cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Stuttgart in der schöngeistigen Literatur
Uff Hochdeitsch
S gleiche en dr Ibrsetzong vom Karl Krolow: <poem style="font-style:italic"> Vergesst nicht beim Stuttgart-Besehen die Neckarstraße zu gehen.
Nôch selle zwoi Zeila môg sich mancher, wo dui Strôß kennt, vorwondert d Auga reiba ond sich frôga, was denn bidde deam Môô an sellra ooscheinbara Strôß so gfalla hôt. Dr Gäg schliaßlich ischt, dass deet et bloß heitzodag nix los ischt, sondern au friher nix los gwäa ischt:
Uff Schwäbisch
En ihrem muadersprôchiga Dialekt hend au a baar Autora greimde Vers uff ihr Hoimetstadt gmachet, so zom Beischbiil dr Otto Keller (1875 bis 1931). Vo deane viile Gedicht, wo d Handlong en Stuegert ôôgsidlet ischt, wend zwoi mit a baar Ausziig rauspickt: <poem style="font-style:italic"> S Parabli A Bauer guckt sich Schtuagert a, schtolz fahrt er en d’r Schtroßabah. Er kommt net aus em Schtauna raus, so schee ond groß isch Haus an Haus. Des lohnt sich scho, potz sappermoscht, wo d’ Fahrt bloß a paar Pfenneng koscht!
Sein Schirm, den loihnt der guate Ma dicht neba sich so ogschickt na, dass d’ Schpitza, wia’s mitonder goht, em Laufgang mittla drenna schtoht. Er merkt’s net – d’ Schtadt ischt halt so schee –, Uf oimol, boms! – d’r Schirm isch hee!
„Gottliab“ I ka’s net saga, wia mer halt so arg d’r Nama „Gottliab” gfallt. Der hot en Klang, so wonderschee, i woiß koin scheen’ra Nama meh, ond duah-n-e me au no so b’senna, ond wer’s net glaubt ond zweifelt dra, sag oimol laut bloß vor sich na: „Gottliab!“
Au bei d’r Liesbeth z’ Kaltatal, do isch dees grada so d’r Fall; wenn äls d’r Gottliab schafft d’ ganz Woch, no lobt s’en meh wia bodahoch: „I han en Ma, ‘s isch net zom saga, i brauch me ‘s ganz Johr net z’beklaga, ond Räusch -, ‘s ganz Johr fascht hot’r koin, ihr liabe Leit, ‘s giebt halt bloß oin ‚Gottliab!‘“
Kaldadaal ischt a Stadtdoil em Siida vo Stuegert. Dô drmit hôt’s au dr Reigschmeckde Werner Veidt (1903 bis 1992) ghet, wo zwar z Tiirenga uff d Welt komma, aber z Tamm bei Ludwigsburg uffgwachsa ond so zo-ma Schwôba wôrra ischt. Dr sell hôt seira Anna Scheufele aus Kaltetal mit sechs zwelfzeilige Strofa a literarischs Denkmal gsetzt:
<poem style="font-style:italic"> Oh Anna Scheufele – aus Kaltetal, Tochter vom Bürschtebender. Du bischt mein Schtern, mein Ideal, meine Zarah Zylender!
Des Gedichtle isch später au vortont ond vom Dichter selber uff-ra Schallpladd gsonga wôrra. Dô klengt’s glei viil schwäbischer, wia wenn mr da Tekscht vo-nem bloß liist!
Au etliche Reim als Grondlag fir Liader hôt dr Stuegerter Sprôch-Wissaschaftler Friedrich E. Vogt (1905 bis 1995) gmachet, zom Beispiil em Gedicht Was tät mr au…?! mit-em Ondrtitel „Stoßseufzer eines Stuttgarters”, en seim Werk Zwische’m Hauptbah’hof und ‘em Schloßplatz ond en Dia steile Stuagerter Stäffela S letscht-gnannde fangt so ôô:
<poem style="font-style:italic"> En Stuegert – gucket selber nôch – Dô kletteret ause m Tal So an de tausend Stäffela, En d Höh nuf überaal: Dia steile Stuagerter Stäffe – Dees woiß a jedes Kend – Sen schuld, daß mir em ganza Land Halt d »Stäffelesrutscher« send!
Hüningen
D Gmeind hat ìwer 6000 Iiwohner un ìsch Mìtglììd vum Kommünàlverbànd. Uf Franzeesch sait mer de Iiwohner Huninguois.
Dr Ort heisst im oberrhinalemannische Elsásserditsch Hìninga, im örtliche, hochalemannische Elsásserditsch Hinige.
Geografi
Hììninge gheert zum franzeesche Deil vum Trinationale Eurodistrìkt Basel. Es lìgt ìm gliichnamige Kanton un ìsch der Häuptort vu sällem, ìsch am Drèiländerèck Ditschland-Schwiz-Frankriich un am Rhii.
D Nochbergmeinde sìn:
Gschìcht
Der Name vu Hììninge kummt zum èrschte Mool ìn ere Urkunde üs em Johr 826 voor. Ìm Mìttelalter hat s Dorf de Habsburger gheert, wubii nìt genäu bekannt ìsch, wänn's sälle ìn Bsìtz gnumme hän. Ìm Johr 1648 ìsch s zämme mìt de andere Bsìtzunge vu de Habsburger nooch em Westfälische Frììde an Frankriich kumme.
1679 hat der Louis XIV. der Bäu vu-n-ere Fèstung aagordnet, wììl Hììninge nooch an der Gränze gläge ìsch. Under der Leitung vum Vauban hän ei Johr speeter d'Bäuarwete aagfange. Wäge däm hat d Bevèlkerung vier Johr speeter uf d Aoust-Ìnsle un ìhre Umgeebung mieße umgsììdlet wäre.
Anne 1814 hat sìch der Oberscht Chancel mìt der Armee vum Napoleon drèiehalb Monet z Hììninge verschanzt un de Bayere Wììderstand gleistet. Am 26. Juni ìsch's derno noch emol vu 20.000 Eestriicher bsètzt wore, derno sìn zwei Monet gfolgt, wuu der Géneral Barbanègre mìt nume 500 Mann d'Stadt under Kondrolle ghaa hat, bìs zwanzig Dääg nooch der Abdankung vum Napoleon. Bi sinere Kapitulation am 26. August ìsch Hììninge vèllig zersteert gsìì.
1828 ìsch der Hììninger Kanal aaglègt wore. Er ìsch hìte nìme meh befahrbaar, sundern fließt ìn der Rhii-Rhone-Kanal. 1846 ìsch der Gmeindebann verkleinert wore, brofitiert hän doodervuu d Gmeinde Saint-Louis un Neidorf.
Ìnfolg vum Frììde vu Frankfurt ìsch Hììninge 1871 zum Ditschland kumme, 1918 awer hat's Frankriich wìder zruckbikumme, wie ìm Versailler Verdraag bschlosse wore ìsch.
Ìm Zweite Wältkrieg sìn ìnsgsamt 60 Brozänt vu der Stadt zersteert wore. Ìm Johr 1944 hän se's mìt Saint-Louis un Burgfälde zämmegschlosse; säller Bund hat der Name Hünigen-Sankt Ludwig drage.
1993 ìsch de Parc des Eaux Vives iigweiht wore.
Verwàltung
vu Hììninga ìsch. Hììninga ghert zem Kommünàlverbànd.
Bläsischulhaus
S Bläsischuelhuus stoot an dr Müllhäimerstrooss 94 im Mattyskwardier z Baasel. Es isch äini vo säggs Chläibaasler Kwardierschuele, und umfasst as sogenannti Brimarstuefe dr zwäijöörig Kindergaarde und die säggsjöörigi Brimarschuel mit öbbe 350 Brimarschüelerinne und -schüeler und 120 Mäitli und Buebe im Kindergaardenalter. Si wärde vo öbbe 75 Leerchreft underrichdet.
Familie (Begriffsklärung)
De Begriff Familie (vu lat. familia) bezaichnet:
Bläsischulhaus
S Bläsischuelhuus isch äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si, stoot aber nid under Dänggmolschutz.
S Bläsi isch 1882/83 vom Kantonsbaumäister und Regierigsroot Heinrich Reese im Stiil vom Historismus baut worde, wo an dr Spootrönessans und am Manierismus aagläänt isch. Es het uf drei Stögg vierezwanzig Klassezimmer ghaa mit eme bräite Middelgang zwüschene und zwäi Iigäng. Im lingge Flüügel vom Geböid häi d Mäitli gleert und im rächte d Buebe. Im Estrig vom Middelbau het s Sääl für d Handarbetsschuel ghaa. Die vorderi und die hinderi Fassaade si fast gliich gsi. Us Gsundhäitsgründ het mä d Klassezimmer gege Südoste usgrichdet.
2010 het mä e baar Umbaute gmacht, für dass s Geböid au für Behindereti zuegänglig sig. Mä het e Rollstuel-WC iibaut und e Lift im Hauptgang und an dr Front e nöije Iigang. 2013/14 isch s Geböid umfassend saniert worde.
Vully
Vully isch de Name oder Namestail vo däne geografische Objekt:
Lueg au:
Bundesautobahn 5
D Bundesautibaan 5 (Abkürzt: BAB 5) – Churzform: Autibaan 5 (Abkürzt: A 5) – isch e dütschi Autibaan, wo 440 Kilometer lang isch und vom Hattebacher Dreiegg in Hesse dur d Balligsrüüm Rhii-Main und Rhii-Neckar uf Süüde bis zum baade-württebärgische Wiil am Rhii an dr dütsch-schwizerische Gränze goot. Si isch Däil von ere wichdige Nord-Süüd-Autibaanverbindig in Öiropa, wo Skandinawie mit em Middelmeer verbindet.
Hansjörg Knecht
Lääbe
Dr Knecht isch vu Jänner 1990 bis Dezämber 1997 im Gmeindrat vu Löipschled gsii und vu Merz 1996 bis Jänner 2012 im Grosse Rat vum Kanton Aargau. Syt de Schwiizer Parlamäntswahle 2011 het er Iisitz im Nationalrat und isch dert Mitgliid i de Kommission für Umwält, Ruumplanig und Energii (UREK).
Freiheitsstatue
D Statue stellt d Libertas dar, die römischi Göttin vo dr Freihäit. D Figur het Roobe aa, stoot uf eme massive Sockel und hebt in dr rächte Hand e vergoldeti Fackle hoch in d Luft. In dr lingge Hand het si e Tabula ansata mit em Datum vo dr amerikanische Unabhängigkäitserklärig. Vor iire Füess lit e verbrochnigi Chetti. D Statue gältet as Sümbol vo dr Freihäit und isch äins vo de bekanntiste Sümbol vo de Veräinigte Staate. D Figur isch 46,05 Meter hooch und die ganz Hööchi vom Monumänt isch 92,99 Meter. Si ghört zu de höggste Statue uf dr Wält, bis 1959 isch si die höggsti gsi.
Hansjörg Knecht
Lääbe
Dr Knecht isch Unternähmer und verhiiratet.
Bundesautobahn 5
Si isch d Witerentwigglig vom Süüddäil von ere Autistrooss vo Hamburg über Frankfurt uf Baasel, wo in de 1920er Joor blaant und zum e groosse Däil in de driissiger Joor as Riichsautibaan baut worde isch. E zwäiti Strecki zwüsche Darmstadt und Häidelbärg und vo Karlsrue bis zur Schwizer Gränze bi Baasel isch in de 1960er Joor baut worde.
Wo 1975 s Nummerierigssüsteam vo de Autibaane iigfüert worde isch, het die Strecki iiri hütigi Bezäichnig BAB 5 bzw. A 5 überchoo, vorhäär isch si e baar Joor lang Däil vo dr A 10 Flänsburg–Baasel gsi. D Autibaan isch vo Norde uf Süüde Däil vo de Öiropastroosse E 40, E 451, E 35, E 52 und E 54.
Bonaire
D Insle Bonaire isch geographisch en Deil vo de Chliinen Antille. Politisch isch d Insle e bsunderi Gmein vo de Niiderland. Si isch die zweitgröschti vo de ABC-Insle (Aruba, Bonaire, Curaçao). Dank ihrer Underwasserwält isch Bonaire e Daucherparadiis und touristisch attraktiv.
Ort
Dr Stärn in dr Fahne vo Bonaire het sächs Spitz, die Spitz stöhn für die sächs Wohngebiet, wo Bonaire früehner emol gha het. D Bevölkerig isch aber stark gwachse und d Wohngebiet si au grösser worde und fümf vo dene Gebiet si zu Kralendijk (Koralledeich) zsämmegwachse.
Lenzburg (Adelsgeschlecht)
D Groofe vo Länzburg si e Schwizer Aadelsgschlächt gsi, 20 zum riichsummiddelbare Hoochaadel ghöört het. Dr Schwerpunkt vo iire Bsitz isch in dr hütige Ostschwiz und im Aargau glääge. Iire Stammsitz isch d Länzburg im hütige Kanton Aargau gsi. D Häärkumft vom Gschlächt isch zum grösste Däil nid kläärt. Es stammt woorschinlig über d Kastvögt vom Chloster Schänis vom Groof Hunfrid vo Räzie ab. D Familie und iire Sitz wärde 1077 zum erste Mol urkundlig erwäänt. 1173 isch s Gschlächt mit em Ulrich IV. im Mannesstamm usgstorbe.
Gschicht
Dr Ursprung vo de Länzburger lit in dr hütige Ostschwiz. Die eltiste Bsitz vo dr Familie si in Churräzie gsi, därt häi si woorschinlig im Daal vom Hinterrhii und im Gasterland über Allod verfüegt. As erste Länzburger wird e Vogt Ulrich vo Schänis in dr Stammdaafele gfüert († vor 972). Si Soon Arnold het si Iifluss in dr domoolig Züürigau usdeent und wird 976 urkundlig as Vogt vo de Chlööster Schänis, Grossmünster und Fraumünster erwäänt, und si Iifluss het über d Güeter vo dene Chlööster vom Linthgebiet bis in die hütige Kantöön Aargau, Uri und Züüri glängt. In dr erste Helfti vom 11. Joorhundert häi d Länzburger au no d Vogtei über s Chorherrestift Beromünster übernoo, wo über umfangriichi Güeter und Rächt im Aargau und in dr Innerschwiz verfüegt het.
Dr Ulrich I. († 1045–1050) het dank dr Hüroot vo sim Soon Ulrich II. mit dr Richenza vo Habsburg (* um 1020 † am 27. Mai 1080), dr Dochder vom Werner I. vo Habsburg, in d Familie vo de Groofe vom Aargau dr Ditel vom ene Groof überchoo und het si Sitz uf d Länzburg im Aargau verläit. Vo denn aa isch dr Schwerpunkt vo de Bsitz vo dr Familie därt glääge. Noch em Inwestiturstrit häi d Länzburger für iiri Understützig vom dütsche Köönig Heinrich IV. d Groofschaft im Züürigau überchoo, spööter isch no d Groofschaft über e Frickgau, d Vogtei über d Chlööster Seckinge und Rhiinau und d Riichsvogtei über Züüri drzue choo. Ass dr Heinrich IV. uf em Fürstedaag vo Ulm 1077 d Groofschaft über e Züürigau de papstdröije Nelleburger wähhnoo und de Länzburger gee het, isch woorschinlig d Beloonig drfür gsi, ass dr Ulrich II. dr päpstlig Legat, Abt Bernhard vo Marseille, wääred säggs Möönet in dr Länzburg gfange ghalte het, wil dä d Waal vom Rudolf vo Rhiifälde zum Gegeköönig understützt het. Dr Machtberiich vo de Länzburger het denn über s östlige Middelland und d Innerschwiz bis uf Graubünde und ins Wallis glängt. Aaghöörigi vo dr Familie si as Bischöf in Lausanne und Gämf iigsetzt worde.
Noch em Dood vom Ulrich II. noch 1077 het sich d Familie vo de Länzburger in zwäi Linie däilt. D Groofe vo Länzburg, wo vom Rudolf I. abgstammt si, häi d Bsitz im südlige Aargau und in dr Innerschwiz übernoo, wääred d Groofe vo Baade, wo vom Arnold II. abgstammt si, d Bsitz im Züürigau gha häi. Iire Hauptsitz isch d Burg Stäi in Baade gsi. Dr Baadener Zwiig vo dr Familie het en ängi Beziejig zu de Staufer ghaa. Im Zuug vo dr Italiepolitik vom Kaiser Friedrich I. häi si näbe dr Groofschaft Züürigau d Groofschafte über d Dääler Blenio und Leventina überchoo.
Wo d Linie vo de Groofe vo Baade mit em Arnold IV. 1172 im Mannesstamm usgstorbe isch, si d Allodie vo dere Sitelinie an dr Hartmann III. vo Kyburg gange, dr Maa vom Arnold sinere Dochter Richenza. D Lääche si aber an dr Länzburger Familiezwiig gange. Zu däm Zitpunkt isch die Linie allerdings mit em chinderlose Ulrich IV. au churz vor em Usstärbe gstande. Dr Ulrich IV. het si Bsitz testamentarisch em Kaiser Friedrich I. vermacht, und dä het e Däil vo de Riichslääche an dr Albrecht III. vo Habsburg witergee. So si d Landgroofschafte über en Aargau und über e Züürigau westlig vo dr Limmat und d Vogtei über s Chloster Seckinge, Luzärn und Underwalde an d Habsburger choo. Dr rästlig Bsitz, d Vogtei über s Stift Beromünster und s Chloster Ängelbärg und d Länzburg und dr grösst Däil vo de Allodie isch an Pfalzgroof Otto vo Burgund gange, wo sich e Zitlang au as Groof vo Länzburg bezäichnet het.
S Wabbe
S Wabbe vo de Groofe vo Länzburg isch e Muure in Silber uf blauem Fäld mit zwäi zinnekröönte Eggedürm. Dr rächt Eggedurm het drei Boogefänster, dr lingg äins. Under em rächte Eggedurm isch e Boogedüüre, wo gege linggs uswärts ufdoo isch. E Chüssi mit silbrige und roote oder blaue Wecke isch dr Helmschmuck.
Ritter vo Länzburg, wo nid zum Groofefschlächt ghööre
D Bürgerfamilie Ribi isch im 14. Joorhundert zu Aasee und Riichdum choo und zum Ritterstand zelt worde. Dr Konrad Ribi isch Schulthäiss vo Länzburg gsi. Iim und sine Noochkomme säit mä wäge iirer Härkumft mänggisch vo Länzburg. Si si nit mit em Gschlächt vo de Groofe, wo im 12. Joorhundert usgstorbe isch, verwandt.
Fatah
D Fatah ([], eigentlig richdig [] – ) isch e politischi Bartei in de Palästinensische Autonomiigebiet.
Dr Name isch en Akronym und Ananym vo. Die Aafangsbuechstabe gäbe wenn mä se zsämmesetzt und ruckwärts liist, s Wort für „Öffnig, Eröffnig, Befreie; (Hindernisse wägschaffe)“.
Im Rahme vom Oslo-Friidensprozäss het d Fatah 1993 under ihrem Vorsitzende Jassir Arafat s Existänzrächt vo Israel anerkennt, sich zum Friidensprozäss bekennt und em Terrorismus as politischem Mittel abgschwore, het aber ihri Konstitution nie offiziell gänderet. Dr Arafat het nume gsait si siig «caduque» (hifällig, ungültig).
D Fatah het in dr Vergangeheit au terroristischi Mittel brucht, zum ihri Ziil z erreiche. Terroristischi Aaschleg vo Fatah-aahänger gegen Israel, wo s immer wider eine drvo git, entspräche nüme dr offizielle Politik vo dr Bewegig, sondern wärde vo Fatahsplittergrubbe verüebt.
D Fatah isch hüte die sterksti Fraktion innerhalb vo dr Palästinensische Befreijigsorganisation (PLO). Im politische Spektrum nimmt si dr Blatz von ere ehnder konservative Partei ii, wo sich vom Islamismus vo dr Hamas und au vom Sozialismus vo der Volksfront zur Befreiung Palästinas (PFLP) abgränzt. D Fatah isch aber einewäg e berootends Mitgliid in dr sozialdemokratische Sozialistische Internationale.
Igor Perrig
Dr Igor Perrig (* 22. Juni 1964 in Brig ) isch e Schwiizer Historiker.
Läbe
Dr Perrig het d Matura am Kollegium Spiritus Sanctus z Brig absolviert, woner mit em Vulgo „Hägar“ vo der Studänteverbindig Sectio Brigensis aghört het. Är het Gschicht und Kommunikationswüsseschafte a der Uni Fribourg studiert und isch 1994 bim Urs Altermatt in Schwizer Gschicht promoviert worde. A der School of Public Affairs vo der University of Maryland het er sich in Sicherheitspolitik und Internationale Beziehige spezialisiert. Vo 1992 bis 1993 het er als wüsseschaftleche Mitarbeiter am Center for International Security Studies z Maryland gschaffed. 2006 het er dr Studiegang Master of Public Administration a der Uni Bärn abgschlosse.
Vo 1993 bis 1994 het dr Perrig im Generalsekretariat vo der North Atlantic Assembly z Brüssel gschaffed und het sech dört bsunders mit der Integration vo osteuropäische Staate i d NATO befasst. Vo 1994 bis 2008 het er fürs Eidgenössische Departemänt für Verteidigung, Bevölkerigsschutz und Sport gschaffed, u. a. as sicherheitspolitische Berater vom Generalstabschef und as Chef vo der Sektion Partnerschaft für e Fride. Ab 2008 isch er Public Affairs Manager vo der Swisselectric gsi. Dr Perrig isch Oberstlütnant vo der Schwizer Armee.
Wüsseschaftlechi Tätigkeit
Em Perrig sini Dissertation ''Geistige Landesverteidigung im Kalten Krieg. Der Schweizerische Aufklärungsdienst (SAD) und Heer und Haus, 1945–1963'', Brig 1993, isch i der Forschig mehrfach rezipiert worde. Er wist drin illegali Staatsschutztätigkeite vom SAD bis is Jahr 1957 no und skizziert dr  Chalti Chrieg in emne vo ihm entwicklete Vier-Phasemodäll.
Rhein-Main-Gebiet
S Rhii-Main-Gebiet, au Metropoolregioon Frankfurt/Rhii-Main, isch äini vo de elf Metropoolregioone z Dütschland, wie si vo dr dütsche Ministerkomferänz für Ruumordnig definiert worde si. Es het si Naame vo de bäide Flüss Main und Rhii und lit im Süüde vo Hesse und in Däil vo de Noochberländer Rhiiland-Pfalz (Rhiihesse) und Bazre (Underfranke). Dr Kärn vo dr Metropoolregioon isch die stedtisch Agglomerazioon Frankfurt/Rhii-Main. Im Ganze het s Rhii-Main-Gebiet öbbe 5,8 Millioone Iiwooner, vo deene lääbe 2,4 Millioone in dr Agglomerazioon Frankfurt/Rhii-Main.
S Rhii-Main-Gebiet isch vercheersgeograafisch d Middi vo Dütschland und vo Öiropa.
Die Weihe des Hauses
Die Weihe des Hauses isch e Festspiil, wo bi dr Nöieröffnig vom Wiener Josefstedter Theater am 3. Oktober 1822 ufgfüert worde isch. Dr Ludwig van Beethoven het drfür as Begläitmuusig d Muusig vo sim früenere Wärk Die Ruinen von Athen, op. 113 adaptiert, won er zum e Teggst vom August von Kotzebue komponiert het, und dr Karl Meisl het dr Teggst vom Kotzebue aabasst. Wägen em Meisl sine Teggständrige, het d Muusig vo de Ruine nüm ganz zum Teggst basst, sodass dr Beethoven si Muusig het müesse aabasse und au nöiji Muusig für dr zuesätzlig Teggst Wo sich die Pulse het müesse schriibe (WoO 98). Sust het dr Beethoven weenig müesse ändere. Er het aber non e Schlusschor mit eme Giigesolo und Ballett drzuegschriibe, e Marsch überarbäitet (op. 114) und e nöiji Uwertüüre (op. 124) gschriibe.
Es isch s erste Wärk vom Beethoven gsi, won er mit sine Studie vom J. S. Bach und vom Georg Friedrich Händel fertig gsi isch, und die häi groosse Iifluss gha druf. Dr Beethoven het d Uwertüüre em Fürst Nikolaus vo Galitzin gwidmet.
Unterensingen
Ondorẽseng ([ondǒ|'rẽ:seŋ], amdlich Unterensingen) isch a Gmaende em Landgråes Esslenga en Bada-Wirddabärg, ogfär 30 km sidesdlich vo Sduagord. Dor Flägga håd (2017) fasd gnao 5.000 Aewonor.
Geografi ond Vorkehr
Ondorẽseng leit uff dor lengga Seid vom Näggor. Nåchbergmaendena send Kengga em Norda, Wendleng em Osda, Boenga em Sidosda, Nirdeng em Sida, Wolfschluaga ond Nuihausa em Wäsda ond Denggadårf em Nordwäsda (älle Landgraes Essleng).
Ondorẽseng leid an dor B313 Blocheng-Dibeng. Bis zor Audobã A8 Sduagord-Mincha send-s blos weniche Kilomedor.
D Gmarkong setzt sich zsẽma aus 14,6 % Landwirtschaftsfleche, 8,4 % Wald, 7,6 % Sidlongsfleche ond 1,4 % sonsdichor Fleche. En frijore Jårhondord håd dor Näggor efdors mid Haochwassor dor Flägge iborschwemmd, aber seid-or ănna 1841 begradichd wårda isch, weid seldenor. Nåch-m Haochwassor 1978 håd-mor graose Schutzmaura baud, om Schäda durch dor Näggar fir emmor auszomschliasa.
Gmaendeglidorong
Zo Ondorẽseng ghaerd s Dorf Ondorẽseng ond s Gheft Lendahof.
Aus dor Gschiicht
Dor Nãma vom Flägga kommd vo "Anso" här (des moend "Flägga vo dor Sibb vom Anso"), ond isch a alemannischa Grendong. On Flägga mid-m Nãma "Ensenga" wird zom aersda Mål ärweend em Jår 1124. Mor kã edd gnao saga, ob dådormid s haediche Oborẽseng odor s haediche Ondorẽseng gmoend isch (Ondorẽseng isch haed on Sdadddåel vo dor Nåchborsdadd Nirdeng). Båede Flägga hend abor scho emmor zom Amd Teck ghaerd, ond so vom Ãfang ã ao zom aldwirddabärgischa Besitz. Durch d Reformaziõ isch Ondorẽseng, wia d ganza wirddabägische Gẽged dromrom, evangelisch wårda. Durch dor Bau vo dor Bãsdregge Sduagord-Dibeng håd a ganz nuia Zeid ãgfanga, ond Indusdri håd sich em Flägga ãgsiidled.
Haed isch Ondorẽseng on Flägga mid-ra ausorodendlich guada wirdschafdlicha Infrastruktur ond-ra blos minimala Arbeidslosaquode vo ondor 2%.
Verwaldong
Ondorẽseng håt mit dor Sdadd Niirdeng ond mid de Gmaendena Boenga, Friggahausa, Graosbeddleng ond Wolfschluaga a Verwaldongsgmaeschafd ausgmachd.
Dialäggd
Dor Dialäggd vo Ondorẽseng ghaerd zom Zendralschwäbischa, wia där vom ganza Landgraes.
Keltische Religion
Kelte
D Kelte sind noch Uuswiis vo de antike Zügnis e zimli religiöses Volch gsii. Si hend i de Römerzitt wie fast kai anders Volch i de Antiki massewiis Statue, Altöör und Stai för eri Gotthaite gspendet. Bim Opfere vo Sache, Tier und Mensche sind si zimli grosszügig gsii und d Druide, d Priester vo de Kelte, hend en groosse Iifluss uf s Lebe ghaa.
D Kelte hend en aigni indoeuropäischi Sprooch gredt, s Keltische (kelt.). D Sprooch vo de Festlandkelte isch s Gallische (gall.) gsii. S Britannische (brit.) uf de Insle isch de Vorläufer vom Kymrische (kymr.), wo hüt no z Wales gredt werd. Uf Irland isch s Altirische (air.) de Vorläufer vom Neuirische (nir.) gsii.
Öberliferig
D Religioo vo de Kelte werd in erster Lini vo antike Autore vermittlet, dezue chömet hunderti vo Widmige a d Götter, wo maist i Stai inegmaisslet wore sind. Weniger hüüfiger sind antiki epigraphischi Zügnis mit anderem religiösem Inhalt, wie Fluechtafle oder e Stiftig vomene Hailige Hain. Di irischi Öberliferig findet sich i mittelalterliche Saage, allne voraa die vom sagehafte Volch vo de Tuatha Dé Dannan (»Volch vo de Danu«), wo aidütig e Fortlebe vo de alte Götter im Sageguet vo Irland bizügt. In Wales isch de Mabinogion s wichtigste Zügnis vo de alte Gotthaite.
Priester und Seher
Am prominentische sind d Druide (air. drui; lat. druidae < kelt. *dru-vids »Aichechundig«), wo bi de Kelte en aigne Stand bildet hend und grosse Iifluss uf de keltischi Alltag gha hend. Si sind zueständig gsii för d Göttervereerig und d Opfer. D Druide sind üsserst glehrt gsii und e Druidelehr het bis zu zwanzg Joor duuret. Obwoll d Kelte d Schrift gchennt hend, isches bi de Druide verbotte gsii, näbis vo de Lehr uufzschriibe, d Schrift sai nur för s Weltlichi do. Si hend sich nöd nume mit de Götter bischäftigt und de Glaube usglait, sondern au mit em Kalender und mit de Sternechund bifasst und hend öber d Grössi vo de Welt und s Wese vo de Ding philosophiert. Zudem hend si au s Recht uusglait. D Druide hend sich all Joor amene hailige Platz bi de Karnute troffe. Well si aber för d Etablierig vo de römische Macht bi de Gallier gförli gsii sind, hend d Römer verbotte, zumene Druid i d Lehr z goo, und d Druide sind vo de römische Machthaber underdruckt wore und ane 54 n. Chr. het de Chaiser Claudius s Druideamt definitiv verbotte.
E dritts Priesteramt isch de Gutuater »Vater vo de Stimm« (air. guth »Stimm«, athir »Vater«) gsii, wo vermuetli för s Bete verantwortli gsii. Degege sind d Barde (gall. bardos; air. bard; kymr. bardd) me för de Förstepriis und Heldelieder zueständig gsii und hend wenig mit de Religio z tue ghaa.
Kultplätz
Im Spoot-Latène hend d Kelte afange uf höche Hügel Viereggschanze baue, wo zentrali Kultplätz gsii sind. Die Schanze sind im Grundriss quadrootisch und mit eme Wall umgee. Im Innere hets ka Baute oder nu chliini Hilfbaute ggee, wo d Opferutensilie ufbewaart wore sind. I dene Viereggschanze hets regelmässig Festmool för d Götter und s ganzi Volch ggee, wo vo de politische Elite gspendet wore sind, wa die natürli au uusgnutzt hend, um e möglichst grossi Ahängerschaft z finde. I de Römerzitt sind die Viereggschanze ersetzt wore dör de gallorömisch Viereggtempel. Im Gegesatz zu de klassisch römische und griechische Tempel, sind die nöd länglich gsii, sondern quadrootisch und hend e Süüleumgang ghaa.
Götterbilder
Di ältiste Götterbilder stammet usem Spoot-Latène. Si sind grob gschnitzti Figure us Bommstemm gsii. Well Holz aber nöd lang bliibt, sind nu wenigi vo dene gfunde wore und zum Tail zimli aagmoderet. E drüümeter höchi Aichestatue isch bim Hafe vo Gempf gstande und a dem Götterbild sind meriri Mensche gopferet wore. Mit de Zitt sind d Holzbilder verfineret wore und hend sich a de römische Bilder aapasst. Aber d Gallier hend au agfange d Götter ganz uf di römisch Art darzstele, mengisch verrootet nume no de typisch keltischi Halsring, de Torques, as en gallische Gott gmaint isch.
Opfer
A de Römer am maiste uufgfale sind d Menscheopfer, wo bi de Kelte seer hüüfig vorchoo sind und au recht grausam amuetet. Meriri Arte vo keltische Sach-, Tier- und Menscheopfer sind literarisch und archäologisch bizügt. Hänge
S Hänge vom Opfer amene Bomm bis de Körper ganz verfallt isch s Opfer an Esus gsii, wo mitem römische Gott Merkur vergliche woren isch. Au em nordische Gott Odin, wo ebefalls mitem Merkur glichgsetzt woren isch, sind Mensche dur Hänge amene Bomm gopferet wore. Da luftigi Opfer isch z erchläre as e Sinnbild vom Atem und vo de Inspiration. No im hütige Irland werdet a gwüssne Bömm Chlaider und Stoffstraife uufghängt. Verbrene
A de Kelte sind Quele, Flussmündige und Flussuusläuf hailig gsii und si hend a dene Ort oft massewiiss Schmuck, Münze und Waffe versenkt. I Brune het mer au Reste vo Tier- und Menschechnöche gfunde, wo gopferet wore sind. Vergrabe
Archäologisch isch bizügt, as Mensche i Bhälter igschlosse wore sind, wo mer denn vergrabe het. Da erdig Opfer isch a die chthonische Mächt ggange, as es Symbol vo de Gibärmuetter vo de Muetter Erde, wo ales Lebe us sich ggee het, aber au vom Grab, well die chthonische Chräft ales wa si gend au wider nend. Chriegopfer
D Gallier hend de Chrieg as e hailige Akt empfunde und hend bevor si is Feld zoge sind, bim Siig d Büüti und die Chriegsgfangne a de Götter versproche. Si hend denn d Schätz und d Waffe vo de besigte Find ufeme Feld uufghüüft und jede het die chöne aaluege. Wer sich aber dra het wöle vergriife, isch uf s grausamsti gfolteret wore. D Tier vo de Find sind gopferet wore und a de Chriegsgfangne sind d Chöpf abgschlage wore und d Körper sind denn samt de Rüstige uufbige wore, wo si lige blibe sind, bis si vo de Archäologe wider ussgrabe wore sind. Die Zurschaustellig vo de Büüti und vo de gopfrete Gegner isch natürli au e Prestigeobjekt gsii, wo di militärischi Macht vomene Stamm demonstriert het.
Mit em Chöpfe vo de Chriegsgfangene isch au de Schädelkult verbunde. Di abghackte Chöpf sind nämli a Huuspföste gnaglet oder an Hals vo de Ross ghenkt wore. D Chöpf vo Noble hend si aber ibalsamiert und inere Chiste ufbiwaart, demit si si erne Gäst zaige hend chöne.
Widergiburt
D Kelte hend a d Widergiburt globt. D Druide hend glehrt, as nochem Tood d Seel nochere gwüsse Aazaal vo Joore inen noie Körper goot. Drum hend d Gallier a de Tote Briefli mit is Graab ggee, wo die denn hend chöne lese.
Eschatologii
Öber s Weltbild isch fast nünt bikannt. D Druide hend glehrt, as d Welt ewig sai, aber Wasser und Füür werdid emole d Oberhand haa. Trotzdem hend d Kelte em Alexander em Grosse erchlärt, as si vor nüntem Angst hebid, usser as ene de Himel öber de Chopf ghaie chönnt.
Gotthaite
D Kelte hend meriri Gotthaite vereert. E Bsunderhait isch, as meriri Götterpaar vorchömet und as gwüssi Gotthaite vervillfacht were chönet. So erschiinet nebet de Sulis au d Suleviae und nebetem Lug erschiinet d Lugoves. I de irische Öberliferig hets drai Brigit oder drai Macha ggee. Di antike Autore, wo öber di keltische Götter brichtet hend, hend maistens de römisch Name (Interpretatio Romana) aggee, e Sitte wo d Kelte öbernoo hend. I de maiste Inschrifte folgt uf de römische Name de Gallisch.
Vereert hend d Gallier eri Götter indem si sich bim Bete geg Oste grichtet hend und natürli hend Opfer nöd gfeelt. Nebet Sache und Tier sind au Mensche gopferet wore.
Vindeliker
D Vindeliker sind e keltische Stamm gsii, wo im Vorarlberg, im Allgai und in Bayern gwont hend. I de antike Literatur werdet si maist zäme mit de nödkeltische Räter gnennt.
Keltische Religion
Händlergott
Noch em Julius Cäsar hend d Gallier de Mercurius am maiste vereert: »Er het die maiste Bilder und si haltet en för de Erfinder vo allne Künscht. Er sig de Füerer uf de Stroosse und Weege und heb di höchsti Macht öber Geld und Handel.« Von em sind öppe 40 Näme bikannt. D Forschig ninnt a, as sin aigetlichi Name *Lugus gsii isch, d Ire hend en Lug und d Waliser Lleu Llaw Gyffes »Lug Gschickthand gnennt. De Name isch aber i de Antiki nume im Plural as Lugoves öberliferet, vermuetli e Verfillfachig vom Lug oder e respektvolli Aareed. De Name isch aber i vill Ortsnäme erhalte, allne voraa i dem vom französische Lyon (lat. Lugudunum). Öberlifreti Näme sind: Esus »Herr«, Cissonius »Wagegott«, Toutenus »König«, Arvernorix »Arvernerkönig«, Vassocaletis »Vasallebischützer«, Visucius »Rapp« oder Moccus „Eber“.
Vindeliker
Gschicht
D Vindeliker sind zäme mit de Räter im Alpefeldzug vom Joor 15 v. Chr. vom Tiberius underworfe wore, wo vonere Insle im Bodesee uus agiert het. Debi sölet d Vindeliker mit Amazonebieli gchämpft haa. Si sind den zu de römische Provinz Raetia et Vindelicia organisiert wore. D Vorort sind s rätische Curia (hüt: Chur) und s vindelikische Augusta Vindelicorum (hüt: Augschburg) gsii. Im Chrieg gege d Cherusker underem Arminius hend rätischi und vindelikischi Truppe im Römerheer gchämpft.
Keltische Religion
Händlergott
Sini Beglaiteri isch d Rosmerta »Fürsorgeri« gsii. Si isch miteme Füllhorn dargstellt wore und symbolisiert ase de Woolstand.
Vindeliker
Gschicht
Um 400 sind Vandale und Alane zäme mit andere germanische Gruppe vo Pannonie her is Piet vo de Vindeliker iidrunge. De römisch Heermaister Stilicho het die denn chöne gwüne und as Hilfstruppe gege de Gotekönig Alarich iigsetzt, wo z Italie iigfalen isch. Die germanische Stemm sind aber nöd lang blibe und ane 407 i Gallie iigfalle. Ane 430 hend sich d Vindeliker am Ufstand vo de Noriker bitailigt. Nochem Undergang vom Weströmische Riich ane 552 hend Alemane afange s Land vo de Vindeliker bisidle, spöter sind vom Oste her Bajuware cho. De Lech wo eres Piet durflosse het, isch spöter d Grenze zwüschet de mittelalterliche Herzogtümer Schwoobe und Bayern wore.
Keltische Religion
Händlergott
Bi de Ire isch de Lug en gschickte Maa, wo nöd nu ali möglichi Arte vo Handwerch, sondern ono s Musiziere und d Magii verstoot, Aigeschafte, woner mitem römische Merkur und mitem nordische Odin tailt. Noch em isch s Fest Lugnasad binennt, wo i de Nacht uf de 1. Augste gfiiret woren isch.
Vindeliker
Stemm
D Vindeliker hend oberhalb vo de Boier-Ebini am Bodesee gsidlet und a d Räter und d Helvetier grenzt. Si hend us merere Stemm bistande, doch sind sich di antike Autore nöd ainig, weli Stemm zu de keltische Vindeliker und weli zu de nödkeltische Räter ghört hend. Zudem sind d Näme nöd aihaitlich öberliferet. Sicher isch, as östlich am Bodesee d Brigantier oder d Brixenter (lat. Brixenetes; agr. Βριγάντιοι Brigántoi; Βριξάνται, Brixántai) glebt hend, mitem Vorort Brigantium (agr. Βριγάντιον, Brigántion; hüt: Bregez). Nördlich devoo a de Hilara (hüt: Iller) hend d Estione (agr. ᾿Εστίωνες, Estíōnes) glebt, mitem Vorort Cambodunum (agr. Καμβόδουνον, Kambódounon; hüt: Kempte) und am Licias (agr. Λικίας, Likías; hüt: Lech) d Likater (lat. Licates; arg. Λικάτιοι, Likátioi) mitem Vorort Damasia (agr. Δαμασία, Damasía), wo nöd lokalisiert were cha. D Kattenate (lat. Cattenates; agr. Κλαυτηνάτιοι, Klautēnátioi), d Kosuanete/Kotuantier (lat. Cosuanetes; agr. Κωτουάντιοι, Kōtouántioi; Κωνσουάνται, Kōnsouántai) und d Runikate/Rukantier (lat. Rucinates; agr. ῾Ρουκάντιοι, Rhoukántioi; ῾Ρουνικάται, Rhounikátai) müend südlich vo de Donau zwüschet de Iller und em Inn gsidlet haa. D Vennonte (agr. Οὐέννωνες, Ouénnōnes; Οὐέννοντες, Ouénnontes), wo im undere Sanggallische Rintl gwont hend, sind woll Räter und nöd Vindeliker gsii.
Keltische Religion
Stamm- und Chrieggott
De Cäsar schribt, as de gallischi Mars Chrieg füeri. En verbraitete Name vonem isch Teutates »Stammgott«; im ganze sind öppe 80 Näme bikannt. Oft isch en Name ufen bestimmte Stamm konzentriert und au de Name vo sinere Beglaiteri wechselt: d Helvetier hend en Caturix »Champfkönig« gnennt, d Lingone hend de Cicollos »Muskelprotz« zäme mit de Litavis vereert und d Treverer hend da Paar Lenus »Haingott« und Amnaca gnennt, oder au Loucetius »Lüüchter« und Nemetona »die vom Hain«. Anderi Neme sind Albiorix »Weltkönig«, Camulos oder Segomo »de wo Siig git«.
Vindeliker
Stemm
Im Piet vo de Vindeliker isch au s Oppidum Manching glege, wo aber churz bivor d Römer is Land choo sind, scho zerstört woren isch. E Identifizierig mit eme römische Ort isch ugwüss, Vorschläg sind: Artobriga (᾿Αρτοβρίγα; »Bäreburg«), Karrodunon (Καρρόδουνον) oder au Vallatum.
Büecher
Der neue Pauly Bd. 12/ 2 : Vindelici
Keltische Religion
Stamm- und Chrieggott
Uf de Brittische Insle isch er as Nodons vereert wore, e Name wo im irisch Gott Nuadu Argatlám »Nuadu Silberhand« und im kymrische Lludd Llawereint »Ludd Silberhand« witerlebt.
Donnergott
»De Iuppiter«, schribt de Cäsar, »heb d Herrschafft öber die Himmlische.« Von em sind rund 25 Näme bikannt, die maiste noch groosse Berge wie Poeninus im Wallis oder Ladicus i de Pyrenäe. De keltisch Name isch Taranis »Donnerer«. Anderi Näme sind Bussurigios »Königlichi Lippe«, Teutanus »König« und Uxellimus »Höchste«. Sis Symbol isch e höchi Aiche und s Rad. Mit so aim isch er au ufem Chessi vo Gundestrup abbildet.
De gallischi Name vo sinere Beglaiteri isch nöd bikannt und erschiint mengisch i de Interpretatio Romana as Iuno Regina »Königi Juno«.
Hailgott
»De Apollo vertriibi Chrankete«, sait de Cäsar. Von em sind öppe 20 Näme bikannt: Belenus »Quellgott«, Grannus »Warme« und Bormo »Haisse« sind sini hüfigste Näme gsii. Er isch bundrigs a Hail- und Thermalquele vereert wore, zäme mit de Sirona oder Damona »Chue«. As Maponos »Soo, Bueb« isch er s Chind vo de Grosse Muetter, wie au de kymrischi Mabon fab Modron. Wiiteri Näme sind Amarcolitanus »Wiitblick«, Toutiorix »Hailkönig« und Vindonnus »Wiisse«.
Gotthaite vo de Handwerker
De Gott vo de Schmiid isch de Gobanos gsii, wo bi de Ire Goibniu und bi de Kymrer Gofannon ghaisse het. Em isch e Göttin gegenöber gstande, wo mit de römische Minerva glichgsetzt woren isch. De Cäsar schribt öber si: »D Minerva begründi und bewaari s Handwerch und d Künst.« Si isch vo de Südgallier Belisama gnennt wore, vo de Britannier Sul und i de chriegerische Variante Brigantia. Aini vo de drai Brigit bi de Ire isch d Schützeri vo de Schmiid gsii.
Kabbala
D Kabbala (au Kabbalah, vom hebräische Wortstamm קבל (qbl) bedütet ‚Überliiferig‘, ‚Übernaam‘ und ‚Witerläitig‘) isch e müstischi Dradizioon vom Juudedum. Si stoot in ere joorhundertilange mündlige Überliiferig, wo d Wurzle im Tanach, dr Häilige Schrift vom Juudedum, het.
Keltische Religion
Muettergotthaite
De Name vo de Grosse Muetter, *Matrona, isch no im Name vom französische Fluss Marne enthalte und i de kymrische Sagegstalt vo de Modron. S werd vermuetet, as d Rossgöttin Epona e Form vo de Grosse Muetter gsii sai, well di kymrischi Rhiannon (< kelt. *Rigantona »Grossi Königi«) em Pryderi as e wiissi Stuete erschinen isch. Si chunnt den vonem e Bueb öber, wo aber no i de Nacht vo de Giburt verschwindet. Änlichs werd au vom Mabon fab Modron »Soo vo de Gross Muetter« verzellt.
Kabbala
D Baasis vo de kabbalistische Dradizioone isch, ass dr Mensch d Erfaarig von ere ummiddelbare Beziejig zu Gott suecht. Es git verschiideni kabbalistischi Schrifte und Schuele, aber kä Dogmatik oder allgemäingültigi kabbalistischi Leer.
Keltische Religion
Muettergotthaite
Typisch för d Gallier isch d Vereerig vonere Draiergruppe vo Göttine, de Müettere (lat. Matres) oder Matrone (lat. Matronae). Si sind i de Regle lokaali Gotthaite. De Kult isch bsunders starch au bi de germanische Ubier verbraitet gsii.
Kabbala
Es git e riichi schriftligi Überliiferig vo kabbalistische Ströömige, wo zum Däil gegesätzlig si, wie zum Bischbil die ekstatischi und die theosofischi Richdig in dr eltere Kabbala. As s bedütendste Schriftwärk vo dr Kabbala gältet dr Zohar, e psöidepigrafischs Wärk us dr theosofische Richdig vo dr eltere Kabbala.
Keltische Religion
Chthonischi Gotthaite
Mit Verwunderig schribt de Cäsar, as sich d Gallier as Nookome vom Dis Pater, aso em römische Gott vo de Underwelt, bitrachtet; drum tüend si d Ziit noch de Nächt und nöd noch de Teeg bistime. D Aigeschaft vo chthonische Gotthaite (vo agr. chthōn »Erde«) isch die, as si d Spender vo alem Lebe sind, Pflanze, Tier und Mensche, aber au, as si ales Lebe wider zrugg nend. Drum sind si au Gotthaite vo de Underwelt. De gallisch Name vom Dis Pater isch nöd öberliferet, sini Beglaiteri isch d Herecura, wo i ainere Inschrift mit de römische Terra Mater, de Erdmuetter vergliche werd.
Kabbala
In dr schriftlige Überliiferig und Brodukzioon vo dr Kabbala het s au gnostischi, nöiplatonischi und christligi Elimänte. Sit em Pico della Mirandola (15. Joorhundert) wird d Kabbala au in nitjüdische Kräis witergfüert so as Christligi Kabbala oder Hermetischi Kabbala.
Keltische Religion
Chthonischi Gotthaite
Ahand vo de Symbolik und de Beglaittier Hund und Raab chönet au de Sucellus und d Nantosvelta zu de chthonische Gotthaite grechnet werde.
Edwin Röttele
Dr Edwin Röttele (* 4. Juli 1928 z Wyhl; † 13. Februar 2017 z Markdorf) isch e dytsche Lehrer un Haimetautor gsii.
Lääbe
Dr Röttele isch di erschte Johr z Wyhl ufgwagse un derno ab 1940 uf s Gimnasium z Konschtanz. In dr letschte Johr vum Zweete Wältchrieg, 1944/45 het er as Luftwaffehälfer z Friedrichhafe un z Manching bi Ingolstadt mieße diene. Noch em Chrieg isch er wider uf d Schuel un het anne 1947 s Abitur gmacht. Derno het er an dr Universitet Fryburg Klassischi Filology, Germanischtik un Filosofy studiert un anne 1952 mit em erschte Staatsexame abgschlosse. Ab 1954 isch er im Schueldienscht gstande, aafangs z Kähl, speter am Gymnasium Schloss Overhagen z Lippstadt, Westfalen, ab 1963 isch er dert Schuellaiter gsii. Anne 1973 isch er retuur chuu an Bodesee un isch Schuellaiter z Markdorf wore. Vu 1978 bis zue syre Pensionierig 1990 isch er Schueldiräkter vum Droste-Hülshoff-Gimnasium z Meersburg gsii.
Är het Gedicht im alemannische Dialäkt vu Wyhl gschribe un derzue verschideni Publikation zue dr regionale Gschicht un Kultur vu Wyhl un vum Bodesee.
Wäärch
Derzue het er syter 1991 fir s Jahrbuch des Landkreises Emmendingen verschideni Ufsätz zue dr Gschicht vu Wyhl gschribe.
Bonn
D Bundesstàdt Bonn ésch e kräisfreiji Stàdt im Regierigsbezirk Köln im Séde vu Nordrhin-Weschtfale én Ditschlànd. Sie liegt àm Rhin, nit wit vun Köln. S ésch de südlichscht Großstadt vum Lànd Nordrhin-Weschtfale un geht – sunscht gànz vum Rhin-Siig-Kreis umgan – gànz ém Séde, numme àm Rhin, bis àn de Grenz vun Rhinlànd-Pfalz. Bonn leijt ém Séde vun dr Kölner Bucht, do wu sich dr nerdlich Àbschnitt vum „romantisch Rhintàl“ (Koblenz – Bonn), däm enge Dàl, wu dr Rhin durich s rhinisch Schiifergebiri fliesst, én de Ebeni vun dr Bucht ufgeht.
Gelasius I.
Dr Gelasius I. († 496?) isch vu eppe 492 bis eppe 496 Papscht gsii. Vermuetet wird e Duur vum Pontifikat vum 1. Merz 492 bis zum 21. Novämber 496. Är isch e Kabyl gsii un wahrschyns dr dritt afrikanisch Papscht. Sy Name maint: „dr Haiter“ (griech.).
Bonn
Bonn ésch vun 1949 bis 1990 Hauptstadt un bis 1999 noch erschter Regierungssétz vun de Bundesrepublik gsin. Sechs Ministerie hän z Bonn ihr erschte, àlle àndere éhr zweite Dienschtsétz. Én Bonn git s äu dé zweite Àmssétz vum Bundeskànzler un vum Bundespräsident. So isch z. B. dr Pàpscht Benedikt XVI. 2006 én Bonn vum Bundespräsident én dr Villa Hammerschmidt empfànge worre.
Gelasius I.
Lääbe un Wirke
Dr Gelasius I. het gegeniber em Chaiser Anastosios I., em Odoaker un em Theoderich s Verhältnis vum Papschtdum („auctoritas sacrata pontificum“) un em Chaiserdum („regalis potestas“) formuliert as die boode Mächt, wu gmainsam d Wält regiere im Sinn vu dr Zwee-Schwärter-Lehr, wu uf ihn zruggoht. Die Unterschaidig vu dr boode Rolle Chaiser un Papscht het e großi Uuswirkiguf s Mittelalter ghaa.
Bonn
Én Bonn sén e Hüffe Bundesbehörde wie s Bundeskartellàmt àngsédlet un Inrichtunge vun dr Vereinte Natione. Deutsche Post un Deutsche Telekom hän z Bonn éhr Sétz.
Gelasius I.
Lääbe un Wirke
Dr Gelasius het si derfir yygsetzt, ass d Rächt un d Bsitzige vum Bischof vu Rom z Sid- un z Mittelitalie blibe sin.
Stiefenhofen
Stiifahoofa (amtlich Stiefenhofen) isch a Gmuind im Landkrois Linde in Bayern.
Geografi
Stiifahoofa liit im Weschtallgai in dr Neche vom Bodasee. Vo dr Gmarkung sin 71,3 % Landwirtschaftsfleche, 23,5 % Wald, 4,7 % Sidlungsfleche un 0,4 % sunschtige Fleche.
Gelasius I.
Lääbe un Wirke
Mer chänt dr Gelasius aus derfi, ass är zum erschte Mol s latynisch Adjektiv modernus bruucht het, nämli go neii Lehre (admonitiones modernas) vu alte Regle (antiquis regulis) abgränze.
Stiefenhofen
Gmuindsdoil
Zua Stiifahoofa gheret d Derfer Stiifahofa, Balzhofen, Burkatshofen, Genhofen, Harbatshofen, Hopfen, Jungensberg, Mutten, Oberthalhofen, Rutzhofen, Unterthalhofen un Wolfsried, d Wiiler Aich, Berbruggen, Buch, Hahnschenkel, Holzleute, Isenbretshofen, Lautenberg, Mittelhofen, Ranzenried un Trabers, d Gheft Gschwend, Hertnegg, Hinteregg, Iringshofen, Lerchenmühle, Rastmühle, Schwanden un Tobelmühle, d Alpa Jugetalpe un Raschenbergalpe un d Peschtkapelle.
Gschicht
Stiifahoofa ischt zum erschte Mol gnennt worda im Johr 868 als Stoufun (883 Stivunhovaro marcha.
Gelasius I.
Lääbe un Wirke
Sy kadolische Mahndag isch dr 21. Novämber.
Stiefenhofen
Iiwohner
Dr Uusländeraadoil isch 2011 bi 2,2 % gleage.
Religion
91,2 % vo dr Iiwohner sin im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 6,3 % evangelisch.
Verwaltung
Stiifahoofa hot mit dr Gmuind Oberritti a Verwaltungsgmuinschaft veriibart. Dr Birgermoischter vo Stiifahoofa isch dr Anton Wolf.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla siit 1986:
Untersee (Bodensee)
De Undersee isch de westlichi Tail vom Bodesee und isch mit sebem mitem Seerhii verbunde. Er litt öppe 30 Santimeeter tüüffer as de grösser Seetail.
De wichtigst Zuefluus nebetem Seerhii, ergo im Bodèsee bi Stroomkilometer 4,3, isch d Radolfzer Aach, de Uusfluss isch de Hochrhii bi Stroomkilometer 25,4 diräkt bi Stei am Rhii a de Rhiibrugg vo Stei. De Undersee isch dõdemit fascht 21 Kilometer lang bi nere Flächi vo 62 km².
De Undersee isch starch glideret mit merere Buchte:
Im Undersee liged d Chlosterinsle Rychenau, d Insle Triboltingerbohl und d Werdinsle bi Stai.
De Undersee hèt am Nordufer Dütschland, und zwar s dütsche Bundesland Baddè-Württèbörg, un de schwizer Kanton Schafuuse als Aarainer, am Südufer dè schwizer Kanton Thurgau un für e munzigs Stugg d Schafuuser.
47 km² vo dè Gsamtflächi ghöred zu Baddè-Württèbärg, diè reschtlichè 13 km² dè schwizer Kantön Thurgau un Schafuuse. Dè Schafuuser Deil beschränkt sich uff èn 1,3 km langè nördlichè Uferschtreifè vo dè Gmeindegränz zu dè südbaddische Gmeind Ööninge bis zu dè Rhiibrugg un en öppè 360 m langè Streifè am Südufer vo dè Wärd-Inslè bis zu dè Rhiibrugg am südliche Widerlager im Steiner Stadtteil Stei am Rhii vor der Brugg.
Bi de Röömer het dr Undersee Lacus Acronius ghaisse.
Peter Atteslander
Dr Peter Max Atteslander (* 17. Merz 1926 z Ennenda; † 15. Jänner 2016 ) isch e Schwyzer Soziolog gsii.
Lääben un Wirke
Dr Atteslander het ab 1947 an dr Universitet Züri Philosophy (bim Hans Barth), Soziology (bim René König) un Volkskund (bim Richard Weiss) studiert un het dert anne 1952 zum Dr. phil. promoviert. Är het derno bis 1954 as Visiting Fellow an dr New York State School of Industrial and Labor Relations vu dr Cornell University (Ithaca, USA) gschafft un vu 1954 bis 1955 unter em René König an dr Universitet Köln. Im Johr 1960 het er si an dr Universitet Bärn habilitiert, un isch vu 1963 bis 1965 Professeur régulier am Centre d’Études Industrielles vu dr Universitet Gämf un vu 1964 bis 1972 usserordelige Profässer z Bärn gsii. Anne 1972 isch er as ordelige Profässer an d Universitet Augschburg gruefe wore, wun er bis zue syre Emeritierig anne 1991 gwirkt het. Är isch Mitglid vu ne Huffe nazionalen un internazionale soziologische wisseschaftlige Gsellschafte gsii, unter anderem anne 1973 Grindigsmitglid vu dr European Group for Organizational Studies.
Syni Arbetsbiet sin Induschtry- un Bedribssoziology, Sidligssoziology, Medizinsoziology un Forschigsmethode gsii.
Petersdorf (Schwaben)
Petersdorf (bairisch Bedaschdoaf oder Bedaschdoof) ischt e Gmoed im Landkroes Aichach-Friedberg z Bayern.
Geografi
Petersdorf leit en dr Region Augschburg.
Gmoendsgliderong
Zua Petersdorf (Schwaben) gheret d Ortsdoel Alsmoos (bair. Oismous), Appertshausen (Oppazhausn), Axtbrunn (Okschtbrunn), Gebersdorf (Gebaschdoaf), Hohenried (Hoachariad), Indersdorf (Indaschdoaf), Petersdorf (Bedaschdoaf), Schönleiten (Schealeitn) ond Willprechtszell (Wüüprechtszöi).
Gschicht
Mit em Gmoedsedikt vo 1818 send d Gmoede Alsmoos, Petersdorf, Schönleiten ond Willprechtszell entstande.
Zom 1. Mai 1978 send Alsmoos, Schönleiten ond Willprechtszell zua Petersdorf eigmoedet worde.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,5 % gleäga.
Religion
93,1 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 4,3 % evangelisch.
Verwaltong
Petersdorf hot mit Aindling ond Todtenweis a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Wahla
Ergebnis vu dr Landdagswahla seit 1986:
Dialäkt
Dr Dialekt vo Petersdorf ghert zom Mittelbairisch.
Rodalben (Lothringen)
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Rodalben lijt àn dr Quall vun dr Albe, zwìsche Morhange un Bénestroff uf re Heche zwìsche 226 un 290 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghere àui no d Willer Feriendal (dt. Feriental), Sainte-Suzanne (Sankt Susanna) un Allewald.
Gschìcht
Ìm Johr 1648 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Rodalben ìsch. Rodalben ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Rodalben ghert zem Rhinfrankisch.
Hermann Stern
Dr Hermann Stern, (* 8. Novembr 1912 z Abetifi en Ghana, † 9. Januar 1978 z Hohengehren – heizodag an Ortsdoil vo dr Gmoid Baltmannsweiler em Landkreis Esslenga) ischt a deitscher Kombonischt, Organischt, Chorleidr, Autor, Vrleger, Landeskirchamusikdirektr ond Hochschuellehrer gwäa.