cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Enge
s Museeum «Rietberg»
Das Museeum, wo i de Willa Wesendonck underpraacht isch, zäiget Kunscht us Aasie, Afrika, Amërika und Ozeaanie, dazue ane chunt na en Abtäilig mit Schwyzer Maske. Es isch s äinzig Museeum für usseröiropëëischi Kultuuren i de Schwyz, s drittgrööscht Museeum i de Stadt Züri und s grööscht, wo d Stadt sälber füert. Offen isch das Museeum sit 1952. 2007 isch en underirdische Nöibou dezuechoo, de «Smaragd», wo d Uusteligsflächi starch vergröösseret hät.
s «FIFA World Football Museum»
Das Museum, wo de FIFA ghöört, lyt am Tessynerplatz und isch 2016 uufggange. Zäige tuets mee weder tuusig Objäkt us de Wält vom internazionaale Fuessball.
d Kantonsschuele «Freudenberg» und «Enge»
D Toppelkantonsschuel Fröidebëërg und Ängi (verwaltigsmëëssig trännt woorden sind s 1979 oder 1980) isch 1954–1960 nach de Plään vom Jacques Schader poue woorde. De hübsch Name Fröidebëërg hät mit em Glück vo de Schüeler aber nüüt z tue; s isch vilmee de Name von ere Willa us dem 19. Jarhundert, wo früener deet gstanden isch – na hüt ligged die beede Kantonsschuele zmitzt imene Park ine. Für d Kunschtgschichtler isch de Bou vom Schader äis vo de wichtigschte Wëërch vo de schwyzerischen Architäktuur us de zwäite Helfti vom 20. Jarhundert.
d Hotelfachschuel «Belvoirpark»
Im früenerige Landsitz Belvoir isch e Hotelfachschuel, wo 1925 vom doozmaalige Schwyzerische Wirteverband, de hüttige GastroSuisse, ggründet woorden isch. Sit 1989 isch si vom Bund as Hööcheri Fachschuel anerchänt.
alti Puuren- und Handwëërcherhüüser
Vo dëne gits hüt nu na ganz wenigi. A de Brandschänkistraass staat s Huus zum Stäinige Tisch us de Zyt vom 15. bis 18. Jarhundert. 1866 hät daas der Alfred Hürlimaa gchaufft – s isch der Aafang vo de bikannte Brouerei gsy. A de Chuurfirschtestraass staat s Huus zun drei Tane mit eme Chëërnbou us em 15. und 16. Jarhundert. Und a de Gablerstraass häts drüü Hüüser (zwäi devoo zämepoue), wo uf s 17., 18. und 19. Jarhundert zrugggönd.
«Venedigli»
Das Huus staat nüme, aber von em rede mues me glych. S isch i de Nööchi vom hüttige Tessynerplatz gstande, wos hüt zur Erinnerig draa en Brune hät mit em Markuslöi. S Venedigli isch e chlyni Willa mit Stägegibel us em 16. oder 17. Jarhundert gsy, wos rund drumumen en Wassergrabe ghaa hät – s lingg Seeuufer isch doozmaal na vil wyter weschtlich glägen as hüt. Zytewys händ deet au veneziaanischi Abggordneti residiert. 1743 händ drizää jungi Zürihegel, wo z Bergamo und z Venedig gstudiert und ghandlet händ, bschlosse, e Gsellschaft mit em Name «Società San Marco» z gründe, wo de Sitz im Venedigli ghaa hät. Im 19. Jarhundert isch es dänn e Dépendance vom Luxushotel Baur au Lac gsy, und under anderem isch deet d Käiserin Elisabeth vo Ööschterrych-Ungarn z Gascht gsy, wil iri Schwöschter Mathilde Ludovika Grëëfin vo Trani im Venedigli gwont hät. Nachanen isch es mit em Huus nu na absi ggange, und i de 1930er-Jaar isch es dän abggrisse woorde.
«Freigut»
S Freiguet am Egge Brandschänkistraass/Freiguetstraass hät de Johann Heinrich Frey 1772–1774 la boue; der Architäkt isch de Johannes Meyer gsy. S Huus vo ussen isch e Mischig vo Barock und Klassizismus mit Mansarddach (s klassizistisch Uusgsee gaat aber zum groosse Täil eerscht uf en spöötere Bsitzer zrugg), und inen isch es na ganz barock. D Inenyrichtig isch füürnëëm – s Freiguet isch s äinzig Huus im Kanton Züri mit eme Saal, wo mit Wandteppich (im Volchsmund «Gobelin») uusgstattet isch, und i zwäi Zimmer häts gmaaleti Tabeete – im äinte Fall öiropëëischi Landschaftsszeenen und im andere Fall Chinoiserie. De Gaarten uf de Süüdsyte, wo früener vil gröösser gsy isch, isch hüt so öppen im Styl «Barock à la 1960er-Jaar» – s isch e freii Rekonschtrukzioon vo de Gaartenaalaag us dem 18. Jarhundert.
Im Freiguet händ e paar bikanti oder hööchi Lüüt gwont. De birüemtischt isch de Dichter und sachse-weimarisch Hoofraat Christoph Martin Wieland gsy: Ëër hät im Summer 1796 s Lächehuus gmietet (wo hüt nüme staat) und isch i dëre Zyt überglückli gsy. 1813 hät dänn de Christoph Albrächt Freihèrr vo Seckendorff-Aberdar, groosshërzoglich badische Staatsminischter, s Freiguet gchaufft – ëër isch es gsy, wo s usse hät la klassizistisch purifiziere. 1814/15, wo Züri churz im Inträssi vo der internazionaale Politik gstanden isch, hät er s Huus em änglische Diplomaat Stratford Canning, spööter 1. Viscount Stratford de Redcliffe, vermietet. Vo 1825 bis 1830 hät de Seckendorff dänn s Huus de verwitwete Groosshërzogin Auguste vo Mecklenburg-Schwerin (née vo Hessen-Homburg) vermietet, das deet ire Stüüffsoon Albrecht Hërzog vo Mecklenburg cha wone, wo z Züri i d Schuel isch. Wo de Johann Lukas Schönlein 1833 Profässer a der Uni Züri woorden isch – ëër hät d Medizyn uf e wüsseschaftlichi Grundlaag gstelt –, hät au dëë es Jaar lang im Freiguet gwont. 1827 und 1852 isch em Albrächt syni Schwöschter, d Helene Louise vo Mecklenburg, im Freiguet z Bsuech gsy – s zwäit Maal as Hërzogin vo Orléans, wil si de Soo vom letschte französische König, de Louis-Philippe, ghüraate hät; ire Maa, de Graaf vo Parys, und de Hërzog vo Chartres sind doo au mitchoo. 1884 hät dänn der Elias Landolt, de Modërnisierer vom schwyzerische Foorschträcht us Chlyandelfinge (aso ekän Ängemer Landolt!), s Freiguet sym Schwigervatter Emanuel Hess abchaufft (wos 1844 übernaa gha hät). Dëm syn Änkel Emil Landolt, wo im Freiguet uufgwachsen isch, hät vo 1949 bis 1966 as Stadtpresidänt vo Züri ggamtet.
Ab 1841 isch s Freiguet au de Sitz von ere Wyhandlig gsy. D Süüdhelfti vo de Ligeschaft mit de Chällerei isch 2011 aber verchaufft woorde, und d «Landolt Weine AG» isch a d Bederstraass züglet. D Nordhelfti vo de Ligeschaft, wo d Willa druff staat, isch scho 2001 der Internazionaalen Yshockei-Föderazioon verchaufft woorde, wo deet im Freiguet ire Sitz hät.
«Muraltengut»
1825 hät de Bürgermäischter Hans Konrad vo Muralt das Huus gchaufft, und sit doo träits dëm syn Name. Wos hett selen abgschränzt wëërde, häts 1924 de Büechersammler Martin Bodmer gchaufft. Sit 1944 ghöörts de Stadt, wos jetz pruucht, zum iri hööche Gescht empfange.
De Styl isch dëë von ere französische «maison de plaisance». S isch e barocki Aalaag, wo aber scho vil Zäiche vom früene Klassizismus hät. Uf de Straassesyte hät si en barocken Eerehoof, wie au s Zoufthuus zur Mäisen i der Altstadt äine hät. Im Inneren isch nüme vil us em 18. Jarhundert z gsee, de Bodmer hät s Huus im neoklassizistische Styl umpoue.
«Belvoir»
S Belvoir isch e sträng klassizistischi Willa, wo vo Stylelemänt vo de toscanische Renaissance wie Terassen, Loggie und Süüleportikus uufglockeret wird. Drin sind na Stuckteckene, Parggettböden und Spiegel us de Bouzyt vorhande. Si lyt imene groosse Park (lueg une), wo früener bis an Zürisee aben isch. La boue hät si de Heinrich Äscher-Zollikofer zwüschet 1828 und 1831. Wo de Vatter Äscher gstoorben isch, hät syn Soo, de Staatsmaa und Wirtschaftsfüerer Alfred Äscher das Guet ggeerbt und 1882 dänn dëm syni uglücklich Tochter Lydia.
Sit 1901 ghööred Willa und Park de Stadt Züri. I de Willa isch hüt es Reschterang, wo vo de Hotelfachschuel «Belvoirpark» gfüert wird. Bedient wird me deet aso vo luuter nette junge Lüüt.
«Bürgli»
Das Huus zmitzt i der Ängi, hööch uf em äinte Morëërehoger über de Chilen Ängi gläge, hät syn Name nöd vom jetzige Bou. Aber vorane, eb em Spaatmittelalter, isch deet es Huus gstande, wo wie-n-e chyni Burg uusgsee hät. Die isch dänn 1834 dur de hüttig drüüstöckig klassizistisch Bou mit sym flache Walmtach ersetzt woorde.
De birüemtischt Bürgli-Mieter isch de Schriftsteller Gottfried Chäller gsy. Ëër und syni Schwöschter händ deet vo 1876 bis 1882 im zwäite Stock gwont. Uufgwachse sind i dëm Huus au de Landschaftsarchitäkt Gustav Ammann (um 1900; dëë, wo spööter di birüemt Gaartefirma Froebel übernaa und modërnisiert hät), de Kunschtmaaler Daniel Garbade und de Musiker Daniel Schnyder (beed i de 1960er-/70er-Jaar).
Ghööre tuet das Huus sit 1643 em Ängemer Zwyg vo de Familie Landolt. Uf de Süüdweschtsyte lyt en 3 Hektaare groosse Räbbëërg, der äinzig i de Stadt Züri, wo nie uufggëë woorden isch – di andere, aso dëë vo Hööngg, dëë vom Sunebëërg z Hottinge und dëë vo de Burghalde im Riesbach, sind all zwüschetduren emaal nu na Wise gsy. Wachse tuet deet Riesling-Silvaner (Müller-Thurgau), und verchauffe tuet dëë d Wyhandlig Landolt (lueg oben im dritten Absatz).
«Villa Wesendonck»
Für d Kunschthischtooriker isch die Willa äis vo de ryffschte Wëërch vom Architäkt Leonhard Züügheer. La boue händ si der Otto und d Mathilde Wesendonck 1853–1857. Si isch im Styl vo der italienische Renaissance. De risig Landschaftsgaarte, de hüttig Rieterpark), hät de Theodor Fröbel aagläit. S Huus ghöört hüt de Stadt; sit 1952 isch s Museeum Rietbëërg dine. Vo der alten Inenyrichtig isch drum nüme vill vorhande.
Näbet de Willa isch s «Asyl» gstande, wo de Wesendonck 1857/58 em Richard Wagner zum Wonen überlaa hät. Dëë hät deete d Oopere «Tristan und Isolde» komponiert und em Otto synere Frau Mathilde schööni Auge gmachet – d «Wesendonck-Lieder» lönd grüeze. Das Huus isch dänn 1888 von ere spöötere Bsitzeri abgrisse woorde.
«Villa Sihlberg»
De hüttig Bsitzer säit ere «Schloss Sihlberg». Und esoo gseets s Huus hööch über de früenerige Brouerei Hüürlimaa au uus. La boue häts de Brouer Albert Heinrich Hürlimann 1897–1898 vom Architäkt August Albert Müller. Es isch e richtigi Fabrikantewilla – hèrrschaftlich, aber au nööch bi den Arbäiter. De Stil isch dëë vo de französische Früerenaissance, aber s hät au spaatgootischi Forme. S Inner isch na guet erhalte, aber vom Park vom Evariste Mertens gits nu na Räschte. 2005 häts Familie Hüürlimaa em Architäkt Edgar Schwyn verchaufft, wo aber nöd eso rächt z wüsse schynt, was er demit äigetli wott.
d «Chachelihüüser»
Am Bläicherwääg staats äis von schönschte Jugedstyl-Ensemble vo Züri: d Chachelihüüser. D Architäkte sind der Alfred Chiodera und de Theophil Tschudy gsy. Poue woorden isch s ganz Hüüsergviert zwüschet 1893 und 1906, drum häts au na historistischi Elemänt deby. D Sprüch, wo uf de Fassaade stönd, händ allfeliger Kritik scho emaal voorpüügt: labor et ars beatum redunt («Aarbet und Kunscht mached glückli») und de gustibus non est disputandum («über Gschmack cha me nöd stryte») ghäissts under anderem.
d Quai-Aalaagen und s «Arboretum»
Für di nöie Quai-Aalaage vo den 1880er-Jaar, wo de Stadtingenieur Arnold Bürkli aagräiset hät, händ zwee doozmaal birüemti Architäkte und zwee doozmaal birüemti Gaartenaalegger Guetachten abggëë und e Räie naamhafti Zürcher Profässoore vo de Botaanik und de Geology Idee für d Aapflanzig gliferet. D Grundidee für d Bipflanzig isch gsy, «Monotony z vermyde»: «Im Seefeld treffen wir am sonnendurchglühten Ufer Vegetationsbilder aus der Süd-Schweiz, dem Jura, den Mittelmeer-Ländern, dem Himalaya, dem Orient.» Und vis-à-vis i der Ängi «grüssen uns von den [plaanete, aber nie uusgfüerte] Inseln herüber die Bewohner der Sümpfe der Südstaaten der Union, auf einer kleinen Anhöhe sehen wir uns in die Alpen versetzt».
1886 hät mer mit em Arboretum aagfange, und d Gäärtnereie Froebel und Mertens, wo suscht Konkuränte gsy sind, hät zämen es Kunschtwëërch gschaffe. Dass d Aalaag scho vo Aafang aa guet uusgsee hät, hät me über 200 scho elteri Böim deet ane verpflanzet. D Aalaag isch hüt na vo groosse Böim prëëgt, und vor churzem hät mer au wider s äint und s ander Detail, wo i de Zwüschezyt verloore ggangen isch, rekonschtruiert.
Am Gäneraal-Guisan-Quai (früener Alpequai) und am Mythe quai häts e paar groossaartigi Gschäfts- und Woonhüser us em Hischtorismus – äis vo dënen isch s Root Schloss. Vo de jüngere Hüüser (wo nöd all eso guet graate sind) isch äigetli nu s Kongrässhuus z loobe.
de Hafen Ängi und s «Aquaretum»
Bis 1939 isch dëë Hafe, won im 19. Jarhundert poue woorden isch und wo sit doo en groosse stäinige Löi ufeme Sockel uf en uufpasset, e richtigi Schiffländi gsy – 1911 byspiilswys sind deet 1404 Schiff glöscht woorde. Spööter isch es daademit aber absi ggange, und nach de Landi 1939 isch druus en Freizythafe für Sägelschiff und Motoorboot woorde.
Vor em Hafen isch s «Aquaretum» (i Aalëënig a s «Arboretum»). S nöi Wasserspiil, wo sit em Früelig 2019 sprützt, hät zwölf Fontëëne, das vo vorane isch sächzä-täilig gsy. S isch es Gschänk vo de «Zürich»-Versicherig a d Stadt, uursprünglich zu irem 125. Giburtstaag im Jaar 1998.
de Belvoirpark
Dëë öffentlich Park isch de früenerig Gaarte vom Belvoir, vergröösseret um de Park vom Schneeliguet näbetdraa. Er isch äine vo de früeschte Landschaftsgäärte vo Züri. Us de Zyt vo den 1830er-Jaar gits aber nüme vil z gsee, und im undere Täil isch hüt en modërne Gaarte volen Ilie (Schwërtlilie), der «Irisgaarte».
De Gaarte ghöört sit 1901 de Stadt Züri; s Gält defüür isch mit Crowd-Funding gsammlet woorde. D Gottfrid-Chäller-Gsellschaft, wo s Gält vo de Lydia Äscher ggeerbt ghaa hät, hät daas nämli scho gly verlöölet ghaa und hät drum wele Täil vom Park überboue.
de Rieterpark
Dëë öffentlich Park isch de früenerig Gaarte vo de Villa Wesendonck, wo spööter de Familie Rieter ghöört hät. Ër isch en prächtige Landschaftsgaarte – s Wëërch vom Theodor Fröbel läbt bis hüt wyter. De Stadt Züri ghöört er sit 1945.
d Sukkulänte-Sammlig
Die isch zwaar nöd en Park, aber glych eso wichtig, das me si daa mues uuffüere: Si isch äini vo de wältwyt grööschten und wichtigschte Speziaalsammlige vo sukkulänte Pflanze – kultiwiert wëërded ales i alem öppe 6500 Aarten und Warietëëte. Iri Aafäng hät si bim Kaktus züchter Jakob Gasser um 1900 ume ghaa. 1929 hät si de Julius Brann gchaufft und zwäi Jaar drufabe de Stadt Züri gschänkt. 1950 isch di Internazionaal Organisazioon für Sukkulänteforschig (IOS) gründet woorde, wo ire Sitz am Standoort vo dëre Sammlig hät.
d Badi Ängi und s Strandbaad Mythequai
Di alt Badi us em 19. Jarhundert isch d Badi Ängi, e klassischi hölzigi Badi, wo dussen im See staat. Lang sind d Gschlächter trännt gsy, aber s Becki vo de Manen isch hüt für bäidi Gschlächter, nu das für d Fraue isch na für s wyblich Gschlächt reserwiert.
Nach em Eerschte Wältchrieg hät me die alt Badi echli passé gfunde und hät 1922 es Sune-, Luft- und Schwümmbaad am Mythequai uuftaa. Für das Strandbaad, wo 1952 nöi poue woorden isch, hät me Tone vo Sand anegcharet.
s «Thermalbad & Spa Zürich»
1976 hät d Brouerei Hüürlimaa uf irem Gländ Wasser gsuecht, wo si hett chöne zum Broue bruuche. Gfunde hät me dän aber Mineraalwasser – und s «Aqui», wie s em gsäit händ, isch en richtige Verchauffsschlaager woorde. Hüt wird deet käi Pier me prout und au ekäi «Aqui» me trunke, defüür sprudlet s Mineraalwasser jetz i de Stäigwölb und under em freie Himel uf em Tach vo de früenerige Brouerei, wo sich zur Wellness-Oasen entwicklet hät.
Di Gmäinnützig Gsellschaft Ängi
Der eltischt Veräin i der Ängi isch di Gmäinnützig Gsellschaft Ängi oder churz di Gmäinnützig. Sit irer Gründig 1831 understützt si Inschtituzioonen und Mäntsche und organisiert für iri Mitglider und Intressierti kulturelli Aalääss. Dezue ane hät si e groosses Archyv mit hischtoorische Fotene. Zum ire Hunderfüfzgischt fyre, hät si uf Iniziatyve vo irem doozmaalige Presidänt, em Felix Landolt, em Hischtooriker Paul Guyer der Uuftraag ggëë, es Buech über d Gschicht vo der Ängi z schrybe. 1980 isch daas dän usechoo.
D Jugederinnerige vo de Melanie Hasler-Bertschinger
Vo de Melanie Hasler-Bertschinger, wo 1879 uf d Wält choo isch und ires ganz Läben i der Ängi verbraacht hät, gits Jugederinnerigen us den 1880er-Jaar uf Züritüütsch. A Veraastaltige vo de Gmäinnützige Gsellschaft Ängi hät si über iri Chindhäit verzelt, und iri Chind händ die dänn zumene Büechli zämegstellt und ere daas zum 90. Giburtstaag gschänkt. E gwüssi Aazaal isch au in wyteren Umlauff choo. Si isch d Tochter gsy vom Chauffmen und Kunschtsammler Jakob Weiss us Wintertuur, wo dän aber uf Züri züglet isch. Ghüraate gsy isch si zeerscht mit em Jurischt Karl Eduard Bertschinger, wo für syni Verdienscht im Zämehang mit de Quai-Aalaage, em nöie Baanhoof Ängi und de Chilen Ängi s Eerebürgerrächt vo de Gmäind Ängi überchoo hät, und nach im sym Tood mit em Elias Hasler, doozmaal Gmäindsschryber vo der Ängi und nach der Ygmäindig 1893 Stadtraat und Finanzvoorstand vo Züri.
St. Patrick’s Day
Dr St. Patrick’s Day isch dr Maandaag vum irische Bischof Patrick, wu waarschyns im 5. Joorhundert gläbt het un as eerschte chrischtlige Missionar z Irland giltet. Sy Gebuurts- un sy Doodesdaag waißt mer nit, s Daatum 17. Meerz fir dr Doodesdaag isch zum eerscht Mool im 7. Joorhundert gnännt woore. E Dail Hischtiooriker glaube, ass in dr Gstalt vum St. Patrick, wien er hite vereert wird, zmindescht zwoo Manne zämegflosse sin, näb em Patrick au no dr Missionar Palladius. Dr Patrick wird in dr kadoolische Chilche as Hailige vereert.
Maandaag
Dr Maandaag vum hailige Patrick isch in dr reemisch-kadoolische Chilche un dr anglikanische Church of Ireland am 17. Meerz. Wel dr Hailig as Schutzpatron vu Irland giltet, isch s Fescht vum Hailige im irische Regionaalkaländer e Hoochfescht.
Dr 17. Meerz isch in dr Republik Irland, z Nordirland, im britische Iiberseebiet Montserrat un in dr kanaadische Brovinz Neifundland e gsetzlige Fyyrdig. Dr St. Patrick’s Day wird wältwyt vu Ire, irische Emigrante un allmee au vu Nit-Ire gfyyrt. Z Dublin un dr maischte andere irische Stedt mache grooßi Paraade un anderi Akzioone dr St. Patrick’s Day zue me bunte Volksfescht. Di greeschte Paraade git s hite z Dublin, z Minche, z New York, z Boston, z New Orleans, z Chicago, z Manchester un z Savannah. Au in dr britische Hauptstadt London git s all Joor e Paraad un e Feschtival.
Am 17. Meerz isch Grien d Faarb, wu iiberaall voorheerscht bi dr Ire in aller Wält. In e Dail Stedt, z. B. Chicago, wääre St. Patrick’s Day sogar d Fliss grien gfäärbt. Au in dr Schwyz git mittlerwyli s Akzioone am St. Patrick’s Day, zem Byschypel wiird dr Rhyyfall bi Schafuuse grien aagstraalt.
Silvia Trummer
Si isch z Seengen ufgwachse und het lang als Primarlehrerin gschaffet.
Si schrybt Gedicht und Prosa. Vom Aargauer Kuratorium het si Wäärchbytreeg überchoo. Für em Andreas Neeser syni Aargauer Blueschtlääsi vo anne 2013 mit em Titel Übers Wasser tanzt en Schy zum Wäärch vom Dichter Paul Haller het d Trummer s Mundartgedicht «Einisch wider» gschribe.
Nathalie Schmid
D Nathalie Schmid, wo am 3. Juli 1974 z Aarau uf d Wält cho isch, isch en Aargauer Schriftstellerin.
Si het s Gimnasium bsuecht und drno am Dütsche Literaturinstitut z Leipzig mit em Hauptfach Lyrik studiert. Si isch Sekundarlehrerin und Erwachsenebildnerin. Si git Küürs fürs Kreative Schrybe für Chind und Erwachseni.
Si schrybt Romään, Gschichten und Gedicht. Es paar Stück vo iire sind i dr Mundart gschribe, so öppe s Gedicht för s’ meitli. Für em Andreas Neeser sys Buech vo anne 2013 mit em Titel Übers Wasser tanzt en Schy zum Wäärch vom Dichter Paul Haller het d Schmid s Mundartgedicht «einisch» gschribe.
Schiene (Schienenverkehr)
Schinnè sin bi dè Ysebaan lineari Dräg- un Füürigselemènt, welli meischtens paarig un barallel zuè enand im Abschtand vo dè der Spurwitti aagordnet dè Faarwäg für Schinnèfaarzüüg bildè.
Schutzmantelmadonna
I schlimme Zyte isch es guet, me cha uf d Schutzmantelmadonna vertroue. Me seit eren au Gnaademadonna.
Schiene (Schienenverkehr)
Früèneri Schinnè in demm Sinn sin Spurrillè gsi, längs uusglaiti Baumschtämm odder Holzdillè. Moderni Schinnè sin standardisyrti un gnormti Walzschaalerzüügnis. Si sin in regèlmäßigè, kurzè Abschtänd meischtens uff quer zu dè Faarschpur uusglaitè Baanschwellè us Bedong, Staal, Kunschtoff odder Holz befeschtiget gsi un bildet als Gleis zämmè mit dè Gleisbett-Gründig dè Obberbau von èrè Baanschtreggi.
Entwickligsgschichtè
Um d Faareigèschaftè vo Pferdèkarrè bi schlechtem Untergrund z vobesserè, hèt mo schu im 17. Johrhundert „Schinnèsischteem“ us Holz entwicklet. Selli Holzschinnè hèn s Ysinkè vo dè Wagèräder vohinderet, un ermöglichtet somit d Beförderè vo schwèrè Laschtè unabhängig vom Untergrund. Leider hèn sich selli Holzschinnè als nit seer duèrhaft erwisè. woruf mo aagfangè hèt, nõch anderè geignetè Matrialiè zu suèchè. Z Ängland sin wöhrend dè Induschtryalisiyrig mit sinerè uffstrebendè Ysè- un Staalhèrschtellig neui Schinnèsischteem entwicklet. Diè erschtè ysernè Schinnè für Schinnèbaanè sin voglychswyse dünni Blèchschtreifè, wo längs zu dè Faatrichtig barallel ligendi „Straßbäum“ uffgnagelt worrè sin un Gleis bildet hèn.
Infolge vo Absatzbrobleem hèt im Johr 1767 dè Richard Reynolds, ein vo dè Besitzer vo dè Coalbrookdale-Ysèhüttè, Gussysèbarrè in Blattèform uff Lager. Um selli zwischèzitlich sinnvoll nutzè z könnè, hèt er dômit voschlisseni Holzbolèschinnè vo dè Hüttèbaan uslegè lõ, wo si dè beabsichtigtè Zwèck hervorragend erfüllt hèn. Sell wörd als Geburtsschtund vo dè Ysèschinnè für Faarzüügräder aagluèget. John Curr hèt 1776 im Steikollèbärgbau i dè Kollègrubbè vo Sheffield Winkelschinnèe y. Sebbi èrschtè Schinn hen alli dè Vordeil, dass Faarzüüg mit normalè Räder uff ènè faarè hèn könnè un nit allei uff d Schinnèfüürig agwisè gsi sin.
Ab 1770 sin gussyserni Schinnè uff Steiblöck volait worrè,so erschtmols bi dè Derby Canal Railway z Ängland. Dè Ängländer Ralph Allen hèt i dè 1730er-Johr dè einsitigè Spurchranz erfundè, wo d Wägè sicher uff èm Gleis füüret. Nõch anderè Aagaabè isch dè Spurchranz abber èrscht 1789 ygfüürt worrè.
Mit Yfüürig vo dè Spurchranzräder hèt mo Schinnè mit pilzförmigem Querschnitt mit un ohni unteri Voschtärkig vom Steeg vowendet. Diè kurzè, gussysernè Schinnè hèn nu è zimli mangelhaftes, für größeri Raddrück (wiè si di graad entschtehendè Lokomotyvè erfordert hèn) unbruuchbares Gleis bildet. 1820 isch es èm John Berkinshaw z Durham glungè, Schinnè durch Walzè z erzüügè un si dõmit also us haltbarerem Matriaal un in großè Längè (dõmols 15 Fuß ängl.) hèrzschtellè.
„Die Querschnittform blieb zunächst noch die gleiche Pilzform und die Unterstützung ebenfalls dieselbe mit gusseisernen Schienenstühlen auf Steinwürfeln. Seltsamerweise glaubte man, auch von der Fischbauchform in Längsrichtung nicht abweichen zu dürfen und walzte mit vieler Mühe die Wellenschiene. So sind diese gewalzten Schienen zuerst auf einem Teil der kleinen Bahn Stocton-Darlington [sic!] (1825) und auf der ersten großem Lokomotivbahn, Liverpool-Manchester (1826–30), verlegt worden.“ (Meyers Konversationslexikon, 1905 )
Mitti vom 19. Jh. isch dè Übbergang zu dè vill längerè haltbaarè Staalschinnè erfolgt. So hèn d Vorläufer vo dè hütigè voestalpine ab 1850 èrschti Schinnèköpf uss Schweißysè hèrgschtellt, ab 1857 hèt dè Robert Forester Mushet diè èrschtè Staalschinnè mit èm (Bessemervofaarè) broduzyrt, ab 1862 dè Alfred Krupp sebbigi gliferet un ab 1869 hèn d Vorläufer vo dè voestalpine erschti Schinnè uss SM-Staal (Siemens-Martin-Verfahren{Siemens-Martin-Vofaarè) aabottè.
Pilzschinnè
Eini vo dè älteschtè Staalschinnèformè übberhaupt hèt nu us èm vodicktè Schinnèkopf mit dè Laufflächi un èm senkrächtè Steeg zu dè Voschtyfig un Befeschtigung bschtandè. D Befeschtigung isch è Yschpannig in bsunders gformti Steiquader gsi. Es handlet sich dõby also um è Unterform vo dè Stuèlschinnè. Wègè irer Querschnittsform hèt mo sellè Schinnè au Kopf-un-Steeg-Schinnè odder Pilzschinnè gsait. Dè senkrächti Steeg hèt nu wennig Widerschtand gegè Durrèbiègè botè, dõrum hèt mo si asè witerentwicklet, idemm mo au a dè Untersitè vo dè Schinnè è Vodickig aabrocht hèt. Sèbbi Entwicklig hèt znägscht zu dè unnè bschribbenè Doppelkopfschinnè un spòter, nõch sistematischè Vosuèch, zu dè no hüt gebrüüchlichè Vignolschinne gfüürt.
Fischbuuchschinnè
Wègè dè relativ lychtè Faarzüüg hèn annèdubaki Ysèbaaschinnè wesèntlich wenniger Ufflagepünkt kaa als hüt. Normal sin Stützpunktabschtänd vo ca. èm Metèr gsi. Well s anderersits no nit möglich gsi isch, langi Schinnèbrofyl z walzè, sin villfach gussyserni Schinnè von èm Metèr Längi vowendet worrè. Sell bedütet, dass sebbi Schinnè nur a dè beidè Èndè uffglegè sin. Mit zuènemmendè Radsatzlaschtè hèt sell zu immer größerè Durrèbygigè vo dè bis dörthy vowendetè Pilzschinnè gfüürt, wa zu unruhigem Faarzüüglauf un erhöhtem Voschleiß gfüürt hèt.
Schutzmantelmadonna
Me könnt das Motiv sit em drizääte Joorhundert. I vilne Chile git’s es Bild vo dere hälfende Muetter. Es Gmäld us em Mittelalter isch i dr Chile vom Sogn Gieri bi Rhäzüns im Bünderland. Au z Memminge isch so eis bin ere Chile a d Wand gmoolet. Es anders Bild vo dere Figuur isch am Locherer-Altar im Fryburger Münschter.
Schiene (Schienenverkehr)
Doppelkopfschinnè
Ybauti Schinnè wörred nu uff dè Innèsitè vo dè Radsätz aagfaarè, also eisitig abgnutzt. Zu dè Erhöhig vo dè Lèbensduèr drüllt mo uff schwach befaarenè Gleis d Schinnè odder duuscht si gegènand uus, damit diè nõ intakti Ußèkantè vo dè Schinnè denn innè z ligè kunnt. Mit dè Doppelkopfschinnè hèt diè Lèbensduèr vo dè Schinnè witer erhöht wörrè söllè, idemm è simmetrischs Brofyl mit je eim Schinnèkopf a Obber- un Untersitè vowendet un mittels Schinnèschtüèl befeschtiget worrè sin. Dõmit hèt mo vir Ybaumöglichkeitè kaa, well diè beidè Schinnèköpf nõchenand als Laufflächi gnutzt un zuèsätzlich d Schinnè nõch èm bschribbenè Vofaarè gegènand duuscht worrè sin. D Erfaarigè hèn abber zeigt, dass d Schinnè mit èm dômoligè Matriaal schu brüchig worrè sin, bevor si zu dè meemôligè Nutzig drüllet wörrè hèn könnè.
Hèrschtellig
Ysebaa-Schinnè wörred us qualidativ hochwèrtigem Staal gwalzt, dõdezuè sin öppè zee Walzdurchgäng nötig. D Schinnè wörred denn bi Bedarf no ènèrè Kopfhärtung unterzogè. Selli beschtôt in èm Abschreckè us dè Walzhitz durch Dauchè in è Härtebad odder induktivs Uffheizè un aaschlièßends Pressluftküèlè vom Schinnèkopf. Nõch èm Uusküèlè folget kaalts Richtè uff èrè Rollèrichtmaschinnè.
Baanschinnè wörred entwedder gly als 120-m-Abschnitt gfertiget odder im Wärk zu Langschinnè voschweißt (tùpischerwys jewyls vir Deilstugg à 30 m). Üüblicher isch abber, Walzlängè à 60 Metèr z voschweißè. International möglich sin mittlerwyl 120 Metèr Walzlängè un bis zu 500 Metèr langi voschweißti Schinnè. Witeres Schweißè bis hiy zu 360-m-Stugg sin möglich. D Langschinnèlogischtik erforderet langi Spezialwagègschpann sowiè meereri barallel operyrendi Krään un isch dõmit aaschpruchsvoller wiè selli für d Kurzschinnè, spared abber düèri Schweißarbetè im Baugleis. Schinnè für ängi Bogèradiè (dütlich unter 300 m), wo nit vor Ort i d Krümmig glait wörrè könnè, wörred evtl. ab Wärk uff è Drèèrollèmaschinnè vorbogè.
Früèner sin d Bahnschinnè s Brotbrodukt vo fascht allè Walzwärk gsi, nu sin d Qualidätsaaforderigè hützudaag so hoch, dass es nu no wènnigi spezialisyrti Schinnèwärk git. Hochi Staalqualidäät, gringi Walztoleranzè un Wirbelschtroom-Oberflächèbrüèfig vo allè Schinnè sin selbschtvoschtändlich worrè. S gröschti Schinnèwalzwärk vo Europa (z Donawitz, Öschterrych) un s einzigi voblibbeni Schinnèwalzwärk vo Dütschland (TSTG Schinnè Tèchnik GmbH & Co. KG ) ghöret zu dè Division Metal Engineering vo dè voestalpine AG.
2012 sin weltwit 9,1 Millionè Tonnè Schinnè broduzyrt worrè, dôdrunter 1,5 Millionè Tonnè z Europa. Dè einzig z Dütschland voblibbene Broduzent, TSTG Schinnè-Tèchnik soll Èndi 2013 zuègmacht wörrè.
Qualidativi Unterscheidig
Zu dè gnauerè Bezeichnig wörd z Dütschland d Metermasse vom Brofyl vowendet. Bi dè Bayerisch Ludwigs-Ysebaan vo Nürnbärg nõch Fürth (1835) isch è Brofyl vo 12 kg/m vowendet worrè. Nõch 1920 hèt dè Ybau vo Schinnèbrofyl mit 49 kg/m (S 49) aagfangè. Diè aktuell bi dè Dütschè Baan AG vowendetè Brofyl wörred im witerè Volauf vo dèmm Artikel nòcher beschribbè. Im Berych vo dè OSShD (Osteuropäischè Ysebaanvoband) sin au Brofyl mit 65 kg/m (R 65) im Ysatz gsi.
Strõßebaa-Betrièb bauet uff eignem Gleiskörper uffgrund chlynerè Belaschtig meischtens è S-41-Brofyl y, d Baanbetrièb im Daagbau uffgrund vo dè höcherè Belaschtig s Brofyl S 64. Bsunders bi Schmalschpurbaanè kömmet abaer au hüt no nebbè dè Brofyl S 49 s lychtere Brofyl S 33 mit 33,5 kg/m odder deilwys sogar no Brofyl us dè Länderbaanzit (z. B. Va in Sachsè) zum Ysatz.
Dè Vordeil vo lychterè Schinnèbrofyl lyg zum einè i dè Matriaalerschparnis, zum anderè abber dõdry, dass bi starkè Schwankigè vo dè Temperadur d Chräft wègè dè Wärmiuusdeenung gringer sin. Sell würkt sich bsunders in engè Gleisbögè uus, wo s bi starkè Temperadurschwankigè zuè Gleislaagefääler kô ka. Iri Nõchdeil sin chlyneri Tragfähigkeit un s gringerè Widderschtandsmoment.
Schinnè wörred generell au nõch irer Güèti klassifizyrt, wom mo als Zuugfeschtigkeit in N/mm2 messè kaa un mit èm Hèrschteller, dè Brofylbezeichnig un èm Walzjohr i d Schinnè ygwalzt wörd. Üblich sin Güètè vo 700, 800 odder 900. In Einzelfäll wörred au Schinnè mit 1000er, 1100er odder sogar 1400er Güèti hèrgschtellt. Mit höcherer Zuugfeschtigkeit nimmt allerdings nit nu d Voschlyßfeschtigkeit zuè, sondern d Bruchgfôhr stygt ebbèfalls aa.
Standardbrofyl
Im Berych vo dè Dütschè Baan AG wörred hüt drei Brofyltùpè vowendet. Mit 49 kg/m isch des S-49-Brofyl s lychteschte un isch s Regèlbrofyl vo dè Dütschè Rychsbaan un irer Nõchfolger vo 1922 bis 1963. Es isch no uff villenè Streggè vorhandè, wörd abber nu no für wenniger belaschteti Gleis ybaut. Für Schmalschpurbaan, in Strõßè- un U-Baan-Netz wörd sell Brofyl ebbèfalls vowendet. S Standardbrofyl S 54 mit 54 kg/m findet mo uff Hauptschtreggè un Baanhofsgleis. S isch sit 1963 s Regèlbrofyl vo dè Dütschè Bundesbaan. S UIC-60-Brofyl wygt 60 kg/m un wärd sit 1970 i dè Regèl für hochbelaschteti Streggè vowendet, sowoll für hochi Achs- un Zuuglaschtè als au für hochi Gschwindigkeitè. È witeres vo dè UIC gnormtes Brofyl heisst UIC 54 un isch è, dütschè Brofyl S 54 voglychbar. Es wörd vor allem im europäischè Uusland ygsetzt (z. B. Holland).
Im Netz vo dè Dütschè Rychsbaan vo dè DDR isch ès Brofyl R 65 mit 65 kg/m ybaut worrè, wo vo dè UdSSR importyrt worrè isch. S mit èm dütschè S49 voglychbare Brofyl R 50 isch vor allem bi Strõßèbaannetz, abber byschpillswys au bi dè Windbärgbaan benutzt worrè. Für Schmalschpurstreggè isch i dè 1960er Johr zum letschtè Mõll s Brofyl S 33 mit 33 kg/m gwalzt worrè. In U-Baan-Netz isch witerhin s Brofyl S 41 üblich gsi, wo inerè Schinnè S 49 mit voringerter Kopfhöchi entschpricht.
I dè USA wörd s 140-RE-Brofyl (70 kg/m) für stark belaschteti Streggè ybaut.
Für Weichè wörd möglichscht s glyche Schinnèbrofyl wiè für diè aaschlièßendè Gleis vowendet, bi unterschydlicher Belaschtig vo beidè Sträng des vo dè höcher belaschtetè. D Weichèzungè bi Weichè vo dè dütschè Bauart wörred uss bsunderè, asùmmetrischè un i d Höchi voringereti Zungèschinnèbrofyl hèrgschtellt.
Vignolschinnè
Letztlich hèt sich diè um 1830 vom US-Amerikaner Robert L. Stevens entwickleti Breitfuèßschinnè durrègsetzt, wo spòter Vobesserigè durch dè Ängländer Charles Vignoles erfaarè hèt, nõch demm si benamst worrè isch. Si bschtôt us èm breitè, flachè Fuèß, mit demm si üblicherwys mit Spannklèmmè uf Schwellè befeschtigt wörd. Druff stôt senkrächt èn schmalè Steeg, wo a sim obberè Ènd dè Schinnèkopf trait, wo widderum d Laufbaan für d Räder bildet. Im Berych vo dè Dütschè Baan wärd hüt vorwigend s Schinnèbrofyl UIC 60 ygsetzt wörd. Es unterscheidet sich vo älterè Bauformè durch è stärker gwölbti Laufflächi un èn höcherè Steeg.
Um bi spòterè Gleisbauarbetè Verwechsligè uszschlièßè, wörd au hüt no d Schinnèform un s Hèrschtelligsjohr i dè Steeg ygwalzt. Vignolbrofyl wörred oft mit èm Buèchschtabekürzel, gfolgt von èrè Zaal, benamst. Diè èrscht Zaal stôt für s Gwicht vom Brofyl in Kilogramm pro Metèr. È Gleis vo dè DB samt Chlydeil enthaaltet öppè 132 Tonnè Staal pro Kilometèr.
D Vignolschinnè wörd uff dè Schwellè meischtens unter Zwischèlaage von èrè Unterlags- odder Rippèblattè befeschtiget, wo einersits dè Schinnèfuèß drait un sitlich füürt sowiè zu dè Schwellè hy d Borig un Uusschparigè für d Befeschtigungsschruubè bzw. Fedèrelemènt bereitschtellt. I dè Vogangèheit un bi eifachè Vohältnis wörred d Ufflager au eifach i d Obberflächi vo Holzschwellè yghoblet un d Schinnè mit Schwellèschruubè befeschtiget. Fortschritt bi dè Bedonghèrschtellig hèn bi dè Oberbauform W widder dè Vozicht uff Unterlaagsblattè ermöglichet.
Rillèschinnè
D Rillèschinnè isch meischtens è gwalztes Staalbrofyl, wo bsunders zum Bau vo Gleis für Strõßèbaanè vowendet wörd. Si unterscheidet sich vo dè Vignolschinnè durch di i dè Kopf ygwalzti Rillè. D Rillè gwòòrleischtet immer èn freiè Spurkanaal, i demm dè Spurchrantz rollt. Höhèunterschyd vom Faarbaanbelaag bezièhigswys vom Pflaschter wörred so vom Spurchrantz fèrnghaaltè. S Süüberè vom Spurkanaal vo suschtigem Dräck odder Sand isch früèner vo Hilfsbüèzer erlediget worrè, dè sognanntè Ritzèschièber. Hüt erfolgt sell abber maschinell mit Schinnèreinigungsfaarzüüg.
D Füürig vom Schinnèfaarzüüg übernimmt dè Kondagt zwischem Spurchrantz un Schinnèkopf, d Ußèkantè vo dè Rillè diènt im wesentlichè nu èm Schutz gegè unbeabsichtigti Voengig. Sell isch vo allem denn wichtig, wenn s ydeckte Rillègleis durch Strõßèfaarzüüg übberfaarè wörd. In engè Bögè stellt sich durch dè Voschliiß nõch einiger Zit zuèsätzlich è Rückflächèfüürig uff dè bogèinnerè Sitè y. Zur Erhöhig vo dè Ligeduèr wörred deshalb in derartigè Bögè Schinnè mit voschtärkter Rillè volait. Grundsätzlich wörred Rillèschinnè èm Ysatzfall entsprèchend uusgwählt. I dè meischtè Strõßèbaannetz wörred uffgrund vo dè historischè Entwicklig schmaleri Spurchräntz un Radreifè bruucht, druffhy aabassti Strõßèbaa-Rillèschinnè wyset è Rillèwitti von ca. 40 mm uff. In Ysèbaanetz vowendet mo breiteri Spurchräntz un Radreifè, Ysebaa-Rillèschinnè wysè è ca. 60 mm breiti Rillè uff.
Zu dè Ableitig vo Obberflächèwasser sin bi Rillèschinnè, diè im Faarbaanbelaag ybaut sin, in regèlmäßigè Abschtänd Entwässerigsöffnigè un Wasserkäschtè vorhandè. D Öffnigè wörred erscht nõch èm Ybau vo dè Schinnè gschaffè.
Vor dè Erfindig vo dè Rillèschinnè als Einzelbrofyl sin hüüfig zwei Vignolschinnè mit Fuètterschtugg nebbènand voschruubt worrè (Haarmann-Schinnè, voglychbar mit dè no für Übberwäg gnutztè Bauart Lindau), odder è spezielles Winkelbrofyl (Spurrillèschinnè) isch sitlich an è Vignolschinnè aagschruubt worrè. Au hüt chunnt selli Vofaarenswys deilwys zu dè Aawendig. Für Schinnè S 49 un S 54 sin söttigi Brofyl no gwalzt worrè.
Diè èrscht Vignol-Rillèschinnè isch im Johr 1880 bi dè Phönix AG im Ruhrort für d Strõßèbaan vo dè Stadt Plymouth gwalzt worrè. Durch diè dappigi Formulyrig vom Phönix-Badent hèn suksessiv au anderi dütschi Staalwärk wiè d Gsellschaft für Staalinduschtry z Bochum 1884 un dè Hörder Voein 1887 nõch lycht abgwandeltè Walzvofaarè d Fertigung uff. Erscht nõch 1900 isch es au uusländischè Walzwärk glungè, Rillèschinnè hèrzschtellè.
Schinnèneigig
Zu dè Aabassig a diè zu dè Sèlbschtzentryrig im Gleis konisch gformtè Laufflächè vo dè Rädder sin d Schinnè im Gleis i dè Regèl zu dè Gleismitti hy gneigt. Selli Neigig wörd entwedder i d Unterlaagsblattè odder i d Schwellè ygschaffet. I dè Vogangèheit hèt s europäische Regèlmaß vo sellerè Neigung, aabasst a langachsschtändigi Zwei- un Dreiachser, 1:20 betrait. Bi Drèègschtellfaarzüüg hèt sich è gringeri Konizität vo dè Radlaufflächè als günschtiger für Voschleiß un Laufruè erwisè. Uffgrund vo irem zuènemendè Aadeil am Faarzüügbeschtand isch diè Regèlneigig vo dè Schinnè öppè sit dè 60er Johr vom 20. Johrhundert, glychzitig mit dè Yfüürig vo schwärè Schinnèbrofyl, uff 1:40 voringeret. Gleis mit 1:20 gneigtè Schinnè findè sich z Dütschland nu nõ in Nebbègleis und uff Nebbèbaanè mit gringer Belaschtung und langer Ligeduèr vom Obberbau.
Senkrächt stehendi Schinnè un zilindrischi Radreifè git s bi einigè Strõßèbaanetz. Zu dè Bauzit isch mo dè Meinig gsi, dass d Selbschtzentryrig durch dè Sinuslauf uffgrund vom gringè Spurschpyl un dè èngè Bogèradiè ohnehy kaum würkt. È bekannts Byschpill für senkrächt stehendi Schinnè un zilindrischi Radreifè isch s Netz vo dè U-Baan Bèrlin. Im Betrièb stellt sich allerdings è konischs Voschleißbrofyl y.
In Weichè un Kreuzungè un bi kurzè Gleisstugg bis 40 Metèr zwischè Weichè stönn d Schinnè bsunders für d Voeifachig vo dè Konschtruktion senkrächt. Bi einigè neuerè Weichèkonschtruktionè isch d Neigig i d Faarflächi vo dè Schinnè ygschaffet. Zwischè Gleis mit senkrächt stehendè un 1:20 gneigtè Schinnè baut mo Übergangsschwellè mit dè Neigig vo 1:40 y.
Kraanschimnè
È zweiti Variantè vo dè Vignolschinnè isch d Kraanschinnè. Es git unterschydlichi Artè vo Kraanschinnè:
Form A un F nõch DIN 536: selli sin im Voglych zu dè Schinnè, wo bi dè Ysèbaan ygsetzt wörred, nidriger un hèn èn dickerè Steeg, um dè stärkerè Belaschtig standzhaaltè. Si wörred üblicherwys uff eim durchgängigè witerè Drääger, spezièll von èrè Staalunterlaag, montyrt, wa als „kontinuyrlichi Lagerig“ bezeichnet wörd.
Vignolschinnè wörred in Uusnaamefäll auch als Kraanschinnè vowendet un dõby oft uff Schinnèschtüèl odder Schwellè montyrt, wa als „diskontinuyrlichi Lagerig“ bezeichnet wörd. Diè diskontinuyrlichi Lagerig wörd dört als zimli aafällig für Schäddè aagluègt.
Schweri Sonderbrofyl übberwigend mit dè Bezeichnig MRS sin nit gnormt, wörred bi höcherè Belaschtigè ygsetzt. Dört git s mittlerwyl è „moderni Variantè“: d Schinnè AS 86. Si isch us èm Brofyl MRS 87a (mit ebener Raadlaufflächi) asè witerentwicklet, dass durch d Kopfuusrundig, analog Form A, d Chraftyleitig möglichscht wit zu dè Kopfmitti volageret wörd.
Faarbaanschinnè für luftbereifti Baansischteem
Dè Ysatz vo luftbereiftè Faarzüüg hèt deilwys zu neuartigè Schinnèaalaagè mit ebbèfalls neuartigè Füürigs- un Gleiswechsèlsischteem gfüürt.
Einschpur-Schinnè
Einschinnèbaanè benutzet als Schinnè Bedongbalchè mit sitlichè un mittiger Spurfüürig. Für diè sitlichi Spurfüürig gnüèget senkrächt montyrti Flachschtaalbänder, wo d Spurfüürigschräft uff sitlich am Faarzüüg aabrochtè waagrächtè Füürigsrollè übbertrait wörd. Sofèrn d sitlichi Spurfüürig nit au für d Energyzuèfuur bruucht wörd, könnet dõdefür au Holz- un Bedongbalchè vowendet wörrè.
Albert Thomas (Politiker, 1898)
Dr Albert Richard Thomas (* 12. Àwrìl 1898 z’ Nacogdoches, Texas; † 15. Hornung 1966 z’ Washington, D.C.) ìsch a àmerikànischer Jurischt un Politiker vu dr Demokràtischa Pàrtäi gsìì. Vu 1937 bis 1966 hàt’r dr Bundesschtààt Texas ìm Represantàntahüss vu da Verainigta Schtààta vertratta. Ar ìsch a enger Kolleeg vum Presidànt Lyndon B. Johnson gsìì un hàt sìch fìr dr Uffbàui vum Lyndon B. Johnson-Ràuimfàhrtzäntrum z’ Houston iigsätzt.
Schiene (Schienenverkehr)
Einschpur-Schinnè
S seltenère Sischteem vo dè mittigè Spuurfüürig wörd bi Faarzüüg vowendet, wo au am allgemeinè Strõßèvokeer deilnemmèt (z. B. Tramway de Nancy). I sellem Fall wörd i dè Faarbaanbelag è Rillè gfrääst, i diè bsunders gformti (meischtens U-förmigi) Schinnè yglôô wörred, i diè dè Füürigszapfè vo dè Faarzüüg iègreift wörd.
Albert Thomas (Politiker, 1898)
sii Laawa un Kàrriar
Dr Albert Richard Thomas ìsch àm 12. Àwrìl 1898 z’ Nacogdoches ìm Oschta vum Texas, uff d’ Walt kumma, àls Suhn vu dr Lonnie geborena Langston un vum James Thomas. Ar ìsch ìn d’ äffentliga Schüala vu siinera Haimetschtàdt gànga un hàt ìm Gschaft vu siim Vàtter gschàfft. Drzüa ìsch’r wahrem Äärschta Waltkriag Unterlöitnànt vu dr àmerikànischa Àrmee gsìì. Dernooh hàt’r ànna 1920 a Schüalàbschlìss vum Rice-Ìnschtitüt un hàt àn dr Rachtschüal vu dr Üniwärsiteet vum Texas witter gschtudiart. Ànna 1927 àls Rachtsànwàlt züaglooh worra. Ar ìsch Rachtsànwàlt z’ Nacogdoches, so wia Bezirksschtààtsànwàlt vum Nacogdoches County gsìì, vor äbb’r ànna 1930 uff Houston gwàndelt hàt. Doo ìsch’r bis 1936 schtällvertattender Ànwàlt vu da Verainigta Schtààta fìr dr süüdliga Bezirk vum Texas gsìì. Ìm Joohr 1922 hàt’r d’ Lera Millard ghiirootet ghàà.
Schiene (Schienenverkehr)
Einschpur-Schinnè
Hängend gfüürti Kabinèbaanè wiè d Wuppertaler Schwebebahn{Wupperdaler Schwebebaan hèn übberwigend stäälerni Schinnè, uff dennè d Räder laufet, d Schinnè irersits sin widder a Draaggschtell odder Bedongbalchè uffghängt.
Markus Kirchhofer
Dr Markus Kirchhofer isch anne 1963 z Mänzike uf d Wält choo. Er isch en Aargauer Schriftsteller.
Ufgwachsen isch er im Ruedertal, z Aarau het er a der Nöie Kantonschuel d Matuur gmacht, und er het drno es Wyli z Länzbig un z Paris gläbt, won er s Sekundarlehrerpatänt überchoo het. Er woont z Oberkulm.
Schiene (Schienenverkehr)
Schallschutz
Holzschwellè hèn scho selbscht günschtigi schwingigdämpfendi Eigèschaftè un denebbè è relativ gringi Eigèmasse, sodass si in Staalbruggènè bevorzugt volait wörred. Bi dè Befeschtigung vo Schinnè uff Staal- un Staalbedongschwellè odder Staalbedongblattè wärred zur Schalldämmig a jedderè Befeschtigungsschtell gèrn öppè 5 mm starki Kunschtschtoffblattè unter dè Schinnèfuèß glait. D Klemmig vo dè Schinnè erfolgt durch federndè Druck vo obbè, diè elastischi, dämpfendi Blattè ka an zwei Längskantè hochstehèndi Steeg aufwysè, diè dè Schinnèfuèß au sitlich umfassè. Staalbedongblattè vo modernè Schinnèwäg, ob Strõßè- odder Hochgschwindigkeitsbaanè wörred biswylè durch è geschlossèporigi Schaumschtofflaag drunter un sitlich so umfasst, dass d Körperschallabgaab a dè Untergrund un die Schallabschtraalig nõch obbè reduzyrt wörred. Unterbau, Schinnè, Raadsatz, Drèègschtell un Wagèkaschtè, sowiè Aadryb un Brèmsè stellet è Ketti vo fèdernd vobundènè schwingigsfähigè Massè dar, bi dènnè d Reduktion vo dè Vibration un Schallabschtraalig è komplexi Uffgaab darschtellt.
Markus Kirchhofer
Er isch bim Stapferhuus z Länzbig agstellt gsi und de wüsseschaftliche Mitarbeiter vo dr Fachhochschuel Nordweschtschwiiz woorde. Sit 2013 isch dr Kirchhofer freie Autoor. Er macht bi de Veräin Autorinnen und Autoren der Schweiz, DeutschSchweizer PEN Zentrum und Schweizerischer Werkbund mit.
Albert Thomas (Politiker, 1898)
sii Laawa un Kàrriar
Bii dr Kongrasswàhl vu 1936 hàt dr langjahriga Represantànt Joe H. Eagle nìt mìtgmàcht. Schtàttdässa ìsch’r Kàndidàt àn dr Senàtwàhl gsìì. Dr Thomas ìsch àlso vu dr Demokràtischa Pàrtäi àls Kàndidàt fìrs Represantàntahüss ìm 8. Wàhlbezirk vum Texas ärnännt worra. Bii dara-n-Urwàhl hàt’r dr Bìrgermaischter vu Houston Oscar F. Holcombe wohl güat gschlààga. Ìn dara Zitt hàt Houston, d’ greeschta Schtàdt vum Texas, zem 8. Wàhlbezirk gheert.
Markus Kirchhofer
Für em Andreas Neeser syni Aargauer Blueschtlääsi vo anne 2013 mit em Titel Übers Wasser tanzt en Schy zum Wäärch vom Dichter Paul Haller het dr Kirchhofer s Mundartgedicht «iisfische» gschribe.
Schiene (Schienenverkehr)
Stromschinnè
Im Gegèsatz zu dè vorgnanntè Schinnèformè diènet Stromschinnè weder èm Dräägè no èm Füürè von èm Faarzüüg, sondern dè Vosorgig mit elegtrischer Energy. Dǒdefür wörred spezièlli Stromschinnèbrofyl, glegentlich au aalti, bruuchti Faarschinnè odder anderi Bauformè vowèndet. Uffgrund vo dè notwendigè nidrigerè Widderschtänd kömmet öfters au Stromschinnè us Aluminium zum Ysatz. Zu dè Voschleißminderig exischtyret, byschpillswys bi dè U-Baan Wyn, Aluminiumschtromschinnè mit uffgsetzter Kontagtflächi uss Staal.
Schäddè
Schäddè bi Schinnè könnet voschidni Ursachè haa. Mo unterscheidet grob folgendi Schädè:
Markus Kirchhofer
2004 het dr Kirchhofer s Mundarttheater Bärehunger gschribe.
Albert Thomas (Politiker, 1898)
sii Laawa un Kàrriar
Dr Thomas ìsch àui ìm Suite 8F Group gsìì, era Grupp vun iiflussriicha Gschaftsmann. Sii ehamààliger Zìmmerkàmrààd George R. Brown ìsch eewafàlls ìn dara Grupp gsìì. Ìm Brown siina Gsällschàft Brown and Root hàt ìn dr Rice-Üniwärsiteet dr Làndschtìck gaa, wo ma s’ Johnson Space Center bàuia hàt.
Wia d’ Mehrhait vu dr texanischa Delegàzioon ìm Represantàntahüss hàt dr Thomas s’ Süüdliga Mànifescht vu 1956 nìt unterzaichnet, wo d’ Uffheebung vu dr Ràssatrännung ìn da äffentliga Schüala gwaigert hàt. Drzüa hàt dr Thomas gega d’ Bìrgerrachtgsätzer vu 1957 un vu 1960 gschtìmmt, àwwer hàt dr 24. Verfàssungszüasàtz biigschtìmmt. Bii dr Wàhlrachtgsätz vu 1965 hàt’r kää Mainung gaa.
Ànna 1963 hàt z’äärscht dr Thomas gsundhaitshàlwer àn dr Kongrasswàhl fìr a fìmfzehnta Àmtszitt nìt wälla mìtmàcha. Àlso han ainiga Demokràta-n-a Owaassa orgànisiart, fìr ìhn ìwwerziiga, nochamol Kàndidàt z’ sìì. Àn dam Assa han dr Presidànt Kennedy un dr Vìzapresidànt Johnson mìtgmàcht, wo-n-ìm Thomas siina Fiahrerschàft gloowt han. Ìm Nowamber 1963 ìsch dr Thomas mìt dr US-Presidànt un siinera Trupp uff Dallas gànga, wu-n-àm nachschta Tààg dr Kennedy ärmoordert worra-n-ìsch. Ar ìsch àlso biim Aid vum Presidànt Lyndon B. Johnson ìm Fliager Air Force One drbii gsìì. Ar ìsch uff’m Cecil W. Stoughton sim brìahmta Foto vum Johnson sim Aid hìnter’m Presidànt z’ sah. Ìm Joohr 1964 ìsch dr Thomas àls Vorsìtzender vu dr Demokràtischa Fràkzioonsversàmmlung vum Represantàntahüss ärnännt worra.
Dr Thomas ìsch dr älfschta dianschtältschta US-Represantànt gsìì, wu-n-’r àm 15. Hornung 1966 ìm Àlter vu 67 Joohra gschtoorwa-n-ìsch. Ìhn hàt ma-n-uff’m Nàzionàlfrìedhoof vu Houston beardigt. Noh siim Tood hàt dr Presidant Johnson ìn’ra Mìttailung dr Thomas geehrt. Bii-n-’ra Nàchwàhl ìsch ìm Thomas siina Ehafràui Lera Millard Thomas gwählt worra, fìr sii Àmtszitt witter màcha. Do drbii ìsch d’ Thomas d’ äärschta Fràui worra, wo s’ Texas ìm Represantàntahüss vertratta hàt. Ìm Harbscht 1967 ìsch s’ Albert Thomas-Versàmmlungs- un Üssschtällungszäntrum ìm Schtàdtzäntrum vu Houston bàuia un noh-n-ìhm bnännt worra. Sitter da 1990. Joohra ìsch ’s dr Bayou Place worra.
Ainiga vun ìm Thomas siina Reeda-n-ìm Kongrass hàt ma-n-ìn’ma Büach veräffentligt.
Dr Thomas ìsch Mìtglìed vun’ra methodischta Kìrich gsìì.
Gänseblümchen
S Margritli (Bellis perennis L.) isch e Pflanze, wo i der biologische Sistematik zu der Familie vo de Choorbblüötler ghöört.
Es isch en Aart es Chruut, wo numen öppe füüf bis zwänzg Santimeter hööch wird. Es isch eini vo de bekantischte Pflanzen uf de Matte vo Mitteleuropa.
Em Margritli syni Blueschtzyt goot lang. Vom Früelig bis zum Herbscht trybt jedi Pflanze immer wider schuppelewys Stängel mit chlyne wyss-gääle Blüöten uus; d Biolooge säge däm, es sig e «Schynblüöte». Ringsume het s a jedere vil wyssi Zungeblüöte, wo en Form wie en Choorb mache, und i dr Mitti isch e Bode mit winzige gääle Blüötli. Wenn si vergoot, macht jedes Chöörbli e chlyni Frucht oder es Nüssli, wo öppen ei bis zwöi Milimeter grooss isch.
dr Pflanzename
Für die Blueme, wo au im düütsche Sproochruum fasch an alnen Oorte vorchunt, git s drum au vil verschideni Nääme. Der wüsseschaftlich latynisch Name isch Bellis perennis; der Carl vo Linné het en i sym Buech Species Plantarum anne 1753 s erschte Mol publiziert. S latynische «bellis» heisst uf Dütsch «schön» und s «perennis» bedüütet «usduurend», wil d Pflanze lang stoot und blüöit und es paar Joor lang wider fürechunt.