cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lothringen
Gschicht
De Leszczyński hät sich au ìn de Ùfchlärig e Namme gmacht. Nooch de Zerstörige vù de Chrieg vùm Ludwig XIII. ùn em Ludwig XIV. hät er em Ludwig XV. zù Ehre e Reihe vù Geböide baue loo, wùù sich durch Iirichtige wie-n-e Schüel, e Chrankehuus ùn e öffentligi Bibliothek vù de rästlige Zivilisation abghobe hän ùn hǜtt zùm UNESCO-Wältèrbe ghöre. Sii Intendant Chaumont de La Galaizière hät di lothringische Verwalter durch französischi ersetze loo ùn Französisch zùr Amtssprooch ìn jurisdische Aaglägeheite gmacht, obwohl e Deil vù Lothringe düttschsproochig gsìì isch.
1790, während de Französische Revolution, sìn vier Départements entstande (Meuse, Meurthe, Moselle, Vosges). 1793 sìn no Salm ùn Créhange dezüechùù, 1795 Lixing.
Ùf de Verdraag vù Frankfurt hìì sìn di lothringische Gebiet ans Düttsch Riich ǜbbergange, si hän zù derre Zitt uss em hǜttige Département Moselle bstande, wùù deno bìs 1918 mìt em Elsass zämme s Riichsland Elsass-Lothringe bildet hät. Au s Arrondissement Saint-Dié isch vù de düttschsproochige Deil vù de Kantön Saales ùn Schirmeck abdrännt worre, wùù zù Bas-Rhin chùù sìn. D’Iiwohner sìn zwunge gsìì, ìn eins vù de beide Länder usszwandere; doodurch hät d’Iiwohnerzahl vù Nancy s Doppelt vù derre vù Metz erreicht.
De Èrscht Wältchrieg hät Lothringe schwäär droffe. Eini vù de längste ùn verlustriichste Schlachte hät 1916 z Verdun stattgfunde. Vili Dörfer sìn komblätt zerstöört ùn deno nie meh wìdder ùfbaut worre; di zerstöörte Regione wèrre zone rouge (roti Zone) gnännt. De Versailler Verdraag hät Elsass-Lothringe 1919 Frankriich züegsproche. Ìm Zweite Wältchrieg isch Moselle wìdderùm vù de Düttsche annektiert worre; 1944/45 hän's d'Drùppe vùm General Patton befräit.
D'Noochchriegszitt hät e Blietezitt fǜr d'Region brocht, voor allem wiil si ǜbber vili Rohstoffquelle verfiegt hät. Durch d’Iiwanderig (ìn de Hauptsach ùs Pole ùn Idalie) hät sich Lothringe zwaar em Broblem vù de Ǜbbervölcherig mieße stelle, gliichzittig hät's sich abber zùm drìttgröschte Wirtschaftszändrùm vù Frankriich entwìckelt.
Kultur
Ùfgrund vù ihrer Laag ìm düttsch-französische Gränzgebiet ùn de Zweisproochigkeit (romanischs ùn fränkischs Lothringisch) isch Lothringe de Schaublatz vù me-ne kulturälle Ussdussch zwüsche de romanische (d. h. spöter französische) ùn gèrmanische Völcher gsìì. Sällewääg hän Erfindige ùs em düttsche Ruum doo Aachlang gfunde, bevoor si sich ǜbber Frankriich verbreitet hän, bzw. französischi Erfindige, wùù sich deno ùf di Düttsche ùn s rästlig Zändraleuropa ussdehnt hän.
Ìn de Merowingerzitt isch Lothringe sowohl ìn bolitischer wie au ìn kulturäller Hììsicht e Zändrùm gsìì. Di vile Chlööster hän bi de Verbreitig vù Wǜsse ùn au vù de Merowingische Büechmoleräi e Rolle gspììlt ùn au ìn de karolingische Renaissance isch de Region mìt Persönligkeite wie em Chrodegang e Bedüttig züechùù.
Nooch ere eher rùhige Zitt hät Lothringe ìn de Renaissance wìdder an Bedüttig gwùnne; es hät Chünschtler vürebrocht wie de Bildhauer Ligier Richier, de Moler Georges de la Tour ùn de Chupferstächer Jacques Callot. Es isch au zùm Ussgangspunkt vù kulturälle Bewegige worre (di bekanntesti devùù isch de Jugendstiil), wùù sich vù doo uss ǜbber Frankriich verbreitet hän.
Zùdèm zellt Lothringe vili brofessionälli Chünschtler ùn Musiker. Soo hät ìm Juni 2009 e großi Veraastaltig stattgfunde, wùù Musiker ùn au Inschtrumäntebauer ùs ganz Lothringe (Gige- ùn Orgelbauer etc.) deilgnùù hän, wùù sich ùn ihrer Heimet e Namme gmacht hän.
Chuchi
Wie ìn vile französische Regione chùnnt de Gastronomi e wichtigi Rolle züe. Di lothringischi Chuchi isch riich an draditionälle Gricht ùn findet viil Aaerkännig. Moselle, Bayonnais ùn Xaintois sìn bekannt fǜr d'Mirabälle als wichtigi Züedaat. S Fenschdaal hät d’Wagotine als Spezialität, Nancy sinni Makrone (wie au Boulay-Moselle) ùn Bergamotte, Lunéville e lothringischi Pastete, Verdun sinni Dragees, Rambervillers sii Chalbschopf ùn Vittel isch fǜr sinni Froschgricht beriehmt. De Lothringer Iidopf isch e Gricht mìt Härdöpfel, Chohl ùn Schwiinsfleisch, wùù sii Ùrsprung ìn de ländlige Gebiet vù Lothringe hät.
Flora ùn Fauna
Lothringe ghöört zù de waldriichste Regione vù Kontinentalfrankriich. 42 Brozänt vùm Wald ghöre em Staat, 32 Brivatpersone ùn 26 em Militär. D’Wälder hän e Gsamtflächi vù rund 840.000 Hektar ùn nämme doodemìt 36 Brozänt vù de Flächi vù Lothringe ii. Vosges isch s Département mìt de drìttgröschte Waldrote (48 %). Es chömme viilfältigi Arte vù Landschafte voor (Bärg- ùn flachi Wälder, drucheni ùn füüchti Zone), wäge dem findet sich au e Viilzahl vù verschìdene Ökosystem.
Di flache Wälder behärbärge Hirsch, Reh ùn Wildsäu, wùù si deilwis au ǜbbervölchere. E weniger viilfältigi Fauna biete di laandwirtschaftlig gnùtzte Fläche (z. B. Fäldhase, Füchs, Räbhiehner, Rabe), ìn de Städt hän sich Schwalbe ùn Muurseegler aagsìdelt.
D'Weiher z Moselle ùn Meuse diene vile Zùùgvögel (Änte, Reiher, Amsle, Kormoran) ùn au Chrotte als Rastblatz. Doo sìn 1983 au Bìber aagsìdelt worre.
Mìt de Bärgregione vù de Vogese wird draditionäll de Auerhahn verbunde, wùù abber hǜtt vù de Mänsche bedroht isch. Si sìn de Läbensruum vù verschìdene Hirscharte ùn Wildsäu. D’ƒGämse, wùù 1956 iigfiehrt worre-n-isch, hät sich mìttlerwili witt verbreitet, während sich de Luchs (iigfiehrt 1983) zrùckhaltet.
Ormont-Dessous
Geografi
Ormont-Dessous lyt im mittlere Dal vu dr Grande-Eau. Zue dr Gmai ghere d Derfer Le Sépey un La Forclaz un d Straisidlige Cergnat, Matélon, La Comballaz un Les Voëttes. D Gmaiflechi umfasst 40,7 % landwirtschaftligi Flechi, 42,8 % Wald, 3,5 % Sidligsflechi un 12,9 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Ormont-Dessous isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1200 as Ormont (1564 Bas-Ormont).
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 12 % gläge.
Religion
61,5 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 17,1 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,6 %, CVP 2,6 %, FDP 16,0 %, GLP 3,7 %, GP 8,2 %, SP 18,1 %, SVP 40,4 %, Sunschtigi 1,7 %.
D Burgermaischteri vu Ormont-Dessous isch d Annie Oguey (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 4,1 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 1075 Yywohner 93 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,1 % Dytsch, 0,7 % Italienisch un 3,2 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
CNN
D’ àmerikànischa Züaschàuijer vu CNN sìnn ender Ààhanger vu dr Demokrààtischa Pàrtäi.
Bezirk Konolfingen
Dr Amtsbezirk Chonoufinge isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort Schlosswiu gsi. Är het 30 Gmeinde umfasst:
Dr Amtsbezirk Chonoufinge het 57'573 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 214 km² gha.
Sit em 1. Jänner 2010 ghöre auui Gmeinde zum Verwautigskreis Bärn-Mittuland.
Balzenheim
Balze (IPA: ; frz. Baltzenheim) isch e frànzeesche Gmein ìm Arrondissement  ìm Owerelsàss (Haut-Rhin).
Geographi
Balze leijt 1,5 km weschtlich vum Rhin, wo dert d'Staatsgrenze zwische Frankrich un Ditschland bildet. Uf dr ditsche Site vum Fluss lijt dr Burkemer Baggersee uf dr Garkung vu Vogtsburg un öschtlich devu dr Kaiserstüehl. Nordeschtlich vu Balze isch e Stäuwehr im Rhin, wo e Schlinge vum Rhinsidekanal (Grand Canal d'Alsace) zue dr Stäustufe bi Markelse abzwigt.
Gschicht
Di àltist Sédlungsspur vum Ort stèllt e mérowéngischer Frédhof dar. Die erscht urkundlich Erwähnung vu ere Sidlung uf dr Gmarkung stammt vu anno 786. Anno 847 wird no e Baldofesheim gnennt. Sàll hàißt „s Dorf vum Baldolo“. Ém Méttelalter hat der Ort em Bischof vu Stroßburg ghért.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Balze ìsch. Balze ghert zem Kommünàlverbànd.
Bevölkerung
S'Dorf het knapp 600 Inwohner, wobi d'Bevölkerung sit 1999 e relativ starche Astig erfahre het. Örtlichi Regionalsproch isch Elsàsserditsch. Vili Iwohner sén én der Landwértschaft dàtig; es wérd vor allem Gedràide broduziert.
Séhenswérdigkàite
Én Balze stéht e romanische Kérech mét Glockedurm mét Statue ém Énnere. D Frèske sén verscholle. Usserdàm féndet mer d Ràst vu me Bunker un ere Kasematte.
Sprachatlas von Bayerisch-Schwaben
Dr Sprochatlas vu Bayrisch-Schwabe (SBS) het Sprochmatrial in Bayrisch-Schwabe gsammlet un vereffentligt. Är isch as Forschungsbrojäkt vu dr Universität Ougschburg grindet wore. Dr isch dr erscht vu dr segs Deilbrojekt vum Bayrische Sprochatlas.
S Untersuechungsgebiit
Im Weschte isch s Gebiit vum SBS dur d politisch Gränz zu Bade-Wirttebärg abgsteckt - ab dert isch s Fäld vum Südweschditsche Sprochatlas. Im Norde, Oschte un Süde isch e gradi Liniä as Gränz zoge, do isch im Norde no eweng Ibergangsgebiit zum Fränkische drbii, im Oschte zum Bairische. Im Süde ab Kempte im Allgai schliäßt sich dr Vorarlbärger Sprochatlas (VALTS) a, ab do fangt aü s Alemannisch im engere Sinn a. Dr SBS bschränkt sich also uf s Oschtschwebisch un dr Ibergangsdialäkt im Norde un Oschte. S Untersuechigsgebiit isch in Blanquadrat iideilt; alli 7 Killemetter kunnt eini vu däne 272 Ortschafte, wu mer Sprocherhebige gmacht het. An sprochwisseschaftlig bsunders intressante Stelle isch s Netz aü dichter. Dr SBS berucksichtigt do dermit fascht drei Viärtel vu dr hittige Gmeine un alli Stedt.
D Erhebungsmethodi
Si Matrial het dr Sprochatlas vu Bayrisch-Schwabe eso ufgnumme: Gschuelti Exploratore (sälli, wu d Froge gstellt hän) hän Gwährspersone am Untersuechungsort mit eme Frogekatalog ufgsuecht. Diä Gwährspersone sin altiigsässini Büüre oder Handwerker üs dr eltere Generation gsii - vu däne het mer agnumme, ass si dr ürspringlig Dialäkt am beschte kenne beziige. Uf dr ürspringlig Dialäkt het aü dr Frogekatalog abziilt, do sin ebe kenni Aütoersatzdeil abgfrogt wore, sondern s dratitionäll Heie, d Viihaltung usw. Alli alemannische Sprochatlante sin sprochhischtorisch oriäntiärt.
Im Katalog hets iber 2000 Froge gha, zum diä durchschaffe het mer e Wuch brücht. D Antworte sin in dr wisseschaftlige Lütschrift	Teuthonista ufgschriibe wore - diä wu aü im Atlas verwändet wird. Dä Katalog het sich an sällem vum Sprochatlas vu dr ditsche Schwiz oriäntiärt (wiä aü dr Katalog vum Südweschditsche un vum Vorarlbärger Sprochatlas). Dur des ka mer e grossi Zahl vu Broblem vergliche - zum Biispiil d Qualität vum Vokal in "Speck" - diä isch im SBS dur dr Kart 14 verzeichnet (SSA: Kart II/3.01; SDS: Kart 21; VALTS: Kart ...).
D Froge sin siter em SDS noch Theme un do in ere sinnvolle Reihefolg gordnet - so kunnts, ass zum Biispiil bim Thema Brotbache im Idealfall e lebändigs Gspräch z stand kunnt un d Gwährsperson fascht scho ohni Froge verzellt. Diä Ergäbnis alliwiil sin am ächtschte, wu fascht spontan rüskumme. Diä Methodi het ihrini Gränze: Wiä dr Werner König schribt, ka mer d Syntax nit dur e Katalog abfroge - un Martial zu eso unuffelligi Bereich vu dr Grammatik, wu in dr Sprächer gar nit bewusst sin un schwär abfrogbar sin, sin in dr Atlante aü dinn gsaait. Einzelni Frogstellunge sin vu dr Atlante noch em SDS no üsboit wore, so im SBS zu dr Orts- un Richtungsadverbiä. Näbe nem Martial, wu d Katalogfroge druf abziilt hän, sin aü zuesätzligi, spontani oder anderi Beleg ufgschriibe wore. D Ufnamme vun SBS sin vum Werner König gleitet wore, des isch zwische 1984 un 1989 gsii. D Exploratore sin haüpsächlig d Edith Funk, dr Manfred Renn un d Brigitte Scherz gsii. S Marial isch EDV-mäßig verarbeitet wore; diä riisige Datemängene üs däne 272 Ortschafte sin jetz zimli eifach zum handhaa.
D Publikation
Siter 1995 isch Sprochatlas vu Bayrisch-Schwabe erschine. Diä meischte Bänd gehn un d Wortgeographii (well Wort in wellere Form wu verbreitet isch), viär Bänd gehn um d Lütgeographii un zwee um d Formegeographii. Eso e Band het an diä 500 Sitte - do sin näbe dr Karte aü Kommentar un Zuesatzmatrial drin. Wäge sinem gleine Format - ca. 23 x 35 cm - isch s zimli licht mit em umgoh.
Mit em Registzerband isch Publikation anne 2009 abgschlosse wore.
Im Johr 2007 het dr Werner König e Üüswahl vum Matrial as Kleiner Sprachatlas von Bayerisch-Schwaben vereffentligt.
Literatür
Sprachatlas von Bayerisch Schwaben. Rüsgä vum Werner König. Heidelberg, ab 1997 (Bsunders im erschte sin nomol e Hüffe Informatione iber dr Atlas un wiä ner gmacht wore isch.)
Bänd:
Lueg aü
Alemannischi Sprochatlante
Alkibiades
Dr Alkibiades (* woorschinlig 451 v. d. Z. z Athen; † 404 v. d. Z. im chläiasiatische Früügie) isch e bedütende athenische Staatsmaa, Redner und Fäldher in dr Antike gsi. Er isch us dr berüemte aristokratische Familie vo de Alkmaionide choo, wo denn noch em Peloponnesische Chrieg an Bedütig verloore het. Dr Alkibiades het in dr zwäite Helfti vom Komflikt en üsserst wichdigi Rolle as strategische Berooter, milidäärische Befäälshaaber und Politiker gspiilt.
Wääred em Peloponnesische Chrieg het dr Alkibiades e baae Mol d Site gwäggslet. In sinere Geburtsstadt Athen het er um 420 v. d. Z. en aggressivi Ussepolitik undestützt und het die Sizilische Expedizioon befürwortet. Won en sini politische Gegner aaklagt häi, ass er Herme gschändet häig, het er de Gegner vo Athen z Messina d Blään vo de Athener verrootet und isch uf Sparta gflüchdet. Dört isch er e strategische Berooter gsi und het e baar gröösseri Fäldzüüg gege Athen vorgschlaage oder sogar gläitet. Er het sich aber au z Sparta mächdigi Find gmacht und isch zu de Perser überglofe. Dört isch er Berooter vom Satrap Tissaphernes gsi, bis es sini politische Verbündete under de Athener fertig brocht häi, ass er wider het häim chönne. Er isch denn e baar Joor lang en athenische General (strategos) gsi, bis sini Find in schliesslig im Joor 407 zum zwäite Mol häi chönne verbanne. Dr Alkibiades isch denn uf Thrakie go lääbe; wo aber d Spartaner Athen im Chrieg besigt häi, isch er vor de Spartaner an dr Hoof vom persische Satrap Farnabazos z Daskyleion gflüchdet. Dr spartanisch Befäälshaaber Lysander het mit dr Understützig vo de Drissig Türanne, wo denn Athen regiert häi, dr Alkibiades 404 v. d. Z. in dr frügische Ortschaft Melissa lo ermorde.
Lothar I. (Frankenreich)
Dr Lothar I. (* 795; † 29. September 855 z Prüm) isch e fränkische König und Kaiser gsi, d. h. währed dr Herrschaft vo siim Vater zerst Mitkaiser vom römische Riich.
Läbe
Dr Lothar isch as dr eltist Sohn vom Ludwig em Fromme und siiner Frau, dr Irmingard 795 uf d Wält cho. Er isch im Juli 817 bi dr Deilig vom Riich Mitkaiser worde, nochdäm er sit em August 814 Bayre regiert het. Er het sich Mitti Oktober 821 z Diedehofe (Thionville) mit dr Irmingard vo Tours verhürotet, dr Dochter vom Graf Hugo vo Tours. 822 het er Italie übercho und e Johr spöter het en dr Papst Paschalis I. an dr Ostere, am 5. April 823, zum Kaiser krönt.
Im Novämber 824 het er d Konstitution erlo, wo d Rächt vom Kaiser und vom Papst z Rom und im Chillestaat festgleit het. Wo aber dr Ludwig dr Frommi em Karl em Kahle, em Sohn vo siiner zweite Frau, dr Judith, im August 829 Alemannie ge het, hai siini drei Söhn vo siiner erste Frau sich gegen ihre Vater erhobe und hai en 830 abgsetzt. Dr Ludwig isch aber wider befreit worde und dr Lothar het 831 d Regäntschaft verlore.
Bim ene neue Ufstand 833 si beidi Parteie Ändi Juni scho uf em Rotfäld bi Colmar sich gegenüber gstande, bis dr Ludwig alli Understützig verlore het und am 30. Juni zwunge gsi isch, sich z erge und faktisch abzdanke. Es isch en öffentligs Schuldbekenntnis cho und d Verbannig vo dr Judith und deren ihrem Sohn Karl in e Chloster. S Colmarer Rotfäld isch wäge de Eid, wo dört broche worde si, bald num no as Lugifäld bezeichnet worde.
Dr Lothar isch jetzt sicher gsi, ass si Herrschaft über s ganze Riich gsicheret siig, doch siini Brüeder hai sich jetzt gegen ihn zsämme mit ihrem abgsetzte Vater Ludwig und hai dä am 1. März 834 z Saint-Denis wider uf e Dron gsetzt. Dr Lothar, wo noch Burgund gflüchtet isch, het sich im Juni 834 z Blois müesse underwärfe; er het nume Italie as Underkönigriich döfe bhalte, und het s Land, ohni dass dr Ludwig zuegstimmt het, nit döfe verlo.
Bi dr neue Deilig vom Riich noch em Pippin siim Dod het men em Lothar wider verge und er het usser Italie Austrasie ohni Bayre (Juni 839) übercho. Noch em Vater siim Dod im Juni 840 het dr Lothar die volli Anerkennig as Kaiser beasprucht. Aber dr Ludwig und dr Karl hai en bi Fontenoy im Burgund am 25. Juni 841 gschlage. Im Verdrag vo Verdun vom 10. August 843 het dr Lothar usser dr Kaiserwürde und Italie Burgundie und d Länder zwüschen em Rhii, dr Maas und dr Schelde bis an d Nordsee übercho, mit de beide Hauptstedt Rom und Aache, das isch s sogenannte Mittelriich gsi.
Währed er z Aache bliiben isch für zum si Macht z befestige, hai d Araber 848 siini italiänische Provinze verwüestet, und d Normanne d Küste vo dr Nordsee plünderet. Dr hoch Klerus het sich e sälbständigi Stellig errunge, und die grosse Vasalle hai noch em Lothar siim Vorbild mit Willkür und Gwalt gherrscht.
Er isch schwer chrank gsi, won er im Septämber 855 in dr Deilig vo Prüm si Riich under siinei drei Söhn ufdeilt het:
Noch siiner Abdankig het er sich schliesslig in d Abtei Prüm in der Eifel zruggzoge, won er e baar Däg druf, am 29. Septämber 855, as Mönch gstorben isch und wo men en au begrabe het. Siini Chnoche si 1721 bim Neubau vo dr Abteichille in dr neu Hochaltar umbettet und 1860 widergfunde worde.
1874 het me mit dr finanzielle Understützig vom Kaiser Wilhelms I. e neus Grabmol baut. In d Grabplatte isch d Grabinschrift vom Hrabanus Maurus iigmeisslet:
''Continet hic tumulus memorandi Caesaris ossa, Hlotharii, magni principis atque pii. Qui Francis, Italis, Romanis praefuit ipsis, Omnia sed sprevit, pauper et hinc abiit. Nam bis tricenos monachus sic attigit annos, Et se mutavit, ac bene post obiit. III. Cal. Octob.''
Rezeption
In de Quelle, wo si Gschicht verzele, wird dr Lothar meistens beschriibe wien er vom Ehrgiiz driibe und ohni Staatsräson gsi siig. Dä negativi Ruef wird au vo vile wüsseschaftlige Undersuechige ufgriffe und widerge. Drbii sött me nit vergässe, ass d Hauptquelle us sällere Ziit alli us em Umfäld vom Lothar siine Brüeder, em Karl und em Ludwig, stamme. Es isch kei Gschichtswärk entstande, oder wenigstens nit überliiferet worde, vo öbberem, wo im noochgstande isch, und wo wohrschiinlig positiver usecho wer. S traditionell negative Bild vo däm Herrscher dörft im nit grächt wärde.
Nochkomme
Mit dr Irmingard het dr Lothar nüün Chinder gha:
Kleiner Leuchtkäfer
Der Chly Lüüchtchäfer, wo i der Mundart au Lüüchtwürmli, Glüewürmli, Schiiwürmli oder Johanniswürmli und Haniswiirmli heisst und der wüsseschaftlech Name Lamprohiza splendidula het, isch en Insekteart vo de Chäfer. Es isch eini vo de Arte i der Familie vo de Lüüchtchäfer, de Lampyridae. Dene ihre Name chunt vom griechischen und latynische Wort lampas, wo Fackle und Lüüchter bedütet het und au s düütsche Wort «Lampe» gää het.
I der Schwiiz het der Verein Pro Natura d Lüüchtchäfer – gnau gnoo der Gross Lüüchtchäfer, wo der wüsseschaftlech Name Lampyris noctiluca het – as Dier vom Joor 2019 usgwählt, zum über di aktuelle Gfoore für d Insekte z rede.
Beschrybig
Der Chäfer isch acht bis zää Milimeter gross. D Männli glychen em Grosse Lüüchtchäfer. Si händ zwöi Lüüchtorgan.
D Wybli gseh zimli anders uus als d Männli; si händ nume chlyni Flügel, wo si dermit gar nid chönd flüüge, und e hälli Farb und sogar a teil Oort e Huut oder e Panzer, wo chly durchsichtig isch. Drum cha dört s chalte Liecht, wo si im Körper inne mache, derdur uselüüchte. Die Organ, wo s Liecht dervo chunt, sind uf der Undersyte vom Körper ufgreiht.
D Lüüchtwürmli läbe in Gäärte und uf Matte. Si flüüge und lüüchten im Summer es baar Tääg lang, aber erscht nach ere Zyt vo drüü Joor, wo si sech langsam as Laarve uf em Bode entwickle und Schnägge frässe. Mit em Liecht finde sech d Männli und d Wybli zum sech z paare, und gly drufabe legge d Wybli ihri Eier ufem Boden ab, und denn stärbe d Chäfer.
Wil d Lüüchtchäfer am liebschten öppe i der Zyt ume Johannistag flüüge und lüüchte, het men en ebe au der Name Johanniswürmli oder Haniswürmli gää.
S chalte Liecht vo dene Chäfer entstoot dur en Mechanismus vo der Bioluminiszänz. Das goot eso, ass im Lüüchtorgan die beide Stoff Luciferin und  Luciferase zäme mit Suurstoff chemisch reagiere. Me weiss noni gnau was do derby i de Molekül bassiert und au nid, wie d Insekte s Luciferin mache; uf all Fäll wird dä Stoff bi dere Reakzion elektronisch erregt und es wärde Fotone frei, und das isch s Liecht wo me gseht.
Caritasbrunnen (Basel)
Dr Caritas-Brunne befindet sich am Theodorskiirchblatz 7 im Chläibaasel. Er stoot nit under Dänggmolschutz und isch aber äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si.
Dr Brunne stoot im Innehoof vom Waisehuus, wo 1669 in dr ehemoolige Kartause iigrichdet worde isch. Dorum cha men en numme am Daag go bschaue. Ooben uf em Brunnestogg stoot d Caritas, wo sich um Kinder kümmeret. Die Figur stammt us em Joor 1677, dr Brunnedroog isch sithär usgwäggslet worde. Dr Brunne isch e Wärgg vom Binniger Stäihauer Balthasar Hüglin, wo in dr Stadt no anderi Brünne entworfe het wie, wi mä dänggt, dr Wääberbrunne in dr Stäine und dr Neptun-Brunne am Münsterblatz 14.
Bim Vogel Gryff, wo jedes Joor im Januar stattfindet, daucht dr Wild Maa si Danneböimli in s kalte Wasser vom Caritas-Brunne und sprützt d Kinder, wo umestönde, drmit aa.
Marxismus
Dr Marxismus isch en iiflussriichi bolitischi und wüsseschaftligi Strömung in dr Gschicht vo de Ideä. Mä zelt en zum Sozialismus und au zum Kommunismus. Als Marxiste bezäichnet mä sit dr zwäite Helfti vom 19. Joorhundert d Aahänger vom Karl Marx und Friedrich Engels. Im witere Sinn isch Marxismus e Sammelbezäichnig für d Wirtschafts- und Gsellschaftstheorie, wo vom Marx und vom Engels entwicklet worde si, und für die filosofische und bolitische Aasichte, wo drmit verbunde si. Au Persoone und Gedankerichdige, wo in spezifischer Wiis an s Wärk vom Marx und Engels aaschliesse, zelt mä zum Marxismus.
Bekannti marxistischi Ströömige si dr orthodoxi Marxismus vo dr klassische Sozialdemokratii, dr Marxismus-Leninismus, dr Trotzkismus, und verschidnigi Forme vom Westlige oder Neomarxismus, drunder d Frankfurter Schuel und dr franzöösisch strukturalistischi Marxismus, dr italiänischi Operaismus und dr Postmarxismus.
Sini theoretische Wurzle het dr Marxismus under anderem in dr kritische Usenandersetzig mit dr klassische dütsche Philosophii (Kant, Hegel, Feuerbach), dr klassische änglische Nazionalökonomii (Smith, Ricardo), em franzöösische Früesozialismus (Fourier, Saint-Simon, Blanqui, Proudhon) und de Historiker vo dr franzöösische Restaurazioon (Thierry, Guizot, Mignet). Vor allem dr Engels, Karl Kautsky und Lenin, aber au dr Plechanow, Labriola, Trotzki und d Rosa Luxemburg häi die witeri Entwicklig vom Marxismus nochhaltig beiiflusst. In ere zwäite Faase noch em Erste Wältchrieg bis zu de 68er-Bewegige isch dr Marxismus vom Karl Korsch, Georg Lukács, Antonio Gramsci, Ernest Mandel, André Gorz, Herbert Marcuse, Theodor W. Adorno und Louis Althusser no mee differenziert worde.
Mit dr Zit het sich en äigeständigi marxistischi Filosofii entwicklet und in e Hufe wüsseschaftlige Diszipline mit gsellschaftligem Bezug eigeni marxistischi Strömige – wie zum Bischbil e marxistischi Soziologii, e marxistischi Wirtschaftstheorii, e marxistischi Litraturtheorii oder in dr Psüchologii dr Freudomarxismus.
Heubach
Haebach (amtlich Heubach) ischt a Stadt em Oschtalbkroes en Bade-Wirttebärg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Haebach leit am Rand vom Remsdal am Fuaß vom Rosestoe (Schwäbische Alb). D Nochbergmoede vo Haebach send Böbingen an der Rems, Mögglingen, Essingen, Bartholomä ond Schwäbisch Gmünd.
Vo dr Gmarkong send 39,3 % Landwirtschaftsfleche, 46,6 % Wald, 13,3 % Sidlongsfleche ond 0,8 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Haebach gheret d Stadtdoel Heubach ond Lautern.
Gschicht
Em Johr 1234 wird zom erschte Mol en Ritter Hainricus de Hôbach gnennt.
Verwaldong
Haebach hot sich mit dr Gmoede Bardlemäe, Bebenge, Heichlenge ond Megglenge zom a Gmoedverwaldongsverband zammagschlossa.
Dr Schuldes vo Haebach ischt dr Frederick Brütting.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Haebach ghert zom Schwäbisch.
Hegemonie
Under Hegemonii (vo altgriechisch ἡγεμονία hēgemonía ‚Armeefüerig, Hegemonii, Oberbefääl‘; vo ἡγεμών hēgemṓn ‚Füerer, Aafüerer‘) verstoot mä d Vorherrschaft oder d Überläägehäit von ere Instituzioon, vom ene Staat, von ere Organisazioon oder vom ene äänlige Aktöör in politischer, milidäärischer, wirtschaftliger, religiäöser und/oder kultureller Hiisicht. Gegenüber eme Hegemon (em Machthaaber in dr Hegemonii) häi anderi Aktöör nume iigschränkti Möögligkäite, iiri äigene Vorstellige und Inträsse braktisch duurezsetze. Au wenn die theoretischi/juristischi Möögligkäit dodrfür existiert, cha si nid umgsetzt wärde wägen em Iifluss und dr Übermacht vom Hegemon.
Lindre-Haute
Lindre-Haute (ditsch 1915–18 Oberlinder, 1940–44 Oberlinden) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Lindre-Haute lijt zehn Kilometer eschtlich vun Dieuze un drissg Kilometer nordweschtlich vun Sarrebourg ìn dr Neh vum Linderweiher (Étang de Lindre) uf re Heche zwìsche 205 un 247 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
S Dorf hàt bìs 1297 züe dr Grofschàft Zweibricke ghert un ìsch dànn àn s Herzogtum Lothringe ìwergànge.
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Lindre-Haute ghert zem Lorrain.
Jared Leto
Dr Jared Joseph Leto (* 26. Dezember 1971 z Bossier City, Louisiana, USA) isch a US-amerikanische Schauspiler und Sänger. Er spilt in dr Bänd 30 Seconds to Mars und isch wöldberühmt. Er hot au vüle Film dreiht wou guet usa chomma seand. Er het vüle Album produziert mit sina Bänd. Bi Musigvideo hot er underem Pseudonym Angakok Panipaq oder Bartholomew Cubbins gwörkt.
Romanos II.
Dr Romanos II. (, * 938; † 15. Merz 963) isch dr Soon vom Kaiser Konstantin VII. und dr Helene Lakapene und dr byzantinisch Kaiser vo 959 bis 963 gsi.
Lääbe
Dr Romanos isch 959 im Alter vo 21 sr Noochfolger vo sim Vater Konstantin VII. as byzantinische Kaiser worde. Er isch scho 944 mit dr Bertha, dr Dochder vom Köönig vo Italie Hugo vo Arles verhürootet worde, und sit 945 isch er Mitkaiser gsi. Noch em Dood vo dr Bertha, wo sich z Byzanz Eudokia gnennt het, het dr Romanos 956 d Anastaso, wo us seer äifachen Verheltniss gstammt het, ghürootet. As Kaiserin isch iire Naame Theophanu gsi.
Es het früener emol d These gee, ass die byzantinischi Brinzässin Theophanu, wo dr Otto II. ghürootet het, d Dochder vom Romanos gsi sig. Das glaubt mä hüte nüm.
Dr Romanos sig e gnusssüchtige Herrscher gsi, wo sich kuum um d Regierig kümmeret häig, aber bi dr Uswaal vo sine Berooter e glückligi Hand gha het, vor allem mit em Joseph Bringas, wo faktisch d Staatsgschäft gläitet het. S bedütendste Eräignisin sinere Regierigszit isch gsi, wo dr erfolgriichi General Nikephoros Phokas, wo spööter im Romanos si Noochfolger as Kaiser worden isch, Kreta 960/61 zruggerooberet het. Dr Nikephoros het au erfolgriichi Fäldzüüg z Syrie gfüert.
Dr Romanos isch 963 gstorbe. D Umständ vo sim Dood si unklaar, es isch nit sicher, ass er vergifdet worden isch wie d Lüt behauptet häi.
D Theophanu isch Regäntin für iiri zwäi Buebe worde und zum deene iiri Droonaasprüch z schütze, het si dr General Nikephoros Phokas ghürootet und en andere General, dr Johannes Tzimiskes as Liebhaaber gnoo. Si het zerst dr Nikephoros uf e Droon erhoobe und denn dr Johannes, wo dä dr Nikephoros umbrocht het. Wo dr Johannes Tzimiskes im Chrieg umchoo isch, isch iire elteri Bueb, dr Basileios, Kaiser worde.
Preußische G 12
D Gattig G 12 vo dè Preußischè Staatsysèbaan isch è Güèterzuglok mit dè Achsformlè 1'E.
Geschichtè
Si isch konschtruiyrt worrè, well s sich im Èrstè Wältchrièg als seer nõchdeilig für d Inschtandhaltig un Bediènig vo dè Lokomotyvè erwisè hèt, dass jedi Länderbaan iri eigenè Lokomotyvtûpè gha hèt un s au kei Normyrig gää hèt. D Heeresbaanè hèn è schnèlli, starki Güèterzuglokomotyvè bruucht, diè abber kei z hochi Achslascht gha hèt. D G 12 isch uff Basis vo dè Preußischè G 12.1 un einèrè vo Henschel für diè Kaiserlich Ottomanischi Generaldirèktion vo dè Milidärysèbaanè (C.F.O.A.) bautè 1'E-Lokomotyv (luèg G 12 Bauart C.F.O.A) entschtandè.
D Lokomotyvè wyched in einigè Pünkt vo dè bisherigè Brinzipiè vom preußischè Lokomotyvbau ab. So hèn si èrschtmòls èn durchgehendè Barrèraamè gha un ein obberhalb vin Raamè agordnetè breitè Hinterkessel (Bauart Belpaire) mit èrè großè Roschtflächi.
Zwischè Auguscht 1917 un 1921 sin vo Preußè insgsamt 1.168 Exemblaar vo sellèm Tûp beschafft worrè (drunter au Maschinnè, wo vo dè Heeresbaanè cho sin odder eigentlich für Elsaß-Lothringè beschtellt worrè sin). D Ysebaanè vo Elsaß-Lothringè hèn 118, d Badischi Staatsbaan 88, diè Sächsischè Staats-Ysèbaanè 62 un diè Württèbärgischi Staats-Ysèbaanè 43 Faarzüüg bauè lõõ. Baddè hèt 1920 10 witeri Exemblaar vo dè Preußischè Staatsbaan kauft. Diè letschtè 8 württèbärgischè Lokomotyvè hettet znägscht mit preußischè Betrièbsnummerè in Diènscht gschtellt wörrè söllè. Diè letschtè 20 sächsischè Lokomotyvè sin scho mit irè Rychsbaannummerè glieferèt worrè.
Diè sächsischè Lokomotyvè sin wiè d Vorgängerbauart als Gattung XIII H benamst worrè; Baddè un Württèbärg hèn diè preußischi Bezeichnig G 12 übbernõ. Nu diè Bayrischè Staatsbaanè sèlbscht sowiè d Ysèbaanè vo Mecklèburg un Oldenburg hèn kei G 12 (z Bayern hèt mò preußischi Maschinnè bruucht, im norddütschè Flachland hèn no chlyneri Loks wiè d pr. G 82 glangèt) agschafft; trotzdèmm ka d G 12 als Vorläufer vo dè Einheitsloks z Dütschland agsää wörrè.
Diè meischtè Loks vo sellèrè Bauart sin vo dè Rychsbaan übbernõ worrè. Dört hèn si folgendi Betrièbsnummerè erhaaltè: D 58 1001 isch kei G 12 gsi, sondern eini z Dütschland voblibbeni Maschinnè für d C.F.O.A.
Um 1930 sin sechs, nõch 1945 etlichi witeri Maschinè uff Kollèschtaubfüèrig umgrüschtet worrè, dèvò sin 43 längeri Zit (maximal bis 1968) im Ysatz gschtandè.
Im Zweitè Wältchrièg isch d 58 2144 uss Polè un d 58 2145–2148 uss Letzèbursch ygreit worrè. 1955 hèn drei polnischi Rückgabeloks, dennè iri Rychsbaannummerè mò znägscht nit feschtschtellè hèt könnè, d Betrièbsnummerè 58 2144 - 2146 in Zweitbsetzig erhaaltè.
Diè Dütsch Bundesbaan hèt iri Exemblaar 1953 uusgmuschteret. Diè oschtdütsch Rychsbaan hèt 1968 no 300 Maschinnè im Ysatz gha. Bi Yfüürig vo dè EDV-Nummerè im Johr 1970 sin bi dè dreischtelligè Betrièbsnummerè im allgemeinè è eins a d Dausenderschtell iègfüègt worrè. Diè letschtè Lokomotyvè sin 1976 uusgmuschterèt worrè. 56 Lokomotyvè sin vo dè Dütschè Rychsbaan vo 1958 bis 1962 zuè nèrè Rekolok vo dè Baureiè 58.30 umbaut worrè. Bis hüt sind mit dè 58 261 (Chemnitz-Hilbersdorf) un 58 311 (Ettlingè) zwei früèneri badischè Altbaulokomotyvè un mit dè 58 1616 (ehemòligè Dampfschpender, Hermeskeil) eini vo preußischem Urschprung z Dütschland erhaaltè blibbè.
Nõch èm Zweitè Wältchrièg sin d 58 1669, 1746, 1767, 1904, 1917, 2122 un 2132 uff öschterrychischem Staatsgebièt voblibbè. D 58 1669 isch 1949 a d DB zrugg gää worrè, diè 58 1904 1951 uusgschiddè un d 58 1917 isch 1949 i d Sowjetunion glangt. Diè rèschtlichè vir Maschinnè hèn unter Bybhaaltig vo dè Ordnungsnummerè d ÖBB Reihe 658 bildet. Alli Maschinnè sin bis 1966 uusgmuschterèt worrè.
Diè nõch 1945 z Polè voblibbenè Lokomotyvè hèn d PKP Baureièbezeichnig Ty1 chriègt.
D G 12 isch übberwigend mit Schlepptender vo dè Bauart pr 3 T 20 odder pr 2'2' T 31,5 uusgschtattet gsi. Diè sächsischè XIII H sin allerdings mit èm è wengili größerè Tender sä 3 T 21 uusgschtattet gsi, wodurrè au d Faarzüüglängi gschtigè isch. Well bim Umbau uff Kollèschtaubfüèrig Wasserkaschtèvolumè volorè gangè isch, sin i dè Nõchchriègszit dõdefür nu großi pr 2'2' T 31,5 odder Einheitstender vowendet worrè.
G 12 bi dè Badischè Staatsbaan
Diè Badischi Staatsbaan hèt sich ab 1918 98 Lokomotyvè vo dè Gattig G 12 bschafft. 10 Lokomotyvè sin vo dè Preußischè Staatsbaan erworbe worrè (früèner Kattowitz 5555–5559 un Erfurt 5568–5572), 76 sin zwischè 1918 un 1921 bi dè Maschinnèbau-Gsellschaft Karlsruè gfertiget worrè un zwölf sin 1921 vo Brown, Boveri & Cie chõ. Diè Loks hèn d Baannummerè 972–996, 1017–1081 un 1125–1132 erhaaltè. Bi dè Rychsbaan hèn si denn d Betrièbsnummerè 58 201–225, 58 231–272, 58 281–303 un 58 311 bis 318 kriègt.
Kirchheim unter Teck
Kircha (dt. Kirchheim unter Teck) isch a Stadt en Bada-Wirddabärg em Sidosda vo dor Regio Sduagord, ogfär 5 km sidesdlich vo Sduagord. Nåch Essleng, Fildorsdadd ond Niirdeng isch Kircha d virdgraesda Sdadd em Landgraes Esslenga und bilded s Middlzendrum fir d Gmaendena dromrom. Dor Bereich vom Middlzendrum isch där vom alda wirddabärgische Oboramd Kircha, des må bis 1938 exisdird håd.
Seid-em 1. April 1956 isch Kircha Graosa Graessdadd. Mid de Gmaendena Deddenga ond Notzenga hådd d Sdadd Kircha a Verwaldongsgmaenschafd ausgmachd.
Geografii
Kircha leid nerdlich vom Albdraof mit saene Vorbärg, dor Teck, em Bråedasdoe ond dor Limburg, em Vorland vo dor middlora Schwäbischa Alb. Em Sdaddgebiid leid d Aemendong vo dor Lendach ond a baar weidore Bächla en d Laudor. D Laudor kommd vo Sida, vo Deddenga/Teck här ens Sdaddgebiid, laofd durch d Ennasdadd (rächds dorvo d Aldsdadd) ond gåd nåch Nordwäsda durch dor Sdadddåel Ädleng (Ötlingen) nåch Wendleng naus. Dord gåd se en dor Näggor nae.
Nachbargmaendena
An Kircha grenzd on ganzor Råeja vo Sdedd ond Gmaendena ã, em Urzåegor nåch, em Osda ågfanga: Schlierbach (Landgraes Gebbenga), Ohmda, Holzmada, Weila/Teck, Bissenga/Teck, Deddenga/Teck, Niirdeng, Bõẽng, Wendleng, Wärnao ond Notzenga (älle Landgraes Esslenga)
Sdaddaedåelong
S Sdaddgebiid vo Kircha setzd sich zsẽma aus Kircha sälbor, aus de Sdadddåel Lendorf ond Ätleng, dia må scho ănna 1935 aegmaended wårda send, ond de Sdadddåel Jesenga ond Naborn, dia må bei dor Gmaendereform 1974 aegmaended wårda send. Älle vir Sdaddåel send ao Ordschafda em Senn vo dor bada-wirddabärgischa Gmaendeordnong, mid-ma åegena Ordschafdsråd ond mid-ma Ortsvorsteher als Vorsitzendor.
Ennorhalb vo dor Kärnsdadd Kircha wärded zom Dåel Wohngebiid mit åegene Nãma ondorschiida, maesd Nuibaugebiid, dia må abor ofd koe fesdglegda Grenz hend. A Sdaddåel där må vo dor Kärnsdadd deidlich aadrennd isch, isch dor „Schåfhof“, där må en de 1970er Jår endstanda isch.
Aewonor ond Flechena vo de Sdadddåel
Zaala nåch-m Stand vom 30. Juni 2004
Raomblanong
Kircha bilded a Mittelzäntrum en dor Regio Sduagord, mid Sduagord als Oberzentrum. Zomm Mittelbereich Kircha ghaered Sdedd ond Gmaendena em Sidosda vom Lndgraes Esslenga (en dor Haobdsach s Albvorland mid-em Lennengor Daal ond mid-m Neidlengor Daal): Aoa, Bissenga/Teck, Deddenga/Teck, Holzmada, Kengga, Lennenga, Neidlenga, Notzenga, Ohmda, Weila/Teck, Weiler ond Wendleng.
Gmaenderåd
Bei dor ledsda Kommunalwahl am 25. Måe 2014 håd-s s folgende Ergäbnis gäa: :
Aus dor Gschiichd
Ogfär ab 1060 hend fir ibor zwåehondord Jår d Zährengor en Kircha s Saga gheed. Irgendwenn omm 1230 hend d Herzeg vo dor Teck irn Märktflägga zor Sdadd gmachd. Dia Herzeg hend abor em 14. Jårhondord ir Land nåch ond nåch an d Gråfa vo Wirddabärg vorkaofa miasa, ond Kircha ghaerd so vo Ãfang ã zom Grundbesdand vo dor Grafschafd ond vom sbädora Herzogtum Wirddabärg. Em wirrdabägischa Wabba send d "Rauda vo dor Teck" (Rauten der Teck) oenor vo de vir Dåel.
D Indusdrialisirong hådd en Kircha scho fria em 19. Jårhondord ãgfanga. Bedeidend isch dor Wollmärkt gwäa, 1819 aegriichded. Em Jår 1864 hådd Kircha on Ãschluss an d Eisabã griagd, mid dor dåmålicha Privateisabã Ondorboeng - Kircha (haed Dåel vo dor S1 em Vorkehrsvorbund Sduagord). D Metallindusdri ond middlsdendische Firma gheared bis haed zo de prägende Bedriib en Kircha.
Schwäbisch en Kircha
En Kircha schwäzzd-mor Middlschwäbisch. D Sdadd hådd vo Ãfang ã zom aldwirddabärgische Kärngebiid ghaerd.
Brigitte Lösch
D Brigitte Lösch (* 3. Juli 1962 z Geislenge) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene). Vu 2001 is 2021 isch si Abgordneti im Landdag vu Bade-Wirttebärg gsii.
Uusbildig un Beruef
D Lösch het anne 1981 am Michelberg-Gymnasium z Geislenge Abitur gmacht. Derno het si vu 1981 bis 1984 Sozialpedagogik an dr Beruefsakademy Stuegert studiert. Iber fufzeh Johr lang het si as Diplom-Sozialpedagogi in dr uffige Chinder- un Jugedarbet gschafft, vu 1992 bis 1997 as Beufdraiti fir Suchtprophylaxe bim Kraisjugedamt Geppenga. Vu 1997 bis 2001 het si as Barlemäntarischi Beroteri bi dr Grienen im Landdag gschafft un isch dert vor allem fir d Fraue-, Chinder- un Jugedbolitik zueständig gsii.
Bolitischi Laufbahn
Vu 1989 bis 1998 isch d Brigitte Lösch Mitglid im Gmaindsrot vu Geislenge gsii. Syter anne isch si Mitglid vu dr Griene. Vu 1996 bis 1998 isch si Kraisvorsitzeri vu dr Griene z Geppenga gsii un vu 2000 bis 2005 Kraisvorsitzeri vu dr Griene z Stuegert. Syter anne 2003 isch si Mitglid im Bresidium vum Bundesfrauerot vu Bindnis 90/Di Griene.
Bi dr Landdagswahl 2001 isch si iber s Zwaitmandat im Wahlkrais Stuegert I in dr Landdag vu Bade-Wirttebärg gwehlt wore. Bi dr Landdagswahl 2006 isch si iber s Zwaitmandat im nämlige Wahlkrais widergwehlt wore. Im Landdag isch si vu 2001 bis 2006 stellverdrättendi Vorsitzeri un Barlemäntarischi Gschäftsfiereri vu ihre Fraktion gsii. Vu 2006 bis 2011 isch si Vorsitzeri vum Sozialuusschuss un vu Juni 2007 bis 2011 Mitglid im Europauusschuss gsii.
Si isch Spracheri vu ihre Bartei fir d Belang vu Lesbe, Schwule, Bi-,Inter- un Transsexuälle un Transgender.
Im Merz 2010 het d Lösch fir s Amt vu dr Oberburgermaischteri vu Raveschburg kandidiert. Im erschte Wahlgang isch si uf 15 Brozänt vu dr Stmme chuu un isch derno nimi zum zweete Wahlgang aadrätte.
Bi dr Landdagswahl am 27. Merz 2011 het d Lösch s Diräktmandat im Wahlkrais Stuegert IV gwunne. Am 11. Mai 2011 isch si zue dr Landdagsvizebresidänti gwehlt wore. Au 2016 het si s Diräktmanfdat wider gwunne. 2021 het si nimi kandidiert.
Persenligs
D Brigitte Lösch isch evangelisch un ghyrote. Syter anne 1999 läbt si z Stuegert.
Rudolf Friedrich
De Ruedi Friedrich (* 4. Juli 1923 z'Winterthur; † 15. Oktober 2013 ebd.) isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsi.
Er hett sich frieh in dr FDP engagiert: Als Gmeindrot vo Winterthur 1962-1975; Kantonsrot vo Züri 1967-1977 und Nationalrot 1975-1982. Er het sich bsunders für Usse- und Sicherheitspolitik interessiert und hett e starki Landesverteidigung als Garant für Neutralität und Unabhängigkeit befürwortet
Er isch am 8. Dezember 1982 in Bundesrat gwählt worde. Scho am 20. Oktober 1984 isch er us gsundheitlige Gründ zruggträte. Während siinere Amtsziit isch er em Eidgenössischen Juschtiz- und Polizeidepartement vorgstande. Mit sinere Amtszyt isch d "Lex Friedrich" verbunde, es Gsetz, wo de Kauf vo Grundeigentum für Usländer yschränkt. Dr Friedrich het au s Asylgsetz verschärft.
Meänkieli
Meänkieli ìsch e fìnno-ugrìschi Sprooch ùnd ghört ìn säller Famììlie zù de òstseefìnnìsche Sprooche, woobii's deilwiss au als fìnnìsche Dialäkt bèzeichnet wìrd ùnd nìt als eigeni Sprooch. Es ìsch z Schweede e òffiziälli Mìnderheitesprooch.
S Wòrt „meänkieli“, ùf Fìnnìsch meidän kieli, bèdüttet „ùnseri Sprooch“.
Meänkieli wìrd vor allem ìm Nòrde vò Schweede gschwätzt (Kiruna, Gällivare/Jellivaara, Pajala, Övertorneå ùnd Haparanda/Haaparanta), witteri Sprächer läbe im Nòrdwèste vò Fìnnland ùnd vereinzelt au ìn de andere Städt vò Schweede.
Ursach vò de Èntstehig vòm Meänkieli ìsch de Frììde vò Hamina gsìì, woo di fìnnìsche ùnd lappìsche Deil vòm Chönigriich Schweede an Rùssland abdrätte wòre sìn. S Tornio-Daal, woo al einzigs schweedisch blììbe ìsch, ìsch esoo vòm rèstlige fìnno-ugrìschsproochige Gebiet abgschnìtte wòre; d'Èntwìcklige vòm Fìnnìsche z. B. ìn de Literatur hät's nìt mìtgmacht. Usserdèm sìn viili Lähnwörter ùs em Schweedìsche ùfgnoh wòre, was zwar au ìm Fìnnìsche ìn de gspròchene Sprooch kei Sälteheit ìsch, ìn de gschrììbene Sprooch abber vermììde wìrd.
D'Sprächerzahl bèlauft sìch ìm Tornio-Daal ùf 40.000 bìs 70.000, passiv verstön's aber no meh. Zùdèm sìn's nìt nùme d'Iiwohner vòm Tornio-Daal, woo Meänkieli schwätze: z Schweede lehre's viili Same als Zweitsprooch. D'Müetersproochler sìn fast ussnahmsloos zweisproochig ùnd schwätze meistens Schweedìsch als zweiti Müetersprooch. Ìn de jǜngere Generatione sìnkt d'Sprächerzahl abber kòntinuierlig, au wènn sälli d'Sprooch òft zùmìndest verstön.
Wie di fìnnìschi Standardsprooch hät au Meänkieli z Schweede de Statùs vò-n-re Mìnderheitesprooch. De hìsdorìsch Ùnderschììd zwǜsche dène beide ìsch, dass d'Sprächer vòm Standardfìnnìsche ìn de zweite Hälfti vòm 20. Johrhùndert ìn de Hòffnig ùf Arbet ǜber d'Gränze sìn, während die vòm Meänkieli ìm Johr 1809 dùrch di gschìchtlige Èreignìss zù Schweede choo sìn.
D'Sprooch wìrd au gschrììbe ùnd ìn de Schüele, sogar an de Univèrsitäte vò Stòckhòlm, ùnd Umeå glehrt. S Schweedìsch Radio (Sveriges Radio) hät e Sändig ùf Meänkieli. E Büechautor, woo sìch au fǜr d'Èrhaltig ùnd d'Èrneuerig vò de Sprooch iisètzt, ìsch de Bengt Pohjanen.
D'Emanzipation vòm Meänkieli wìrd nìt sälte au kritisiert: zù de Hauptgrǜnd vò de Geegner ghöört, dass s Ùnderrìchte vòm Fìnnìsche z. B. ìn Bèzùùg ùf d'Literatur nǜtzliger wäär. Zùdèm erkänne si's òft nìt als eigeni Sprooch aa, sòndern òrdne's als fìnnìsche Dialäkt ii. Es ìsch ìm Fìnnìsche zùmìndest esoo ähnlig, dass d'Sprächer vò dène beide Sproche ohni größeri Brobleem verstön; d'Ùnderschììd sìn grìnger wie die zwǜsche Fìnnìsch ùnd Èstnìsch, ùnd au e Fìnne verstoht Èstnìsch ùnd anderst ùme.
Kònjugation
D'Bispiilwörter sìn: tulla (choo), nukkua (schloofe), hypätä (schreie), olla (sii).
St. Kitts und Nevis
St. Kitts und Nevis (änglisch Saint Kitts and Nevis, au Saint Christopher und Nevis ) isch e föderali Inselgruppe in de Chliinen Antille in dr Karibik. Si isch en unabhängige Staat im Commonwealth of Nations und Mitgliid vo de Vereinte Natione.
Geographii
Östlig vo de Insle befindet sich dr Inselstaat Antigua und Barbuda, südöstlig d Insle Montserrat, im Nordweste Sint Eustatius und im Norde Saint-Barthélemy.
D Insle Nevis isch dur e 3 km breite Kanal vo St. Kitts drennt. Die höchsti Erhebig isch dr Nevis Peak mit 985 m. In dr Meerängi zwüsche beiden Insle lit s Booby Island.
Uf de beiden Insle läben öbbe 46'000 Mensche, do drvo öbbe 13'000 in dr Hauptstadt Basseterre. As zweitgrössti Stadt het Charlestown grad emol 1'700 Iiwohner.
Klima
S Klima isch dropisch heiss, wird aber vo Passatwind gmilderet. D Drochezit duurt vo Januar bis April. Im Summer und am Johresändi rägnets meh und d Mängi isch je noch Höchelag verschiide. Im Johr rägnet s öbbe 125-200 mm, d Haupträgezit isch vo Mai bis Oktober. Wirbelstürm chönne zwüschen August und Oktober ufdräte.
Kaiserstuhl
Dr Begriff Kaiserstuhl verwiist uf verschiidini Ort:
Lueg au:
Separatismus
Separatismus isch d'Besträäbig von ere Region sich vom Staat z löösè. Das cha historischi, ethnischi und hüffig au handfeschti ökonomischi Gründ haa.
Haus zum Lamm
S S Huus zum Lamm isch e historischs Woonhuus im Stiil vom Barock und befindet sich an dr Räbgass 16 im Chläibaasel. Es isch äins vo de Baasler Kulturgüeter, wo für d Region vo Bedütig si. Hüte isch en Alterszentrum vom Bürgerspiddaal Baasel din.
Separatismus
Separatistischi Bewegigè sin politisch und frydlich (wie zum Byschbil in Quebéc oder in dr Tschechoslowakei, oder au gwalttätig (wie zum Byschbil d ETA, d IRA, oder au in Tschetscheniè). In dr Regel wird è separatischti Bewegig denn gwalttätig, wenn d Gegèsytè gwalttätig reagièrt oder alli politischè Mittel usgschöpft sind.
Haus zum Lamm
Gschicht
Vom Huus zum Lamm wäiss mä us em Joor 1464 ass es e Wirtshuus gsi isch und ass es 1481 «zum Schoof» ghäisse het. 1510 isch s as «zum goldige Schoof» bekannt. In dere Zit isch s äins vo de Herewirtshüüser gsi.
Separatismus
Separatismus het meischtens ethnischi, kulturelli, oder religiösi Hintergründ. Hüffig sin ökonomischi und politischi Gründ viil wichtigèr. In dr Regèl entstooht a separatistischi Beweegig abèr, wenn ä Minderheit vo dr Mehrheit majorisièrt, drangsalièrt und wirtschaftlich, kulturell und sproochlich unter Drugg gsetzt wird. Au im alemannische Schproochruum sin Fäll vo Separatismus bèkannt.
Haus zum Lamm
Gschicht
1777 het dr Fassbinder Johann Rudolf Stickelberger d Liigeschaft kauft und s Huus lo baue, wo mä hüte no cha gsee, im Stiil vom Spoote Barock, schlicht und sümmetrisch mit ere seer schööne, monumentale Stääge, eme beschäidnige Portal und ere unuffelige bel étage. Es het drei Stöck und e Mansardedach.
In dr zwäite Helfti vom nüünzääte Joorhundert isch s «Schoof» wider e Gasthuus worde und het «Hotel zum Goldige Lamm» ghäisse. 1917 het s die Freiwilligi Armepflääg as Altersasüül für 195‘000 Franke kauft und het s Zum Lamm mit em Huus zum Silberbärg grad nääbedraa an dr Utegass mit eme Middelbau verbunde, wo vor allem Schloofzimmer und Ufenthaltsrüüm driichoo si und im Barder e Suppechuchi.
In de 1960er Joor isch klar worde, ass mä d Geböid müess umbaue, wil si für en Altershäim nüm adekwaat gsi si. Mä het e Dotzed Umbaubrojekt blaant und nüt drvoo usgfüert. Was vor allem bim Blaane gstöört het isch die riisigi Stääge gsi und dorum het mä s Huus welle abrisse. Dr Dänggmolschutz het sich aber mit Erfolg gweert und mä het denn dr alt Middelbau abgrisse und e nöije baut mit eme Iigang vom Hoof här. Dä Nöibau isch zum Middelpunggt vom Alterszentrum zum Lamm worde, mit em Huus zum Lamm uf dr äinte und em Huus zum Silberbärg uf dr andere Site. Am 7. Februar 1985 isch die offizielli Iiweijig gsi und d Stifdig Alters- und Pflegeheim «zum Lamm», wo dr Umbau voraadriibe het, het s nöije Alzerszentrum ganz im Bürgerspiddaal überloo und sich ufglööst.