cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Schwarzwaldverein
Juged im Schwarzwaldverain
D Juged im Schwarzwaldverain isch e aigeständigi Jugedorganisation vum Schwarzwaldverain mit zirka 11.000 Mitglider. Zue ihre zellen alli Mitglider vum Verain bis zum 27. Läbesjohr. Veraastaltige wäre uf verschidene Ebene durgfiert. E Dail Ortsgruppe biete Gruppestunde, Uusflig, Freizyten un no mee aa. D Bezirk veraastalte Bezirkszältlager un Furtbildige fir ihri Jugedlaiter vor Ort. Uf dr Hauptverainsebeni wäre greßeri Freizyte, erlebnispädagogischi Maßnahmen un Furtbildige fir Mitglider un Nitmitglider aabotte.
Kepler-22b
Kepler-22b isch dr ärdähnligscht extrasolar Planet, wu bishär entdeckt woren isch.
Entdeckig
Dr Planet mit Hilf vum Wältruumteleskop Kepler entdeckt wore. Des Teleskop zaichnet Hälligkaitsschwankige uf, wu ufdrätte, wänn e Planet vu dr Ärd uus gsääne genau vor syym Zäntralstärn duurezeit. Zem erschte Mol noogwise wore isch dr Planet anne 2009, no dr dritte Sichtig, wu s fir d Bstetigung brucht, isch syy Entdeckig am 5. Dezämber 2011 vereffetligt wore.
Aigeschafte
Keppler-22b chraist um dr sunneähnlig Stärn Kepler-22, e G5-Stärn, wu rund 600 Liechtjohr ewäg isch vu dr Ärd. Fir e Umlauf brucht er rund 290 Däg. Är het uugfehr dr 2,4-fach Durmässer vu dr Ärd, ca. 30.500 km. Uf dr Oberflechi vu Kepler 22b lyt d Tämperatur bi ca. 22 °C, dr Planet isch also in dr sognännte habitable Zone. Des haißt, uf ihm herrsche Tämperature, wu s Wasser in ere flissge Form megli macht. Dodermit isch d Grundlag vu Läbe gee, wie s s uf dr Ärd git. Iber d Oberflechi vum Planet un eb s Wasser het, isch nyt bekannt. Mer hofft, ass mer bi dr negschte Passasche vor syym Zäntralstärn spektroskopischi Mässige cha durfiere.
Sarganserländer (Zeitung)
Dr Sarganserländer isch a Schwiizer Regionalzitig mit em Redaktionssitz ds Mels.
Dr Sarganserländer isch ds einzige regionale Nachrichteblatt vu dr Region Sargaserland und eine vu de eltischte Zitige vu dr Schwiiz. D Druggi findet me im Rhiintalische Haag. Dr Sarganserländer würd jede Tag druggt. Jede Dsiischtig würd er zue dem als Grossuuflag mit rund 19'000 Exemplar ad Bewohner vum Sarganserland zuegschiggt. Dr jetzig Chefredaktor isch dr Heinz Gmür, dr Verwaltigsratspräsident vum Unternehme isch dr Paul Frei.
19. Jârhundert
In konservative Kreis vum damalige katholische Bezirk Sargans hett mes meh und meh als störend empfunda, dass es in dr Presselandschaft nebem liberal-orientierte Oberländer Ahzeiger uf konservativer Site kais Gegegwicht geh hett. Dr Oberländer Ahzeiger hett bis zum Erschine vum Sarganserländer fascht nüün Johr sis politisches Gedankeguet chönne drugge. De Gründig vom Sarganserländer isch im März 1873 e Versammlig vom katholische Männer- und Piusverein voruusgange. Am 30. Dezember 1874 isch de Sarganserländer vom katholische Männerverein als „siis“ Organ gründet und am 2. Januar 1875 isch schliesslich die ersti Uusgob veröffentlicht worde. De Sarganserländer isch jewils am Mittwoch und Samstig erschine.
Fortschweier
Fortschwihr (IPA: ) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement. S Dorf isch Mitglid im interkommunale Zweckverband.
Geographi
S'Dorf lijt in dr Owerrhineweni, 7 km öschtlich vun Colmer. Noochberdörfer sin Bischwihr 1 km im Nordweschte (e baar Hiser am Oschtrand vu Bischwihr leje uf dr Fortschwihremer Gmarkung), Munze 1,5 km nordöschtlich, Ürsche 3 km öschtlich un Andelse, 4 km südlich.
D'Umgäwung wird vorwigend fier dr Ackerbäu gnutzt. Im Südteil vun dr Gmarkung isch Wald.
Gschicht
Uf d'Gmarkung git e Grabhüegel us dr Bronce- un Iisezitt. E keltischi Besidlung isch noochgwiise.
Dr Ort het im Hochmittelalter dr Herrschaft vu Horwrig (Horburg) ghört un isch 1324 no unter Wirdebàrigschi Herrschaft kumme. Wo no anno 1535 in Wirdebàrig d'Reformation ingfüehrt worre isch, isch äu Bischwihr evangelisch worre.
1687 isch dr wirdebàrigsch Besitz im Elsass ussem Ditsche Riich usgschiide un unter franzeesche Oberhoheit kumme, awer bis zue dr franzeesche Revolution 1789 trotzdig em unter wirdebàrigscher Hoheit bliwe.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Bevölkerung
S'Dorf het anno 1999 eweng wäniger wie 1000 Inwohner gha. Örtlichi Regionalsproch isch Elsàsserditsch.
Denkmoler un Sähenswürdigkeite
Evangelischi St.-Lorenz-Kìrech, 1862 nej bäut.
Persönlichkeite
Dr General Klein de Kleinenberg, wo ein vun dr berüehmte elsässische Generäl vom Napoleon gsi isch, isch z'Fortschwihr uf d'Welt kumme. Si Burtshüs lijt in dr Grand'rue. Im Dorf isch e Stross uf ihn daift.
Börsch
Bersch (frz. Bœrsch, dt. Börsch) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
E Ort ìn dr Gmein ìsch Klingedol.
St. Anna
Di Heilig Anna (vom hebräische: חַנָּה, Hanna; uf griechisch: Αννα) isch, wie me i de apokryphe Schrifte us dr spotantike Zyt cha nocheläse, d Muetter vo dr Maria gsi und so den au d Grosmuetter vo Jesus Christus. Ire Maa isch dr Joachim gsi. Erscht zwänzg Joor noch irere Hürot isch d Maria uf d Wält cho.
Börsch
Gschìcht
Bersch ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1109.
St. Anna
Wo me z Konstantinopel ane 550 e Chile für d Sankt Anna igweit het, isch si als Heilegi mee bekannt worde. Im Joor 1142 isch z Jerusalem wider e Sant-Anna-Chile bout worde. Sid em spoote Middelalter isch d Anna bi de Gläubige seer beliebt gsi. Si chunt immer wider im Bildmotiv «Anna sälbdritt» vor, wo si d Maria mid em Jesuschind bi sech het, wie uf Wärch vom Leonardo da Vinci, vom Albrecht Dürer und vom Lucas Cranach. Ane 1584 het dr Papscht Gregor XIII. ire Gedänkdag uf e 26. Juli feschtgleit.
Börsch
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
St. Anna
D Sankt Anna gilt als Schutzpatronin vo de Stedt Apt, Floränz, Innsbruck und Neapel, und si hilft de Müettere, de Huusfroue, de Witwe, de Arme und de Arbeiterinne, si söll au bi gwüssne Chrankete hälfe, und si isch d Patronin vo vilne Bruefslüüt: de Bärglüüt, Wääber, Schnyder, Strumpfer, Chlöppler, Müller, Chröömer, Schifflüüt, Seiler, Tischmacher, Drächsler und de Guldschmiid.
Börsch
Verwàltung
vun Bersch ìsch. Bersch ghert zem Kommünàlverbànd.
St. Anna
Bekannti Sant Anne-Chile gits do:
Börsch
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Bersch ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Trun
Trun isch de Name vo däne geografische Objekt:
Indianer
Indiaaner isch e Sammelbezäichnig für Aaghöörigi vo verschiidene indigeene Völker vo Nord- und Süüdamerika. Nid drzue ghööre d Eskimovölker und d Aleute in de arktische Gebiet. S Wort goot uf en Irrdum vom Christoph Kolumbus zrugg, wo gmäint het, er sig in Indie, wo zu sinere Zit Ostaasie bedütet het, aachoo. Hüte häi e Täil Lüt e Brobleem mit dr Bezäichnig, au wenn si vor allem vo de nordamerikaanische Indiaaner sälber brucht wird. Es wärde hüte au Nääme wie Indigenas, Native Americans oder First Nations brucht.
Allgemäins
Die erste Lüt si hauptsächlig us Aasie über e Landbrugg, Beringia, im Beriich vo dr hütige Beeringstrooss uf Amerika choo und häi noo di noo dr ganz Dobbelkontinänt besiidlet. Es häi sich alli mööglige Kultuure und Sprooche entwigglet, am Aafang no Jeeger- und Sammlerkulture, wie si sä mitbrocht häi, aber scho churz noch oder no wääred dr letzte Chaltzit si si uf em Pazifik dr Küste nooch gfaare.
D Kultuure
Kennzäiche vo de Kultuure im Norde vo Südamerika si Keramik, Ackerbau (wie dr Aabau vo Chürbis wo vor 4000 v. d. Z. iigsetzt het) und abgstuefti Forme vo dr Sässhaftigkäit und seer früeje Färnhandel, wääred im Süüde vo Nordamerika d Veezucht und Bewässerigswirtschaft zu hööchere Erdrääg und vor 3000 v. d. Z. zu stedtische Kultuure gfüert häi, wo im Norde bis an dr Mississippi und zum süüdlige Kanada gange si. Dank de Züchtigserfolg vo de indiaanische Buure in Middel- und Südamerika git s hüte kultiwierti Avocado, Härdöpfel, Domate, Mais, Ananas, Paprika, Dubak und d Wulle vo de Alpaka und s Meersöili. In groosse Däil vom Dobbelkontinänt häi immer no e Hufe Jeeger- und Sammlerkultuure existiert, wo mäistens nomaadisch in chliine Grubbe oder in gröössere Stämm organisiert gsi si.
Süd- und Middelamerika
Im hütige Latiinamerika häi im 16. Joorhundert die spanische Erooberer, d Konkistadoore, in nume weenige Joorzäänt d Groossriich vo Middel- und Südamerika zerstöört. Bsunderigs schlimm für d Mensche isch d Wirkig vo de Chrankhäite gsi, wo vo de Öiropäer iigschleppt worde si, alle voraa d Pocke. In e baar Regioone, wie z. B. in dr Karibik, het e Völkermord an dr indigeene Bevölkerig stattgfunde, wo denn dur afrikaanischi Sklaave ersetzt worde isch; in andere Regioone, wie z. B. in Südamerika, häi sich die indiaanischi und die öiropääischi Bevölkerig zum e groosse Däil vermischt.
Nume in weenige Gebiet vo Südamerika, wie in Boliwie und im Süüde vo Mexiko, befinde sich d Indiaaner hüte no in dr Meerhäit. In Boliwie isch vo 2006 bis 2019 dr Evo Morales dr erst indigeen Staatsbresidänt und Vorsitzend vo dr regierende sozialistische Bardei gsi. Hüte isch vor allem d Politik vo dr industrielle und agraarische Nutzig, em Abholze vom Wald und Usbüte vo de Boodeschetz e Gfoor für die lokaale Gmäinschafte, wo in Südamerika wie Naturvölker no stark an iiri natüürligi Umgääbig bunde si und zu chliine Däil wider isoliert lääbe.
Nordamerika
In Nordamerika si d Indiaaner vo 1600 aa noo di noo in d Minderhäit groote. Dä Verdrängigsbrozäss isch bis in s 20. Joorhundert gloffe. Die öiropääische Iiwanderergsellschafte häi d Indiaaner as „minderwärtig“ aagluegt und brobiert, si z verdränge, am Aafang no unkoordiniert, bald aner süstemaatisch: die milidäärischi Underwärfig und mänggisch Vernichdig isch uf dr äinte Site von ere ziilte Assimilazioonspolitik abglööst worde, dur s Verschleppe vo de Chinder in Internaat und Versüech us de Indiaaner sässhafti Buure z mache; uf dr andere Site dur Segregazioon und Zwangsumsiidlige in Indiaanerreservaat. In dr Meerhäit si si hüte nume no in de fast umbesiidlete Gebiet vo de kanaadische Noodelwälder und in dr Wildnis vo Alaska. Im Kärnland vo de USA isch das nume no in de groosse Reserwazioone in de nördlige Great Plains dr Fall und in e baar Gebiet im Südweste.
D Folge vo dr Draumatisierig si lang underschetzt oder ignoriert worde. Sit em Ändi vom 20. Joorhundert häi sich Chille und e baar Regierige für Misshandlige, Genoziid und Kulturvernichdig entschuldigt, und es het Versüech gee, d Schääde wider guet z mache. Au häi d Indiaaner Partizipazioonsmöögligkäite und Fertigkäite überchoo, zum verbriefti und politischi Rächt duurezsetze.
Kwelle
Dr Ardikel «Indianer» uf dr dütsche Wikipedia
Francisco Franco
Under em Franco siner Füerig häi rächti Milidäär im Juli 1936 e Staatssträich gege die republikanischi Regierig vo Schbanie, wo im Februar 1936 demokratisch gweelt worden isch, usgfüert. Es isch zum ene Bürgerchrieg choo, wo sich Nazi-Dütschland und s faschistische Königriich Italie uf dr Site vo de Frankiste iigmischt häi, wääred d Republikaner nume vo dr Sowjetunion underschdützt worde si. Die öiropäische Demokratie häi sich für nöitraal erkläärt. 1939 häi die ufständische Chreft s ganze Land eroberet und dr Franco, wo z Schbanie als El Caudillo („Dr Füerer“) bezäichnet worden isch, het s Land diktatorisch afo regiere. Opposizionelli si zu Duusige verhaftet und ermordet worde. Im Joor 1946 het dr Franco z Schbanie d Monarchii wider iigfüert, het aber käi Köönig ernennt und isch bis 1975 Regänt vom Köönigriich Schbanie bliibe.
Lauterfingen
Luterfing (lothrìngisch; frànzeesch Loudrefing, ditsch Lauterfingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Luterfing lijt weschtlich vum Grand Étang de Mittersheim (Großer Mittersheimer Weiher), 27 Kilometer nordweschtlich vun Sarrebourg uf re Heche zwìsche 223 un 272m ìwer em Meeresspiejel. Dr Bànn ìsch Deil vum Regionàle Nàtürpàrk Lothringe.
Gschìcht
Luterfing ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1328 àls Ludelving (1443: Lunderfing, 1476: Ludergang, 1792: Ludefing, 1869: Loudrefing).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Luterfing ghert zem Rhinfrankisch.
Untertoggenburg
S Ondertoggeborg isch bis ends 2002 e Bezirk vom Kantoo Sanggale gsii und denn zom Waalchrais Wiil choo, uusgnoo fo Gantertschwil und Mògelschpèrg wo denn zom Waalchrais Toggeburg choo sind. Vili Lütt vom Ondertoggeborg sind gäär nöd bigaisteret gsii, as si nöme zom Toggeborg ghööre sölid. Hüüffig werd drumm o vom Waalchrais Wiil-Ondertoggeborg gredt. So nened sich hütt no fili Verain und d Waalchraispartaie FDP Wiil-Ondertoggeborg, CVP Wiil-Ondertoggeborg, und SP Wiil-Ondertoggeborg.
De Bezirk isch ane 1803 gschaffe woore und hett us de Gmainde Mògelschpèrg, Gantertschwil, Bötschwiil, Lütischborg, Mòslig, Chìlperg, Jòònschpel, Oberozwil, Hènòu, Flòòbel und Tègersche bistande. 1831 isch de Bezirk uuftailt wore i die noie Bezirk Ondertoggeborg und Aalttoggeburg. 1964 hett Gmaind Henau de Name genderet und haisst sitt denn Gmaind Uzwil.
Grendelbruch
Grandelbrüech (frz. Grendelbruch, dt. Grendelbruch) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Grandelbrüech ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1192.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Grandelbrüech ìsch. Grandelbrüech ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Grandelbrüech ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Frieden von Basel
In de letschte fümf Johrhundert si dreimol z Basel Friide abgschlosse worde.
Mutlangen
Muedlãnge (amtlich Mutlangen) ischt a Gmoed em Oschtalbkroes en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ). Iberregional bekannt worda isch d Gmoed durch d Pershing-II-Rakete, mo do vo 1983 bis 1990 stationert gwea send, ond durch d Demoschtratione degege.
Geografi
Muedlãnge leit zwischem Welzemer Wald ond em Vorland vo dr eschtliche Schwäbische Alb auf ere Heche iber em Remsdal. D Nochbergmoede vo Muedlãnge send Durlangen, Schwäbisch Gmünd ond Alfdorf.
Vo dr Gmarkong send 41,5 % Landwirtschaftsfleche, 29,2 % Wald, 28,9 % Sidlongsfleche ond 0,5 % sonschtiche Fleche.
Gschicht
Muedlãnge ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1293.
Verwaldong
Muedlãnge hot sich mit Däferraot, Durlãnge, Rueberdshoofe ond Schproebach zom a Gmoedverwaldongsverband zammagschlossa.
D Schuldese vo Muedlãnge ischt d Stephanie Eßwein.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Muedlãnge ghert zom Schwäbisch.
Ibn Battuta
Dr Abu Abdullah Muhammad ibn Battuta,, (* 24. Februar 1304 z Tanger/Marokko; † 1368 oder 1377 in Marokko) isch e berberische Forschigsräisende im 14. Joorhundert gsi. Won er äinäzwanzig gsi isch, het er die muslimischi Pilgerfaart uf Mekka gmacht. Denn isch er witer gräist, und het e Räis vo mee as 120'000 Kilometer dur die ganzi islamischi Wält und drüber uuse gmacht. Si Bricht under em Ditel verzellt vo däm, won em bassiert isch. Fast alles, was mä über s Lääbe vom Ibn Battuta wäiss, stammt us ere äinzige Kwelle – nämlig vom Ibn Battuta sälber. Do und dört isch s äidütig, ass er Aagoobe über Ort oder Abentüür erfunde het, aber vilmol cha mä hüt nüm feststelle, öb er über Daatsache brichtet oder Määrli vrzelt.
Obertoggenburg
S Obertoggeburg isch bis ends 2002 e Bezirk vom Kantoo Sanggale gsii. Im Joor 2003 isch de Bezirk uufglööst wore und nöü zom Waalchrais Toggeburg choo. De Name Obertoggeburg werd hütt no witterbruucht, bsundrigs im Turismus. De Bezirk Oberes Toggenburg isch ane 1803 gschaffe woore. De isch 1831 uuftäilt wore i di nöüe Bezirk Obertoggeburg und Nöütoggeburg. Im Joor 1951 hett d Gmaind Stäi (SG) de Name i Stäi (Toggeburg) gänderet, aber 1994 die Änderig zruggmacht. Ane 1965 hend sich d Gmäinde Ebnet und Chappel zo de Gmäind Ebnet-Chappel zämegschlosse.
Otto Reinacher
Dr Otto Reinacher (* 23. Mai 1901 z Broomech; † 19. Septämber 1979 ebe dert) isch e dytsche Fabrikant un Haimetdichter gsii.
Lääbe
Dr Reinacher isch z Broomech un z Hììninga im Elsass uf d Schuel gange un het derno Chaufmann glehrt. Anne 1936 het er si as Fabrikant sälbschtständig gmacht. In dr Zyt vum Nationalsozialismus isch er z Löörech Kraiskulturstellelaiter gsii.
Mogelsberg
Mogelschberg isch e Dorf i de Gmaind Neggertaal im Toggeburg. S litt öberem Negger ufere Hööchi vo 755 müM. D Südostbaa macht e riisige Raangg um s Dorf ume, de Baahof Mogelschberg litt nordöstlich vom Dorf. Zerschtmool gnennt werd de Ort ane 1152 as Magoldesberch. Vo 1803 bis 2008 isch Mogelschberg en aigni Gmaind im Bezirk Ondertoggeborg gsii und hett sich denn mit Brunnoodere und Peeterzell zo de Gmaind Neggertaal zämegschlosse.. Mogelschberg hett e Sportzentrum miteme Halebaad. D Umgebig isch hügelig bis beergig und nume dünn bisidlet. Im Süüde vom Dorf erhebt sich d Wilket, e Bergzug, wo bis zo 1171 Meter hööch isch.
Otto Reinacher
Lääbe
Z Broomech, z Hauge un z Haage het er Volksbildigskirs iniziiert. Im Schwarzwaldverain het er si as Wanderfierer un Wanderlehrer engaschiert un isch as Hauptwägwart Mitglid im Bresidum gsii, au isch er langi Johr Vorsitzer vum Löörecher Ortsverain gsii un speter dert Ehrevorsitzer. Sy Suhn, Otto Reinacher junior, isch vu 1967 bis 1994 Vorsitzer vum Löörecher Schwarzwaldverain gsii, ab 1994 bis zue sym Dod 2003 Ehrevorsitzer.
Im Winter het dr Otto Reinacher senior als uf em Bödeli un z Gunzesried im Schwarzwald Skikirs gee. Derzue het bi dr Arbetsgmainschaft Markgreflerland mitgmacht.
Näbe haimetkundlige Ufsätz het dr Reinacher Gedicht uf Alemannisch gschribe, wu unter anderem im Markgräfler Jahrbuch uusechuu sin. Anne 1976 het er fir sy Schaffe d Johann-Peter-Hebel-Gedenkplakette iberchuu.
Beda Humbel
De Beda Humbel (* 20. November 1933 z Birmischtorf; † 15. Juni 2019 z Baade) isch en Schwiizer Politiker vo de CVP gsi.
Politischs
Vo 1965 bis 1980 isch de Beda Humbel Grossrot im Kanton Aargau gsi, i de Amtsperiode 1977/78 als Präsident vom Grosse Rot. Im Johr 1997 isch er in de Nationalrat gwählt worde und isch derte bis 1990 blibe. Sini Schwerpünkt im Nationalrot sin d Energii- un Sicherheitspolitik gsi. I de Johr vo 1986 bis 1990 isch de Beda Humbel Präsident vom Energiiforum Nordweschtschwiiz gsi.
Biographischs
De Beda Humbel isch z Birmischtorf gebore un ufgwachse. D Bezirksschuel het er z Baade bsuecht. Nach de obligatorische Schuelziit het er e Lehr als Verwaltigsagstellter absolviert, uf em zwaite Bildigsweg studiert un 1961 s aargauische Awaltspatent erworbe. Vo 1960 bis 1961 isch de Beda Humbel Gmeindschriiber z Äike gsi. Ab em 1962 het er es Notariatsbureau z Baade gha, wo nach sinere de Pensionierig vo sim Sohn Benedikt übernoh worde isch.
Graffiti
Graffiti, Singular Graffito, stoot as Sammelbegriff für thematisch und gstalterisch underschiidligi sichtbari Elimänt, zum Bischbil Bilder, Gschribnigs oder Zäiche, wo mit verschiidene Technike uf Oberflechene im brivate und im öffentlige Ruum gmacht wärde.
D Problematik
Graffiti im öffentlige Ruum wärde mäistens under Psöidonüüm und illegal gmacht. Uf dr äinte Site wärde si vo vile as Wandalismus aagluegt, uf dr andere Site si si, zum Däil wenigstens, au as Kunst anerkennt.
Öffentligi Instituzioone brobiere s Brobleem vo de Graffiti in d Hand überzchoo. Vili Gmäinde gääbe spezielli Flechene frei, wo mä daf sprüeje, aber usser an dene Ört, isch s Mache vo Graffiti mäistens illegal. Vor allem Geböid und öffentligi Vercheersmiddel si betroffe, und s Abmache vo unerlaubte Graffiti chostet jedes Joor z Dütschland elläi Hunderti vo Millione. S Verhindere vom illegale Graffitimache isch schwiirig. Mänggisch verbietet mä dr Bsitz vo entsprächende Wärkzüüg, oder mä moolt Wänd mit bsundrige Farbe aa, wo Sprüefarbe nid dra chlääbe bliibe. Hälfe duet s nume wenig, wil d Graffitimacher d Schwiirikäte, wo men ene in Wääg läit, vilmol as Däil vom Abentüür gseen.
Äim, wo Graffiti mit Sprüedoose macht, säit mä vilmol Sprayer (ENS undefined für Sprüejer).
Preußische T 14
Diè T 14 vo dè Preußischè Staatsysèbaanè un dè Rychsysebaanè isch è Güterzugtenderlokomotiven mit dè Achsfolg 1'D1'. Si sin spòter vo dè Dütsche Rychsbaan als Baureiè 93.0–4 in iren Nummerèblaan ygordnet worrè.
Gschichtè
D Lokomotyv sin für dè Güèterzugdiènscht un dè sunndäglichè Uusflugsvokeer uff dè Streggè vo dè Berliner Stadtbaan vorgsää. Spôter sin d T 14 au vo anderè Direktionè für dè Güèterzugdiènscht uff Hauptbaanè un au dè Personèzugdiènscht beschafft worrè. Insgsamt sin für diè Preußischè Staatsysèbaanè i dè Johr 1914 bis 1918 insgsamt 457, für diè Elsässisch-Lothringischè Ysèbaanè 40 Loks vo sellèm Tûp baut worrè.
Durch è unglücklichi Laschtvodeilig isch d Achslascht voo dè hinterè Laufachsè mit 169,7 kN höcher wiè selli vo dè Drybachsè.
Vo dè Dütschè Rychsbaan sin 400 T 14 uss Preußè un 6 T 14 dè Elsässisch-Lothringischè Ysebaanè als 93 001–406 übbernõ worrè. D T 14 uss èm Elsaß hèn s Nummerè 93 094, 188–191 un 237 drait. Im Johr 1927 sin zwei T 14 vo dè Farge-Vegesacker Ysèbaa als 93 407 un 408 sowiè 1935 d Lokomotyvè 93 409–417 uss èm Saarland dezuè cho. Im Zweitè Wältchrièg sin einigi Faarzüüg uss Polè un Belgiè als 93 418 - 450 i dè Beschtand vo dè Dütschè Rychsbaan cho. Nõch èm Zweitè Wältchrièg hèt diè Dütsch Rychsbaan witeri T 14, wo uss Frankrych un Belgiè gschtammt sin, als 93 451–459 ygreit.
D Uusmuschterig isch bi dè Dütschè Bundesbaan 1960 abgschlossè worrè. Bi dè Rychsbaan sin diè letschtè Lokomotyvè no nõch èm neuè EDV-Nummerèschema vo 1970 als Baureiè 93.8 bezeichnèt worrè. Diè letscht Maschinnè sin dört 1971 uusgmuschterèt worrè.
Nõch èm Zweitè W$ltchrièg sin d 93 058, 324 un 405 z Öschterrych blibbè. Dõdruus hèt d ÖBB unter Bybhaaltig vo dè Ordnungsnummerè d ÖBB Reiè 693 bildet. D 693.058 isch scho 1953 uusgmuschterèt worrè, diè beidè rèschtlichè Maschinnè sin bis 1958 im Beschtand vo dè ÖBB blibbè.
Die Lokomotyvè vo dè Gattig T 14, wo z Polè voblibbè sin, hèt d PKP unter dè Bezeichnig TKt 1 ygfüürt.
Friedrich Traugott Wahlen
De Friedrich Traugott Wahlen (* 10. April 1899 z Mirchel; † 7. November 1985 z Bern), vo Trimschtei und Bern, isch en Schwiizer Professor für Landwirtschaft a dr ETH Züri und Politiker (BGB) gsii.
Preußische T 14
Erhaalteni Maschinnè
Erhaaltè sin zwei Maschinnè blibbè :
Friedrich Traugott Wahlen
Er hät scho i de Driissgerjahre d Selbschtversorgig vo dr Schwiiz mit Grundnahrigsmittel plant. Während em Chrieg isch d "Aabauschlacht" vo ihm mit viil persönlichem Engagement gfüehrt worde. Debii sind sogar d Grüenaalage i Schtädt zur Aapflanzig vo Herdöpfel, Zuckerrüebe und Getreide gnutzt worde, so dass en Selbschtversorgigsgrad vo 59 % erreicht worde isch.
1942 isch er für die Buure-, Gwerb- und Bürgerpartei in Ständerat gwählt worde. Vo 1943 bis 1949 isch er Professer für Pflanzebau an dr ETH Züri gsi. 1949 isch er Direkter vo dr Abteilig für Landwirtschaft an dr FAO gsi.
Er isch am 11. Dezember 1958 in Bundesrat gwählt worde. Am 31. Dezember 1965 isch er zruggträte. Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
Er isch Bundespräsident gsii im Jahr 1961 und Vizepräsident im Jahr 1960. Siin Nachlass wird aufbewahrt im Schwiizerische Bundesarchiv in Bern und im Archiv für Ziitgschicht a dr ETH in Züri.
Lugnez JU
Lugnez isch e politeschi Gmeind im Schwiizer Kanton Jura. D Gmeind ghört zum Bezirk Pruntrut.
Geographii
Lugnez ligt im Elsgau, wo uf französisch Ajoie heisst.
Gschicht
Lugnez isch im 1271i zämme mim gsammte Elsgau in de Bsitz vom Fürschtbistum Basel cho. In de Johr 1793i bis 1815i het d Gmeind zu Frankriich ghört, zerscht zum Département du Mont-Terrible, dann ab em 1800i zum Département Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de Ort mit em ganze Elsgau zu Bärn chunnt. Sit de Gründig vom Kanton Jura uf de 1. Jänner 1979 ghört d Gmeind zu dem Kanton.
Markus Feldmann
De Markus Feldmann (* 21. Mai 1897 z Thun; † 3. November 1958 z Bärn), heimatberechtigt z Glaris und z Bärn, isch en Schwiizer Politiker vo dr BGB gsii.
1935–1945 u 1947–1951 isch er im Nationalrat Legislativpolitiker und 1945–1951 im Regierigsrat vom Kanton Bärn Exekutivpolitiker gsii. Am 13. Dezember 1951 isch er in Bundesrat gwählt worde und isch im Amt verschtorbe.
Dr Fäldme hät dr Buure-, Gwerb- und Bürgerpartei aaghört, wo schpöter i de Schwiizerische Volkspartei (SVP) ufgange-n-isch. Während siinere Amtsziit as Bundesrat isch er em Eidgnössische Juschtiz- und Polizeidepartement vorgschtande.
Er isch Bundespräsident gsii im Jahr 1956 und Vizepräsident im Jahr 1955.
De Markus Feldmann liit begrabe uf em Berner Schlosshaldefridhof.
Trentino
S Trentino (amtlich: Autonome Provinz Trient, italienisch: Provincia Autonoma di Trento) isch a Provinz im Norde vo Italie, wo zue dr Region Trentino-Südtirol ghört.
Im Trentino wird im Gegasatz zu Südtirol gsprocha. Es giit allerdings a poor dütschi un ladinischi Gebiite. S Trentino hat no an klenna Anteil am Gardasee. D Hoptstadt isch Trient. Wils gschichtlich emol zum historische Tirol ghört hät, sait me em Trentino au Wälschtirol.
Gschicht
1027 het s Herzogtum Bayre vom Kaiser Konrad II. s Trentino übercho und isch so e Deil vom Heilige Römische Riich worde. Nume no Chiavenna und für e churzi Ziit Aquileja si Deil vo italiänische Gebiet gsi, wo im Lauf vom Mittelalter formell zum Dütsche Riich ghört hai. Dr Bischof vo Trient isch dr Lehnsherr gsi, und sit öbbe 1300 isch s Fürstbistum Trient under em Iifluss vom Graf vo Tirol gstande. 1518 het Habsburg s Rovereto, die östligi Val Sugana und s Tal vom Cismon eroberet. 1803 isch s Fürstbistum ufgehobe worde und s Trentino het offiziell de Habsburger ghört. Noch em Wiener Kongress 1815 isch s em Tirol agliideret worde. Noch em Chrieg vo 1866 hai d Habsburger alli italiänische Gebiet ufgeh, usser em Trentino, wo erst noch em Erste Wältchrieg zämme mit em dütschsprochige Südtirol zum Königriich Italie cho isch.
Heiliggeistkirche (Basel)
D Häiliggäistkiirche isch e römisch-katholischi Kiirche in dr Schwizer Stadt Baasel. Si isch 1912 im Gundelikwardier baut worde und isch em Häilige Gäist gweiht.
D Kiirche bildet zämme mit de Nääbegeböid e Baublock, wo dänggmolgschützt isch. Zwüsche dr Kiirche und em Pfarrhuus isch e gwölbti Süülehalle und dört duure chunnt mä in e gröössere Innehoof.
Baugschicht
1897 het die römisch-katholischi Kiirche e Grundstück an dr hütige Thierstäinerallee kauft. 1907 het dr Archidekt Gustav Doppler dr Ufdraag überchoo, d Kiirche z baue. Die ursprünglige Blään het dr Freiburger Diözesanbaumeister Max Meckel liicht abgänderet und 1911 isch dr Grundstäi gläit worde. Am 26. Oktober 1912 isch d Kiirche vom Bischof Jakob Stammler iigweiht worde in ere Zeremonii, wo au 600 Jugendligi iiri Firmig überchoo häi.
D Archidektur und d Usstattig
D Ustattig im Innere isch nöigotisch mit drei Flügelaltär vom Freiburger Joseph Dettlinger, blüemlede Glasgmäld, Wandgmäld mit de Chrüzwäägstazioone, Kiirchebänk und Biichtstüel.
S Zällegwölb isch tüpisch für vorreformatorischi stedtischi Pfarrkiirchene im süddütsche Ruum. D Entwürf für d Bauplastik häi die bäide Freiburger Bildhauer Ludwig Kubanek und si Kolleg Hans Weißburger gmacht. Dr Franz Schilling, wo au us Freiburg im Brisgau stammt, het d Moolarbäite gmacht.
D Orgle
D Firma Späth Orgelbau us Rapperswil het 1921 d Orgle baut. S Instrumänt isch im romantische Stil disponiert. 1982 bis 1984 het mä s Instrumänt vollständig renowiert und alli Veränderige abgschafft. S Instrumänt het hüte wider 41 Register uf drei Manual und Pedal.
Südtirol
S Südtirol (italienisch: Alto Adige) köhrt hüt zu Italie. Vor 1919 hat des zur Habsburger Monarchie Öschtriich-Ungarn und bis 1946 zum Königriich Italie köhrt und isch de mittler Teil vom historische Tirol gsi. D Landeshauptschtadt isch Bozen.
Geografii
S Südtirol lit uf de Südsite vom Alpekamm und wird dur d Etsch/Adige prägt, wo vom Reschepass abe, dor de Vinschgau, noch Meran und Booze flüsst und bi de Salurner Klause s Südtirol is Trentino verloot. Als gröste Näbefluss vom Etsch im Südtirol chunnt z Booze de Eisack (iteliänisch: Isarco) dezue. Er bringt s Wasser vom Brenner obe abe und ninnt z Brixe au no d Rienz us em Pustertal uf.
De höchsti Berg im Südtirol isch de Ortler mit 3905 m Höchi und de tüüfsti Punkt isch d Etsch i de Salurner Klause. Salurn lit uf 224 m.
Provinz Südtirol
S Südtirol isch in Italien die Autonomi Provinz Bozen – Südtirol (ladin. Provinzia Autonòma de Balsan/Bulsan – Südtirol; ital. Provincia Autonoma di Bolzano – Alto Adige) und köhrt zur Region Trentino-Südtirol. Es isch di nördlichst Provinz vo Italie.
Region Trentino-Südtirol
Die italienische Region Trentino-Südtirol (ital. Trentino-Alto Adige; ladin. Trentin-Südtirol) beschtoht us zwoi Provinza:
D Regionalregierung isch in Bozen und Trient. Im Südtirol wird überwiegend Dütsch und im Trentino überwiegend Italienisch gredt. In boide Provinza wird au Ladinisch gsprocha.
Sproche
Im Südtirol werde drü Schprocha gschprocha.
Bekannti Ort
Und natürlich isch für de Turismus s Dorf Tirol mit de Stammburg vo de Tiroler Grafe, em Schloss Tirol, wichtig.
Gschicht
Im Früemiddelalter isch e Däil vo de Baiuvare über d Alpe is Etschtal ggange und het das Land besidlet. So isch das Gebiet zum Herzogtum Bayern cho. Im 12. Joorhundert isch d Grafschaft Tirol entstande, wo 1363 an Öschtrych cho isch.
S Südtirol isch i der jüngere Zyt en ständige Zankapfel zwische Italie und Öschterriich gsii, wo au Chrieg drum gfüehrt worde isch, z. B. im erschte Wältchrieg. Wil d Donaumonarchie Chriegsverlierer gsii isch, isch es siit denn bii Italie bliibe.
1972 het s Südtirol mit em zwöite Autonomystatut en bsunderi rächtligi Situazion übercho.
Mediathek Wallis
D Mediateek vom Wallis isch e kulturelli Instituzioon vom Kanton Wallis, wo trukti und handschriftlechi Arbete und audiovisuelli Wärch vom Wallis tuet sammle, ufbewaare und vermittle. So het si eini vo de wichtigschte regionale Sammlige vo alemannischer Literatur im Alperuum.
Dr Afang vo dr Walliser Mediateek chunt vo der Kantonsbiblioteek, wo ane 1853 ggründet worden isch. Die het 1971 e regionali Biblioteek fürs Oberwallis z Brig und 1974 eini fürs Underwallis z Sankt Moritz ygrichtet. Sid 1987 gits z Martinach au no s Walliser Film- und Fotiarchyv. Ane 2000 het die Biblioteekgruppe dr nöi Naame «Mediateek Wallis» übercho.
D Aufgob vo der Mediateek isch es, Wärch und ebe "Meedie" vo allne Gattige, wo uf irgend en Art mit em Wallis z tue händ, z sammle, z erschliesse und ufzbewaare, mit Aktiviteete, eigete Publikazioone und Usstellige über s Kulturguet und s Land und d Gschicht vom Wallis z informiere und derzue ane alles, was die vile andere Biblioteeke im Kanton Wallis mache, z koordiniere. D Mediateek het e riisegi Sammlig vo Fotografie usem Wallis und e bsunderi Musigbiblioteek; und si pflägt s Archyv vom Färnseesänder «Canal 9». Sie bütet immer mee Informazioone und Dokumänt au übers Internet aa und dokumäntiert d Präsenz vo Walliser Instituzioone ufem Netz. Mid em Projäkt «Wikivalais» tuet si Informazioone übere Kantoon imene regionaale Lexikon vermittle.
Wilket
D Wilket (wíllkχət) isch e Bergzuug i de Gmaind Neggertaal. Im Noorde stiiget er määssig aa, im Süüde ghaiter stail abe. De höchsti Punkt isch d Wilkethööchi, au Spitzhööchi gnennt, mit 1171 Meeter. Im Weste isch de Geresattel (1002 müM), denn chunnt de Furtberg. Ende tuet de öberem Dorf Brunnoodere. Im Ooste isch de Chubelwald. Ufem Groot no goot e Wanderweeg. De Bergzug isch staarch biwaldet und e Rückzugspiet för seeltnigi Tieraarte, wie d Gams (Rupicapra rupicapra). Seltnigi Vögel wo do brüetet sind de Staiadler (Aquila chrysaetos), de Draizechespecht (Picoides tridactylus), de Taneherevogel (Nucifraga caryocatactes) oder de Bommpiiper (Anthus trivialis). Vo 1930 bis zo sim Tood hett innere Hööhli i de Wilket de Böscheli-Scherrer (1874-1948) glebt, wo sich fo de Mentsche zruggzoge hett.
Lupershausen
Lupperschhuse (lothrìngisch; frànzeesch Loupershouse, ditsch Lupershausen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Lupperschhuse lijt 15 Kilometer sìdlich vun Forbach un 15 Kilometer sìdweschtlich vun Sarreguemines uf re Heche zwìsche 225 un 291 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmeind ghert àui no dr Ortsdeil Ellwiller (fr. Ellviller, dt. Ellweiler).
Gschìcht
Lupperschhuse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1409 àls Das Luppers Husen (1594: Luppertzhausen, 1751: Loupershausen), Ellviller ànne 1512 àls Elviller, 1606: Ellwiller, 1751: Elweiler).
Verwàltung
vun Lupperschhuse ìsch. Lupperschhuse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Lupperschhuse ghert zem Rhinfrankisch.
Liste der Herrscher von Württemberg
Do sin d Herrscher vu Wirttbärg ufglischtet. Bis 1495 isch Wirttebärg e Grofgschaft gsii, vu 1495 bis 1806 e Herzogtum un vu 1806 bis 1918 e Chengirych.
Griesheim bei Molsheim
Gschìcht
Griese ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 9. Jh. àls Creachesheim .
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Griese ìsch. Griese ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Griese ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Sondermülldeponie Kölliken
D Sondermülldeponii Chölike (SMDK) isch e Deponii für Sonderabfäll in de Schwiizer Gmeind Chölike, wo me vo 1978 bis 1985 betribe het. Ab em 2007 isch si wider zruggbaut worde. Sit Mitti 2015 sind Abfäll besitiget. D Arbeite gönt no öppe bis ins 2016.
Vorgschicht
Z Chölike het es scho zu de Zit vo de Römer e Ziigelei gä, wil de Ton derte von ere sehr guete Qualität isch gsi. Au für di Zit ums 15. Johrhundert sind Brennöfe z Chölike nochgwise. Im 1823i isch dann e Ziigelei gründt worde, wo us em Lehm vo de Chöliker Tongrueb Ziigel und Bachstei brönnt het. Im 1976i isch di Ziigelei zue gange und 1979 het me d Brennöfe abbroche. D Tongrueb, wo es Fassigsvermöge vo öppe 450'000 Kubikmeter het gha, isch übrig blibe und me het si so schnell wi möglich welle fülle. In dere Ziit sind vili Rückschtänd und Gift us de chemische Induschtrii, aber au us andere Betriib, dezentral glageret gsi, meischt bi de Firmene selber. Um di Gift unter Kontrolle z bringe, isch d Idee von dere Sondermülldeponii entschtande und de ABN (Bund für Naturschutz), wo e Deponii im Jura het welle verhindere, het aagregt, d Tongrueb z Chölike für d Deponiirig vom Sondermüll vorzbereite.
S Baugsuech us em Februar 1976 het von ere «Kehrrichtdeponii» gredt und di füf Iischproche, wo s gäge d Deponii gä het, hei sich bsunders uf Ängscht vor Lärme und Gschtank bezoge. Ufgrund vo de Hartnäckigkeit vo eim vo de Iischprächer isch für d Deponii es Pflichteheft erlah worde, wo aber schints nie iighalte worde-n-isch. Da drin isch nämlich greglet gsi, dass Stoff, wo in ihrer Mengi oder vo de Art her toxisch wäre, nöd hette iiglageret werde dürfe. Um d Sondermülldeponie z betriibe chönne isch zunächscht es Konsortium gründet worde. Partner in dem Konsortium sin d Kantön Aargau un Züri gsi, usserdem d Stadt Züri un d Basler Chemiegruppe. D Tongrueb isch aber bis ins 1994i im Bsitz vo de Tonwerke Keller AG blibe und isch dann erscht vom Konsortium kauft worde.
De Betriib
D SMDK isch am 16. Mai 1978 fiirlich iigweiht worde. Wil mer mit Oberflächewasser grechnet het, wo sich in de Deponii aasammle und überlaufe chönnt, het me zur Entwässerig Leitige zu de Kläraalag vo de Gmeind bauet. D Iigangskontrolle isch e reini Sichtkontrolle gsi und de Arbeiter, wo dodefür verantwortlich gsi isch, het kei chemischi Kenntnis gha und au kei Möglichkeit di Schtoff, wo aagliferet worde sind, z analysiire.
De Ghüdder
In de Deponii sind alli mögliche giftige Chemikalie iiglageret worde, wobi de genau Inhalt vo de meischt in Fässer iiglagerte Abfäll, nöd het müesse deklariirt werde. Aagfange vo Deschtillationsrückschtänd us de domolige Schprengi z Dottike und einige Tonne Gasreinigermasse vo de Schtadt Züri, wo au toxischi Cyanid und Rhodanid enthalte hei, über d Abfäll us de Basler Chemie, bis zu Gift us Dütschland, isch alles in de Deponii glandet. D Bedingige für d Iilagerig sin für damaligi Verhältnis streng gsi, aber mer het net gmerkt, welli Problem nach längerer Lagerig vom Ghüdder chönnte entstah. Au sin Sache deponiert worde, wo mer us hütiger Sicht net dürfd iilagere, zum Bischpiel liicht lösligi Salz. Au di biologische Abbauprozess het mer unterschätzt. So hei sich mit de Ziit d Aawohner über de Gschmack beschwert un s het es Fischsterbe in de Umgebig gä. Weil s Betribskonsortium nüt unternoh het, het de Gmeindrat vo Chölike im April 1985 d Schliisig vo de Deponii verfüegt.
Sanierig
Bald het mer feschtgstellt, dass ma d Deponii nöt cha la sii wie si isch. S Konsortium het deswäge zwische 1986 un 1990 zerscht emol de Isch-Zuestand eruiert vo 1991 bis 2001 Sicherigsmassnahme durregfüehrt und ab 2002 de Rückbau ve de Deponie vorgsäh.
Quelle
Serie über d Sondermülldeponii in de Aargauer Zitig vom 26. bis zum 30. November 2012:
Dicken
Digge (IPA ) isch e Dörfli i de Gmäänd Neggertaal im Toggeburg. S litt under de Wilket imene tüüffe Siitetaal vom Neggertaal, wo de Trämelbach döreflüüst und wo d Strooss vo Peeterzell is apizellische Schwöllbronn döregoot. Im Digge isch en Abzwiigig fo dere Strooss uf Tegersche. Im Oberdigge stönd no fili aalti histoorischi Toggeburgerhüser usem 17. und 18. Joorhundert. S Zentrum vom Dorf isch s Rössli, wo im 19. Joorhundert baut woren isch. De Ort werde zerstmool ane 1459 as im Dicken gnennt, de Tielektname erschiint ane 1802 as Diggen.
Eschbach (Usingen)
Eschbach isch e Stadtteil vu Usingen im Hochtaunuschrais z Hesse. D Sidlig am Nordrand vu de Usingr Becken, wo fascht numme vo d Landwirtschaft läbt, isch 1280 zum erste Mol in re Urkunde in de Grafschaft Cleeberg unter de Namme Ketteneschbach erwähnt woorde. Dr jetzig Usingr Stadtteil isch scho früeih wit über d Taunus usse dur guet Choscht bikannt woorde, spööter dur de Waldzeltplatz und d Wuchenend-Sidlig unter de Eschbachr Chlippen.
Geography
Im Norde gränzt Michelbach, im Oschte Wernborn, im Süde Usingen un im Weschte de Bundsstrooß 456 uf Grävenwiesbach un Weilburg an Eschbach.
Gschicht
Di erscht urkundliche Erwähnig nennt Eschbach im Johr 1280 ass e Teil vu de Grafschaft Cleeberg. Bis zur Reformationszit hät s chilchlich un rechtlich zue Grävenwiesbach ghört. Mit de Reformation isch Eschbach Sitz von ere unäbhängige Pfarrei woorde. 1596 isch Eschbach zue Nassau-Usingen choo. 1933 hett de Ort 907 liwohner. Sit de Gäureform z Hesse zum 1. Auguscht 1972 isch Eschbach e Ortsteil vo Usingen.
Evangelischi Chilche
1843-1846 isch noo Plän vom Weilburgr Baumeischter Eduard Bautzer an de Stell vom 1388 erwähnte vorige Bauwerch di evangelisch Chilche im neoromanischen Stil baut woorde. In de Chilchegmei sin nebe Eschbach au Michelbach un Wernborn un sii hät e unäbhängige Gemeihuus. Partnergemei isch Wandersleben.
Alti Schuel
Uf em Gländ vom früenere Hattsteinr Hof isch 1828 e Schuel mit zwoo Klasse, Lehrerwohnig un Schuelgarte baut woorde. Hüt isch sii e ufgfrüscht Fachwerchhuus un e Hiilueger in de Ortsmitti un hät e Doktor.
Herrschaftlichr Hof
De Herrschaftlich Hof isch e hüt eso gnennt Gsindhuus un Wohnhuus, wo um 1700 uf em Hof vom Fürscht Walrad vo Nassau-Usingen für si Frau Maria Isabella vo Croy gchaufte Land baut woorde isch.
Eschbachr Klippe
D Eschbachr Klippe, urschprunglich „Buchsteifelsen, um um 1910 au „Kaiserin-Friedrich-Klippe“ gnannt, stöhn eweng nördlich vo Eschbach un sin bis z 12 Meter hoch. D Klippe sin e Teil vo vom e öbbe 6 km lange Quarzgang, wo dur s Usadal bis zuem Wormstei im Usingr Stadtwald goht. Er isch geologisch gseh e Querverwerfig, wo bi de Uffaltig vo de Gebirg entstande isch. De hert Quarz cha an menggi Stelle em Wetter widerstoh un isch hüt an vyl Ort im Taunus z seh. Weschtlich vo de Klippe isch, uf de ander Sitte vo de Chraisstraße Usingen-Michelbach eweng im Wald glege, e „Schwöschterfelse“, de Saienstei. Am südliche End vo de Klippe isch früehner e Freiliechtbühni gsi, ewo de mr no Rescht devo cha seh. Au hüt git s hie eimol im Johr e in de Umgäbig beliebt „Klippekonzert“.
Chletterer batte de Steilwand zuem Training, s git guet gsichereti Toure mit Felshooke mit Grad I-VII, bsunders d Südwand vo de Klippe isch beliebt.
Verchehr
Eschbach lit an de Landesstrooß L3270. 2 km weschtlich vo de Ortsmitti isch e Verbindig zue de Bundesstrooß 456 un 12 km oschtlich e Verbindig zue de A5 über Ober-Mörlen.
Undernehme
Z Eschbach git s e Beck, zwee Metzger un zwoo Beize (Eschbacher Katz un Zum Deutschen Haus). Nebe mengge chleine Undernehme git s vyl Ritte- un Buurehöf.
Bekanndi Lüt
Adolf Korell (1872–1941), liberale Minischter für Arbet un Wirtschaft im Volchsstaat Hesse, Pfarrer in Eschbach un isch 1941 au doo gstorbe.
Brunnadern SG
Brunnoodere isch e Dorf i de Gmaind Neggertaal im Toggeburg. S litt im lingge Uufer fom Negger ufere Hööchi vo 655 müM. S het e Baahoof fo de Südostbaa. Grad bim Baahoof foot de langi Isebaatunel noch Liestig aa. Z Bunnoodere und i de Umgebig gits no vill typischi und guet erhaltnigi Toggeborgerhüser, wo usem 18. oder sogär 17. Joorhundert stamid. Di reformiert Cherche vo Brunnoodere isch vo 1763 bis 1765 vom Johann Ulrich Grubenmann baut wore. D Holzbrugg wo bim Dorff öber de Negger goot isch ane 1784 baut wore.
Zerschtmool gnennt werd de Ort ane 1377 as Brunadran. Vo 1803 bis 2008 isch Brunnoodere en aigni Gmaind im Bezirk Nöütoggeborg gsii und hett sich denn mit Mogelschberg und Peeterzell zo de Gmaind Neggertaal zämegschlosse.
Alpenexpress Enzian
Dr Alpenexpress Enzian isch e atriibeni Achterbahn im Europa-Park z Ruescht. Är stoht im Themeberych "Österreich" und isch 1984 eröffnet worde.
Paudex
Paudex (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Lavaux-Oron im Kanton Waadt, Schwyz.
Alpenexpress Enzian
Technischi Date
D'Bahn het ein Zug, wo uss 10 Wage bstoht. Jede Wage het zwoo Reihe und in jedere Reihe hän zwoo Persone Platz, bis uf dr letschti Wage, wo nur zwoo Persone insgesamt Platz hän. Im ganze Zug hän 38 Persone Platz. Dr Zug isch nochere alte Dampflokomotive nochbildet worde. Är fahrt normalerwys zwoo Rundene, teilwys aber au drei; des chunnt uf Azahl vo de Lüt drufa. Dr Alpenexpress Enzian isch mit 45 km/h und G-Kraft knapp 2 die langsamschti Achterbahn vom Europa-Park. Pro Stund bsueche ihn ca. 1'100 Lüt. In jedem Wage befindet sich e elektrische Motor. D'Räder verlaufe nit auf dr Kontaktschiine, sondern befinde sich uf dr Laufschiine näbe dr Kontaktschiine. So wird dr Zug beschleunigt und abbrämst.
Fahrt
Nochem Start gits e chleini Helix und denn gohts in Zauberwelt der Diamanten, wo au d'Wasserbahn Tiroler Wildwasserbahn inefahrt. Nocheme dunkle Tunnel und eme 1 Meter hoche Fürball gohts wieder use an d'Station.
Paudex
Geografi
Paudex lyt am Gämfersee zwische Pully un Lutry. D Gmaiflechi umfasst 12 % landwirtschaftligi Flechi, 8 % Wald un 80 % Sidligsflechi.
Gschicht
Paudex isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1220 as Paudais.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 31,4 % gläge.
Religion
35,6 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 40,8 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,4 %, CVP 3,3 %, FDP 18,9 %, GLP 5,3 %, GP 9,1 %, SP 26,6 %, SVP 23,2 %, Sunschtigi 0,8 %.
Dr Burgermaischter vu Paudex isch dr Serge Reichen (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 4,8 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 1403 Yywohner 83,7 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 4,6 % Dytsch, 3,2 % Italienisch un 8,5 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Freienbach
Freienbach isch de Name vo däne Ort i de Schwiz:
Haus zum Silberberg
S Huus zum Silberbärg isch e historischs Woonhuus im Stiil vom Barock und befindet sich an dr Utegass 11 im Chläibaasel. Es isch äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si. Hüte isch s Däil vom Alterszentrum zum Lamm vom Bürgerspiddaal Baasel.
Gschicht
Dr Silberbärg wird 1363 zum erste Mol erwäänt. Im Lauf vo sinere Gschicht isch er immer wider emol e Gasthuus gsi. So si wääred de Verhandlige über d Ufnaam vo Baasel in d Äidgenosseschaft äidgenössischi Gsandti, vor allem vo Luzärn dört abgstiige (Lutz 2004, S. 317). 1709 het s dr woolhabend Bankiee und Strumpffabrikant Peter Werthemann kauft und zum e barocke Woonhuus lo umbaue. E Däil vo dr eltere Bausubstanz wien e Stützpfiiler, wo d Jooreszaal 1591 druf stoot, isch im Nöibau integriert worde und wäge däm het s Geböid en Asymmetrii. Im Innere cha mä seer schööni Stuckdeckene gsee und in de Schweizer Kunstdenkmäler wirds as äins vo de erhaltene Chläibaasler Bürgerhüüser beschriibe, wo in Hiisicht uf d Geschicht und s Geböid am prominäntiste sig.
1861 isch s Huus in Bsitz vom Armekollegium vo Baasel choo und die het dört en Aarbets-Aastalt iigrichdet. In iirer Ornig vo 1873 wird under anderem bestimmt, ass jedi Arbäitergruppe en Ufseher wurd haa, wo wurd ufbasse, ass sich die Armegnössige wurde benee.
1917 het d Noochfolgerorganisazioon, die Freiwilligi Armepflääg, au s Huus zum Lamm nääbedraa kauft, die bäide Geböid mit eme Middelbau verbunde und dört Schloofzimmer und Ufenthaltsrüüm iigrichdet. Im Barder isch e Suppechuchi ufdoo worde, wo bis noch em Zwäite Wältchrieg Bedürftigi verpflägt het. Bis zu vier duusig Liter Suppe am Daag si wääred de Chriegsjoor verdäilt worde und erst wo sich die wirtschaftligi Laag het afo verbessere, isch d Suppechuchi nodinoo überflüssig worde und 1948 het mä d Suppenaastalt Silberbärg zudoo.
S Altershäim het aber witer existiert und isch schliesslig in de 1980er Joor vom Büro Schachenmann und Berger renowiert worde und mä het im Silberbärg au wider e bitzeli vo sinere früenere Grosszügigkäit zrugggee, wie dr Saal im Barder zäigt.
Litratuur
Fremde zu orientieren''. 2. Ufl. Basel. Schweizerische Kunstgeschichte (Die Kunstdenkmäler der Schweiz, 103).
DR-Baureihe 64
Diè Dütsch Rychsbaan hèt è Einheits-Personèzugtendèrlokomotyv mit dè Achsfolg 1'C1' mit nydriger Achslascht in irem Nummerèblaan als Baureiè 64 ygordnet. Diè Baureiè 64 isch ab dem Johr 1926 entwickelet worrè. D Hèrschtellig isch zwischè 1928 un 1940 erfolgt. A irè hèn zaalrychi Hèrschteller us Dütschland mitbroduzyrt.