cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Horst Köhler
Statione vum Beruefsläbe
Vu 1990 bis 1993 isch dr Köhler Staatssekretär im Bundesfinanzminischterium as Noofolger vum Hans Tietmeyer gsi. Är isch verantwortli gsi fir finanziälli un monetäri Beziehige un dodermit dr wichtigscht dytsch Unterhändler bi dr Verhandlige zum Verdrag vu Maastricht un deilwyys au bi sällene zue dr Dytsche Widervereinigung. Dr Köhler, wu mit Russland Milliardezahlige fir dr Abzug vu dr Rote Armee us Dytschland uusghandlet het, het au di dytsch Finanzhilf fir dr Golfchrieg 1991 greglet, d. h. d Zahlig vu ca. 12 Mrd. DM an d USA. Als sognännte „Sherpa“ vum Bundeschanzler Helmut Kohl un as sällem syy persenlige Verdrätter het er dr G7-Wirtschaftsgipfel z Houston (1990), z London (1991), z Minche (1992) un z Tokio (1993) vorbereitet. Noch em Lorenz Maroldt, em Chefredakteur vum Tagesspiegel, isch dr Köhler in syyre Eigeschaft as Staatssekretär hauptverantwortli gsi fir d Gsdtaltig vu dr Währigsunion.
1993 bis 1998 het er as Bresidänt dr Dytsch Sparkasse- un Giroverband gleitet un derno zwei Johr lang (bis 2000) di Europäisch Bank fir Widerufböu un Entwicklig (EBWE).
Anne 2000 isch dr Köhler uf Vorschlag vum Bundeschanzler Gerhard Schröder (SPD), zum Gschäftsfierende Diräkter vum Internationale Währigsfonds (IWF), bstellt wore. Die Funktion het er, as achte Diräkter, fir e Amtszyt vu fimf Johr, bis zum 4. März 2004, gha. Dr Köhler isch derzue Mitglid vu dr Trilaterale Kommission gsi.
Im Spotjohr 2003 isch er an dr Universitet Dibenga zum Honorarprofessor ernännt wore.
Familiestand
Dr Horst Köhler isch evangelisch un syt 1969 mit dr Eva Köhler ghyrote, wu sich zytwyys as SPD-Mitglid kommunalbolitisch engaschiert het. Si hän zwei Chinder, d Ulrike un dr Jochen Köhler. D Dochter Ulrike isch as Teenager dur Retinopathia pigmentosa blind wore.
Kandidatur
Am 4. März 2004 hän d CDU, d CSU un d FDP dr Köhler as gmeinsame Kandidat fir d Wahl vum Bundesbresidänt am 23. Mai 2004 nominiert. Doderno het dr Köhler syy Amt as Gschäftsfierende Diräkter vum IWF nidergleit.
Wäg dr Verhätnis in dr Bundesversammlig het dr Horst Köhler as Favorit gulte uf d Noofolg vum Johannes Rau gegeniber dr Kandidati vu dr Regierig, dr Gesine Schwan (SPD). D Nominierig vum Köhler isch in dr Effentligkeit unterschidlig ufgnuu wore. Derwylscht us Wirtschaftskreis eimietigi Unterstitzig chuu isch, hän sich andri Krei wie zem Byschpel dr DGB oder Attac draa gstert, syy Profil sej fascht uusschließli dur syy Rolle im Wirtschaftsläbe bregt. No andri hän grad des as Pluspunkt gsähne, wel s zem erscht Mol in dr Gschicht vu dr Bundesrepublik e Bresidänt chennt wehle, wu syy Identitet nit uusschließli in dr Bolitik gwunne heb.
Stellignahme in dr Kandidatur
Im Mittelpunkt vu syyre Amtszyt diej no syyne eigene Aagabe s Wärbe fir meh Reforme stoh. Är heb „d Bundesbresidäntschaft nie aagsträbt“, het er am 4. März 2004 gsait. Är chennt aber mit syyre Erfahrig ebis yybringe, „wu Dytschland jetz vor alle Dinge brucht, nämli ne Diskussion un e Brozäss vu dr Veränderige nit nume in dr Wirtschaft“. Derzue mießt d Bolitik schnälleri Entscheidige dräfe.
Am 7. März 2004, bi syym erschte bolitische Ufdritt no dr Nominierig, het gsait, d Inhalt un d Blän vu dr sognännte Agenda 2010 vu dr Bundesregierig dieje „bi Wytem nit länge“, mer beh aber z Dytschland s Potänzial mit dr Rusforderige ferig z wäre. In Zuechumpftz mießt dr Mänsche no besser wie bishär erklärt wäre, wurum d Reforme notwändig seje. Di absolut Prioritet mießte d Wisseschaft un d Bildig haa.
Am 10. März 2004 het dr Köhler in eme ZDF-Interview gsait, är wett e Kandidat mit Ecke un Kante syy. Är het sich uffig zeigt fir e Diräktwahl vum Bundesbresidänt dur s Volk, dodriber chennt mer dischpetiere. Är siej des aber nit as Notwändigkeit sähne. Fir Uurue in dr Union het e Uussag vum Köhler am 13. März 2004 gsorgt, wun er effentlig syy Hoffnig gsait het, ass 2006 d CDU d Bundeschanzleri stellt, doderbyy het er d Angela Merkel wertli gnännt.
Badische I e
D Gattig I e vo dè Großherzoglich Badischè Staatsysèbaan bezeichnet zweiachsigi Tenderlokomotyvè, welli vo dè Maschinnèbaugsellschaft Karlsruè für dè Ysatz uff Nebbèstreggè und für dè Rangyrbetrièb baut worrè. Bi dè Dütschè Rychsbaan sin si zämmè mit dè badischè I b als Baureiè 88.75 i dè Nummerèblaan ygreit worrè.
Horst Köhler
Wahl
Dr Horst Köhler isch am 23. Mai 2004 zum nynte Bresidänt vu dr Bundesrepublik Dytschland gwehlt wore. D Bundesversammlig, wu us 1.205 Mitglider bstanden isch, het e im erschte Wahlgang mit 604 vu 1.202 giltige Stimme gwehlt. Är het dodermit ei Stimm meh iberchuu wie di absolut Mehrheit, wu fir dää Wahlgang netig gsi isch. Syy Gegekandidati Gesine Schwan het 589 Stimme iberchuu.
Är isch dr erscht Bundesbresidänt gsi, wu nit im dytsche Staatgebiet uf d Wält chuu isch.
Badische I e
Geschichtè
Diè erscht Liferseriè isch 1887 vo dè Maschinnèbaugsellschaft Karlsruè gliferet worrè. Bis 1892 sin witeri füüf Seriè bschafft worrè. Ygsetzt sin diè 30 Lokomotyvè vorrangig uff dè Bahnhööf un Streggè im Schwarzwald. In fascht allè Baanbetrièbswärk sin Maschinnè vo dè Gattig I e stationyrt gsi. Abglöst sin diè Lokomotyvè vo dè Gattig X b.
Vo dè Dütschè Rychsbaan sin no 25 Lokomotyvè übernõ worrè. Bis Endi vo dè 1920er Johr sin diè meischtè Lokomotyvè uusgmuschteret worrè. 88 7553 (Nr. 121) isch 1930 a è Bauunternemmè vokauft un 1945 uff èm Gebièt vo dè Österrychischè Bundesbaan uffgfundè worrè. Im Oktober 1956 isch denn d Uusmuschterig erfolgt.
Horst Köhler
Bolitisch Wirke im Amt
Dr Horst Köhler het vilmol Stellig gnuu zue aktuälle bolitische Froge un isch dodermit zem Deil bi Bolitiker us allne Barteie aageckt – trotz un wäg syyre noch em Grundgsetz yygschränkte Roll as Bundesbresidänt.
In dr Red no syyre Wahl het dr Köhler d Einheit vu Dytschland gwirdigt. Är het druf drängt, Ängscht z iberwinde un Sälbschtverdröue zruckzgwinne, het sich e „Dytschland vu dr Ideä“ gwinscht un het e chinderfryndligeri Gsellschaft gwunsche. Im Septämber 2004 het er dur e Interview e Ussenandersetzig uusglest, wun er gsiat gha het, dr Unterschid vu dr Läbensverhältnis zwische Nord un Sid un zwische Oscht un Wescht wurd blyybe. E Deil Lyt hän die Uussage as uffig Uusspräche vu dr Wohret aagsähne, anderi hän dergege kritisiert, mit däne Wort det dr Bundesbresidänt s Ziil vu dr Aaglyychig vu dr Läbensverhätnis zwische Oscht un Wescht ufgee.
Badische I e
Konschtruktyvi Merkmõl
Diè Lokomotyvè hèn übber èn Blechraamè mit 20 mm dickè Plattè un èm zwischè dè Raamèwangè ligendè Wasserkaschtè vofüègt. Dè gniètete Langkessèl hèt zwei Schüss kaa. un isch relativ hoch aagordnet gsi. Dè Reglerdoom isch uff èm vorderè, dè Dampfdom mit dè Sicherheitsventyl Bauart Meggenhofen uff èm hinterè Schuss aagordnet gsi. Èn rundè Sandkaschtè isch zwischè dè Doom aagordnet gsi. Dè Stehkessèl hèt i d Rahmèwangè iè graagt. Diè Yschtrömroor sin ußerhalb vo dè Rauchkammer aagordnet.
Horst Köhler
Bolitisch Wirke im Amt
Am 3. November 2004 sin Blän vu dr Bundesregierig unter em Gerhard Schröder bekannt wore, d Dag vu dr Dytsche Einheit as Fyyrdig abzschaffe, ass es Wirtschaftswachstum stygt. Statt am 3. Oktober hätt d Widervereinigung derno am erschte Sunntig im Oktober solle gfyyrt wäre. Dr Köhler het die Blanige effentlig kritisiert. Mit syym Yydrätte fir dr Erhalt vum Dag vu dr Dytsche Einheit her er au Erfolg gha, wel au in dr Regierigskoalition s Sträbe vum ´Finanzminischter Hans Eichel fir d Abschaffig vum Fyyrdig kei Unterstitzig gfunde gha hän.
Badische I e
Konschtruktyvi Merkmõl
Diè Fedderig isch mit Blattfeddèrè uusgschtattet gsi, diè obberhalb vo dè Rahmèobberkantè aagordnet gsi isch.
Horst Köhler
Bolitisch Wirke im Amt
Bin ere mehdägige Israelreis us Aalass vu dr Ufname vu diplomatische Beziehige vu beide Länder vor 40 Johr het dr Köhler am 2. Februar 2005 as zwete dytsche Bundesbresidänt noch em Johannes Rau vor em israelische Barlemänt, dr Knesset, gsproche. Bis uf d Begrießig un s Schlusswort, wu in Hebräisch ghalte gsi sin, het er die red uf Dytsch ghalte. Dr Köhler het si zue dr dytsche Verantwortig fir d Shoa bekännt un zum Kampf gege Antisemitismus. Är het di bsundere, aber au seli änge Beziehige zue Israel gwirdigt un het d Unterstitzig vu Dytschland fir dr Fridesbrozäss im Noche Oschte zuegsait.
Am 8. Mai 2005 het dr Horst Köhler im Ryychsdagsgebej e Red ghalte zum Änd vum Zwete Wältchrieg. In syyre Red „Begabung zur Freiheit“ het er verchindet, ass es kei Schlussstrich chennt gee. Kritiker hän em vorghalte, är heb d „Erfolgsgschicht Dytschland“, d Ufböuleischtig no 1945, z arg betont gegeniber em Leid vum Chrieg un dr NS-Diktatur.
Badische I e
Konschtruktyvi Merkmõl
S Zweizilinder-Nassdampftrybwärk isch ußèligend waagrächt aagordnet gsi. D Kraftüberträgig isch uff diè zweit Kuppelachsè erfolgt. Diè Allan-Stüèrig isch ebbèfalls ußèligend aagordnet gsi. Diè Flachschièber hèn è üßeri Yschtrömig bsessè.
Horst Köhler
Bolitisch Wirke im Amt
In syyre Red „Die Ordnung der Freiheit“ vum 15. März 2005 het dr Köhler gforderet, ass d Bolitik wäg dr Massnarbetslosigkeit d Schaffig vu Arbetsblätze as wichtiger sott neh wie andri bolitischi Ziil:
Wu dr Gerhard Schröder am 1. Juli 2005 d Verdröuensfrog im Bundesdag verlore het, het dr Horst Köhler am 21. Juli 2005 uf Vorschlag vum Bundeschanzler dr Dytsch Bundesdag ufglest un het Nejwahlen am 18. Septämber 2005 aagsetzt. Zwei Bundesdagsabgordneti hän vor em Bundesverfassigsgricht Chlag geg em Köhler syy Entscheidig yygreicht. S Gricht het aber am 25. Augschte d Zuelässigkeit vu dr Uflesig vum Barlemänt feschtgstellt un het d Chlage zruckgwise. E, Urdeil hän segs Richter zuegstumme, zwei Richter hän ihri ander Meinig in eme Minderheitsvotum dargleit.
Badische I e
Konschtruktyvi Merkmõl
D Kuppelräder sin von èrè Druckluftbrèms Bauart Westinghouse beidsitig abbremst worrè.
Horst Köhler
Bolitisch Wirke im Amt
Dr Köhler het sich im Merz 2006 au fir dr Yysatz vu dr Bundeswehr im Vorfäld vu Wahle in dr Demokratische Republik Kongo uusgsproche.
Am 24. Oktober 2006 het dr Köhler zem erschte Mol e Gsetz nit uusgfertigt. Di vum Bundesdag bschlosse Brivatisierig vu dr Dytsche Flugsicherig (DFS) un s derzue verabschidet Flugsicherigsgsetz sej mit em Grundgsetz uuvereinbar. Des Gsetz isch derno gheje loo wore, wel s nit zue dr notwändige Grundgsetzänderig chuu isch. Zum zweite Mol het dr Köhler am 8. Dezämber 2006 eme Vorhaa vu dr Große Koalition syy Zuestimmig verweigeret – no syyre Meinig isch s Verbruucherinformationsgsetz nit mit em Grundgesetz vereinbar gsi. Die Nejregelig diej gege Verbott verstoße, dr Kommune dur Bundesgsetzer Ufgabe z iberdrage. Des Verbott isch drej Monet dervor im Ramme vu dr Föderalismusreform bschlosse wore. Bundesdag un Bundesrot hän derno des Gsetz ohni die Bstimmige verabschidet, wu vum Bundesbresidänt kritisiert wore sin. Wäg däre Entscheidig vum Dezämber 2006 het s Kritik gee us dr Union un dr SPD an s Köhlers Amtsverständnis, s het as ne Debatte gee iber d Notwändigkeit un dr Umfang vu dr bresidiale Briefigskumpetänz.
Dr EU-Grundlageverdrag vu Lissabon, wu im Dezämber 2007 vu dr europäische Staats- un Regierigschef bschlosse un im April/Mai 2008 vu Bundesdag un Bundesrot bstetigt woren isch, het dr Horst Köhler zerscht nit unterzeichnet. Uf Bitte vums Bundesverfassigsgricht, wu ne Chlag gege dr Lissabon-Vertrag hängig gsi isch, het er aagchnidet, d Ratifikationszurkund erscht noch ere war positiven Entscheidig vum Gricht z unterzeichne. S Urdel, wu am 30. Juni 2009 gfalle isch, het aber dr ne Ratifikationsprozess erscht emol aaghalte. Wäge däm isch d Ratifikationsurkund nit unterzeichnet wore, bis dr Bundesdag un dr Budnerot nomol abgstumme hän. Am 23. September 2009 het dr Köhler derno, scho in syyre zwote Amtszyt, d Begleitgsetz zue dr Umsetzig vum Verdrag z Berlin unterzeichnet. Zwee Däg speter, no dr Verchindigs vu dr Gsetz im Bundesgsetzblatt, het dr Köhler d Ratifikationsurkunde uusgfertigt un no am nämlige Dag isch si z Rom hinterleit wore.
Vor em Hintergrund vu dr Finanzkrise ab 2007 het sich dr Köhler e baar Mol fir e Regulierig un „Bändigung“ vu dr Finanzmärt un vum „Finanzkapitalismus“ uusgsproche.
Widerwahl un zwoti Amtszyt syt 2009
Am 22. Mai 2008 het dr Köhler verchindet, ass er bi 13. Bundesversammlig am 23. Mai 2009 nomol fir s Amt vum Bundesbresidänt kandidiere duet. Wie 2004 het sich dr Köhler wider dr SPD-Kandidati Gesine Schwan gstellt. Är het sich uf d Unterstitzig vum burgerlige Lager us CDU, CSU, FDP un dr Freje Wehler chenne stitze, wu in dr Bundesversammlig e knappi Mehrheit vu 614 Stimme vu insgsamt 1024 gha hän. Dr Horst Köhler isch am 23. Mai im erschte Wahlgang mit 613 Stimme fir e zwoti Amtszyt aa Bundesbresidänt gwehlt wore, wu am 1. Juli 2009 aagfange.
Em Bundesbresidänt Horst Köhler het dr Papscht Benedikt XVI. am 4. Dezämber 2009 e Konzert in dr Sixtinische Kapelle vum Vatikan gwidmet us Aalass vu 60 Johr Grundgsetz un 20 Johr syt em Fall vu dr Muur.
Dr Horst Köhler isch im Friejohr 2010 uf kritischi Dischtanz gange zue dr Bolitik vu dr schwarz-gele Koalition unter dr Angela Merkel. Dr Köhler isch uuzfride gsi mit dr bishärige Arbet, s Volk diej „tatkräftiges Regieren“ mangle. Fir e Styyrsänkig het er kei Spiilruum gsähne. Dr Köhler het au Kritik giebt am „Wachstumsbeschleunigungsgesetz“: „Wie wänn s dr Staat wär, wu chennt sorge fir allwyl meh, allwyl schnäller Wachstum.“
Kontrovers un Ruckdritt
Ände Mai 2010 het dr Köhler in eme Interview uf em Ruckflug noch eme Bsuech vu Bundeswehrdruppe z Afghanistan uf d Frog vun eme Schurnalischt, eb s Mandat zue däm Yysatz längt, wel Dytschland in dr Zwischezyt in eme Chrieg wär, oder eb mer e klar Bekänntnis zue däre chriegerische Ussenandersetzig bryycht oder e neje bolitische Diskurs, gsait:
Die Uussage sin vun e Deil Regierigs- un Oppositionsbolitikern zem Deil heftig kritisiert wore. Dr Fraktionsvorsitzende vu Bündnis 90/Die Grünen, dr Jürgen Trittin, het uf em Köhler syyni Uussag mit em Verglyych zue dr historische Kanonebootbolitik reagiert. Mit dr Rächtfertigung vun ere bewaffnete Ussehandelsbolitik stiend dr Köhler nimmi uf em Bode vum Grundgsetz. Dr Ruprecht Polenz het em Köhler syy Uussag „missverständli“ un „kei bsundersch glickligi Formulierig“ gnännt. Anderi hän vun eme „präsidiale Fähldritt“ gschwätzt, vu „extreme Positione“ , d uussage seje „brandgfährli“, nit d Mandat un nit d Verfassig dieje „Wirtschaftschriee“ abdecke. D Uussage seje „mit dr Verfassig nit zu veryybare“, s „Grundgsetz diej kei Wirtschaftschrieg erlaube“, d Uussage seje „verfassigsrächtli schwärli deckt“. Dergege het dr Verdeidigungsminischter Karl-Theodor zu Guttenberg gsait, dr Afghanistan-Yysatz heb kei wirtschaftliig Inträsse as Grund, s deet sich um e UN-Mandat handle, wu em Kampf gege dr Terrorismus un dr Stabilisierig vu dr Region sott diene. Wirtschaftsinträsse un Sicherheitsbolitik chennte aber „in Verbindig stoh“.
Dr Köhler het erkläre loo, „diese Äußerungen […] beziehen sich auf die vom Deutschen Bundestag beschlossenen aktuellen Einsätze der Bundeswehr wie zum Beispiel die Operation Atalanta gegen Piraterie“, dr Afghanistan-Yysatz vu dr Bundeswehr heb d UN-Mandast as Grundlag. Di verdeidigungsbolitisch Sprächeri vu dr Bundesdagsfraktion vu dr FDP, d Elke Hoff, het uf d Iberyystimmig vu dr Uussage vum Köhler mit Formulierige vum Weißbuch der Bundeswehr, wu anne 2006 vu dr Bundesregierig vereffentligt woren isch. 2003 het scho dr Europäisch Rot in syyre Europäische Sicherheitsstrategiu druf verwise, ass d „Energieabhängigkeit vu Europa in bsunderem Maß Aalass zur Bsorgnis gäbt“ un dr Yysatz vu Inschtrumänt „bis zum militerische Yysatz as letschtem Mittel“ vu dr Konfliktbreväntion un vu dr Krisenbweltigung chennt notwändig syy. 2008 het d CDU/CSU-Fraktion vum Bundesdag e „Sicherheitsstrategii fir Dytschland“ vereffetligt, wu s din heißt: „Die Herstellung von Energiesicherheit und Rohstoffversorgung kann auch den Einsatz militärischer Mittel notwendig machen, zum Beispiel zur Sicherung von anfälligen Seehandelswegen oder von Infrastruktur wie Häfen, Pipelines, Förderanlagen etc.“
D Erklärig vu syym Brässesprächer un d Iberyystimmig vu syyne Uussage mit bolitische Erklärige vu däne Gremie hän aber in dr Effentligkeit fascht kei Ufmerksamkteit gfunde, d Kritik isch nit verstummt. Am 31. Mai 2010 het dr Köhler syy Ruckdritt vum Amt vum dytsche Bundesbresidänt mit sofortiger Wirkig erklärt, was e großi Iberraschig gsi isch :
Dr Burgermeischter vu Bremen, dr Jens Böhrnsen, het verfassigsgmäß d Amtsgschäft ibernuu.
Am 15. Juni 2010 isch dr Horst Köhler mit em Große Zapfestreich im Park vum Schloss Bellevue verabschidet wore. Är het doderbyy kei zuesätzligi Erklärige fir syy Ruckdritt abgee. Uf eme Empfang churz vor em Große Zapfestreich het dr Köhler gsait: ''„Zu den Gründen meines Rücktritts habe ich mich öffentlich geäußert; ich habe dem von mir aus nichts hinzuzufügen. Ich habe eine Entscheidung getroffen, die ich für richtig hielt und weiterhin für richtig halte. Respekt und Wahrhaftigkeit sollten in der politischen Kultur unseres Landes einen festen Platz erhalten.“''
Computerspiel
E Computerspiil isch e Computerprogramm, wo einem oda mehrere Spiiler meglich macht, amme Computer interaktiv e Spiil zu spiile. In de Umgangssproch wirds au Game (vu Änglisch fir Spiil) gnonnt. Ewefalls in de Umgangssproch bzeichent „Computerspiil“ nur d Spiil fir'd Personal Computer. Alli Spiil zsamme, also au die a de Konsol, werre do Videospiil gnonnt.
Analytische Chemie
Die Analütischi Chemii isch e Däilgebiet vo dr Chemii und beschäfdigt sich mit dr Identifizierig und dr Mängebestimmig vo chemische Substanze, wo in däm Zämmehang as Analüte bezäichnet wärde. Si spiilt in fast alle chemische Däildiszipline e bedütendi Rolle und isch hüfig dr Gegestand vo aktuelle öffentlige Diskussione wie zum Bischbil in dr Umwältanalütik.
Computerspiel
Gschicht
Am Afang hänn d Litt nur Spiil, wos scho genn hett, wie als Bispiil Dame, fir de Computer programmiert. Als offiziell ärschdes Computerspiil mit naiji Meeglichkaite wirds Spiel Tennis for Two agsehe. I de 1970er Johr ware d Spiilautomate sähr bliebt, wo s bliebtschte Spiil Pong wor. Zu derri Zit hänn Undernämme wie Atari au d erschdi Spiilkonsole fir dahaim entwiggelt.
Analytische Chemie
Grundlegendi Arte vo dr Analütische Chemii
Dr wichdigst Underschiid isch dä zwüsche dr kwalitative Analüse, dr kwantitative Analüse und dr Strukturanalütik:
Computerspiel
Gschicht
Wil in de 1980er Johr imma mehr Litt e Heimcomputer ghet henn, sinn au d Spiil dofir sehr bliebt worre. I Japan sin d Computerspiil nonnet so bliebt gsinn un wege dem sin do zwai vu dr hitt greschti Hersteller vu Spiilkonsole erfolgrich worre, nämlich Nintendo un Sony. Midm Nintendo Entertainment System (NES) het e naiji Ära vu dr Computerspiil au in Nordamerika un Europa agfange.
Analytische Chemie
Grundlegendi Arte vo dr Analütische Chemii
Was „wie vil“ genau bedütet, isch nit driwial. Mäistens isch drmit d Konzentrazioon vom ene Stoff gmäint, also zum Bischbil wie vil mol Coffein es im e Liter Kaffi het.
Aeschentor
S Äschedoor isch en ehemoligs Stadtdoor vo dr Stadt Basel und emol Bestanddeil vo dr Basler Stadtmuure gsi. Es isch 1859, zwei Johr noch dr Verabschiidig vom Basler Stadterwiterigsgsetz vo 1859 abgrisse worde.
Computerspiel
Gschicht
Hitt sin d Computerspiil e wichtigi Form vu dr Unterhaltung worre un manchi Spiil mache sogar besseri Umsätz wie d jeweiligi Filmindustrie.
Aeschentor
S Äschedoor isch e quadratische Durm mit eme Zältdach gsi und eme Barrierehof, wo mit zwei Dürmli versterkt gsi isch. As Verzierige het s numen e baar Bilder gha, wo dr Meister Lawelin 1429 gmoolt het. Bis 1801 het sich nid vil dra veränderet, bis dr Bärewirt und dr Stärnewirt verlangt hai, ass me die beide Dürmli im Hof wurd abrisse, wil si mit ihre Wiiwäge wägen e en Umwäg hai miesse mache. 1813 hätt die holzigi Fallbrugg sötte repariert wärde, wil das aber z düür ko weer, het mä eifach dr Grabe ufgfüllt. In de 1830er Johr, wo dr Komflikt mit em Baselbiet eskaliert het, het män es Offiziersstübli am Stadtdoor aabaut. Wo 1841 dr Äscheschwibbooge abroche worden isch, isch däm si Uhr am Äschedoor aagmacht worde, und wil s Zältdach nümen em Gschmack entsproche het, het mä s 1842 für 3500 Franke dur e Zinnekanzle mit eme künstlerische Fries ersetzt. Dr Verchehr isch aber in dene Johr immer grösser worde, und s Door het en behinderet. Wo mä dr Centralbahnhof het afo baue, si 1858 s Äschebollwärk und s Zollhüüsli abbroche worde. S ganze Door het aber s Baukollegium nid welle abrisse, wil s dr Stadt Charakter gäb. Si het aber schliesslig doch em wirtschaftlige Druck miesse nochgee und 1861 isch s Äschedoor abgrisse worde.
Unterseen
Unterseen isch e Ywonergmiind im Verwaltigschreis Inderlache-Oberhasli im Kanton Bärn, Schwyz. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmiind zum Bezirk Inderlache ghört.
Geografy
Unterseen ligt uf em Bödeli zwüsche Thuner- u Brienzersee. D Gmiinde Unterseen, Matte un Inderlache si zämmegwachse. Vor Gmiindsflächi si 18,7 % landwirtschaftleche Flächi, 59,5 % Wald, 14,2 % Sidligsflächi u 7,5 % süschtigi Flächi.
Gschicht
Am 13. Juli 1279 het dr Chünig Ruedolf I. vo Habsburg em Fryherr Berchtold III. vo Eschebach-Oberhofe d Erluubnis ggää, zwüsche de beede See e Burg un e Stadt z buue.
Religion
70,6 % vo de Ywoner si evangelisch-reformiert, 16 % si römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi de Nationalratswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 16,3 %, CVP 1,4 %, EVP 4,0 %, FDP 9,9 %. GLP 4,7 %, GP 8,2 %, SP 19,1 %, SVP 26,0 %, Suschtigi 10,4 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkiit isch im Jahr 2011 bi 1,7 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszellig 2000 hii vo de 5201 Ywoner 89,1 % Tütsch als Houptsprach aaggää, 0,9 % Französisch u 2 % Italiänisch.
Dr Dialäkt vo Unterseen ghört zum Hööchschtalemannisch.
Blues (Begriffsklärung)
Blues chan aini vo däne Bedütige haa:
Blues isch de Spitzname vo däne Fueßballverein
Lueg au:
Lee Myung-bak
Dr Lee Myung-bak(rev. Rom. Yi Myong-bak, McCune-Reischauer i Myŏng-bak, koreanisch 이명박 hanja 李明博, in dr alte japanische Transkripzioon Skiyama Akihiro 月山明博; uf d Wält cho as Lee Sang-jong 이상정, 李相定; * 19. Dezember 1941 z Osaka, Japan) isch e südkoreanische Politiker und Geschäftsmaa. Vo 2002 bis 2006 isch er Bürgermeister vo Seoul gsi und vo 2008 bis 2013 Bresidänt vo Südkorea. Er isch Mitgliid in dr konservative Saenuri-Partei. Er isch e Befürworter von ere sterkere Määrtorientierig in dr Wirtschaft und ere kompromisslosere Linie gegenüber Nordkorea.
Harprich
Harprich (lothrìngisch; frànzeesch Harprich, ditsch Harprich) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Harprich lijt uf re Heche zwìsche 242 und 333 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Harprich ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1365 àls Zarperich (1594: Herbrich, 1626: Hartberg, 1645: Harburg, 1751: Harsprich, 1776: Hartprich).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Harprich ìsch. Harprich ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Harprich ghert zem Rhinfrankisch.
Zwischbergen
Zwischbèrgù (amtlich Zwischbergen; frz. Prabourgne) isch e Munizipalgmeind im Bezirk Briig im Kantoon Wallis i dr Schwiiz. Dr Gmeindbann ligt i de Tääler a dr Südrampe vom Simplonpass, unde n em Dorf Simplu a dr Landesgränze zu Itaalie.
Geografii
S Gmeindbiet hed e längi Form und goot über öppe 30 Kilometer dr Landesgränze zu Itaalie noo. Änedra si es baar Sitetääler vom iteliänische Riistal.
Zu dr Gmeind ghört e Deil vom obere Chrummbachtaal mit dr tüüfe, änge Gondoschlucht, wo früener es seer schwärs Hindernis für e Vrcheer gsi isch. Sid de Bouarbete under em Napoleoon gid s e Strooss zum Faare vo Briig über dr Simplonpass, dur s Taal abe und bi San Marco über d Landesgränze, und den witer uf Iselle und Tüem abe. Uf dr Nordsite vom Chrummbachtaal ligt en Bärglandschaft mid dr Alp Schwarzi Balma und s Land bis zum Gletschersee, an Alpjergletscher und zum Monte Leone ufe.
Dört wo dr Bach Grossus Wasser us em Sitetaal in Chrummbach mündet, stoot s Dorf Ruden, wo hüt offiziell Gondo heisst. Anderi chlini Zwischbèrger Sidlige i de Tääler und uf den Alpe si: Feerbärg, Bifigjini, Bord, Hof und Chemi.
Südlech vom Chrummbach ghört s ganze Zwischbèrgutaal mid em Grossu Wasser und di öschtlechi Bärgsite vom Laggintaal zu dr Gmeind. S Zwischbèrgutaal foot noch bim höche Wiissmies und am Portjegrat und bim Zwischbèrgupass a, wo dr Wäg uf Almagäll dure goot. Dr Fuesswäg füert under em Pass übere Zwischbèrgugletscher und denn steil is Taal abe zu de Alpe Gmeinalp und Bidemji und vo dört füre uf Ruden. I däm Taal ligge dr Pontimiasee under em Pontimiapass, dr Tschawinersee und dr Wairasee.
Zwüsche Bord und Bällegga isch im Taal no dr Serastausee, wo s Wasser vom Chraftwärk a dr Gränze unde samlet. Bi de Hüser vo Hof sind d Ruiine vom ene ehemolige Goldbärgwärch.
Us em Laggintaal chunnt dr Fluss Laggina is Haupttaal und bim Dorf Gabi in Chrummbach, wo vo dört a und bis zu dr Landesgränze hüt offiziell Doveria heisst. Zwüschem Zwischbèrgutaal und em Laggintaal verlouft e Bärgchetti, mid em Seehorn als em höchschte Gipfel, grad obe n a Ruden.
Gschicht
Zwischbèrgù ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1304 als Zewischeneberuen (1390 Zwisbergen).
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 11,3 % glägu.
Religion
93,6 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 1,3 % evangelisch-reformierti.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Zwischbèrgù ischt dr Roland Squaratti (Stant Oktober 2017).
Sproochgeografii
D Dörfer und Wiiler im Zwischbèrgù sind im Middelalter vo de Walser gründet worde. Drum isch das eini vo de dütschsproochige Gmeinde uf dr Südsite vo de Walliser Alpe. Me redt dört es Walliser Dütsch. D Landesgränze fallt fascht ganz au mid dr Sproochgränze zäme. D Nöchi zum Biet vo dr Iteliäänische Sprooch, also do eigetlech zum ene Lombardische Tialäkt, gseet me au a Fluernääme wie zum Bischpil dr Wälschimatta, wo abr näbe Zwischbèrgù grad no uf Simpler Bode vorchunnt. Im Zwüschbèrgutaal, em länge Siitetaal uf em Gmeindbiet, vermische sech noch a dr Gränze dütschi und romanischi Fluernääme, wil dört vo de iteliäänische Dörfer us Alpe uf Schwiizer Bode bstosse wärde.
Nicole Keilbach-Schmittel
D Nicole Keilbach-Schmittel (* 8. Juli 1972 z Dodtnau as Nicole Keilbach) isch e dytschi Dialäktdichteri un Schriftstelleri.
Lääbe
D Nicole Keilbach isch z Dodtnau uf d Wält chuu un z Atzebach ufgwachse. No dr Schuel het si z Huuse ne Gärtnerlehr gmacht un derno z Fryyburg en Uusbildig zur Erzieheri. Si isch ghyrote mit em Günther Schmittel un het mit ihm fimf Chinder. Si läbe zämme im Zäller Stadtdail Gräsge.
Literarisch Schaffe
D Keilbach-Schmittel schrybt Gedicht, Gschichten un Lieder uf Alemannisch, wie si sälber sait us ihre „Lebenssituation als Mutter, Ehepartnerin und Frau zwischen Himmel und Erde“. Si schrybt au fir Chinder un goht mit ihre Wärch au in Chinderschuele un Schuele zum Vorläse.
Anne 2003 het si bim erschte Gerhard-Jung-Wettbewerb dr dritt Bryys in dr Kategory Lyrik gwunne, drei Johr speter bi dr zwooten Uflag vum Wettbewärb derno dr erscht Bryys in dr nämlige Katgory un e dritte Bryys in dr Kategory Prosa.
Im Johr 2009 isch si aini vu dr Dailnämmer*ne bi dr Internationale Mundart-Literatur-Werkstatt z Schopfe gsii.
Im Drey-Verlag isch anne 2012 ihre erscht Gedichtband «de schöfliwulken en schupf» uusechuu, mit ere CD, wu si d Gedicht druf vorgläse het.
D Carola Horstmann schrybt in ere Rezänsion zum Gedichtband vu dr Keilbach-Schmittel:
Dr Markus Manfred Jung het iber ihri Täxt gsait, ass si dur e frisch, glychzytig zärtlige un fräche Ton uuszaichnet seie. Allmee heb si d Keilbach-Schmittel ihre klare, knappe, bildryche Ton aagaignet. Was en am maischte aariere diei, sei dr doppelbedig Humor, e Humor, wu us dr Melancholy cheem, aber au ne lychte un gallige Humor.
Wu si bi dr Mundart-Werkstatt z Bockenheim ufdrätte isch, het si iber ihri Literatur gsait: «Es ist mir wichtig, den Menschen mit meinen Werken entgegenzukommen, sie abzuholen und mitzunehmen auf die Reise durch dieses wundervolle Leben.»
Im Oktober 2014 het d Keilbach-Schmittel bim Wettbewärb „Lahrer Murre“ zämme mit em Wendelinus Wurth dr erscht Bryys in dr Kategory Prosa gwunne.
Kabinett Trunk III
S Kabinett Trunk III isch vum 3. Februar 1927 bis 23. Novämber 1927 d Landesregierig vu Bade gsii.
Wu dr Heinrich Köhler am 29. Jänner 1927 zum Rychsminischter vu dr Finanze gruefe woren isch un syni badische Regierigsämter niderglait het, het dr badisch Landdag in syre 12. Sitzig vum 3. Februar 1927 e neie Minischter vu dr Finanze, un au ne neie Staatsbresidänt gwehlt.
1. Juni
Dr '''1. Juni''' isch dr 152. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 153. in Schaltjohr), dodermit blybe no 213 Däg bis zum Änd vum Johr.
Greyerzbezirk
De Greyerzbezirk ) (frz. District de la Gruyère, Fryybùrger Patois volkstümlich Greyerzerland, mängmol au Bezirk Greyerz ) isch en Bezirk im Kanton Fryburg in de Schwiiz.
De Bezirk het 25 Gmeinde und de Hauptort isch Bulle:
Fusione
In de letzschte Johr hets im Greyerzerbezirk einige Gmeindsfusione gäh:
Trient VS
Trient (fp. [trəˈjɛ̃]) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Martigny im Kanton Wallis, Schwiiz.
Geografi
Trient lit im obru Trienttal üfer linke Sita vaner Rottu. Vannr Ggmeindsflechi sint 12,4 % landwirtschaftlechi Flechi, 31,2 % Wald, 0,8 % Sidligsflechi und 55,6 % süschtigi Flechi.
Gschicht
Trient ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar zwischu 1025 und 1031 als Trioncia (1298 Triens)
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 7,5 % glägu.
Religion
82,3 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 9,2 % evangelisch-reformierti.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Trient ischt dr Bertrand Savioz (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 130 Iwonru 96,2 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 1,5 % Titsch und 2,3 % anneri Spraache.
Dr tradizionäll Tialäkt va Trient gcheert zum Frankoprovenzalisch.
Oberrieden ZH
Oberriede (amtlich Oberrieden) isch e politischi Gmäind im Bezirk Horge im Kanton Züri, Schwiiz.
Geografi
Oberriede liit uf de lingge Siite vom Zürisee. S Piet vo de Gmäind umfasst 11,9 % landwirtschaftlichi Flèchi, 42,2 % Wald, 30 % Sidligsflechi, 13 % Vercheersflechi und 1,1 % Gwässerflechi.
Gschicht
Oberriede isch zum eschte Mal gnamset worde 1133-67 als Obrendrieden.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Religion
41,1 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 27,2 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 3,0 %, CVP 6,1 %, EDU 1,5 %, EVP 4,0 %, FDP 19,9 %. GLP 9,0 %, GP 9,5 %, SP 17,0 %, SVP 28,9 %, Suschtigi 1,2 %.
Gmäindspresidänt isch de Martin Arnold (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 2,5 % gläge.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Oberriede ghört zue de Seemundarte.
Christian Wurstisen
Dr Christian Wurstisen (lat. Christianus Urstisius; * 23. Dezämber 1544 z Liestel; † 29. Merz 1588 z Baasel) isch e Mathematiker, Theolog und Historiker us Baasel gsi.
Si Lääbe
Dr Christian Wurstisen isch dr Soon vom Liestler Wiihändler und Rootsheer Pantaleon Walch gnennt Wurstisen gsi. Vo 1558 aa het er an dr Uniwersidäät Baasel studiert, zerst an dr Artistefakultäät und vo 1562 aa Theologii. 1563 isch er Brediger z Hünige worde. Vo 1564 bis 1566 het er as Pfarrhälfer in dr Theodorsgmäind im Chläibaasel gschafft. Gliichzitig het er an dr Baasler Uni Karriere gmacht. Vo 1564 bis 1584 isch er Brofässer für Mathematik gsi und vo 1585 bis 1586 für Theologii. Vo 1577 bis 1578 und vo 1583 bis 1585 isch er Räkter gsi. 1586 het dr Wurstisen d Uniwersidäät verloo und isch bis zu sim Dood Stadtschriiber gsi. As Bibliothekar vo dr Uniwersidäät het dr Wurstisen dr zwäit Gsamtkatalog zämmegstellt. As Stadtschriiber het er sich drum gsorgt, ass mä z Baasel zum erste Mol süstematisch Rootsbrotokoll ufgnoo het. Gliichzitig het er historischi Studie gmacht. 1580 het er d «Basler Chronik» uusegee, die ersti Gsamtdaarstellig vo dr Gschicht vo Baasel, und din het s au Urkunde und Inschrifte, wo hüte zum Däil verloore si. 1585 het dr Wurstisen e Kwellesammlig zur middelalterlige Gschicht vom Häilige Römische Riich („Germaniae historicorum illustrium“) editiert. As Naturwüsseschaftler het er zu de früeje Aahänger vo dr heliozentrische Leer vom Kopernikus ghöört, wo De Revolutionibus Orbium Coelestium von em 1566 z Baasel druckt worde si. Dr Wurstisen het vermuetlig dr Galileo Galilei as erste mit däm Wärk bekannt gmacht, au wenn mä vilmol dänkt, ass dr Galilei s heliozentrische Süsteem wäg em Michael Maestlin aagnoo het.
Im Wurstisen si mathematischs Leerbuech Elementa arithmeticae si vom John Milton und vom ungarische Filosoof Andreas Dudith gschetzt worde.
Si Soon Emanuel Wurstisen isch Mediziner worde.
Kabinett Remmele II
S Kabinett Remmele II isch vum 23. Novämber 1927 bis 23. Novämber 1928 d Landesregierig vu Bade gsii.
In syre 2. Sitzig vum 23. Novämber 1927 het dr Landdag e neie Staatsbresidänt un däm sy Stellverdrätter gwehlt.
Seeschlacht bei Curzola
D Seeschlacht bi Curzola het am 8. Septämber 1298 zwüsche de Flotte vo Venedig und Genua bi dr dalmatinische Insle Korčula im Adriatische Meer stattgfunde. Die venezianischi Flotte under em Kommando vom Admiral Andrea Dandolo isch vo de Genuese under em Admiral Lamba Doria gschlaage worde, wo dä mit sinere Resärve e Manöver duuregfüert und d Venezianer überrascht het. Vo de Duusige vo Gfangene, wo d Genueser gmacht häi, isch dr bekanntist dr Marco Polo gsi.
D Schlacht isch Däil gsi vo der Usenandersetzig, wo sich die vier sogenannte „Seerepublike“ („repubbliche marinare“) Venedig, Genua, Pisa und Amalfi im Middelalter gliiferet häi. Gege s Ändi vom 13. Joorhundert si Amalfi und Pisa gschlaage gsi und us em Kampf um d Hegemonii usgschiide. Genua het mit em Siig bi Curzola si Vorrangstellig für Joorzäänt gsicheret und sä bis zum Chioggia-Chrieg (1378−1381) chönne halte.
Steinentor
S Steinedoor isch en ehemoligs Stadtdoor vo dr Stadt Basel und emol Bestandteil vo dr Basler Stadtmuure gsi. 1866 isch s im Zug vo dr Umsetzig vom Basler Stadterwiiterigsgsetz vo 1859 abgrisse worde.
S Steinedoor isch zum erste Mol 1387 as Herthor am Steinen erwähnt worde. Vermuetlig het s an sim Blatz vorhär scho e Door dört gha as Deil von ere Vorstadtbefestigung. Öbbe 1440 het mä vor em Doordurm im Stadtgrabe es brovisorischs Vorwärk, 1473 denn en überdachts Vorwärk baut. Zur gliiche Zit isch wohrschiinlig au dr Doorvorhof entstande, wo bis zur hütige "Innere Margarethestrooss" gangen isch. Noch eme Bild us de 1740er Johr het s Steinedoor denn no e Zältdach und e Vorwärk gha. S Durmdach isch noch 1842 verschwunde und mä het s mit ere Zinnechrone mit Gloggedürmli ersetzt. D Lengi vom Vorhof isch in sällere Zit halbiert worde.
1858 isch dr Vorhof mit em Wachhuus und dr Brugg über e Stadtgrabe abbroche und dr Grabe ufgfüllt worde. S Vorwärk am Durm isch 1865 und im Oktober 1866 dr Durm sälber mit dr Stadtmuure dörte abgrisse worde. Hützudag isch d BVB-Dramstation Heuwoog grad näbedra.
Founex
Founex (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Nyon im Kanton Waadt, Schwyz.
Gschicht
Founex isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1224 as Fosnay Châtaigneraie un Le Gachet sin anne 1764 an Founex aagschlosse wore..
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 42,6 % gläge.
Religion
30,3 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 32,9 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,5 %, CVP 6,8 %, FDP 23,1 %, GLP 6,9 %, GP 7,4 %, SP 13,9 %, SVP 23,6 %, Sunschtigi 1,3 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,6 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 2648 Yywohner 64,2 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 7 % Dytsch, 2,8 % Italienisch un 26 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Kabinett Schmitt I
S Kabinett Schmitt I isch vum 23. Novämber 1928 bis 21. Novämber 1929 d Landesregierig vu Bade gsii.
In syre 2. Sitzig vum 23. Novämber 1928 het dr Landdag e neie Staatsbresidänt un däm sy Stellverdrätter gwehlt.
2. Juni
Dr '''2. Juni''' isch dr 153. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 154. in Schaltjohr), dodermit blybe no 212 Däg bis zum Änd vum Johr.
Lipide
Lipid (vo griechisch λίπος lípos „Fett“, Bedoonig uf dr zwäite Silbe: Lip i d) isch e Sammelbezäichnig für Naturstoff, wo ganz oder mindestens zum grösste Däil wasserunlöslig si (hydrofob) und wo sich wäge iirer chliine Polaridäät seer guet in hydrofobe (oder lipofile) Löösigsmiddel wie Hexan lööse. Ass si in Wasser nid lööslig si, chunnt vor allem vo de lange Choolewasserstoff-Räst, wo fast alli Lipid häi. Mä däilt sä grob in versäifbari und nit versäifbari Lipid ii. In lääbige Organisme wärde Lipid hauptsächlig as Strukturkomponänte in Zällmembrane, as Energiispiicher oder als Signalmolekül brucht. Die mäiste biologische Lipid si amfifil, d. h. si häi e lipofile Choolewasserstoff-Räst und e polari hüdrofili Chopfgrubbe. Dorum bilde si in polare Löösigsmiddel wie Wasser Micelle oder Membran. Vilmol wird dr Begriff „Fett“ as Sünonüüm für Lipid brucht, aber d Fett (Triglyceride) si nume en Undergrubbe von ene.
D Lipid chönne in siibe Grubbe iidäilt wärde: Fettsüüre, Triacylglycerid (Fett und fetti Ööl), Waggs, Fosfolipid, Sfingolipid, Lipopolysaccharid und Isoprenoid (Steroid, Carotinoid etc.)
Hurritische Sprache
Di Hurritischi Sprooch (hurrit. ḫurwoḫe; hethit. ḫurlili) isch en uusgstorbni Sprooch, wo i de Bronzezitt vo de Hurriter z Chliiasie und z Syrie gredt woren isch. Au d König vom Mitanni-Riich hend uf Hurritisch gschribe. Si isch verwandt mitem Urartäische, wo i de früe Isezitt z Armenie gredt woren isch. Di zwoo Sprooche stönd för sich elai und sind kai anderi Sprooche bikannt, wo mit dene verwandt sind.
S Hurritische isch i de Kailschrift gschribe woore, z Ugarit i de ugaritische Alphabetschrift und im hethitisch-hurritische Felshailigtum Yazılıkaya mit luwische Hieroglyphe. S isch en Ergativ-Sprooch, da meint, Subjekt vomene transitive Verb stoot im Ergativ nöd im Nominativ und intransitiivi Verbe chönd nume mitem Akkusativ stoo. De bistimmti Artikel werd as Substantiv aaghenggt (wie z. B. i de skadinavische Sprooche).
Edelschimmel
As Edelschimmel wärde Schimmelbilz-Arte bezäichnet, won e Naarigsmiddel für e Mensch nit ungniessbar mache, sondern verbessere.
Vo de 130'000 Bilzarte si nume e baar milchwirtschaftlig nutzbar und eso für d Häärstellig vo Chääs as Rifigsorganisme gäignet. Dr Underschiid zu schädlige Kulture isch, ass si em Chääs nume iiri spezifische Aroma gääbe, aber für e menschlig Organismus harmlos si. Si zele dorum zu de Edelbilz und wärde as bsundrigs wärtvoll aagluegt. Zum d Bildig vo Schimmel z fördere, wärde bestimmti Chääsarte wääred em Rifigsbrozäss mit bräite Noodle pikiert, also gstoche, sodass dur die Löcher Suurstoff in Chääs iine cha. Das förderet d Bildig vo Schimmel.
Zum Schimmelchääs mache, wärde Kulture vo Schimmelbilz verwändet, zum Bischbil für d Blauschimmelchääs sorte Roquefort dr Penicillium roqueforti und für e Kamamber und Brie dr Penicillium camemberti oder dr Penicillium candidum.
Bilzkulture spiile au bim Wii mache e Rolle, dört reedet mä vo Edelfüüli, und bim Wurst mache : für e ungarisch Salami brucht s sogar zwäi verschidnigi Schimmelbilzwariante: Zerst e blaugrüene Schimmel, wo denn wie d Wurst rifer wird vom ene wisse Schimmel abglööst wird. Dä git dr Salamihut iiri charakteristischi wissligi Farb.
Bi dr Herstellig vo Culatello sorgt en Edelschimmel für dr Gschmack vom Schingge.
Au zum Sojasoosse mache setzt mä Edelschimmel-Kulture wie zum Bischbil Aspergillus oryzae ii.
Sony
D Sony Corporation (jap. ソニー株式会社, Sonī Kabushiki-gaisha) isch de drittgreeschte japanische Elektronikkonzern midm Sitz z Tokio. De greeschte Firmezweig isch d Unterhaltungselektronik.
Audiogrääte
I de 1950er Johr war Sony s ärschte Unternähme, wo e Radiogräät midemme Transischtor hergstellt het. Im Johr 1979 het Sony au de ärschte Walkman, e Kassettenspiiler zum mitnämme, erfunde, aba 2004 hänn se zugänn, dass de Walkman eigentlich vom Dytsche Andreas Pavel erfunde worre isch.
Zsamme mit Philips het Sony im Johr 1983 d ärschte Compact Disc (CD) entwiggelt un dofir au Abspiilgrääte, nämlich d CD-Spiiler, hergstellt.
Videogrääte
1975 het Sony e Videoufnaamegräät rusbrocht, wo aba net so erfolgrich wied Konkurrenz war, obwools e besseri Qualität ghabt het. Sony isch usserdäm de weltwitte Marktfiirer im Berich Videokameras fir profesionelli Zwecke.
PlayStation
E großer Erfolg isch au d Spiilkonsole-Reihe PlayStation, wos aigentlich nur gibt, wil Sony fird SNES vu Nintendo e CD-Laufwerk herstelle het solle. Aba dann hets zwische Nintendo un Sony Komplikatione gänn un Sony het sinni eigeni Konsol, d PlayStation, hergstellt. Inzwische gibts 6 verschiideni PlayStation-Konsole.
Mobiltelefone
In de Mitt von de 1990er Johr het Sony aagfange zsamme mit Siemens au Mobiltelefone herstelle. 1998 het Sony dann sinni eigeni Firma, wo Mobiltelefone herstellt, grindet. Die Mobiltelefone sin in Ràppschwihr im Elsass hergstellt worre. Im Johr 2001 het Sony zsamme mir Ericsson d naije Firma Sony Ericsson grindet. Sit 2012 het Sony aba e komplett eigeni Firma, wo au Sony heißt un Smartphones herstellt.
Branchen
Newe de Produktion vu Technikgrääte het Sony au noch anderi Firmezweige wie s Film- un s Musikgschäft.
Schweizerisches Wirtschaftsarchiv
S Schwizerische Wirtschaftsarchiv (SWA) isch es Archiv z Basel.
Es dokumentiert d Wirtschaftsgschicht und d Wirtschaftspolitik vo dr Schwiz und sicheret Archiv vo dr brivate Wirtschaft. Es befindet sich am 	Peter Merian-Wääg 6 und isch dr Baasler Uniwersidäätsbibliothek aagliideret. Sit 1980 isch s au under em Dobbelnaame WWZ-Bibliothek/Schweizerisches Wirtschaftsarchiv bekannt.
S Archiv isch äins vo dr Kulturgüeter im Kanton Basel-Stadt Baasel, wo nazionali Bedütig häi.
Dr Ufdraag
S SWA isch s nazionale Kompetänzzentrum für Wirtschaftsinformazion und Wirtschaftsgschicht. Zämme mit dr Bibliothek vom Wirtschaftswüsseschaftlige Zentrum vo dr Uniwersidäät Baasel (WWZ) isch s en integrierte Betriib vo Archiv, Bibliothek und Dokumentazionsstell und stellt dr Forschig und dr Öffentlikäit aktuelli und historischi Informazione über d Wirtschaft in dr Schwiz zur Verfüegig.
S SWA sammlet näbe de Firme- und Verbandsdokumentazione au organisazionsinterni Underlage vo Firme, Verbänd und Instituzione, Noochläss vo Persone, wo für d Wirtschaft und d Wirtschaftspolitik vo dr Schwiz vo Bedütig gsi si, d Ortsgschichte vo alle Gmäinde in dr Schwiz und as EU-Informazionszentrum d Publikazione vo dr Öiropäische Union zu wirtschaftlige, politische und soziale Theme.
Gschicht
Dr Staatsarchiwar Rudolf Wackernagel het scho 1877 aagfange, au nid-staatligi Archiiv ufznee und het en umfangriichi Sammlig vo Druckschrifte aagläit, wo d Basis vom hütige Archiiv bildet. S Wirtschaftsarchiiv isch 1910 as en Abdäilig vom Baasler Staatsarchiiv gründet worde. Under em erste, vollamtlige Archiwar, em Brofässer und Regierigsroot Fritz Mangold (1871-1944), isch ss SWA am Aafang vo de 1920er Joor vom Staatsarchiv abdrennt worde, isch aber au witer bis 1943 em Departemänt vom Innere vom Kanton Basel-Stadt understande. Denn isch s em Erziejigsdepartemänt understellt worde und het mee und mee si Rolle as Archiiv verloore.
1976 isch zur Öffentlige Bibliothek vo dr Uniwersidäät Baasel (UB) cho bis es 1988 mit dr Fachberiichsbibliothek für Wirtschafts- und Sozialwüsseschafte vom Wirtschaftswüsseschaftlige Zentrum vo dr Uni (WWZ) zämedoo worde isch und im Rosshof am Petersgrabe undercho isch. Vo denn aa het s "WWZ-Bibliothek/Schweizerisches Wirtschaftsarchiv" ghäisse. Die historische Archiiv si wider ufgwärtet worde und in de 20 Joor druf häi sich sini Bestand verdobblet.
Im Februar 2009 si d WWZ-Bibliothek und s SWA zämme mit dr Wirtschaftswüsseschaftlige Fakultäät vom Rosshof ins Jacob Burckhardt-Huus bim Baanhoof SBB züüglet. Sit 2013 häisse si "Universidäätsbibliothek Wirtschaft - Schwizerischs Wirtschaftsarchiiv" oder abkürzt "UB Wirtschaft - SWA".
Haarberg (Lothringen)
Hoerberj (lothrìngisch; frànzeesch Harreberg, ditsch Haarberg) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Hoerberj lijt rund zwelf Kilometer sìdeschtlich vun Sarrebourg uf dr Wàsserscheid zwìsche dr Inzugsgebiet vun dr Sààr un dr Zorn ìn dr Vogese.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Hoerberj ìsch. Hoerberj ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Hoerberj ghert zem Rhinfrankisch.
Depot der Archäologischen Bodenforschung Basel-Stadt
S Funddepo vo dr Archeologische Boodeforschig Baasel-Stadt isch dr Ort, wo die Archeologischi Boodeforschig vo Baasel iiri Fündstück ufbewaart. S Depo befindet sich an dr Lyonstrooss 41 z Baasel und d Sammlig isch äins vo de Kulturgüeter z Baasel, wo nazionali Bedütig häi.
S Depo
Die Archeologischi Boodeforschig isch zueständig für d Laagerig vo alle Fünd, wo sit iirer Gründig im Joor 1962 z Baasel gmacht worde si. S Depo umfasst öbbe 6 Millione Fundstügg us mee as 2300 Usgraabige. D Fundstügg wärde ins Inwentar ufgnoo und konserwiert, in Fundkiste verpaggt und im e Depot noch em Material, wo si drus gmacht si, glaageret, wil jedi Materialgattig iiri äigene klimatische Aasprüch het. Äini vo de Ufgoobe vom Funddepo isch s, Fundstügg dr wüsseschaftlige Forschig und Ustellige zur Verfüegig z stelle.
Sit em Joor 2011 het die Archeologischi Boodeforschig e modärn iigrichdets Zentrals Funddepo, und dört wärde hüte die mäiste Fundstügg ufbewaart.