cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gemeinde (Frankreich)
Territoriali Gliiderig
Näben em Mueterland und de vier Überseedepartemänt si au die meisten andere Überseegebiet in Gmeinde gliideret. Usnahme si nume Wallis und Futuna, wo sich us drei Königriich (royaumes coutumiers) zsämmesetzt, wo sich uf lokali Draditione stütze. Die Königriich si ihrersits in 36 Dörfer iideilt, Saint-Barthélemy und Saint-Martin und d Gebiet ohni ständigi Iiwohner (Französischi Süd- und Antarktisgebiet und Clipperton-Insle), wo keini lokale Gebietskörperschafte hai.
Vo de 36.782 Gmeinde (Stand: 1. Januar 2009) si 36.570 im europäische Frankriich, 112 in de Überseedepartemänt und 100 in de übrige Überseegebiet. D Zahl vo de sälbständige Gmeinde isch z Frankriich im Vergliich zu andere Länder sehr hoch, wil in de letzte 200 Johr kei systematischi Gmeindireform stattgfunde het.
Innerhalb von e baar Gmeinde git s no Communes associées (öbbe: assoziierti Gmeinde oder Deilgmeinde), im Ganze 730 zum Stand vo 2006. Drbii handlet es sich um Gmeinde, wo früehner emol sälbständig gsi si und wo immer no e begränzti Eigeständigkeit innerhalb vo dr neue Gmeind hai.
In dr statistische Gebietsiideilig vo Eurostat entspräche die französische Gmeinde (so wie die dütsche) dr Ebeni LAU 2. D Gmeinde si dur INSEE-Codes eidütig identifiziert.
Organ vo dr Gmeind
Jedi Gmeind het e Gemeindiroot (Conseil municipal). Däm siini Mitgliider wärde in diräkter Wahl gwehlt. Dr Root wehlt us sine Reihe e Bürgermeister (maire) und däm siini Beigordnete (adjoints). Dr Bürgermeister isch dr Dräger vo dr Exekutivgwalt, vertritt d Gmeind gege usse und verwaltet s Budget.
Gmeindiverbänd
Benochberti Gmeinde chönne sich zum ene Gmeindiverband zsämmeschliesse, wo z Frankriich je noch Grössi und Status as Communauté urbaine, Communauté d’agglomération oder Communauté de communes bezeichnet wird. Zur Zeit (2004) git s z Frankriich 14 Communautés urbaines, wo zsämme mehr as 6 Millione Iiwohner hai, 155 Communautés d'agglomération mit zsämme mehr as 19 Millione Iiwohner und 2.286 Communautés de communes mit zsämme fast 24 Millione Iiwohner.
Arvigo
S Dorf lyt im undere Calancataal am Bach Rià d’Arvigo. Es isch der Hauptort vom Taal. Uff meh weder der Helfti vom ehmolige Gmeindbann het’s Wald, und oben a de Bärge sind Mäiesäss und Alpe. Die gröschte sind d Alp Stabveder un d Alp di Rossiglion.
Der Wyler Landarenca lyt hööch uff ere chlyne Terrassen am Bärghang under em Forcel.
Die vilen alte Fluernääme sind schööni Zügnis vo der alte Mundart vom Alpinlombardische.
S erschte Mol list men öppis vom Dorf im ene Dokumänt vom Joor 1453. Anne 1496 isch Arvigo zum Graue Bund cho. D Pfarrchile het der Heilig Loränz zum Patroon. Hüt lääben im Dorf nume no weniger weder hundert Lüüt.
Z Arvigo goot en eleganti alti Schteibrugg übere Taalfluss, d Calancasca.
Omar Sharif
Dr Omar Sharif, au Omar El-Sharif, ursprünglig Maechel (Michael) Chalhoub, (* 10. April 1932 z Alexandria; † 10. Juli 2015 z Kairo) isch en egüptische Schauspiiler us ere libanesisch-sürische Familie gsi und en internazional bekannte Bridsch-Spiiler. Si bekanntisti Rolle isch die vom Doktor Schiwago (1965).
Sis Lääbe
Dr Omar Sharif het an dr Uniwersidäät Kairo Mathematik und Füsik studiert, het denn aber 1953 under em Naame Omar el Cherif in Film afo ufdräte. In däm Joor het er zum Islam konwertiert, zum die populäri egüptischi Schauspiilere Faten Hamama chönne hüroote, und isch eso uf äi Chlapf in dr arabische Wält berüemt worde. 1962 isch er au internazional bekannt worde, won er im Monumentalfilm Lawrence of Arabia e wichdigi Rolle gha het und drfür e Golden Globe Award und en Oscar-Nominierig überchoo het. 1965 het er im Film Doktor Schiwago an dr Site vo dr Julie Christie gspiilt verliebt und dä Film isch e Riisenerfolg worde. Im Miusikl Funny Girl (1968), het er die zwäiti Hauptrolle näbe dr Barbra Streisand gspiilt. Vo denn aa het er aber as Schauspiiler immer weniger Erfolg gha und het sich schliesslig uf s Bridschspiile afo konzentriere.
Römische Provinz
Die römische Prowinze si Verwaltigsäinhäite vom Römische Riich gsi.
Die römischi Prowinzialverwaltig
Die römisch Prowinzialverwaltig isch verantwortlig gsi für d Stüüre, d Doodesstroof und s Milidäär in iirem Gebiet. Si het d Iirichdige vo dr Verwaltig und vo dr Rächtsprächig, wenn s sonigi überhaupt gee het, umfasst. In de Prowinze dusse vom Middelmeerruum het’s vilmol nit ales gää, wo zun ere komplete Verwaltig ghört hett. Für die Ufgoobe het dr Statthalter e chliine Staab gha. S Iidriibe vo de Stüüre isch vilmol d Sach vo Iihäimische gsi, wo persöönlig verantwortlig drfür gsi si.
D Bevölkerig isch under de Römer nüme vo dr Willkür vo lokale Despote abhängig gsi. E römische Bürger in dr Prowinz het, wenn er zum Dood verurdäilt worde isch, bis zum e Proprätor und in dr Kaiserzit bis zum Kaiser sälber chönne appelliere und die freije Iiwooner vo dr Prowinz bis zum Statthalter. Das het de Prowinziale e Rächtssicherhäit verschafft, wo vili von ene vor dr römische Herrschaft nie kennt häi.
Au wenn s vor allem under dr Republik immer wider Usbütig dur korrupti Statthalter gee het, isch s dr Bevölkerig vo de Prowinze under de Römer im groosse Ganze besser gange as vorhär.
Gschicht
700 Joor lang häi römischi Beamti Provinze verwaltet, und es isch nume zun e baar Ufständ gege Rom choo (z. B. dr Pannonisch Ufstand, dr Boudicca Ufstamd und au die jüdische Ufständ).
Im Verlauf vo der Zyt het d Zahl vo de Provinze und ihri Grössi immer wider ggänderet.
D Hauptort vo de römische Brovinze sind i der Spootantike meischtens zu bedüütende Sitz vo chrischtleche Bischöf worde.
Myanmar
Myanmar isch es Land in Südoschtasie und Mitgliid vo dr Schtaatevereinigung ASEAN. Früehner het me das Land "Burma" gnennt, en Name wo aber au hüt no üblich isch. D Hauptschtadt und Regierigssitz isch sit 2005 d Planstadt Naypyidaw. Di gröscht Stadt, bis 2005 d Hauptschtadt vo Burma, heisst Yangon (früehner: Rangun) und ligt im Deltagebiet vom Irawaddy-Fluss. Myanmar wird vo vilne Völker bewohnt, wobi s Schtaatsvolk d Burmese sin. Es git aber au "Shan", "Lolo", "Rakhine", "Karen" und vili anderi.
E bekannti Politikeri und Fridesnobälpriisträgeri z Burma isch d Aung San Suu Kyi.
Hägling
S Albeli oder de Heglig (Coregonus heglingus; alemanischi Näme) isch e chllini Felchenart, wo im Walesee und im Zürisee  vorchunnt. S gliicht starch em Albeli wo im Vierwaldstättersee lebt, aber en anderi Felchenart isch und e dunklere Rugge hett.
Uussie
S Albeli isch e chliine silbrige Fisch, wo öppe 25 cm lang werd. De Rugge cha liecht brüünlich sii. Es het chliini Auge und chliini Flosse, di dünkleri Schwanzflosse isch starch ggablet.
Lebeswiis
S Albeli isch e Schwebfelche, wo i fraiem Wasser underhalb vonere Tüüffi vo 10 Meeter “schwebt” und sich vo Plankton, aber au vo Wasserschnegge ernäärt.
Perseus (Makedonien)
Dr Perseus (, *; um 213/212 v. d. Z.; † um 165 v. d. Z. z Alba Fucens) isch dr letscht Köönig vo dr Dünastii vo de Antigonide gsi, wo dr Diadochestaat Makedonie regiert het, wo noch em Dood vom Alexander em Groosse entstande isch. Er het d Schlacht vo Pydna am 22. Juni 168 v. d. Z. gege d Römer verlore und Makedonie isch denn under die römischi Herrschaft choo.
Lääbe
Dr Köönig Filipp V. vo Makedonie het e prorömische Soon, dr Demetrius, ghaa. Dr Perseus isch iifersüchtig gsi uf dä, wil er as Gsandte z Rom erfolgriich gsi isch, und er het sim Vater iigreedet, ass si Brueder chönnt Usurpator wärde und er dorum müess stärbe. Dr Filipp het dr Demetrios lo vergide und isch e Joor spööter, 179 v. d. Z. sälber gstorbe. Bi de Römer, wo dr Demetrius vorzooge gha häi, isch dr Perseus wäge sinere Rolle bim Dood vo sim Brueder nit beliebter worde, au nit, won er uf e Droon gstiige isch.
Öbbis vom erste wo dr Perseus as Köönig gmacht het, isch d Ernöijerig vom Verdraag mit Rom gsi. Was er denn aber gmacht het, het d Römer aber beunrueigt: Er het sich in d Aagläägehäite vo sine Noochbere iigmischt, isch bewaffnet z Delfi erschiine, het dr römisch Gsandti in Makedonie uf dr Site gloo, und het e dünastischi Hüroot abgschlosse. Bald isch zwüsche Rom und Makedonie Chrieg usbroche, und dä het mit dr Niiderlaag vom Perseus in dr Schlacht vo Pydna gändet, wo sich dr Perseus em Lucius Aemilius Paullus Macedonicus underworfe het. Er isch denn woorschinlig z Alba Fucens iigsperrt worde, d Römer häi s Köönigriich vo de Antigonide ufglööst und us em vier Republike gmacht.
Dr Perseus isch mit dr Laodike, ere Dochder vom Köönig Seleukos IV., verhürootet gsi. Si häi e Soon gha, dr Filipp, wo zämme mit sim Vater iigspert worde isch. E Generazioon spööter het dr Andriskos behauptet, er sig e Soon vom Perseus und het sich zum Köönig erhoobe. D Römer häi sinere Rebellion 146 v. d. Z. en Ändi gmacht und druf die römischi Browinz Macedonia iigrichdet.
Andreas Deuschle
Dr Andreas Deuschle (* 18. Novämber 1978 z Nirdenga) isch e dytsche Bolitiker (CDU). Syt 2011 isch er Abgordnete im Landdag vu Bade-Wirttebärg.
Perseus (Makedonien)
Lääbe
Dr Poseidonios verzelt, ass dr Perseus d Rose in Griecheland iigfüert häig.
Andreas Deuschle
Uusbildig un Beruef
Dr Deuschle het z Esslenga s Abitur gmacht un derno an dr Universitet Dibenga Rächtswisseschafte studiert. Noch em erschte juristische Staatsexamen isch er Referendar am Landgricht Stuegert gsii un het derno mit em zwaite juristische Staatsexamen abgschlosse. Vu 2007 bis 2013 het dr Deuschle bim Energykonzärn EnBW gschafft. Syt 2008 het er aigeni Rächtsaawaltskanzlei.
Bolitik
Dr Andreas Deuschle isch anne 1999 zum Vorsitzer vu dr Jungen Union im Bietsverband Deizisau-Blochenga gwehlt wore. Vu 2003 bis 2008 isch Mitglid im Landesvorstand vu dr Jungen Union Bade-Wirttebärg gsii. Im Landesverband Bade-Wirttebärg vu dr Jungen Union isch er Referänt fir inhaltligi Froge gsii.
Magny (Haut-Rhin)
Geogràfi
Magny lijt ìm Sundgöi sìdeschtlich vum Rhin-Rhône-Kànàl. Nochbergmeine vun Magny sìn Chavannes-les-Grands ìm Sìdweschte un Romagny ìm Nordoschte.
Gschìcht
Magny ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1105 àls Magne (1351 Mendelach, 1439 Maigny, 1458 Menglat, 1566 Mengeladt, 1576 Mangelot).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Andreas Deuschle
Privats
Dr Andreas Deuschle isch evangelisch un wohnt z Esslenga.
Magny (Haut-Rhin)
Dialekt
Dr romànisch Dialekt vun Magny ghert zem Franc-comtois.
Ladinisch (Begriffsklärung)
Mit Ladinisch bezeichnet ma:
1. D` Ladinische Schproch (hochdytsch: Ladinisch). Des isch dia Variante vo Rätoromanisch, wa in Südtirol und im Trentino und in der Venezianischa Provinz Belluno gschprocha wird. Es git ungefähr 30.000 Lütt, wa den Dialekt redand.
2. S Ladinisch (Lati) (hochdytsch: Lateinisch). Des isch d Schprooch vo den alte Latiner gsi.
3. Ladinisch oder Ladino, d Sproch vu dr Jude z Spanie
Langenegg
Langenegg ischt a Gmuand im Bezirk Breagaz (Region Breagazerwald) z Vorarlberg, Öschtriich.
Geografi
Langenegg lit südöschtlich vom Bodesee. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 58,3 % Landwirtschaftsfläch, 36,9 % Wald, 1,0 % Sidlungsfläche und 3,9 % sunschtige Fläche gsi. D Nochburgmuanda vo Langenegg siand Doren, Krumbach, Hittisau, Lingenau und Alberschwende.
Gschicht
Langenegg ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 1249.
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Langenegg ischt dr Kurt Krottenhammer.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Dialekt
Dr Dialekt vo Langenegg khört zum Bodeseealemannisch.
Turquestein-Blancrupt
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Turquestein-Blancrupt lijt rund 20 km sìdlich vun Sarrebourg ìn dr Vogese uf re Heche zwìsche 295 un 826 m ìwer em Meeresspiejel. D Westhelft vum Bànn bsteht üs em Forêt de Turquestein (dt. Türksteiner Wald), d Oschthelft üs em Forêt de Saint-Quirin (Sankt Quiriner Wald), ìn dr Mìtte lijt s Dàl vun dr Wisse Sààr, wie àui Blancrupt gnannt wurd (Kleinweißbach-Tal).
Gschìcht
S Dorf ìsch ursprìnglich um d Buri Turquestein entstànde, wie ìm 10. Jh. geböit worre ìsch. Zem erschte Mol gnannt worre ìsch s ànne 1124 àls Truchstein (1126 Durchelstein, 1135 Turchestein, 1314 Turkenstein). Ìm Johr 1433 ìsch s Dorf gschlìsse un nìmi ufgeböit worre.
Ìm Johr 1661 ìsch s Gebiet züe Frànkrich kumme. Erscht ànne 1791 ìsch üs dr Bürehef ìm Gebiet wìder e Gmein bìldet worre. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Turquestein-Blancrupt ìsch. Turquestein-Blancrupt ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Turquestein-Blancrupt ghert zem Lorrain.
Burgheim (Unterelsass)
Burige (frz. Bourgheim, dt. Burgheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Burige ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 738.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Burige ìsch. Burige ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Burige ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Thurnen BE
Tuurne (amtlech Thurnen) isch e Ywonergmeind im Verwautigschreis Bärn-Mittuland vom Kanton Bärn ir Schwiz.
Geografii
Tuurne ligt im mittlere Gürbetau, dört, wos uf Riggisbäärg uechi geit. Nachbergmeinde si (im Weschte aagfange u denn im Uhrzeigersinn desume); Riggisbäärg, Rümmlige, Chuiterf u ganz im Süüde no Burgistei, wa scho zum Verwautigskreis Thun ghört.
Bevölkerig
D Bewohner vor Gmeind si mehrheitlech evangelisch-reformiert, nume weni si römisch-katholisch. Di reformierti Chilegmeind, wo scho lenger Thurnen heesst, betröit näbe de drei Dörfer vo Tuurne ou no die Glöibige us Choufderf, Rümmlige u Burgistei.
Sprach u Dialäkt
De Dialäkt vo Tuurne ghört zum Hochalemannisch.
Politik
De erscht Gmeindspresidänt vo Tuurne isch de Christian Kneubühl (SVP). Er isch de bishärig Gmeindspresidänt vo Mületurne gsi. D Gmeindspresidäntinne vo de beede angerne Gmeinde, d Dora Haslebacher (parteilos) vo Looschterf u d Barbara Zürcher (parteilos) vo Chiuchetuurne, wärde de bishärig Gmeindrat vo Mületurne ergänze. Ab em Jahr 2022 wirds z Tuurne de wider e neue, sibechöpfige Gmeindrat gää.
Vercheer u Wirtschaft
Z Mületurne gits sit 1920 e Bahnhof ar Gürbetalbahn, wo äbefaus Thurnen heesst. Vo hie fahrt es Poschtouto uf Riggisbäärg. Näben em Bahnhof steit e Landi, di auti Mühli u d Fabrigg, wo Surchrut macht.
Rudolf Suter
Dr Rudolf Suter-Christ (ùff d Wält koo am 3. Februar 1920, gstòòrbe z Baasel am 17. April 2011, Bùrger vo Baasel) isch e Schwyzer Schurnalischt ùnd Dialäktfoorscher gsii. Beriemthait als «Dialäkt-Phaapscht» hèt er bsùnders in dr Regioon Baasel gnosse, wil är mèèreri Standardwäärgg zùm baaseldytsche Dialäkt gschriibe hèt.
Lääbe
Dr Rudolf Suter isch z Baasel am Humanistische Gimnaasium («HG») in d Schuel gange. Drùfaabe hèt er an dr Uni z Baasel Germanischtigg, Gschicht ùnd Latyynisch studiert ùnd iber d Baasler Mùndart-Dichtig promoviert. Vo 1945 bis 1950 hèt er als Mittellèèrer ùnd derno Schurnalischt gschafft, ùnter anderem bim Raadio ùnd ab 1956 bi der «Basler Nachrichten», wo speeter mit der «National-Zeitung» zùr Baasler Zytig fusioniert hèt. Vo 1972 bis 1977 hèt dr Suter au no an der Inschenieerschuel vo baide Baasel Schuel gää ùnd isch Viizebresidänt vo der kantonaale Heimatschutzkommission (hitte Stadtbildkommission) ùnd bis zùm Dood Stiftigsroot vo dr Basler Hebelstiftig gsii.
Syy greescht Vermächtnis isch d Biwoorig und d Dokumentazioon vom dradizionälle Baaseldytsch. Im Ùffdraag vo der Christoph-Merian-Stiftig (CMS) hèt er – noch em Vòòrbild von em Albert Weber syyre Grammatik – e Baaseldytsch-Grammatik verfasst, wo 1976 erschiine isch. 1978 isch er Redaktor bim Christoph-Merian-Verlag wòòrde. 1984 isch syy Baaseldytsch-Wèèrterbuech in d Lääde koo. Boodi Wäärgg sin in der Schryybwyys vom Eugen Dieth verfasst und liige derwyyl scho in dr 3. Ùfflaag vòòr. 2010 isch – au vom CMS-Verlaag – s nei Baaseldytsch Wèèrterbuech erschiine. Das Buech basiert zwar no ùff de Ùfflaage vom Suter, ùnterschaidet sich aber dytlig, ganz bsùnders hèt sich dr Schwäärphunggt verlaageret wäg vom Versuech, die etabliert Sprooch z bewoore, hii zùmene Abbild vom hütt gsprochene Baseldütsch (statt: em hitt gschwätzte Baaseldytsch).
D Biecher vom Suter hän z Baasel groossi Akzeptanz dèèrfe erfaare ùnd bald hän si als Standardwäärgg vom Baaseldytsch gùlte, me hèt de Biecher au «Suter-Biible» gsait. Bsùnders bi de Zeedel ùnd de Schnitzelbängg vo dr Baasler Faasnacht leege vyl Lyt Wäärt drùff, dass ihr Baaseldytsch de Empfäälige vom Suter folgt.
Bernhardsweiler (Unterelsass)
Batschwiller (frz. Bernardswiller, dt. Bernhardsweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Batschwiller lijt àn dr Elsasser Winstroß àm Füeß vum Odiliebari uf re Heche zwìsche 183 un 311 m ìwer em Meeresspiejel. D Nochbergmeine sìn Ewernahn ìm Norde, Oschte un Sìde, Saint-Nabor ìm Weschte un Ottrott ìm Nordweschte.
Gschìcht
Batschwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1276 àls Bernhardswiller.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Batschwiller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Lupsingen
Lupsige (oder Lupsibärg, schriftdytsch Lupsingen isch e politischi Gmeind im Bezirk Lieschtel vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Lag
Lupsige liggt uff enere Terrasse im Oristal uff 431 m ü.M. Nochbergmeinde sin Buebedorf, Ziefe, Sältisbärg und ssoledurnische Nuglar-St. Pantaleon.
Wappe
S Wappe gitts sit 1945. Es stellt uff goldigem Grund en uffrächte blaue Wolf mit roter Bewehrig dar. Dr Wolf isch in Alehnig ans latinische Wort für Wolf (lupus) gwäält worde und isch e Neuschöpfig. D Farbe (gääl-blau) erinnere dra, dass Lupsige friener zem Amt Waldeburg gheert het.
Gschicht
Lupsige wird s erschte Moll urkundlig 1194 gnennt, wo dr Papscht Cölestin III. s Kloschter Beibel in apostolische Schutz gno hett. Lupsige wird erwäänt, wills domols Kloschterbsitz gsi isch. Dr Name vo Lupsige und es paar Grabfund dytte uff e alemannische Ursprung. Es paar Flurnäme und Einzelfünd wyyse aber auf uff e reemischi Bsiedlig hi. Im Mittelalter hett Lupsige zer froburgische Herrschaft Waldeburg gheert. 1400 isch Lupsige an d Stadt Basel gange. Noch dr franzeesische Revolution hetts Dorf dr Bezirk gwäggslet und neu zem Bezirk Lieschtel gheert, wos au noch dr Kantonstrennig bliibe isch.
Im 19. Joorhundert hän d Lupsibärger ihr Brot in dr Landwirtschaft und vor allem als Siidebandwäber verdient. Vor 100 Joor hetts im Dorf öppe 130 Wäbstiehl gha. Noch em Zämmebruch vo de Siidebandwäberei hän d Lupsibärger uswärts miesse go schaffe und e Abwanderig hett igsetzt. 1960 hett Lupsige grad emoll no 329 Yywooner gha. Druffabe hett aber dr Bauboom iigsetzt und Lupsige isch widdr gwachse. Hytt isch Lupsige v. a. e "Schlofdorf", d. h. die meischte Lyt kemme nur am Fiirobe zum Schlofe hei in ihr Huus noch Lupsige. Trotzdäm hett sich e beschränkts Dorfläbe erhalte.
Benrather Linie
Benrather Linie oder au maken-machen-Linie wird in dr Sprochwisseschaft d Isoglosse gnännt, wu verschobene k im Inlut vum uuverschobene k drännt. In dr Dialäkt nerdlig vu däre Linie sait mer maken, sidlig sait mer machen. D Benrather Linie isch näbe dr Uerdinger Linie (ik/ich-Linie) aini vu dr wichtigeschte Abgränzige vu dr niiderdytsche zue dr mitteldytsche Dialäkt. Si isch aini vu dr nerdligschte Linie vu dr Zwoote Lutverschiebig un dodermit zwische Niiderdytsch un Hoochdytsch.
Gnännt isch d Benrather Linie noch em Ort Benrath, wu si iber dr Ryy goht.
Verlauf
D Benrather Linie isch Dail vum Ryynische Fächer. Si fangt im Sidoschte vu dr belgische Stadt Eupen aa un verlauft derno in eme Halbboge in Richtig niderländischi Gränze, wu si bi Broekhuizen driber goht un nerdlig vu Kerkrade uf di dytsch Syte chunnt. D Isoglosse goht derno iber Aachen – Hünshoven – Linnich – Odenkirchen – Neuss – Düsseldorf-Benrath – Merscheid – Solingen-Burg – Wipperfürth – Gummersbach – Freudenberg – Hilchenbach – Schmallenberg – Sachsenberg – Sachsenhausen – Zierenberg – Immenhausen – Hedemünden bis uf Worbis. Vu dert uus goht si e Stuck no Norde un ab Sachsa wider no Oschte iber Benneckenstein – Ballenstedt – Aschersleben – Calbe bis uf Barby, wu si an d Elbe chunnt. Derno verlauft d Benrather Linie an dr Elbe lang bis uf Roßlau, wu si derno wyter no Oschte goht iber Zahna – Seyda – Dahme – Märkisch Buchholz bis uf Königs Wusterhausen. Dert macht si ne große Boge no Norde um d Stadt Berlin mit dr Stadtdail Köpenick – Charlottenburg – Spandau as Weschtgränze. Im Oschte vu Berlin goht d Benrather Linie derno iber Fürstenwalde bis uf Frankfurt/Oder un dodermit an di hitig Oschtgränze vum dytsche Sproochruum. Friejer isch si vu dert uus in Richtig Küstrin – Landsberg – Obersitzko gange. Im Oschte vu dr Stadt Posen het d Benrather Linie an dr dytsch-polnische Sprochgränz ufghert. Z Oschtpreuße het d Furtsetzig derno d Gränze zwische Niiderpreußisch un Hochpreußisch bildet: Vu Deutsch Eylau uus in Richtig Nordweschte bis churz vor Marienwerder, derno no Nordoschte iber Christburg uf Elbing, in Richtig Oschte iber Mühlhausen bis uf Mehlsack un in Ricitg Side, bis si im Sidoschte vu Rößel wider an di dytsch-polnisch Sprochgränze chuu isch.
Nit nume in dr eschtlige Biet vum ehmolige dytsche Sproochruum bschrybt d Benratehr Linie hite e historische Sproochzuestand. Vor allem im eschtlige Niiderdytsch im nerdlige Sachse-Anhalt un Brandeburg im greßere Umfäld um Berlin hän d Dialäkt hite ender e mitteldytsche Karakter.
Macedonia (Provinz)
Macedonia (latiinisch) isch e Browinz vom Römische Riich gsi.
Gschicht
S Köönigriich Makedonie het drei Chrieg gege Rom gfüert und isch noch jeedem Chrieg e chli chliiner worde. 168 v. d. Z. het Rom noch dr Schlacht vo Pydna im makedonische Köönigdum en Ändi gmacht und s Land in vier sälbstständigi Gebiet (Amfipolis, Thessalonike, Pella und Herakleia Lynkestis) ufdäilt. Die si vo Beamte verwaltet worde, wo jedes Joor nöi gweelt worde si und wo käi Kontakt underenander häi döfe ha.
Dr Ufstand vom Andriskos, wo sich as Soon vom letschte Köönig vo Makedonie Perseus usgee het, isch vo de Römer zämmegschlaage worde und Makedonie het si Sälbstständigkäit verloore. 146 v. d. Z. si die makedonische Gebiet dur e Quintus Caecilius Metellus Macedonicus zämme mit Epirus und Däil vo Illyrie die römischi Browinz Macedonia worde Dr erst Prokonsul vo dr nöije Browinz isch dr Gnaeus Egnatius gsi. Noch dr Zerstöörig vo Korinth 146 v. d. Z. isch ganz Griecheland zur Browinz worde.
D Browinz Macedonia isch im Jahr 27 v. d. Z. ufdäilt worde. Dr Peloponnes, Attika und Däil vo Epirus si die senatorischi Browinz Achaea mit dr Hauptstadt Korinth worde.
Bi dr Riichsdäilig im Joor 395 si Makedonie, Thrakie, Achaea und Epirus an s Oströmische Riich gfalle, wo kulturell und sproochlig griechisch brägt gsi isch.
Ana Marwan
D Ana Marwan (* 1980 z Murska Sobota) isch e sloweenischi Schriftstelleri, wu uf Dytsch un uf Slowenisch schrybt,.
Lääbe un Wäärch
D Ana Marwan isch z Laibach ufgwagse, wu si Verglyychendi Literatuurwisseschaft studiert het. Im Alter vu 25 Joor isch si uf Wien gange, wu si Romanischtik studiert het. Anne 2008 isch si fir iri Chuurzgschiicht Deutsch nicht ohne Mühe mit em Exiil-Literatuurbryys „Schreiben zwischen den Kulturen“ uuszaichnet woore. Dr Wettbewäärb het si an Autoor*ne mit Migrazioonserfaarige griichtet, wu dytschi Täxt mit ere Lengi von maximaal 20 Syte yygee hän.
Tandel
Tandel (dt. Tandel, frz. Tandel) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Ana Marwan
Lääbe un Wäärch
D Ana Marwan het aafangs in dr effetlige Verwaltig gschafft un widmet si syt 2014 uusschließlig em Schryybe un dr chinschtlerische Fotografy. Anne 2019 isch im Salzburger Otto Müller Verlaag ire eerschte Romaan mit em Titel Der Kreis des Weberknechts erschiine. S Buech handlet vum sälbschtverchindetet Misanthroop Karl Lipitsch, wu si vor dr Mänschhait an e främde Oort zruggzooge het un an eme „allumfassende“ filosoofische Wäärch schafft. Dur Zuefall, villicht, leert er d Mathilde chänne, wu dr Aisiidler „mit seinen unangenehm charaktermännlichen Rechthabereien“ in iiri Wält yyneziet un doderby syni Ibewrzyygige un syni Sälbschtkuntroll ufbricht. Dr Falter het gurdailt: „[Marwans] Schilderung, wie sich der grantige Mansplainer [...] von seiner vifen Nachbarin Mathilde umgarnen lässt, [entfaltet] fein gesponnenen Witz. Metaphorisch und biologisch ist freilich bei all dem Einwickeln und Spinnweben Obacht geboten: Die titelgebende Familie der Weberknechte kann keine Netze knüpfen. Das ändert nichts daran, dass Marwans Debüt bestens gelungen ist.“
Ihr zweet Romaan mit em Titel Zabubljena (weertli: Verloore) isch 2021 im renommierte Verlaag Beletrina in sloweenischer Sprooch erschiine. D Protagonischti Rita, wu – entwäder as Aagstellti oder Paziänti – in ere „Aastalt“ isch, verbringt ire Lääbe mit dr gwissehafte Vivisekzioon vum Herr Jež, wu s bal ufgit, si gege di intänsiiv Bschauig z weere. Was irem Aug entgoot, wird vu dr Fantasy uusgfillt, un bal isch d Verfläächtig vu dr Persoone eso äng, ass es schwiirig wird, si z unterschaide. Dr Romaan isch in dr Präss positiiv bsproche woore. D Veronika Šoster het in dr Zytschrift Bukla gschriibe: „S isch e chiene, uukonvänzionälle Romaan, wu uf d Verfaare vu dr Boschtmodäärni retuurschaut, si aber uf ganz aigeni Aart verdrillt [...] Drotz syre speerige Handlig isch dr Romaan e subtiili Stuudie iber Haltige un Gwoonete, Winsch un Reii - alles, was uns zue Mänsche macht.“
Anne 2022 het d Ana Marwan uf Yylaadig vum Juuroor Klaus Kastberger an dr 46. Dääg vu dr dytsche Literatuur z Klagenfurt dailgnuu. Deert isch si fir ire Proosatäxt Wechselkröte mit em Ingeborg-Bachmann-Bryys uuszaichnet woore.
Ausfluss
As Usfluss (syn. Fluor genitalis, Fluor vaginalis) bezeichnet mä dr normal bzw. vermehrt Sekret-Usfluss us der wiiblige Scheide. As Ursache finde sich mechanischi, chemischi und infektiösi Reizige bzw. Erchrankige. Au maligni Erchrankige chönne e vergrösserete Usfluss verursache. Bsundrigs müesse postmenopausali und brüünlig-bluetigi Usflüss unbedingt vom ene Arzt undersuecht wärde.
Tandel
Geografi
Dur Baastenduerf un Branebuerg lauft d Blees, dur Tandel d Tandelerbaach.
Ausfluss
Differentialdiagnose
D Ursache vo vermehrtem Usfluss si vilfältig. D Erchrankige in der Dabelle unde nooche si nume Bispil. D Diagnose und Behandlig muess vom ene Arzt gmacht wärde.
Ana Marwan
Lääbe un Wäärch
Si läbt im nidereschtrychische Wolfsthal.
Tandel
Verwaltig
Tandel ghert zum Kanton Veianen im Distrikt Dikrech. Dr Burgermaischter vu Tandel isch dr Ali Kaes. Scheffe sin dr Carlo Scheuren, dr John Huberty un dr François Leonardy. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.
Gschicht
D Gmai Tandel isch entstande am 1. Jänner 2006 dur d Fusion vu dr Gmaine Baastenduerf un Furen.
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Tandel ghert zum Moselfränkisch.
Untervogthaus (Männedorf)
S Undervogtehuus vo Mänidorf am Zürisee isch 1543 poue worde und isch äis vo de eltischte Hüüser im Dorf. Nöieri Undersuechige vo 1990 händ aber zäiget, dass di eltischte Täil elter sind, vermuetli us de Ziit um 1425.
Verusse
D Muure sind verputzt und gääl gschtriche. D Fäischter und d Tüüre händ Sanstäigwänd, won aber sit de Bouziit veränderet worde sind. D Fäischter und d Vorfäischter sind no di alte. Au d Biberschwanzziegel uf em Dach sind no vo früener.
Dine
Won de Hans Heiri Billeter s Huus 1746 gkauft häd, häd er aagfange s Huus ine z verschönere. Sin Soon, de Hans Jakob Billeter, Bauele-Fabrikant im Underdorf, Gmäindspresidänt und Presidänt vom Grosse Rat, häd mit de Verschönerige wiitergmacht. Das häns mache laa: Stuckteckene, täferiti Wänd und dekorativi Wandmalereie - ales us em früene 18. Jaarhundert. Im Huus ine häds es äigetlichs Prunkzimmer mit Wandfälder mit gmalete Wandnische, Bluemevasene und Landschaftsbilder vom Ändi vom 18. Jaarhundert. Die sind seer sälte und vo grosser Bedüütig. S Huus isch drum en wichtige Züüge vo de Kunst- und de Kulturgschicht am rächte Seeufer.
Bedütig
S Undervogtehuus isch s eltischte Huus vo Mänidorf won gnau datiert isch - hüt wäiss mer aber, dass s Huus elter isch, als aaggeene Boujaar. S staat im alte Dorf am See une, zmitzt i me Quartier wo zwar dicht überbout isch, aber vo alte Gärte mit Wäägli, Gässli, Pföschte, Gartetüürli und isige Gartehüüsli won mit Rose überwachse sind ufglokeret wird.
Name
De Name chunt devo, das s Wappe vom Undervogt Hans Marti und s Wappe vo de Stadt Züri näbed em aagebliche Boujaar in Tüürsturz ine gmäisslet sind. Sit d Frau Dr. Fortuna ali Psitzer vom Huus sit 1671 usegfunde häd, mues mer säge, das de Name äigetli nöd zuetrifft. Di wichtigschti Ziit isch die, won 1746 de Hans Heiri Billeter s Huus gkauft häd. Er isch de Soon vome Undervogt gsii.
Gschicht
E Ziit lang isch im Huus es Wirtshuus gsi, won Gambrinus ghäisse häd.
Im Chäller isch lang es Bougschäft gsi.
S Huus isch sinerziit vo de Gmäind uf Abbruch gkauft worde. Me hät i de 1960er- und 1970er-Jaar vonere groosse Dorfchärnsanierig mit groosse Nöiboute tröimt. I de 1990er-Jaar isch s Huus, wo lang verlotteret isch, zäme mit de Dänkmalpfleg schöön renoviert worde. Hüt isch s Jugedsekretariat vom Bezirk iigmietet und im Prunkzimmer cha mer hürate.
Konrad Epple
Dr Konrad Epple (* 4. Augschte 1963 z Stuegert-Bad Cannstatt) isch e dytsche Bolitiker (CDU). Syt 2011 isch er Mitglid vum Landdag vu Bade-Wirttebärg.
Ausbildung
Dr Epple isch z Ditzenge uf d Grund- un Hauptschuel gange. Derno het er vu 1979 bis 1982 e Schlosserlehr gmacht. No dr Maischterschuel vu 1987 bis 1988 isch er anne 1988 Schlossermaischter wore. Syter anne 2004 isch er sälbschtändig.
Bolitik
Dr Konrad Epple isch 1977 in di Jung Union yydrätte un zwai Johr speter in d CDU. Är isch zerscht Vorstandsmitglid un derno Vorsitzer vu dr Jungen Union z Ditzenge. Mittlerwyli hat er boodi Positione bim CDU-Stadtverband Ditzenge. Derzue isch er Chraisvorstandsmitglid un stellverdrättende Chraisvorsitzer dvu dr Jungen Union Ludisburg gsii. Hite isch er Byysitzer im CDU-Chraisvorstand.
Syter anne 1988 isch dr Epple Gmairot vu dr Stadt Ditzenge un syt 1996 Mitglid vum Chraisdag Ludisburg. Syt 1999 isch er Erschte Stellverdrätter vum Oberburgermaischter vu dr Stadt Ditzenge. Vu 2000 bis 2010 isch er ehrenamtlige Verwaltigsrichter am Verwaltigsgricht Stuegert gsii. Vu 2004 bis 2009 het er dr Regionalversammlig vum Verband Region Stuegert aaghert.
Bi dr Ditzenger Oberburgermaischterwahl 2007 het dr Epple fir s Amt vum Oberburgermaischter kandidiert, isch aber mit 19,65 Brozänt vu dr Stimmen em Amtsinhaber Michael Makurath unterläge, wu 80,18 Brozänt iberchuu het, drotz ass dr Ditzenger CDU-Ortsverband dr Epple unterstitzt ghaa het.
Im Juli 2010 het si dr Epple bi dr CDU-Nominierigsversammlig as Diräktkandidat fir d Landdagswahl 2011 beworbe. Im zwoote Wahlgange het er si geg dr bishärig Landdagsabgordnete Albrecht Fischer duregsetzt. Bi dr Landtagswahl 2011 het dr Epple derno mit 38,8 Brozänt vu dr Stimme s Diräktmandat im Wahlchrais 13 Vaihenge gwunne un isch dodermit in dr Landdag vu Bade-Wirttebärg yyzoge.
Privats
Dr Konrad Epple isch evangelisch un ledig. Syt 1982 ghert er dr Freiwillige Fyyrwehr Ditzengen aa. 1998 isch er zum stellverdrättenden Abdailigskommandant gwehlt wore. Vu 2000 bis 2005 isch er Abdailigskommandant gsii.
Lausen BL
Lause (hochdütsch Lausen) isch e politischi Gmeind im Bezirk Lieschtel vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Ramlinsburg
Ramschbrg (hochdytsch Ramlinsburg) isch e politischi Gmeind im Bezirk Lieschtel vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Lausen BL
Lag
Lause lit im mittlere Ergolztal und isch e Agglomerationsgmeind vo dr Kantonshauptstadt Lieschtel. Witteri Nochbergmeinde sin Buebedorf, Ramschbrg, Üttige, Sissech und Herschbrg.
Ramlinsburg
Lag
Ramschbrg isch uffenere Terrasse zwische Waldeburger- und Ergolztal gläge. Es gränzt an d Gmeinde Buebedorf, Höllschtä, Ütige, Lampäbrg, Lause und Zunzge.
El Niño
El Niño (span. für „dr Bueb, s Chind“, do konkret: „s Christchind“) säit mä eme Fenomeen, wenn ungwöönligi, nit züklischi, verändereti Ströömige im ozeanografisch-meteorologische Süsteem (El Niño-Southern Oscillation, ENSO) vom ekwatoriale Pazifik vorchömme. Dr Naame chunnt vom Zitpunkt, wo s voorchunnt, nämlig zur Wienachtszit. Er stammt vo peruanische Fischer, wo wägen em Effekt wirtschaftligi Schwiirikäite überchömme, wil d Fischschwärm verschwinde.
Uswirkige
Uf drei Viertel vo dr Ärde het El Niño Iifluss uf s Wätter. Uf de Galápagos-Insle und an dr südamerikanische Küste foot s fest afo räägne und es chunnt zu Überschwemmigen an dr westlige Küste vo Südamerika. Sogar an dr nordamerikanische Westküste git s Überschwemmige.
Im Räägewald im Amazonasgebiet hingeege räägnet s nid gnueg. Vor Mexiko chönne gwaltigi Wirbelstürm entstoo, wo enormi Schääde aarichde. In Südostasie und Australie git s wil s nid räägnet Buschfüür und riisigi Waldbränd. Wäärend s in Ostafrika in Länder wie Kenia und Tansania mee Rääge git, isch s in Sambia, Simbabwe, Mosambik und Botswana (Südafrika) dütlig drochniger.
In Asie wirkt sich s El-Niño-Fenomeen uf e indisch Monsun us. In El-Niño-Joor räägnet s seer vil mee, wäärend dr Monsun in La-Niña-Joor weniger Niiderschlag mit sich bringt.
Öiropa blibt bis uf wenigi Usnaame, wie dr Winter vo 1941/1942, wo für Öiropa ungwöönlig chalt gsi isch, vo de Färnwirkige vom El Niño verschont. Öb dr chalt und schneeriich Winter 2010/2011 in Öiropa und Nordamerika vom El Niño choo isch, wird in Fachkräis diskutiert.
Ramlinsburg
Wappe
S Ramschbrger Wappe datiert vo 1938. Es isch s Wappe vo dr Familie Sevogel us Basel. Es hett en breite rote Rand und zaigt in dr Mitte zwai blaui Sichle, wonenander abgwändet sin. Dr Hintergrund isch goldig.
Lausen BL
Wappe
Lause hett erscht syt 1938 es offiziells Wappe. Es isch dur e woogrächte Strich in zwöi Hälftene underteilt. Obe befinde sich drei goldigi Chugle uff schwarzem Grund. Die gönge uffe Legände vom Niklaus vo Myrha zrugg. Dr Niklaus het die drei goldige Chugele dreine Jungfraue gschänkt, zum ihri Existänz z'sichere. Är isch dr Namensgäber vo dr Chirchgmein St. Niklaus, Lause. Unde si uff rotem Grund zwöi goldigi Spitzhogge gkrützt. D Spitzhogge stönde für e Abbou vo Yseerz und Kalkstei, wo in Lause frühener e grossi Bedütig gha hett. S Wappe isch dur es Schuelprojäkt vonere Lausener Klass entstande.
Gschicht
S'erscht Moll isch Lause als Langenso 1275 in de Urkunde erwähnt worde. D Härkunft vom Name isch nid bekannt.
Wytab vom hüttige Ortschärn, a dr Gränze zum Liechtler Heidelochquartier/Cheditte hetts d Siidlig Bettenach geh, wo vo spotrömischer Zyt (5. Johrhundert) bis ins Mittelalter (12. Johrhundert) beläbt gsi isch. Hütte isches es Eifamiliehuusquartier. Erhalte us dere Zyt isch no die (hütte reformierti) Chile us em 11. Johrhundert mit ihrne Wandmoolereie. No früehner, zur Zyt vo Augusta Raurica, isch im Gränzgebiet zwüsche Lause und Lieschtel a dr Ergolz dr Afang vo dr römische Wasserleitig uff Augusta Raurica gsi.
Zwüsche Furle und Üttige sölls im Mittelalter e Yseschmelzi geh ha.
1305 isch Lause in Bsitz vom Bischof vo Basel cho und 1400 Eigentum vo dr Stadt sälber worde. Im Unterdorf a dr Ergolz hett me 1570 e Papiirmühli baut. 1872 hett me agfange, z Lause Tonärde abzbaue und hett se zu Chachle und Ziegel brennt. Ab 1910 hett me Chalchstei industriell abbout.
Menarche
Under Menarche (agr. μήν, mēn „Monet“, ἀρχή, archē „Afang“) verstoht mä die ersti Periode in der Pubertät.
D Menarche bassiert gege s Ändi vo der pubertäre Entwigglig vom Maitli zur Frau. Es signalisiert aber nit eideutig d Reproduktionsfähigkeit (ovulatorisch Zyklus), wil es sich bi de erste Periode meistens um anovulatorischi Hormonentzugsbluetige handlet, wo ohni Eisprung verlaufe. E regelmässige Ovulationszyklus foot im Allgemeine anderthalb bis zwei Johr spöter a. D Menarche bassiert hützudag bi de meiste Maitli, wenn si öbbe zähni bis sächzähni si. No im 19. Johrhundert het si zwei Johr spöter iigsetzt.
Byte
S Byte [] isch e Maassäihait in dr Digitaltechnik und dr Informatik, wo mäistens für e Serii vo 8 Bit stooht. Historisch isch e Byte d Zaal vo de Bits gsi, wo s brucht het zum en äinzelns Teggst-Schriftzäiche im ene Compiutersüsteem z kodiere. Es isch dorum in vile Compiuterarchdekture s chliinste adressierbare Elimänt. Wemm mä usdrücklig wil druf hiiwiise, ass mä e Byte mit 8 Bit mäint, verwändet mä au d Bezäichnig Oktett. En Oktett wird mänggisch halbiert und dene Helftene säi mä Nibbles und jedi het 4 Bit, wo mä dur e hexadezimali Ziffere cha daarstelle.
S Wort Byte chunnt vom änglische bit (dütsch: e bitzli, aber au e Kofferwort konstruiert us binary und digit) und bite (dütsch: Biss). Ursprünglig isch s bite gschriibe worde. Das het mä aber gänderet, so dass es kä Verwäggslig mit bit chönn gee.
Angela Schanelec
D Angela Schanelec (* 14. Februar 1962 z Oola) isch e dytschi Filmreschiseeri un Draibuechautoori. Si schafft au as Schauspiileri un Ibersetzeri un isch Brofässeri. Si zellt zue dr „Berliner Schuel“.
Lääbe
Anne 2012 isch d Angela Schanelec as Brofässeri fir narrative Film an d Hochschuel fir bildendi Chinscht Hamburg gruefe wore.
Im Februar 2018 isch si mit em Bryys vu dr dytsche Filmkritik 2017 in dr Kategory Beschte Schnitt fir Der traumhafte Weg uuszaichnet wore.
D Schanelec isch d Partneri vum Jürgen Gosch gsii un het mit ihm zwai Chinder.
Ückingen
Ickéngen (lothrìngisch; frànzeesch Uckange, ditsch Ückingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Geogràfi
Ickéngen lijt rund zeh Kilometer sìdlich vun Thionville uf re Heche zwìsche 150 un 190 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Ickéngen ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1106 àls Utingas (1181 Ukenge, 1224 Hukanges, 1262 Ukange, 1361 Eukanges, 1458 Ucquainge).
Ìm Johr 1659 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Ickéngen ìsch. Ickéngen ghert zem Kommünàlverbànd.
Wìrtschàft
Vun 1890 bìs 1991 ìsch z Ickéngen e Stàhlhìtte bedrìwe worre, wie 1890/91 un 1897/98 vun dr Brieder Stumm errìchtet wore ìsch. Àb 1919 vun dr Société des forges et aciéries du Nord et de Lorraine, àb 1965 vun dr Société des hauts-fourneaux réunis de Saulnes et d’Uckange (HFRSU). S Hìttewarik steht zitter 2001 unter Dankmolschutz.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Ickéngen ghert zem Moselfrankisch.
Marie Tussaud
D Marie Tussaud (* Dezämber 1761 ''(noch underschidlige Kwelle am 1., 7. oder 12. Dezämber) z Stroossburg as (Anna) Maria Grosholtz''; † 16. April 1850 z London) isch e elsässischi Waggsbildnere gsi und d Gründerin vom Museum Madame Tussauds z London.
Lääbe
D Marie Grosholtz isch z Bärn ufgwaggse, wo iiri Mueter bim Dr. Philippe Curtius (1741–1794) Huusmäitli gsi isch. Dr Curtius het in Waggs modelliert, under anderem au erotischi Miniatuure. Dr Louis François de Bourbon-Conti, e Gusää vom Louis XV. het en uf Bariis iiglaage und iim e Woonig an dr vornääme Rue Saint-Honoré verschafft. Dört het dr Curtius e Waggsfiguurekabinett afo zämmestelle. Er het dr Marie s Modelliere biibrocht, und wo si sibzääni gsi isch, het si iir ersts lääbensgroosses Modäll gmacht, äins vom Voltaire. Anderi berüemti Ufkläärer, wie dr Jean-Jacques Rousseau und dr Benjamin Franklin häi sich au lo bordretiere.
Noch dr Revoluzioon het sich iir Kundekräis gänderet, und si het Dootemaske vo brominänte Opfer vo dr Guillotine für s Revoluzioonsmuseum afo mache, drunder vom Köönig Louis XVI., vo sinere Frau Marie Antoinette aber au vo Revoluzzer wie vom Georges Danton und vom Maximilien de Robespierre. 1795 het si dr Ääscheniöör François Tussaud († 1848) ghürootet. Si häi zwäi Buebe gha aber scho im Joor 1800 het si sich vo iirem alkoholistische Maa drennt und nüün Joor spööter het si sich lo schäide.
Si isch 1802 uf Ängland und het denn wäge dr Kontinentalsperri nüm zrugg chönne und isch au bliibe, wo dr Chrieg ume gsi isch. 1835 het si an dr Baker Street z London en äignigs Museum ufdoo. Wo si 81 gsi isch, het si iiri letschti Waggsfiguur gmacht und denn s Museum iire Söön überloo.
Wayne Shorter
Dr Wayne Shorter (* 25. Augschte 1933 z Newark, New Jersey; † 2. Meerz 2023 z Los Angeles) isch e US-amerikanische Jazz-Saxofonischt un -Kumpenscht gsii. Mit em John Coltrane un em Sonny Rollins het er zue dr „voorderschte Linie“ vu dr Saxofonischte im Modern Jazz gheert. Sy Spiil isch as poetisch, reetselhaft un glyychzytig natyyrli un in sich vellig logisch karakterisiert woore. Dr Saxofonischt zellt zue dr Jazzmuusiker, wu Stil bildet hän. Är giltet as ain vu dr wiichtischte un yyflussryychschte Interpreete vu dr Jazzgschiicht.
Lääbe un Wiirke
Dr Shorter het aafangs fir dr Horace Silver un dr Maynard Ferguson gspiilt, voreb er ab 1959 zue dr Jazz Messengers vum Art Blakey chuu isch. Är isch musikaalische Laiter vu dääne woore, voreb er ab 1964 uf Embfählig vum John Coltrane vum Miles Davis abgwoorbe wooren isch. RÄ het aber au unter aigenem Name Albe vereffetligt, wu arg globt woore sin, wie 1964 Night Dreamer as sy eerscht Album fir Blue Note Records. Vu 1964 bis 1969 isch er – näb em Herbie Hancock, em Ron Carter un em Tony Williams – Mitgliid vum zwaite „klassische“ Miles-Davis-Quintett woore. Fir des het er vyl Kumpesizioone gschriibe het, wu zue Klassiker woore sin, dodrunter d Stugg Footprints un Nefertiti. Dr Shorter isch dr riichtig Noofolger fir dr John Coltrane in dr Gruppe vum Davis. Um die Zyt het er au bi Blue Note unter sym Name d Quartett-Ufnahm JuJu mit mit dr Beglaiter vum Coltrane, em McCoy Tyner un em Elvin Jones yygspiilt. Anne 1970 het er zäme mit em Keyboarder Joe Zawinul un em Bassischt Miroslav Vitouš di legendeer Jazz-Rock-Formazioon Weather Report grindet, wu speeter au dr Jaco Pastorius un dr Peter Erskine derzue gheert hän. In dr Zyt vu dr frieje Weather Report isch dr Shorter vum Tenorsaxofoon, wun er bis 1968 uusschließli gspiilt ghaa het, uf s Sopransaxofoon gwägslet. Paralleel het er syter 1976 mit V.S.O.P. au wider akustische Jazz gspiilt.
Syt dr Ufleesig vu Weather Report (noch em Joachim-Ernst Berendt „di erfolgryychscht vu allne Jazz-Rock-Gruppe“) het dr Shorter solistisch gschafft. Är isch mit em Carlos Santana un dr Rolling Stones uf Turnee gange un het uf verschiidene Albe vu dr Joni Mitchell un mit Steely Dan gspiilt. Speeter het er e Quartett mit em Pianischt Danilo Pérez, em Bassischt John Patitucci un em Schlaagzyyger Brian Blade glaitet (CD: Footprints Live!, Beyond the Sound Barrier un Without a Net).
Privaatlääbe
Anne 1985 isch em Shorter sy Doochter Iska Maria (* 1971) noch eme epileptische Aafall gstoorbe. Anne 1996 isch em Shorter Sy Frau Ana Maria (* 1947) un iri Nichte Dalila Lucien, di 17-jehrig Doochter vum Sänger Jon Lucien, bim TWA-800-Flugzyygabsturz vor Long Island ums Lääbe chuu. Anne 1999 het dr Shorter in dritter Eh di brasiliaanisch Sängeri Carolina Dos Santos ghyroote, e ängi Fryndin vu syre verstoorbene Frau. Dr Shorter isch e glaibige bekennender Nichiren-Buddhischt un Aahänger vu dr neie religieese Beweegig Sōka Gakkai gsii.
Dr Shorter isch am 2. Meerz 2023 im Alter vu 89 Johr in eme Chrankehuus z Los Angeles gstoorbe.
Literatur
Lexigraafischi Yydreeg
Anderi Quälle
Carl Burckhardt
Dr Carl Burckhardt (au Karl; * 29. Juni 1795 z Baasel; † 1. Februar 1850 z Pisa) isch e Schwizer Politiker und Jurist gsi.
Si Lääbe
Dr Buurged isch us eme bedütende Baasler Rootsgschlächt gstammt. Er het vo 1814 bis 1820 an de Uniwersidääte vo Häidelbärg, Göttinge, Berlin und Bariis studiert. In de 1820er-Joor het er zum gmässigt liberale Tugendbund z Baasel ghöört. Usserdäm het er as Füerigsperson in dr opposizionelle Gmäinnützige Gsellschaft gulte, wo 1777 gründet worde isch und uf zitgmässi Reforme usgrichdet gsi isch. Won er zrugg y Baasel gsi isch, het men en 1821 zum Bresidänt vom Zivilgricht ernennt, wo in sällere Zit nöiorganisiert worde isch.
Dr Buurged isch 1822 in dr Grooss Root, 1832 in dr Chläi Root und gliichzitig zum Bürgermäister vo Baasel gweelt worde. Är isch im Amt gsi, wo 1833 d Drennig vo Baasel-Stadt und Baasel-Land ändgültig vollzoge worde isch. As Bürgermäister isch er vo 1832 bis 1846 au Daagsatzigsgsandte gsi. Im Zuug vo dr Verfassigskriise vo 1846/1847 het er nüm für d Wiiderwaal kandidiert und isch eso 1846 vom Amt vom Bürgermäister abdrätte. Vor allem am Aafang vo sinere politische Karriere het er sich gegen Aagriff vo de Konserwative müesse weere, am Ändi gege die opposizionelle revoluzionääre Chreft.
Dr Buurged isch noch sim Usdritt us dr Baasler Regierig zum Bresidänt vom Appellazioonsgricht z Baasel gweelt worde. Si Gsundhäit het sich aber verschlächteret und er isch uf Pisa gange, zum sich lo kuriere. Dört isch er am 1. Februar 1850 gstorbe.
U-Boot
E U-Boot (churz für Underseeboot) isch e Boot, wo für s Faare under Wasser konzipiert isch. Modärni groossi U-Boot, wo e Masse bis zu 26'000 Donne chönne haa, wärde au as U-Schiff bezäichnet.
Dr Usdruck U-Boot wird bsundrigs für militärischi Underseeboot brucht, vor allem für die dütschen us em Erste und em Zwäite Wältchrieg.
De zivile U-Boot, öb si kommerziell oder für d Forschig verwändet wärde, säit mä vilmol Dauchboot.
d Gschicht
Scho im Alterdum het mä Apparät für zum Dauche usbrobiert und us em Middelalter kennt mä Zäichnige vo Daucheraazüüg und Dauchboot. Aber in dr Braxis ischs schwiirig gsi. S Rotterdammer Schiff, e milidärischs U-Boot, wo 1653 vom Franzos De Son baut worde isch und hundert Schiff im Daag hätt sölle versänke, isch e Feelkonstrukzion gsi und nie iigsetzt worde. D Dauchboot im 17. und im 18. Joorhundert si braktisch nid bruchbar gsi.
Goxweiler
Gogschwiller (frz. Goxwiller, dt. Goxweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
U-Boot
d Gschicht
Erst im 19. Joorhundert si Motooren entwigglet worde, wo mä het chönne iisetze, und 1860 het dr Giovanni Luppis s Torpedo erfunde. S erste U-Boot wo wirklig funkzioniert het, isch dr Sub Marine Explorer gsi, wo vom Julius Kröhl z Nöi York baut worde isch. M$ het s für s Perledauche brucht, aber 1867 isch die ganzi Mannschaft umchoo, vermuetlig an dr Daucherchranket.
Goxweiler
Gschìcht
Gogschwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 884.
U-Boot
d Gschicht
Im spoote 19. Joorhundert häi sich d Marine vo de industrialisierte Länder für milidärischi U-Boot afo intressiere. Im Erste Wältchrieg het vor allem s Dütsche Kaiserriich uf U-Boot gsetzt und die häi e huffe Schiff vo de Ängländer un de Franzoose versänkt. D Versänkig 1916 vo dr RMS Lusitania dur e dütschs U-Boot, wo mee as hundert Amerikaner drbii verdrunke si, het d Iistellig vo de USA Dütschland gegenüber verschlächteret. Aber erst wo Dütschland dr uniigschränkti U-Boot-Chrieg 1917 wider ufgnoo und d Laconia versänkt het, häi d USA aktiv in Chrieg iigriffe.