cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lastkraftwagen
Uufgabe und Forme
Füre Güetervercheer uf längi Distanze z Europa ghöre di meischte Laschtwäge hüt zum Boutyp vom Standard Euro-Saddelzug, wo ne Zugmaschine mit zwo Achse und en Saddeluufleger mit drü Achse het. D Grössi vo de Euro-Laschtzüg isch vo der EU gnau definiert, so basse die Fahrzüg uf die normierte Parkplätz vor de Fabrigge und Lagerhüüser und au zum modärne intermodaale Vercheer, wo Stroossefahrzüg mit der Ysebaan zämeschaffe. D Eurolaschtwäge sind als Saddelzüg 16,50 Meter lang und högschtens 4 Meter höch.
Näbe de gwönleche Laschtwäge wärde für bsunderi Uufgabe grossi Spezialfahrzüüg mit em glyche Fahrgstell und Aatriibssischteem bout, zum Bischpiil Schwärtransporter, Kipper oder Fahrzügkrään. Grossi Fahrzüüg zum Persone umefüere heisse nid Laschtwäge, sondern Autocar oder Büs, wie bi de Poschtauto i der Schwiiz. Näbe de Laschtauto gits au no Liferwäge, das sind chlyneri Transporter mid em ene Gwicht vo weniger als 2,8 Donne. Vil Laschtwäge hend en eigete Kran druff, wo me für d Fahrt cha zämelegge und wo si drmit sälber Sache uf- und ablade.
d Gschicht vo den alte Laschtwäge
Di modärne Laschtwäge, so wie me se jetz het, git’s erscht sid em Ändi vom 19. Joorhundert, wo d Motoorfahrzüüg erfunde worde sind. En früeneri Form vo Laschtwäge isch scho sid Joortusige die gsi, wo s Fahrzüggstell ganz us Holz gmacht gsi isch, mit einere oder zwo Achse und ere Brügi zum Sache druf ufzlade, und wo me d Zugtier a der Diechsle ygspannt het. D Brügi, wo us paar Brätter gmacht gsi isch, het mängisch a der Syte Gidder gha wie ne Leitere, das sind di tradizionelle «Läiterwäge» gsi, wo me hüt i der Landwirtschaft i deil Länder no cha gsee. Die Fahrzüüg sind scho i dr Urzyt ufcho, wo s Rad erfunde worden isch. Es git archäologischi Fund vo Fahrzügdeili, bsunders vo Reder, eifachi Abbildige i Fels- und Steibilder und Modäll us Cheramik und us Bronze, wo so Fahrzüüg zeige. Setegi historischi Kwelle findet me sit der Middi vom 4. Joortusig vor Chrischtus.
Die erschte Laschtwäge und au die schwärere Pflüeg het me afo pruuche, wo öper usegfunde het, wie me d Zugdier am beschte tuet aspanne. Das isch mit em Joch ggange, emene Balke, wo d Form em Hals vo de Rinder apasst isch. S eltischte Joch, wo d Archäolooge bis jetz könne, isch z Arbon am Bodesee fürecho; es isch us der Zyt um 3380 Joor vor Chrischtus; ob das Zuggräät für en Pflueg oder en Wage bruucht worden isch, weiss men aber nit. I der Ysezyt isch denn der ysig Radreife erfunde worde, und do dermit isch d Abnützig vo de Holzreder vil chlyner gsi. Am Ändi vo der Hallstattzyt isch s vor allem im Piet vom Schwoobeland und vom Schwiizer Middelland der Bruuch gsi, de ryche Doote ganzi Wäge is Grab mitzgää. Wemme Rösser vor en Wage gspannt het, so het me do defür d Chumet pruucht.
Me dänkt, d Röömer heige s Handwärch vom Wagebouer vo de Kelten übernoo. Bilder vo schwääre Laschtwäge sind uf Bilder und Rölief vo de Röömer z gseh; es ganz es schöns, prezises Mosaik vo somene Fahrzüg isch im grosse röömische Landhuus bi Orbe im Kanton Waadt z gsee. Im alte Latyyn gits zwöi Näme für schwäri Laschtwäge: plaustrum und sarrucum. Für d Reisewäge vo Persoone gchännt s Latynische verschideni Näme: benna isch eine dervo; das Wort isch im alemannische Bänne no erhalte, s Schwiizerische Idiotikon het d Gschicht vo däm alte Wort ane 2012 emol bsunders vorgstellt. , und es bringt au alti Kwelle für Materialtransport mit de Bänne; so cha me mol lääse: Item vil bännen, darin man sand, stein und kalch gefüert hat.. Für anderi röömeschi Fahrzüg chöme i der Literatur d Wörter carruca, cisium, covinnus, essedum, raeda, und für zwöiredrigi Wäge birota und carpentum vor. Vom letschte vo dene Wörter chunt der Pruefsname vom carpentarius, das isch uf Dütsch der Wagner oder der Stellmacher. Im Römerrych hets für privati und militärischi Fahrzüg über alli Provinze es Netz vo guete Stroosse ggä, wo me hüt vonne no Spuure gseet, zum Bischpiil im Jura.
Öppis zu der Technik: Ganz am Afang sind di beeden Achse fescht am Wagechaschte agmacht gsi, und d Stange für zum d Zugdier abinden au. Für Wäge mid numen einere Achse isch das normal. E Laschtwage mit zwöi feschten Achse cha aber nid guet um d Kurve fahre. Die besseri Art isch die gsi, wo d Wagebouer nur no di hinderi Achse fescht am Raame agmacht hend und di vorderi i dr Mitti, so dass si sech het chönne dräje. Mit dene Chääre het me vil liechter chönne cheere. E ganze vierredrige Wage us der Wikingerzyt het men im Schiffgrab vo Oseberg z Norweege gfunde. I der Moolerei usem Middelalter sind immer wider Fahrzüg abbildet, es sind aber meischtens Rytwääge für Lüüt und sälte Laschtwääge.
I Tegschtquellen us em Middelalter chöme Laschtwäge immer wider vor. Scho im Gsetz vom Karl em Grosse für di chönigliche Guetshöf (im berüemte Capitulare de villis) cha me läse, ass jede gross Puurehoof immer hedt müesse Wäge paraat ha, zum d Sache us de Chäller und de Schüüre an Hoof vom Chönig z bringe, wenn me se pruucht het. Und es schtoot no derby, ass der Verwalter vo somene Guetshof für d Fuerwärch gueti Dechine us Läder het müesse barat ha, zum d Waar gäge s Wätter z schüzze. So muess me s eigetlich au hüt no mache: Jetz heisse die Dechine für uf d Lastwäge und d Güeterwäge Plache. Usem nüünte Joorhundert isch au en Informazioon über Laschtwäge im Alperuum überliferet: Im Urbaar vom Rychsguet z Churräzie stoot d Vorschrift, ass bimene Chriegsufgebot sofort zwölf Säumer usem Vorderrhytaal mit Chääre zu der Transportkolonne, em Tross, vom karolingische Rychsheer müesste go.
Gschicht vo de nöie Laschtwäge
Wo im spoote nüünzääte Joorhundert d Auto erfunde gsi sind, het z erscht ane 1893 d Firma Panhard et Levassor es chlyses Transportfahrzüüg mid emene Motoor entwiklet. Ane 1896 het den der Gottlieb Daimler vo Cannstatt bi Stuttgart mit synere Firma Daimler-Motoren-Gesellschaft der erscht richtig Laschtwage an en Chund z London gliferet. Dää erscht Daimler-Transporter het Gwicht vo anderthalb Donne chönnen uflade. Us der Fabrigg z Cannstatt sind denn gly Laschtwäge für föif Donne schwäre Ladige cho, und derno au Spezialfahrzüüg, zum Bischpil Füürweerwäge und Lokomobyl und anders.
Au der Carl Benz het i sym Konstrukzioonswärch gly drufabe en Laschtwage konstruiert. Und denn sind schnäll i vilne Länder no anderi Laschtwagefabrigge entstande. Z Augschburg isch d Firma MAN gsi, i dr Schwiiz z Arbon am Bodesee der Saurer und z Wetzike d FBW.
I den erschte Laschtwäge het s Bänzynmotoore gha, und scho i de Aafäng het me probiert, für Lkw en elektrische Aatriib z boue; das isch denn usser für chlyni Wäge, wo i de Fabrigggländ gfaare sind, wider uffggä worde. Gly nach em erschte Wältchrieg het d Induschtry der Diiselmotoor als Energykwelle für d Laschtwääge allgemäin pruucht.
Konstrukzioon
Bilder vo Laschtwäge
Spezialfahrzüg
Näbe de Laschtwäge, wo immer wider verschideni Sache oder Phälter uflade, gits au Fahrzüüg mit fescht druf aagmachte psunderen Yrichtigen und Gräät oder Maschine, wo me je nach em Transportzwäck oder vo der spezielle Uufgab vom Fahrzüüg i ganz verschidene Forme macht. Me kennt öppe: und so wyter.
Bilder vo spezielle Laschtwäge
Mit der Ysebaan
Zum d Chöschte vo lange Fahrte z verchlynere loot der Fuerhalter d Laschtwäge uf gwüssne Strekene nit sälber lo fahre, sondern er schicht se mit der Ysebaan ufe Wäg. Me seit däm i der Fachsprooch vo der Logistik der Kombiniert Vercheer, und e Variante do devo isch der inter-modaal Vercheer. Grad uf de lange Transbortwäg dur d Alpe fahre regelmässig bsunderi Güeterzüüg mit ganze Laschtwäge oder au eifach mit de Euro-Uufliiger dure Gottert, der Lötschbärg und au übere Brenner. Für de Bou vom Basisdunnel am Gottert und vom Nöie Dunnel dure Lötschbärg isch es Houptargumänt gsi, me well de Gütervercheer vo de Autobaane, psunders vo der Autobaan A 2 vo Basel uf Chiasso, wäggnää und uf d Ysebaan tue. D Politik vo der Varlagerig vom Schwärvercheer isch sit Joorzäänte es grosses Themaa i der Schwiiz gsi und si isch i allnen Alpeländer wichtig.
Wenn d Fahrzüüg nid sälber über die höche Bärgstroosse, sondern dur die neue flache Dunäll fahre, so isch das füre Betriib vil besser. Bi die Baane, won e schwääre Zug e ganzi Zylete Laschtwäge glychzytig ines anders Land bringt, isch der schön hochdütsch Name Rollende Landstrasse populär worde, wo me leider so nit diräkt i die alemannischi Mundart cha überträge; das würd chly umständlech heisse e Stroos, wo sälber fahrt, und so ne Begriff goot i der Umgangssprooch chuum. Es isch bsunders d Ysebaanfirma BLS, wo uf der Lötschbärgrute Züg für Laschtwäge het, d Fahrer chömen imene Personewage mit. D BLS Cargo het iiri Plätz, wo Laschtwäge ufe Zug fahre, i de Töörminel z Wiil am Rhii und z Tüem (iteliänisch: Domodossola).
Au d SBB het Güeterzüüg, wo mit Laschtwäge dur d Alpe faare, und das macht au d Firma RAlpin AG mit de Töörminel z Fribeg im Briisgau, z Novara, z Chlyhünige bi Basel und z Lugano Vedeggio. Z Öschtrych het d Tauernbaan Laschtwägezüg.
No wirtschftliger als ganzi Laschtwäge mit der Baan lo umefüere isch es, wen me nume der Chaschte mit der Ladig, meischtens der ganz Euro-Uufliiger, ufe Güeterwage lüpft. So blybe d Zugfahrzüüg im einte Land und sind für anderi Fahrte grad wider parat, uf d Güeterzüg basse mee Ladige, und es muess au kei Fahrer die längi Reis mitmache; am Abladebaanhof holt en andere Laschtwage der Ahänger wider ab und bringt en do hi, wo me d Waar pruucht, so wie s d Laschtwäge scho sid Tuusige vo Joore immer mache.
Bilder vom Kombinierte Vercheer
Birmenstorf
Birmischtorf (amtlich Birmenstorf AG) isch e Gmeind im Bezirk Bade im Schwiizer Kanton Aargau. Si liegt a de Rüüs, ugfähr vier Kilometer weschtsüdweschtlich vo Bade.
Geographii
Birmischtorf liegt uf ere Schotterebeni uf de rächte Site vo de Rüüs, numme e paar Kilometer weg vo ire Mündig i d Aare. De Stettbärg, de Bollrai un de Stutz, drei chlineri Usläufer vom Gäbischtorfer Horn, rage i d Ebeni inne. De Dorfchern liegt an ere enge Stelli zwischem Stutz und de Rüüs. Die sonschten flachi Ebeni fällt kurz vor em Flussufer steil ab.
S Gemeindgebiet isch 780 Hektare gross, dodervo sin 285 bewaldet, 10 sin mit Räbe bepflanzt un 122 überbaut. D höchsti Stelli isch uf em Stutz uf 573 Meter, die tüfsti uf 340 Metern a de Rüüs. Zu Birmischtorf gehöred d Wiler Müsle, Muntwil, Oberhard und d Lindmühli.
Nachbargemeinde sin Gäbischtorf im Norden, Bade im Oschte, Fislisbach un d Badener Exklav Rütihof im Südoschte, Wohlenschwil im Süden, Birrhard im Südweschte un Müllige un Windisch im Weschte.
Sicherheit
D Füürwehr vo Birmischtorf het uf de 1. Jänner 2004 mit de Füürwehr vo Mülige fusioniert. S bsundrige do dra isch, dass die Füürwehr sich über e Bezirksgränze ewäg zämmegschlosse het. S Füürwehrmagazin z Müllige isch ufghobe worde und d Fahrzüg stönd hüt alli z Birmischtorf im Füürwehrmagazin.
Bôle
Bis Endi 2012 isch s e bolitischi Gmai im nöieburgische Boudry gsii. Uf Aafangs 2013 hän d Gmainde Auvernier, Bôle un Colombier zur Gmaind Milvignes fusioniert.
Geografi
Bôle isch e Dorf am untere Jurasidhang rund 100 m iber em Nöueburgersee. Dr Bann umfasst 27 Prozänt landwirtschaftligi Flechi, 46 Prozänt Wald, 25 Prozänt Sidligsflechi un 2 Prozänt sunschtigi Flechi.
Gschicht
Bôle isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1346 as Boule.
Syt 1648 isch Nöueburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon I. abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöueburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöueburg blibe.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 12,7 Prozänt gläge.
Religion
46,6 Prozänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 27,9 Prozänt sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle anne 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 2,4 Prozänt, CVP 9,2 Prozänt, FDP 32,5 Prozänt, Grüeni 7,8 Prozänt, PdA 0,4 Prozänt, SP 22,4 Prozänt, SVP 18,7 Prozänt.
Dr lescht Gmaindsbresidänt isch dr Raphaël Constantin gsii (Stand 2012).
Wirtschaft
Früener isch Bôle es Wyypuuredorf gsi; hütt woone vil Lütt dört, wo i d Agglomerazioon Nöieburg gänd go schaffe.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 1778 Yywohner 90 Prozänt Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,9 Prozänt Dytsch, 1,6 Prozänt Italienisch un 4,5 Prozänt anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Saint-Laurent-sur-Oust
Saint-Laurent-sur-Oust (Gallo Saent-Laurantz-de-Grénoec, bretonisch Sant-Laorans-Graeneg) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Saint-Laurent-sur-Oust lyt am Oust, 36 km vu Vannes un 78 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 7 m un 97 m iber Normalnull.
Gschicht
Saint-Laurent-sur-Oust isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1330 as Grennoc (1422: Grennec, 1433: Saint Lorans de Greneuc, 1516: Saint Laurent de Grieneuc, 1731: Saint Laurent de Greneu).
Verwaltig
vu Saint-Laurent-sur-Oust isch. Saint-Laurent-sur-Oust ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Saint-Laurent-sur-Oust ghert zum Gallo.
Vescemont
Vescemont (ditsch Wessenberg) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Territoire de Belfort ìn dr Region Bourgogne-Franche-Comté (bìs 2015 Region Franche-Comté).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vescemont ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1347.
S Gebiet um Vescemont hàt ìm Mìttelàlter dr Herre vun Montbéliard ghert und ìsch ìm 14. Johrhundert an d Habsburger kumme. Zàmme mìt em Sundgäu ìsch s mìt em Weschtfälische Frìde 1648 frànzesisch worre. Zitter ànne 1793 hàt s zum Département Haut-Rhin ghert, ìsch àwer 1871 àls Deil vum Territoire de Belfort im Gegesàtz zem iwrije Elsàss bi Frànkrich bliwe.
Verwàltung
vun Vescemont ìsch. Vescemont ghert züe keim Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt vun Vescemont ghert zem Franc-Comtois.
22. Februar
Dr '''22. Februar''' isch dr 53. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 312 (in Schaltjohr 313) Däg bis zum Änd vum Johr.
Elektrodynamik
Die klassischi Elektrodünamik isch s Däilgebiet vo dr Füsik, wo sich mit bewegte elektrische Laadige und mit elektrische und magnetische Fälder beschäfdigt, wo sich zitlig verändere. D Elektrostatik as Spezialfall vo dr Elektrodünamik beschäftigt sich mit ruende elektrische Laadige und iire Fälder. D Grundchraft vo dr Füsik, wo d Elektrodünamik druf basiert, häisst elektromagnetischi Wäggselwirkig.
D Theorii vo dr klassische Elektrodünamik isch vom Maxwell in dr Middi vom 19. Joorhundert formuliert worde mithilf vo de Maxwell-Gliichige, wo si Naame überchoo häi. D Undersuechig vo de Maxwellgliichige für bewegti Bezuugssüsteem het dr Albert Einstein 1905 zur Formulierig vo dr Spezielle Relatividäätstheorii gfüert. Im Lauf vo de 1940er Joor isch s glunge, d Kwantemechanik und d Elektrodünamik in dr Kwanteelektrodünamik z kombiniere, und deren iiri Vorussaage und d Mässergäbniss wiiche nume minimal von enander ab.
Grundlegendi Gliichige
S Zämmespiil vo elektromagnetische Fälder und elektrische Laadige wird grundlegend dur die mikroskopische Maxwell-Gliichige und d Lorentzchraft bestimmt.
Doodrus chömme mit Hilf vo de Materialgliichige vo dr Elektrodünamik die makroskopische Maxwell-Gliichige. Das si Gliichige für die effektive Fälder, wo in dr Materie ufdräte.
Potential und Wällegliichig
Die homogene Maxwellgliichige und chönne dur d Iifüerig vo de elektromagnetische Potenzial gmääss und im ene stärnförmige Gebiet identisch glööst wärde (Poincaré-Lemma). Drbii bezäichnet \phi s sogenannte skalare Potenzial und \vec{A} s Vektorpotenzial. Wil die füsikalische Fälder nume dur Abläitige vo de Potenzial gee si, het mä gwüssi Freihäite und cha d Potenzial ändere und bechunnt drotzdäm die gliiche füsikalische Fälder wider über. Zum Bischbil gäbe \vec{A}' und \vec{A} s gliiche B-Fäld, wemm mä si dur mitenander in Beziejig setzt. Wemm mä au no verlangt, ass mä bin ere sonige Dransformazioon s gliiche E-Feld überchunnt, muess sich \phi wie dransformiere. Ere sonige Dransformazioon säit mä Äichdransformazion. In dr Elektrodünamik wärde zwäi Äichige vil verwändet. Die erste isch die sogenannte Coulomb-Äichig oder Straaligsäichig und die zwäiti d Lorentz-Äichig D Lorenz-Äichig het dr Vordäil, ass si relativistisch inwariant isch und sich bim ene Wäggsel vo äim Inerzialsüsteem ub en anders strukturell nit änderet. D Coulomb-Äichig isch zwar nit relativistisch inwariant, aber wird eender bi dr kanonische Kwantisierig vo dr Elektrodünamik verwändet.
Setzt mä d E- und B-Fälder und d Vakuum-Materialgliichige in die inhomogene Maxwellgliichige ii und äicht d Potenzial gmääss dr Lorentzäichig, kopple sich die inhomogene Maxwellgliichige us und d Potenzial erfülle inhomogeni Wällegliichige Mä bezäichnet do \Box as dr D’Alembertoperator.
D Elektrodünamik und d Relatividäätstheorii
Im Geegesatz zur klassische Mechanik isch d Elektrodünamik nit galilei-inwariant. Das bedütet, wemm mä, wie in dr klassische Mechanik, en absolute, euklidische Ruum und en absoluti Zit annimmt, wo drvo unabhängig isch, denn gälte d Maxwellgliichigen nit in jedem Inerzialsüsteem.
En äifachs Bischbil: Um e gladnigs Däili, wo mit ere konstante Gschwindikäit fliegt, het s en elektrischs und e magnetischs Fäld. E Däili, wo gliich glaade isch und mit dr gliiche Gschwindigkäit fliegt, gspüürt dur s elektrische Fäld vom erste Däili en abstoossendi Chraft, wil sich gliichnaamigi Laadige gegesitig abstoosse; gliichzitig gspüürt s dur s Magnetfäld vom erste Däili en aaziejendi Lorentzchraft, wo d Abstoossig zum Däil kompensiert. Bi Liechtgschwindikäit weer die Kompensazioon vollständig. Im Inerzialsüsteem, wo bäidi Däilu din rueje, git s käi magnetischs Fäld und dorum käi Lorentzchraft. Dört wirkt nume die abstoossendi Coulombchraft, so dass s Däili sterker beschlöinigt wird, als im ursprünglige Bezuugssüsteem, wo sich bäidi Laadige sin beweege. Das widerspricht dr newtonsche Füsik, wil in dere d Beschlöinigung nit vom Bezuugssüsteem abhängt.
Wäge däm her mä zerst aagnoo, ass es in dr Elektrodünamik e bevorzugts Bezuugssüsteem gäb (Äthersüsteem). Mä het aber d Gschwindigkäit vo dr Ärde gegen e Äther nid chönne mässe, wie zum Bischbil bim Michelson-Morley-Experimänt. Dr Hendrik Antoon Lorentz het druf d Äthertheorie modifiziert (Lorentzsche Äthertheorie), aber si ischbald druf vom Albert Einstein mit sinere spezielle Relatividäätstheorii abglööst worde. Dr Einstein het im Newton si absolut Ruum und absoluti Zit dur e vierdimensionali Ruumzit ersetzt. In dr Relatividäätstheorii cunnt am Blatz vo dr Galilei-Inwarianz d Lorentz-Inwarianz, wo vo dr Elektrodünamik erfüllt wird.
In dr manifest Lorentz-forminwariante Beschriibig vo dr Elektrodünamik bilde s skalare Potenzial und s Wektorpotenzial e Viererwektor, analog zum Viererwektor vo Ruum und Zit, so dass d Lorentz-Dransformazioone analog au uf die elektromagnetische Potenzial chönne aagwändet wärde. Bin ere spezielle Lorentz-Dransformazioon mit dr Geschwindigkäit v in dr z-Richdig gälte für d Fälder im gebrüüchlige SI-Äihäitesüsteem d Dransformazioonsgliichige:
Gebenstorf
Gäbischtorf (amtlich Gebenstorf) isch e Gmeind im Bezirk Bade im Kanton Aargau.
Geografy
Gäbischtorf ligt i de Mitti zwische Bade und Brugg. Bis 1884 het au Turgi zu Gäbischtorf ghört, bevor s en eigeni Gemeind worden isch.
D Gmeind ligt diräkt am Wasserschloss vo de Schwiiz, wo drü vo de füüf grösste Flüss vo de Schweiz, d Aare, d Limet und d Rüüs, zämmenflüsset. De alt Dorfkern ligt zwischem Oschtufer vo de Rüüs und em weschtliche Abhang vom Gäbischtorfer Horn. In ere Flussschlaufe vo de Rüüs liegt de Wiler Rüüs oder Rüüsdörfli, wo mit Gäbischtorf zämegwachse isch. Ugfähr ein Kilometer nördlich vom Dorfzentrum flüsst d Rüüs i d Aare, und numme e paar hundert Meter wyter unde isch d Mündig vo de Limet i d Aare.
Carola Horstmann
D Carola Horstmann (* 1948 z Zäll im Wisedal) isch e dytschi Schriftstelleri un Dichteri.
Läbe
D Horstmann isch z Zäll ufgwagse mit drei Gschwischtrig. Noch em Gymnasium un vier Semeschter an dr Basler Kunschtgwerbeschuel het si ne Schwesterelehr an dr Psychiatrische Universitetsklinik Basel absolviert. Derno het si Musiktherapi z Wien studiert un het e baar Johr as Musiktherapeuti gschafft. Hite läbt d Carola Horstmann z Dänzlinge. Si isch ghyrote un het drei Sihn.
Elektronik
Under Elektronik (Leer vo dr Stüürig vo Elektrone) verstoot mä alli Vorgäng in Stüür-, Reegel- und Versterkerschaltige und d Vorgäng in de Bauelimänt, wo drfür verwändet wärde. Zum e Spannig oder e Strom zreegle wird as Stellgröössi  en elektrische Strom iigsetzt, aber es wärde drbii käini mechanischi oder elektromagnetischi Schalter verwändet. D Optoelektronik isch e Däilgebiet vo dr Elektronik und beschäftigt sich mit dr Stüürig vo Liecht oder mit Hilf vo Liecht.
D Bildig vom Wort
Dr Begriff Elektronik isch vom griechische Wort elektron (ήλεκτρον) abgläitet, wo Bärnstäi bedütet. Elektronik isch e Kofferwort, wo us de Begriff Elektron (em Elementardäili) und Technik zämmegsetzt worde isch. D Elektronik ist sozusage d Elektrone-Technik.
Carola Horstmann
Wärch
Im Johr 1997 het d Horstmann aagfange mit Schrybe: Chindhaitserinnerige, Zytigsartikel, Drehbiecher, Churzgschichte. Ab 2003 het si d Sproch vu ihre Chindhait brucht, s Hochalemannisch vum Wiisedal.
Hochspannungsleitung
Ä Hochspannigsläitig isch ä Stromläitig für d' Überträgig vu eleggtrischer Energie über wiiti Dischtanze. D' Regelspannige gühnd vu 10 bis 380 Kilovolt. Mäischtens redt mer vu 110-, 220-, und 380-kV-Läitige, wobii die Zahle nüd immer exaggt stimmä. Si sind - abgsee vu Niderspannigsläitige - fascht immer oberirdisch buut und vu dem här er Augemergg. So cha mer technischi Störige vill äifacher orte. Über de eleggtrische Dräht bruuchst ä Blitzableiter. Das isch es Säil wu über de Maschte feschtgmacht ischt. D' Maschte sind mäischtens Beton- oder Stahlpföschte. Für di höchere Spannige werdet metalligi Gittermaschte verwändet. D' Maschte underschäidet sich je nach Aaordnig vu de Dräht i d' Kategoriä Donaumaschte, Tonnämaschtä, Tannäbäummaschte und Äiebamaschte. Für d' Isolaziuu het mer nach 'me Material gsuecht, wu zwar cha Isoliere, aber au d'r Hitz cha standhalte. Drum sind d' Isolatore us Porzellan. Sälte bruucht mer Kunschtoffisolatore.
Carola Horstmann
Wärch
2006 un 2009 het si ne Arbetsstipendium vum Förderkreis deutscher Schriftsteller in Baden-Württemberg iberchuu.
Elektronik
Gschicht
1873 het dr Willoughby Smith entdeggt, ass Selen in dr Laag isch, z läite wenn s belüüchdet wird (Photoeffekt). Dr Karl Ferdinand Braun het 1874 dr Gliichrichdereffekt entdeggt. Dr Stoney und dr Helmholtz häi dr Begriff vom Elektron as Drääger vom elektrische Strom brägt. 1883 het dr Thomas Alva Edison e Badänt uf e Gliichspannigsreegler überchoo, wo uf dr Glüeemission (em Edison-Richardson-Effekt) basiert het, und das isch e Vorussetzig für alli Vakuumrööre. 1897 het dr Karl Ferdinand Braun die Braunschi Rööre afo entwiggle. Im Joor 1899 isch d Spitzediode choo. 1904 het dr John Ambrose Fleming e Batänt uf e Vakuumdiode überchoo.
Carola Horstmann
Wärch
2007 isch ihre erscht Buech erschine mit Churzgschichte uf Alemannisch katzegrabschtai, gferderet vum Förderverein deutsche Schriftsteller in Baden-Württemberg.
Hochspannungsleitung
Di oberirdisch Liniäfüehrig het dur Folg, ass mer bim Buu vu-n-erä Laitig oft mues äs Hindernis überquerä. Äs Kapitel für sich sind drum d' Friiläitigschrüzigä.
Elektronik
Gschicht
Am Aafang vom 20. Joorhundert isch d Entwigglig von Elektronerööre scho fortgschritte gsi und si sin scho in elektrische Schaltige iigsetzt worde. Mit dr Triode isch zum erste Mol e bruuchbars Bauelimänt zur Verfüegig gstande, zum Versterker z baue. Eso si Erfindige wie Radio, Färnsee und Radar mööglig worde.
Im Joor 1948 isch dr erst Dransister vorgstellt worde. Dransister chönne wie Rööre as Versterker, elektronischi Schalter oder as Oszillatore iigsetzt wärde. Im Geegesatz zu Vakuumrööre, wo seer vil Blatz und elektrischi Läistig bruuche, chönne Dransister, wo uf Halbläitertechnologie basiere, seer chlii gmacht wärde, und eso si seer vil hööcheri Stromdichtene mööglig.
Carola Horstmann
Wärch
Im Jänner 2011 isch dr Gedichtband „däsche us schnee“ erschine, im Juni 2015 s zwaisprochig Chinderbuech „S Spinnlikind Rosetta - Das Spinnlein Rosetta“
Hochspannungsleitung
Ä Spezialität sind d' Bahnstromläitige.
Elektronik
Gschicht
In de 1960er Joor isch s glunge, kompletti Schaltige härzstelle, wo us meerere Dransister und witere Bauelimänt uf eme äinzige Siliziumkristall bestande häi. Die Technik vo de Integrierte Schaltkräis (churz IC vo ängl. integrated circuit) het sit denn zun ere Miniaturisierig gfüert, wo nonig abgschlosse isch. Hüte isch d Halbläiterelektronik dr wichdigst Zwiig vo dr Elektronik.
D Polytronik wird mänggisch as Schlüsseltechnologii für d Zuekumft aagluegt. Si bezäichnet d Kombinazioon vo kunststoff basierte Süsteemfunkzioone zur Vision vom „intelligänte Blastigg“.
Analogelektronik
D Analogtechnik beschäftigt sich vor allem mit dr Verarbäitig vo kontinuierlige Signal. Mä nützt drbii die füsikalische Gsetz us, wo s Verhalte vo de Bauelimänte (Widerständ, Kondensatore, Dransister, Rööre, usw.) beschriibe oder mä schafft dur Schaltigsbrinzipie günstigi Vorussetzige. Tüpischi Grundschaltige sin Stromkwelle, Stromspiegel, Differänzversterker und Kaskade, und Referänzelimänt wie d Bandgap. Us deene cha mä komplizierteri Schaltige ufbaue, wie z. B. Versterker, Oszillatore, oder Filter. Dr Operazioonsversterker isch e Versterker mit eme Differänziigang (Differänzversterker). Si Naame chunnt drvoo, ass mit em mathematischi Operazioone (Subtrakzioon, Addizioon, Integrazioon etc.) chönne usgfüert wärde. Operazioonsversterker wärde withii in dr Analogelektronik aagwändet. D Gnauigkäit vo dr Signalverarbäitig wird in dr Analogelektronik dur d Härstelligstoleranze vo de Bauelimänte und deren iiri Nitidealidääte (z. B. Rusche, Nitlinearidäät, Hysterese) und dur witeri störendi Effekt wie Überspräche und Iikopplige vo Störsignal begränzt. Es git aber wit fortgschritteni Verfaare, wo sonigi Feeler kompensiere oder minimiere und eso Gnauigkäite im Beriich vo 0,1 % bis 0,001 % mööglig mache. Sonigi groossi Gnauigkäite brucht mä zum Bischbil, zum Analog-Digital-Umsetzer mit 20 Bit Uflöösig z baue.
Carola Horstmann
Schrifte
Derzue het s verschideni Gschichte un Gedichte in däne Anthologie:
Elektronik
Digitalelektronik
Dr Vordäil vo dr Digitalelektronik lit in dr Daatsach, ass stüürendi Effäkt wie bi dr Analogelektronik kä Rolle me spiile, aber das chunnt uf Chöste vom Ufwand an Baudäil. Wenn z. B. en analogi Schaltig mit eme maximale Feeler vo 0,1 % schafft, so isch dä Feeler von ere Daatebräiti vo 10 Bit aa bi digitale Schaltige chliiner. En analoge Multiplizierer brucht öbbe 20 Dransister, e digitale Multiplizierer mit dr gliiche Gnauigkäit mee as zwanzig Mol so vil. Der Ufwand wird dur d Digitalisierig zerst emol gröösser, was aber dur d Miniaturisierig, wo immer sterker wird, kompensiert wird. Hüte cha mä uf eme integrierte Schaltkräis e riisigi Mängi vo Dransister broduziere. Es wird mööglig, ass mä z. B. dr Spannigspegel stark cha verändere, ooni dass d Äinser und Nuller flasch interbretiert wärde. Dorum chönne d Bauelimänt vo de integrierte Schaltigen zimlig ungenau si, und doorum cha mä sä no me verchliinere. D Äigeschafte vo dr Schaltig hängge also nume no weenig vo de füsikalische Äigeschafte vo de Bauelimänt ab.
Carola Horstmann
Schrifte
D Horstmann het au ibersetzt:
Hochspannungsleitung
Situazion Schwiz
Wil d Schwiz geografisch gsee zmitzt i Europa liit, häts quär dur s Land e paar Hochspannigslaitige. Und wäge de spezielle Topografii gits au spektakuläri Liniefüerige öber d Alpe.
Charles Baudelaire
Dr Charles-Pierre Baudelaire [] (* 9. April 1821 z Bariis; † 31. August 1867 z Bariis) isch e franzöösische Schriftsteller gsi. Er gältet hüte as äine vo de bedütendste französische Lüriker und as e wichdiger Wäägberäiter vo dr literarische Modärne in Öiropa.
Elektronik
Digitalelektronik
Die veräifachti Beschriibig vo digitale Schaltige mit de bäide Zueständ H und L längt vor allem bi Gschwindigkäite und Frekwänze, wo immer hööcher wärde, nit immer, zum sä z charakterisiere oder z entwärfe. Im Gränzfall befindet sich d Schaltig die mäiste Zit im Übergang zwüsche de bäide logisch definierte Zueständ. Dorum muess mä in sonige Fäll vilmol analogi und hochfrekwänztechnischi Aspäkt berücksichtige. Au bi langsame Schaltige cha s Brobleem gee, wo mä nume verstoot, wemm mä sä analog aaluegt, wie zum Bischbil d Metastabilidäät vo Flip-Flops.
Hochspannungsleitung
Situazion Schwiz
Do e paar Streckene vo Hochspannigslaitige:
Elektronik
D Logik vo dr Digitalelektronik
Digitali Schaltige – au Schaltsüsteem oder logischi Schaltige gnennt – bestöön hauptsächlig us äifache Logikelimänt, wie AND, NAND, NOR, OR, NOT-Gatter und Komponänte, wo mit ene digitali Signal chönne gspäicheret wärde, z. B. Flipflops oder Zeler. Alli die logische Funkzioone löön sich mit elektronische Bauelimänt (z. B. Dransisder) lo verwirklige, wo im sogenannte Schalterbedriib funkzioniere Dur d Integrazioon vo dene Schaltige uf äim Tschip (monolithischi Schaltig) entstöön komplexi elektronischi Bauelimänte wie zum Bischbil Mikrobrozässer.
Charles Baudelaire
Les Fleurs du Mal
Sis bekanntiste Wärk isch Les Fleurs du Mal (übersetzt uf Dütsch as Die Blumen des Bösen), won er 1857 im Alter vo 36 veröffentligt het. Es isch e Sammlig vo 100 Gedicht, wo vo öbbe 1840 aa entstande si. D Grundstimmig isch, wie mä s vilmol bi de Romantiker findet, Desillusion, Pessimismus und Melancholii; aber d Realidäät, wo mä drus uuse liist, isch im Underschiid zu de Romantiker, mäistens hässlig und morbid, und dr Mensch befindet sich in ere Zwickmüüli zwüschen em Helle und Guete („l’idéal“) und em Dunkle und Böse („le spleen“). Dr Baudelaire het as äine vo de erste Dichder doo und dört in de Fleurs d Wält vo dr Groossstadt in si Lürik ufgnoo und si as abstossend und düster daargstellt, was dr Realidäät im übervölkerete und dräckige Baris vo sinere Zit durchus entsproche het.
Elektronik
Hochfrekwänzelektronik
D Hochfrekwänzelektronik oder Hochfrekwänztechnik beschäftigt sich vor allem drmit, elektromagnetischi Wälle z erzüüge und uszstraale, bzw. z empfoo und z verarbäite. Aawändige von ere si z. B. d Funktechnik mit Radio, Färnsee, Radar, Fäärnstüürig, drootlosi Delifonii, Navigazioon aber au d Vermiidig vo unerwünschte Schwingige (Stöörig, EMV) und unkontrollierti Abstraalig (Abschirmig). Witeri Beriich vo dr Hochfrekwänzelektronik si d Mikrowälletechnik, d Überdräägig vo Informazioon über Kaabel oder Beriich vo dr Medizinelektronik. Dr Übergang vo dr Niiderfrekwänz- zur Hoochfrekwänztechnik isch fliessend.
Läistigselektronik
Läistigselektronik bezäichnet s Däilgebiet vo dr Elektrotechnik, wo elektrischi Energii mit elektronische Bauelimänt umformt. D Umformig vo elektrischer Energii mit Dransformater oder mit rotierende Maschinesätz wird hingege nit zur Läistigselektronik zelt.
Niederstocken
Niderstocke (amtlech Niederstocken) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Thun im Kanton Bärn, Schwyz gsi. Am 1. Jänner 2014 het si mit dr ehmauige Gmeinde Höfe un Oberstocken zur nöie Gmeind Stocke-Höfe fusioniert.
Elektronik
Bauelimänt
Wichdigi Bauelimänt si Elektroonerööre, integrierti Schaltige, Halbläiterdiode, Zener-Diode, Drabsister, Thyrister, Widerständ, Kondensatore und Induktividäät. Us wüsseschaftliger Sicht handlet es sich bi de letschte drei nit um Aaordnige, wo elektrischi Effekt daarstelle oder usnütze, die klassischi Elektrodynamik längt für die. Wil si aber vilmol zämme mit Bauelimänt, wo daatsächlig elektronisch si, verbaut und verchauft wärde, ghööre si in dr Braxis äinewääg drzue.
Niederstocken
Geografi
Niderstocke isch es Dorf im Stocketau. D Gmeindsflächi het us 26 % langwirtschaftlecher Flächi, 53,4 % Waud, 3,3 % Sidligsflächi u 17,3 % süschtigi Flächi bstange. D Nachburgmeinde si Höfen, Röitige, Eerlebach u Oberstocke gsii.
Elektronik
Bauelimänt
Mä reedet vo passive Bauelimänt, wenn primär Widerständ, Kondensatore und Induktividääte gmäint si. Under de aktive Bauelimänt verstoot mä mäistens alli Arte vo integrierte Schaltige, Halbläiterbauelimänt und Elektronerööre.
Niederstocken
Gschicht
Niderstocke isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1351 aus Stogken. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Nidersimmetau ghört.
Elektronik
Bauelimänt
Vo alle dene Bauelimänt git s e Hufe Tüpe. Mä muess genau berächne, wie elektronischi Baudäil, wo logisch mitenand schaffe uf ere Platine aagordnet wärde, so dass en elektronische Schaltkräis entstoot.
Niederstocken
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 1,2 % gläge.
Elektronik
Bauelimänt
E Räche-Operator-Tschip, wo sälbständig und logisch schafft, isch dr modärni Prozässer, wo s nit nume uf em Mainboard vo Kompiuter git, sondern wo au e Bestanddäil vo dr modärne Industrii- und Faarzüügtechnik isch.
Bedütig
D Elektronik umfasst hüte vili Gebiet, vo dr Halbläiterelektronik über d Kwanteelektronik bis zur Nanoelektronik. Sit em Siigeszuug vom Kompiuter, dr Entwigglig vo de Informazioonstechnologie und dr Automazioon, wo immer mee zuenimmt, isch d Bedütig vo dr Elektronik immer gröösser worde. D Elektronik het hüte in unserer Gsellschaft e hooche Stellewärt und in vile Beriich chönnt mä nüm ooni.
D Härstellig vo Elektronik
Im Joor 2007 ai 38 % vo alle Elektronikbrodukt, wo uf dr ganze Wält härgstellt worde si, us dr Asie-Pazifik-Region choo. Im Joor 1995 si s erst 20 % gsi. Dr Däil vo China eläi isch vo 3 % im Joor 1995 uf 16 % in 2007 gstiige. Under de Top-10-Länder befinde sich au Südkorea, Malaysia, Singapur und Thailand. Dr Däil vo Westöiropa isch 2007 no 19 % vo dr globale Brodukzioon gsi, was öbbe 192 Milliarde Euro entsproche het. 2006 häi die öiropäische Länder am mäiste elektronischi Gräät broduziert: Dütschland, Frankriich, Groossbritannie, Irland und denn erst Italie.
Natur
Natur (lat.: natura, vo nasci „entstoo, gebore wärde“, griech. semantischi Entsprächig φύσις, physis, vgl. „Physik“) bezäichnet in dr westlige Filosofii im Allgemäine daas, wo nit vom Mensch gmacht worde isch. Mä brucht dr Begriff aber uf verschidnigi Arte und mänggisch widerspräche sich d Bedütige. Dorum isch s vilmol schwiirig z sääge, was zur Natur ghöört und was nit. Die wichdigste Bedütige vom Begriff Natur sin
1. s Sii im Ganze, dr Kosmos
2. e Däil vo dr Wirkligkäit, wo im Gegesatz stoot zum e Beriich, wo nit natüürlig isch, – z. B. zum Göttlige, Gäistige, Kulturelle, Künstlige oder Technische
3. en Äigeschaft vo dr Wirkligkäit bzw. vom ene Beriich vo dr Wirkligkäit
4. s Wääse vo öbbisem oder öbberem. Mä underschäidet zwüsche dr beläbte Natur (biotisch, z. B. Pflanze, Dier) und dr umbeläbte Natur (abiotisch, z. B. Stäi, Flüssikäite, Gaas). D Begriff „beläbt“ beziehigswiis „umbeläbt“ sin äng mit de Begriffsklärige vo Lääbiwääse und Lääbe verbunde, und sin iibunde in dr Konteggst von ere filosofische oder wältaaschaulige Aaschauigswiis.
Niederstocken
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 19,6 %, CVP 1,5 %, EVP 4,2 %, FDP 1,3 %. GLP 4,1 %, GP 6,3 %, SP 10,8 %, SVP 44,0 %, Suschtigi 8,2 %.
Gmeindspresidäntin vo Niderstocke isch d Regula Bettschen gsii (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 0,4 % gläge.
Rugby Football Club Basel
Dr Rugby Football Club Basel (RFCB) isch e Baasler Rugby Klub für Amatöör. Sit dr 2012/13 Säsoo spiilt die erst Mannschaft vom RFCB in dr Nazionalliga A.
Niederstocken
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 291 Ywohner 97,6 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,3 % Französisch u 0,3 % Italienisch.
Rugby Football Club Basel
Gschicht
Dr Rugby Football Club Basel isch 1974 gründet worde und im Joor druf Mitgliid vo dr Fédération Suisse de Rugby worde. In de erste Joor si die mäiste Spiiler Usländer gsi, sit de 1980er Joor git s aber immer mee Schwizer au in dr erste Mannschaft. Dr Klub het e starks Noochwuggsbrogramm und het immer wider Spiiler in d Nazionalmannschaft gschiggt.
Niederstocken
Sprach u Dialäkt
Dr bärntütsch Dialäkt vo Niderstocke ghört zum Hochalemannisch.
Rugby Football Club Basel
Gschicht
Dr RFCB het uf alle mööglige Blätz gspiilt, uf dr Bruntrutermatte, z Gläihünige und im Bräiti Kwardier bis er 1982 in s Joggeli züüglet isch. Sit 2007 isch d Bruntrutermatte wider si Häimblatz.
Oberrhein
Oberrhin heißt mr ä Abschnit vu ungfähr 350 km Längi vum europäische Fluss Rhin zwische Basel un Binge.
Geologii
Bis zum Tertiär isch de Urrhin vum hitige Basel üs witr noch Weschde in d Richtig Saône un Rhône gflosse.
Hite isch s Basler Rhinknii dr Ybrgang vum Hochrhin zum Oberrhein, wu d Hauptfliassrichtig sich noch Nordeändert un sich d Landschaft vum hochrhinische Schichtschduafeland zum braide Grabebruch vum Oberrhingrabe hi öffnet. Dia zwai stärkschde Zueflüss münde vu rächds ii: dr Neckar bii Mannem und dr Main bii Wiesbade, gegenybr vu Mainz. Im Nordweschdeck vum Oberrhingrabe bii Binge, wu d Nahe mündet, fangt mit m Iitritt vum Rhin in d Mittelgebirg dr Middelrhin a.
Begradig
Dr Oberrhin isch ab 1817 durch Johann Gottfried Tulla bii der vu iam gleitete Rhinbegradig vun emme in zahlriichi Haupt- un Näbearme vuzwaigte langsame Fluss in ä schneller fliassende, vu Dämm flankierte un schdärker erodierende Strom umgwandelt wore. Dr Schiffahrtsweg vum Oberrhin isch debii um 81 Kilometer vukürzt wore. D Räschd vum ursprüngliche Fluss un siinere Auelandschaft isch hit in dr Form vu de Altrhinarm z sä.
Kanalisierig un Schdauschduafe
Zwische Basel un Iffezheim isch dr Rhin kanalisiert un het Schdauschduafe. Uf dr Streck vu 180 km were 150 m Höchiunderschiad ybrwunde. Speziell zwische Basel un Brisach fihrt s aldi Flussbett vum Rhin faschd kai Wasser me. D Wassermasse were parallel dezue im Rhinsytekanal (Grand Canal d’Alsace) gfihrt un dert üsser fir ä sichere Schiffsverkehr fir d Energiegewinnig in Wasserkraftwerk gnutzt.
D Kanalisierig het d Grundwasserspiagel abgsenkt un het doduri nochdailige Folge fir Flora un Fauna brocht. Drybr nüs fählt m Rhin wägge dr Schdauschduafe jetzt an "Geschiebe", weswäge unterhalb vu de Schdauschduafe Iffezheim jedes Johr ainig1 100.000 Tonne Rhinkies in de Strom iigebrocht were mian. Dodemit wird ainere grössere Sohleerosion entgegegwirkt un s witeri Absinke vum Grundwasser abgmildert.
DNS
DNS isch en Abchürzig für:
Saint-Léry
Saint-Léry (Gallo Saent-Leri, bretonisch Sant-Leri) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Saint-Léry lyt 61 km vu Vannes un 91 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 58 m un 89 m iber Normalnull.
Gschicht
Saint-Léry isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1152 as in burgo sancti Laveri (1330: Saint Elerio, 1405: Saint Liri, 1709: Saint Léry).
Verwaltig
vu Saint-Léry isch. Saint-Léry ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Saint-Léry ghert zum Gallo.
Pflanzennamen Rima
Pflanzenämme im Dialäkt vu Arrimmu:
Elektron
S Elektron [] (vo élektron ‚Bärnstäi‘, wo an em zum erste Mol Elektrizideet beobachtet worde isch; brägt 1874 vom Stoney und Helmholtz ) isch e negativ glaadnigs Elementardäili. Si Sümbol isch e−. Die alternativi Bezäichnig Negatron wird kuum no verwändet und isch allefalls in dr Beta-Spektroskopii gebrüüchlig.
In Atom und in Ione bilde Elektrone d Elektronehülle. Die ganzi Chemii basiert im Wääsentlige uf de Äigeschafte und Wäggselwirkige vo dene bundene Elektrone. Dr Zuestand vo jedem vo de bundene Elektrone cha mä äidütig mit vier Kwantezaale (Hauptkwantezaal, Nääbekwantezaal, magnetischi Kwantezaal vom Dräiimpuls und Spinkwantezaal) beschriibe. Die freiji Beweeglikäit von e baar vo de Elektrone in Metall isch d Ursach für die elektrischi Läitfähigkäit vo metallische Läiter. Unabhängig vo dr Atomhülle wird bim Beta-Minus-Zerfall vom ene Atomkärn en Elektron nöi erzügt und usgstosse.
S Antidäili vom Elektron isch s Positron, wo die gliiche Äigeschafte het wie s Elektron, usser dass es nid negativ sondern positiv glaade isch. Es isch am 2. August 1932 experimentell in dr kosmische Straalig noochgwiise worde.
Artemis
D Artemis isch in de griechische Mythologii eini vun de zwelf große olympische Gottheite, d Gettin vun de Jagd, vum Wachstum un de Geburt un glichzitig d Beschitzerin vun de Schwache un de Kinder. Si isch d Tochter vun de Leto un vum Zeus un d Zwillingsschweschter vum Apollon gsi. Bi de Geburt vum Apollon soll si de Leto ghulfe ho.
Zueschribunge
Sie isch e Mondgettin bi de Amazone gsi, dodrum isch ihre Biinomme au "Cynthia" (gr. de Mond). D Remer hen si mit ihre Gettin Diana glich gsetzt.
D Artemis isch e jungfrailigi Gettin, ä Gettin vun de Filli un de Fruchtbarkeit un e Gettin vum Tod un de Verwandlung.
D Beriich vum Wald isch der vun ere uuzähmte Natur, de Wildheit (uf em ganze Peloponnes sin ihr z Ehr orgiastischi Tänz vun beider Gschlechter veronschtaltet worre) un d Artemis isch nie zähmt worre. D Artemis isch vun de Mythologe nie verhirotet worre, isch keim Mann untertan gsi, sundern frey, kinderlos un meh em eigene Gschlecht zuegneigt.
Wege dem het si als Jungfrau golte, und di begleitende Jungfraue sin hischtorisch beleit als di 9jährige „Bärinne“, wu ihr in Brauron bi Athen dient hen, bis si in s Brutalter kumme sin.
D Jägerin jagt meischtens in de Nacht. De silberige Boge, wu ihri Waff isch, isch d Sichel vum Mond. De Wald isch dunkel, d Nacht vum zuenehmende Mond ischs au. Ihri Waff isch fir Mensch un Tier tedlig. In de Ilias wird si "Herrin vun de Tierer" gnennt. Ihri Begleiter sind d Hind. Hind sin traditionelli Wächter vum Tor zur Unterwelt un dodra erkennt mer d Artemis als Unterweltsgöttin. D Artemis het au de Biinomme Hekate. Ihri Pfil treffe immer.
Ihri Statue in Ephesos schtellt si iber un iber bedeckt mit Brischt dar, was si als Ernährerin vun allene Lebewese versinnbildligt. Noch andere Dittunge hondelt s sich um Hagehode, wu fir d Fruchtbarkeit stihn. Sie schitze di schwangere Fraue un Kinder vun beide Gschlecht.
De Nomme in Sparta lutet "Artamis", was sovil heisst wie "Schlächterin". Uf de Taurische Halbinsle hen d Fraue unter de Hoheprieschterin Iphigenie alli Männer gopfert, wu sich on d Kischt verirrt hen. In Hierapolis sin d Männer durich Hänge om Artemis-Tempel gopfert worre. In Attika het mer d Artemis durich symbolischi Enthouptunge gopfert, wu de Hals vum Mann mit em Opferschwert gritzt worre isch, bis Blut gflosse isch. De zerstererisch Aschpekt vun de Artemis isch vor allem bi abnehmendem Mond verehrt worre. D Artemis isch e wildi, uuzähmbari Gettin, wu Lebe nit nur git, sundern au nimmt.
Im Neije Teschtament wird de Tempel vun der Artemis vo Ephesos gnennt, eins vun de sibe Weltwunder. Di dert onsässig Devotionalieinduschtrii het gferchtet, durich s Christentum Nachteil z erlide. (Aposchtelgschicht 19,23-41). Bemerkenswert isch, dass in Ephesus de Kyrill von Alexandria, us em Lond vun de in gônz Europa populäre Gettin Isis, uf em Konzil vun Ephesus d Verehrung vun Maria als Gottesgebäärerin durichgsetzt het, was de Ofong vum chrischtlige Mariekult gsi isch.
D Artemis un d Kallisto
S wird gsait, dass d jungfräulich Artemis auch vun ihre Begleiterinne Keyschheit verlongt het. Nochdem ihri Lieblingsgfährtin Kallisto - kalliste (di Schenscht), e Nome, wu wahrschins urspringlig d Artemis selber gho het - vum Zeus bschlofe worre gsi isch un de Arkas uf d Welt brocht het, isch si vun de Artemis in ä Bärin verwandelt un weggjagt worre, wil si kei Jungfrau meh gsi isch. Onderi Gschichte sähn in de iifersichtige Hera d Ibeltäterin, wu alles so irichte het kinne, dass d Artemis d Kallisto irrtimlig verjagt het. De Zeus het d Kallisto deno als Grosse Bärin, in de Himmel versetzt. De "Grosse Bär" om Himmelszelt isch ä Bärin.
Die Gschicht hondelt in Wirkligkeit vun de Artemis selber, wu sich mit em Zeus in Bäregstalt vereinigt het. Us der Verbindung solle ein oder zwe Sihn entschprunge si: de Arkas, de Schtommvater vun de Arkadier, un de Pan. D Artemis in ihrer Gschtalt als Bärin wiist uf ihr hoch Alter hii. De Bär oder d Bärin ghere zue de älteschte un mächtigschte Begleiter vun de Mensche. De Bärekult losst sich bis zue de steizytlige Jäger- un Sammlerkulture zruckverfolge. Di keltisch Artio un de Kinig Artus trage glichfalls de Bär im Nome.
D Artemis un de Aktaion
D bekonntescht Erzählung iber e Zommetreffe mit eme Mann isch die vum Aktaion, em Suhn vum wiise Kentaur Cheiron, wu de Apollonsuhn Asklepios d Heilkunscht glehrt ghet het. De Aktaion soll uf de Jagd d Artemis blut bade gsehn ho, dodruf het si ne us Wuet in ä Hirsch verwandelt het. So isch er deno vun sine eigeni Hind verrisse worre. Richtig wird si, dass de Aktaion e Heiliger gsi isch, wu mit de Artemis in ihra Hirschgschtalt Hochzyt ghalte het un om End vun sinre Zyt schterbe het miesse. D Gschicht kinnt au so ditet werre, dass er, indem er d Gettin in ihre Scheni erkonnt ghet het, sin menschligi Natur verlosse het, um mit ere eins z werre un so vum Jäger zuem Gjagte worre isch.
In de Realität isch d Jagd vun Artemis-Prieschterinne nochgschpilt worre, wu mit Hundskepf-Maske deckt gsi sin un ä als Hirsch verkleideter Mann gjagt hen.
D Artemis un de Orion
E ondri Erzählung brichtet allerdings drvu, dass de Orion versuecht ho soll, di jungfrailig Artemis z vergwaltige, un wege dem het si ne umbrocht.
E witri Gschicht siht de Orion als de Jäger, wu alli wilde Tierer tete het welle. D Erd oder d Artemis selber hen dodruf e Skorpion vorbrocht, wu de Orion nix het gege usrichte kinne un wu ne am End umbrocht het, deno sin beidi als Schternbild in de Himmel versetzt worre.
D Tetung vun de Niobide
Um d Artemis ranke sich vili grusigi un winiger grusigi Legende, wie zum Bispil d Tetung vun de Niobide, de Kinder vun de Niobe.
D Kenigin Niobe het 14 Kinder, 7 Buebe un 7 Maidli - d Niobide un het versuecht s Volk zu iberrede, de Gettin Leto kei Opfer meh z bringe, schliesslig het die nur 2 Kinder, d Artemis un de Apollon, un si selber immerhin 14! Des het d Gettin wietig gmacht un au ihri Kinder, so sin d Artemis un de Apollon uszoge ge d Niobide mit Pfil un Boge erlege. De Apollon het Buebe un d Artemis d Maidli umbrocht. Deno isch d Muetter Niobe in e Felse verwandelt worre, wu schtändig Träne vergiesse soll.
Geometrischer Stil
Dr geometrischi Stil (öbbe 900 – 700/675 v. Chr.) isch e Kunststil in dr griechische Kunst. Vo däm kunsthistorische Begriff isch dr Naame für d Perioode, wo dä Stil im antike Griecheland vorgherscht het, abgläitet worde und mä bezäichnet die Zit as die geometrischi Zit oder as d Zit vom geometrische Stil.
Mä däilt si in drei Faase ii: die vom früegeometrische Stil (öbbe 900–800 v. d. Z.), die vom hochgeometrische Stil (öbbe 800–740 v. d. Z.) und die vom spootgeometrische Stil (öbbe 740–700 v. d. Z.).