cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Emilio De Bono
Lebe
1944 isch er i de Italiänische Sozialrepublik bi me Schiinprozäss zum Tod verurteilt worde und am 11. Januar 1944 zämme mit em ehemalige Usseminister Ciano und anderen ehemalige Parteigrösse dur es Komando z Verona verschosse worde.
Livische Sprache
Livìsch ìsch e òstseefìnnìschi Sprooch, woo chùrz vor em Ussstèrbe stoht ùnd friehner ìm Nòrde vò Lèttland gschwätzt wòre ìsch. Di nöchste verwandte sìn Èstnìsch, Votìsch, Fìnnìsch, Kareelìsch ùnd witter èntfèrnt au di andere fìnno-ugrìsche ùnd uralìsche Sprooche.
Zwar ìsch s Livìsch scho ìm 19. Johrhùndert zùm Fòrschigsòbjäkt wòre, gschrììbeni Tèkscht ìn dère Sprooch sìn abber èrscht ìn de èrschte Hälfti vòm 20. Johrhùndert veröffentligt wòre. Ìn de lètschte Johrzähnt sìn Bsträbige ùndernoh wòre, d'Sprooch z erhalte ùnd z stärke: mìthìlf vò de hauptsächlig ältere Lütt, woo's no güet hän chönne schwätze, sìn Wörterbiecher ùf Lèttìsch, Dütsch ùnd Rùssìsch gschrììbe ùnd Chrèstomatiie erstèllt wòre. Òb s Livìsch ìn de Züechùmft au no aktiv verwändet wìrd, ìsch abber allewiil no zwifelhaft.
S livìsch Alfabeet bstoht ùs 40 bzw. 43 Büechstabe: A/a, Ā/ā, Ä/ä, Ǟ/ǟ, B/b, D/d, Ḑ/ḑ, E/e, Ē/ē, F/f, G/g, H/h, I/i, Ī/ī, J/j, K/k, L/l, Ļ/ļ, M/m, N/n, Ņ/ņ, O/o, Ō/ō, Ȯ/ȯ, Ȱ/ȱ, (Ö/ö), (Ȫ/ȫ), Õ/õ, Ȭ/ȭ,, P/p, R/r, Ŗ/ŗ, S/s, Š/š, T/t, Ț/ț, U/u, Ū/ū, (Y/y), (Ȳ/ȳ), V/v, Z/z, Ž/ž.
Landkreis
E Chreis (in Nordrhi-Westfale, Schleswig-Holstei un deilwiis in Hesse) oder Landchreis (in alle andere Flächeländer) isch nooch dytschem Kommunalrecht e Gmeiverband un e Gebitskörperschaft. Er verwaltet si Gebit nooch dr Grundsätze vu dr gmeiliche Selbstverwaltig.
Gliderig vu dr (Land-)Chreise
Alli Chreise bzw. Landchreise vu Dytschland underglidere sich in mehreri (chreisaghörigi) Gmeie. D' Azahl vu dr Gmeie je Chreis isch sehr underschidlich un reicht vu 6 Gmeie im Landchreis Ammerland (Nidersaxe) bis zue 235 Gmeie im Landchreis Bitburg-Prüm (Rhiland-Pfalz). Debi hän nit alli Gmeie e eigeni Verwaltig ("Eiheitsgmei"). Vili hän sich fer d'Erledigig vu ihrene Verwaltigsgschäfte zue Verwaltigsgmeinschafte zämmegschlosse. Sälli hän je nooch Bundesland underschidlichi Bezeichnige, Eigeschafte un Kompetenze.
Bezeichnige vu dr Gmeie
Einigi chreisaghörigi Städt erhalde in verschidene Bundesländer ufgrund vu ihrer Iwohnerstärchi e verwaltigsrechtliche Sunderstatus, wo mit dr Ybertragig vu wittere Ufgabe verbunde isch. Säll gschit vu Land zue Land underschidlich uf Atrag oder vu Amts wäge, sobald die vorgschribe Iwohnerzahl erreicht isch. D'Schwelle isch ebefalls in dr Bundesländer underschidlich festglegt. Si lit in Bade-Württeberg bi 20.000, in Nordrhi-Westfale un Rhiland-Pfalz bi 25.000 bzw. 60.000 Iwohner. Sälli Sunderstatusstädt blibe zwar chreisaghörig, trage no aber e bsunderi Bezeichnig, z. B. Grossi Chreisstadt, Grossi selbständigi Stadt, Grossi chreisaghörigi Stadt oder Middelstadt.
Städt mit meh wie 100.000 Iwohner (in einige Bundesländer au chleineri Städte, z. B. Bade-Bade) sin in dr meiste Bundesländer chreisfrei, des heisst, si ghöre keim Chreis/Landchreis a. In Nidersaxe, Nordrhi-Westfale un Bade-Württeberg git's aber Städt mit meh wie 100.000 Iwohner, wo chreisaghörig sin, z. B. Hildese, Moers, Neuss, Recklinghuse, Siige, Raitlinge.
Hiwiis: ''Dr Begriff "Grossi Chreisstadt" het nit ubedingt ebbis mit em Sitz ("Chreisstadt") vum Chreis z'due, sundern beziegt sich numme ud d'Iwohnerzahl.
Ufgabe
Dr (Land-)Chreis un die chreisaghörige Gmeie sten zuenander ime enge partnerschaftliche Verhältnis. Si deile sich d'Erledigig vu derjenige Ufgabe, wo vu ere chreisfreie Stadt ällei wohrgnu werre. Ufgrund vu dr Iwohnerzahl un dr demit verbundene underschidliche Leistigsfähigkeit erledige grösseri chreisaghörigi Gmeie zuesätzlich Ufgabe, wo fer chleineri Gmeie dr Chreis wohrnimmt. Dr Chreis nimmt sich also dann in ere Ufgab a, wenn d'Leistigsfähigkeit vu dr Gmei nit usreicht oder e finanzielle Usgliich fer d'Herstellig vu gliichwertige Läbensverhältnisse im Chreis notwendig, aber au wenn e eiheitlichi Erledigig iber Gmeigrenze hiwegg erforderlich isch. Säll sin in erster Linie Dienstleistige, wie zum Bispil dr Bau un d'Underhaldig vu Chreisstrosse, s'Füehrerschinwäse, s'Gsundheitswäse, dr Katastropheschutz, d'Läbensmiddelyberwachig, d'Müllbesittigig, dr Öffetlich Personenohverchehr, d'Sozialhilfe, s'Rettigwäse, dr Dierschutz u. a.
Fer d'Verwaltig vum (Land-)Chreis isch am Sitz vu dr Gebitskörperschaft (in dr "Chreisstadt") e Behörde (Landrotsamt, Chreisverwaltig, Chreishus etc.) igrichtet. Do het dr Landrot si Dienstsitz. Säller nimmt näbe dr kommunale Ufgabe "als verlängerter Arm vum Staat" aber au Ufgabe als underi staatlichi Verwaltigsbehörde (Organleihe) wohr. Im Fall vu dr Vollkommunalisierig werre sälli Ufgabe vu Landrot und Landrotsamt nit als underi staatlichi Verwaltigsbehörde sundern als ybertrageni Ufgab vum Landchreis selber usgfüehrt. So füehrt er die allgmein Ufsicht un d'Sunderufsicht iber die kreisaghörige Gmeie us. Er cha zum Bispil au Leiter vum Schuelamt un vu dr Chreispolizeibehörde si.
Dr Dytsch Landchreisdag beschribt usfüehrlich d' Ufgabe vu dr Chreise.
Gschichte
D'Bezeichnig Chreis fer e politischi Irichtig mit Verwaltigsufgabe got uf s'tschechisch Wort kraj (=Land) bis ins Middelalder zruck. Am Afang vum 19. Johrhundert het dr Praissisch Staatsma Freiherr vom Stein nooch em Modell vu dr Städteornig vu 1808 versuecht au im ländliche Ruum die voll Selbstverwaltig vu dr Bürger izfüehre. Realisiert worre isch si Vorschlag erst in dr 1880er-Johre, wo die erste Chreisornige erlosse worre sin, z. B. fer die praissisch Provinz Westfale 1886 un d'Rhiprovinz 1887.
Politik
Fer d'Deckig vu ihrem Finanzbedarf erhebe d'Chreise e Chreisumlag vu dr chreisaghörige Gmeie.
Uranus (Planet)
Dr Uranus (latinisiert, altgr. οὐρανός [uranós], „Himmel“) isch vu dr Sunne us gsähe mit durchschnittlich 2.9 Milliarde km Entfernig dr sibt Planet im Sunnesystem un wird zue dr ussere jupiterähnliche (jovianische) Planete grechnet, dr sognennte Gasriese. Dr Planet isch anno 1781 vum ditsch-britische Astronom Wilhelm Herschel entdeckt worre un uf dr Himmelsgott Uranos us dr grichische Mythologi daift.
Mit iber 51.000 km Durchmesser isch dr Uranus viermal so gross wie d Erde un under günschtigschte Umstände freiäugig sichtbar (+6 Magnitude, die underscht Grenze fier e sichtbare Stern bi ganz klarem, dunkle Himmel). S blassgrüen Schibli vu numme 3,5" Winkeldurchmesser isch erscht in Teleskope ab 10 cm Öffnig as sonigs z erchenne. Physikalisch isch dr Uranus mit em Neptun verglichbar un nimmt nooch sällem mit guet 14 Erdmasse in dr Masserangfolg vum Sunnesystem dr viert Platz under dr Planete i. Im Durchmesser lit er chnapp vor em Neptun uffem dritte Platz – nooch em Jupiter un em Saturn. Wäg em Wasserisvorchumme im Innere, wo us der Dichti abgleitet wird, werre dr Uranus un dr Neptun au „Isrise“ gnennt un underschide sich ditlich vum Jupiter un vum Saturn.
Umlaufbahn
Dr Uranus lauft uf ere annächernd chreisförmige Umlaufbahn mit ere Exzentrizität vu 0,0457 zwischenem Saturn un em Neptun um d Sunne. Si sunnennächschte Punkt, s Perihel, lit bi 18,324 AE un si sunnefernschte Punkt, s Aphel, bi 20,078 AE. Mit fascht 3 Mrd. km Abstand het er guet die dopplet Entfernig zue dr Sunne wie dr nächscht inner Planet Saturn. Sälle Bahnradius basst gnau zue dr 1766 formulierte Titius-Bode-Reihe. Dorum het d Entdeckig vum Uranus as Bestätigung vu dr domalige, vum Johannes Kepler begründete Sicht vu ere „Weltharmoni“ gulte.
D Bahnebeni isch mit 0,772° numme wänig gege d Erdbahnebene gneigt - dr gringscht Wert vu alle andere Planete vu dr sognennte Inklination. Fier e Umlauf um d Sunne - s Uranusjohr - brücht dr Uranus guet 84 Erdejohre. Bi ere middlere Bahngschwindigkeit vu 6,81 km/s dürts guet zwei Stund, bis er si eigene Durchmesser uf dr Umlaufbahn zruckglegt het. (D Erde - allerdings numme e Virtel so gross un fimf Mol schneller brücht etwa sibe Minüte). Die zuenämmende Abwichige zwische dr am Afang berechnte un dr datsächliche Umlaufbahn vum Uranus hän 1846 zue dr Entdeckig vum Neptun gfüehrt.
Rotation
D'Nordhalbchugel het mer bim Vorbiflueg vu Voyager 2 am 24. Jänner 1986 - em bislang einzige Bsuech vu dr Erde in dr Nächi - nit beobachte chänne. Denn as e Bsunderheit lit d'Rotationsax vum Planet annächernd in sinere Bahnebeni, er „chulleret“ gwissermasse uf dr Bahn, wenn d'Ax wie anno 1986 in d'Richtig vu dr Sunne zeigt. D'Axneigig gege s'Bahnebenelot betrait 97,77°, so dass dr Uranus rucklaifig rotiert. As Folg vu sällere extreme Neigig isch nooch jedem halbe Umlauf eimol d'Nordhalbchugle un eimol d'Südhalbchugle in dr Sunne zuegwendet. Mit Usnahm vu ere schmale Äquatorregion herrscht no uf dr jewilige Halbchugle ständig Dag bzw. Nacht (verglichbar mit em Polardag un dr Polarnacht uf dr Erde). In dr Nächi vu dr Pole cha e Sunnedag doher bis zu eme halbe Uranusjohr dure.
2007 isch d'Uranusax zue drDag-un-Nacht-Glichi churz in sinere Äquatorebeni gläge.
Morgenstern
De Morgestern isch d Bizaichnig för der Planet Venus, wener im Morge in Himmel stoot. Er isch denn de hellst Stern.
Uranus (Planet)
Rotation
D'Ursache vu dr extreme Axneigig isch nit bekannt. Die verbreitetscht Hypothese nimmt e Kollision mit eme guet erdgrosse Protoplanet während dr Entstehigsphase a, wobi, wil si in dr Äquatorebeni liige, d'Uranusmönd erscht denoch entstande si sotte.
Morgenstern
Well d Venus en innere Planeet isch, cha si nie i de Opposition vo de Sune stoo und dromm au nie um d Miternacht gsie were. Si cha sich vo de Erde uus gsie nie mee as 48° de Sune entferne.
I de Mythologie vo de alte Völcher isch de Morgestern recht hüüffig vereert wore, im Gegesatz zo Oobestern. Bi de antike Grieche hett er Eosphoros oder Phosphoros ghaiise und bi de Röömer Lucifer. Bi de früene Christe isch de Lucifer no as Symbol för de Jesus Christus gstande, spööter isch aber Luzifer zom Name vom Tüüfel wore.
Bi de Inder isch de Morgestern mitem Waise Usana gliichgsetzt wore, bi de Balte mitem Auseklis. Im Alte Orient sind de Morge- und de Oobestern as e Brüederpaar vereert wore, so bi de Araber i de Röömerzitt as Monimos und Azizos und z Ugarit as Šaḥr und Šalim. Z Mesopotamie isch aber de Planet Venus mit de Göttin Ištar gliichgsetzt wore und isch denn öber d Astrologii vo de Grieche mit de Aphrodite und vo de Röömer mit de Venus gliichgsetzt wore.
Uranus (Planet)
Physikalischi Eigeschafte
Dr Uranus het ei fier Gasplanete typisch nidrigi Dichti vu 1,27 g/cm³. Dr Äquatordurchmesser betrait 51.118 km. Säll entspricht zimlig gnau im virfache Erddurchmesser. Wäge dr relativ schnelle Rotation, verstärcht durch die ring Dichti, wiist dr Uranus mit eme Poldurchmesser vu 49.946 km e ditlichi Abplattig vu 1:44 uf. Er isch nooch em Jupiter un em Saturn dr drittgröscht Planet im Sunnesystem, aber wäge dr ringere Dichti liichter wie dr Neptun.
Im Strukturmodell wird dr Uranus as e flüssige Planet mit ere gasförmige obere Schicht oder Atmosphäre agsähe, wo nit chlar nooch unde begrenzt isch. Wil sich dr Druck mit gösserer Diefi iber dr kritisch Punkt erhöht, goht d'Gashülle ohni Phaseibergang vum gasförmige in e flüssige Zuestand iber. As Oberflächi isch sälle Beriich definiert, wo dr Druck 1 bar gross isch. D'Oberflächeschweri macht uf dr 1-bar-Ebeni numme 90 % vu dr Erdschweri us.
Obwohl im Uranus si Dichti eweng ringer wie sälli vum Jupiter isch, het er andeilmässig meh schwereri Elemente (schwerer wie Wasserstoff un Helium) wie sälle. Die 22-mol grösser Masse vum Jupiter füehrt nämlig zue ere grössere Eigegravitation un folglich grössere Eigekompression wie bim Uranus. Sälli zuesätzlich zusammenziegedi Chraft het die höcher Dichti vum Jupiter zur Folg. Dät dr Uranus us dr gliche Elemente wie dr Jupiter bestoh, dät er e noch vil ringeri Dichti ha
Oberi Schichte
D'Hauptbestandteil vu dr obere Schichte vu dr Gashülle sin molekulare Wasserstoff mit 82,5 ± 3,3 Vol-%, atomars Helium mit 15,2 ± 3,3 Vol-% un guet 2,3 Vol-% Methan. S' Masseverhältnis Helium:Wasserstoff isch mit 0,26 nooch bim ursprüngliche Masseverhältnis in dr Sunne vu 0,27. As Näbebestandteil folgt Deuterium mit guet 148 ppm Volumenadeil. As Aerosole werre Ammoniakis, Wasseris, Ammoniumhydrogensulfid un Methanis diskutiert. Wasserstoff cha (vu dr Erde us) im Spektrum vum Sunneliecht, wo durch die planetarische Wolken gstreit wird, noochgwiise werre. S'Verhältnis Wasserstoff zue Helium het durch d'Refraktion (Brechig) vum Radiosignal vu Voyager 2 durch d'Atmosphäri bestimmt werre chänne, wo d'Sonde dr Funkschatte vum Planet durchfloge het.
Si Atmosphäri cha in drei Schichte unterdeilt werre: D'Troposhäri in Höchene zwische −300 un 50 km un Drücke vu 100 bis 0,1 bar. D'Stratosphäri befindet sich in Höche zwische 50 un 4000 km un d'Drücke betrage 0,1 bis 10–10 bar. D'Thermosphäri/Korona erstreckt sich vu 4000 km bis zu 50.000 km iber dr Oberfläche. Es git kei Mesosphäri.
Troposphäri
D'Troposphäri isch dr unserscht un dichtischt Deil vu dr Atmosphäri. Mit stigeder Höchi fallt ihr Temperatur ab. Am undere Ende vu dr Troposphäri, wo guet 300 km under em 1-bar-Level lit, betrait d'Temperatur guet 320 K (ca. 50 °C). Bis zum obere Beriich vu dr Troposphäri, wo sich in 50 km Höchi befindet, fallt d'Temperatur uf guet 53 K (-220 °C) ab. Si enthaldet fascht die gsamt Masse vu dr Atmosphäri un isch au fier dr Grossdeil vu dr planetarische Wärmiusstrahlig (ferni Infrarotstrahlig) verantwortlich.
D'Wolke bestehe schins us Partikel vu gfrorenem Methan, wo as heisses Gas us diefere Lage ufgstige un in dr ussere Schichte kondensiert isch. Mer vermuetet, dass Wasser die undere Wolke bildet, währed die obere Wolke eher us Methan bestehe. D'Windgschwindigkeite betrage bis zue 200 m/s beziegigswis guet 700 km/h. D'Temperatur betrait bi 1 bar ca. 76 K (−197 °C), bi 0,1 bar 53 K (−220 °C).
Stratosphäri
In dr Stratospäri, dr middlere Schicht vu dr Uranusatmosphäri, erhöht sich im allgmeine d'Temperatur mit dr Höchelag. An dr undere Grenze bi 50 km (bi dr Tropopause) sin's noch 53 K, währed d'Temperatur in 4000 km Höchi (an dr Grenze zue dr Thermosphäri) scho 800 bis 850 K betrait. Ursach fier die Erhitzig vu dr Stratosphäri isch d'Absorption vu solarer UV- und IR-Strahlig durch Methan un anderi Chohlewasserstoffe, wo sich in sällem Deil vu dr Atmosphäri as Ergebnis vu dr Methanphotolyse bilde. Dr Wärmetransport vu dr heisse Thermosphäri chönnt ebefalls dezue wirke. D'Chohlewasserstoffe besetze e relativ enge Beriich in Höchene vu 100 bis 280 km. Debi betrait dr Druck guet 10 bis 0,1 mbar und d'Temperature lige zwische 75 und 170 K.
Thermosphäri un Korona
Die usserscht Schicht vu dr Uranusatmosphäru Uranus' isch d'Thermsphäri un die sognennt Korona. Si wiist e einheitlichi Temperatur vu 800 bis 850 K uf. Säll isch viil höcher wie die 420 K in dr Thermosphäri vum Saturn. D'Wärmequelle fier die Ufheizig sin nit bekannt. Weder solars ultravioletts Liecht noch Polarliechtaktivitäte chänne gnue Energi defir bereistelle. Verringerti Wärmiabstrahlig wäge eme Mangel an Chohlewasserstoffe in dr obere Stratosphäri chännte e Ursach si. Zuesätzlich zue molekularem Wasserstoff enthalte d'Thermosphäri un d'Korona e grosse Adeil an freie Wasserstoffatome. Sälli ihri ring molekular Massi chännt zämme mit dr hoche Temperaturen erkläre, worum sich d'Korona so wit (50.000 km oder zwei Uranusradie) vum Planet eweg usdähnt. Sälli erwittert Korona isch e einzigartigs Merkmal vum Uranus. D'Korona bremst die chleine Partikel ab, wo dr Uranus umchreisen - drum sin d'Uranusring sehr staubarm.
Innerer Ufbau
Under dr dichte, gasförmige Wasserstoff-Methan-Hülle bestoht dr Uranus us deilwiis verflüssigte Gase, Is un möglicherwiis eme chleine Gsteinschern. D'Gashülle goht durch Kompression in e „Chruschte“ us Wasserstoff un Helium iber, wo guet 30 % vum Planeteradius usmacht. D'Masse vu sälle obere Schicht macht guet die 0,5- bis 1,5-fach Erdmasse us.
Dr eweng dicker Mantel us Wasser, Methan un Ammoniak het vermuetlich d'Konsistenz vu Is un beinhaltet dr Grossdeil vu im Uranus sinere Masse. Sälli dicht Flüssigkeit, wo elektrisch sehr leitfähig isch, wird menkmol au Wasser-Ammoniak Ozean gnennt.
Sälle Mantel umschliesst e chleine, meglicherwiis flüssige Chern us Silicium un Ise mit ere in dr Erde verglichbare Masse.
Sälle Ufbau isch mit sällem vum Neptun verglichbar, underschidet sich aber dütlich vu dr Riiseplanete Jupiter un Saturn. Sälli hän prozentual meh Wasserstoff un wäniger Helium (ähnlich wie d'Sunne), und ihri Mäntel bestehe grossdeils us metallischem Wasserstoff. D'Cherne vum Uranus un em Neptun ähnle jene vum Jupiter un vum Saturn, aber es fählt die starch komprimiert Hülle us Wasserstoff. Im Zentrum vum Uranus dürft e Druck vu rund acht Millione bar bi ere Temperatur vu etwa 5000 °C - wäniger wie in Erdchern - herrsche.
Mer vermuetet, dass im Uranus si Materie relativ gliichmässig verdeilt isch. In Bezug uf interni Wärmequelle isch er e Usnahme under dr ussere Planete. S isch us bisher unerchlärliche Gründ kei Wärmivorrat meh us dr ursprüngliche Kontraktion un Stofftrennig vorhande. E möglichi Erchlärig fier s'Fähle vu dr innere Wärmiquelle bestoht dodrin, dass wägem Ischlag, wo si Rotationsax kippt ha soll, dr Grossdeil vu dr ursprüngliche innere Hitze verlore gange sei. Nooch ere andere Hypothese existiere in dr obere Uranusschichten einigi Barriere, wo dr Wärmitransport us em Innere behindere. Si Energiquelle isch drum numme absorbierti Sunnestrahlig, denn er strahlt im Underschid zue dr andere Gasplanete nit meh Wärmi ab, wie er vu dr Sonne erhaldet.
Wetter
Bilder vu Voyager 2 hän anno 1986 im sichtbare Spektrum praktisch keini Oberflächedetails zeigt. Wolkebänder oder Stürme, wie mer si suschst uf andere Gasplanete beobachte cha. het mer chum erchenne chänne. Dr Wolkebänder, wo in Richtig vu dr Rotation schnell weihe, sin numme sehr schwach usprägt. E möglichi Erchlärig fier säll verglichswiis ruehig Wetter un die unuffällige Wolkeformatione chännt in dr schwache innerere Wärmiquelle vum Planet lige.
Möhringen-Zondringen
Mëringen-Sonneringen (lothrìngisch; frànzeesch Marange-Zondrange, ditsch Möhringen-Zondringen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Uranus (Planet)
Wetter
Während em Vorbiflueg vu Voyager 2 isch d'Sunne iberem Südpol gstande. Trotzdem isch dr Uranus us ubekannte Gründ am Äquator wärmer wie am sunnige Pol gsi. Dodrus hän d'Wisseschaftler errechnet gha, dass sogar dr dunkel Pol eweng wärmer isch, wie sälle wo vu dr Sunne bestrahlt wird. D'Temperature in dr Atmosphäri sin durch die sehr langsam Abchüehlig – un andrersits sehr langsam Erwärmig – erstaunlich usgliche.
Bergell
S Bergell (im Bergeller Dialäkt Val Bargaja, italiänisch und rätoromanisch Val Bregaglia) isch es Taal vo de Alpe, wo deils im Bündnerland und deils z Italie lyt.
Uranus (Planet)
Wetter
Die südlich Hemisphäri cha in zwei Regione ufdeilt werre: E helli Polarchappe un dunkleri äquatoriali Bänder. D'Grenze lit bi ugfähr 45° südlicher Breiti. E schmals Band, wo dr Planete zwische nem 45te un 50te südliche Breitegrad umspanne duet, isch s'hellscht gross Merkmal uf dr Oberflächi vum Planet. Es wird dr südlich „Chrage“ (engl. „collar“) gnennt. D'Polarkappe un dr „Chrage“ sin möglicherwiis e dichti Region vu Methanwolke. Jedoch hän am Afang vum 21. Jahrhunderts, wo au d'Region vu dr nördliche Polarkappe ins Sichtfeld chumme isch, s'Hubble-Weltrümteleskop un s'Keck Teleskop uf Hawaii weder e „Chrage“ noch e Polarkappe in dr nördliche Hemisphäri beobachtet. Sällewäg erschint dr Uranus asymmetrisch: hell in dr Nähe vum Südpol un einheitlich dunkel in dr Region nördlich vum südliche „Chrage“.
Möhringen-Zondringen
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Uranus (Planet)
Wetter
Bilder vum Keck-Observatorium hän anno 2004 zeigt, dass sich Wirbelstürm deilwiis iber vili Munät lang halte. In dr nördliche Hemisphäri hän d'Forscher e guet 29.000 km langi Wolkeformation entdeckt. Sälli isch die gröscht bislang beobachtet Wolkestruktur gsi. Si het sich aber scho e Munät später wiider ufglöst. Langläbiger het sich e grosse Sturm in dr südliche Hemisphäri zeigt, wo sich scho sit mehrere Johre us ubekannte Gründe iber fümf Breitegrad riber uffi un abi bewegt het.
Bergell
Geografy
Es isch eis vo de Bündner Süüdtääler, so wie s Misox, s Puschlaaf und s Münschtertaal. S Taal ghört zum grössere Deil zu dr Schwiiz, und do isch dä ganz Taalabschnitt jetz i der Gmaind Bregaglia. Unden a Castasegna, em underschte Dorf vo Bregaglia, goot s Taal bis uf Kleewe (uf iteliänisch Chiavenna) abe; das isch i dr iteliänische Provinz Sondrio. Zwüsche dr Gränze und Kleewe sind d Gmeinde Villa di Chiavenna und Plurs.
Möhringen-Zondringen
Geogràfi
Mëringen-Sonneringen lijt ìn me Sittedàl vun dr Ditsche Nied àn dr Stroß vun Metz uf Saint-Avold uf re Heche zwìsche 239 un 374 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghert àui no dr Willer La Freme de Henning (Henningen).
Bergell
Geografy
Mängmol tuet me i dr Umgangssprooch au nur dr schwiizerisch Deil vom Taal als Bergell bezeichne.
Uranus (Planet)
Magnetfeld
S'Magnetfeld vum Uranus isch ugwöhnlich un het d'Form vu eme Quadrupol mit 2 Nord- un 2 Südpole. Ei Polpaar isch um fascht 60° gegeniber dr Rotationsax gneigt un het si Ursprung nit im Zentrum vum Planet, sundern isch um ei Drittel vum Planeteradius uf Süde hi versetzt. Vermuetlich wird es durch Bewegige in nit allzue grosser Diefi erzügt, möglicherwiise durch ionisierts Wasser. Dr Neptun het e ähnlich gformts un verschobes Magnetfeld, was druf anidütet, dass die starch Abwichig nint mit dr Grössi vu dr Axneigig z'due he, sundern mit em innere Ufbau. D'Magnetosphäri vum Uranus isch iber sinere Nachtsite anno 1986 durch d'Rotation korkeziegerartig verwirbelet gsi.
Möhringen-Zondringen
Gschìcht
D Gmein ìsch um 1790 entstànde drucih dr Zàmmeschluss vun dr beide Derfer Mëringen un Sonneringen, wie sitter ànne 1766 züe Frànkrich ghert han.
Uranus (Planet)
Magnetfeld
Die ugwöhnlich Geometri resultiert in ere hoch asymmetrische Magnetosphäri, wo d'Stärchi vum Magnetfeld in dr südliche Hemisphäri bis zue 0,1 Gauß (10 µT) gring si, in dr nördliche Hemisphäri bis zue 1,1 Gauß (110 µT) starch si cha. S'durchschnittlich Feld uf dr Oberflächi betrait 0,23 Gauß (23 µT). Im Vergliich dezue isch s'magnetisch Feld vu dr Erde an beide Pole etwa gliich starch, un ihr „magnetische Äquator“ isch annächered parallel mit ihrem physikalische Äquator. S'Dipolmoment vum Uranus isch 50 mol stärcher wie säll vu dr Erde.
Bergell
Geografy
Dur s Taal abb flüsst d Maira, wo im undere Deil z Italie Mera heisst. Dr Fluss foot im Sytetaal Val Forno bi Maloja als Bärgbach aa, wo dört obe zerscht dr Name Orlegna het und usem Fornogletscher chunt.
Möhringen-Zondringen
Gschìcht
Marange ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1127 àls Mairinge.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Mëringen-Sonneringen ìsch. Mëringen-Sonneringen ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Mëringen-Sonneringen ghert zem Moselfrankisch.
Uranus (Planet)
Magnetfeld
Im Uranus si Magnetosphäri enthaldrt gladeni Deilli: Protone un Elektrone un e chleine Adeil an H2+ Ione. Dr Partikelfluss isch hoch gnue, um e Verdunkle oder e Erosion vu dr Mooberflächi ime astronomisch churze Zitrüm vu 100.000 Johre z'bewirke. Säll chönnt d'Ursach fier die einheitlich dunkel Färbig vu dr Mönd un vu dr Ring si. Dr Uranus het relativ guet entwickleti Aurorae, wo ass helli Böge um die magnetische Pole gsähe werre.
Ringsystem
Dr Uranus isch wie alli Gasriise im Sunnesystem vu vile sehr chleine Chörper un Deilli umgä, wo dr Planet in sinem Drillsinn umchreise un mit ihre underschidlich dicht belegte Umlaufbahne e System vu konzentrische Ringe bilde. Sälli befinde sich meischtens in dr Äquatorebeni vum Planet un in dr Hauptsach innerhalb vu dr Roche-Grenze.
S'Ringsystem vum Uranus isch am 10. März 1977 vu James L. Elliot, Edward W. Dunham un Douglas J. Mink mit em Kuiper Airborne Observatory entdeckt worre. Sälli Entdeckig isch e Glücksfall gsi. Si hän nämlig plant gha, d'Bedeckig vum Stern SAO 158687 dur dr Uranus z'beobachte, um so im Uranus si Atmosphäri un Durchmesser z'undersueche. Bi dr Analyse vu ihrene Beobachtige hän si festgstellt, dass dr Stern churz vor un nooch dr eigetliche Bedeckig zuesätzlich je fimfmol churzzittig verschwunde isch. Si hän dodrus gfolgeret, dass es e Ringsystem um dr Planet gä müesst. D'Ringe sin no vu Voyager 2 direkt photographiert worre, wo d'Sonde im Jänner 1986 am Uranus vorbigfloge isch. S'isch nooch im Saturn sinem Ringsystem s'zweit gsi, wo im Sunnesystem entdeckt worre isch. Im Uranus si Ringsystem isch wie säll vum Jupiter sehr fein un dunkel. Was Deilligrössi agoht, bestoht es wie säll vum Saturn sowohl us grobe Partikel un Brocke mit bis zue 10 Meter Durchmesser, wie au us feinem, aber andeilmässig viil gringerem Staub. Im Durchschnitt sin d'Deilli grösser wie sälli vu dr Saturnring, in dr Gsamtzahl aber viil wäniger. Mit Voyager 2 isch festgstellt worre, dass d'Gsamtmasse vu dr Uranusring ringer wie d'Deillimasse in dr Cassinische Deilig vu dr Saturnring isch. As uffälligschter Underschid zue Ring bi andere Gasplanete sin si meischtens schmal, aber scharf begrenzt un durch grossi, schinbari Leerrüm vunenander trennt. Nit alli vu ihne sin chreisförmig oder liige in dr Äquatorebeni vum Uranus. Dr hellschte vunene – vum Uranus us dr elft – wird mit em grichische Buechstab Epsilon (ε) bezeichnet. In sinem im Planet nächschte Beriich isch er 20 km breit und fascht undurchsichtig, in sinem im Uranus fernschte Abschnitt isch er aber mit 96 km guet fimfmol breiter un au fimfmol transparenter. Die innerschte Mönd Cordelia un Ophelia hebe as Schäfermönd dr dicht Epsilon-Ring vu inne un usse durch ihri Gravitationswirkig zämme.
Die zwei vum Hubble-Teleskop im Dezember 2005 zledscht entdeckte Ring befinde sich wiit usserhalb vu dr scho vorcher bekannte elf und sin wesetlich breiter. Wäge ihrem grosse Abstand zum Uranus werre si s'usser Ringsystem gnennt. Dr grösser Ring lit in dopplwt so grossem Abstand zum Planet wie die vorcher bekannte Ring. Dodemit sin 13 Ring bekannt. Im April 2006 hän Photos vum Keck-Observatorium d'Farbe vu dr neje Ring zeigt: ene isch blau, dr ander rot gsi.
S'Hubble-Teleskop het anno 2003 au zwei chleini Mönd gfunde, vo welle ein, dr Mab, si Orbit mit em usserschte nej entdeckte Ring deilt. Sälle Ring My (μ) zeigt si höchschti Dichti ime Abstand vu 97.700 km zum Uranuszentrum un sini Ringpartikel chönnte vum Mond Mab stamme. D'Innechante vu sällem Ring lit 86.000 km vum Planetezentrum entfernt, an dr Umlaufbahn vum Mond Puck. E Besunderheit vum Ring isch e blaus Lüchte, wo suscht nu vom E-Ring vum Saturn bekannt gsi isch. Sälle Saturnring bestoht offebar us sehr feine Iskristalle, wo s'Sunneliecht reflektiere un wo ihri Quelle in Geysire uf em Saturnmond Enceladus hän. Säll stützt d'Vermuetig, dass die wäniger wie 0,0001 Millimeter grosse Ispartikel vum Uranusring, wo chlei gnue sin, um blaus Liecht z'streie, vum sehr ishaltige Uranusmond Mab stamme un durch Meteoriteischläg ins All beförderet worre sin.
Witter inne lit dr Ring Ny (ν), wo vu rötlicher Farb isch un er bestoht wohrschins näbe chleine au us grössere Komponente wie dr blau Ring. Si höchschti Dichti befindet sich ime Abstand vu 67.300 km zum Uranuszentrum. In sinem Dichtemaximum isch noch kei Mond entdeckt worre. Die innere Ring vum Planete erschine degege grau.
Im Uranus sini Ringe sin wohrschins relativ jung. Spalte in ihrem Umchreis wie au Unterschid in ihrer Trüebig len anämme, dass si nit zämme mit em Uranus entstande sin. D'Materiedeilli in dr Ring chännte emol Deile vu eme Mond gsi si, wo durch e Ischlag mit hocher Gschwindigkeit oder durch Gezittechräfte zertrümmeret worre isch.
Mönd
Es sin 27 Mönd vum Uranus bekannt. Ihri Durchmesser lige zwische 10 un 1600 km. Fimf vun ene sin gross gnue, um as Zwergplanet igstuft z'werre, wenn si sich inere eigene Umlaufbahn um d'Sunne befände.
Die beide erschte sin vum Wilhelm Herschel anno 1787 entdeckt worre und si Suhn John Herschel het si no uf Figure us em Shakespeare sinem Summernachtsdrüm Titania un Oberon daift. Zwei witteri Mönd, wo dr William Lassell anno 1851 entdeckt het, sin Ariel un Umbriel daift worre. Dr Gerard Kuiper het anno 1948 dr Mond Miranda gfunde. Alli wittere Mönd vum Uranus sin ebefalls uf Figure vum Shakespeare oder vum Alexander Pope daift worre. Bim Vorbiflueg vu dr Rümsonde Voyager 2 im Jänner 1986 sin zehn witteri Mönd entdeckt worre. Der Satellit Perdita isch erscht später uf Bilder vu Voyager 2 identifiziert worre. Zwei witteri chleini inneri Mönd sin mit em Hubble-Teleskop entdeckt worre. Bis 1997 isch dr Uranus dr einzige Gasriis ohni bekannti „irreguläri Mönd“ gsi. Siterher sin mit erdbundene Teleskope nün entfernti irreguläri Mönd gfunde worre.
Die ledschte Entdeckige stamme vu anno 2003, wo mit em Hubble-Teleskop näbe zwei wittere Ring au zwei witteri Mönd entdeckt worre sin. Ein vu sääle zwei Mönd, wo dr Namme Mab erhalte het, zerbröselet vermuetlich langsam unter em ständige Bombardement vu Mikrometeorite un bildet dodurch ein vu dr beide nej entdeckte Ring. Bi sällere Glägeheit isch usserdem entdeckt worre, dass vor allem d'Bahne vu dr dicht drängte innere Mönd zwische dr Miranda un dr Hauptring keini stabile Keplerbahne sin, sundern dass die Mönd uf chaotischi Wiis Energi un Drillmoment ustusche. Nooch im Science-Magazin veröffentlichte Berechnige wär's möglich, dass in wänige Millione Johre einigi vu dr Mönd, wo sich gegesittig mit sich chrüzede Umlaufbahne störe chönnte, uf Kollisionskurs gehn.
D'Satellite vum Uranus bilde drei verschideni Gruppe: Ei planetennochi Gruppe mit chleine Durchmesser un chreisförmige Umlaufbahnen, e mittleri Gruppe mit dr fimf grosse Satellite, sowie e usseri Gruppe vu chleine Satellite mit sehr witte, usprägt exzentrische un sehr starch gneigte bzw. gröschtedeils rucklaifige Umlaufbahne. Under dr grosse Uranusmönd befindet sich aber kein vu dr Grössi vu dr Galileische Mönd vum Jupiter beziehigswiis vum Saturnmond Titan, oder au numme vum gröschte Neptunmond Triton.
Hauptmönd
Under dr Mönd schint dr Ariel mit dr wänigschte Ischlagkrater die jüngscht Oberflächi z'ha, währed dr Umbriel as dr äldischt erschint. D'Miranda besitzt 20 Kilometer diefi Canyons mit Verwerfige, terrassenförmige Schichte, un e chaotischi Variation in Alder un Merkmole vu dr Oberflächene. Ere Hypothese z'Folg chännt d'Miranda vor längere Zitt durch e massive Ischlag komplett useinander gsprengt worre si un sich deno wiider wahllos zämmengfüegt ha. In dr Miranda ihri jüngscht geologisch Aktivität isch vermuetlich durch Hitzeentwicklig, hervorgruefe durch Gezittechräfte, beiflusst. Zitwiis muess d'Umlaufbahn bi ere 3:1 Resonanz mit em Umbriel exzentrischer wie hit gsi si. Grabebrüch, verbunde mit ufstigede Diapire, sin schins d'Gründ fier die oval Erschinigsform vum Mond. Au dr Ariel het wohrschins e 4:1 Bahnresonanz mit dr Titania bildet gha.
Irreguläri Mönd
Irreguläri Mönd sin igfangeni Satellite in grossem Abstand, wiise e hochi Bahnneigig uf un sind oft rucklaifig.
Landsgemeinde
D Landsgemeind isch eini vo den ältischte und eifachschte Forme vo dr Demokratii. In ä baar Kantön in dr Schwiiz git s äsä als kantonali oder als regionali Inschdidution, aber in de meischte Kantön isch si abgschafft worde. In chliinere Ortschafte wärde Gmeindiversammlige au wie Landsgmeinden abghalte.
Verlauf
Bürger, wo s Schtimmrächt hai, versammle sich an emä beschtimmte Dag under freiem Himmel und düen öffentlig abschtimme über d Gschäft, wo vorgschlage si. Das cha d Wahl von der Regierig si wie im Appizell Innerrhode, Gsetz oder s Büdsche. Jede cha si Meinig säge und Vorschleg mache. Abgschtimmt wird mit dr Hand, em Bajonett oder em Schtimmrächtsuuswiis.
Gschicht
Die moderne schwiizer Landsgmeinde si in dr Form ähnlich zum germanische Ding, schtamme aber nit vo dere alterdümlige Inschdidution ab, sondern vo de middelalterlige Korboratione und si zum erschte Mol im Johr 1403 in erä Urkunde erwähnt worde. In de Kantön Zug und Schwyz si si 1848 abgschafft worde, im Kanton Uri 1928, in Nidwalde 1996, s Johr druf im Appizell Usserrhode und 1998 in Obwalde.
Die kantonal Landsgmeind git s nu no in Appizell Innerrhode und im Kanton Glaris. Regionali Landsgmeinde gchännt me no im Kanton Appizell Innerrhode und im Kanton Schwyz; die im Kanton Graubünde gits sit 2016 nüme.
Uranus (Planet)
Irreguläri Mönd
S'Diagramm veraschaulicht d'Umlaufbahne vu im Uranus sine irreguläre Mönd, wo bis 2008 entdeckt worre sin. D'Exzentrizität vu dr Bahne wird durch gäli Segmente (wo dr Berich vum Perizentrum bis zum Apozentrum iberstriche) un d'Inklination durch d'Y-Ax dargstellt. D'Satellite oberhalb vu dr X-Ax bewege sich prograd (rächtlaifig), d'Satellite drunter retrograd (rucklaifig). D'X-Achse isch mit Gm (Millione km) sowie em betreffede Bruchdeil vu dr Hill-Sphäri beschriftet. D'Hill-Sphäri beschribt dr gravitativ Ifluss, innerhalb sällem e Umlauf um dr Planet möglich isch. Si reicht bim Uranus öppe 70 Millione km in dr Rüm.
Anderscht wie bim Jupiter sine irreguläre Satellite cha in dr bekannte Uranus-Population kei Zämmehang zwische Bahnradius un Inklination gfunde werre. Stattdesse chänne die retrograde Mönd uf dr Grundlag vum Verhältnis vu grosser Halbax un Exzentrizität in zwei Gruppe deilt werre. Die inner Gruppe umfasst Mönd nächer bim Uranus (a < 0,15 rH) un sin mässig exzentrisch (~ 0,2), nametlich: Francisco, Caliban, Stephano un Trinculo. Die usser Gruppe (a > 0,15 rH) umfasst Satellite mit hocher Exzentrizität (~ 0,5): Sycorax, Prospero, Setebos un Ferdinand.
Entstehig
Gegewärtigi Theorie iber d'Entstehig un Bildig vum Sunnesystem hän Schwierigkeite, d'Existenz vum Uranus un em Neptun so wit jensits vu dr Bahne vum Jupiter un vum Saturn z'erchläre. Si sin z'gross, um sich us dr Materie z'bilde, wo im früehe Sunnesystem in sällere Entfernig z'erwarte gsi wär. Vilmeh vermuete einigi Wisseschaftler, dass sich dr Uranus un dr Neptun vil nächer bi dr Sonne gformt häbe un durch dr Gravitationsifluss vum Jupiter nusgschlüderet worre seie. Allerdings zeige chürzlich durchgfüehrti Simulatione under Berucksichtigung vu dr Planetewanderig d'Möglichkeit, dass sich dr Neptun un dr Uranus in dr Nächi vu ihre jetzige Bahne hätte forme chänne.
Beobachtig
D'Tabelle lischtet chronologisch markanti Uranus-Konstellatione bis 2012 uf, wie z. B. Opposition un Konjunktion, ischliesslich Agabe wie die schinbar Helligkeit un schinbar Grössi:
Entdeckig
Dr Uranus isch bi guete Bedingige mit blossem Aug sichtbar, allerdings entspricht si Helligkeit numme ime in stockdunkler Nacht grad noch erchennbare Stern vu 6. Grössi. Degege zelle alli in dr Sunne un dr Erde nächere Planete – vum Merkur bis zum Saturn – mit ere Helligkeit vu mindischtens 1. Grössi zue dr uffälligschte Objekte am Himmel un sin sit em Altertum un dr Antike as Wandelstern wohlbekannt. Wäge sinere langsame Bahnbewegig isch dr Uranus au nooch dr Erfindig vum Fernrohr noch lang as Planet unerkannt blibe un isch bi vereinzelte Beobachtige fier e Fixstern ghalte worre. Säll het au dr John Flamsteed due, wo ihn anno 1690 als „34 Tauri“ erschtmols katalogisiert het, oder dr schwäbisch Astronom Tobias Mayer anno 1756.
Sir Friedrich Wilhelm Herschel het dr Planet zuefällig am 13. März 1781 zwische zehni un elfi z'Obe mit em selber baute 6-Zoll-Spiegelteleskop entdeckt, wie er vu sinem Garten us, in dr englische Stadt Bath, e Himmelsdurchmuschterig durchgfüehrt het, um mit ere stärchere Vergrösserig versuechswis Fixsternparallaxe z'messe. Er het dr Himmelskörper, wo sich an dr Grenze zwische dr Sternbilder Stier un Zwillinge bewegt het, aber erscht fier e Komet ghalte, wil chum ebber dra denkt gha het, dass es meh wie die bis dert sex aldbekannte Planete gä chännt. Dr Uranus isch dr erscht Planet, wo nit scho in dr Antike bekannt gsi isch. Innert vu drei Munät nooch sinere Entdeckig het d'Wisseschaft im Herschel si Fund schliesslich as neje Planet anerchennt. D'Mathematiker un Astronome Anders Johan Lexell un Pierre-Simon Laplace hän mit ihrene Berechnige scho bal zeige chänne, dass es sich um e Planet handele muess, wo sich im 19-fache Abstand vu dr Erde um d'Sunne beweggt. Dr Uranus het sich demit gnau in die vum ditsche Astronom Johann Elert Bode veröffetlicht Titius-Bode-Reihe vu dr Bahnradie igfüegt, was die sit em Johannes Kepler postuliert „Harmoni vum Himmel“ schins idrucksvoll bestätigt het. D'Usdähnig vum bekannte Sunnesystem het sich demit verdopplet gha.
Dr Wilhelm Herschel het sex Johr nooch em Uranus au sini zwei gröschte un uffälligschte Mönd, d'Titania un dr Oberon entdeckt. Die gross Neigig vu dr Bahnebene vu dr bis 1986 entdeckte Mönd zue dr Bahnebeni vum Planet um d'Sunne her durch Analogischluss vu dr grosse bekannte Saturn- un Jupitermönd het scho früeh zue dr begründete, aber erscht im 20. Johrhundert bestätigte Vermuetig gfüehrt, dass d'Rotationsax vum Uranus wie d'Mondbahne ebefalls sehr starch gneigt si müesst.
Wil nooch dr Entdeckig d'Abwichige vu dr beobachtete Positione vum Uranus vu dr berechnete immer meh zuegnumme hän, het säll Bahnstörige durch e noch ubekannte wittere Himmelschörper vermuete loh un het zue dr zilte Suechi nooch eme noch fernere Planete gfüehrt, wo anno 1846 mit dr Uffindig vum Neptun an dr berechnete Stell erfolgrich gsi isch.
Benennig
Mit dr Entdeckig vum neje Planet het e Debatte um d'Benennig agfange, wo iber 60 Johr durt het. Dr Herschel selber het dr Planet zue Ehre vum englisch-hannoverische König Georg III. Georgium Sidus daift – Im Schorsch si Stern. In Frankrich hän ihn d'Astronome degege im Entdecker zue Ehre as Herschel bezeichnet, bis dr Bode vorgschlage het, ihn uf dr grichisch Gott Uranos z'daife. Dr Namme het sich aber erscht gege 1850 durchgsetzt und isch, analog zue dr römische Namme vu dr anderen Planete, latinisiert worre. In dr römische Mythologi isch dr Uranus dr Vadder vum Saturn, wo widerum dr Vater vum Jupiter isch.
Dr Jesuit un Astronom Maximilian Hell het Urania, dr Namme vu dr Muse vu dr Astronomi vorgschlage gha.
Wie die siibe klassische Planete us dr Astrologi het mer au im Uranus e Planetemetall zueordne welle, wofier mer s'Platin in Betracht zoge het. Vu sällem het dr Bode e Symbol as astronomischs Zeiche fier dr Uranus entlähnt. In sälle modernere Zit het aber 1790 dr ditsch Chemiker Martin Heinrich Klaproth s'vu ihm im Johr zuvor entdeckt Element „Uranium“ (uf ditsch hit numme Uran gnennt) uf dr nej Planet daift. In Frankrich un au in England isch e Uranussymbol verwendet worre, wo eigens entworfe worre isch un mit dr Initiale H uf Herschel hidütet.
Erforschig
Dr Wilhelm Herschel het in sine Manuskripte vu 1797 scho e Ring um dr Uranus beschrebe, doch sälli Beobachtig isch as e Täuschig ufgfasst worre. Au nooch dr Entdeckig anno 1977 hat niemed dr historische Ufzeichnige traut, wil sich d'Ring vil z'liechtschwach zeigt hän, als dass dr Herschel si eso mit sine Mittel hätt sähne chänne. Bis dr britisch Forscher Stuart Eves d'Notize undersuecht het un in dr Agabe Iberistimmige mit dr Grössi, dr Lag un dr Farb vum Epsilon-Ring gfunde. Im April 2007 het er e These vorgstellt, nooch sällere d'Uranusring vor 200 Johr heller gsi si chänne. Er begründet säll mit ähnliche Veränderige vu dr Saturnring, wo diffuser un dunkler werre.
Die bisher einzig Rümsonde, wo dr Uranus besuecht het, isch Voyager 2 gsi. Si isch am 20. August 1977 gstartet. Uf ihrer Grand Tour zue alle vier Riiseplanete het si anno 1979 am Jupiter e sognenntes Swing-by zum Saturn gmacht, wo si 1981 e wittere Schwung in d'Richtig vum Uranus gnu het. An sällem isch si no - um zum Neptun witterzfliege - am 24. Jänner 1986 vorbigfloge un het die meischte vu dr hit vu ihm bekannte Bilder un Date ibermittlet. Ihri Signal vum Uranus – wie au sällem si reflektierts Liecht – hän d'Erde erscht nooch zwei Stunde un 45 Minüte erreicht.
Bim Aflueg sin mit dr Sonde näbe dr bis derthi nün bekannte Ring un fimf Mönd zwei witteri Ring un zehe neji Mönd entdeckt worre. Dr 16. Satellit isch 13 Johr später uf ihrene photographische Ufnahme entdeckt worre un het nooch wittere vier Johre mit em Weltrümteleskop Hubble bestätigt werre chänne. Wil dr Uranus in dr Sunne bi dr Passage si Südpolregion zuegwendet het, isch Voyager 2 zwische die konzentrische Bahnen vu sine Mönd wie durch die Chreise vu ere ufrächte Zilschibe gfloge. Wil si e Swing-by in d'Richtig vum Neptun het nämme müesse, het si durch sälle Umstand nit mehreri Uranusmönd hinderenander afliege chänne. So het si numme hoch ufglösti Photos vu dr Miranda mache chänne, wo sich aber as dr geologisch interessantischt vu dr fimf grosse Mönd erwiise het. Es isch noch s'magnetische Feld mit sinere uregelmässige Struktur, sinere Neigig un sinere einzigartige chorkeziegerartigi Verwirbelig (Magnetschweif), hervorgruefe durch die sitwärtig Bewegig vum Uranus, undersuecht worre. E neji Sonde zum Uranus isch derzit nit plant.
Dr Uranus het sich anno 2007 in einer vu sine seltene „Chantestellige“ befunde – e Ereignis, wo numme alli 42 Johr vorchummt. Säll het dr Forscher au mit erdbundene Teleskopen bsunderi Glägeheite fier Messige gä. Zum eine het mer versuecht, Veränderige, wo durch dr Wexel vu dr Johreszitte uf em Uranus verursacht werre, in sinere Atmosphäri z'finde. Zum andere isch es durch die speziell Geometri zue gegesitige Bedeckige un Verfinsterige vu dr Uranusmönd chumme. Säll het es ermöglicht, ihri Bahnparameter erheblich gnauer z'bestimme wie es bisher möglich gsi isch.
Bergell
Sprooch
Dr Bergeller Tieläkt heisst «Bargaiot». Er isch e Mundart vo dr alpynlombardische Sprooch.
Lucifer
De Lucifer (uf tütsch au Luzifer; latiinisch: Lūcifer, -erī m. „Morgestern“) isch i de römische Mythologi de Morgestern. Er isch mit dem griechische Phosphoros gliichgsetzt woore, beed Näme hend d Bidüttig „Liechtträger“. Sini Vorstelige sind äänlich wie die vo de Grieche.
de Luzifer im Christetum
Im Christetum isch de Morgestern mitem Jesus Christus vergliche wore, wege de Biblestell im zwaite Brief vom Apostel Petrus, wo de sait, as d Botschaft vo de Prophete wiene Lampe sai, wo im Dunggle breni „bis der Tag anbricht und das Licht des Morgensterns eure Herzen hell macht.“ (2 Petr 1,19) I de Offebaarig 2,28 werd de Morgestern as e Machtzaiche vom Gott bischribe und i de Offebarig 22,16 sait de Jesus selber: „I bi de glänzig Morgestern.“
Abem 4. Joorhundert isch aber de Morgestern wege de Stell Jesaia 14,12 im Alte Testament mitem Satan gliichgsetzt wore:
(14) Irene
D' (14) Irene isch e Asteroid vum Asteroide-Hauptgürtel, wo am 19. Mai 1851 vum John Russel Hind as vierzehnte Asteroid entdeckt worre isch. Dr Name leitet sich vu dr Hore Eirene ab, wo in dr grichische Mythologi d'Verkörperig vum Fride dargstellt het.
D'Irene beweggt sich ime Abstand vu 2,1498 (Perihel) bis 3,0205 (Aphel) astronomische Eiheite, in 4,157 Johre um d'Sunne. D'Bahn isch 9,1063° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,1684.
Mit eme Durmesser vu öppe 182 Kilometer ghört d'Irene zue dr grössere Asteroide im Hauptgürtel. Si besitzt e silikatriichi Oberflächi un wird dr Gruppe vu dr S-Typ Asteroiden zuegordnet. D'Albedo betrait 0,160
In öppe 15 Stunde rotiert si um die eige Ax.
Lueg au: Liste vu dr Asteroide''
Walter Haas
De Walter Haas (* 14. Septämber 1942 z Luzëërn; Bürger vo Chriens) isch en Schwyzer Spraachwüsseschafter und emeritierte Profässer für Germanischtischi Linguischtik. Näbetduren isch er au en Spilchaarteforscher.
Läbe
De Haas isch en Suu vomene Sattler und Tabezierer und dëm synere Frau. Er hät vo 1954 bis 1958 d Kantonsschuel Luzëërn bsuecht und vo 1958 bis 1963 s kantonaal Leererseminar z Hitzchilch. As Leerer hät er aber nu es Jaar lang gschaffet. Vo 1964 bis 1971 hät er an Uniwërsitëëte vo Züri und Fryburg im Üechtland Germaanischi Filology, Tüütschi Literatuur, Volchskund, Schwyzergschicht und Allgimäini Spraachwüsseschaft gstudiert. Im 71i isch er z Fryburg Assischtänt vom Elmar Seebold woorde (aso dëm Maa, wo spööter s bikant etimoloogisch Wöörterbuech vom Friedrich Kluge aktualisiert hät). I säbem Jaar hät er mit eren Aarbet über e Parody vomene Luzëërner Volchsschauspiil us em 18. Jarhundert promowiert.
Vo 1973 bis 1974 isch er i de Veräinigte Staate «Visiting Fellow» a de Princeton University gsy, und zwaar bim William G. Moulton, emen Amerikaaner, wo im Gibiet vom Schwyzertüütsch gforschet hät. Zum 1978 habilitiert wëërde, hät de Haas s Wokaalsischtem vo alne schwyzertüütsche Mundaarte undersuecht und uf dëre Grundlaag en wichtige Bytraag zur aktuele Spraachgeografy und zum hischtoorische Spraachwandel gläischtet.
1978 bis 1980 isch de Haas wüsseschaftliche Mitarbäiter bim Spraachdienscht vo de Schwyzerische Bundeskanzlei z Bëërn gsy. 1980 bis 1983 hät er z Züri under em Ruedi Trüeb am sächste Band vom Spraachatlas vo de tüütsche Schwyz mitgschaffet; deete hät er au d Redakzioon vom Schwyzerischen Idiotikon gchänegleert, wo-n-er bis hüt en guete Traat hät zue-n-ere. 1983 isch er dänn Profässer a der Uniwërsitëët im hessische Marburg woorde und hät dezue au as Läiter vom Tüütsche Spraachatlas gwürkt. Scho drüü Jaar spööter, im 86i, isch de Haas i s schwyzerisch Fryburg zrugg und isch deet bis zu syneren Emeritierig 2009 Profässer für Germaanischi Filology reschpäktiiv – wil me de Leerstuel umtaufft hät – für Germanischtischi Linguischtik gsy.
De Haas isch verhüraatet und Vatter von ere Tochter. Näbet de Spraachwüsseschaft isch er en passionierte Samler vo Spilchaarte, ganz bsunders vo Jasschaarten us em 18. und 19. Jarhundert. I säbere Zyt isch Fryburg s wichtigscht Schwyzer Produkzioonsoort vo Spilchaarte gsy. Wo s Fryburger Guetebëërg-Museum 2002 e groossi Uusstelig über Spilchaarte gmachet hät, isch en Uuswaal us em Haas synere Privaatsamlig öffentli zäiget woorde.
Forschig
Schwëërpunkt vom Haas synere Forschig sind Tieläktology und Soziolinguischtik, germanischtischi Wüsseschaftsgschicht, tüütschi Spraachgschicht, d Spraachverheltnis i de Schwyz und Standardisierigsprozäss.
Für di schwyzerisch Spraach i Gägewaart und Vergangehäit hät er würkli vil gläischtet: Syni tieläktoloogische Publikazioone spaned en wyte Boge, aagfange bi de spraachgschichtlichen Analyse von hütige Wokaalsischteem über d Mitaarbet a äim von beschte Mundaartwöörterbüecher bis zu Überleggige zur Theory und Gschicht vo de tüütschschwyzer Tieläktliteratuur. Im Gibiet Wüsseschaftsgschicht isch er den Idiotismesamlige vom 18. Jarhundert naaggange und hät de wichtig Luzëërner Gleert Rämmert Brandstetter us de Vergässehäit grisse. Und im Biräich Spraachgschicht und Spraachstandardisierig forscht er – au iez na, nach syneren Emeritierig – zur Schrybspraach von äidgnössische Ständ im 15. und 16. Jarhundert. Das isch e schwyzertüütsch basierti, aber übertieläktaali Schriftspraach gsy, wo dänn im 17. Jarhundert naadisnaa vo de Gmäinspraach vo Tüütschland verdrängt woorden isch.
Publiziert hät er au i Sache Spilchaarte, nämli über dënen iri Gschicht und Ikonografy.