vo deana zwei Rittar, wo Sir Boris und Sir Morris heißet. Dia sind zwar uuglaublich guat beinand, aufrichtig und muatig, abr au zimlich guatmiatig und a bizzle dappig. Sia händ zwar de beschte Wille, um dia Läscht, wo si demit zum due händ, zum bekämpfe, abr oft glingts it so, und hindaher standet it bloß sii noo bleeder do.
Dehuim sind dia Rettar-Ritter am Schloß im Land Borovia, zämed mit ihre Viicher, wo au a Rüschtung aahend, und dr Haushälterin. Des Land wird vom Keenig Otto regiert. Dea hot zwei scheene Feehla, Prinzessin Lucy und Prinzessin Loretta, und deana gfallet dia Rettar-Ritter ziimlich guat.