cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bürgerspital Basel
Sithär zelle alli sozial-medizinische Beriich, wo nid zur Akutmedizin ghöre, zu dä Kärnufgoobe vom Bürgerspiddal: Für d Usfierig vo dene Ufgoobe verfiegt s Bügerspital über folgendi Beriich:
S Spiddal het öbbe 1500 Mitarbaitendi – meh als 400 drfo mit ere IV-Ränte – und im 2015 e Betriebsertrag vo 116 Millione Schwiizerfranke gha. Zum Bürgerspiddal ghöre fünf Alterszentre, zäh Wohnhüüser für Mensche mit ere Behinderig, elf Betrieb und Wärkstette und d Reha Chrischona z Bettige. S Bürgerspiddal Basel isch uf dr Liste vo de Kulturgieter, wo nazionaali Bedütig hän.
Gschicht
S Bürgerspiddal het siini erste Afäng im Groosse Spiddaal näben em Barfiesserklooster gha und goht uf s Mittelalter zrugg.
S Bürgerspiddaal het bestande us
Im Durchschnitt häi sich im früenere 19. Joorhundert e chli weniger as drei hundert Persoone im Joor in äinere vom Spiddaal sine Aastalte befunde. S Spiddaal het mit sine äignige finanzielle Middel operiert. 1840 si sini Güeter, Geböid, Wälder, Zäänte, Boodezins, und Kapitaal uf öbbe e Million Franke gschetzt worde. S jöörlige Iikomme 1839 isch 76,200 Franke gsi, d Usgoobe 72,400. S Pfläägamt het us acht Persoone bestande und 32 Lüt beschäfdiget.
Porträtmalerei
As Bordretmoolerei (vo franz. portrait, „Bildnis“) bezäichnet mä e Schanr vo dr Moolerei, wo as Geegestand d Abbildig vom ene Mensch im ene Gmäld het.
Differenzierigsberiich
Je noch dr Gröössi vom Bildusschnitts unterschäidet mä Chopfstück, Brustbild, Hüftbild (halbi Figuur), Halbfigur, Chnöistück (Bordret vom Chopf bis zum Chnöi), Ganzfiguur, noch dr Haltig, bsundrigs vom Chopf, bezäichnet mä s Bild as vo vorne (en face) oder vo dr Site (en profil), als Halb- oder Dreiviertelbrofiil.
E Studiechopf isch e skizzehafts Bild, wo mee zur Üebig oder as Studie gmacht isch.
Gschicht
D Bordretmoolerei isch scho im Alterdum bi de Egüpter guet usbildet gsi. Es git e Hufe Bilder vo Doote, au wenn s Gleerti git, wo dänke, ass män ene kuum cha Bordret im modärne Sinn sääge. Bi de Grieche isch si erst in dr alexandrinische Zit zur höggste Volländig choo. Au d Idealbordret si vervollkommnet worde. Das si frei erfundeni Charaktertüpe, gmoolt noch em ideale Wääse vom bedroffene Individuum und wo em Künstler au nit persönlig bekannt gsi si (Statue und Chöpf vom Homer, Äsop, Aristoteles etc.). Mit em Lysipp und sim Brueder Lysistratos, wo Gsichtsmaske noch em Lääbe gmacht het, het sich e realistischi Uffassig in dr Bordretkunst bräit gmacht. D Römer häi denn die Bordret uf virtuoosi Art usbildet (d Augustusstatue im Vatikanische Museum, d Chöpf vom Caracalla, Hadrian).
In dr Rönessans isch s Bordret dur d Bildhauer (Mino da Fiesole, Desiderio da Settignano, Rossellino, Luca della Robbia u. a.) und Mooler wie dr Piero della Francesca, Pisanello, Perugino oder Botticelli und dr Manierist Bronzino zun ere hooche, naturalistische Virtuosideet usbildet worde. In dr Blüetezit vo dr italiänische Moolerei isch s de Künstler glunge, em Bordret d Bedütig vom ene Charakterbild z gee, wo s ganze Wääse vom Abbildete din zum Usdruck choo isch.
Dr Raffael und dr Tizian si doo die Beste, bi de Niiderländer si s dr Rubens, van Dyck, Frans Hals und Rembrandt, us dr schbanische Schuel bsunders dr Velázquez.
Äifacher aber seer charakteristisch si d Bordret vom Dürer und Holbäi. Die niiderländischi Moolerei het die so genannte Konversazioonsstück und d Doelen- (Schütze-) und Regäntestück populäär gmacht, wo die Bordretierte din in freie Grubbe verbunde gsi si.
Wie d Bedütig vo dr Ufdraagsmoolerei grösser worden isch, isch d Bordretmoolerei sit em 17. Joorhundert so seer im Vordergrund gsi, ass alli Mooler vo Bedütig Bordret gmoolt häi. D Bordretmoolerei, wo in dr Rönessans die naturalistischi und individuelli Daarstellig vom Mensch perfekzioniert het, isch im Barock vom Aadel, Klerus und vo de Kauflüt für d Standesrepresentazioon funkzionalisiert worde. Bekannti Bordretmooler us dr nöijere Zit si d Franzoose David, Gérard, Ingres, Cabanel, Bonnat, Carolus-Duran, Robert Lefèvre die Dütsche Alexander Macco, Winterhalter, Wach, Magnus, Hensel, G. Richter, Angeli, Lenbach, d Ängländer Reynolds, Gainsborough, Millais, Herkomer, d Niiderländer Isaac Israëls, Vincent van Gogh, Paul Citroen, Sierk Schröder und dr Frans Koppelaar.
Alternative Fakten
Was d Conway gsäit het, isch denn immer wider mit de Manipulazioonstechnike im dystopische Roman 1984 vom Orwell vergliche worde, bsundrigs mit de Begriff Nöisprech und em Dobbeldänke, wo din vorchömme. Wo dä Bezuug s Publikum erräicht het, si uf äi Chlapf seer vil mee Exemplaar vo däm Roman verchauft worde.
Noch em Duden si Fake News Falschnoochrichte, wo in de Medie und im Internet, bsundrigs in de Social Media verbräitet wärde, zum d Mäinig vom Publikum z manipuliere, wääred es sich noch em Joel Pollack uf Breitbart News bi Alternative Fakte um Ussaage wurd handle, wo harmlos und genau sige und vor Gricht döffti brucht wärde, zum en Aaklagte z verdäidige.
Ahorne
Dr Ahorn (Acer) isch en Laubbaum.
Er chunnt in de nördliche Breitine und au bi üüs hüüfig vor. Es giit bi üüs Fäld-Ahorn (Acer campestre), Spitz-Ahorn (Acer platanoides), Bärg-Ahorn (Acer pseudoplatanus) un Früeligs-Ahorn (Acer opalus), in Asie und Nordamerika no viili anderi Arte.
Z Kanada isch s Ahorn-Blatt, s Maple-leaf, s Nazionalsymbol, wo au in dr Landesfahne drin isch.
Nutzig
S Holz vom Ahorn wörd vor allem gnutzt zum Möbel z zimmere. Au zum Bau vo de klassische Striichinstrumänt bruucht me villfach Ahornholz.
Ort, wo mit em Ahorn ztue händ
Z Truns isch 1424 under em Ahorn vo Truns de Ober oder Graui Bund gründet wore.
Tschechoslowakische Armee
D tschechoslowakisch Armee (tschechisch: Československá armáda) isch d Armee vo dr ehemalige Tschechoslowakei ksi. Si hät, wie dr Staat, vo 1918 bis 1993 existiert. Sie hät sich us Luftstritchreft, dr Armee, und de Marine zämmegsetzt.
Ersti Republik und Mobilisation 1938
D Einheite sind wäge de guete Wirtschaft sehr guet usbildet und bezahlt ksi. S Oberkommando isch vor allm in Jugoslawie sehr aagseh gsi und hät es Bündnis mit Rumänie und Jugoslawie gschlosse. Di Verteidigungsplän sind dur de tschechoslowakische Wall vorerst gsicheret ksi. De Verteidigungshushalt isch nöd begrenzt ksi und isch will Tschechoslowakie d Waffe selber hergstellt het, nöd belastet ksi und häd en große Spiilruum a andere militärische Sachen erlaubt. Noch vor m Münchner Abkomme hät während de Sudetekrise e Mobilisation stattgfunde, wobi d Armee mit Ziviliste und französische und britische Reserviste ufgröstet worde isch und e Kapazität vo knapp 3 Millione Soldaten erreicht hät.
Okkupation und Zweite Wältchrieg
Nach dr Okkupation vom Land und de Gründig vom Protektorat Böhme und Mähre sind fast alli ehemalige Soldate id Nochborländer gflohe und händ döt neui Einheite bildet. Mit de Gründig vo de tschechoslowakische Exilregierig isch d Tschechoslowakischi Exilarmee enstande und hät in Europa, Afrika und Asie uf de Site vo de Allierte kämpft.
Dritti Republik und Waffelieferige an Israel
Am 25. Mai 1945 isch von de vorläufige Organisation vo de tschechoslowakische Stritchräft, de Tschechoslowakische Exilarmee e neui Armee ufgstellt worde, es hät sich drbii um tschechoslowakischischi Soldate ghandlet, wo im Zweite Weltchrieg gege de Nationalsozialismus an alle Fronte kämpft und die Alliierte unterstützt händ. Wo 1944 tschechoslowakischi Korps us de UdSSR im Oktober 1944 d Karpatenukraine ignoo händ, häts Militär e Mobilisierig vo de Bevölkerig vom Landesteil duregführt und hät fast alli wehrfähige Iwohner izoge. Im Kaschauer Programm isch d Zämmearbet mit de Sowjetunion festgschriibe worde. Im Mai 1945 hät sich d widergründeti Armee in über 16 Infanteriidivisione, ergänzt dur mehreri Panzerkorps und Artilleriidivisionen, unterteilt. D Armee hät im März 1946 ca. 750'000 Soldate umfasst. Si hät vo 1947 bis 1949 em Staat Israel vili Waffe gliiferet und hät israelischi Pilote usbildet. Churz vor em Februarumsturz und de Gfohr vo de kommunistische Machtübernahm isch d Armee neutral bliibe und hät so de Kommuniste fraiji Bahn kla.
Tschechoslowakischi Volksarmee (1954-1990)
Nach de Machtübernahm hät sich d Armee intensiv am Terror beteiligt und hät politischi Gägner eliminiert. 1954 isch si in Tschechoslowakischi Volksarmee, tschechisch Československá lidová armáda(ČSLA) umbenännt worde. Sit 1955 isch sie Mitgliid vom Warschauer Pakt ksi. Im Prager Früelig isch d Armee mobilisiert worde und hät e Stärchi vo 1.2 Mio. Soldate kha. De sowjetischi Imarsch im Land hät sie aber widerstandslos higno. I de 1970er und 80er Johr isch d Armee wider abgrüstet worde und isch 1990 wider i Tschechoslowakischi Armee umbenännt worde.
Abrüstig und Teilig
Wil d Wirtschaft vo de Tschechische und Slowakische Föderative Republik schlächt kloffe isch, isch d Tschechoslowakisch Armee abgrüstet worde. De Apparat, wo ursprünglich us 200.000 Soldate bestande het, isch uf 180.000 Soldate abgrüstet worde. Am 25. Dezember 1992 isch si id Stritkräft vo de Tschechische Republik und d Stritkräft vo de Slowakische Republik ufteilt worde.
Uttenhoffen
Ötehoffe oder Üetehoffe (frz. Uttenhoffen, dt. Uttenhoffen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Ìm 18. Jh. hàt s Derfel no Ottenhousen gheiße.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Ötehoffe ìsch. Ötehoffe ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Ötehoffe ghert zem Owerrhinàlemànnisch. D Inwohner vun Ötehoffe ware in dr Umgawung Kìrbsefrasser oder Galrüewewàsserdrìnker gnannt.
André Masson
Dr André Masson (* 4. Januar 1896 z Balagny-sur-Thérain, Departemänt Oise; † 28. Oktober 1987 z Baris) isch e französische Mooler, Grafiker und Bildhauer gsi.
Läbe und Wärk
Zerst isch dr Masson vom Kubismus beiiflusst worde. Er het am Aafang vo dr 1920er Johre in dr rue Blomet z Baris en Atelier gha; si Nochber, won er mit em e Fründschaft gschlosse het, isch dr Joan Miró gsi. 1924 het er sich für e Zitli de Surrealiste um e André Breton aagschlosse. Im Johr 1928 het er under anderem mit 150 Radierige en erotische Roman Le Con d'Irène (dütsch: Irènes Möse) vom Louis Aragon under em Pseudonym Albert de Routisie illustriert.
Dr Masson isch au en änge Fründ vom Georges Bataille gai, wo am Aafang vo de drissiger Johr die „dissidänte“ Surrealiste um sich gsammlet het. Er het grosse Iifluss gha uf d Zitschrift Acéphale, wo dr Bataille gründet het und e Nietzsche-Lektüre propagiert het, wo d Felschige vo dr Elisabeth Förster-Nietzsche us em Wärk uusegnoh het ; er isch au am Collège de Sociologie drbii gsi. 1938 het er zsämme mit in- und usländische Künstlerkollege in dr Exposition Internationale du Surréalisme, Galerie Beaux-Arts, z Baris Wärk usgstellt.
Am Aafang vom zweite Wältchrieg het dr Masson z Spanie gläbt, wo die Dütsche immer meh vo Europa eroberet hai, isch er 1942 in d USA emigriert und het au e zitlang uf Martinique gläbt. 1945 isch er uf Frankriich zrugg.
Dr André Masson het deilgnoh an dr documenta 1 (1955), dr documenta II (1959), und au an dr documenta III im Johr 1964 z Kassel.
Im Masson siine Wärk findet mä än existenzielli Unrueh, wo die beide Wältchrieg und d Krise zu siiner Zit widerspieglet. Si Wärk, wo sich stilistisch die ganz Zit veränderet het, strahlt Erfindigsrichdum und groossi Gstaltigschraft us. Er het mit de Surrealiste im Baris vo de 1920er und 1930er Johr e lyrisch-spontani, abstrakti Moolwiis (psychische Automatismus / écriture automatique) entwigglet. Er isch also eine vo de erste Mooler, won e bewusste Zuegang zum Irrationale, Unbewusste gsuechz hai. Eins vo dene Wärke si die Vingt-deux dessins sur le thème du désir (Zweiundzwanzig Zeichnige zum Thema vo dr Begierde), wo in sehr churzer Zit eins noch em andere entstande si.
Näbe zahlriiche Gmälde (under anderem au mit Materialie wie Lehm und Sand) het er au Skulpture, Bühnebilder und Buechillustratione gmacht. Im Théatre Odéon z Baris het dr Masson e Bild uf dr Decki gmacht.
Dr Dirigänt Diego Masson isch si Sohn. Dr André Masson isch e Stiefbrueder vom iiflussriiche Psychoanalytiker Jacques Lacan.
Rüti
Rüti (‚Roodig‘) isch de Name vo folgende Ort i de dütschsprochige Schwiz:
Baktrien
Baktrie (, / Bākhtar, lat. Bactria, ) isch dr historisch Naame von ere Landschaft um die ehemooligi Hauptstadt Baktra (s hütige Balch) ume, wo nördlig vom Hindukusch und südlig vom Fluss Amu Darja lit. S Gebiet ghöört hüte zum grösste Däil zum Norde vo Afghanistan, chliineri Däil zu de südlige Gebiet vo de zentralasiatische Staate Tadschikistan, Usbekistan und Turkmenistan.
D Iiwooner vo Baktrie si iranischi Völker gsi, wo zum Däil sässhaft gsi si und zum Däil immer no nomadisch lääbe. Die mäiste von ene si Baktrer, e Minderhäit si Sküte.
Weiningen ZH
Wiinige (amtlich Weiningen) isch e politischi Gmäind im Bezirk Dietike im Kanton Züri, Schwiiz.
Gschicht
Wiinige isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 870 als Winigon.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraatäil liit bi 25,8 % (Stand 2011).
Religion
31,7% vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 30,5% sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Gmäindspresidänt isch de Hanspeter Haug (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 4,2 % gläge.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Wiinige ghört zue de Unterländer Mundarte.
Nichi Vendola
Dr Nichi Vendola (* 28. August 1958 z Bari) isch en italiänische Politiker.
Er isch dr Gründer vo dr Sinistra Ecologia Libertà Bardei. Als Parlamäntsabgeordnete hät de Vendola i de Kommission zur Bekämpfig vo de Mafia mitgschafft.
Di dütschi taz zitiert dr Vendola im Oktober 2011 mit folgende Wort:
Karl Christian Gmelin
Dr Karl Christian Gmelin (* 18. Merz 1762 z Badewyler; † 26. Juni 1837 z Charlsrue) isch e dytsche Botaniker un Naturforscher gsii. Sy offiziäll botanisch Autorechirzel isch „“
Lääbe un Wirke
Anne 1786 isch dr Gmelin Diräkter vum markgreflige Naturaliekabinett (hit: Staatliches Museum für Naturkunde Karlsruhe) un vu dr botanische Gärte z Charlsrue. Dr hitig Botanisch Garte vu Charlsrue isch urspringli vum Gmelin aaglait wore. Im Johr 1792 isch er zum Mitglid vu dr Leopoldina gwehlt wore. 1794 isch s Naturaliekabinett wäg dr Rewoluzionschrieg uf Ansbach verlait wore, wun er aane zogen un bis 1797 bliben isch. Dr Gmelin het si näb dr Botanik au mit Zoology, Mineralogy, Geology un Vulkanology bscheftigt.
Dr Gmelin isch Mitglid vu dr „Societät für Forst- und Jagdkunde“, gsii, wu dr Johann Matthäus Bechstein grindet ghaa het. Ab 1803 isch er Mitglid vu dr Großherzogli Badische Sanitetskummission gsii un ab 1814 Mitglid vu dr Bärgwärchskummission. Zletscht het er dr Titel vun eme Ghaime Hofroot drait.
Dr Gmelin het verschiedeni Biecher gschribe, dodrunter d „Flora Badensis Alsatica“. Är isch e Kamrad zum Johann Peter Hebel gsii un het mit däm Brief gwägslet. Noch em Hebel het er in syrte „Flora badensis ....“ e Pflanze, d Simselilie Hebelia allemannica gnännt (hit Tofieldia calyculata).
Gonten
Goote oder ou Goonte (amtl. Gonten) ischt e politische Gmeend (me sääd offiziöll Bezirk) im Kantoo Appezöll Inneroode i de Ostschwiz.
Geografii
Goote liid ofere Hoochebni zwösched em Chrobeg im Süde ond de Hondwiiler Höchi  im Norde. Zom Bezirk ghööred s Doof Goote, d Wiiler Goontebaad ond Jakobsbaad.
Gschecht
I de Gröndigsurkond vo de Pfarrei Appezöll wedid 1071 s eschtmol Flurnämme bi Gunta ufzöllt. Me cha also aaneh, as de Name vo de Göönte im Hochmoor, wos no hüt i de Geged gid, härchood. De hötig Bezirk Goote bestod sed 1873 us de Rood Goote, de Halbrood Stechlenegg (Höndegoote) ond Tääl vo de Halbrood Rinkebach (Rapisau).
Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005
Sehenswördigkeite
Di katholisch Pfacheeche Sankt Verena isch 1863 bes 66 im nöigootische Stiil bout worde. Uf em lengge Sitealtor stood e Muetter Gottes us em 17. Joorhondet. I de Sakristei werd a Prozessionschrüüz vo 1595 ufbewaart. S Root Huus häd sin Name vom rote Aastrech. S isch im 18. Joorhondet as es viestöckigs Herrehuus bout woade. Hüt isch s Zentrum für Appenzellische Volksmusik im Huus inne.
Im Jakobsbaad existiet scho sed 1851 s Chlooste Liide Christi mit sinnere Apideek im Chloostelade.
Wertschaft
Nebed de Land- ond Forstwertschaft isch d Mineralquöll Gootebaad, wo nebed andene Produkt, s bekannte Getränk Flauder hergstöllt, en wichtige Erwerbszwiig.
Apollodor
Apollodoros (, latinisiert Apollodorus, dütsch au Apollodor) isch in dr Antike e hüfig bruchte griechische Naame gsi, wo «Gschänk vom Apollo» bedütet het.
Carl Borromäus Weitzmann
D Carl Borromäus Weitzmann (* 25. Juni 1767 z Munderkenga, † 30. Mai 1828 z Ehenga an dr Donau) ischt a deitscher Jurischt gwäa, wo ondr andrem au Litradur em schwäbischa Dialekt – hauptsächlich Gedicht ond Komeeda – gschriiba hot, ond alloi us deam Grond ischt’r heit noh bekannt.
Aus seim Leaba
Dr Carl Borromäus Weitzmann ischt am 25. Juni 1767 em oberschwäbischa Munderkenga uff d Welt komma. Sei Vadder, dr Friedrich Weitzmann aus Magdeburg, ischt domols Regiments-Physikus Noch seira Schuelausbildong hot’r z Wien Jura studiirt. Do drnoch ischt’r z Ehenga an dr Donau Sekredär vo dr vordereschtreichischa Landschaft worra. Wia no em Johr 1803 der Landesdoil zo Wirdaberg komma ischt, hot sich dr Weitzmann selbschdendich gmacht ond vo doo oo als Rechtsowalt gschaffet.
Z Ehenga hot dr Weitzmann am 8. Februar 1828 seine Auga fir emmer gschlossa. 85 Johr alt isch der Moo worra.
Bedeidong
Zo seine Lebzeida hot dr Weitzmann als oiner vo de bekanndeschde schwäbische Dialektdichter golda. Seine Werk, wo-nr uff Hochdeitsch gschriiba hot, send laut-em Germanischda Hermann Fischer (Literaturgeschichte Schwabens) bedeidongslos. Beliabt send emmer noh seine uff Schwäbisch gschriibene Gedicht ond sei Theaderstickle ibr da schwäbischa Jupiter. Dr Sebastian Blau vortridd dui Moinong, dass dr Weitzmann zo de schwäbische Klassiker zo zehla ischt.
Ehronga
Noch-em Weitzmann seim Ableaba send en vorschiidene Stedt ond Ortschafda Stroßa noch sellem Moo benannt worra, zom Beispiil en seim Geburtsort Munderkenga, en seim Sterbeort Ehenga ond z Epfenga.
Leseprob
A Leseprob fendet mr em Ardikl Schwäbische Schreibweisa vo professionelle Autora.
Kanton Sulz (Oberelsass)
Dr Kanton Sulz (Owerelsass) (amtl. Canton de Soultz-Haut-Rhin isch bìs März 2015 e Untergliderung vum Arrondissement Gàwiller im Département Owerelsass (Haut-Rhin) in dr Region Elsass in Frankrich gsii.
Gschicht
Dr Kanton am 4. März 1790 im Zug vu dr Inrichtung vun dr Départements als Teil vum domolige "Distrikt Colmer" gründet worde. Mit dr Gründung vun dr Arrondissements am 17. Februar 1800 isch dr Kanton als Teil vum domolige Arrondissement Colmer nej zuegschnitte worde. In dr ditsche Zit von 1871 bis 1919 ischs Gebit e Teil vum domolige "Kreis Gebweiler" (Gàwiller) gsin, wo oberhalb vun dr Gmeindeweni kei witteri Undergliderung gha het. Bi dr Rückkehr zue Frankrich am 28. Juni 1919 isch dr Kreis Gebweiler territorial unveränderet zum Arrondissement Guebwiller worre un in die hittigi Kantoon, drunter au Sulz, underglideret.
Zum 22. März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wore.
Geografi
Dr Kanton het im Norde an d'Kantoon Gàwiller und Rufach un im Oschte an dr Kanton Ànze grenzt, alli im eigene Arrondissement. Im Süde leijt er am Kanton Sànne sowie im Weschte an dr Kantoon Thann und Santamarì, alli im Arrondissement Thann.
Gmeinde
Dr Kanton isch üs 11 Gmeinde bstande. In allene isch Elsasserditsch d'Regionalsproch.
Gottfried W. Locher
De Gottfried (Godi) Wilhelm Locher (* 31. Oktober 1966 z Bern) isch en Schwiizer Pfarrer und Theolog. Am 1. Jänner 2011 isch er Presidänt vom Schwiizerische Evangelische Chilebund (SEK) worde, am 1. Jänner 2020 denn de Presidänt vo dem siinere Noochfolger-Organisation, de Evangelisch-reformierte Chile Schwiiz (EKS), worde. Am 27. Mai 2020 isch er Hals über Chopf vo dem Amt zruggträtte.
Brueflichi Statione
Im 1993i isch de Locher zum Verbi Divini Minister ordiniirt wurde. Vom 2001 bis ins 2005 het er d Abteilig für Ussebezihige vom SEK gleitet und isch sit em 2006 Leiter vom Inschtitut für Ökumenischi Studie an de Uni Friburg im Üechtland. Im 2008 het er erfolglos fürs Synodalrotspräsidium vo de Reformierte Chilene Bärn-Jura-Soledurn kandidiirt, isch aber in de Synodalrot gwählt worde. Au isch er Vizepräsident vom Reformierte Wältbund.
D Abgordneteversammlig vom SEK het en bi de Sitzig am 14. Juni 2010 z Herisau für d Amtszit 2011–2014 zum vollamtliche Präsident vom Rot vom SEK gwählt. Spööter isch er amigs widergwählt worde, s letscht Mool aber nümen eso guet.
De Locher hät wele e starchi gsamtschwiizerischi refermierte Chile haa, und am liebschte wäär em gsii, a de Spitze wäär wie bi de Katholike und de Lutheraner en Bischof gstande. Dodemit isch er aber nid durechoo.
Privats
De Locher isch ghürote, het 3 Chind und läbt z Muri bi Bärn.
Manuel Valls
Dr Manuel Carlos Valls (* 13. Àuigscht 1962 z Barcelona, Spània) ìsch a frànzeescher Politiker vum „Parti Socialiste“. Ar ìsch vum 31. März 2014 bis àm 6. Dezamber 2016 dr Premier Ministre vum Frànkrìch gsìì.
Fàmìlia un Jugend
Dr Vàter vum Manuel Valls ìsch dr kàtàlànischa Moler Xavier Valls (1923 - 2006) gsìì, ar hàt àm And vu da 1940. Johra uf Pàris gwàndelt un hàt därt d Luisangela Galfetti (* 1940 ìn Ludiano, Valle di Blenio, Tessin, Schwitz) ghirota. Dr Manuel Valls ìsch z Barcelona uf d Walt umma un hàt do àls Kìnd glabt; speeter ìsch sina Fàmìlia uf Pàris gwàndelt. Dr Manuel Valls kààt viar Sprocha: Frànzeesch, Italianisch, Kàtàlànisch un Spànisch.
Ànna 1982 ìsch’r frànzeesch worra.
Ar hàt ìn dr Sorbonne Gschìcht gstudiart, ar hàt ànna 1986 a Diplom (licence) bikumma.
Studium
Scho wahrend sim Studium ìsch dr Manuel Valls ìn Politik engaschiart gsìì, ìm „Mouvement des jeunes socialistes“ (Bewegung vu da junga Soziàlischta), wo dr Michel Rocard unterstìtzt hàt, un ìm Studanta-syndicat „UNEF-ID“.
Veràntwortunga z Évry (Essone)
Vu 2001 bis 2012 ìsch’r Maire vu Évry gsìì.
Vu 2002 bis 2012 ìsch’r ìn dr Assemblée nationale (frànzeescha Nationalversammlung) Àbgeordneter fer dr 1. Wàhlkeris vu Essonne gsìì.
Vu 2008 bis 2012 ìsch’r Präsidant vum Kommunàlverbànd „Évry Centre Essonne“ gsìì.
Minischteràmt
Àm 16. Mai 2012 ìsch'r Ìnnaminischter ìn dr Regiarung vum Jean-Marc Ayrault worra. Kurz nochhar hàt'r sina Maire-Funktion àbgaa. Àls Ìnnaminischter hàt'r tràchta, weniger Immigràtion ìns Frànkrìch z hàà. Si Kàmpf gega Rassismus un Àntisemitismus ìsch aui ufgfàlla, zum Beispiel ìm Janner 2014, wo-n'r Spektàkel vum rachtsextremischta Komiker Dieudonné verbotta hàt.
Àm 31. März 2014 ìsch’r Premier Ministre vum Frànkrìch worra. Ar hàt dia Funktion àm 6. Dezamber 2016 àbgaa fer Kàndidàt àn da Frànzeescha Präsidentschaftswahl vu 2017 wara, àwer ohna Erfolg: àm 29. Janner 2016 hàt'r àn da „Primaires“ (d Vorwàhla) vu da Lìnks Pàrtei nawa-n-em Benoît Hamon verlora.
Künzig (Lothringen)
Kënzeg oder Kënzech (lothrìngisch; frànzeesch Kuntzig, ditsch Künzig) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Kënzeg lijt rund sechs Kilometer eschstlich vun Thionville uf re Heche zwìsche 161 un 200 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Kënzeg ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 792 àls Kuntziago (12. Jh.: Cunzcun, um 1370: Cunzich, 1414: Kuntzich, 1681 Kanzich).
Ìm Johr 1659 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1811 bìs 1902 ìsch Künzig züe Distroff ingmeindet gsin. Bìs zem 31. Dezember 1988 hàt àui dr Nochberort Stuckange züe dr Gmein Kuntzig ghert.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Kënzeg ghert zem Moselfrankisch.
Wolpertshausen
Wolpertshause (amtlich Wolpertshausen) ischt a Gmoed em Landkroes Hall en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Wolpertshause leit em Bihlerdal, rond 12 km nordeschtlich vo Schwäbisch Hall. D Nochbergmoede vo Wolpertshause send Ilshofen, Schwäbisch Hall, Braunsbach ond Gerabronn.
Gmoedsglidrong
Zua Wolpertshause gheret s gleichnamig Dorf, d Weiler Cröffelbach, Haßfelden, Hörlebach, Hohenberg Hopfach, Reinsberg, Rudelsdorf ond Unterscheffach ond d Hef Heide ond Landturm.
Gschicht
Hopfach ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1268 als Hopfau, Hörlebach 1126, Reinsberg 1168 als Reinwoltsberg, Haßfelden 1090.
Verwaltong
Wolpertshause hot sich mit dr Städt Ilshofen ond Vellberg zom a Gmoedverwaltongsverbdand zammagschlossa.
Dr Schuldes vo Wolpertshause ischt dr Jürgen Silberzahn.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Wolpertshause ghert zom Oschtfränkisch
Jitzchak Rabin
Dr Jitzchak Rabin (‎ * 1. Merz 1922 z Jerusalem; † 4. Novämber 1995 z Tel Aviv) isch dr Generalstaabsschef vo dr israelische Armee im Säggsdaagchrieg gsi und spööter Verdäidigungsminister und Ministerbresidänt vo Israel gsi. In dene Funkzioone isch dr Rabin wääred Joore in usse- und sicherhäitspolitische Aagläägehäite vom Staat Israel inwolwiert gsi. Er isch zwäimol Ministerbresidänt worde, s erste Mol vo 1974 bis 1977 und no äinisch vo 1992 bis zu siner Ermordig dur e jüüdische Rächtsextremistim Joor 1995.
1994 het dr Rabin zämme mit sim domoolige Usseminister Schimon Peres und em domoolige Schef vo dr Palestinensische Autonomiibehörde, Jassir Arafat, dr Nobelbriis für Friide überchoo.
Armee
Dr Rabin het in dr britische Armee dient und isch 1941 am Sürisch-Libanesische Fäldzug drbii gsi. 1945 isch er dr Stellverdräter vom Befäälshaaber vom Palmach worde, wo gege die britische Mandatsdrubbe kämpft het. Im israelische Unabhängigkäitschrieg 1948 het er d Verdäidigung vo Jerusalem gläitet und denn im Negev under em Igal Alon gege d Egüpter kämpft. Dr Harel Brigade, won er über sä befoole het, wird vorgworfe, ass si öbbe 50'000 Palestinenser us de Stedt Lod und Ramla verdriibe häig. Wo dr Ben-Gurion dr Palmach ufglööst het, isch dr Rabin Offizier in dr israelische Armee worde. Am 1. Januar 1964 isch er zum zum Generalstabsschef (uf Hebräisch: רמטכ"ל, säg: Ramatkal) vo Tzahal ernennt worde. Under sim Kommando het Tzahal im Säggsdagchrieg d Armeä vo Egüpte, Sürie und Jordanie vernichdend gschlaage.
Politik
Im Dezämber 1967 het dr Rabin d Armee verloo und Diplomat und Politiker worde. 1968 isch er as Botschafter in die Veräinigte Staate gschiggt worde. 1973 isch er Rabin uf dr Liste vo dr Aarbetsbardei in s israelische Parlamänt, d Knesset, gweelt worde. Under dr Golda Meïr isch er denn Aarbetsminister gsi. Wäge de Fääler, wo die israelisch Regierig im Jom Kippur-Chrieg gmacht het, isch d Golda Meïr zruggdräte und dr Rabin isch am 3. Juni 1974 Brömieeminister worde. Wääred sinere Amtsperioode het e Kommando vo dr israelische Armee d Gäisle befreit, wo vo palestinensische Terroriste im ene Flugzüüg uf Entebbe in Uganda entfüert worde si. Am 17. Mai 1977 het die rächtspopulistischi Likud-bardei d Waale zur Knesset gwunne und dr Menachem Begin het d Regierig übernoo. Noch Joor vo wirtschaftligem Mismanidschment aber au em Erfolg vom Friidensbrozäss mit Egüpte, isch 1984 dr Schimon Peres Ministerbresidänt worde und dr Jitzchak Rabin Verdäidigungsminister. Bi dr Erste Intifada, wo 1987 usbroche isch, het dr Rabin eender brutali Methode lo aawände, aber vo 1990 aa isch er zu äim vo de wichdigste Befürworter vom Friidensbrozäss zwüsche Israel, de Palästinenser und de arabische Staate worde. 1992 het er dr Schimon Peres as Ministerbresidänt vo Israel abglööst und iin zum Usseminister ernennt. 1993 het s denn die erste diräkte Gsprööch mit em PLO gee, wo s Ändresultaat von ene s Oslo-Abkomme gsi isch. Die israelisch Armee het sich druf us em Westjordanland und us em Gazasträife zruggzooge, d Palestinenser häi uf Gwalt verzichdet und e Sälbstverwaltig afo organisiere.
D Hetz vo de Rächtspopuliste gege d Regierig isch immer schlimmer worde und ere Demonstrazioon vom Likud si Blakaat vom Rabin in dr Uniform vom ene SS-Offizier zäigt worde. In dere ufghäizte Atmosfääre isch am 4. Novämber 1995 e groossi Friidensdemonstrazioon uf em Blatz vo de König vo Israel (hebr.: כיכר מלכי ישראל) z Tel Aviv abghalte worde. An iirem Ändi het e jüüdische Fundamentalist und Rächtsradikale, dr Jigal Amir, dr Rabin verschosse. Dr Naame vom Blatz isch zwar uf em Rabin si Naame dauft worde (hebr.: כיכר רבין Kikar Rabin), aber die rächtsradikale Bardeije häi nie d Verantwordig für die ufghetzti Atmosfääre übernoo, wo zum Mord gfüert het.
Familie
Sit 1948 isch dr Jitzchak Rabin mit dr Leah Rabin (geboreni Schlossberg) verhürootet gsi. Die bäide häi zwäi Chinder gha, e Dochder, d Dalia (* Merz 1950) und e Soon, Juwal (* 1955).
Litratuur
us em Kräis vo dr Familie:
über em Rabin si Ermordig:
Rue de la Moselle (Mülhausen)
D’ Ziagelgass (offiziäll ìm zwaischproochiga Schtroossaschìld Ziegelgass; uff Frànzeesch Rue de la Moselle) ìsch a Schtrooss z’ Mìlhüüsa.
Gschìcht
Ìm 15. Joohrhundert hàt dia Schtrooss Neuensteiner Gasse ghaissa, wial doo àn dara Zitt d’ Hoof vu da Neuensteiner gsìì ìsch. Àn dr saalwa Schtälla-n-ìsch schpeeter d’ „Ziagelhoof“ gsìì, wu maa Ziagel fìr d’ gànza Schtàdt hargschtällt hàt. Àb 1782 hàt maa s’ Gebäi àls „Sàlzhüüs“ bnutzt.
Schuu-n-ànna 1798 hàt d’ Schtrooss uff Frànzeesch Rue des Brasseurs ghaissa — dàs bediitet „Bràuijerschtrooss“. Naamlig sìnn ìn dr Neecha vu dr Schtrooss zwai Bràuijaräja gsìì. Daa Nàmma hàt d’ Schtrooss offiziäll dur a Verordnung vum Mìlhüüser Gmaindaroot àm 11. Nowamber 1843 bikumma. Àn dr Zitt vum Raichslànd Elsàss-Lothrìnga ànna 1870 ìsch d’ Schtrooss ìn Ziegel-Strasse umtaift worra. Ànna 1919 ìsch sa uff Frànzeesch Rue de la Moselle gnännt worra — noh dr Moselle, era Fluss ìn Lothrìnga. Ànna 1940 hann d’ Nàzis d’ Schtrooss wììder ìn Ziegel Strasse umtaift, un d’rnooh ìn Ziegel Gasse ìm Joohr druff. Noh dr Befräijung vu Mìlhüüsa ànna 1944 ìsch dr frànzeescha Nàmma Rue de la Moselle wììder z’ruckkumma.
Mammutbaum
Dr Mammutbaum (Sequoia) isch en Riisebaum, wo vor allem z Kalifornie heimische isch. Er isch en Nadelbaum, wo bis 4000 Jahr alt, bis 100 Meter hoch und 12 Meter dick chann werde. Es giit ihn au in üsne Breite, importiert von de USA, aber er wird do nit so gross. Es Biischpil defür isch dr Park vom Kunschtmuseum z Soledurn, wo s öppe zwei giit. De dickscht i dr Schwiz, mit öpe 15 m Umfang, söll im waadtländer Corseaux stoo.
Reichshofen
Risshoffe (frz. Reichshoffen, dt. Reichshofen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Verwàltung
vun Risshoffe ìsch. Risshoffe ghert zem Kommünàlverbànd.
Hildegard (Alemannin)
D Hildegard (* ca. 758 ; † 30. April 783 z Diddenuewen a de Mosel i de Lothringer Pfalz) isch die dritti Frau vom Karl em Große und Mueter vom Ludwig em Fromme. Es lönd sich zu irem Läbe nume wenigi Informatione gfinde, denn wie alli Fraue vom Karl isch sie politisch im Hindergrund gschtande und isch nume bi irere Hochsig, irem Abläbe und als Mueter erwähnt worde.
Härkumft
Sie isch d Tochter vom schwäbische Graf Gerold us em Gschlächt vo de Agilolfinger und de Imma, de Tochter vom alemannische Graf Hnabi und de Hereswintha vom Bodesee gsi. Irem Vatter hend wytläufigi Bsitztümer im Herrschaftsgebiet vom Karlmann, em jüngere Brüeder vom Karl, ghört, was die Ehe langfrischtig zur bedüütsamschte Beziehig vom Karl gmacht het. Er het so syni Position i de Gebiet öschtlich vom Rhy schterche und de alemannischi Adel a sich binde chönne.
Läbe
Es isch nüt bekannt, öb die Verbindig bereits vor em plötzliche Tod vom Karlmann vom Karl em Großen plant worden isch oder nume Teil vo de zielschträbige Yverlyybig vom Rych vo sym jüngere Brüeder gsi isch, ohni Berücksichtigung vo de Aaschprüch vo syne Neffe. Jedefalls isch es Ändi 770/Aafang 771 zur Trauig vom Karl und de Hildegard cho. Vorhär het de Karl syni bishärigi Frau Desiderata verschtoße.
Da vo de Hildegard keini gnaue Geburtsdate überliferet sind, blybt devo uszgah, dass sie zu dem Zytpunkt zwüsche 12 und 14 Jahr alt gsi isch. E Vermählig i dem Alter isch für die damaligi Zyt nid ungwöhnlich gsi, da s hüratsfähige Alter mit de Gschlächtsryfi feschtgsetzt worden isch. Im römische Rächt, wo vo de Chile schtarch rezipiert worden isch, isch s Mindeschtalter für en Ehe bi Meitli uf 12 Jahr feschtgläit gsi.
En intänsivi körperlichi Beziehig vo de Ehepartner isch beläit, will d Hildegard i zwölf Ehejahr ach Schwangerschafte gha het, drunder eini mit Zwilling, eventuälli Fählgeburte sind nid mit ybezoge. Sie het de Karl uf vilne vo syne Fäldzüg begleitet. So het er sie 773/774 hochschwanger nacho lah, währed er d Hauptschtadt vom Langobarderych, Pavia, belageret het. Det isch syni erschti Tochter Adelhaid gebore worde, wo aber bereits uf em Rückwäg über d Alpe gschtorben isch. 778 het d Hildegard de König bis nach Aquitanie begleitet, wo sie d Zwilling Lothar und Ludwig zur Wält brunge het. 780/781 isch sie gmeinsam mit em Karl und vier Chind uf Rom zoge. Det sind d Söhn Ludwig und Karlmann zu Underkönige über eigeni Gebiet gsalbt worde. De Ludwig het Aquitanie übercho und de Karlmann isch uf de Name Pippin tauft worde und isch Underkönig über Italie worde. Das het zur Schterchig vom Bündnis zwüsched de Karolinger und de Päpscht byträit. Wäge de hüüfige Schwangerschafte cha vermuetet wärde, dass sie de Karl uf wytere Fäldzüg zmindscht zytwys begleitet het.
D Hildegard isch am 30. April 783 churz nach de Geburt vo irere letschte Tochter gschtorbe und isch am 1. Mai in de Abtei Sankt Arnulf z Metz bygsetzt worde. De Karl het gwünscht, dass a irem Grab immer Cherze bränned und täglich Gebät für die Verschidni gschproche wärde sötted.
Wirke und Nachläbe
D Hildegard het verschidni Schänkige an d Chlöschter St. Denis und St. Martin z Tours gmacht. Sie isch mit de heiligen Lioba befründet gsi, wo für einigi Zyt bi ire am Hof gläbt ha söll. Sie het de Hildegard religiösi Bildig vermittlet und ire geischtlichi Rat aabbotte. Gmeinsam mit irem Maa het d Hildegard s Godescalc-Evangelistar in Uftrag gäh und isch zerschtemal als Königin erwähnt worde – au vo de Langobarde – dur s gmeinsame Underzeichne vo Urkunde mit irem Gemahl.
D Hildegard het bereits zu Läbzyte höchs Aasehe gnosse und het i irem Nachruef vom Paulus Diaconus verschidni Würdigunge übercho. Die Würdigunge sind mit ere gwüsse Skepsis z betrachte. In irem Epitaph sind unterschidlichi, zu säbere Zyt gängigi Floskle und Topoi enthalte, wo möglicherwys yybrunge worde, um em Karl z schmeichle. So gfindt sich zum Byschpiil de Verwys druf, dass d Hildegard de Inbegriff vo Schönheit, Wysheit und Tugend gsi sig. Es handlet sich dadeby um feschtschtehendi Redewändige, wo vo mittelalterliche Autore verwändet worde sind, um d Herrscherinne schtandesgmäß zu umschrybe. De Papscht Hadrian I. het imene Brief a Karl sys Byleid über de früehni Tod vo de Hildegard usdrückt.
D Hildegard het iri königlichi Schtellig und die demit verbundene Möglichkeite gnutzt, dass ire Brüeder vo de Absetzig vom Herzog Tassilo III. vo Bayern het chönne profitiere. Sowyt bekannt isch sie die einzigi Ehefrau vom Karl gsi, wo amene Familiemitglied nach de Hürat es Amt het chönne verschaffe. Ußerdäm cha agnuu wärde, dass sie wie anderi früehmittelalterlichi Königinne verschidni Ufgaben wahrgnuu het, zum Byschpiil als Vorschtand vo de königliche Hofhaltig a underschiedliche Entscheidige öppe über d Ufenthält vom Hof beteiligt worde, oder als Verträtteri vom Herrscher bi synere Abwäseheit. Debii cha devo usgange wärde, dass sie bi allne Entscheidige mit ihm i ängem Kontakt gschtanden isch.
Zäme mit irem Maa het sie das bereits syt 752 beschtehende Chloster z Kämpte rych usgschtattet. Us Italie het sie nach em Langobardefäldzug 773/774 d Reliquie vo de Märtyrer St. Gordian und St. Epimachus uf Kämpte brunge, wo sythär d Patron vo de Chloschterchile sind (zäme mit de Gottesmueter Maria).
D Hildegard isch z Kämpte als Schtifteri intensiv verehrt worde; iri Bildnisbüschte het s Schtiftswappe und es paar Münze vo Fürschtabtei ziert. Im Schpatmittelalter isch bhauptet worde – und dur Chronikfälschige undermuuret worde, dass d Hildegard wie ire Sohn Ludwig z Kämpte beschtattet worden isch. Me het iri Grabkapälle (Hildegardkapälle) zumene Wallfahrtsort usbuut, für de au Mirakellischtene überlieferet sind. Drum isch d Königin Hildegard im Allgäu wie ne Heiligi verehrt und au immer mit eme Nimbus dargschtellt worde isch. No i de barocke Residänz isch im 17. Jahrhundert i eim vo de Innehöf e Grabkapälle für d Hildegard errichtet worde. Nach de Säkularisation isch sie abbroche worde. Au im modärne Kämpte sind d Hildegard und iri Bedüütig für d Schtadtentwicklig immer no schtarch wahrnähmbar: De zentrali Platz vor de ehemalige Chloschterchile St. Lorenz isch nach ire Hildegardplatz benännt. 1862 isch uf em Platz de nüügotischi Hildegardsbrunne ufgschtellt worde, wo i de 1950er Jahr abbroche worden ish. Uf es paar Huusfassadene isch ires Bild ufgmalt, z. B. am Landhuus vom Kunstmaler Franz Weiß. S urschprünglich Meitli vorbehaltene Hildegardis-Gymnasium isch en wytere Erinnerigsort z Kämpte. A de Lindauer Straß i diräkter Nöchi zu dere Schuel schtaht de Hildegard-Brunnen. Am Rande vom Kämptener Wald isch d Hildegardseiche gschtande, wo vor e paar Jahr dur e Nüüpflanzig ersetzt worden isch. Bis i d 1950er sind au vili z Kämpte geboreni Meitli nach de Hildegard benännt worde.
Chind
Obwohl de Karl bereits vo synere erschte Frau en Sohn gha het, isch s Rych im Teschtamänt vo 806 (Divisio Regnorum) under de drü Söhn vo de Hildegard ufteilt worde, wo s Erwachsenenalter erreicht hend. Wil ire Sohn Ludwig de Frommi em Karl als Kaiser naagfolgt isch, isch d Hildegard als „Mueter vo Könige und Kaisere“ bezeichnet worde.
Quällebyspiil: Epitaphium Hildegardis reginae
Für e gnaueri Übersetzig lueg bi Karl Neff: Kritische und erklärende Ausgabe der Gedichte des Paulus Diaconus, in: Quellen und Untersuchungen zur lateinischen Philologie des Mittelalters, Ludwig Traube (Hrsg.), dritter Band, viertes Heft, München 1908.
Benennung von Asteroiden und Kometen
D Benännig vo Aschteroide und Komete lauft nach eme zweischtufige Verfahre ab, wo men iiri Nääme definiert. Unmittelbar nach ihrer Entdeckig erhalted si zerscht en sogenannte provisorische Name us Zahle und Buechschtabe, wo im Wesentliche s Entdeckigsdatum nach eme Schema beinhaltet, wo vo dr Internationale Aschtronomische Union (IAU) feschtgleit worde isch. Nachdem di genaui Umlaufbahn vomene neuentdeckte Aschteroid beschtimmt und dur unabhängigi Beobachter beschtätigt worde isch, hät dr Entdecker s Vorschlagsrecht für en Name vo dem Objekt, wo dänn vo dr IAU under Berücksichtigung vo verschiidene Kriterie offiziell vergeeh wird. Komete werded degäge hüt immer nach ihrne Entdecker benännt.
Provisorische Name
S aktuelle Benännigsschema isch us ältere Syschtem dur Erwiiterig bildet worde, so dass älteri Bezeichnige mit neuere konsischtent sind.
Zämesetzig
Dr provisorischi Name vo neuentdeckte Aschteroide oder Komete wird vo dr IAU ahand vom Entdeckigsdatum us folgende Beschtandteile bildet:
Tabellierti Buechschtabekodierung vom Benännigsschema:
Biischpiil
Im Jahr 2004 isch also beginnend vom 1. Januar dr erschti entdeckti Aschteroid 2004 AA gnännt worde. Das Schema lauft dänn bis 2004 AZ dure, wo dänn vom nächschte Durchlauf 2004 AA1 gfolgt wird. Das Schema wird solang dureggange bis dr 16. Januar aafangt und dr erschti Buechschtabe uf B schpringt und s mit 2004 BA wiitergaht.
Dr Himmelskörper, wo mittlerwiile under em Namen (90377) Sedna bekannt isch, hät di provisorischi Bezeichnig 2003 VB12 ghaa. Er isch also i dr erschte Hälfti vom November 2003 entdeckt worde und isch di 302. Entdeckig i dem Ziitruum (B->2 + 12*25 = 302) gsii.
Kometeentdeckige werded ähnlich benännt: 2004 A1 isch dr erschti entdeckti Komet vom Ziitruum vom 1.-15. Januar 2004, 2004 A2 dr zweiti usw.
Dr Komet Hyakutake zum Biischpiil wird au under dr Bezeichnig C/1996 B2 gfüehrt. Hyakutake isch also dr zweiti Komet gsii, wo in dr zweite Hälfti vom Januar 1996 entdeckt worde isch. Siini Umlaufziit isch, wie s C aazeigt, grösser als 200 Jahr.
Aschteroide
D Näme vo de Aschteroide setzed sich us ere voraagschtellte Nummere und eme Name zäme. D Nummere hät früeher d Reihefolg vo dr Entdeckig vom Himmelskörper aageeh. Hüt isch si e rein numerischi Zählform, wil sie erst dänn vergeeh wird, wenn d Bahn vom Aschteroid gsicheret isch, so dass s Objekt jederziit wider uuffindbar isch. Das chann durchuus au erscht Jahr nach dr Erschtbeobachtig erfolge.
Dr Entdecker hät innerhalb vo 10 Jahr nach dr Nummerierig s Vorschlagsrecht für d Vergaab vomene Name. Der muess aber dur e Kommission vo dr IAU beschtätigt werde, wils Richtlinie für d Näme vo astronomische Objekt git. Dementschprechend exischtiered zahlriichi Aschteroide zwar mit Nummere aber ohni Name, vor allem i de obere Zehntuusiger.
Dr erschti Aschteroid isch 1801 vom Giuseppe Piazzi a dr Schternwarte Palermo uf Sizilie entdeckt worde. De Piazzi hät de Himmelskörper uf de Name Ceres Ferdinandea tauft. Di römischi Göttin Ceres isch d Schutzpatronin vo dr Insle Sizilie. Mit em zweite Name hät de Piazzi de König Ferdinand IV., de Herrscher über Italie und Sizilie ehre welle. Das hät dr internationale Forschergmeinschaft missfalle und mer hät ihn wegglaa. Di offizielli Bezeichnig vom Aschteroid lüütet also (1) Ceres.
Bi de wiitere Entdeckige isch d Nomenklatur biibhalte worde und d Aschteroide sind nach römische und griechische Göttinne benännt worde; das sind gsii: (2) Pallas, (3) Juno, (4) Vesta, (5) Astraea, (6) Hebe, usw. Aafänglich hät au s ungschribene Gsetz gulte, dass Aschteroide schtets wiiblichi Näme überchoo händ; das isch s erscht mal bim Aschteroid (334) Chicago broche worde.
Nebed Näme us dr griechisch-römische Mythologii chömed au Näme vo Gottheiten us andere Kulturchreise zur Aawendung, insbesonderi für neu entdeckti, grösseri Objekt, wie (20000) Varuna, (50000) Quaoar und (90377) Sedna.
Komete
Üblicherwiis wird en Komet nach siine Entdecker benännt, so isch zum Biischpiil dr Komet Shoemaker-Levy 9 dr neunti Komet, wo de Eugene und d Carolyn Shoemaker zäme mit em David Levy entdeckt händ. Einigi wenigi periodischi Komete sind aber au nach dene Aschtronome benännt, wo erschtmals ihri Bahn berechnet händ: Dr Halleyschi Komet isch biischpiilswiis nach em Edmond Halley benännt, wo als erschte erchännt hät, dass einigi Kometebeobachtige vo dr Vergangeheit zumene Komet ghöred, wo in regelmässige Abschtänd vo 76 Jahre wiiderchunnt.
Dur systematischi automatisierti Himmelsdurchmuschterige, insbesonderi nach potentiell gfährliche Erdbahnchrüüzer, werded nebed viile Aschteroide (daher au di hohe Durchlaufzahle vo neuere Entdeckige) au viili neui Komete dur die Programm gfunde. Dem provisorische Name wird dänn zuesätzlich dr Name vo dr Beobachtergruppe in Chlammere aaghängt, i dr Tradition vo dr Benännig nach de Entdecker. So händ alli vom Suechprogramm LINEAR gfundene Komete de Namesbeschtandteil 'LINEAR', oder (wenn d Entdeckig ziitgliich mit eme andere Beobachter oder ere andere Beobachtergruppe glunge isch) en kombinierte, wie z. B. 'LINEAR-NEAT'. So zum Biischpiil dr Komet mit dr Bezeichnig C/2002 T7 (LINEAR), wo am 14. Oktober 2002 entdeckt worde isch, und im Mai 2004 e schiinbari Helligkeit vo öppe 2mag erreicht hät.
Periodischi Komete, wo zumindescht inere zweite Widerchehr beobachtet worde sind, erhalted schliesslich e permanenti Nummere, gfolgt vo dr Buechschtabekodierig vo de Bahne, und em Name vom Entdecker beziehigswiis Bahnberechner. So isch biischpiilswiis 2P/Encke dr zweiti (nach Halley) vo derziit 173 Komete (Schtand: 18. November 2005), wo e derartigi permanenti Nummere erhalte hät.
Neuheim ZG
Geografi
Nöie liit zwüschet i de Moränelandschaft zwüschte Lorze und Sihl. Vo de Gmäindsflechi sind 65,8 % landwirtschaftlichi Flechi, 18,1 % Wald, 14,3 % Sidligsflechi und 1,8 % süschtigi Flechi.
Gschicht
Nöie isch zum eerschte Maal gnennt worde im Jaar 1080 als Niuheim. Bis 1848 het Nöie zue Mänzige ghöört.
Iiwoner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraatäil isch 2015 bi 21,8 % gläge.
Religion
65,8 % vo de Iiwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 16,4 % evangelisch-reformiert.
Politik
De Gmäindspresidänt vo Nöie isch de Roger Bosshart (Stand Novämber 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi de Volchszellig 2000 hend vo dr 1920 Iiwoner 87,9 % Tüütsch als Hauptspraach aagää, 1,5 % Franzöösisch, 1,1 % Italienisch und 9,5 % anderi Spraache.
De Tieläkt vo Nöie liit im Übergangsberiich vom Hoochalemannisch zum Hööchschtalemannisch.
Werbach
Werbach isch e Gmai im Main-Tauber-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Yywohner (Stand: ).
Geografi
Werbach lyt im Dal vu dr Tauber zwischenTauberbischofsheim, Wertheim un Würzburg.
Dr Baan bstoht us 55,3 % Landwirtschaftsflechi, 32,7 % Wald, 9,6 % Sidligsflechi un 2,4 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliederig
Zue Werbach ghere d Gmaindsdail Brunntal, Gamburg (mit em glychnamige Dorf, em Gheft un Wohnplatz Eulschirben, dr Wohnblätz Bimssteinfabrik, Dorfmühle, Bahnstation Gamburg, Gasthof Tauberperle, Möbelfabrik un em Schloss Schloßberg), Niklashausen, Wenkheim (mit em glychnamige Dorf un dr Hef Neumühle, Öl- un Sägmühle un Seemühle), Werbach (mit em glychnamige Dorf un dr Wohnblätz Fischzuchtanstalt, Schneidmühle un Welzmühle), Werbachhausen (mit em glychnamige Dorf un dr Hyyser Emmentaler Mühle un Mühlenbau-Werkstätte).
Gschicht
Werbach isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1248.
Verwaltig
Werbach het mit dr Stadt Tauberbischofsheim un dr Gmaine Großrinderfeld un Königheim e Verwaltigsgmainschaft veryyrbart.
Dr Burgermaischter vu Werbach isch dr Ottmar Dürr.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Werbach ghert zum Oschtfränkisch.