cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Athen
I de griechische Saage hei d'Göttin Athena u dr Meeresgott Poseidon wöue Ifluss gwünne über d'Lüt wo ir Region vom hütige Athen gwont hei - die damaus chli Schdat het zu där Zit no ke Name gha. Bedi Götter hei der Schdat es Gschänk gmacht, und zwor het d Athene en Ölbomm wachse loo, de Poseidon het aber e Quele flüüsse loo. D hend d Athener gfunde, de Ölbomm sei nützlicher, dorum heisst Athen hüt Athen u ned angersch - seit me.
Wäg de vilne antike Schtätte u antiker Kultur isches eine vo de turischdischsde Schdät vo Öiropa. Im Joor 2004 hei dört die Olympische Schbiu schdattgfunge. Darum het Athen e nöie Flughafe u drü nöii U-Bahnliniä übercho.
Agathokles von Syrakus
Dr Agathokles (* 361 v. d. Z. oder 360 v. d. Z. z Thermai, hüte Termini Imerese uf Sizilie; † 289 v. d. Z. z Syrakus) isch vo 316 v. d. Z. aa Tyrann vo Syrakus und vo 305/304 v. d. Z. bis zu sim Dood Köönig vom ene sizilische Riich gsi, won er gründet het. Er het als Offizier aagfange, denn het er Politik mit de Aahänger vo dr Demokratii gmacht. Er isch zum Fäldher gweelt worde und e baar Joor spööter isch er im ene Staatsstreich an d Macht choo; faktisch het er as Tyrann gherrscht, aber formal isch die demokratischi Verfassig in Chraft bliibe. Er het e lange Chrieg gege d Karthager mit vile Verlust gfüert und het fast dr ganz griechisch Däil vo Sizilie und Däil vo Kalabrie in si Gwalt brocht. Noch em Friidesschluss mit de Karthager het er dr Köönigsditel aagnoo. Er het nie ganz Magna Graecia an sich chönne risse und au e Dünastii het er nid chönne gründe wäge Händel in dr Familie. Noch sim Dood si sini Gegner an d Macht choo.
Papiertechnologe
Babbiirtechnoloog (Dütschland, Schwiz) bzw. Babbiirtechniker (Ööstriich) isch e Bruef und Usbildigsbruef in dr Zällstoff- und Babbiirindustrii. Babbiirtechnolooge schaffe vor allem in dr Brodukzioon vo Babbiir, Tischuu, Karton oder Zällstoff.
Bruefsbild
Die früeneri Bruefsbezäichnig Babbiirmacher isch z Dütschland, Ööstriich und in dr Schwiz gänderet worde, wil dr Grad vo dr Technisierig- und Automatisierig vo dr Brodukzioon immer mee gstiige isch. Hüte isch d Überwachig vo komplexe Brodukzioonsaalaage e Hauptufgoobegebiet vo de Babbiirtechnolooge. Si richte vor em Aafang vo dr Brokzioon die elektronisch gstüürte Babbiir- und Zällstoffmaschine ii, überwache denn d Brodukzioon und brüefe d Kwalideet vo de fertige Brodukt. Si kümmere sich um Stöörige und s Servis vo de Maschine.
Weblingg
Dütschland:
Schwiiz:
Ööstriich:
Mödingen
Mödiga (amtlich Mödingen) ischt e Gmoed em Landkroes Dillinga z Bayern.
Geografi
Mödiga leit en dr Region Augschburg.
Vo dr Gmarkong send 69,9% Landwirtschaftsfleche, 19,6% Wald, 8,9% Sidlongsfleche ond 1,7% sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Mödiga gheret d Derfer Mödiga, Bergheim ond Klaoschter-Mödiga, ond d Weiler ond d Hef Beuten-mühle, Nuitenmühle, Stettenhof ond Ziegelstadel.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,8 % gleäge.
Religion
93,8 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 3,9 % evangelisch.
Verwaltong
Mödiga hot mit em Markt Wittislinga ond dr Gmoed Ziarta a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Mödiga ischt dr Walter Joas.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Mödiga ghert zom Schwäbisch.
Weingarten (Württemberg)
Wãẽgaade (amtl. Weingarten) isch a Mittelstadt im Sidoschte vu Bade-Wirttebärg. Si isch no Raveschburg un Wãnge di drittgrescht Stadt vum Landchreis Raveschburg. Syt em 1. Jänner 1974 isch si Großi Chreisstadt. Wãẽgaade isch Sitz vun ere Pedagogischen Hochschuel un ere Hochschuel fir Tächnik, Wirtschaft un Sozialwäse. S het a Flechi vu 12,17 km² un rund 24.500 Yywohner. Di Urspring vu dr Stadt gehn zruck bis in s 5. Johrhundert, d Basilika uf em Martinsberg ghert zue dr greschte Chilcheböute im Barockstil nerdli vu dr Alpe.
Geografischi Lag
Wãẽgaade lyt diräkt nerdli vu Raveschburg un wenig Kilometer weschtli vum Altdorfer Wald am Oschtrand vum Schussebecki im mittlere Dal vu dr Schusse, eme rächt Zuefluss vum Ryy, wu in Bodesee fließt. D Altstadt, s friejer Dorf Altdorf, lyt im Dal vu dr Scherzach, eme chleine Bach, wu in d Schusse mindet. S Chloschter Wãẽgaade, wu dr Stadt dr Namme gee het, lyt uf dr nordeschtlige Hechi iber dr Altstadt, em Martinsberg.
Klima
Durschnittli het s z Wãẽgaade 854 mm Niderschleg im Johr.
Nochbergmeine
Die Stedt un Gmeine gränzen an d Stadt Wãẽgaade (im Uhrzeigersinn vu Norde uus): Boeafurt, Schliar, Raveschburg un Bäg. (alli Landchreis Raveschburg)
Ruumblanig
Wãẽgaade bildet zämme mit Raveschburg un Fridrichshafe s Oberzäntrum vu dr Region Bodesee-Oberschwabe. Des Oberzäntrum ibernimmt fir dr Yyzugsberaich Raveschburg/Wãẽgaade au d Funktion vun eme Mittelzäntrum. Dää Mittelberaich umfasst d Stedt un Gmeine im sidlige Deil vum Landchreis Raveschburg, näbe dr Raveschburg un Wãẽgaade d Gmeine Bãẽnd, Bärg, Burnegg, Boeafurt, Frōreide, Grĩgraut, Horgazäll, Schliar, Voogt, Waldburg, Wilhälmsdorf, Wolbardschwende un Wolfegg.
Darmstädter Madonna
D Darmstädter Madonna (au D Madonna vom Bürgermäister Meyer) isch e Gmäld vom Hans Holbäi em Jüngere (1497–1543). S Bild isch 1526 z Basel entstande. Es zäigt dr Basler Bürgermäister Jakob Meyer zem Haas, wo s Bild in Ufdraag gee het, zämme mit sinere erste Frau, wo denn scho dood gsi isch, mit sinere domoolige Frau und mit sinere Dochder, wo alli um d Maria mit em Jesuschind grubbiert si, wo in dr Middi uf eme Droon sitzt. D Bedütig vo de andere männlige Persone uf dr lingge Site isch nonog ändgültig kläärt, wie au die ganzi Ikonografii vom Bild. S Bild gältet as Glaubensbekenntnis vom katholische, antireformatorisch iigstellte Bürgermäister.
Weingarten (Württemberg)
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Darmstädter Madonna
S Gmäld veräinigt Iiflüss vo dr italiänische religiööse Rönessangsmoolerei mit Elimänt vo dr altniiderländische Bortretmoolerei. Es isch emol im Schlossmuseum Darmstadt usgstellt gsi, und vo do läitet sich si populääre Titel ab. Vo 2004 aa isch s as befristeti Leihgoob im Städelsche Kunstinstitut z Frankfurt am Main gsi. 2011 het die Hessischi Huusstifdig s Wärk an dr Undernäämer und Kunstsammler Reinhold Würth verchauft. Sit em Januar 2012 hängt s Gmäld in dr Johanniterhalle z Schwäbisch Hall.
S Gmäld isch as Kulturguet im baade-württebärgische Verzäichnis vo nazional wärtvolle Kultuurgüeter registriert und darf doorum nit us Dütschland usgfüert wärde.
Spézet
Spézet (bretonisch Speied) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Spézet lyt 37 km vu Quimper un 61 km vu Brest uf ere Hechi zwische 45 m un 315 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Saint-Hernin im Oschte, Gourin im Sidoschte, Roudouallec im Side, Saint-Goazec im Sidweschte, Châteauneuf-du-Faou im Weschte, Plonévez-du-Faou im Nordweschte un Landeleau un Cléden-Poher im Norde.
Gschicht
Spézet isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1216 as Spethut in Poechaer (1220 Spethot, 1270 Spezet, 1296 Spethoc, 1296 Spezot, um 1330 Spezet, 1368 Spezet).
Partnergmai
🇮🇪 Roundwood, Irland
Mercurius
De Mercurius, uf tütsch Merkur (altlatiinisch: Mirqurios) isch de röömisch Gott vom Handel. Er isch mitem griechische Hermes gliichgsetzt wore und hett denn immer mee Züüg vom Hermes agnoo und zum Götterbott wore, wo au di Toote i d Underwelt gfüert het. Au sini Muetter Maia isch vo de Grieche öbernoo wore. Z Rom hett er e Tempel bim Circus maximus ghaa.
D Römer hend au keltischi und germanischi Götter Mercurius gnennt (Interpretatio Romana). Germanisch sind de Mercurius Channio und Hranno, helvetisch de Mercurius Cissonius. I de Gallische Provinze isch er hüüffig miteme Güggel oder emene Widder dargstellt wore.
Dildo
E Dildo (wohrschiinlig über ital. diletto vo latein. dilectus (PPP vo diligere „erfreue“) = „Entzücke“) isch e Sexspiilzüüg, wo meistens phallisch isch. Dildo wärde us alle möglige Materialie härgstellt. Theoretisch isch dr Dildo under anderem vo dr Beatriz Preciado im Kontext mit dr Queer Theory, ere amerikanische Kulturtheorii, wo dr Zsämmehang vom biologische Gschlächt, de soziale Gschlächterrolle und em sexuelle Begehre kritisch undersuecht, thematisiert worde.
Gschicht
Dildo si scho us dr Antike vom 6. Johrhundert vor dr Zitwändig bekannt. Denn hai nä d Grieche olisbos (plural: olisboi) gsait. Noch de Darstellige und Beschriibige si si ehnder für die voyeuristischi Stimulation vom Partner brucht worde as für d Sälbstbefriidigung. Scho denn het s Dildo in de verschidnigste Forme gee, e Vasebild zeigt z. B. e Dildo mit zwei Ändine.
D Wurzle vom Dildo göngen aber no vil wiiter zrugg. Im Johr 2005 isch en 28'000 Johr alte Gegestand us Stei, wo wien ä Phallus usgseht, in dr Höhli Hohle Fels usgrabt worde, aber es isch nit klar, öb er as Dildo oder as Hammer brucht worden isch. Scho vor über dreiduusig Johr hai d Ägypter gwüsst ass mä mit eme Dildo die sexuelli Lust cha vergrössere. Si hai Dildo us Don gmacht währed die alte Chinese sä us Borzellan härgstellt hai. Es het sä au us Läder, Holz, Waggs und Glas gee. Hüte macht mä die Sexspiilzüüg vor allem us Silikon, PVC, Acrylglas, Aluminium und Edelstahl.
Im Johr 1720 het d Entdeckig vom ene Dildo us Läder zur Stroofverfolgig vo dr Catharina Margaretha Linck, wo sich as Maa uusgee het, gfüehrt und si isch 1721 hiigrichtet worde.
Under dr Bezeichnig „Dildo“ isch er im 18. Johrhundert in dr Medizin as Hilfsmittel iigsetzt worde, für zum d Vagina vor dr Geburt z erwiitere. Im gliiche Johrhundert isch dr Godemiché erfunde worde, wo eso konstruiert gsi isch, ass er die männligi Ejakulation nochgmacht het.
Bekanntheit
Noch ere Spiegel-Umfroog wüsse 66 Brozänt vo dä jugendlige Dütsche zwüsche zwölfi und nüünzähni, für was mä ä Dildo brucht. Bi Jugendlige under fufzäh wüsse 37 Brozänt vo de Mäitli und 52 Brozänt vo de Buebe, was e Dildo isch.
Material
Die Materialie gälte, wemm mä dä Empfählige für d Hygiene folgt, as umbedänklig: Acrylglas, Aluminium, Edelstahl, Glas, Granit, Ahornholz, Naturlatex (wenn kei Latexallergii bestoht) und ächts Silikon.
Kunstoff enthalte Weichmacher wie Phtalat und Lösigsmiddel wie Toluol, wo vo de Schliimhüt ufgnoh wärde und mögligerwiis chönne zu Schäde füehre. Bi andere Materialie weiss mä hüfig nid, öb si verdräglig si. Uf jede Fall wird empfohle, dr Dildo, vor und noch em Bruuche gründlig z butze und en mit eme Kondom z bruuche.
Strap-on
E Strapon, au Strap-On, isch e Dildo zum Umschnalle (Umschnalldildo). Meistens wird er vo Fraue brucht, zum drmit anderi Fraue vaginal oder anal oder au Manne anal z penetriere. Er gseht us wie e feste Slip us Läder, Latex oder Ähnligem, und wird meistens mit eme Gürtel oder Rieme um de Dalie befestigt. Sonigi Rieme zum Aamache vom ene Dildo wärde au as Harness bezeichnet. Uf em Band, wo dur ä Schritt füehrt, isch an dr Vordersite e Dildo oder Vibrator aagmacht.
Anderi Arte vo Strap-ons hai zuesätzlig an dr innere Site e Dildo, e Vibrator oder öbbis Ähnligs, wo zur Stimulation vo dr Frau füehrt, won en aa het. Die Dildo, wo inne aagmacht si, chönne je nochdäm, wie si konstruiert si, vaginal oder anal iigfüehrt wärde. Es git sonigi, wo dr Schritt frei blibt, so dass dr Partner d Gschlächtsdeil cha stimuliere.
Denn git s au Umschnalldildos, wo mä mit eme Rieme am Chopf oder am Oberschänkel cha aamache.
Rudolf Wackernagel
Dr Friedrich Rudolf Wackernagel (* 7. Juni 1855 z Baasel; † 16. April 1925 z Baasel) isch e Schwizer Jurist und Historiker gsi.
Lääbe und Wärk
Dr Rudolf Wackernagel isch e Soon vom Germanist Wilhelm Wackernagel (1806−1869) und dr Maria Salome geb. Sarasin (1816−1894) gsi. Er isch z Baasel uf s Gymnasium und het denn an dr Uniwersidäät Baasel und z Leipzig Rächtswüsseschafte studiert. 1877 het er zum Dr. iur. bromowiert.
Im gliiche Joor het en dr Regierigsroot vo Baasel as dr jüngst vo 17 Bewärber zum erste vollamtlige Staatsarchivar gweelt, und er isch denn bis 1918 in däm Boste bliibe. Vo 1882 bis 1899 isch er au no Sekretär vom Regierigsroot gsi. As Archiwar het er Ornig in d Archivbeständ vom Kanton brocht und Kwellenedizione betröit. Er het e Hufe historischi Undersuechige uusegee, drunder e dreibändigi Baasler Gschicht, wo bis zur Reformazionszit goot. 1917–1918 het er as usserordentlige Brofässer für Gschicht an dr Uni gleert. 1894 isch er Dr. phil. h.c. vo dr Uniwersidäät Baasel worde, 1917 au no Dr. theol. h.c.
Vo 1877 aa isch dr Wackernagel im Vorstand vo dr Historische und Antiquarische Gsellschaft vo Baasel gsi und isch vo 1887 bis 1890 und 1898 bis 1904 Presidänt von ere gsi. Vo 1887 bis 1917 het er d Basler Zeitschrift für Geschichte und Altertumskunde uusegee und vo 1882 bis 1907 isch er Mitherusgääber vom Basler Joorbuech gsi. 1920 het er mit andere d Gnosseschaft zur Herusgoob vo de Schwizerische Monetsheft für Politik und Kultur gründet. 1921 isch er zum korrespondierende Mitgliid vo dr Pröissische Akademi vo dr Wüsseschafte und vo dr Göttinger Akademi vo dr Wüsseschafte gweelt wore.
Dr Rudolf Wackernagel het au as Schriftsteller gschafft, bsundrigs as Verfasser vo Festspiil, und er het s Libretto vom Hans Huber sinere erste Opere Weltfrühling gschriibe.
Er isch dr jünger Brueder vom Indogermaniste Jacob Wackernagel gsi und dr Vater vom Kunsthistoriker Martin Wackernagel. Anne 1879 het er d Elisabeth Burckhardt (1859−1931) ghirote. Wie scho si Vater het dr Wackernagel im Hintere Württeberger Hof gläbt, wo si Vater vom Wilhelm Martin Leberecht de Wette kauft gha het. Ab 1903 bis zue siim Dood het dr Wackernagel im Alte Wenke z Rieche gwoont, wo si Frau gerbt gha het. Er isch vergraabe uf em Wolfgottesacker.
Sozialdemokratische Partei Basel-Stadt
Die Sozialdemokratischi Bardei Kanton Basel-Stadt (SP Basel-Stadt), isch e politischi Bardei im Kanton Basel-Stadt. Si isch e Kantonalpartei vo dr Sozialdemokratische Bardei vo dr Schwiz.
Rudolf Wackernagel
Lääbe und Wärk
Noch em Rudolf Wackernagel isch z Rieche e Strooss benennt.
Sozialdemokratische Partei Basel-Stadt
Gschicht
1871 isch z Basel die Sozialdemokratischi Arbäiterbardei entstande. Nume Arbäiter häi chönne Mitgliider wärde. Usserdäm het s dr Arbäiterbund gee. Am 26. Juni 1890 si die Schwizerische Sozialdemokrate Basel gründet worde. Wo 1905 s Proporzwaalsüsteem iigfüert worde isch, het d SP Basel-Stadt en erste Waalsiig erkämpft und isch mit 22 vo 130 Sitz die sterksti Frakzioon im Groosse Root worde. 1902 isch dr Eugen Wullschleger dr erst SP-Regierigsroot worde.
S politische Programm
S politische Programm vo dr SP Basel-Stadt isch s gliiche wie das vo dr SP Schwiz. As Bardei im ene räine Stadtkanton setzt si iiri thematische Schweerpünkt bi dr Ökologii, dr Stadtentwicklig, em Vercheer und dr Familiepolitik.
D Organisazioon
D SP Basel-Stadt organisiert sich dur die so genannte Kwardierveräin. Das si Dalbe-Bräiti-Innestadt, Basel West (früener Bachlette-Nöibaad und Santihans), Clara-Wettstäi-Hirzbrunne, Gundeldinge-Bruederholz, Horburg-Chläihünige, Spaale und SP Rieche. Das si äigeständigi Veräin und si si verantwortlig für d Kwardier- und Gmäindipolitik, wie d Waalkämpf gfüert wärde, nominiert d Kandidate für die kantonale Waale und schickt Delegierti in d Delegierteversammlige vo dr Kantonalpartei.
Wär Mitgliid in äim vo dene Kwardierveräin isch, isch au Mitgliid in dr SP Basel-Stadt.
FC Zürich
Gschicht
De FC Züri isch am 1. Auguscht 1896 vo Mitgliider vo de ehemalige Verain FC Turicum, FC Excelsior und FC Viktoria gründet worde. De Klupp hät sich mit de Zit zu eim vo de grööschte Klüpp i de Schwiz entwicklet. Bis it 30er Jahre hät de Klupp au no anderi Sportartä gmacht, zum Bischpil Ruedere, Boxe, Liächtathletik, Handball und so wiiter. Spööter händ si sich uf s Fuesball konzentriärt, wo si au de grööschti Erfolg gha händ.
De erscht groossi Erfolg i de Schwizer Liga uf de nazionalle Ebbeni hät de Klup i de Säson 1901/1902 gha, won er zum erschte Mal Schwizer Meischter worde isch. Nachhär sind d Zürcher no sibbe Mal Meischter worde zwüschet 1966 und 2005. De letschti händ si i de Säson 2006/2007 gunne, wo i de 92schte Minute de Xavier Margairaz s alles entschäidende 2:0 gäge t Schtadtrivale GC gschosse hät, um de Loiä de 11ti Titel z günne.
Sozialdemokratische Partei Basel-Stadt
Gruppierige
In dr SP Basel-Stadt existiere e Hufe Gruppierige und Inträssegrubbe. Die zwäi wichdigste vo deene si d SP Fraue Basel-Stadt und d JungsozialistInne Basel-Stadt.
FC Zürich
Gschicht
De Schwizer Cöp händ si acht Mal gunne zwüschet 1924 und 1981. Uf de internazionale Ebbeni hät de FC Züri 1964 und 1977 s Halbfinal erraicht im UEFA Cöp.
Sozialdemokratische Partei Basel-Stadt
D JungsozialistInne Basel-Stadt
D JungsozialistInne Basel-Stadt (churz JUSO Basel-Stadt) isch d Jungbardei vo dr SP Basel-Stadt. Si überchunnt finanzielli Understützig, Berootig und het Verdräter in de Gremie vo dr SP Basel-Stadt (Bardeivorstand, Delegierteversammlig). Si het öbbe 150 Mitgliider, isch reegelmässig in de Medie bresänt und isch die aktivsti politischi Jugendorganisazioon z Basel.
FC Zürich
Gschicht
Für s Kader vo de Nazionalmannschaft vo de Schwiz hät de FC Züri scho sit langem au vili Spiller parat gschtellt.
Erfolg
Schwiizer Meischter: 1902, 1924, 1963, 1966, 1968, 1974, 1975, 1976, 1981, 2006, 2007, 2009
Schwiizer Cöpsiiger: 1966, 1970, 1972, 1973, 1976, 2000, 2005
Sozialdemokratische Partei Basel-Stadt
D JungsozialistInne Basel-Stadt
D JungsozialistInne Basel-Stadt häi käi Erfolg ghaa, wo si bi de Nazionalrootswahle 2007 und bi de Groossrootswaale 2008 mitgmacht het. Bi de Nazionalrootswaale 2011 häi si 1,6 % vo de Stimme überchoo, mee as die andere Jungbardeie.
FC Zürich
Erfolg
Gröschti internazionale Erfolg: Halbfinal im Europapokal vo de Landesmeischter 1964 und 1977
Kader Säson 2018/2019
Stand: 10. Novämber 2018
{| class="wikitable" !Nummer !Spiler !Nationalität !Im Veräin sit !Letschte Veräin ! colspan="5" style="background:#EFEFEF;"|
Gooli
! colspan="8" style="background:#EFEFEF;"|
Elsässer Französisch
Phonologischi Bsunderheite
E typischs Merkmol vom Elsässer Akzänt isch d'Betonig vo de erschte Silbe, während standardsprochlig je noch Satzton hüffig die letschti betont wird. Usserdem werre d'Lut <o, eu> gschlossener usgsproche, d. h. lute im Elsass, anstell vo ,. Di nasale Vokal, , klinge ehner wie ihri Entsprächige ohni Nasalisierig. I'me starke Akzänt werre d'Lut, , stimmlos. Des Merchmool wird au mangmool zur satirische Darstellig vumene Elsässer Akzent yygsetzt, so öbe im Buech Die Linden von Lautenbach vum Jean Egen, wo e Familie derwyylscht de Zyt vum dütsche Chaiserrych ihri französischi Gsinnig wott zeige, un dehei d Marseillaise eso singe: statt:
FC Zürich
Vertaidigung
! colspan="9" style="background:#EFEFEF;"|
Elsässer Französisch
Phonologischi Bsunderheite
S Elsässer Französisch kännt au d'Lut, , , wo's in de Standardsproch numme als gschlosseni Vokal git. S <r>, wo im Französische oder  klingt, wird grollt. Am Wortänd wird de gschribe Büechstab <e> zum Deil als Schwa no usgsproche, während er in de Ussproch vo de meiste andere Regione abgfalle isch. D'Lut, chönne stimmhaft usgsproche werre, d. h. si werre zu ,. Stimmlosi Konsonante werre in mänke Wörter aspiriert usgsproche, in andere degege gschwächt. E Vokal in de unbetonte Silbe vo Wörter mit drei oder meh Silbe werre oft abgschwächt – in „général“ z. B. wird s zweit é meh wie-n-e Schwa statt wie-n-e gschlosses e usgsproche – oder verschwinde ganz wie s u in „naturellement“. In Abfolge vo Konsonante verschwindet ändwäder eine devo (eautre statt ) oder e Konsonant und e Vokal werre verduscht (mètre  > mèter ). S <h> am Wortafang, wo mittlerwyli nümmi gsait wird, isch im Elsass blybe.
FC Zürich
Mittelfäld
! colspan="8" style="background:#EFEFEF;"|
Schtadion
S Schtadion vom FC Züri isch de Letzigrund, wo während em Summer 2006 bis zum Summer 2007 umbout worde n'isch für't 2008 Fuesball Europameischterschaft. Während desse hät de FC Züri müesse im Hardturm schpillä, s Schtadion vom Erzrivalä Grasshoppers. S noi Schtadion chan 30'000 Lüüt fasse und isch offiziäl am 30. Auguscht 2007 iigweit worde. S erscht Fuesballschpiil isch gäge GC gsii, wo de FC Züri 4:0 gunne hät.
S Züri Därbi
De FC Züri kämpft scho sit de Gründig mit de Grasshoppers um t Härrschaft über Züri. De FC Züri isch scho sit eh und je als de Klupp vo de Arbeiterschicht und t Grasshoppers als Klupp vo de Obberschicht aaglueget worde.
Elsässer Französisch
Lexikalischi Bsunderheite
Im Elsässer Französisch findet mer zahlrychi Lehnübersetzige. Eso isch „manteau de pluie“ anstell vo „imperméable“ e wörtligi Übersetzig vom alemannische Wort „Rägemantel“. Au Pronome und Präpositione werre zum Deil anderscht brucht: was im Standardfranzösische „venir à quelqu'un“ (zu öbberem cho) gsait wird, heißt im Elsass „venir chez quelqu'un“. S Wort „donc“ (eigetlig „also“) wird au dört brucht, wo's sunscht z Frankrych „pourtant“ und uff Alemannisch „doch“ heißt (Je te l'ai donc dit - Ich ha dr's doch gsait). Witeri sonigi Lehnübersetzige sin „venir avec“ (mitcho), „comme dit“ (wie gsait) oder „là il est“ (do isch's).
Lincoln’s Inn Fields Theatre
S Lincoln’s Inn Fields Theatre isch e Theater in Lincoln’s Inn Fields z London grad bi dr Portugal Street gsi.
Gschicht
S Geböid isch ursprünglig as e Dennisblatz, dr Lisle's Tennis Court, baut worde. Zwäimol het mä s as e Schauspiilhuus brucht, s erste Mol vo 1661 bis 1674 und no äinisch zwüsche 1695 und 1705. In dr erste Periode het s "the Duke's Playhouse" (im Herzoog si Schauspiilhuus), oder "the Opera" (d Opere) ghäisse und d Drubbe vom William Davenant, wo s Geböid 1661 umbaut het, isch dört bis 1671 ufdräte, drei Joor noch em Davenant sim Dood.
S Geböid isch denn abgrisse worde und mä het an sim Blatz e richdigs Theatergeböid baut, wo 1714 eröffnet worde isch. 1728 isch dört im John Gay si The Beggar's Opera ufgfüert worde, won e Riiseerfolg gsi isch. Vo 1733 aa het d Opera of the Nobility, wo im Händel sinere zwäite Royal Academy of Music Konkurränz gmacht het, dört gspiilt, bis si 1737 bläite gmacht het.
S Geböid isch spööter as Kasärne, as Verstäigerigshuus und as Laagerhuus für Borzellaan brucht worde und mä het s 1848 abgrisse. An sim Blatz het s Royal College of Surgeons sini Gschäftsrüüm erwiteret.
S Lincoln’s Inn Fields Theatre isch s erste öffentlige Schauspiilhuus gsi, wo mä sis Szeenebild het chönne uswäggsle, was in dr Zit vo dr änglische Restaurazioon (vo öbbe 1660 bis 1700) in de Theater denn gang und gääb worde isch.
Nagetiere
D Nagdier oder Nager (Rodentia) si en Ornig vo de Süüger (Mammalia). Mit öbbe 2.280 rezänte Arte möche si öbbe 42 % vo alle Süügerspezie us und si eso bi wiitem die arteriichsti Ornig vo dere Gruppe. Si si fast wältwiit verbreitet und hai e Hufe verschiideni Läbensrüüm besiidlet. Nume sehr wenigi Nager si as Kulturfolger oder Heimdier verbreitet, aber die bräge s Bild vo dr ganze Gruppe. Vili Arte si aber kuum erforscht und hai e sehr iigschränkts Verbreitigsgebiet.
Körperbau
Die meiste Nager hai churzi Bei, laufe uf alle Viere und si relativ chlii. S wichtigste gmeinsame Merkmol si die vergrösserete Nagzehn, zwei im Ober- und zwei im Underchiifer, wo die ganz Ziit wiiterwachse und wo nume uf dr vordere Siite vo de Zehn Schmelz hai. Je noch em Läbensruum und dr Läbenswiis hai sich aber die underschiidligste Körperforme bildet.
Dr üsser Körperbau
D Grössi vo de Nager variiert zwüsche Zwärgforme wie dr Afrikanische Zwärgmuus (Mus minutoides) und dr Eurasische Zwärgmuus (Micromys minutus), wo weniger als 5 Gramm schwer si, und em Capybara, em grösste läbende Nager, won e Chopfrumpflengi vo 100 bis 130 Santimeter und e Gwicht vo 50 bis 60 Kilogramm cha ha. Anderi grossi Nager si zum Bispil dr Biber, d Pakarana und d Paka. Die meiste Nageer si aber öbbe so gross wie Müüs oder Ratte und hai e Chopf-Rumpflengi vo öbbe 8 bis 30 Santimeter.
Nager hai meistens e dichts Fäll us Wulle- und Deckhoor. Nume dr Schwanz isch bi mängge Arte fast ohni Hoor, und es git numen en einzigi Art, dr Nacktmull, wo braktisch überhaupt keini Hoor het. D Farb vom Fäll isch meistens unuffellig und tarnend, hüfig grau oder bruun, bi Wüestebewohner au gälblig. Allerdings chömme bi mängge dropische Hörnli wie de Schön- oder de Riisehörnli au farbigi Fällfarbe vor.
Am Spitz vo dr Schnauze hai d Nager e Nase, wo meistens churz und abgrundet isch. Dr Nasespiegel isch kuum usbildet oder fehlt ganz. D Muulhöhli isch dur en ängi Öffnig in zwei Deil ideilt, im vordere Deil si d Schniidzehn, im hindere d Stockzehn. Drzwüsche isch e zahnfreiji Lugge, wo s möglig macht, d Lippe iizzieh. Hinder de Schniidzehn het d Huut vom Gsicht wider Hoor (Inflexum pellitum). Beides verhinderet, ass bim Nage unverdauligi Fremdkörper in d Muulhöhli chönne groote. D Oberlippe isch hüfig gspalte, so dass mä d Schniidzehn au gseht, wenn s Muul zue isch. D Zunge isch churz und kompakt mit eme stumpfe Spitz, wo nie über d Schniidzehn usechunnt. D Geschmackspapille, wo uf em Zungespitz si, si chlii und fadenartig, bi de Stachelschwein au deilwiis vergrösseret und hert. An dr Zungewurzle git s bi de meisten Arte drei Wallpapillene.
Mänggi Arte hai grossi Backedäsche, wo bis hinder d Ohre länge, mit Fäll uskleidet si, und zum Butze chönne usgstülpt wärde. Bi Hamster befinde sich dene ihri Öffnige in de Muulwinkel, bi Däschenager an dr Ussesiite vo de Backe.
Schädel
Dr Schädel vo de Nager isch wie bi kuum ere andere Süügergruppe uf e Sterkig vom Chäuapparat usgleit. D Augehöhli isch hinde immer offe und s het nie Chnoche drumume. Dr Jochbeifortsatz vom Stirnbei, wo hinder dr Augehöhli liit, isch nume wenig usbildet oder fehlt ganz. En Usnahm bilde d Hörnli; bi dene isch dä Fortsatz vorhande. Au s Jochbei het sälte en entsprächende Fortsatz zum Stirnbei, so dass d Augehöhli mehr oder weniger vollständig in d Schlöfegruebe übergoht. S Dräneloch befindet sich immer im Augehöhlirand.
Bi vilen Arte isch s Foramen infraorbitale sehr gross, bi mängge so gross wie d Augehöhli, und e Deil vom Masseter, ein vo de Chäumuskle, goht durs duure. Dr Jochboge isch underschiidlig entwicklet und setzt vor dr Stockzahnreihe aa. S Nasebei isch mit wenige Usnahme gross und goht wiit füüre. Es isch dur s grosse Zwüschechiiferbei vollständig vom Oberchiifer drennt. D Schniidzahnlöcher vom Guume si chlii und dütlig usprägt. S Guumebei isch churz, bi de Sandgräber sogar chürzer as e Stockzahn. Zwüsche de Schniid- und Stockzehn befindet sich e grossi zahnfreiji Lugge.
Dr Hirnschädel isch im Vergliich zum Gsichtsschädel chlii. S Scheitelbei isch au chlii, s Zwüschescheitelbei drgege isch gwöhnlig dütlig usbrägt. D Bulla tympanica um s Mittelohr isch immer vorhande und grundsetzlig gross. Bi Renn- und Springmüüs bildet die zuesätzligi Bulla mastoidea grossi, halbchugeleförmigi Schwellige am Hinderdeil vom Schädel. Dr Ghörgang isch röhreförmig und verlauft gegen obe und hinde.
Dr Underchiifer isch vorne verängt und abgrundet und dräit die undere Schniidzehn. Dr Muskelfortsatz isch chlii, s kantige, undere Hinderdeil vom Underchiifer gross und usbrägt. Dr Glänkchopf und d Glänkhöhli vom Chiiferglänk, wo drzue ghört, si gege hinde verlengeret.
D Aaornig vom Jochbei und d Form vom Underchiifer si Merkmol zur Klassifizierig vo de Familiene.
Gebiss
S Gebiss vo de Nager isch drotz de vile Forme vo Körperbau und Läbenswiis ihr dütligsts morphologischs Kennzeiche. Ursprünglig hai d Nager 22 Zehn gha: vier Schniidzehn, sechs vorderi Stockzehn, vier drvo im Oberchiifer und zwei im Underchiifer, und zwölf hinderi Stockzehn. Währed d Zahl vo de Schniidzehn immer gliich bliiben isch, het sich in vile Gruppe d Zahl vo de Stockzehn verchliineret. Eggzehn het s keini und zwüsche Schniid- und Stockzehn befindet sich e grossi zahnfreiji Lugge (Diastema).
Aigle VD
Aigle (frankoprovenzalisch, dytsch veraltet Aelen ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Aigle im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Aigle lyt an dr Mindig vum Grande Eau-Dal in d Ebeni vu dr Rottu. D Gmaiflechi umfasst 34,9 % landwirtschaftligi Flechi, 38,1 % Wald, 23,7 % Sidligsflechi un 3,3 % sunschtigi Flechi.
Nagetiere
Nagzehn
Die vier vergrösserete Schniidzehn, wo as Nagzehn bezeichnet wärde, si s charakteristischste Merkmol vo de Nager. Scho bi den erste bekannte Nager si die uf je ei Baar im Ober- und im Underchiifer reduziert gsi. D Nagzehn si wurzellos oder hai chliini, offeni Zahnwurzle, hai zum Zahnfach aane en offeni Zahnhöhli und waggse s Läbe lang nooch. Dur s Nage vo hertem Fueter oder sustige Gegeständ und dur dr Abriib an de Zehn, wo gegenüberlige, bhalte Nagzehn immer öbbe die gliichi Lengi. Si wachse zwüsche zwei bis drei Millimeter pro Wuche bi Arte, wo nit grabe, und fümf Millimetern bi de Däscheratte, wo d Nagzehn bruuche für zum grabe. Bi Dier, won e Winterschlof halte, wachse si währed em Schloof langsamer. Die vordere 30 bis 60 % vo de Nagzehn si mit Zahnschmelz bedeckt, so dass, wil sich die weichere Bestanddeil hinde nooch schnäller abwetze, es vorne e scharfi, meisselförmigi Kante git. D Nagzehn si regelmässig krümmt, die vom Oberchiifer meh als die vom Underchiifer.
Aigle VD
Gschicht
Aigle isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1150-54 as Alium (1153 de Aleo).
Nagetiere
Nagzehn
Wenn si nit gnueg abgnützt wärde, wachse d Nagzehn immer wiiter und chönnen e Deil vom Schädel durstosse. Die undere Nagzehn wachse drbii gege vorne und obe us dr Muulhöhli use und wärde vollständig umbruuchbar. Die obere Nagzehn drgege chrümme sich um sich sälber und chönne spiralförmig us dr Muulhöhli use wachse oder vo unde dur en Under- und denn Oberchiifer wachse und d Schnauze eso verschliesse. Die Entwicklig ändet dödlig, aber Nager im Wilde hai si mänggisch lengeri Ziit überläbt. D Nagzehn chönne für die verschiidenste Zwäck bruucht wärde, diene meistens aber zum Ufbräche vo Fueter mit herte Schale.
Die südamerikanische Fischratte, wo zuegspitzti Nagzehn hai, bruuche si zum Döde vo ihrer Büüti und e baar Gruppe wie d Däscheratte und d Sandgräber, wo underirdisch läbe, zum Grabe. Bi dene Arte wachse d Lippe gegen inne und drenne so d Nagzehn vo dr Muulhöhle. Eso cha bim Grabe nüt in s Muul cho.
Aigle VD
Religion
38,4 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 35,9 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Nagetiere
Nagzehn
Wie stark und scharf d Nagzehn si, gseht mä dra, ass Biber e Baum mit 12 Santimeter Durchmässer in ere halbe Stund chönne felle und vo mängge Arte wird brichtet, dass sie mit ihre Zehn sogar Konsärvedose chönne ufbräche.
Aigle VD
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,4 %, CVP 3,0 %, FDP 28,4 %, GLP 3,4 %, GP 9,5 %, SP 20,1 %, SVP 20,2 %, Sunschtigi 4,5 %.
Nagetiere
Stockzehn
Bi de allermeiste Arte si in jeder Chiiferhelfti drei hinteri Stockzehn (Molare) vorhande. E baar Arte vo de Muusartige hai nume zwei, d Shaw-Mayer-Muus (Mayermys germani) us Neuguinea nume ei Molar pro Chiiferhelfti – zsämme also numme acht Zehn und eso am wenigste vo alle Nager. D Zahl vo de Zehn isch bi de Nager nie grösser as 22, mit Usnahm vom Silbergraue Ärdbohrer (Heliophobius argenteocinereus), ere Sandgreberart, wo wägen ere sekundäre Zahnvermehrig 28 Zehn het.
Aigle VD
Bolitik
Dr Burgermaischter vu Aigle isch dr Frédéric Borloz (Stand Merz 2014).
Nagetiere
Stockzehn
D Stockzehn hai im Gegesatz zu de Nagzehn bi vilen Arten e begränzts Wachsdum. Bin e baar Gruppe aber, bispilswiis de Stummelschwanzhörnli, de Däscheratte, de Springhase, de Chinchillas und de Meersäuli, si au d Stockzehn wurzellos und wachse dorum ihr ganzes Läbe lang.
E Zahnwächsel git s bi de Nagzähn meistens nit (Monophyodontie), nume mänggi Meersäuliartigi (Cavioidea) hai Milchzehn, wo allerdings scho vor dr Geburt dur die permanänte Zehn ersetzt wärde.
Aigle VD
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 7,8 % gläge.
Nagetiere
Skelett
D Wirbelsüüle bestoht meistens us siibe Halswirbel, drizäh Brustwirbel, sächs Ländewirbel und ere underschiidlige Zahl vo Schwanzwirbel. D Form vo de Wirbel isch verschiide. Bi Arte wo renne oder gumpe, si die beide Querfortsetz vo de Ländewirbel meistens sehr lang. D Lengi vo dr Schwanzwirbelsüüle schwankt zwüsche sehr churz und lenger as dr Körper sälber.
S Schulterblatt isch im Allgemeine schmal und het e langs Acromion. Die meiste Arte hai Schlüsselbei, bin e baar isch s aber wenig entwicklet oder es fehlt ganz. S Becki het e grossi Sitz- und Schambei mit ere lange und meistens chnochige Schambeifuege.
Aigle VD
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Romont BE
Romont (Franc-comtois [romɔ̃w], alem. Rotmund, dt. verautet Rothmund) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärner Jura im Kanton Bärn, Schwyz.
Nagetiere
Skelett
D Bei si je noch dr Läbenswiis underschiidlig entwicklet. In de Vorderbei isch d Drennig zwüsche dr Elle und dr Spiiche usprägt. D Vorderpfote hai meistens fümf Zeche mit normal entwicklete Zechechnoche. Dr grooss Zeche isch allerdings bin e baar Arte zruggbildet oder fehlt ganz und cha de andere Zeche nit oder kuum gegenüber gstellt wärde.
D Form vo de Oberschänkelchnoche vo de Hinderbei schwankt stark. Si Glänkchopf het meistens drei Rollhügel. S Schinbei und s Wadebei si bi de meiste Arte, wo gumpe, mitenander verwachse. Das git em obere Sprungglänk e grösseri Stabilitet. S Wadebei bildet kei Glänk mit em Färsebei. Bi de Springmüüs si d Mittelfuesschnoche vo de Hinderpfote stark verlängeret, bi mängge Arte si si au mitenander verwachse. D Zahl vo de Zeche an de Hinderpfote schwankt zwüsche drei und fümf.
Romont BE
Geografi
Romont ligt am erschte Uuslöifer vom Schwizer Jura über em Aaretau. D Gmeindsflächi bsteit us 37,6 % langwirtschaftlecher Flächi, 59,9 % Waud, 2,3 % Sidligsflächi u 0,3 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Court, Sorvilier, Péry, Plagne, Vauffelin, Pieterle u Lengnau im Kanton Bärn u Gränche im Kanton Solothurn.
Nagetiere
Inneri Anatomii
An de Chiefer setzt en usgsproche starki Chäumuskulatur aa. Wie die aagordnet isch spiilt e wichdigi Rolle bi dr Klassifizierig vo de Nager. Dr Masseter isch gross und bringt d Hauptchraft bim Nage uf. Er isch in drei Deil iideilt und goht vo dr Undersiite vom Jochboge vorne bis zur Ussesiite vom sänkrächte Deil vom Underchiiferast hinde. Eso zieht er dr Underchiifer nit nume nach obe, sondern au nach vorne und sorgt so für d Nagbewegig. D Schlööfemuskle isch im Vergliich zum Masseter relativ chlii. Dr zweibüüchig Musculus digastricus het e klar abgränzti Zwüschesehne in dr Middi. Bi vilen Arte si die beide vordere Büüch vo dr Muskle zwüsche de beide Unterchiiferest vereint.
Kanton Pontivy
Dr Kanton Pontivy (franzesisch Canton de Pontivy, bretonisch Kanton Pondi) isch e Kanton im Arrondissement Pontivy im franzesische Département Morbihan in dr Region Bretagne. Dr Hauptort isch Pontivy.
Nagetiere
Inneri Anatomii
Dr Verdauigsdrakt vo de Nager isch uf pflanzligi Nahrig usgrichtet, au wenn s e baar Arte git, wo Alles- oder vorallem Fleischfrässer si. D Nager si Änddarmfermentierer, das heisst, si chönne in ihrem Blinddarm (Caecum) dank symbiotische Bakterie au Zellulose verdaue. S Kolon isch zu däm Zwäck modifiziert und het hüfig komplexi Falte. Vili Arte braktiziere Caecotrophii, das heisst, si scheide vorverdauti Darminhalt (Caecotrophe) us und schlucke si no einisch, für zum se ändgültig chönne verdaue. Dr Mage het bi de meisten Arte ei Kammere und isch eifach baut, e baar Wüehlmüüs wie d Lemming hai – ähnlig wie d Wiiderchäuer – e Magenabschnitt ohni Drüese, wo s Frässe vorverdaut wird.
Romont BE
Gschicht
Romont isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1311 aus Redemont. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Courtelary ghört.
Kanton Pontivy
Gmaine
Zum Kanton ghere fufzeh Gmaine:
Nagetiere
Inneri Anatomii
S Urogenitalsystem entspricht im Grossen und Ganze däm vo de übrige Höchere Süüger. D Gschlächtsorgan si sehr underschiidlig baut. Im Penis het s meistens e Penischnoche (Baculum), d Hode chönne äntwäder in dr Buuchhöhli oder usserhalb ligen bin e baar Arte chunnt s zum ene saisonale Hodenabstiig. D Wiibli hai immer e baarigi Gebärmueter (Uterus duplex).
Kanton Pontivy
Veränderigen im Bstand vu dr Gmaine syt 2015
2019: Fusion Bieuzy un Pluméliau → Pluméliau-Bieuzy
Romont BE
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 9,5 % gläge.
Nagetiere
Inneri Anatomii
S Hirni isch chlii und die (lissenzephale) Hemisphäre vom Grosshirni, wo meistens glatt si, gönge nid wiit gege hinde und stecke nid über s Chliihirni use.
Romont BE
Religion
60,4 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 17,8 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Nagetiere
Vilfalt im Körperbau
D Nager hai sich an verschiedenste Habitat abasst und die underschiidligste Ökologische Nische bsetzt und ihri Körper hai sich entsprächend veränderet. Zwei Gruppe, d Gleithörnli und d Dornschwanzhörnli, hai unabhängig vonenander e Gleitmembran zwüsche de Bei usbildet, wo si drmit Segelflüg vo Baum zu Baum chönne mache. E baar Nager hai sich mit eme plumpe, walzeförmige Körper, churze Bei, verchliinerete oder zruggbildete Auge und Grabhänd, wo deilwiis vergrösseret si, sich an e unterirdischi Läbenswiis abasst. Dodrzue zehle under anderem d Däscheratte, d Blindmüüs und Muulwurfratte us dr Gruppe vo de Spalacidae, d Kammratte und d Sandgreber. Bi meh as einere Art, wo sich mit Gumpe fortbewege, hai sich d Hinderbei verlengeret, wie öbbe bi de Kängururatte, de Springmüüs und em Springhas. D Aguti und d Pampashase in Amerika hai verlängereti Bei mit huefähnlige Zeche entwickelet und bilde gwüssermasse s ökologische Äquivalänt vo chliine Paarhuefer und Hase.
Vili Arte hai sich unabhängig vonenander mit stromlinieförmige Körper, wasserabwiisende Fäll und mänggisch mit Schwimmhüüt zwüsche de Zeche und eme Ruederschwanz an en aquatischi Läbenswiis apasst. Bispil dodrfür si d Biber, d Bisamratte, d Biberratte oder Nutria, die südamerikanische Fischratte oder die australische Schwümmratte. Zur Abwehr vo Frässfind hai mehreri Nagergruppe wie öbbe d Stachelschwein, d Baumstachler oder deilwiis d Stachelratten e stachligs Fäll. E grosse Deil vo de Arte schliesslig het e drungene Körperbau mit ehnder churze Bei und eme churze Hals so wie d Ratte oder d Müüs, drzue zehle vili Muusartigi, d Schloofmüüs und anderi Gruppe.
Romont BE
Politik
Gmeindspresidänt vo Romont isch dr Yvan Kohler (Stang 2013).
Nagetiere
Verbreitig
Als Kulturfolger hai e baar Arte, öbbe d Huusmuus, d Huus- oder d Wanderratte sich über die ganzi Wält verbreitet. Mä findet Nager hüte faktisch überall, wo s Mensche git.
Romont BE
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 0,7 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 197 Ywohner 41,1 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 52,8 % Französisch u 2,5 % Italienisch.
Dr alt Patois (Franc-comtois) vo Romont isch wahrschynlech ir erschte Heufti vom 20. Jh. uusgstorbe.
Nagetiere
Läbenswiis
Nager hai fast alli Läbensrüüm vo dr Ärde besiidlet, mä findet se in Wüstene, aber au in tropische Rägewälder, im Hochgebirg und in Polarregione. Au bsetze si die vilfältigste Habitat und hai die underschiidlichste Forme im Körperbau, dorum cha mä über d Läbenswiis vo de Nager nume sehr wenigi Ussage mache, wo uf alli wurde zuedräffe.
Reis
Als Rys wärde d Getreidechörner vo der Pflanzenart Oryza sativa u der Oryza glaberrima bezeichnet. D Oryza sativa wird wältwyt i vilne Länder about, der Oryza glaberriama wo me ou als afrikanische Rys bezeichnet, wird houptsächlech z Weschtafrika about. Zur Gattig Rys (Oryza) ghöre näbscht de beide erwähnte Ryspflanze no 17 wyteri Arte, die sy aber nid domestiziert worde.
Nagetiere
S Sozialverhalte und d Aktivitetsziite
Wenn d Nager aktiv si, isch je nach Art und Läbensruum underschiidlig, allerdings si die meiste Arte aktiv wenn s foot afo dunkel wärde oder z Nacht. Bin e baar Gruppe, zum Bispil de Hörnli, si d Dier aber vor allem dagaktiv. Mänggi, wo in cheltere Regione läbe, halten e usprägte Winterschloof (bekannti Bispil us em europäische Ruum si d Siibeschlööfer und d Murmeli), anderi wie öbbe d Lemming si au während em Winter aktiv. In de tropische Regione falle mänggi im Kontrast währed dr heissen oder drochene Johresziit in e Hitz- oder Drochestarri.
Reis
Der Rys isch vor allem z Asie es Grundnarigsmittel u bildet dermit d Narigsgrundlag für e ganz grosse Teil vo der Wältbevölkerig. Es git näbst em Rys nur no drei Nutzpflanze wo no grösseri Mänine produziert werde nämlech: Ds Zuckerrohr, der Meis u der Weize (Stand 2016), woby nur der Meis zum ne gringe Teil als Läbesmittel gnutz werd. Der Grüstiteil vom Meis wo about wird, isch Fuettermeis. Dä isch vil z Hert für e Mönschlech verzehr. Bi der Wältgetreideärndi zehlt der Rys drum zäme mit em Weize zu de beide wichtigschte Getreidearte für die mönschlechi Ernährig.
Nagetiere
S Sozialverhalte und d Aktivitetsziite
Bim Sozialverhalte cha mä bi de Nager alles finde. Es git Arte, wo strikt einzelgängerisch si und usserhalb vo dr Baarigsziit jede Kontakt zu ihre Artgnosse miide, Arte, wo bäärliwiis zsämmeläbe, und sonigi, wo en usprägts Sozialsystem entwicklet hai. Bsunders die, wo in grosse underirdische Bau zsämmeläbe wie zum Bispil d Viscacha oder d Präriihünd si drfür bekannt. Einzigartig under de Süüger isch die eusoziali Läbenswiis vo mängge Sandgraber wie dr Nacktmull oder, mögligerwiis, dr Graumull: Ähnlig wie bi mängge Insekte isch in ere Kolonii nume ei einzigs Wiibli fruchtbar, d „Königin“, wo sich mit mehrere Männli baart, währed die übrige Dier as unfruchtbari Arbeiter alles mache, wo für d Versorgig vo dr Gruppe nötig isch.
Reis
Di Dunkle Getreidechörner, wo im Handel u i der Gastronomii als "Wilderys" berzeichnet wird, ghöre botanisch nid zur Gattig Rys (Oryza), sondern zur Gattig Wasserrys (Zizania). Dä wird i däm Artikel nid behandlet.
Nagetiere
Ernährig
Nager frässe vor allem Pflanze, aber nit nume. Je noch Art, Läbensruum oder Johresziit wärde alli Deil vo de Pflanze konsumiert: Greser, Bletter, Frücht, Soome und Nüss, aber au Zwiig, Rinde, Wurzle und Chnolle. As ein vo de Hauptgründ für e evolutionär Erfolg vo de Nager gältet vermuetlig d Datsach, ass si wie kuum en anderi Süügergruppe d Herbivorii (die pflanzligi Ernährig) mit ere chliine Körpergrössi verbinde – die meiste andere Süüger, wo Pflanze frässe, si dütlig grösser.
Es git vili rein herbivori Arte, anderi Arte si aber zum Deil Allesfrässer (omnivor) und frässe mindestens näbebii Insekte, Würm und anderi Wirbellosi, aber au Vogeleier und chliini Wirbeldier. Zu dene zehle under anderem d Hörnli, d Schloofmüüs, e baar Muusartigi oder d Sandgraber.
Reis
Afrika
Vom Ertag här isch der "afrikanisch Rys" em asiatische Rys (Oryza sativa) sehr ändlech. Der Asiatisch Rys isch aber nid der Afrikanische umgäbig abasst u isch drum afäliger für Schädling u bruucht vil me Wasser als der afrikanisch Rys.
Wirtschaftlechi Bedütig
Ds Houpbroduktions Gebier vom Rys isch Asie. 91% vor Wältwyte Rys bedarf chunnt us däm Egge vo der Wält.
Syt 1997 wird ou i der Schwyz Rys kommerziell aboue. U zwar im Kanton Tessin im Delta della Maggia u z Magadinoebene i der Umgäbig vo Locarno. Der Ertrag beterit 400 Tonne im Jahr.
Nagetiere
Ernährig
Es git aber au e baar Arte, wo sich vorrangig oder fast usschliesslig vo Insekte und andere Chliidier ernähre. Bispil dodrfür si e baar Gattige vo de Neuwältmüüs, wie öbbe d Heugumpermuus (Onychomys, dr Name chunnt vo ihrer Hauptnahrig), d Grabmüüs (Oxymycterus) oder d Gruppe vo de Fischratte (Ichthyomyini), wo sich vo Wasserinsekte, Chräbs und Fisch ernähre. Au die Afrikanischi Wasserratte und die australische Schwümmratte (Hydromyini), wo mit Vorliebi Fisch frässe, oder Verträter vo de Deomyinae wie d Kongo-Waldmuus oder d Bürstehoormüüs, wo sich hauptsächlig vo Insekte ernähre, zehle drzue.
Furtpflanzig und Entwicklig
Vili Arte, öbbe die Muuseverwandte, si kennzeichnet von ere usgsproche hoche Fertilität (r-Strategii). S Wiibli cha e baar Mol im Johr Nochwuchs uf d Wält bringe, d Drächtigkeitsduur isch churz und d Wurfgrössi hoch. Die Neugeborene si Nästhocker, hüfig ohni Hoor und hilflos, waggse aber sehr schnäll und erreiche d Gschlächtsrifi in e baar Wuche oder Mönet. So hai mänggi Hamsterarte mit nume 16 Däg die chürzisti Dragziit vo alle Plazentadier und si scho mit siibe bis acht Wuche gschlächtsrif, d Vilzitzemüüs hai bis zu 24 Zitze und d Nacktmull chönne bis zu 27 Jungi pro Wurf usdräge.
Uf der andere Siite git s au e Reije vo Gruppe, wo s grad umkehrt isch, öbbe bi de Meersäuliverwandte. Deren ihri Dragziit isch vergliichswiis lang (zum Bispil bis zu 280 Däg bi de Pakarana), es git nume wenig Jungdier pro Wurf und dr Entwickligsstand bi dr Geburt isch zimlig hoch (K-Strategii). Grad dr Nochwuchs vo grössere Arte chunnt mit eme Fäll und offene Auge uf d Wält; vili Jungdier chönne scho noch e baar Stunde laufe und si churzi Ziit spöter unabhängig vo dr Mueter.
Frässfind und Läbenserwartig
D Nager hai vili Frässfind und si, wil si so hüfig vorchömme, d Nahrigsgrundlag vo vile Fleischfrässer. Süüger, Vögel, Reptilie und Amphibie, aber au Wirbellosi – wie öbbe mänggi Vogelspinne – mache Jagd uf se. Grad die chliinere Verdräter hai kuum aktivi Verteidigungsstrategie, si verdraue uf Vorsicht, Tarnig, Verstecke oder Flucht – ene baar Arte hilft au ihr guet entwicklets Sozialverhalte. Au Chrankheite und Parasite bedrohe s Überläbe vo de Nager. Für vili Arte bildet dr Mensch die grössti Bedrohig. S Jage vo Nager, wo als „Schädling“ betrachtet wärde, bring hüfig dr gwünscht Erfolg, aber d Zerstörig vom Läbensruum und s Iischleppe vo Neozoe hai scho zur Usrottig von e baar Arte gfüehrt und anderi si bis an Rand vom Usstärbe drängt worde (Für Nöchers lueg unde).
D Läbenserwartig isch sehr variabel. Au ohni d Bedrohig dur d Frässfind wärde vili Arte, öbbe die Muusartige, nume ei bis zwei Johr alt. Es git aber au Nager, wo lenger läbe. Bim Gewöhnlige Stachelschwein isch e Höchstalter vo 27 Johr bekannt, dr Altersrekord het – sowiit mä weiss – e Nacktmull ufgstellt mit gschetzte 28 Johr.
Üsseri Systematik
D Nager wärde im Allgemeine as Ornig Rodentia mit de Hasenartige (Ornig Lagomorpha), wo mä as ihri Schwöstergruppe aaluegt, zu de Glires zsämmegfasst. D Glires wärde innerhalb vo de Euarchontoglires de Euarchonta, wo us de Ornige vo de Spitzhörnli, Riisegleiter und Primate bestöhn, gegenübergstellt. E grafischi Darstellig vo de möglige Verwandtschaftsbeziehige gseht öbben eso us:
──┐ Euarchontoglires │  ├──┐ Euarchonta │ ├─── Spitzhörnli (Scandentia) │ └──┬─── Riisegleiter (Dermoptera) │    └─── Primate (Primates) │  └──┐ Glires ├─── Hasenartigi (Lagomorpha) └─── Nager (Rodentia)
D Verwandtschaft mit de Hasenartige isch morphologisch guet begründet, und sälli si scho 1735 im Carl von Linné siim Systema Naturae as Undergruppe zu de Nager (Ornig Glires) gstellt worde Am Afang vom 20. Johrhundert si Zwiifel ufcho an dere Verwandtschaft. Das spieglet sich in dr Ufspaltig in zwei Ornige. Neuere molekulargenetischi Undersuechige hai aner mit dene Zwiifel wiitgehend ufgruumt: D Nageer und die Hasenartige hai sich vermuetlig in dr mittlere Oberchriideziit drennt. D Iiornig in d Euarchontoglires isch no jung und wird bis jetzt nume vo dr Molekulargenetik gstützt. Die gmeinsami Abstammig und d Schwöstergruppeverheltnis innerhalb vo de Euarchontoglires si aber no unsicher.