cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Haus zur Krähe
Baugschicht
1816 het d Gsellschaft e nöis Huus im Empire-Stiil baut. Dr Mooler Maximilian Neustück het d Fassaade vom dreistöckige Geböid aagmoolt. Zwüschen em erste und zwäite Stock het er e Bild vom Rütlischwur und vom Dood vom Gessler in dr Hoole Gass gmoolt. Zwüsche de Fänster oobedraa si d Wabbe vo de 22 Kantöön.
Burg AG
Geographii
D Flechi vom Gmeindigebiet bedräit 94 Hektare, drvo si 22 Hektare bewaldet und 30 Hektare überbaut. Der höchst Punkt lit uf 668 Meter, die diefst Stell isch uf 558 Meter.
Haus zur Krähe
Baugschicht
Im spöötere 19. Joorhundert häi d Zümft und d Vorstadtgsellschafte d Rolle müesse ufgee, wo si bis denn gspiilt häi. 1913 het d Vorstadtgsellschaft zur Kräije iir Huus dr Stadt verkauft und spööter e Häim in dr alte Doorwächterstuube vom Spaledoor gfunde.
Burg AG
Geographii
Burg isch fast ganz vom Gebiet vo der Gmeind Mänzike umschlosse und isch eso fast en Enklave. Ganz im Südoste gränzt Burg uf ere Strecki von e chlii meh als 100 Meter an d Gmeind Rickebach im Kanton Luzärn.
Haus zur Krähe
Baugschicht
Verschidnigi Veräin und Ämter si für e Zit im Huus zur Krääije iizooge: dr Veräin zur Verbräitig vo Guete Schrifte und denn s Füürweer-Inspektorat. Hüte isch s Huus Brivatbsitz und im Bardeer isch d «Suppestube zur Krääje».
Thebe (Mond)
Thebe isch ainer vu de innere Mond vum Planet Jupiter, wo am 5. März 1979 vum Astronom Stephen P. Synnott uf Ufnahme vu de Ruumsonde Voyager 1 entdeckt worre isch und zuenächst die vorläufig Bezaichnig S 1979 J2 erhalde hett. Anno 1983 isch si offiziell uf de Namme vu de Nymphe Thebe, us de grichische Mythologie daift worre, de Dochter vum Flussgott Asopos.
Bahndate
Thebe umchraist de Jupiter ime middlere Abstand vu 221.900 km in 16 Stund un 11 Minute. D'Bahn wiist ä Exzentrizität vu 0,0018 uf un isch 1,070° gegeniber de Äquatorebeni vum Jupiter gnaigt. Ufgrund vu ihrene Bahnaigeschafte wird si de Gruppe vu de Amalthea-Mond zuegrechnet.
Ufbau un physikalischi Date
Thebe besitzt ä middlere Durmesser vu 98,6 km. Ihri gring Dichti vu 1,45 g/cm3 losst druf schließe, dass si iberwigend us Wasseriis mit gringe Adaile an silikatischem Gstai zämmegsetzt isch.
Si besitzt ä sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,047, d. h., bloß 4,7 % vum ifallende Sunneleecht werre reflekteert. Ihri schinbar Helligkait betrait 16,0m.
D'Ufnahme vu de Ruumsonde zaige mindistens dri riisigi Ischlagskrater.
Thebe roteert in 16 Stund un 11 Minute um die aige Ax un wiist dodemit, wie de Erdmond un die ibrige innere Jupitermond, ä bundeni Rotation uf.
Otto Sutermeister
Dr Otto Sutermeister (* 27. Septämbr 1832 z Tegrfälde; † 18. Ougschd 1901 z Aarou) ischen Schwiizer Pedagog o Schriftsteller gsi, wo Vouchsmärli gsammlet het.
sis Läbe
Dr Otto Sutermeister het a dr Uni Zöri gstudiert o isch Leerer z Pätterlinge, z Paris, z Wintertuur, z Frouefäld, am Zörcher Leererseminaar z Chüsnacht, a dr Kantonsschuel Aarou, am Sanggaller Lehrerseminaar Mariabärg bi Rorschach o z Bärn gsi. Ab 1890 heter aus usserordentliche Profässer für dütschi Schbraach o Literatuur ar Uni Bärn gschaffet. Ane 1856 het er d Ernestine Moehrlen, d Dochter vom Christoph Möhrlen, ghürootet.
Dr Otto Sutermeister isch dr Vatter vom Pfaarer Fredy Sutermeister o dr Grosvatter vom Schriftstellerarzt o Politiker Hans Martin Sutermeister, vom Komponischt Heinrich Sutermeister o vom Schriftsteller Peter Sutermeister gsi.
Öppis vom Nochlass vom Sutermeister isch ir Burgerbiblere Bärn.
Was är gschribe u useggää het
Was är useggää het:
Luganersee
Dr Luganersee oder Lago di Lugano (au Ceresio (ital. vom latiinische Ceresius) oder veraltet Lauisersee) isch en See im Süde vom Kanton Tessin i dr Schwiiz und in Oberitalie, benannt nach dr Schtadt Lugano. Siini Oberflächi liit 271 m über em Meeresschpiegel und misst 48,7 km². Siini tüüfschti Schtell liit bi 288 m, und siis Volume beträit 6,5 km³.
Obwohl dr See nöd bsunders gross isch, zeichnet er sich doch dur Allgegewart uus: wo au immer mer i siinere Nächi en Berg oder Schtreife Land durchquert, immer schtaht mer wider a eim Zipfel vom Luganersee. Siini extrem zipfleti Form erchlärt sich dur siini Entschtehig nach dr Iisziit imene Gebiet, wo zwei Gletscher zämetroffe sind.
Einigi Zipfel vom Sees möged uf Italie, dezue befindet sich di italienischi Enklave Campione d’Italia, wo dur ihres Schpielcasino bekannt isch, a siim Ufer, was zmene komplizierte Grenzverlauf füehrt.
Südlich vo Lugano überquered d Autobahn und d Bahnlinie de See uf em Damm vo Melide.
Rund um de Luganersee händ sich verschiedeni düütschi Komponischte zruggzoge, wie de Michael Jary, de Martin Böttcher oder au de Peter Thomas. Au de Hermann Hesse hät hier siini letschti Rueh gfunde.
Althochdeutsch
Unter Althochditsch verstoht mer diä hochditsche Schriftdialäkt, wu vum 8. bis ins 11. Johrhundert gschriibe wore sin (gnaü gsait bis 1022, em Todesjohr vum Notker Labeo). Si unterscheide sich vum Germanische dodrdurch, ass si d Hochditsch Lütverschiäbig durgmacht hän. Mit em Begriff Hochditsch isch do d Tatsach adittet, ass des Gebiät (im Verglich zum reschtlige germanische Gebiät) hoch lit. D Nordgränz vum Althochditsche isch dur Keln un Fulda markiärt. In dr Afangszit vum Althochditsche het aü d Chrischtianisiärung vu dr germanische Stämm im Süde stattgfunde oder sich gfeschtigt. Viil heidnische Wortschatz isch do dur chrischtligi Lehnibersetzige un Främdwerter üs em Latiinische ersetzt wore.
Althochditschi Literatür isch gschriibe wore uf Altalemannisch, Altbairisch, Langbordisch (z Oberitaliä) un im obere Altfränkisch. D Schriiber vu dr althochditsche Dialäkt sin meischtens Mench un anderi Kirchemänner gsii, dr Zwäck vum Schriibe isch ebefalls s meischt Mol e religieese gsii. Dur d Gleschter isch aü s meischt althochditsch Spochmatrial gsammlet un erhalte wore.
D grescht Roll im Schrifttum het zwar in dr ganze althochditsche Zit s Latiinisch gspiilt, aber aü latiinischi Quälle enthalte viilmol althochditsch Personenämme, Ortsnämme un anders. Dur d Verbriäderigsbiächer un anderi Biächer mit Nammelischte vu dr Gleschter weißt mer doiserti vu Nämme vu Mench, ka unterscheide, eb eber germanischer oder romanischer Härkunft gsii isch- e Minderheit vu Romane hets bsunders im 8. Johrhundert noch im Sanggallemer Konvent gä. Mer ka feschtstelle, wel Gloschter zu wellem Beziähige ka het, wel sich Bsuecher oder Pilger ins Buech idrage hän. So hän zwischen em Gloschter St. Galle un em Elsass un em Briisgaü regi Beziähige gherrscht. Zum Deil sin aü Laie vum Oberrhiin zum Gallusfäscht uf St. Galle pilgeret.
Diä meischte althochditsche Sprochdänkmäler sin in dr karolingische Minuskel gschriibe. Dr Karl dr Groß het um 800 Niiderschrifte in althochditsche Dialäkt per Gsetz gferderet, wichtigi regilieesi Text hän solle in d Volkssproch ibersetzt wäre.
Vu dr althochditsche Schriibort wiist Sanggalle dr grescht Richtum uf: Sangalle het diä grescht un viilfältigscht althochditsch (durchwäg altalemannisch) Sammlig, wus iberhaüpt git.
Poetischi Denkmööler
Di ältischte poetische Denkmöler sind no i Stabraim dichtet wore, so di beede Merseburger Zaubersprüch und s Hildebrandslied. S Muspilli, e Gidicht wo s Jüngst Gricht bihandlet, zaigt scho Spure vom Verfall vo dere Versform und s Wessobrunner Gibet het im erste Tail Stabraim im zwaite aber Endraim. Nume no Endraim hend di groose Umdichtige vo de Bible dur de Tatian und de Otfrid.
Kalifat
As Kalifat bezäichnet mä d Herrschaft, s Amt oder s Riich vom ene Kalif, also vom ene „Noochfolger“ oder „Stellverdräter vom Gesandte vo Gott“ (, ḫalīfat rasūl Allāh). Es isch also e islamischi Regierigsform, wo d Person vom Kalif die sekulari, also wältligi, und die gäistligi Füererschaft in sich veräint. Scho im Mohammed si Staat z Medina het uf eme theokratische Modäll basiert: Dr Mohammed isch dr Füerer vo dr religiööse Beweegig gsi und au dr Herrscher über e Machtberiich, wo dä Glaube gläbt worde isch.
In dr Form خليفة الله (Ḫalīfat Allāh), also „Stellverdräter vo Gott [uf Ärde]“ existiert dr Kalife-Ditel sit de Omajade, wo vo 661 aa regiert häi. Wil aber noch dr Sure 112 (Al-Ichlās) käi Mensch Gott cha gliich si – nit emol s Oberhaupt vo alle Muslim – stoot die Interpretazioon vom Kalifat noch dr Aasicht vo vile Muslim im Widerspruch zur Leer vom Mohammed.
Wäge dr Noochfolg vom Mohammed isch s im Islam zur groosse Spaltig choo. D Schiite halte dr ʿAlī ibn Abī Tālib für dr rächtmässig Noochfolger vom Brofeet, wääred für d Sunnite das dr Abu Bakr gsi isch, wo sich as Erste chalifat rasuli llah gnennt het.
Preuschdorf
D Lag
Prischdorf ligt a de D 28 zwüsche Dieffebach un Marikwiller-Bachelbrunn. S Dorfzentrum isch aber nördlich vo de Schtroos un het Schtrooseverbindige uf Làmpertschloch u Mitschdorf. S Dorf isch am Südweschthang vom Hochwald gläge, wo eigentlich no zum Pfälzerwald ghört, aber au als Nordvogese bezeichnet wird.
Gschicht
Prischdorf isch zum erschte Mol gnännt worde anne 719.
Politik
vo Prischdorf isch. D Gmeind ghört zum Gmeindsverband.
Dialekt
Dr elsässisch Dialekt vo Prischdorf ghört zum Oberrhiialemannisch.
Straßburg
Strossburi (IPA: ) (frz. Strasbourg; IPA: ]), ditsch Straßburg; (IPA: ])) isch d'Hauptstadt vum Elsass, Frànkrich und d'Prefektür vum Département Bas-Rhin (Unterelsass). D'Stadt lejt – obwohl direkt danewwe – nit àm Rhin, sondern àn d'r Ill awwer zesàmme mit ihr'r ditsch Noochberstadt Kehl bild'ts e Agglomeration (e urbanes Ballungsgebiit) àm Rhin. 'S Zentrum vun Strosburi lejt awwer nit nur àn d'r Ill sondern wurd devun umflosse: de „Gross Insel“.
Strosburi isch Hauptstadt vun de frànzeesch Region (Région Alsace) un Sitz vum Regionalrot wie aach vum Generalrot – de Rot vum Departement. Strosburi isch „Europahauptstadt“ (Capitale de l'Europe), mit m Europarot, m Europaparlamänt und m Europäisch Grichtshof für Menscharechte.
Wichtigi Geböje
mit historisch, kulturell un politisch Beditung
G'schicht
1681 isch 's ditsche Strossburi vun de frànzeeschi Armee vum Sunnekünnij Louis XIV umstellt un gezwunge wore, de Toore ze effne. So isch's nooch de habsburgisch Länder im Umlànd durich de Westfälisch Verträj aach noch unter frànzeeschi Herrschàft kumme.
Nooch dr frànzeesch Revolution het ze Strosburi de Rouget de L'Isle nooch de Kriejserklärung àn Öschtrich d'frànzeesch Nationalhymn (d'Marseillaise) komponiirt un àm 25. Dezember 1792 's erscht mol vorgetrawe.
Nooch'm ditsch-franzeesch Kriej 1870/71 isch Strosburi im Vrtraa vun Frànkfurt zuem neigrindet Ditsche Rich zruckgenn wore un zur Hauptstadt vum nei Lànd Elsass-Lothringe g'macht wore, wo de Status „Reichsland“ kriejt het un vun Berlin üss v'rwàltet wore isch. Vun 1911 àb het's Ländel àwwr e begrenzt Selbschtvrwàltung bekumme – nimm làng vor'm Erschte Weltkriej.
1919 isch dànn s'Elsass ém Vertraa vun Versailles widder an Frànkrich kumme un vun Paris üss v'rwàltet wore. De Departements sin widder ingfiehrt un Strosburi e Prefektür (vum Bas-Rhin) wore.
1940 sinn dann widder richsditschi Soldate in's Elsàss inmàrschiert un de Nazi's hàn's ohni Vrträä mét'r Vichy-Regiirung annektiirt un – ohni d'Moselle – mit Bade zuem „ Südwest-Gau“ gmàcht wore. Strossburi het zuem-e symbolisch weschtlich Hauptort vum Dritte Rich uffgeböit sotte were, bis's 1944 vun de frànzeeschi Truppe vum General Leclerc mét Untrstitzung vun de US-Àrmee befreit wore-n-isch. So isch's aach widder unter frànzeeschi Herrschàft kumme.
Strossburger Viertel
Bispil: Krutenau (Ort des Krautes), Koenigshoffen (Königshofen), Meinau (Meine Aue), Robertsau (Ruprechtsau), Neudorf, Neuhof, Kronenbourg (Kronenburg).
Lueg au: Zweisprochige Stroßedafle z Stroßburi
Willstätt
Willschdett (dt. Willstätt) isch e Gmai im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Dr Bann bstoht us 68,5 % Landwirtschaftsflechi, 16,4 % Wald, 11,5 % Sidlungsflechi un 3,6 % sunschtiger Flechi.
Gschicht
Willschdett isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1232, Ecketzwier 1316, Hesserscht 1308, Laäjelshuurscht 1294 un Sond 1254.
Verwaltung
Willschdett ghert zue kainere Verwaltungsgmainschaft.
Dr Burgermaischter vun Willschdett isch dr Marco Steffens.
Schnersheim
Schnarsche (frz. Schnersheim, dt. Schnersheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Schnarsche ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1120.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Schnarsche ìsch. Schnarsche ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Schnarsche ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Avise
Avise (frankoprov. Oveuzo) isch e Gmai in dr autonome Provinz Augschtdal z Italie.
Avise ghert zue dr Gmainschaft Unité de communes Grand-Paradis.
Geografi
Avise lyt im obere Augschtdal uf dr linke Syte vu dr Dora Baltea.
Zue dr Gmai ghere d Wyyler Baulin, Cerellaz, Charbonnière, La Clusaz, Coudray, Le Cré, Le Pré, Milliery, Plan, Runaz, Thomasset, Vedun. Nochbergmaine sin Arvier, La Salle, La Thuile, Saint-Nicolas, Saint-Pierre, Saint-Rhémy-en-Bosses un Valgrisanche
Gschicht
Dr Grinder vum Huus Savoye, dr Humbert I mit dr wysse Händ, het anne 1025 s Augschtdal as Leeche griegt. Mid Uusnahme vun e baar Johr (1691, 1704–1706, 1798–1814 zue Frankrych) het s Augschtdal derno zem Huus Savoye gheert bis anne 1946, d. h. bis dr letscht italienisch Chenig Umberto II. abdankt ghaa het. Wu s italienisch Chenigrych anne 1861 grindet woren isch, isch s Augschtdal zue dr Provinz Turin chuu. Anne 1927 isch s derno ne aigestädnigi Provinz wore. Im Faschismus under em Benito Mussolini isch di franzesisch Sproch verbote wore un s het e starki Italienisierigsbolitik gee. Vu 1939 bis 1945 het Avise dr italienisiert Name Aviso drait. Noch em Zweede Wältchrieg het s Augschtdal anne 1948 e autonome Sonderstatus griegt.
Politik
D Burgermaischteri vu Avise isch d Maria Lyabel.
Sproch und Dialäkt
Dr frankoprovenzalisch Dialäkt vu Avise ghert zum Valdostanisch (Valdôtèn).
Anne 2001 het d Fondation Émile Chanoux in Zämmenarbet mit em Centre d'Études Linguistiques pour l'Europe un dr Università degli Studi di Trento di soziolinguistisch Situation vu allne Gmaine im Augschtdal untersuecht. Doderzue isch im Septämber un Oktober 2002 e Froogebooge verschickt woore. Vu Avise sin 60 Froogebeege wider retuurchuu.
Joachim von Watt
De Joachim Vadian oder Vadianus, hüt bekannt als Vadian, wo eigentlich Joachim von Watt gheisse het (* 29. November 1484 z Sanggalle; † 6. April 1551 z Sanggalle), isch en Schwizer Humanist, Mediziner, Glehrte, Bürgermeister und Reformator i de Stadt Sanggalle gsi.
Epik
D Epik (griechisch επική (ποίησις) „Dichtig wo zum Epos ghört“, vo ἔπος „Wort, Värs“) isch – näbe dr Dramatik und der Lyrik – eini vo de drei groosse Literaturgattige, wo die verzelendi Literatur in Värs- oder Prosaform umfasst.
Bis zur Poetik vom 18./19. Johrhundert isch die Epik ä Bezeichnig für d Kunschd vom Epos gsi. Wie d Differenzierig vo dr epische Dichtig im 19. Johrhundert grösser worden isch und d Prosa sich schdark entwicklet het, wärde under em Begriff Epik alli Arte vo der verzelende Literatur zsämmegfasst. D Epik unterscheidet sich vo der Dramatik und Lyrik dur grundlegendi Merkmol vo Gschdaltig, Kommunikation und der Funktionswiis. Zu dene Merkmol ghöre:
Joachim von Watt
Biografii
1518 hät er Wien wider verloh und isch zrugg uf Sanggalle, woner 1521 Mitglied vom chline Rot worde isch. Er isch ab 1526 bis zu sim Tod im Drüjohresrütmus Bürgermeister vo de Gallusstadt gsi. E paar mol hät er au als Gsandte a de Tagsatzig teilgno. Als Humanischt hät er natürli Kontakt gha mit em Zürcher Reformator Huldrych Zwingli. De Vadian hät dem sis Gedankeguet i sis Schaffe z Sanggalle iiprocht und isch bald uf Chriegsfuess mit em Chloster Sanggalle gstande. Es isch em Vadian zwor glunge, s Chloster ufzlöse, aber nu för a paar Johr. D Stadt hät de neu (reformiert) Globe dor de Vadian aagnoh, d Gebiet wo zum Chloster ghört händ sind katholisch blibe oder händ vom neue Abt d Freiheit öbercho, zum wähle, bi welem Globe si wend mitmache.
Epik
Zu den erschde epische Forme ghöre Ufschrifte uf Gegeschdänd, wo dr Gegeschdand erkläre (Epigramm) und die höchere Forme (Gnome, Schbruch, Elegii). In de Kosmogonie, Theogonie und myschdische Heilslehre het d Epik an Inhalt becho, wo poetischer gsi isch, wil mä das, wo bassiert sig, as personifizierte Daten und Ereignis beschriibe het. Für d Forme Märli, Sage und Legände gältet das genauso. Bis zum Änd vom 18. Johrhundert beschdimmt s Epos d Merkmol vo dene Forme.
Joachim von Watt
Werk
De Vadian hät vil Büecher gschribe, e paar sind veröffentlicht worde, anderi sind als Manuskript erhalte blibe. Sini Privatbibliothek vo 450 Bänd isch 1551 gemäss sim Testamänt a d Stadt Sanggalle öberi gange. Hüt werd si zämme mit em schriftliche Nochlass vom Vadian i de Kantonsbibliothek ufbewahrt, wo zum Adänke an ihm au Vadiana heisst.
Epik
In der Übergangsphase vo der feudale zur bürgerlige Gsellschaft het sich d Epik grundlegend veränderet und in Europa isch us der Vers- ä Prosa-Epik worde. Zu de neue Forme wo sich bildet hai ghört dr Roman. Mit dr induschdrielle Revolution si gliichziitig effektiveri Mechanisme zur Verbreitig und Herschdellig vo Literatur entschdande. D Entwicklig vo de neue literarische Forme isch gschnäller worde und es si Forme wie d Novälle, d Glosse, d Churzgschicht und d Short Story entschdande.
Burg FR
Burg, me sait em au Burg bi Murte, isch en Ortschaft und früehner e sälbständigi Iiwohnergmeind im Seebezirk (französisch: District du Lac) vom Kanton Freiburg i de Schwiiz. Der früehner französischi Name vom Dorf isch Châtel. Am 1. Januar 1975 isch Burg z Murte iigmeindet worde.
Geographii
Burg lit uf er Höchi vo 518 m ü.M. in dr Luftlinie 2 km östlig vom Bezirkhauptort Murte. S Buuredorf lit uf em Hochplateau südöstlig vom Murtesee, westlig vom Erosionsdal vom Burggrabebach, im Molassehügelland vom nördlige Freiburger Mittelland, wo vom iisziitlige Rhonegletscher gformt worden isch, zwüschen em Murtesee und em Saanedal. S ehemolige Gmeindigebiet umfasste s Plateau vo Burg mit em Daliischnitt vom Burggrabebach.
Édouard Manet
Dr Édouard Manet (* 23. Januar 1832 z Bariis; † 30. April 1883 z Bariis) isch e franzöösische Mooler gsi. Er gältet as äine vo de Wäägberäiter vo dr modärne Moolerei.
Lääbe und Wärch
Er het Bilder vo Alte Mäister kopiert und sich eso eläi witerbildet. 1857 isch er wider uf Floränz, won er Skizze vo dr Madonna del Sacco noch Freske vom Andrea del Sarto in dr Basilica della Santissima Annunziata gmacht het. Mä wäiss nume weenig vo däm, wo dr Manet bis 1859 gmacht het. Nit nume het er vilmol Bilder spööter überarbäitet, sondern er het au e Däil vo sine früeje Bilder vernichdet. Er het witer vil kopiert und no käi äigene Stiil ghaa.
Zu de Fründ, wo dr Manet in de spoote 1850er gmacht het, häi d Mooler Edgar Degas und Henri Fantin-Latour ghöört, wo dr Manet spööter meereri Mol bordretiert het. Au mit em Dichder Charles Baudelaire het sich dr Manet in dere Zit befründet. Däm si Lürikzüklus Les Fleurs du Mal häi dr Manet zu sim erste äigeständige Gmäld Dr Absinthdrinker aagregt. Dr Manet het e Ghilf ghaa, won er as Bueb mit Chirsi bordretiert het. Wo dä sich ufghänggt het, het dr Baudelaire si Gedicht La Corde verfasst und dr Manet isch in es Ateliee in dr Rue de la Victoire züüglet.
Im Manet si ersts Bild, Dr Absinthdrinker, won er bim Bariiser Salon 1859 het welle ustelle, isch abgleent worde. 1861 het d Schüri zwäi Gmäld von em aagnoo, wo aber nume äins drvo, Dr schbanischi Sänger' bi de Kritiker guet aachoo isch und au vo dr Schüri vom Salon en eerevolli Erwäänig überchoo het. E Grubbe vo junge Mooler, drunder dr Henri Fantin-Latour, dr Felix Bracquemond, dr Emile Auguste Carolus-Duran und dr Alphonse Legros, häi sich ume Manet gschaart und iin bald als iren Aafüerer betrachtet. Au Schriftsteller, wie dr Charles Baudelaire, dr Jules Champfleury und dr Édmond Duranty si drbii gsi.
1860 het dr Manet mit dr Suzanne Leenhoff und deren irem Soon Léon im Kwartier Batignolles afo woone. Dr Manet het d Leenhoff 1863 ghürootet und wil iire Maa scho im Joor vorhär gstorbe isch, isch au im Manet si Mueter bi iirem Soon cho lääbe. Die bäide Fraue häi im Manet si Huushalt, aber au e wöchentlige literarische Salon gfüert, wo Lüt wie dr Degas, dr Fantin-Latour, dr Bracquemond und dr Duranty erschiine si. Au d Mooler Alfred Stevens und Frédéric Bazille, dr Komponist Emmanuel Chabrier und dr Schriftsteller Zacharie Astruc si bim Manet z Gast gsi.
E baar vo sine Wärk
In dere Liste het s 39 Wärk vom Manet, wo e representative Kweerschnitt dur si Wärk daarstelle. D Uswaal het dr Manet sälber gmacht. Es si alli Wärk, won er bim Salon de Paris het welle ustelle, au die wo abgläänt worde si.
Edgar Degas
Dr Edgar Degas, äigentlig Hilaire Germain Edgar de Gas (* 19. Juli 1834 z Bariis; † 27. Septämber 1917 z Bariis), isch e franzöösische Mooler und Bildhauer gsi. Mä zelt en hüfig zu de Impressioniste, vor allem wil er vilmol zämme mit iine usgstellt het. Aber sini Gmäld underschäide sich vo dene vom Impressionismus under anderem dur die exakti Liniefüerig und die klar strukturierti Bildkomposizioon. Dr Degas het e Hufe Bordret gmoolt und sich sust uf e baar weenigi Themene konzentriert, won er immer wider variiert het: s Ballett, Dschocki und Ross, s Bariiser Nachtlääbe und Fraue bi dr Körperpfleeg. Näbe dr Öölmoolerei und grafische Technike het er sich mit dr Bastellmoolerei abgee und s bi dere zun ere ussergwöönlige Mäisterschaft brocht. Sini Blastike zäige e nöiji Uffassig vo Skulptur.
1691er-Wesen
S 1691er-Wääse isch e abverheiti bürgerligi Revoluzioon z Basel im Joor 1691 gsi. D Revolte isch gege dr Groossi Root grichdet gsi, wo vo de groosse Basler Patrizierfamilie dominiert worden isch.
Vorgschicht
Wääred Johrhunderte het z Basel, wie in andere Stedt vo dr Eidgenosseschaft au, dr Chläi Root regimentiert und het dr Grooss Root wies em grad basst het, iiberüeft und kontrolliert.
D Zümft häi zwar scho 1528 verlangt, ass dr Chläi Root jeedes Joor vom Groosse Root nöi gweelt wurd. Dr Bildersturm uf s Münster, wo churz druf usbroche isch, het d Rööt eso iigschüchteret, ass si alles aagnoo häi, wo d Zümft verlangt häi. E nöiji Versammlig, wo us de protestantische Chläirööt, de Groossrööt und je vier Verdrätter vo jeedere Zumft bestande het, isch iigsetzt worde, und alli häi sich müesse verpflichte, z akzeptiere, was die beschliesst. E nöiji Rootsornig het aber die demokratische Wünsch vo de Zumftmitgliider zum grösste Däil äifach ignoriert und vier Joor spööter si die letschte demokratische Nöijerige rückgängig gmacht worde. Dr Chläi Root het si Macht über e Groossroot gfestigt und eso isch s fast zwäi Joorhundert lang bliibe
Murtensee
Dr Murtesee oder Lac de Morat isch mit ere Flächi vo 22,8 km² dr chliinschti vo de drei grosse Schwiizer Jurarandseeä. Er liit i de Schwiizer Kantön Friburg und Waadt.
1691er-Wesen
Vorgschicht
1690 het s dr Goossi Root denn aber doch no fertig brocht, d Verfassig z ändere, und eso dr Chläi Root z entmachte, wo in de Händ von e baar wenige Familie vom Daig gsi isch, wie vo dë Buurgets, dë Faeschs oder dë Socins, aber dr Iifluss vo dë Patrizierfamilie isch au im Groosse Root überwältigend gsi.
D Revoluzioon
Vili Zumftmitgliider si dorum nid zfriide gsi und häi dieferi Reforme welle. Si häi Uschüss bildet und aagfange, Mitgliider vo dë iiflussriiche Familie vor Gricht z verfolge. Ändi Februar 1691 het dr Chirurg und Geburtshälfer Johannes Fatio (1649–1691) si Cousin Jakob Henricpetri (1644 – noch 1695) as Füerer vo de Usschüss abglöst, wo dä für e Boste vom Rootschriiber kandidiert het und in Verdacht grooten isch, mit em Groosse Root gmäinsami Sach welle z mache. Dr Fatio het d Uschüss bis zum Summer mit Erfolg gleitet: so si am 24. Merz bewaffneti Bürger vor s Roothuus zoge und dr Root het de Forderige vo de Uschüss nochgee und 29 Säggser und Rootherre und die beide Oberstzumftmeister Christoph und Hans Balthasar Burckhardt abgsetzt. Wil d Unrueje in dr Stadt nid ufghört hai, het d Dagsatzig sich afo iimische und het droht z interveniere. Am 2. Mai hai Bürger die beide Rööt im Roothuus belageret, bis si s Wahlrächt zu de bedütende Staatsämter becho hai. Am 29. Mai hai d Uschüss e demokratischi Verfassig usgarbeitet und dr Groos Root het müesse sis Siigel druf due. Am 23 Juni het dr Chliini Root dr Groossi Root as «grössti Obrigkeit» anerkennt, wo s Rächt het Staatsverdräg abzschliesse und d Verfassig z ändere. Aber d Lag in dr Stadt isch schlimmer worde und die Unzfriidene hai d Bardei vo de Rööt versterkt.
S Ändi vo dr Revoluzioon
Denn häi sich die Ufständische aber gspalte, und dr Grossi Root het nid lang bruucht, zum wider an d Macht z cho. Er het dr Fatio ins Roothuus iiglade und ihm freis Gläit versproche, het en aber am 21. Septämber zsämme mit e baar Aahänger festgnoo. Dr Johannes Müller het en ersetzt und d Bürgerschaft het ooni Erfolg brobiert iin z befreie. Dr Root het dr Fatio lo foltere und het agfange, d Afüerer und Understützer vo de Revoluzzer z verfolge.
Drei drvo, dr Johannes Fatio, dr Johannes Müller und dr Hans Konrad Mosis (1645–1691), wo mit em Fatio verschwöögeret gsi isch, si zum Dood verurdäilt und am 28. Septämber uf em Määrtblatz köpft worde. Ihri Chöpf het mä uf dr Rhiibrugg – wie s dr Jacob Burckhardt beschriibe het – uf iisigi Spitz gsteckt und dört si si bliibe, bis si verfuult si. Erst 1760 het men em Fatio si Chopf vom Rhiidoor aabeghoolt.
Murtensee
Dr See isch 8,2 km lang und maximal 2,8 km breit. Di maximali Tüüfi isch 45 m. Dr Inhalt isch rund 0,55 km3. S Iizugsgebiet isch 693 km2 gross. Di theoretischi Uufenthaltsziit vom Wasser im See (Füllziit) beträit 1,6 Jahr.
1691er-Wesen
S Ändi vo dr Revoluzioon
Dr Henricpetri het us Basel müesse flüchte und isch vo dr Basler Obrigkeit für vogelfrei erklärt worde. Usser für ihn het en allgemäini Amnestii gulte, wo im Früehlig 1692 verordnet worden isch. Dr Groossi Root het alli Reforme, won er de Zümft het müesse zuegstoo, rückgängig gmacht, und isch so zur unaagfochtene Obrikeit worde. Dr Chläi Root isch nid ufghoobe worde, sondern isch Deil vom Groosse Root bliibe und het d Funktione von ere Exekutive übernoh.
Murtensee
A siim südliche Ufer liit di namegebendi Schtadt Murte.
1691er-Wesen
Folge
Äini vo de Folge vom Misserfolg vo de Reforme isch gsi, ass sich Basel, wie anderi äidgenössischi Stedt au, under em Ancien Régime immer meh abgschottet het und die groosse Familie sich immer aristokratischer benoo häi. Im Joor 1700 het dr Root beschlosse, wääred säggs Johr niemer mee as Bürger ufznee, ë Beschluss, wo denn alli baar Joor widerhoolt und erst mit dr Helvetische Revoluzioon ändgültig ufghoobe worden isch.
Murtensee
Während dr Expo.02 hät sich uf em Murtesee, 200 m vom Hafe in Murte entfernt, en roschtige, begehbare Monolith vom Architekt Jean Nouvel vo 34 Metern Siitelängi befunde, in dem siim Innere sind zwei Panoramabilder z gseh gsii (vgl. Bild). Nach dr Landesuusschtellig isch er wider demontiert worde.
Dr Murtesee büütet verschiedeni Freiziit- und Wasserschportmöglichkeite aa. Es git under Anderem e Segelschuel, e Surfschuel und zwei Wakeboardschuele.
Steinach (Ortenaukreis)
Schdainä (offiziell: Steinach) isch ä Gmeind in Bade-Württemberg un ghert zuem Ortenaukreis.
Geografii
Schdainä leit im Kinzigtal im mittlere Schwarzwald zwische 200 un 600 Meter Hechi. Dr Bann bstoht us 37,8 % Landwirtschaftsflechi, 53,5 % Wald, 7,2 % Sidlungsflechi un 1,6 % sunschtiger Flechi.
Nachbargmeinde
D Gmeind grenzt im Norde on Biibere un d Schtadt Zell, im Oschte on d Schtadt Haaslä, im Side on Hofschtette un im Weschte ons Schudderdaal.
Gliedrung
Zuer Gmeind ghert nebe Schdainä noch dr Ortsdail Welscheschdainä (dt. 'Welschensteinach').
Seebach (Unterelsass)
Seebàch ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement. Wi vili Dörfli im Elsass isch au Seebàch prägt vo de vile Fachwerkhüser, wo noch erhalte sin.
D Lag
Seebàch ligt weschtlich vo de D 34 zwüsche Trimbach u Waisseburch. S git verschidnigi Verbindigsschtroosse in d Nachbardörfer. So führt d D 249 nach Nordoschte über de Frohnackerhof uf Schlatel u nach Südweschte uf Hunschpach. Südlich vo Seebàch ligt Niderseebach vo wo e Schtrooss uf Trimbach führt u weschtlich dervo Àschbàch.
Steinach (Ortenaukreis)
Politik
D Gmeind ghört de Verinbarte Verwaltungsgmainschaft mit de Schtadt Hasli on.
Seebach (Unterelsass)
Politik
Seebàch beschteht us de ehemol selbschtändige Gmeinde Nider- un (Ober-)Seebach. Di beide Dörfer hei im November 1974 zu einere Gmeind fusioniirt. isch. Seebàch ghört zum Gmeindsverband.
Steinach (Ortenaukreis)
Wahle
Ergebnis vun dr Landdagswahle sitt 2006: 1 2006: WASG, sitt 2011: Die Linke
Partnerschafte
Sittr 1976 isch Lay-Saint-Christoph in Lothringe Partnergmeind vun Schdainä. Derzue pflägt Schdainä frindschaftligi Beziehunge zuer glichnomige Stadt Steinach z Thüringe.
Vokehr
Schdainä lejt on de B33, wu s noch Sidoschte iwer de Schwarzwald mit Villinge-Schwenninge, Donaueschinge un de Bodeseegegend verbindet. Sie bildet noch Nordweschte d Houptverbindungsschtross durchs Kinzigtal noch Offeburg. D L103 verbindet de Ortsdail Welscheschdainä mit Schdainä.
Seebach (Unterelsass)
Dialekt
Dr südfränkisch Dialekt vo Seebàch ghört zum Oschtfränkisch (Nordoberdütsch).
Steinach (Ortenaukreis)
Vokehr
D Gemeind lejt on de Schwarzwaldbohn un het ä Bohnhof, wu d Regionalzig vun de Ditsche Bohn un au Zig vun de Ortenau-S-Bahn onhalte.
Bildung
Z Schdainä gits ä Grund- un Houptschul mit Werkrealschul, im Ortsdail Welscheschdainä isch ä wittri Grundschuel. D nächscht Realschuel isch in Hasli, s nächscht Gymnasium in Hausach.
Dialäkt
Dr Dialäkt vun Schdainä ghert zum Owerrhinalemannisch.
Neuenhof AG
Es lit östlich aaschlüssend a de Bezirkshauptort im Limmattal und isch met über 8'000 Iiwohner eini vo de iiwohnerriichschte Gmeinde im Bezirk.
Geografii
Noiehof lit uf ere Ebeni zwüsched em Hang vom Rüsler, da isch en Teil vom Heitersberg, und de Limmat. Nöcher be Bade lit inere Flussschlaufe no en grossi Überbauig wo au no zu Noiehof ghört, aber dur d Autobahn A1, en Hauptstross und de Fluss devo trennt isch, si heisst Webermühli und bildet es eignigs Quartier, d Damsau.
Vom Gmeindegebiet vo 537 Hektare sind 277 Hektare Wald und 142 sind überbaut. Di höchsti Stell isch mit 702 Meter uf em Kamm vom Heitersberg, di tüüfsti mit 360 Meter a de Limmat.
Nachbargmeinde sind Wettige im Norde, Würelos im Nordoste, Killwange im Südoste, Oberrohrdorf im Südweste, Fislisbach im Westen und Bade im Nordweste.
Römerziit
Ufgrund vo Steibiele und anderne Gebruchsgegeständ wo mer i de Talsohle vom Härdli bis zu de Limmat gfunde hed vermueted mer, dass bereits i de Steiziit en Sidlig bestande hed. Di erschti relativ gnau möglichi Datierig vonere Besidlig isch dur die im Johr 1975 gfundne Reste vom ene römische Guetshof möglich worde. Dur Münze, wu mer gfunde hed, schätzt mer, das de Guetshof öppe zwüsched em Johr 50–100 baut und bewohnt worde isch.
Iifluss vom Chloster
Nach diverse Schenkige vo Land zu Gunste vom Chloster Wettige hend d Mönch, zum Teil met Hilf vo Liibeigene mehreri Höf bewirtschaftet und ufbauet, so gscheh am Fuess vom Badberg und spöter ide Chlosterrüti. Um 1200 isch denn en wiitere Hof uf de Ebeni bauet worde, de so genannti "nuiwe Hof". Am Aafang hend au det Mönch uf em Hof buuret, im 14. Joorhundert isch er a Liibeigeni verpachtet worde, die hend denn au di ersti chliini Sidlig bauet. 1393 isch denn s erscht mol de Name "Neuenhof" uftaucht. Bis zur Uuflösig vom Chloster 1841 isch Noiehof starch vom Chloster abhängig gsi und isch under de Herrschaft vom Abt gsi. Au wenns immer wider Striitigkeite geh hed, di eini hed dezue gfüert das för di böse "Burren" en Dorfoffnig erstellt worde-n-isch, isch Noiehof under de Herrschaft vom Abt ned schlecht gfahre, da so de Iifluss vom habsburgische und nocher eidgenössische Landvogt abgschwächt gsi isch.
Dorfoffnig
I dere Dorfoffnig gohts hauptsächlich drum wie das d Grichtbarkeit in Noiehof gregled gsi isch. So wird festgleit, dass alles was de Pfennig gwünne oder verlüre chan vom "Zwinggericht zu Neuenhof" under em Vorstand vo de Herre vo Wettige zrichte isch. Uusgno vo dere Grichtsbarkeit sind di "blütenden Wunden" und was under em "russigen Rafen", also Dihei passiert ebeso de Frevel und wer em andere an Hals goht und was uf de Landstross passiert, das alles isch vom Landvogt grichtet worde.
Endi vo de alte Eidgenosseschaft
Met em Endi vo de alte Eidgenosseschaft isch au de Iifluss vom Chloschter langsam aber sicher chliner worde. Am 16. März 1798 hed de Landvogt Rheinhardt d Freiheit vo de Buure usgrüeft und d Grafschaft Bade us de Untertanepflicht entloh. De Jubel und Begeisterig wo uf das abe under de Bevölkerig uusbroche isch hed ned lang aaghalte, da d Franzose, wo us Noiehof zwar offiziell en Gmeind gmacht hend und zum Kanton Bade dezue zellt hend, nocher d Gegend bsetzt hend. Mit dere Belagerig send d Zueständ schlimmer worde als under em Landvogt jemols gsi send. I dere unruhige Ziit hed Noiehof starch glitte und mehreri Höf send usgraubt und verbrennt worde.
Entwicklig bis hüt
Im Joor 1803 gründete Kanton Aargau isch d Entwicklig denn chli ruhiger worde. No lang sind bes uf es paar wenigi Handwerker alli Bewohner Buure und Tauner gsi. Noiehof isch lang es Buuredorf gsi. Bi de Spinnerei Wild isch - vis-à-vis vo de Wettiger Chloschterhalbinsle - scho im 19. Johrhundert e Sidlig entschtande, derte, wo hüt d Webermühli isch. S alti Dorf und Lüt in dere Sidlig hei aber numme wenig mitenand z due gha. D Schpannige sind bsunders dütlich worde, wo me am Aafang vom 20. Johrhundert es nois Schuelhuus hät welle baue. D Lüt vom alte Dorf hei Schuel bi sich welle ha, d Lüt vo de Spinnerei bi sich in de Nöchi. De Kompromiss isch gsi, dass d Schuel im 1910i uf freiem Fäld zwüschem Dorf und de Webermühli bauet worde-n-isch. In de letschte Joorzehnt hed sich dann au Industrie und Gwerb z Noiehof aagsidlet. D Gmeindsversammlig vo Noiehof het, wi au de Iiwohnerrot vo Bade am 30. März 2010 de plante Fusion mit de Schtadt Bade zugschtimmt, wo uf de 1. Jänner 2012 het soll realisiirt werde. D Volksabstimmig het am 13. Juni 2010 schtattgfunde. S Schtimmvolk vo Noiehof het de Fusion zwar dütlich zuegschtumme, d Bevölkerig vo Bade het si aber knapp abglähnt.
Wappe
Waagrecht teilt i de Farbe gelb (obe) und rot (unde), mit zwei foifzackige Sterne, emene rote (obe) und emene gelbe (unde).
Chilene
Mer chan nümme gnau feststelle wenns di erschti Kapelle geh hed in Noiehof, mer weiss aber, dass a de Stell vo dere erste Kapelle 1705 d Josefskapelle baut worden isch. 1834 hed mer si erwiitered bevor mer si denn 1896 abgrisse hed, da mer de Platz för d Stroos brucht hed. De Platz wo si gstande-n-isch isch det wo hütt de ovali Chreisel vorem Posthorn isch.
Di neuromanischi katholischi Pfarrchile St. Joseph hed mer 1885 agfange baue und hed si 1890 gweiht. 1958 hed mer si, nach em damalige Gschmak usgnüechtere und velli vo de Malereie übermoled und Sitealtär entfernt. Vergrössered und di südöstlichi Sakristei unterchellered hed mer 1963, ebefalls denn isch d Usefassade renoviert worde. 1976 hed mer weder en Teil vo de alte Malereie restauriert. Im 2002 hed mer en Totalrenovation gmacht.
Bevölkerig
Bevölkerigsentwicklig:
Am hend  Mensche in Neuenhof glebt, de Usländerateil isch met 46.6 % meh als doppelt so höch wie de kantonali Durchschnitt. Bi de Volkszählig 2000 sind 47,8 % römisch-katholisch, 21,8 % reformiert, 6,8 % christlich-orthodox und 8,8 % muslimisch gsi; 1,7 % händ anderi Glaubensrichtige aageh. Vo 73,8 % isch Düütsch d Hauptsproch gsi, 8,7 % Italienisch, 5,5 % Serbokroatisch, 2,0 % Türkisch, 1,9 % Albanisch, 1,3 % Spanisch, 0,9 % Französisch, 0,7 % Englisch.
Normannen
As Normanne bezäichnet mä zwäi Gmäinschafte, wo us verschiidene Regioone chömme: Uf dr äinte Site handlet es sich um Nordgermane, d. h. d Iiwooner vo Skandinavie und Island, wo germanischi Sprooche gschwätzt häi und wo zwüschen em spoote 8. und em 11. Joorhundert Raubzüüg in Richdig Süüde (Ängland, Irland, s Frankeriich, Middelmeerruum und s hütige Russland) gmacht häi, uf dr andere Site bezäichnet mä eso die romanisierte Normanne, wo sich vom 9. Joorhundert aa vo dr Normandii us usbräitet häi. D Normanne si käi genau definierti Volksgrubbe gsi. Es het sich bin ene um Grubbe ghandlet, wo zum Däil kulturell, ethnisch und sproochli verschiide gsi si (Dääne, Schweede, Norwääger, Isländer, Iiwooner vo dr Normandii sit em früeje 10. Joorhundert), wo vilmol au geegenenander kämpft häi.
Vincent van Gogh
Dr Vincent Willem van Gogh [, niiderländisch ] (* 30. Merz 1853 z Groot-Zundert; † 29. Juli 1890 z Auvers-sur-Oise) isch e niiderländische Mooler und Zäichner gsi; er gältet as äine vo de Gründer vo dr modärne Moolerei. Nochdäm, was mä hüte wäiss, het er 864 Gmäld und mee as 1000 Zäichnige hinderloo, wo alli in de letschte zää Joor vo sim Lääbe entstande si. Si Hauptwärk wird stilistisch em Post-Impressionismus zuegordnet. Es het e starken Iifluss uf d Künstler, wo noch em cho si, ghaa, vor allem uf d Fauves und d Expressioniste. Zu Läbzite het er nume weenigi Bilder chönne verchaufe, aber sit de 1980er-Joor wärde sini Wärk bi Aukzioone zu Rekordbriis verstäigeret.
Dr Vincent van Gogh het en umfangriiche Briefwächsel gfüert, won s e Hufe Hiwiis uf si moolerischs Wärk din het und sälber vo hoochem literarischem Rang isch.
Wolfach
Wolfä (dt. Wolfach) isch e Stadt im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Dr Bann bstoht us 16 % Landwirtschaftsflechi, 78,6 % Wald, 4,5 % Sidlungsflechi un 0,9 % sunschtiger Flechi.
Gschicht
Wolfä isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1084 als Wolphaha, Kirnbä 1275 un Kinzigdaal 1246.
Verwaltung
Wolfä het mit dr Gmai Obberwolfä e Verwaltungsgmainschaft verinbart.
Dr Burgermaischter vun Wolfä isch sit em 1. Jänner 2015 dr Thomas Geppert.
Tracht
Dr Ortsdail Kirnbä isch zämme mit dr Nochberortschafte Guedä un Richebach (Ortsdail vo Hornberg) d Haimet vum Bollehuet, wu hite uf dr ganze Wält als Symbol fir dr Schwarzwald bekannt isch.
Dialäkt
Dr Dialäkt vun Wolfä ghert zum Owerrhinalemannisch.
Paarhufer
D Baarhuefer, au Baarzeechigi Huefdier oder Baarzeecher (Artiodactyla oder Paraxonia), si in dr klassische biologische Süstematik en Ornig vo de Süüger (Mammalia). Es handlet sich um Dier, wo vor allem Pflanze frässe, wo im Geegesatz zu de Umbaarhuefer mäistens dur e graadi Zaal vo Zeeche (zwäi oder vier) charakterisiert si. Zu dere Grubbe ghööre e baar vo de wirtschaftlig bedütendste Süügergrubbe wie Rinder, Söi, Kameel, Gäisse und Schoof, aber au anderi bekannti Dier wie Giraffe, Flusspfärd, Hirsch oder Antilope. Dank molekulare Undersuechige isch s zimlig sicher, ass d Baarhuefer parafületisch in Bezug uf d Waalfisch si. Das häisst, ass e baar Grubbe (bsundrigs d Flusspfärd) nööcher mit de Waalfisch as mit de übrige Verdräter vo dere Ornig verwandt si. Modärni fülogenetischi Süstematike fasse doorum d Baarhuefer und d Waal zum ene gmäinsame Taxon Cetartiodactyla zämme. D Baarhuefer si also e „Formtaxon“ – e Grubbe, wo zwar käi süstematischi Äinhäit bildet, aber dur gmäinsami Merkmol charakterisiert wird.
D Baarhuefer cha mä in vier Underornige iidäile:
Carschenna
Carschenna isch e Maiesäss oberhalb vo Sils im Domleschg. Es isch bikannt wore, dur meriri Felse, wo prähistorischi Felsbilder zaiget.
Die Felsbilder sind 1965 entdeckt wore, wo e Hochspanigslaitig quer dur s Bündnerland zoge woren isch. Dozmol het mer 10 Felse mit Gravure gfunde, wo vom Rätische Museum fraiglait wore sind. 1984 und 1996 sind i de nöchere Umgebig (Badugnas, Viaplana) nomol zwee Felse gfunde wore.
Uf dene Felse findet mer hoptsächli konzentrischi Ringmuster mit eme Loch i de Mitti. Aber au Tier, wo mer nöd immer aidütig zoologisch iiordne cha; doch sind au Ritter und Saumtier mit ere Last uf em Rugge dargstellt. Anderi Sujet sind Chrajefüess, Gitter oder Sunesymbol. Do uf rätoromanisch s Wort carschen, carschaint, creschaint "Noimoo, wachsete Moo" bedütet, nint mer aa, as die Felsritzige astronomischi Bedütig hend, doch gönd d Spekulatione wiit usenand. Und au i de zitliche Iiornig isch mer ales anderi as ainig. Datierige gönd denn vo de Jungstaizit bis i d Isezit (3000 - 500 v. Chr.). Weg em Ritter sött mer allerdings die Bilder nöd allzufrüe asetze. Vermuetet werd au, ass die konzentrische Ringmuster älter sind as die andere Figure. De Vergliich mit de Felsbilder vom Val Camonica z Italie, wo us de Isezit stammet, macht d Datierig i d Bronzezit am maiste woorschinli.
D Felsbilder sind vo Thusis us z Fuess inere Stund erraichbar und befindet sich uf de Alp Carschenna unter de Hochspanigsmaste. Achtung: Nume uf de Wege bliibe (Wegwiiser: Crap Carschenna, Felsbilder)! Nöd uf d Felse laufe und uf de Bilder umetrample, si sind 3000 Joor alt und vo unschätzbarem kulturhistorischem Wert!
Scheinbare Helligkeit
Diè schinbar Hèlligkait git a, wiè hell ä Himmèlskörpèr fèr ä Beobachtèr uf dè Erde èrschint. In dè Astronomi wird fèr diè schinbar Helligkait d'Schribwiis 3,m0 odèr 3,0 mag odèr m = 3,0 mag benutzt, wobi s'chlai hochgstellt 'm' fèr magnitudo (Größe) stot. Diè schinbar Hèlligkait isch starch abhängig vu dè Entfèrnig Beobachtèr – Himmèlskörpèr bzw. Erde – Himmèlskörpèr. Ä èntfèrnigsunabhängige Größe isch diè absolut Helligkait.
Messig un Geschichte
Scho in dè grichische Antike het dè Astronom Hipparchos diè mit bloßèm Aug sichtbarè Stèrn grob in sex Größèklassè idailt, wobi dè 15 hèllstè Stèrn diè "1. Größi" zuègwiisè worrè isch. Stèrn bis zuè dè 3. Größi git's etwa 150, bis zuè dè 6. Größi beraits 5000. Um s'Johr 1800 hän d'Astronomè sälli Skala nooch baidè Sitè èrwitterèt un hän ä dezimali Undèrdailig igfüèhrt, was mit èm Afang vu dè Photometri inhèrgangè isch.
D'Fixstèrn Sirius un Canopus sowiè dri hèlli Planete hän in sällèr Hèlligkaitsskala negativi Wèrte (-1 bis -4,4 mag). Dè Stèrn Wega (Stèrnbild Lyra) het m = 0 mag. Urspringlich het mèr bloß Stèrn ä schinbari Hèlligkait zuègordnèt.
In vèrschidè großè Fèrnrohrè cha mèr au no Stèrn vu 10. bis 20. Größi sähnè. Diè schinbar Hèlligkait vu dè schwächstè Stèrn, diè ä Linsè- odèr Spiègelteleskop grad noch èrchènnè losst, defineet diè Grènzgrößi vu sällèm Beobachtigsgerät.
Diè schinbar Hèlligkait hängt sowohl vu dè Lüchtchraft vum Objekt als au vu sinèrè Entfèrnig zu dè Erde ab. So èrschint dè Mond ufgrund vu sinèrè Nächi zuè dè Erde wesèntlich hellèr als wit èntfèrnti Stèrn, obwohl sälli milliardèfach stärchèr lüchtè.
D'Magnitude- bzw. Hèlligkaits-Skala isch logarithmisch, wil gemäß èm Weber-Fechner-Gesetz fast jedi Sinnempfindig vu Mènschè (un dè maistè Deere) im Logarithmus vum Raiz proportional isch. Ä Hèlligkaitsundèrschid vu 1 : 100 èntspricht dobi imè Undèrschid vu fimf Größèklassè.
Physikalisch isch diè Hèlligkaitsskala dur d'Energi vum ifallèndè Leecht defineert (bolometrischi Hèlligkait). Wènn m d'Magnitudè un s diè gmèssènè Strahliggsström vu zwai Stèrnè sin, gilt fèr ihr Hèlligkaitsundèrschid
Fèr Δ m = 1 èntspricht säll imè Vèrhältnis vu dè Leechtenèrgi vu 1 : 2,512 bzw. imè Logarithmus vu 0,4.
Als Refèrenz vu sällèrè an sich relativè Skala diènt dè Stèrn Wega, dèm si Hèlligkait mit dè Magnitude null festgsetzt wird. Ussèrdèm sin all sini photometrischè Farbè ebèfalls als null defineert.
Dodèmit losst diè uf dè grichisch Astronom Hipparchos zruckgoènd Größèskala ä belièbigi Vèrfinerig fèr modèrni Messinstrument zuè, un diè negativè Größèklassè fèr sehr helli Objekt wiè Sunnè, Mond un Planetè èrgäbè sich us dè Formlè vu sèlbèr.
Paul Gauguin
Dr Eugène Henri Paul Gauguin (* 7. Juni 1848 z Bariis; † 8. Mai 1903 z Atuona uf Hiva Oa, Marquesas) isch e franzöösische Mooler gsi. Er het au Keramike, Holzschnitzereie und Holzschnitt gmacht. In dr Öffentligkäit isch er vor allem dur sini Bilder us dr Südsee bekannt. Im Gauguin si postimpressionistischs Wärk d Künstlergrubbe Nabis und dr Sümbolismus stark beiiflusst. Er isch äne vo de Gründer vom Sünthetismus gsi und het dr Wääg für e Expressionismus ufdoo. Dodrmit het er e wichdigi Rolle in dr Entwicklig vo dr öiropäische Moolerei gschbiilt.
Scheinbare Helligkeit
Messig un Geschichte
Früehèr isch diè Skala am Polarstèrn mit 2,1 mag usgrichtèt worrè, bis mèr bemèrkt het, das dèm si Hèlligkait gringfüegig varieert. Fer d'Aichig vu photometrischè Instrumèntè diènt ä Gruppe vu gnau gmèssenè Stèrn noch am Himmèlspol, diè sog. "Polsequenz".
Schinbari Hèlligkait vu einigè Himmèlskörpèr Diè schinbar Hèlligkait vu dè Sunne, vu unsèrèm Mond un dè Planetè um unsèri Sunnè schwankt wägè ihrèr u. a. sehr variablè Entfèrnig zuè dè Erde mituntèr sehr starch. D'Erde un Planeten hän elliptischi Umlaudbahnè um d'Sunnè. Au dè Mond umlauft d'Erde in èrè elliptische Umlaufbahn. Noch stärchèr wird aber d'Magnitude vum Mondes vu sinèrè Phase (Mondsichel) beiflusst. Wägè sällèrè starchè Schwankigè ordnèt mèr aigèntlich nur Stèrnè (ohni d'Sunne) ä schinbari Hèlligkait zuè.
Diè dèrzittig Instrumènteerig vum Hubble-Weltruumteleskop raicht bis zuè Stèrnè vu dè 31. Größèklass, was etwa èrè chlainè Chèrzè uf èm Mond èntspricht. Mit èm vu dè ESO plantè 100-m-Spiègèlteleskop OWL wird sogar ä Beobachtig vu Himmèlskörpèr vu dè 38. Magnitude - un dodèmit villiicht vu èntfèrntè Exoplanetè - möglich si.
Urspringlich isch undèr schinbarèr Hèlligkait jeni vèrstandè worrè, wiè si im Auge èrschint. Si wird hüt visuèlli Hèlligkait gnènnt - im Gegèsatz zuè dè photographischè Magnitude, diè èrè äwèng andèrè spektralè Empfindlichkait èntspricht.
In sällèm Zämmèhang isch au dè Undèrschid vu Punkt- un Flächèhèlligkait vun Bedütig. Ä Fèrnrohr stigèrèt d'Bildhèlligkait vumè de facto punktförmigè Stèrn proportional zuè dè Flächi vu sinèm Objektiv (Quadrat vu sinèrè Apertur). Dèmgegènibèr chännè Flächè au im größtè Fèrnrohr niè hèllèr èrschinè als im friè Aug – sundèr bloß dütlichèr ufglöst. Dohèr het èrst mit dè leechtsammelndè Wirkig vu dè Photographi d'Struktur vu fainè Näbel un Galaxiè gnauèr èrforscht wèrrè chännè.
Zell am Harmersbach
Zell (dt. Zell am Harmersbach) isch e Stadt im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Dr Bann bstoht us 37,9 % Landwirtschaftsflechi, 51,2 % Wald, 9,9 % Sidlungsflechi un 1 % sunschtiger Flechi.
Gmaindsgliiderung
Zue Zell ghere d Ortsdail Näihuuse (dt. 'Neuhausen'), Ewwerenderschbach (dt. 'Oberentersbach'), Enderschbach (dt. 'Unterentersbach') un Underhaamerschbach (au Hombe, dt. 'Unterhamersbach').
Gschicht
Zell isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1139, Ewwerenderschbach 1111, Enderschbach 1075, Underhaamerschbach 1139.
Verwaltung
Zell het mit dr Gmaine Biibere, Haamerschbach un Noodere e Verwaltungsgmainschaft verinbart.
Dr Burgermaischter vun Zell isch dr Günter Pfundstein.
Drama
S Drama (vo griechisch dráma (δράμα) „Handlig“) isch näbe dr Epik und dr Lyrik eini vo de drei grundlegende literarische Gattige (analog wird au vo Dramatik gredet), aber au einzelni dramatischi Wärk wärde as Drama bezeichnet. Drama isch Theater mit Teggschtgrundlag, im Unterschied zum improvisierte Schdägriftheater.