cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
(7) Iris
Daift worre isch dr Himmelskörper uf d'Iris, ere Götterboti us dr grichische Mythologi.
D'Iris beweggt sich ime Abstand vu 1,8378 (Perihel) bis 2,9359 (Aphel) astronomische Eiheite, in 3,6876 Johre uf ere exzentrische Bahn um d'Sunne. D'Bahn isch 5,5222° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,23.
Mit eme Durmesser vu 209 km isch d'Iris ein vu dr grösste Asteroide vum Hauptgürtel. Ihri Rotationsperiode betrait 7 Stunde un 8 Minute. D'Iris besitzt e relativ helli silikatriichi Oberflächi mit ere Albedo vu 0,154. Während dr Opposition erreicht d'Iris e Helligkeit vu 8,1 mag un isch demit ein vu dr hellste Asteroide am Nachthimmel. Um si ufz'finde bruucht mer allerdings e Teleskop oder e liechtstarchs Fernglas.
Tiengen (Freiburg)
Dr Ort het Ende 2005 knapp 3300 gemeldeti Iwohner gha un e Gmarkig vu 838 ha, wovu 746 ubebaut sin. Dur die östlich Gmarkig verlauft d'Autobahn A5 / E35 mit em Aschluss 63 Friburg Süd. D Bundesstross 31, wo früeher dur dr Ort verloffe isch, isch z'Dienge zue ere Chreisstross rabgstuft worre.
Am Autobahnaschluss, 1 km östlich vum Ort, lit mit em Rüttimattesee e sehr chleine Badesee, östlich vu dr Autobahn im Mooswald dr Arlesemer See, uzuegänglich ime Naturschutzgebit. Witter östlich in dr Nächi vum Friburger Thermalbad lige mitte im Wald d'Schlatthöf.
Dienge het uffem Tuniberg grossi Räbflächene, doch het dr Wibau middlerwili an relativer Bedütig verlore. Dur dr starch Iwohnerzuewachs het sich dr Ort zue ere Pendlergmei entwicklet.
Erstmolig urkundlich erwähnt worre isch Dienge anno 888. Es isch no später under dr Herrschaft vu dr Markgrafe vu Bade chumme un dorum in dr Reformation evangelisch worre. Sälli Zueghörigkeit macht sich au im örtliche alemannische Dialekt bemerkbar, wo wie im glichfalls in dr Reformation protestantisch worrene Obfige zum Hochalemannische zellt. Degege schwätzt mer im in dr Reformationszitt katholisch blibene Munzige e nideralemannische Dialekt.
Ortschaftsrot
Ergebnis vu dr Ortschaftsrotswahl am 7. Juni 2009:
Friedrich Brenner
Friedrich Brenner isch dr Naame vo
Maxentius
Dr Marcus Aurelius Valerius Maxentius (* um 278; † 28. Oktober 312) isch as Usurpator römische Kaiser worde. Er isch dr Soon vom Kaiser Maximian gsi und het sich am 28. Oktober 306 z Rom zum Kaiser lo usrüefe. Er het bis zum 28. Oktober 312 über Italie und Nordafrika gherrscht, zitwiis au über Schbanie. Dr ranghöggsti Augustus Galerius het en nit as Kaiser anerkennt und und dorum isch er in e permanänte Bürgerchrieg verwigglet gsi. Dr Maxentius isch in dr Schlacht an dr Milvische Brugg im Kampf gegen e Konstantin dr Grooss umchoo.
Melegnano
Melegnano (früener Marignano) isch e Stadt im Areal vo dr italiänische Metropole Mailand.
Geografy
S Biet vo Melegnano ghört zu dr Region Lombardei. D Flechi vo dr Stadt isch 4 Kwadratkilometer gross.
Gschicht
Am 13. und 14. Septämber ane 1515 het i dr Umgäbig vom Dorf d Schlacht vo Marignano zwüschen em Uszug vo dr Schwiizer Eidgnosseschaft und dr Armee vom französische König stattgfunde. Im Wyler Mezzano stoot s Beihuus Ossario Santa Maria della Neve mit de Gebei vo de Soldate, wo i dr Schlacht ums Läbe cho sind.
Lauren Bacall
D Lauren Bacall [] (* 16. Septämber 1924 in dr Stadt Nöi York, Nöi York, as Betty Joan Perske; † 12. August 2014 z Nöi York ) isch en amerikanischi Schauspiilere gsi.
Si het zu de letschte Kinolegände vo dr „goldige Era“ vo Hollywood ghäärt und het wääred irer Filmkarriere, wo fast siibe Joorzäänt duurt het, an dr Site vo Liinwandgröössene wie iirem Maa Humphrey Bogart, John Wayne, Rock Hudson, Gary Cooper, Marilyn Monroe, Tony Curtis oder Kirk Douglas gspiilt.
Zu iire berüemtiste Film ghööre iire erst Film Haben und Nichthaben (1944), d Thriller Tote schlafen fest (1946) und Gangster in Key Largo (1948), d Liebeskomödie Wie angelt man sich einen Millionär? (1953) und dr Film Liebe hat zwei Gesichter (1996), wo si drfür dr Golden Globe Award und en Oscar-Nominierig überchoo het.
In de 1970er Joor het d Bacall au im Theater am Broadway groossi Erfolg ghaa. Für iiri Daarstellige in de Miusikl Applause und Woman of the Year het si zwäi Tony Awards überchoo.
S American Film Institute het sä 1999 zu de 25 grösste wiiblige Filmstars gweelt. Im Joor 2009 het d Lauren Bacall dr Eerenoscar für iir Lääbenswärk überchoo.
D Lauren Bacall isch e Cousine gsi vom israelische Politiker und Staatspresidänt Schimon Peres.
Uszäichnige
Datei:Lauren Bacall 2007.jpg|miniatur|D Lauren Bacall (2007)
Oscar|Academy Award of Merit („Oscar“)
British Academy Film Award
César
Emmy Award
Golden Globe Award
National Board of Review Award
Satellite Award
Screen Actors Guild Award
Tony Award
Witeri Uszäichnige
(1) Ceres
D' (1) Ceres (Sümbool: ) isch mit eme Äquatordurmesser vu 975 km dr gröscht Himmelskörper un dr einzig Zwergplanet vum Asteroide-Hauptgürtel mit sine zahlriiche Objekte. D'Ceres isch am 1. Jänner 1801 vum Giuseppe Piazzi als erschter Chleiplanet entdeckt worre.
Bis 1850 isch d'Ceres as Planet zellt worre, deno as Planetoid/Asteroid. Mit dr am 24. August 2006 vu dr Internationale Astronomische Union verabschidete nöie Systematik vu dr Himmelskörper im Sunnesystem zellt d'Ceres zue dr nöie Kategori Zwergplanet.
Entdeckig
Scho dr Johannes Kepler het in dr „Lucke“ zwische dr Umlaufbahne vum Mars un vum Jupiter e Planet vermuetet, und d'Herleitig vu dr Titius-Bode-Reihe um 1770 het derartigi Vermuetige bestätigt. Die vu dr Astronome Franz Xaver von Zach un Johann Hieronymus Schröter gründet „Himmelspolizey“ het sich ab 1800 doher ziilt uf d'Suech nooch em vermuetete Planet gmacht: Dr Beriich um d'Ekliptik isch in 24 Abschnitte deilt worre. Jeder vu sällene Abschnitte isch ere Sternwarte zuedeilt worre, wo ihn nooch em Planete het absueche solle. Im Piazzi, wo s'Objekt zuenächst fer e Komet ghalde het, isch si Entdeckig allerdings zuefällig glunge, während dr Überprüefig vum e Sternkatalog in dr Nöijohrsnacht 1801: er het nit zue dr „Himmelspolizey“ ghört.
Noochdem dr Piazzi dr nöi Himmelskörper ufgrund vu ere Erkrankig bal wiider us dr Auge verlore het, het dr Carl Friedrich Gauß e völlig nöii Methode fer d'Bahnbestimmig entwicklet, wodur d'Ceres am 7. Dezember 1801 dur vu Zach het wiider ufgfunde werre chänne. Wie sich rusgstellte het, beweggt sich d'Ceres datsächlich zwischem Mars un em Jupiter, genau im vu dr Titius-Bode-Reihe vorhergsaite Abstand, um d'Sunne. D'Ceres isch doher, wie dr 1781 entdeckt Uranus, zue dr Planete grechnet werre, womit sich d'Azahl vu dr Planete im Sunnesystem zuenächst uf acht erhöht het. Erst wie d'Zahl vu dr zwische Mars un Jupiter gfundene Himmelskörper um 1850 rasch agstiige isch, hän sich fer sälli Objekte d'Bezeichnige „Chleini Planete“, „Chleiplanete“, „Planetoide“ oder „Asteroide“ durgsetzt, womit au d'Ceres ihr Status als Planet erst emol wiider verlore het.
Benennig
Dr Piazzi het dr vu ihm entdeckt Himmelskörper zuenächst Ceres Ferdinandae daift, nooch dr Ceres, dr römische Götti vum Ackerbau un Patroni vu dr Insle Sizilie, un zue Ehre vum Chönig Ferdinand IV vu Neapel, wo 1798 vor dr Franzose nooch Palermo gflohe gsi isch. In Dytschland het dr Johann Elert Bode dr Namme Juno vorgschlage (wo no fer dr dritt Asteroid, (3) Juno, ufgriffe worre isch), fer churzi Zitt isch au dr Namme Hera in Gebruuch gsi (wo später an (103) Hera vergä worre isch). Von Zach het aber chlargstellt, dass 'dr „Herr Prof. Piazzi nunmehr sein eigenes Kind getauft hat, [...] wozu er als erster Entdecker offenbar das Recht hat“''. Wil d'Ehrig vum Chönig Ferdinand in andere Natione aber uf Widerständ gstosse isch, isch säller Nammensdeil bal falle glo worre.
Anno 1803, also zwei Johr nooch dr Entdeckig vu dr Ceres, isch s'chemisch Element Cer entdeckt un nooch em Asteroid benennt worre.
Umlaufbahn
D'Ceres beweggt sich in dr Middi vum Asteroidegürtel, ime middlere Abstand vu 2,77 AE, in 1.682 Däg um d'Sunne. D'Periheldistanz betrait 2,54 AE, d'Apheldistanz 2,99 AE. D'Umlaufbahn isch um 10,6° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,080.
D'synodische Periode vu dr Ceres lit bi 467 Däg. Während dr Opposition isch si zwische 1,59 AE un 2,00 AE vu dr Erde entfernt un erreicht e schinbari Helligkeit vu bis zue 6,7mag. Ceres kann doher scho mit eme Fernglas oder eme chleine Teleskop ufgsuecht werre
Grössi un Masse
D'Ceres isch dr einzig Zwergplanet im innere Sunnesystem. Fer d'Masse isch e Wert vu 9,35×1020 kg publiziert worre. D'Ceres het demit circa 3,5 mol meh Masse wie dr schwerscht Asteroid im Hauptgürtel, d'(4) Vesta, un vereinigt ebba 30% vu dr Gsamtmasse vum Asteroidegürtel in sich.
Oberflächi
Ceres besitzt e dunkli chohlestoffriichi Oberflächi mit ere Albedo vu 0,09. Radarbeobachtige hän ergä, dass die gsamt Oberflächi gliichmässig vu pulverigem Regolith bedeckt z'si schint. Herusragendi oder isolierti Oberflächemerkmole sin erst anno 2001 nooch Beobachtige mit em Hubble Weltruumteleskop festgstellt worre: Es het sich e dunkle Fleck mit eme Durmesser vu ebba 250 km zeigt, wo zue Ehre vum Entdecker vu dr Ceres „Piazzi“ daift worre isch. Witteri Beobachtige mit Hubble anno 2003 un 2004 hän d' Erstellig vu ere Charte ermöglicht, wo näbe „Piazzi“ un eme uffällige, helle Fleck mit rund 400 km Durmesser zahlriichi chleineri Oberflächemerkmole zeigt, wo dr Ursprung noch ubekannt isch.
Zämmesetzig
D'Messige vum Hubble-Weltruumteleskop len au Ruckschlüss uf d'Zämmesetzig vu dr Ceres zue: Mer goht devu us, dass es sich um e differenzierte Asteroid mit eme steinige Chern sowie eme Mantel und ere Chruste us liichtere Mineralie un Wasseriis handelet. D'Differenzierig goht vermuetlich uf die bim radioaktive Zerfall vum Aluminium-Isotop 26Al freigsetzt Wärmi zruck, wodur sich scho in dr Früehzitt vum Sunnesystems e Mantel us flüssigem Wasser bildet ha dürfte. Die ussere zehe Kilometer sin allerdings nit ufgschmolze, sundern hän e festi Chruste us Iis bildet, während sich schwers Material (Silikate, Metalle) im Chern gsammlet hän. Insgsamt dürft d'Ceres zue 17 bis 27 Gwichtsprozent us Wasser bestoh. D'Süesswassermengi uf dr Ceres wird uf ebba s'fümffach vu dr uf dr Erde verfüegbare Süesswasservorrät gschätzt.
Trotzem planeteähnliche Ufbau isch us dr Ceres kei grössere Planet worre. D'Ceres isch witus chleiner wie dr Pluto. Vermuetlich het die starch Gravitation vum benoochberte Jupiter verhinderet, dass d'Ceres gnüegend Masse het asammle chänne um sich vume Planetesimal zue eme grosse Planet z'entwickle.
Sichtbarkeit
In dr folgende Tabelle isch d'Sichtbarkeit vu dr Ceres bis anno 2021 agä. Die schinbar Helligkeit un d'Entfernig zue dr Erde beziege sich debi uf dr Zitpunkt vu dr Opposition, wenn dr Asteroid dr Erde am nächste isch un demit au am hellste erschint.
Usblick
D'Ruumsonde Dawn soll im August 2015 d'Ceres erreiche, in e Umlaufbahn ischwenke un dr Planetoid deno mehreri Munät lang erchunde. Mer erwartet sich vu sällere Mission witteri Informatione iber dr Ufbau un d'Entwicklig vu dr Ceres. D'Dawn wird vor ihrer Achumft bi dr Ceres scho dr Asteroid Vesta erforscht ha, so dass e Vergliich zwische dr isige Ceres un dr felsige Vesta möglich si wird.
Gundowald
Dr Gundowald, Gundoald, Gundovald, odr Gondovald (uf französisch, Gombaud), au Ballomer, isch en Usurpator im Frankeriich gsi, wo sich 584 oder 585 zum König vo Aquitanie het lo usrüefe.
Dr Gundowald het behauptet, er siig en unehelige Sohn vom Köng Chlothar I.. Er isch finanziell vom oströmische Kaiser Maurikios (Kaiser vom 13. August 582 bis 27. November 602) understützt worde. Er het im Süde vom Frankeriich e baar Stedt underworfe, drunder Poitiers und Toulouse, wo em König vo Burgund Guntram I. ghört hai. Dr Guntram, e ligitime Sohn vom Chlothar, het von em nume as Ballomer, dr Sohn vom ene Müller, gredet. Er isch mit ere Armee gegen en zoge, und dr Gundowald isch noch Comminges gflüchtet. Dr Guntram het d Stadt afo belagere, het se aber nit chönne stürme. Schliesslig hai im Gundowald siini Druppe ihn im Guntram usgliiferet und dä het en umbrocht.
Weesen
Weese isch es alts chlyses Stedtli im Kanton Sanggale.
Geografy
D Gmaind lyt im sanggallische Wahlchreis See-Gaschter.
Uf dr Nordsyte goot dr Gmeindbann vo Weese bis zu dr Ysebaanbrugg übere Linthkanal, bis zum Biberlichopf, wo zu dr Gmaind Schänis ghört, und am Bärg bis halb zum Speer ufe. Vo Weese uus cha mer mit em Auto über e Strooss, wo dur di steile Felse gmacht worden isch, uf Amde ufefaare.
Gschicht
Im Verzeichnis vom Rychsguet z Churräzie usem 9. Joorhundert isch en Chile und dr Hafe am See ufgschribe. Dr Ortsname vo Weese sälber chunt s erschte Mol imene Dokumänt usem Joor 1232 vor. D Herre vo Rapperswil hend ane 1259 s Frauechlooschter vo Weese gründet.
Ane 1283 hend d Habsburger ires Guet vo Weese dr Vogtei Windegg zuedeilt. Si hend dr Oort bim Haafe mit ere Muur gschützt, und ane 1288 wird Weese s erschte Mol als Stadt bezäichnet. Nach dr Schlacht bi Näfels ane 1388 hend d Eidgnosse d Stadtmuure kabut gmacht und druff gluegt, ass si nümm ufbout worde sind. Derno isch bim Chlooschter am See es Dorf entstande, wo sid em 15. Joorhundert zum Undertanegebiet vo de Eidgnosse ghört het.
Früener isch im Fluss Maag s Wasser usem See zu dr Linth abe gloffe. Es het bi Höchwasser vo dr Linth oder de Zueflüss zum Walesee imer wider Überschwemige ggä; do dra erinneret s Escherdänkmol im Hafe vo Weese. Bi dr Korrekzioon vo dr Linth, wo vo 1807 bis 1823 gmacht worden isch, het d Linth es nöis Flussbett bis in Walesee übercho, und us em See und bis zum Zürisee abe goot jetz dr Linthkanal. Wäg dr Flusskorrektur isch au d Gmeindgränze vo Weese idr Ebeni uss verleit worde.
Museumseisenbahn
E Museeumsisebaan isch e Isebaanschtreggi wu nümm im Regelbetriib schtaht. Meischtens sind s friiwilligi Hälfer wu d Geböi, d Gläis und s Rollmaterial instandhaltä. S Rollmaterial, das sind uusrangschierti Loggene und Wäge. Soo tued me em Publikum uffzäige, wie d Isebaan früecher uusgsee het. De bedüütendschti Betriiber vu Museumsisebaane im düütschsprachige Ruum isch dr Eurovapor. Er hät einigi diräggti Sekziuune, wu tüendt Museeumslinie betriibe. Es törfed aber au gwöndlichi Baanlinie mitbenützt wärdä, wänn e Faarbewilligung voorliit.
Universitäre Psychiatrische Kliniken Basel
Die Uniwersitääre Psüchiatrische Klinike (UPK) Baasel si e sälbstständigi Aastalt vom öffentlige Rächt, wo zämme mit dr Uniwersidäät Baasel meereri psychiatrische Klinike betribt.
Gschicht
Noch eme Beschluss vom Groosse Root vom Kanton Baasel-Stadt vo 1882 isch 1886 d «Irrenaastalt Fridmatt» mit 214 Bett uf eme witlöifige Gländ usserhalb vo dr Stadt eröffnet worde. 1899 het mä dr Naame zu «Kantonali Häil- und Pfläägaastalt Friedmatt» gänderet. 1954 si d Muure um s Gländ abgrisse worde. Sit de 1960er Joor het d Aastalt «Psychiatrischi Uniwersidäätsklinik» (PUK) ghäisse.
Scho 1923 isch im Stadtzentrum die «Psychiatrischi Uniwersidäätspoliklinik» as ambulanti Instituzioon eröffnet worde. Administrativ het si bis 1977 zur Fridmatt ghöört und isch denn dr Läitig vom Kantonsspidaal Baasel understellt worde.
2005 isch dr Naame zur jetzige Bezäichnig gänderet worde, 2010 isch d Poliklinik iigliideret worde. 2012 isch si en Aastalt vom öffentlige Rächt worde.
Literaturhaus Basel
S Literaturhuus Basel isch im Joor 2000 as ersts Literatuurhuus in dr Schwiz ufdoo worde mit em Ziil, d Literatuur und d Autoore in dr Stadt z fördere. Es befindet sich sit 2006 an dr Barfüessergass 3 z Basel.
Funkzioone
S Literaturhuus Basel organisiert öffentligi Lääsige, Diskussionsrundene, literarischi Spaziergäng und anderi Veraastaltige. Es git Lääsizirkel und e Schriibwärkstatt, wo d Lüt s Schriibe chönne leere und drüber chönne diskutiere.
S Lektoraat am Literaturhuus Basel bietet au e professionells Lektoraat-Servis aa und macht Guetachte vo Manuskript und begläitet literarischi Brojekt. Dr Saal vom Literatuurhuus cha am Fritig- und Samschdigoobe gmietet wärde und het Blatz für 140 Lüt. Em Literaturhuus isch s Café »Kafka am Strand« aagschlosse, won e Dräffpunkt für literarisch Intressierti isch.
Organisatorischs
Dr Bresidänt vom Dräägerveräin «LiteraturBasel» isch dr Hans Georg Signer (2012). D Intendantin Katrin Eckert läitet s Literatuurhuus Basel sit em Oktober 2008.
Basler Münsterschatz
Dr Basler Münsterschatz isch dr Chilleschatz vom Basler Münster in dr Schwiz, wo in über 500 Joor entstande isch. Basel isch im Middelalter dr Sitz vom Bischof vo Basel gsi und s Münster isch d Hauptchille vom Bistum gsi, und het en ussergwöönlige und riiche Schatz besässe.
D Gschicht vom Schatz
Objekt us de erste Joorhundert vom Münster si nid erhalte. Dr Schatz goot zrugg uf d Zit vom Heinrich II. im 11. Joorhundert, wo dr Bau vom zwäite Basler Münster, em Adalberto- oder Heinrichsmünster, gförderet het. In de fümf Joorhundert druf isch s Ensemble vo Relikwiar, Monstranze und Chrüz stark gwaggse. Es isch erstuunlig, ass dä Chilleschatz d Zerstöörigswuet vom Bildersturm vo 1529 umbeschäädigt überstande het. Denn isch er öbbe 300 Joor lang in dr Sakristei vom Münster ufbewaart worde.
Erst d Drennig vom Kanton Basel in d Halbkantöön Basel-Stadt und Basel-Landschaft im Joor 1833 het en usenandergrisse. Am 25. Novämber 1833 het s Schiidsgricht vo dr äidgenössische Daagsatzig beschlosse, ass dr Chilleschatz im Verheltnis 36 Brozänt (Basel-Stadt) zu 64 Brozänt (Basel-Landschaft) sött ufdäilt wärde. Wil Basel-Landschaft dringend Gäld brucht het, isch si Däil vom Schatz im Joor 1836 verstäigeret und eso in dr ganze Wält verströit worde. Hüte si e Hufe vo deene wärtvolle Relikwiar und liturgische Gräät in Sammlige in verschiidene Museum wie em Bayrische Nazionaalmuseum z Münche, em Kunstgwärbmuseum z Berlin, em British Museum z London, em Rijksmuseum z Amsterdam, em Metropolitan Museum of Art z Nöi York, em Victoria and Albert Museum z London und em Musée national du Moyen Âge z Bariis.
D Stück, wo d Stadt Basel bhalte het, si im Historische Museum Basel usgstellt.
D Ustellig vom gsammlete Schatz im Joor 2001
2001 het z Basel en Usstellig vom Chilleschatz stattgfunde, wo alli Objekt us de verschiidene Museum, wo no erhalte gsi si und wo mä het chönne dransbordiere, zämme usgstellt worde si. D Ustellig isch au im Nöi Yorker Metropolitan Museum und im Bayrische Nazionalmuseum z Münche zäigt worde.
Vilters-Wangs
Vilters-Wangs isch e Gmeind vom Kanton Sanggale.
Si lyt im Waalchreis Sargaaserland. D Dörfer Wangs und Vilters lige uf dr Weschtsyte vo dr Ebeni am Rhy, drü Kilometer vo Sargans ewägg.
Ane 1816 hend sech Vilters und Wangs vo dr alte Gmeind Ragaz trännt und zäme en nöji Gmeind pildet.
(6) Hebe
D' (6) Hebe isch e Asteroid vum Asteroide-Hauptgürtel, wo am 1. Juli 1847 vum Amateurastronom Karl Ludwig Hencke als sexter Asteroid entdeckt worre isch. Daift worre isch dr Himmelskörper uf d'Hebe, dr griechische Götti vu dr Jugend.
Hebe beweggt sich ime Abstand vu 1,9373 (Perihel) bis 2,9133 (Aphel) astronomische Eiheite, in 3,777 Johre uf ere exzentrische Bahn um d'Sunne. D'Bahn isch 14,7674° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,2012.
Mit eme Durmesser vu 195 km ghört d'Hebe zue dr grösste Asteroide vum Hauptgürtel. Si besitzt e relativ helli, silikatriichi Oberflächi mit ere Albedo vu 0,268. Während dr Opposition erreicht d'Hebe e Helligkeit vu 9,2 mag. Um si ufzfinde bruucht mer allerdings e Teleskop oder e liechtstarchs Fernglas
Chons
Dr Chons, au Chonsu, isch än altägyptische Mondgott gsi.
Wie anderi Himmelsgötter isch er dorum mänggisch as falkechöpfige Gott dargschdellt worde. Siis Kennzeiche uf de Bilder isch si Chopfbedeckig: ä Mondschiibe uf erä Mondsichle. Vom Königsgott Horus het er d Insignie vo dr Königsgwalt übernoh: Dr Hirteschdab und s Flagellum, en Art Ruete. Er isch ä Deil vo dr Thebanische Götterdreiheit und wird as Sohn vom Amun und dr Mut as Mumie vom enä junge Ma abbildet. As Heseb ahau isch dr Chons dr Gott gsi wo d Lengi vom Läbe gmässe het und as „Chons, s Chind“ het er eim vor wilde Dier chönne beschütze. Er isch in dere Rolle, wie au dr Horus, zeichnet worde wien er uf emä Chrokodil schdoht. Er het au dr Name „Chons, dr Berooter“ gha, d Grieche hai em Chespisichis gsait, und mä het in bi Chranketsfäll um Hilf bättet.
Im Chons si Haupttämpel isch z Thebe gsi, näbe de Tämpel vom Amun und vo dr Mut. Am Neujohrsfeschd isch dr Chons uf emä heilige Boot zum Amuntämpel drait worde, so dass s Fescht mit dr ganze göttlige Familie gfiirt worden isch.
Z Kom Ombo isch dr Chons dr Sohn vom Chrokodilgott Sobek und dr Göttin Hathor gsi, und im Tämpel z Edfu het män em im Osiris si „Sohn vom Bei“ gsait, wo dra erinneret, ass dr Osiris vo siim Brueder Seth dödet und in Schdück verschnitte worden isch.
Norddeutscher Bund
Dr Norddütschi Bund isch dr ersti föderativ organisierti dütschi Staat gsi. Er isch 1866 gründet worde und isch ursprünglig e Milidäärbündnis vo de dütsche Staate nördlig vo dr Mainlinie gsi. 1867 het sich dr Bund e Verfassig gee und isch zum erste dütsche Bundesstaat worde. Gschichtlig isch er e Vorstuefe in dr Bildig vom e dütsche Nationalstaat gsi, wo mit dr Riichsgründig verwirklicht worde isch.
Dr Norddütschi Bund isch under dr Hegemonii vo Pröisse gstande und het es Stugg witt dr Dütschi Bund abglööst, wo sit 1815 bestande het und under dr Vorheerschaft vo Ööstriich gstande gsi isch. Dr Otto von Bismarck het alles iigfäädlet, wien er denn au noch em Siig im Dütsch-Franzöösische Chrieg d Gründig vom Dütsche Riich fertig brocht het.
Johann Christoph Pepusch
Lääbe und Wärk
Dr Johann Christoph Pepusch het z Berlin e musikalischi Usbildig überchoo. Mit vierzääni het er e Boste bim Hoof aagfange, won er 1698 kündigt het. Denn isch er uf Amsterdam. 1704 het er sich z London niidergloo, het aber bis öbbe 1718 in Holland publiziert.
In London het dr Pepusch as Bratschist, denn au as Komponist, Theaterdiräkter, Muusigtheoretiker und Organist gschafft. 1710 isch er äine vo de Gründer vo dr „Academy of Ancient Music“ gsi und vo dr Madrigal Society. 1713 het der dr Doktor in Muusig an dr Universidäät Oxford gmacht. In sim Wärkverzäichnis het s Komposizioone vo alle Gattige, vo dr Kammersonate für die underschiidligste Instrumänt über Lieder, Kantate, Sinfonie bis zur Opere. In sine letschte Lääbensjoor het er Alti Muusig studiert.
Im Pepusch si bekanntists Wärk isch „The Beggar's Opera“, wo dr John Gay dr Teggst drfür gschriibe het.
Mittelneufnach
Mittelnufna (amtlich Mittelneufnach) ischt e Gmoed im Landkroes Augschburg z Bayern.
Geografi
Mittelnufna leit an dr Nufna sidweschtlich vo Augschburg.
Vo dr Gmarkong send 46,2 % Landwirtschaftsfleche, 45,1 % Wald, 7,4 % Sidlongsfleche ond 1,3 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Mittelnufna gheret d Pfarrderfer Mittelneufnach ond Reichertshofen ond dr Weiler Buchhof.
Gschicht
Mittelnufna ischt seit 1410 em Bsitz vom Hoelig-Goescht-Spital Augschburg gwea.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 12,2 % gleäge.
Religion
71,5 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 12,2 % evangelisch.
Verwaltong
Mittelnufna hot mit dr Gmoede Langeneufna, Mickhouse, Scherstetta ond Walkertshofe a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
D Birgermoeschterin vo Mittelnufna ischt d Cornelia Thümmel.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986:
Dialäkt
Dr Dialekt vo Mittelnufna ghert zom Schwäbisch.
FC Winterthur
Dä Fuessballclub Winterthur isch en Schwiizer Fuessballclub vo Winterthur.
Er spiilt im Momänt i dä Challenge League.
Erfolg
Dä FCW isch drümal Schwiizer Meischter worde, nämli 1906, 1908 und 1916. Är het zwüschet 1969 und 1975 föif Mol am UI-Cup teilgno und isch zweimal in Cupfinal vom Schwiizercup (1969 und 1975) und zweimal in Ligacupfinal (1972 und 1973) cho. Zletzt händses i dä Saison 05/06 in Cuphalbfinal gschafft ka und sind dete gägä dä FC Sion usgschiide.
Aktuell
Hüt isch de Verein meischtens im obere Mittelfäld vo de Challenge League.
Limmat
D Limet (elter, aber bsunders im Aargöi na bikannt: de Limig; latinisiert althochtütsch Lindimagus) isch en Fluss i dr Schwiiz.
Si isch dr Abfluss vom Zürisee und äigetli der under Deil vu däm ganze Fluss, wo oben em See Linth heisst. Bis is nüünzähnt Jaarhundert isch si für di damalige Verhältnis nuch schiffbar gsii. Hüt isch si bi Wettige psunders höch ufgschtaut, will s EW Züri deet us der Wasserchraft Schtrom gwünnt.
Name
Dr Name chunnt vum gallische Wort lindu-, was «Gwässer, Wasser» bedütet, und vu *magos, wa «Feld, Ebeni» bidütet, also öppe «Ebeni am Wasser, sumpfigi Ebeni, Seefäld». Veraltet sind d Dütig «Grosse Fluss» oder sogaar «Grosse Lindwurm», wie de Johann Ulrich Hubschmied vorgschlage het, und d Dütig as Zämesetzig us Linth und Maag.
De Flusslauf vo Züri a
D Limet flüüst i dr Stadt Züri bi der Quaibrugg us em Zürisee use und goot näbem Bouschänzli und der Frauebadi verby, zwüschem Limetquai und em Stadthuusquai dure und bis zum Ändi vom Stadtpiet under zwänzg Brugge dure. Am rächte Ufer stoot s Rothuus uf Steipfyler im Wasser vo der Limet. Wenn der Fluss am Hauptbaanhof und am Landesmuseum verby isch, chunt d Sihl vo linggs derzue. De Ort zwüschet dene bäide Flüss het e truurigi Vergangeheit, denn deet het s vo 1986 bis 1992 en offni Droogeszenä ggä. De Ort heisst Platzschpitz und het dozmol international als «Needle Park» (Noodlepark) en schlächte Ruef gchaa, isch hüt aber en schöne Park. Underhalb vom Platzspitz isch e grosses Wehr, wo de Seespiegel vom Zürisee greglet werd. Innerhalb vu dr Stadt Züri fared chlini Personeschiff, wu au uf em Zürisee fare tüend. Die drüü Schiff – Felix, Regula und Turicum – sind alti Grachteschiff vo Holland. Bim Werdinseli isch s Chraftwerch Höngg vo de EWZ, wo gege Voraameldig aglueget werde cha. S Werdinseli isch e ganz biliebti Flussbadi und underhalb vom Chraftwerk het s dert e Naturistestrand.
Im Limettal liit ä groose Güeterbaanhoof, de Rangschierbaanhof Limettal (RBL). D Limet flüüsst näbetdra gege Weschtä vum Kantuu Züri i Kantuu Aargau. Uf irem letschte Abschnitt passiert si Badä, wu e hööchi Boogebrugg und di alti Holzbrugg de Fluss überqueret. Dänn flüüst d Limet bi Vogelsang, wo zu dr Gmaind Gäbischdorf ghört, bim Limetspitz i d Aare. Die Landschaft dert gheisst Wasserschloss vu der Schwiiz.
Liste von Reisezugwagen der Berner-Oberland-Bahn
Ned ganz vollständigi Liste vo de Persone- und Gepäckwage, wo vo der Berner-Oberland-Bahn (BOB) igsetzt worde sind oder wärde.
BuchBasel
D BuechBasel isch e Litratuurfestiwal  z Basel, wo internazionali und umfassendi Aasprüch macht. Si isch vo 2003 bis 2011 zämme mit ere Buechmäss organisiert worde. S Brogramm isch s, möögligst vili Facette vom Buech und Medie, wo mit em verwandt si, vorzstelle. An dr BuechBasel wird in Zämmenarbet mit em Schwizerische Buechhändler- und Verleeger-Verband dr Schwizer Buechbriis vergee. E «Symposion» mit themebundene Vordrääg und e Bruefsinformazionsbörse si Däil vo de Veraastaltige. D Dräägerschaft vo dr BuechBasel isch dr Veräin «LiteraturBasel».
Gschicht
1998 het dr Matthyas Jenni dr Aastoos für s Litratuurfestiwal gee und 2003 het er s denn fertigbrocht, d Mäss Schwiz AG für e Buech- und Mediemäss z intressiere, wo denn jedes Joor parallel zum Festival stattgfunde het und bis 2007 vom Jenny gläitet worde isch. D Mäss Schwiz AG het s in däm Joor us finanzielle Gründ abgleent, d Buechmäss in iire Halle abzhalte. D Laitig vo dr BuechBasel het s Konzept gänderet und d Mäss under de Nääme «BucH.08» und «BucH.09» in de neggste zwäi Joor organisiert. D Mäss und s Festiwal si vom Verleeger Egon Ammann gläitet worde. Denn het mä s Konzept under em Felix Werner wider gänderet und sit 2010 isch d Mäss under em ursprünglige Naame BuechBasel abghalte worde.
2012 isch d Mäss wäge finanzielle Schwiirikäite nid duuregfüert worde. D Katrin Eckert vom Literatuurhuus Basel het s Festiwal in däm Joor gläitet, wo dr Peter von Matt drbii dr Schwizer Buechbriis 2012 überchoo het. S Festiwal het fast 100 Veraastaltige an de underschiidliste Ört in dr Stadt organisiert und mä het öbbe 6'000 Iidritt zelt.
Tremble Kids
Tremble Kids isch e, im Jahr 1951 gründeti, Schwiizer Dixieland-Formation usem Ruum Züri gsie. D’Band isch ab de zweite Hälfti vo de 1950er Jahr diversi Mal in Europa tourt. Sie sind bis i die spate 1990er Jahre regelmässig zämecho. Als Amateurband gründet, isch d’Formation rasch über d’Landesgränze bekannt und erfolgriich worde. So hend sie im Lauf vo de Ziit au verschiedeni internationale Jazzgrösse wie d’Lil Hardin Armstrong oder de Humprey Lyttelton chöne begleite.
D’Band hed nach eigene Agabe zerscht Chicago-Jazz mit Tuba und Banjo gspilt, sich aber dänn meh am Stil vom Louis Armstrong und sine Allstars zuegwant.
Personels
Gründer isch de Klarinettischt Wieni Keller gsie. Er isch bis 1961 au Bandschef gsie. Feschti Bandmitglieder bi de Gründig sind de Eddy Jegge (Trumpetä) und de Erwin Meierhofer (Schlagzüüg) gsie. Wieteri Mitglieder im Lauf vo de Ziit sind dä Walter Leibundgut (Posuune und Gsang), de Henri Chaix (Klavier), de Oscar Klein (Trumpetä), dä Peter Schmidli (Gitarrä), dä Charly Antolini (Schlagzüüg), de Isla (Kontrabass und Posuune), de Rolf Cizmek (Kontrabass), de Peter Giger (Schlagzüüg), de Vinzenz Kummer (Kontrabass), de Peter Lange (Trumpetä) und de Raymond Droz (Posuune) gsie.
Ufnahme
Erschti Ufnahme exischtiered vom Mai 1956 in Frankfurt (mit Keller, Leibundgut, Czimek, Erwin Meierhofer dr, Gerhard Haldimann p, Eddy Jegge Trompete), wo sie foif Mönet im Jazzclub New Orleans gspilt hend.
Kanton Genf
Dr Kanton Gämf isch e Kanton im Südweschte vo dr Schwiiz. Offiziell gheisst er uf Französisch République et Canton de Genève; übersetzt isch das uf Dütsch Republik und Kanton Genf, uf Iteliänisch Repubblica e Canton Ginevra, und uf Rätoromanisch Republica e Chantun Genevra; und di Änglisch­sprochige säge Geneva.
Geografii
Dr Kanton Gämf lyt im südweschtligschte Zipfel vo dr Schwiiz und isch fascht ganz vo Frankriich umgee. Nur im Nordoschte uff 4,5 km hett er e gmeinsami Gränze mit em Schwiizer Kanton Waadt. De Kanton hät mit de Gmaind Céligny e Exklave im Waadtland.
Dr Kanton Gämf befindet sich am undere Ändi vom Gänfersee, wo dr Rotte (uf französisch: Rhône) dr See verloot.
Peter Stadler
Dr Peter Stadler (* 11. Novämber 1925 z Züri; † 19. Merz 2012 ebd.) isch e Schwyzer Hischtoriker gsii.
Kanton Genf
Gschicht
Dr Kanton Gämf isch ane 1815 bildet und dr Schwiiz aglideret worde. D Stadt Gämf het vorhär sid em 16. Joorhundert ängi Bezieige mid einzelne Schwiizer Ständ gha, isch aber nid zu de Glider vo dr Alte Eidgnosseschaft zelt worde.
Peter Stadler
Läben un Wärch
Sy Vater Hermann Stadler isch e Dokter z Züri gsii, sy Mueter Marguerite geb. Honegger isch d Schweschter vum Kompenischt Arthur Honegger gsii.
Re
Dr Re, au Ra, isch ä Sunnegott us dr altägyptische Mythologii gsi.
Kanton Genf
Bevölkerig
Im Kanton Gämf schwätzt me französisch. Mit 41 Prozänt vo de Ywooner hett er fascht en dopplet so hoche Usländerateil wie d Schwiiz im Schnitt. Die meischte agsässene Gämfer sin traditionell reformiert, nid umsusch, schliesslig isch Gämf d Stadt, wo dr Reformator Johannes Calvin gwürkt het. Dur d Zuewanderig us andere Kantöön und us dr französische Nochberschaft hän mittlerwyle aber d Katholike d Meerheit i dr Stadt Gämf.
Re
Beschriibig
Dr Re isch d Sunne sälber gsi, im Underschiid zum Aton, dr Sunneschiibe. Aber au är isch vil as Sunneschiibe, im allgemeine mit erä Uräusschlange, abbildet worde. In erä halbmenschlige Form as Re-Horachte isch er mit emenä menschlige Körper und em Horus siim Falkechopf zeichnet worde, uf em Chopf het er d Sunne drait und in einere Hand hüfig s Anch, wo s Läbe bedütet het, und in dr andere s göttlige Uasszepter as Symbol für Glück und Wohlsii.
Peter Stadler
Läben un Wärch
Dr Stadler isch vu 1939 bis 1945 uf s Frei Gymnasium z Züri gange un het vu 1945 bis 1952 Gschicht, Dytschi Literaturgschicht un Chunschtwisseschaft an dr Universitete Züri un Göttingen studiert. Är isch anne 1952 z Züri mit dr Arbet «Genf, die großen Mächte und die eidgenössischen Glaubensparteien 1571–1584» promoviert wore, sy Doktervater isch dr Leonhard von Muralt gsii. Anne 1957 het er si mit dr Arbet «Geschichtschreibung und historisches Denken in Frankreich 1789–1871» habilitiert. Dr Stadler het e baar Johr lang an ere Maidlischuel as Lehrer gschafft un het e Stellas Assischtänt ibernuu. Vu 1963 bis 1970 isch er Assischtänzprofässer an dr Universitet Züri gsii, vu 1967 bis 1970 het er as ordetlige Profässer an dr Universitet Gießen glehrt. Ab 1970 isch dr Stadler ordelige Profässer fir Neieri Allgmaini un Schwyzer Gschicht an dr Universitet Züri gsii. Anne 1993 isch er emeritiert wore. Dr Stadler isch as akademische Lehrer z Züri dr Doktervater zue 100 Dissertatione gsii. Zum 150. Grindigsdag vu dr Universitet Züri het er anne 1983 en umfangrychi Schrift uusegee.
Re
Beschriibig
Si Haupttämpel isch sit früehschde Ziite z On (griechisch: Heliopolis, d. h. Sunneschdadt) gschdande. Siis Merkzeiche isch dr Obelisk gsi, ä monolithischi Süüle mit quadratischem Querschnitt wo gege obe dunner worden isch und as Schbitz ä chlini Pyramide het.
Dr Sunnegott
Dr Re isch in drei Aschbäkt erschiine: as Re-Khepri am Morge, as Re-Horachte am Nomiddag und as Re-Atum z Obe. Er het dr Himmel im enä Schiff durfahre, dr Manedschet (MdC Umschriibig manD.t). Am Obe isch er denn im Weschde, wo s Doteriich gsi isch, acho und denn het er währed dr Nacht in siim zweite Schiff, dr Meseket (MdC Umschriibig msk.t.t), dur d Underwält, d Duat widr noch Oschde müesse fahre. Uf dere Reis isch er vom Seth beschützt worde, wo dr einzig gsi isch wo d Apophis-schlange het chönne bezwinge.
Dr Schöpfergott
In dr heliopolitanische Kosmologie het sich dr Re sälber erschaffe, äntwäder us dr erschte Lotusblueme oder uf em erschte Land, wo us em Urozean vom Chaos erschiine isch. Denn het er dr Luftgott Schu und d Füechtikeitsgöttin Tefnut erschaffe, wo d Ärde, dr Gott Geb, und dr Himmel, d Göttin Nut uf d Wält brocht hai. Im Papyrus vom Nacht isch das andersch; dört isch er zwar sälbschtbefruchtet und -gebore, aber er schdammt au vom Wassergott und dr Himmelsgöttin ab. D Menschheit isch entschdande us siine Drähne, und zwei vo de eltischte Götter, dr Hu und d Sia, vo Bluet us siim Penis.
Wichtikeit
Dr Re isch langi Ziit dr ägyptisch Hauptgott gsi as dr Beschützer vo dr Schöpfig. Siit dr vierte Dynaschdii isch ein vo de Titel vom Pharao dr „Sohn vom Re“ gsi. Wo im Neue Riich dr Amun vo de König bevorzugt worden isch, het mä däm au s Brestisch vom Re gä und ihn as Amun-Re zum Sunnegott gmacht. Dr Re isch au Deil vo andere Gottheite worde, z. B. vom Month, emä Chiegsgott, wo denn au Month-Re gheisse het.
Peter Stadler
Läben un Wärch
Syt dr 1980er Johr isch d Zuewanderig in d Schwyz aagstiige. In däre Zyt het dr Stadler au aagfange si bolitisch z engaschiere. Im Mai 1996 isch er bi dr Generalversammlig vu dr Aktion fir e unabhängigi un neitrali Schwyz (AUNS) ufdrätte, wu si fir e reschtriktivi Flichtlings- un Yywanderigsbolitik un en ängi Uuslegig vu dr Neitralitet yygsetzet ghaa het.
Dr Stadler het anne 1966 e Biografi zum Karl Marx publiziert, wu s bis 1971 zwoo dytschi un ai italienischi Uflage gee het derzue. Em Marx het er greschti Bedytig 19. Johrhundert zuegmässe. Fir ihn isch dr Marx nume no mit em Prophet Mohammed verglyychbar. Zue dr wichtigschten Arbeite zelle derzue no ne umfangryych Wärch zum Kulturkampf in dr Schwyz un e zweebändigi Biografii zum Johann Heinrich Pestalozzi. Anne 2001 isch e Biografi zum italienische Bolitiker Camillo Benso von Cavour erschine. Im Johr 2008 het dr Stadler zämme nmit syre Frau ne Biografi iber dr dytsch Hischtoriker Alfred Dove uusegee. Anne 1980 isch er Mitgliid in dr Historische Kommission bi dr Bayrische Akademi vu dr Wisseschafte wore.
Syter anne 1963 isch dr Peter d Stadler mit dr Verena Labhart ghyrote gsii.
Kanton Genf
Politik
Dr Kanton het 45 Gmeinde; lueg bi dr Lischte vo de Gämfer Gmeinde. Bezirk gitts keni.
Rosemarie Banholzer
D Rosemarie Banholzer, geb. Amann (* 10. Februar 1925 z Konschdanz am Bodesee z Bade-Wirtteberg; † 29. Juli 2023 ) isch e Dichterin gsi, wo Konschdanzerisch (Seealemannisch) und Schriftditsch gredt und gschribe hot. Sie isch so e richtige Alemannin gsi, wo de Vater us Konschdanz und de Großeltere us em Linzgau (Owingen, Frickingen) und wo d Muetter und de andere Großpappe us de Familie Winterhalder, wo in Neustadt im Schwarzwald und drum enum Uhre hergstellt hond, herkummet isch.
Lebenslauf
Sie isch in Konstanz am Seerhein uffgwachse, zerscht uff de rechte Seit vum Rhein in Petershause (Petershausen), denn uff de linke Seit im Stadtteil Paradies. Sie hot d Höhere Handelsschuel z Konschdanz abgschlosse und isch noch em Zweite Weltkrieg zerscht bim Service de Statistique du Gouvernement Français z Konstanz und denn bim Südverlag z Konschdanz bschäftigt gsi, hot wege ihrer Familiegrindig vu 1948 bis 1976 usgsetzt. Denoch hot se 1977 bi de Tageszitig Südkurier z Konschdanz aagfange und isch im Johr 1989 wegge de Altersgränz usem Beruefslebbe usgschiide. Sie war denn e freie Mitarbeiterin fir Zitige und hot weiter Kolumne fir Zitige gschribbe. Sie isch aktiv gsi mit em Schriibe vu Gdichtle und Texte. Ihrene Wurzele lieget ibber ihre Muetter au im Schwarzwald.
Werk
Sie hot vierzehn Biecher uf Alemannisch gschriibe, hot aber au drei hochditsche lyrische Gedichtbänd veröffentlicht und zwei CDs produziert. Sie hot „Max und Moritz“ vu Wilhelm Busch und s Lukasevangelium ins Alemannische ibbertrage. Firs Kochbuch „Alemannisch kocht und gschwätzt“ mit Bildle vu Peter Gaymann hot se alemannische Gdicht und Texte gliefert. Im Buech Impressionen hot se zu de Fotos vum Peter Mosdzen ihre Gdankenflüge in schriftdeutsch zu de Architekturprojekte vum Friedensreich Hundertwasser beigsteuert. Sie hat ibber 3.000 Gdichte und Betrachtunge gschribbe. Sie hot immer eppes ghet, wo se dra gschaffet hot.
Kolumne und Glosse
Fir de Konstanzer Anzeiger hot se uf Alemannisch vu 1978 bis 2008 alle Woch, im Ganze also dreißig Johr lang, die e bissele satirisch uffgzogene Kolumne „s Frichtle monnt…“ gliifert. Onnige vu de Themen, wo allewil zeitlos sind, waret:
Fir d Montagsusgab vum Südkurier hot se vu 1983 bis 1990 d Biträg fir d Serie „Lachend in die neue Woche“ uf Schriftditsch gschriibe. Selle Biträg hot de Hans Sauerbruch immer illuschtriert. In uugfähr 20 Johr hot se immer widder emol Glosse ibber aktuelle kommunalpolitische Theme zum Beschte gäbbe. Au hot mer se im Radio aalose kenne.
Lesunge
In de Johre 2003 bis 2007 hot si us de Texte vum Friedensreich Hundertwasser vorglese an selle Orte, wo d Usstellunge vu de Grafike vum Hundertwasser zeigt worre sind. Selle Usstellunge und Lesunge waret scho in Konstanz, Freiburg im Breisgau, München, Meersburg, Zürich, Speyer, Amberg und Eutin. Sie hots verstande, de Hundertwasser wie en Philosophe vorzustelle, weller sich em Friede und de Mitmensche verschriebe hot.
Ihre Lesige (scho ibber 2.000 bis zum Februar 2010) hot mer im alemannische Biet in de Schwiz, z Eschterriich und z Südditschland, aber au in usseralemannische Biete, bispiilswiis z Berlin, Hamburg oder z'Eutin, gern ghört. Seit em Johr 2011 hot se wegem schlechte Sehe mit ihrene Lesunge uffghört. Bei seltene Ufftritte hot se etzt eppes us Ihrene Erfahrunge verzellt.
Künstlerische Philosophi
Fir d Rosemarie Banholzer isch es Alemannische d Sproch, wo usem Herze kummt. D Banholzer bringt d Natur, d vergängliche Zite, es menschliche Mitenand und Fürenand uf onn Nenner. Bi de seealemannische Texschtle hot se em Volk ghörig ufs Muul gschaut und bfolgt de Grundgedanke: Lebbe und lebbe losse. Sie hot ihre Theme im Gspräch mit de Leut gfunde, hot immer widder dribber noch denket und hot s denn innere gschliffene Form gschriibe.
Obwohl es Alemannische ihrene Muettersproch isch, hot se im Schriftditsche innere bsundere Rythmusform, mit tragene Versle ihre Verbundeheit mit de Mensche und de Natur kenne usdrücke (wies d Annette von Droste-Hülshoff scho gmacht hot).
An onnem vu Ihre Gedichtle kaa mer sähe, dass de gliche Sachverhalt uff Alemannisch und uf Schriftditsch unterschidlich klingt und beide Mol d Sproch trifft.
Uff Seealemannisch:
De Sturm ‚Lothar’ Wo de Sturm die Böm hot knickt, d’Wurzele usem Bode grisse, wo d’Uhr hot vugegetickt dem Neujohr, hond alle wisse welle, ob die Wende vu de Zit Folge im Getriebe hot vu dem Fortschritt erdewiet; d’Angscht und d’Stürm hond sich vezoge s Johr Zweitusig fangt ruhig a. aber ’s wird zwei Lebe bruuche, bis mer zu de junge Pflänzle wieder ‚Wälder’ sage ka.
Rosemarie Banholzer, 2000
Uff Schriftdeutsch:
26. Dezember 1999 Als der Sturm die Bäume knickte, Wurzeln aus der Erde riss, als die Uhr entgegentickte dem Neujahr, war’s ungewiss, ob die Wende in der Zeit Folgen hätte im Getriebe unserer Fortgeschrittenheit? Angst und Stürme gleichermaßen legten sich – das Jahr Zweitausend ohne Sonderheit begann, doch es wird noch Jahre dauern, bis die Kinderbäume bilden – großgewachsen – einen Tann.
Mitgliidschafte und Uszeichnunge
Sit em Johr 1979 isch d Rosemarie Banholzer Mitgliid in de Muettersproch-Gsellschaft z Friburg gsi. Dett hot se d alemannische Dichterkollege Walter Fröhlich, Bruno Epple, Hans Flügel, Thomas Burth, Manfred Bosch, Karl Kurrus, Gerhard Jung und ville andre kenne glernt. Vu de Hegauer Grupp vu de Muettersproch-Gsellschaft hot se im Johr 1997 d Johann-Peter-Hebel-Medaille kriet. Im Johr 1997 hond ihr d Badener Vereine z Ditschland d Verdienschtmedaille verliihe. Ibber ihr Sprochgebiet nus isch se vu de Bundesrepublik Ditschland im Johr 1999 mit em Verdienschtkriz am Band uszeichnet worre. Sie isch Ehremitglied im „Verein der Badener von Hamburg und Umgebung e. V.“ Vu de urkonschtanzer Karnevalsgesellschaft Elefanten A.-G. isch se zum Ehrenelefantinchen ernannt worre. De Gemeinderat vu de Große Kreisstadt Konstanz hot ihr d Goldene Ehrennadel am 29. Januar 2015 fir ihren bsundere Einsatz fir d Gemeinschaft verliehe. De Oberburgermoschter vu de Stadt Konstanz hot se ihr zum 90. Geburtschtag am 10. Februar 2015 iberreicht. D Regionalgruppe Seealemanne vu de Muettersproch-Gsellschaft hot ihr im November 2015 die „Ehremitglidschaft“ verliehe, weil se s Alemannisch hoch ghalte hot.
Im Radio
Was se so zum 90. Geburtstag bwegt, dees hot d Rosemarie Banholzer im SWR4 Studio uf echt seealemannisch verzällt:
Quarten
Quorte isch e Gmeind vom Kanton Sanggale.
Geografy
D Gmeind lyt im sanggallische Wahlchreis Sargaaserland.
Zu dr Gmeind Quorte ghöre d Dörfer Oberterze, Unterterze, Quorte, Quinte, Mols, Murg und Tannebodenalp. Mid Usnaam vo Quinte liget die alli am südlechen Ufer vom Waalesee. Uf Quinte cha mer nume z Fuess oder mit em Schiff goo.
Bi Murg chunt s Murgtaal vo Süüde an See abe, wo wyt obe bi de Murgseeè afoot.
D Tannebodenalp lyt bim Feriegebiet vo de Flumserbärge. A dr Kantonsstrooss und bim Baanhof vo Underterze isch d Taalstazioon vo dr Säilbaan uf Oberterze, und vo doo us en zweiti Sekzioon mit ere Säilbaan uf d Tannebodenalp. Obedra lyt dr weschtlech Deil vom Schyareal vo d Flumserbärge mit dr Bärgstazioon ufem Maschgechamm im Gmeindbann vo Quorte. S ganze Wintrsportgebiet wird vo de ”Bärgbaane Flumserbärg“ betriibe.
Gschicht
Mols isch im ene Dokumänt vo ane 1178 s erschte Mol erwäänt. Murg chunt scho inere Kwelle vo ayne 1045 vor.
Sid ane 1986 goot d Autobaan A 3 em Walesee noo bi Quorte verby. Wil d Bärglandschaft bis zum See abe so stotzig isch, het me d Autobaan elei uf em Gmeindgebiet vo Quorte dur föif Dunnel müesse füere. D Ysebaanlinie vo Züri uf Chur, wo ane 1859 fertig bout gsi isch, lyt i dem Abschnidd fasch ganz am Seeufer. Es het do grad drüü Stazioone: die vo Murg, die vo Underterze und die vo Mols.
Cadel Evans
Dr Cadel Evans (* 14. Februar 1977 z Katherine, Northern Territory) isch en australische Velorennfahrer. Er läbt mit siiner Frau Chiara z Stabio in dr Schwiiz.
Karriere
Dr Evans het si Karriere as Mountainbiker am Australian Institute of Sport z Canberra under dr Leitig vom Head Coach Heiko Salzwedel aagfange. In de Johr 1998 und 1999 isch er Mountainbike-Weltcup-Champion worde. Bi de Olympische Summerspiil 2000 z Sydney isch er Sibte im Mountainbikerenne gsi.
2001 het er ändgültig zum Stroosserenne gwächslet und isch für s Team Saeco gfahre. 2002 isch er zu Mapei; 2003 und 2004 isch er bim T-Mobile Team, won emol s Team Telekom gsi isch drbi gsi. Noch 2005 het er für s belgische Team Silence-Lotto gstartet bis dass er 2010 zum BMC Racing Team gangen isch.
2006 isch er bi dr Tour de France Fümfte worde und het en Etappe bi dr Dütschland Tour 2005 gwunne. Denn isch er überraschend Erste bi dr Tour de Romandie worde mit eme Etappesiig im Zitfahre. Vo denn aa het er as eine vo de Favorite bi de grosse Toure zelt.
Sad (Arabischer Buchstabe)
Ṣād ( صاد ) isch de vierzeet Buechstabe im arabische Abece und het de Zaalwert 50. Entstanden isch er usem phönizische Sade und wege dem verwandt mitem hebräische Tzade und em altgriechische San, wo i de Antiki nu i wenige dorische Tielekt bruucht worden isch.
Dad (Arabischer Buchstabe)
Ḍād ( ضاد ) isch de föfzeet Buechstabe im arabische Abece und het de Zaalwert 800. De Buechstabe isch entstande, indem öberem Sad e Punkt gschribe werd, um die baide Luut grafisch z underschaide.
Luutwert und Umschrift
S Ḍād isch ann vo de vier arabische emphatische Luut und het kai Entsprechig im Tütsche. Es werd gliich artikuliert wie s Dal, aber mit mee Spanig und di Zunge isch nöcher bim Gaume (IPA: /dˁ/). I de DMG-Umschrift werd s Ḍād mit /ḍ/ umschribe, aso emene /d/ miteme Punkt unedra. I de nödwüsseschaftliche Literatur werd de Punkt maist eweggloo.
S Ḍād isch e Sunebuechstabe, da haisst de Artikel al- werd assimiliert: aḍ-ḍayfu "de Gast".
Sad (Arabischer Buchstabe)
Luutwert und Umschrift
S Ṣād isch e Sunebuechstabe, da haisst de Artikel al- werd assimiliert: aṣ-ṣaḥrā'  "d Wüesti".
Orselina
Orselina (lombardisch Urselina) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Locarno im Bezirk Locarno.
Gschicht
Orselina isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1182 as Concilio Meziano, 1323 Orsarina. Vu 1803 bis 1881 hän Orselina un Muralto ai Gmai bildet.
Verwaltig
Dr Gmaisbresidänt (Sindaco) vu Orselina isch dr Luca Pohl.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Orselina ghert zum Ticinese.