cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Karl Friedrich Müller
Läbe un Beruef
Schwärpinkt vu syre Sproch- un Dialäktforschig sin Näme, Flurnäme un d Dialäktliteratur gsii. Näbe syre wisseschaftlige Arbet het er im Moritz Schauenburg Verlag, wu au s Badisch Werterbeuch erschine isch, d Silberdistel-Reihe mit Prosa un Lyrik vu Dichter und Schriftsteller us em oberrhynische Ruum uusegee, dodrunter au ne Hufe Bänd in alemannische Dialäkt.
No syre Pensionierig anne 1968 isch er z Fryybeg bliibe. Dr Müller isch am 10. Dezämber 1983 z Fryybeg gstorbe, an nämlige Dag, wun er in e Altehaim umzogen isch. Är isch uf em Fryybeger Hauptfridhof begrabe.
Wattwil
Wattwil isch e Gmeind im Waalchreis Toggeburg im Kanton Sanggale i de Schwiiz.
Geografii
S Dorf liit uf halbem Weg zwüsched Wil und Wildhuus. D Gmeind isch nach Yywohner di gröscht und nach Flächi di viertgröscht Toggeburger Gmeind und giltet as Houptort vum Toggeburg.
S liit uf öppe a de Thur.
Farhud
Farhud bezäichnet dr Pogrom oder die «gwaltdäätigi Entäignig» gege die jüüdischi Bevölkerig vo Bagdad im Irak. Er het vom 1. bis 2. Juni 1941 stattgfunde, gli noch em Siig vo de Brite über s pro-Nazi Reschiim vom Rashid Ali. Im Machtwakuum, wo entstande isch, het dr Pööbel, understützt vo dr irakische Bolizei, Juude aagriffe und 175 von ene si umbrocht und öbbe duusig verletzt worde. Jüüdischs Äigedum isch blünderet und 900 Hüüser vo Juude si zerstöört worde. D Brite häi schliesslig für Rue chönne sorge und häi drbii 300 bis 400 Araber verschosse. Wie bim Pogrom z Hebron 1929 häi au z Bagdad e Däil vo de Muslim brobiert iiri jüüdische Noochbere z beschütze.
Wattwil
Geografii
Zum Gmeindbiet ghöre d Dörfer Wattwil, Ricke, Chrinou und d Wiiler bzw. Kwartier Bleiken, Scheftenau, Bunt, Hochsteig, Chrummbach/Heiterswil, Hummelwald, Schöneberg, Steintal, Laad, Ulisbach, Schmidberg und Hänseberg.
D Nochbergmeinde sind Bötschwil-Gantertschwil, Ebnet-Chappel, Eschebach, Gomiswold, Hemberg, Liestig, Moslig, Neckertal und Oberhelffetschwil.
Gschicht
Wattwil isch im Joor 897 als Wattinwilare erwäänt worde.
Im 19. Johrhundert und aafangs vum 20. Johrhundert isch Wattwil es bedütends Zäntrum für d Teggstilindustrii worde.
Uf de 1. Januar 2013 isch au Chrinou per Fusion zu Wattwil dezuecho.
Kehilla
Mit em hebräische Wort Kehillah bzw. in aschkenasischer Ussprooch kehilloh (קהלה, hebräisch für Gmäind; au Kahal) bezäichnet mä e jüüdischi Gmäind. Im ideale Sinn isch doodrmit die „häiligi Gmäind“ (kehillah kedoschah) gmäint, d Gmäind vo de Glöibige wo sich versammlet zum Gottesdienst abhalte.
Iirichdige
Scho in dr früenere Nöizit isch dr Vorstand vo dr Gmäind vo iire Mitgliider gweelt worde. In Pole het er us vier Eltere (Hebräisch זקן ' saken) bestande. Drzue cho si drei bis fümf Honorazioore (Hebräisch טובים, Tuvim). Em Vorstand het mä vilmol Parnass (Hebräisch פרנס) gsäit, hützudaag isch si Ditel mäistens Bresidänt. E Kehillah isch bis hüte under anderem zueständig für d Organisazioon vo dr Mikwe (em rituelle Baad), em gemach (Verleihgsellschaft), dr Kaschrut (die jüüdische Spiisgsetz wo vom e Maschgiach überwacht wärde), dr Chewra Kadischa (Beärdigungsbruederschaft) und für d Beziehjige zu de nitjüüdische Gmäinde am Ort.
Jüüdischi Gmäinde in öiropäische Stedt häi tüpischerwiis mindestens äi sonigi kommunali Organisazioon mit ere Synagoge as Zentrum. Aagschlosse si vilmol Schuele, Chranke- und Waisehüüser, au zionistischi Organisazioone und Bildigswärk, jüüdischi Internat und Usbildigsstett und rabbinischi Leeraastalte oder jüüdischi Hochschuele.
Gschicht
Noch dr Zerstöörig vom Jerusalemer Tämpel im Joore 70 n. d. Z. isch d Bedütig vo dr Sälbstverwaltig vo de jüüdische Gmäinschafte in dr Diaspora gwaggse. Vo dr Spootantike bis zum öiropäische Middelalter, wo Juude im christlige und islamische Machtberiich immer mee in Stedt gwoont häi, häi die jüüdische Gmäinde en ethischs, sozials, gschichtligs und intellektuells Äigelääbe gfüert. D Gmäinde si in sich gschlosseeni Gmäinschafte gsi mit ere freiwillige Grichtsbarkäit (bi Rächtshändel underenander) und de dradizionelle Iirichdige, wo no us dr Vorantike gstammt häi wie Sozial-, Bildigs-, Arme– und Chrankefürsorg. Früener het d Kehillah au die bsundrige Stüüre iizooge, wo d Juude häi müesse zaale.
Frank Strecker
Aus seim Leaba
Dr Frank Strecker kommt am 15. Juni 1941 z Stuegert uff d Welt. Sei Vadder isch dr schwäbische Volksschauschbiiler Max Strecker. Nôch seira Schuelausbildong will dr Jong seim Vadder nôcheifra. Er bewirbt sich beim Siddeitscha Rundfunk (SDR) ond wuud gnomma. Zerscht schafft’r als Rundfunkschbrecher ond schbäder als Reschii-Assischdent. 1967 wechslet’r zom Boirischa Rundfunk (BR) ond wuud vo sellem als Reschisseer vo vorschiidene Fernseh-Sendonga beauftragt. Fenf Jôhr druff macht’r sich selbstendich ond vordeant fortôô sei Geld als Schauschbiiler, Reschisseer, Autor ond Songtekschder. Seine erschde Arbeida als Reschisseer send so kleine Ondrhaldongssendonga wia ''Wer dreimal lügt. Kein Quiz für Leichtgläubige (1970 bis 1984, vom SDR firs Erschde Programm produziirt) ond Schnickschnack'' (1975 bis 1977, au vom SDR fir d ARD). Vo 1972 bis 1982 siht mr da Frank Strecker en elf Stuegerter Tatort-Krimis als em Kriminalkommissar Lutz (Werner Schumacher) sei schwäbelnder Assischdent Wagner. Dô drnôch schafft’r fascht bloß noh als Reschisseer vo Fernsehschbiil ond Fernseh-Seria fir vorschiidene ARD-Ôstalda, firs ZDF ond fir RTL.
Am 27. März 2000 schließt dr Frank Strecker en seira boirischa Wahlhoimet nôch-ma langa Krebsleida seine Auga fir emmer. Grad amôl 58 Jôhr alt ischt’r wôrra. Sei ledschda Ruah fendet’r abr en seira schwäbischa Hoimet: uff-em Bergfriidhof em Stuegerter Oschda.
Feuerwerk (Film)
Feuerwerk ischt a deitscha Filmkomeede vom Kurt Hoffmann nôch-em gleichnamiga Musikalischa Luschtschbiil vom Erik Charell ond em Jürg Amstein. S erscht Môl ens Kino komma isch der Film am 16. Sebdembr 1954 em Apollo-Theater z Dissldorf. Am Dag druff ischt’r en Berlin ond z Frankfurt am Main gschdardet wôrra.
Handlong
1908 schlegt a Wandrzirkus sei Zelt en-ra deitscha Kleinstadt auf. Dr Chef vo deam Ondrnehma, dr Sascha Obolski, hoißt en Wirklichkeit Alexander Oberholzer ond isch dr Bruader vom eiheimischa Gardazwergfabrikanda Albert Obrholzer. S ischt scho zwanzg Jôhr her, dass sich dr Alex us-em Staub gmacht hôt ond seither nix hôt vo sich heera lau. Dr Grond, wôrom’r grad jetzt en dera Stadt a Gaschschbiil geit, isch dr 50. Geburtsdag vo seim Bruadr Albert. Wia-nr bei sellem mit seira tempramentvolla Frau Iduna uffdaucht, om sich ondr d Gradulanda zo mischa, send dia – a Ôsammlong vo kleikariirde Schbiaßbirger – zerscht môl schockiirt ibr s Erscheina vom schwarza Schôf vo dr Familie. D Iduna abr mischt da Lada gheerig uff. Wia dui em-a Liadle vo ihrem Vadder schwermt, wo a berihmder Clown gwäa ischt, send dia Manna hin ond hergrissa vo deam rassiga Weib, was zo Konflikt mit ihre Fraua fihrt.
Andrerseits isch d Anna Oberholzer, em Jubilar sei Dechterle, et bloß fasziniirt vom Zirkus, sondern au vo deam seim Direktr, ihrem Onkl Alex. Drom schliaßt-se sich ganz schbondan deam ôô ond will mit-em Zirkus weiderziha, au wenn-se eigentlich en da Hausgärtner Robert vrliabt ischt. Dôdurch hofft-se au, om dui drohenda Abschiabong zo ihrer Tande Paula, wo-se ibrhaupt et leida kôô, romzokomma. D Iduna abr siht dui Ônäherong zwischa ihrem Môô ond seira Nichde mit Argwohn. De sell drgega ischt hin- ond hergrissa vo dera nuia Welt ond traimt scho drvoo, wia-se als Artischdin mit gfährliche Siduaziona ferdich wuud.
S dauret a ganz scheena Weile, bis sich dia aufgwihlde Gmiadr wiidr beruhigt hend. Schliaßlich bsuechet älle dui glanzvolla Abschiidsvorstellong vom Obolski seim Zirkus. Middlerweile siht au d Anna Oberholzer ei, dass des Zirkusleaba et bloß a Zuckerschlecka ischt, ond zuit’s vor, sesshaft zo bleiba. Abr a andrs Familiamitgliid, ihr Onkl Guschdav, ischt so vom Zirkus-Virus infiziirt wôrra, dass’r’s nemme drhoim aushelt ond sich deam fahrenda Volk ôôschliaßt.
Was noh zo erwehna ischt
D Vorlage zo deam Film, des Musikalische Luschtschbiil Feuerwerk vom Erik Charell ond-em Jürg Amstein mit dr Musik vom Schweizer Kombonischda Paul Burkhard, ischt 1950 z Mincha uruffgfihrt ond a graußer Erfolg wôrra. Dô drzua beitraga hôt ganz stark au des Liad O mein Papa war eine wunderbare Clown, wo em Stick vo dr Iduna Obolski gsonga wuud. Fir dera ihr Roll em Film hôt dr Co-Produzent Charell dui jidischa Emigrandin Lilli Palmer nôch Deitschland zruckgholt. Weil dr Erfolg vom Film em Theadrstick en nix nôchgschdanda hôt, ischt dui jonga Schauschbiilere dô drmit grauß rauskomma ond en Deitschland zo-ma Star wôrra.
Lütisburg
Lütischborg (amtlech Lütisburg) isch e politeschi Gmeind im Waalchrais Toggeborg im Kanton Sanggale i de Schwiz.
Geografii
Lütischborg liit mehrhaitlich uf de öschtliche Site vo de Thur, gad noch de Mündig vom Necker.
Zur Gmeind ghöred d Dörfer und Wiiler: Lütischborg, Tuffertschwil, Altgonzebach, Neugonzebach, en Tail vo Lütischborg-Stazion, Grüehügel, Hasle, Mühlau, Oberwiis, Underrindal, en Tail vo Oberrindal, Altegg, Riemeschberg, Winzebärg, Wildehof, Herreschberg, Schaueberg und Dottewil.
D Nochbergmeinde sind Bötschwil-Gantertschwil, Tegersche, Jonschwil, Cherchberg, Moslig, Neckertal und Oberozwil.
Fußball-Weltmeisterschaft 1994
D Ändrundi vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft 1994 (ENS FIFA World Cup) vu dr Manne isch d 15. Uusdragig vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft gsii, em wichtigschte Turnier fir Fueßball-Nationalmannschafte, un het vum 17. Juni bis zum 17. Juli 1994 zum erschte Mol in dr USA stattgfunde. Wältmaischter isch Brasilie wore, wu im Finale gege Italie im Elfmeterschieße gwunne het. Dr Titelverdaidiger Dytschland isch im Viertelfinale uusgschide.
Spiilort
D Spiil vu dr Wältmaischterschaft sin in nyyn verschidene franzesische Stadie uusdrait wore.
Dailnämer
Fir d Ändrundi sin die 24 Mannschafte qualifiziert gsii:
Spiilplan
1 Sieg nach Verlängerung 2 Sieg im Elfmeterschießen
Männolsheim
Mannelse (frz. Maennolsheim, dt. Männolsheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Mannelse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1050.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Mannelse ìsch. Mannelse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Mannelse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Jan Kleyna
Dr Jan Kleyna isch e britische Astronom.
Dr Kleyna, wo an dr Cambridge Universität schafft, isch zämme mit em Astronome-Team vum Scott S. Sheppard an dr Entdeckig vu ere Reihe vu Zwergmönd vu dr Planete Jupiter un Saturn bedeiligt gsi. D Untersuechig vo dere Region isch so detailliert gsi, ass mer dänkt, ass alli Mönd vum Saturn, wo im Durchmässer grösser wie 5 Kilometer sin, gfunde worre si sotte. Mit em Professor Gerry Gilmore, em Dr Mark Wilkinson, un em Dr Wyn Evans het er die sältene chugelförmige Zwerggalaxie studiert. D Resultat vo sällere Studie hän si bi dr 25th Generalversammlig vo dr Internationale Astronomische Union z Sydney z Australie anno 2003 veröffentligt. Mer hofft, ass es würd erchläre, wie grossi Galaxie wie d'Milchstrooss entstande seie.
Enzym
En Enzym (altgriechischs Kunstwort, énzymon), früener Fermänt (latiinisch fermentum), isch e Stoff, wo us biologische Riisemolekül bestoot und as Katalysator e chemischi Reakzioon cha beschlöinige. Fast alli Enzym si Protein, d Usnaam isch die katalytisch aktivi RNA, wie z. B. snRNA. Si wärde in dr Zälle über Proteinbiosynthese an de Ribosom bildet, wie anderi Protein au. Enzym häi wichdigi Funkzioone im Stoffwäggsel vo Organisme: Si stüüre dr grösst Däil vo de biochemische Reakzioone – vo dr Verdauig bis zur Transkripzioon (RNA-Polymerase) und Replikation (DNA-Polymerase) vo de Erbinformazioone.
Klassifikazioon
Mänggi Enzym chönne meereri Reakzioone katalysiere, wo zum Däil seer underschidlig si. In däm Fall wird en Enzym zu meerere Enzymklasse zellt.
Oberbaselbiet
Oberbaselbiet isch e Bezäichnig für dr östlig, grösseri Däil vom Kanton Baasel-Landschaft.
Bis zur Baasler Revoluzioon vo 1798 häi die hütige Bezirk Liestel, Waldeburg und Sissech und d Gmäinde Muttez und Birsfälde im hütige Bezirk Arlese en Underdaaneland vom äidgenössische Ort Baasel bildet. Si si au as d «Baasler Landschaft» bekannt gsi.
San Carlo
De Name San Carlo stoht för:
Oberbaselbiet
Under «Ooberbaselbiet» verstoot mä hüte mäistens d Bezirk Liestel, Waldeburg und Sissech. Mänggisch wird aber au s ganze historische Underdaaneland – also d Gmäinde Muttez und Birsfälde inklusiiv – zum Ooberbaaselbiet zelt. Sproochlig underschäidet sich das Gebiet vo dr Stadt, wo mä vilmol immer no Kind  säit im Geegesatz zum baaselbieterdütsche Chind. Konfessionell isch s histoorisch reformiert gsi wie d Stadt, im Underschiid zu de andere Regioone vom hütige Kanton Baasel-Landschaft, em Underbaaselbiet und em Laufedaal, wo bis zur Uflöösig vom Fürstbistum Baasel meerhäitlig katholisch gsi isch. Die sproochlige, kulturelle und konfessionelli Underschiid si hüte ser vil chliiner.
San Carlo
Ort z Italie:
Ort i de Schwiz:
Heinrich Rudolf Meili
Lääbe und Wärk
Dr Meili isch dr Soon vom Heinrich Meili und vo dr Katharina geb. Rufer gsi. Er het e Leer as Holzbildhauer z Arlese und z Freiburg gmacht, und het e Zitli an dr Kunstakademii Münche under em Ludwig Michael vo Schwanthaler gleert. Wo dä 1848 gstorbe isch, isch dr Meili zrugg uf Binnige. 1853 het er d Katharina Brüderlin geboreni Riggebach ghürootet, d Dochder vom Johann Jakob Riggebach. Vo de früeje 1860er Joor aa isch er Leerer an dr Baasler Zäichnigsschuel gsi.
Er het e Hufe dekorativi Aarbäite as Bildhauer gmacht, wie die monumentale Grubbe "Handel" und "Industrii" für e Baasler Centralbaanhoof (1863, spööter zerstört) oder d Larve an dr Bank in Baasel (um 1858), e Dänkmol für die verschüttete Chinder vo Hellike uf em Friidhoof dörte und klassizistischi Büste, z. B. äini vom Johann Caspar vo Orelli 1852 in dr Aula vom Zürcher Polytechnikum. Under de Wärk vom Meili, won er noch fremde Entwürf gmacht het, isch vor allem d Brunnefigur "Elisabeth vo Thüringe" (1861-63) z Baasel vo Bedütig, won er noch eme Gmäld vom Hans Holbäi em Eltere gmacht het.
Challhöchi
D Challhöchi isch e Bärgpass im Jura.
Er lyt zwüsche dr Baselbieter Gmeind Eptige und em soledurnische Dorf Yflete. D Passhöchi isch uf 848 Meter über Meer. D Strooss über d Challhöchi isch e Näbestrooss zum grössere Pass vom Undere Haueschtei, wo drüü Kilometer wyter im Oschte au über die glychi Jurahöchi goot. Zwe Kilometer weschtlech vo dr Challhöchi isch d Belcheflue.
Uf dr Nordsyte vom Pass isch dr Eptiger Wyler Chall. Vo däm het dr Pass sin Namen übercho.
Britische Besatzungszone
Di britisch Bsatzigszone (oder Nordweschtzone) isch aini vu dr vier Bsatzigszone gsii, wu Dytschland weschtli vu dr Oder-Neiße-Linie vu dr alliierte Sigermächt im Juli 1945, rund zwee Monet no dr dytsche Kapitulation un em Änd vum Zweete Wältchrieg z Europa, dryy ufdailt woren isch.
Castaneda GR
Castaneda isch e Gmaind vom Kanton Graubünde.
Britische Besatzungszone
Si isch dr britische Militerregierig unterstande un het ufghert no dr Grindig vu dr Bundesrepublik Dytschland, wu s Bsatzigsstatut am 21. Septämber 1949 in Chraft drätten isch. Di mit em Bsatzigsstatut verbundene alliierte Vorbehaltsrächt hän erscht anne 1990 mit dr dytsche Widerverainigung un em Inchraftdrätte vum Zwai-plus-Vier-Verdrag am 15. Merz 1991 au velkerrächtli iri Wirkig verlore, wu Dytschland di voll Suveränitet widerkriegt het.
Castaneda GR
Geografy
D Gmaind lyt in dr Region Moesa. S Dorf isch zunderscht im Calancadaal.
Britische Besatzungszone
Bsatzigsbiet
Di britisch Bsatzigszone het di preußische Provinze Hannover, Schleswig-Holstein un Weschtfale, dr Norde vu dr Rhyyprovinz („Nordrhein“) un d Länder Braunschweig, Hamburg, Lippe, Oldenburg un Schaumburg-Lippe vum Dytsche Rych umfasst. Di Freie Hansestadt Bremen, wu us dr Stedt Bremen un Bremerhaven bstanden isch, het aafangs au zue dr britische Zone ghert, isch aber 1947 as Exklave dr amerikanische Bsatzigszone zuegschlaa wore. Fehmarn het noch eme sowjetische Wunsch bi dr Verhandlige im Winter 1944/45 zur SBZ solle chuu, isch aber noch ere Intervänzion vum Baron Strang doch zue dr britische Zone chuu.
Castaneda GR
Geografy
Rundume sind d Gmainde Buseno, Calanca, Santa Maria in Calanca und Grono.
Britische Besatzungszone
Bsatzigsbiet
Britisch bsetzt isch derzue au noch em Viermächte-Status e Dail vu Berlin gsii.
Castaneda GR
Gschicht
S Dorf isch ane 1295 s erschte Mol erwäänt.
Britische Besatzungszone
Bsatzigsbiet
In dr britische Bsatzigszone sin au Armee-Ainhaite vu andere Nazione stazioniert gsii, z. B. polnischi Ainhaite Emsland (bis 1948), di norwegisch Dytschland-Brigade weschtli vum Harz un speter z Schleswig-Holstein (1947 bis 1953) un belgischi Strytchreft z Nordrhyy-Weschtfale (bis 2002). En anderi Bsunderhait isch d Enklave Bonn gsii. Si isch im Juli 1949 as bsatzigsfrei Biet gschaffe wore un isch dr Alliierte Hoche Kummission unterstande.
Bolitischi Organisazion
Sitz vu dr Militerregierig (Control Commission for Germany/British Element) isch zerscht Bad Oeynhausen mit zuestätzlige Stitzpinkt z Münster, z Düsseldorf, z Kiel un z Hannover gsii. Dr Blan vun eme Umzug uf Hamburg – wu zue däm Zwäckl d Grindelhochhyser böue wore sin – het mer speter wider ufgee. Z Bad Oeynhausen isch au s Hauptquartier vu dr britische Rhyyarmee gsii, z Bad Eilsen des vu dr britischen Luftstrytchreft z Dytschland (RAF Germany),b is baidi Hauptquartier 1954 z Rheindahlen zämeglait wore sin.
D Militerregierig isch in fachligi Abdailige glideret gsii, wu aigeni dytschi Verwaltige noogornet sgii sin. Fir d Konsultazion mit dr dytsche Beherde in dr Provinze un Länder isch 1946 e Zonebyrot bildet wore, wu s gee het bis zue dr Grindig vu dr Bundesrepublik Dytschland 1949.
Nodäm d Militerregierig am 23. Augschte 1946 staatsrächtli d Länder Schleswig-Holstein, Hannover un Nordrhein/Westfalen us dr preußische Provinze gschaffe het, isch Hannover zum 1. Novämber 1946 mit dr Länder Braunschweig, Oldenburg un Schaumburg-Lippe zum Land Niedersachsen fusioniert wore.
Zum 31. Dezämber 1946 isch us em Stadt- un Landbiet Bremen, un em Stadtkrais Wesermünde (bis dert im Land Nidersagse) s Land Bremen mit dr Stadtbezirk Hansestadt Bremen un Stadtkrais Wesermünde entstande.
S Land Nordrhyy-Weschtfale isch zerscht us zwoo preußische Provinze, un zwar em Norddail vu dr Rhyyprovinz („Nordrhein“) un Weschtfale, bildet wore. Im Jänner 1947 isch s bis dert unabhängig Land Lippe em Land Nordrhyy-Weschtfale byydrätte. Dodermit isch d Bildig vu dr Länder in dr britische Zone abgschlosse gsii. Die Länder sin am 1. Jänner 1947 Dail vu dr Bizone, derno vu dr Trizone un schließli am 23. Mai 1949 vu dr Bundesrepublik Dytschland wore.
Militergouverneur
E Koordinierigsfunkzion mit dr britische Regierig z London het bis April 1947 dr John Hynd ghaa, no ihm dr Frank Pakenham.
Maggia
Maggia chan folgendes bedüte:
Reiden
Räide (amtlech Reiden) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Willisou im Kanton Lozärn, Schwiiz.
Geografi
Räide liid im untere Wiggertau öschtlech vo dr Wigger. Zue dr Gmeind ghöred ou na d Wiiler Unterdorf, Bifang, Unterwasser, Sonnhalden, Hinterberg, Oberdorf, Reidermoos (485-497 m.ü.M.) ond Klempen (500 m.ü.M.). Vo dr Gmeindsflechi send 52,7 % Landwirtschaftlechi Flechi, 36,7 % Waud, 10,2 % Sidligsflechi ond 0,5 % süschtigi Flechi. Nachbergmeinde vo Räide send Äbersecke, Autishofe, Dammersöue, Grossdietu, Pfaffnou, Trienge ond Wigge im Kanton Lozärn ond Brittnou ond Rèitnòu im Kanton Aargau.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil esch 2010 bi 21,7 % gläge.
Religion
65,1 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 16,8 % evangelisch-reformiert.
Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 1,6%, CVP 24,9% , FDP 20,7% , GLP 3,9% , GP 2,8% , SP 8,1% , SVP 31,6% , Süschtigi 6,4%.
Dr Gmeindspräsident vo Räide esch dr Hans Kunz (Stand Februar 2018).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 2,5 % gläge.
Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 0 Iiwohner 86,9 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,2 % Französisch, 2,5 % Italienisch ond 10,4 % anderi Sprache.
Z Räide redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.
Glarus (Begriffsklärung)
Glarus oder Glaris maint:
Lueg au:
Île-de-Sein
Île-de-Sein (bretonisch Enez-Sun) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Île-de-Sein lyt uf dr glychnamige Insen vor dr Pointe du Raz (bret. Beg ar Raz) im Atlantik, 55 km vu Quimper un 47 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 9 m iber Normalnull.
Gschicht
Île-de-Sein isch zum erschte Mol gnännt wore im 1. Jh. as Sena (4. Jh. Sina, 11. Jh. Insula Seidhun, 1303 Ille de Sayn, 1375 Sayn, 14. Jh. Insula Sizunt, 1516 Insula Sizun).
Verwaltig
vu Île-de-Sein isch. Île-de-Sein ghert zue kaim Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Île-de-Sein ghert zem Bretonisch.
Liste der Nobelpreisträger für Chemie
Die Lischte zellt in ere kronologisch Zyylete alli Dreger vum Nobelbryys fir Chemii uf mit dr Begrindig vum Nobelkomitee.
1901–1910 • 1911–1920 • 1921–1930 • 1931–1940 • 1941–1950 • 1951–1960 • 1961–1970 • 1971–1980 • 1981–1990 • 1991–2000 • 2001–2010 • 2011–2020 • 2021–2030
2021–2030
1901–1910 • 1911–1920 • 1921–1930 • 1931–1940 • 1941–1950 • 1951–1960 • 1961–1970 • 1971–1980 • 1981–1990 • 1991–2000 • 2001–2010 • 2011–2020 • 2021–2030
Ranglischte no Länder
Sin bin ere Person e baar (n) Länder aagee, no zellt des bi allne Länder zue glyche Dail.
Yanga R. Fernández
Yanga R. Fernández (* 10. Juni 1971 in Mississauga, Ontario) isch ä kanadisch-amerikanische Astronom.
Er het an de University of Maryland un am California Institute of Technology (Caltec) studeert un het nooch verschidene Tätigkaite an sälle Institute un bi de NASA vu 2002 a an de Universität vu Hawaii gschafft. 2005 isch er als Professor an d' University of Central Florida gange.
Zämme mit Scott S. Sheppard un David C. Jewitt het er ainigi Zwergmond vum Planet Jupiter entdeckt. De Asteroid (12225) Yanfernandez isch ihm zue Ehre benennt worre.
Protadius
Dr Protadius († 606) isch Huusmeier vo Burgund am Afang vom siibte Johrhundert gsi.
Läbe
Dr Protadius isch dr Liebhaber vo dr Grossmueter vom burgundische König Theuderich II. gsi, wo denn no d Regäntin für ihr Änkelchind gsi isch. Sie het alles gmacht für zum im Protadius d Ländereie vom Herzog Wandalmar, wo 604 gstorbe isch, z verschaffe und für zum dr Protadius zum Huusmeier z erhebe, het si dr burgundisch Huusmeier Berthoald uf e Mission gschiggt, won er wohrschiinlig wurd umcho drbii. So isch dr Berthoald mit nume dreihundert Manne von ere Armee vom Chlothar III. vo Neustrie agriffe worde und er het chönne noch Orléans flüchte, bis dass dr Theuderich mit ere Armee isch cho iigriffe, wil dr Agriff vo de Neustrier gege d Bedingige im Friidensverdrag zwüsche de beide Riich gsi isch. Dr Berthoald isch im Kampf gege d Neustrier under em Huusmeier Landrich und em Chlothar III. sim Sohn Merowech gfalle, und dr Protadius isch 604 Huusmeier vo Burgund worde.
Dr burgundisch Chronist Fredegar het dänggt, ass dr Protadius zwar d Fähigkeite vo siim Vorgänger gha haig, aber nit siini Tugende. Er isch missdrauisch gegenüber de Adlige gsi und het as e gruusame Erprässer gulte. Si Liebhabere, d Brunhilde, het dr Theuderich drzue brocht, gege ihre andere Änkelsohn, dr Theudebert II. vo Austrasie Chrieg z mache. As dr burgundisch Huusmeier hät dr Protadius d Armee sötte afüehre. Dr Theuderich het 606 si Armee z Quierzy-sur-Oise zsämmezoge, aber d Manne hai nit gege ihri Landslüt welle kämpfe. Dr Herzog vo Alemannie, de Uncelen het behauptet, ass dr König dr Dod vom Protadius befohle haig. D Chrieger hai druff dr Protadius umbrocht und dr Theuderich het sich mit däm müesse abfinde und e Verdrag underschriibe.
Marie Hart
D Marie Hart isch am 29. Novämber 1856 z Buchswiiler im Underelsas uf d Wält cho und am 30. April 1924 z Liebezäll im Nordschwarzwald, Württebärg, gstorbe. Si isch e elsässeschi Mundartschriftstellerin gsi.
ihres Läbe
D Marie-Anne Hartmann, wie si eigentlech gheisse het, isch d Dochter vom Louis André Frédéric Hartmann, emene Apiteeker z Buchswiiler, und vo der Lehrerin Emilie Wilhelmine Weber gsi. Die Familie isch refermiert gsi und het nüün Chinder gha; vo ihrere Zyt als Chind z Buchswiiler het d Marie-Anne Hartmann spöter im Buech G’schichtlen un Erinnerungen üs de sechziger Johr gschribe.
D Hartmann het d Lehrerinneschuel z Stroossburg, d École Normale des Institutrices, psuecht und ane 1874 z Nancy d Uusbildig fertig gmacht. Derno isch si uf Dresden ggange und het dört a der Jäckel-Schuel Französisch ggä. Ane 1882 het si z Neiwiiler der Alfred Kurr (1841–1929), en ehemalige Offizier vo der württebärgischen Armee, ghürootet und mit ihm zäme zerscht z Melle im Vorarlbärg gläbt und drufabe wider im Elsass z Lìtzelhuuse und denn 1895 z Freilassing wyt ähne in Oberbayern. Ihri einzegi Dochter isch d Charlotte Kurr, wo 1892 uf d Wält cho isch.
Scho z Dresden het d Marie Hartmann agfange Sache schrybe, am Afang uf Französisch und denn zrugg z Bischwiiler au uf Düütsch; z Freilassing het si der Autorename Marie Hart agnoo. Und do het si in ihri Muettersprooch gwächslet und die nöchschte Büecher i der Underelsässer Mundart gschribe: es sind Romään, Erzählige, Theaterstück, Churzgschichte, Gedicht und Übersetzige. I verschidene Zytige, öpe der Straßburger Post, het si Churzgschichte chönne lo truke. Si verzelt vom Läbe, wie’s früener gsi isch im Hanauerland und in ihrem Heimetort, wo si derfür der Fantasyname Dachswiiler bruucht, und ihres Wärch gilt als öpis vom Beschte vo der elsässische Prosa; der Raphael Fendrich seit, ihres Schaffe sig aber halt doch no wenig erforscht. Der Hart ihri Büecher sind sid 1911 bim Verlag Greiner und Pfeiffer z Stuttgart usecho.
Ane 1908 isch si wäge der schwirige wirtschaftlige Laag vo ihrem Maa wider uf Buchswiiler zruggcho, und do het si es Schuelheim gleitet. Wo der Erscht Wältchrieg ume gsi isch, het der Alfred Kurr, wil er e Dütsche gsi isch, müesse us Frankrych, wo s Elsass jetz derzue ghört het, furt ggo. Und so isch au d Marie Kurr-Hartmann wider wägg, si isch mit em Maa uf Liebezäll im Nordschwarzwald, wo’s für d Familie Kurr nid eifach gsi isch. D Erinnerig a d Heimet, wo si verlore het, het s wytere Schaffe vo der Dichterin prägt. Am 30. April 1924 isch d Marie Hart dört gstorbe.
D Schrifte vo der Hart zeigen öpis dervo, wie’s de Elsässer ggangen isch, wo ihres Land is Spannigsfäld zwüsche Dütschland und Frankrych grooten isch, z’erscht mit em Dütsch-französische Chrieg vo ane 1870 und denn wägem Erschte Wältchrieg. Ihre Roman Üs unserer Franzosenzit het die französischi Zensur verbotte. Im Buech Ues minre alte Heimet schribt d Marie Hart:
wie me sech a d Marie Hart tuet erinnere
D Elsässer Dichterin vo vor hundert Johr isch no hüt guet bekant. Z Buchswiiler cha me am Huus, wo d Marie Hartmann uf d Wält cho isch, e rooti Steidafele gseh mit der Schrift: ''Im Städtel isch en altes Hüs, Do kenn ich mich wie nirigs üs… Marie Hart, hier geboren 29. XI. 1856 […]. Und im Oort stoot sid 1991 der Marie Hart-Brunne und sid 2005 d Figuuregruppe d Gänsemagd; die Brunneszene isch us Bronze und si beziet sech ufe erscht Roman vo der Hart: Marguerite ou La petite gardeuse d’oies. Z Buchswiiler chame uf em Circuit Marie Hart dur d Stadt goo uf de Spuure vo der Dichterin; und s Kulturzäntrum vo dört hät ihre Name: es heisst Centre culturel Marie Hart.''
Im Bürgerhuus vo Bad Liebezäll het me 1978 d Marie-Hart-Stube ygrichtet; z Mutzig und au z Stroossburg git’s e Marie Hart-Strooss.
1997 isch e Film über s Läbe vo der Elsässerin usechoo und ane 2006 het’s z Buchswiiler en Uusstellig über sii ggä: Marie Hart, une femme, un destin, une époque (1856–1924). Der Nachlass vo ihre isch ufdeilt i die Sache, wo im Museum vom Hanauerland z Buchswiiler sind, und die andere i der Unibiblioteek vo Frankfurt am Main, wo se d Dochter Charlotte Kurr als Depositum vo der Erwin von Steinbach-Stiftung hiiggää het.
Uf em Marie Hart-Brunne z Buchswiiler cha men ihre Spruch läse:
E-Gitarre
D Entwigglig vo dr E-Gitarre isch drvo cho, ass d Muusiker mit dr Gitarre lüter häi welle spiile, wil d Gitarriste im Dschääs mit iire räin akustische Instrumänt sich nume schlächt gege Bloosinstrumänt oder au nume en äinzelns Klavier häi chönne duuresetze. Eso het sich d E-Gitarre Schritt um Schritt us dr bekannte akustische Gitarre entwigglet. Dorum wird under em Begriff E-Gitarre im witere Sinn die ganzi Bandbräiti vo akustische (Dschääs-)Gitarre mit aabautem Doonabnäämer uf dr äinte Site und Gitarre ooni Resonanzkörper uf dr andere Site verstande. Zwüsche deene bäide Extreem git s e Hufe Mischforme, und die wärde mäistens as „halbakustischi“ E-Gitarre oder Halbresonanzgitarre bezäichnet.
Karl Pümpin
Dr Karl Pümpin (* 2. April 1907 z Gälterchinde im Baselbiet; † 9. April 1975 ebefalls z Gälterchinde) isch e Schwyzer Buur gsi, wo no gmolt het. Dorum hei si ym au „Der malende Bauer“ gseit.
Sis Läbe
Dr Karl Pümpin isch uf em Buurehof vom Vatter ufgwachse. Är isch in d Primarschuel z Gälterchinde, d Bezirksschuel z Böckte und die landwirtschaftlichi Schuel z Lieschtel gange. Drufabe isch är ins Wälsche greist, zum ene Schryner, um sis Französisch z vertiefe. S mit Holz schaffe het em so gfalle, dass är schpöter uf sym Buurehof e chlyni Schrynerwärchstatt, mit Maschine zum s Holz z bearbeite, yboue het; so het är chönne sälber Bilderräme härschtelle. Är het d Gawallery-Regrutteschuel im Schache z Aarau gmacht und isch im zweute Wältchrieg an dr Grenze im Bärner-Jura schtazioniert gsi. 1933 het är d Buuredochter Rosa Marti vom Himmelsgrund z Häfelfinge ghürotet. Vier Chinder hei si zäme gha: S Annerös, s Margrit, dr Karl und s Lotti. En Änkel vo ihm, dr Fredy Schär (Soon vom Annarös), tritt als Kabarettischt uff.
Dr Wärdegang
Dr Pümpi Kari het gärn de Moler us dr Umgäbig bim Mole zuegluegt und mit ene diskutiert. Är het verschideni Fachbüecher gchauft und schtudiert. Am beschte hei ym d Impressionischte gfalle. So het är sich s bildnerische Gschtalte autodidaktisch bybrocht. Scho in de junge Joore isch är ame mit sim Vetter Fritz Pümpin in die freyi Natur use gange um zäme z mole. Wärend s Mole bim Fritz zu sim Bruef worden isch het dr Karl müese dr Buurehof vom Vatter übernee und so isch s halt bi ym nume ä lonendi Näbebeschäftigung blibe.
Wenns ame gege d Wienecht gangen isch het är sini Bilder im Wageschopf zur Schau gschtellt. Vil Lüt si ame cho luege und hei au gchauft. An de Usschtellige vo dr Baselbieter Kunschtförderig het är ebefalls erfolgrich usgschtellt. Dört het dr Karl Pümpin dr Titel „Der malende Bauer“ übercho.
Är het meischtens mit Ölfarb uf Lynwand gmolt, mit Pinsel und Spachtel. Es git au e paar Cholezeichnige vo ym. Für d Fasnecht het är öpe im Uftrag Helge und Kulisse mit Wasserfarb gmolt.
Sy Wunsch, dr Läbensobe mit Mole z verbringe isch ym wäge syner Chranket und sym früeje Tod mit 68i nid erfüllt worde.
Monsweiler
Monswiller (frz. Monswiller, dt. Monsweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Monswiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 713.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Monswiller ìsch. Monswiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Monswiller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Homberg BE
Homberg (amtlech Homberg) isch en Iiwohnergmeind im Verwautigschreis Thun vom Kanton Bärn ir Schwiiz.
Geografi
Homberg ligt uf dr linke Site vom Zulgtau. D Gmeindsflächi bsteit us 66,4 % langwirtschaftlecher Flächi, 30,1 % Waud, 3,2 % Sidligsflächi u 0,3 % süschtigi Flächi. D Nachbergmeinde si Töiffetaau im Oschte, Heligeschwändi u Tuun im Süde, Stäffisbuurg im Südweschte u im Weschte, Faarni un Unterlangenegg im Norden u Horebach-Bueche im Nordoschte.
Gschicht
Homberg isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1264 aus Honberch. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Thun ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 1 % gläge.
Religion
90,1 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 2,9 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 11,4 %, CVP 0,4 %, EVP 4,9 %, FDP 0,8 %, GLP 4,3 %, GP 4,1 %, SP 3,3 %, SVP 56,2 %, Suschtigi 14,6 %.
Gmeindspresidänt vo Homberg isch dr Andreas Wittwer (Stang 2020).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 0,7 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 485 Ywohner 97,3 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,2 % Französisch u 0,2 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Homberg ghört zum Hochalemannisch.
Kanton Fouesnant
Dr Kanton Fouesnant (breton. Kanton Fouenant, frz. Canton de Fouesnant) isch e Kanton im Arrondissement Quimper im franzesische Département Finistère in dr Region Bretagne. Hauptort vum Kanton isch Fouesnant.
Gmaine
Dr Kanton Fouesnant bstoht us acht Gmaine:
Burg Au
D Burg Au isch e abgangeni Burg bi Au im Landchreis Bryysgau-Hochschwarzwald z Bade-Wirttebärg. Si isch uf eme Sporn bim untere Burghof im Wald oberhalb vum Gwaan „Burghefe“ gläge uf ere Aahechi vum Schyymbeg
Die Spornburg isch anne 1344 s erscht Mol gnännt wore. Si isch im Bsitz vu dr Familie Au gsi.
Hite isch vu dr Burgaalag nyt me erhalte.
Glarnerland
Mit Glarnerland meint me normalerwiis de Kantuu Glaris, en Kanton i de Ostschwiz. Glarnerland heissed aber au zwee Raststätt a dä Schwizer Autobahn A3 uf Höchi Ziegelbrugg im Kanton Glarus. Si ligged beedi uf em Gebiet vo de ehemolige Gmeind Niderurne, aso i de hütige Gmeind Glarus Nord. Di grösser vo däne beedne Raststätte erreicht me noch de Iifahrt Bilte, wäme vo Züri uf Chur fahrt. Di chlinner isch noch em Iilänker vo Niderurne oder über d Iifahrt Weese erreichbar, wämmer vom Walesee i Richtig Zürisee fahrt. Beedi Raststätt händ e Tankstell, e Restorant und sind mit eme Tunnel för Fuessgänger mitenand verbunde.
Protein
Protein, Äiwiss oder Äiwissstoff si biologischi Makromolekül, wo us Aminosüüre ufbaut si. Protein git s in alle Zälle und gäbe ine nit nume Struktur, sondern si au „molekulari Maschine“, wo Metabolite dransportiere, Ione bumpe, chemischi Reakzione katalysiere und Signalstoff chönne erkenne. Us Protein (Äiwiss) bestöön z. B. d Hut, s Hoor oder d Muskle.
Alli Protein im ene Lääbewääse zämme, im ene Gwääb, in ere Zälle oder in eme Zällkompartimänt, under exakt definierte Bedingige und zum ene bestimmte Zitpunkt, wärde as Proteom bezäichnet.
Klassifizierig vo de Proteine
Mä chann d Protein noch irer üssere Form in zwäi Hauptgrubbe iidäile:
Protein wärde au noch iirer Zämmesetzig iidäilt, z. B. bi konjugierte Protein, oder noch dr Funkzioon, z. B. Strukturprotein.
Maggiatal
S Valle Maggia (dt. Maggiatal, früener Maiental) isch e Tal im Tessin (Schwiz).
Geografii
Dor s Valle Maggia flüsst de Fluss Maggia und es erstreckt sich vo sim Delta zwüschet Ascona und Locarno am Langesee öpa 50 km wit noch Norde bis oberhalb Fusio zum Lago del Narèt, wo knapp 3 Kilometer Luftlinie südlich vo Airolo isch. Es verzwygt sich im obere Tail i vili Sitetäler, wo nu tailwys bewohnt sind. Dä oberi Tail vom Tal (z. B. s Val Lavizzara) und sini Näbetäler liged im Bezirk Vallemaggia, dä underi chlinner Tail im Bezirk Locarno.
Verchehr
Vo 1907 bis 1965 isch d Maggiatalbahn zwüsche Locarno und Bignasco dors Valle Maggia gfahre. Noch de Stilllegig isch s Trasse tailwys zur Verbraiterig vo de Hoptstross bruucht worde. Planet isch doozmol en Strossetunnel is obere Valle Leventina gsi. Dä isch aber nie verwürklichet worde.
Frédéric Auguste Bartholdi
Dr Frédéric Auguste Bartholdi (* 2. Augscht 1834 z Còlmer; † 4. Oktob´r 1904 z Bàris) ésch e b´riehmt´r elsassischer Bildhöj´r gsin, de Kinschtl´r wo de b´riehmt Fréjhetsstatue, de „statue de la Liberté éclairant le monde“, g´macht het, wo Frànkrich de Vereinigte Staate g´schenkt het (1886 ém Gedenke àn d´Unàbhängigkeit - centenaire de l´indépendance 1776) un wo àm Hafeingàng vun New York steht, un öi de Leew vun Belfort (Lion de Belfort), geböjt züem Gedenke àn de hart Widerstànd vun de Stadt bim Siège, de Belajerung vun Belfort em ditsch-frànzeesch Kriej 1870.
Labe
Uf d Walt kumme ésch`r ze Còlmer àls Sohn vum Jean Charles Bartholdi, Prefectürrot, un vun dr Augusta Charlotte, geboreni Beysser. D Fàmili Bartholdi, ésch urspringli üss Ob´ritalie kumme un éww´r de Thurgau un Siedditschlànd én´s Elsass züeg´wàndert. Nooch`m Doot vum Vàt´r 1836 ésch sini Mued´r mét`m uf Bàriss gezéglet, wo schun e Branche vun de Fàmili g´lebt het. Mét nin Johr het`r sini Geburtsstàdt Colmar v´rlàsse, `r ésch`r àwwr émmr vrbunde gebliwwe un zuem Bispiil én de Ferie émmr widdr zerüekkumme. Ze Bàriss het`r d´„Ecole des Beaux-Arts“ b´suecht un vun`m domols bekannt Kinschtlr Ary Scheffer Molerei un Zeichne sowie bi àndri Skülptür un Architektür glert - selbsch én de Ferie én Còlmer Zeichne bi`m Martin Rossbach.
Wirke
Sin erscht gross Commande (Ufftraa) ésch öi vun de Stadt Còlmer kumme (1853): e Statue vum (napoleonisch) General Rapp - Inauguration: 1856. De meischte vun sini Werike sin àm End én Colmar un´s Fàmilje-Hüs, wo`r öi nooch siner international Carrière b´halte het, ésch jetz sin Museum. 1855, mét 21 Johr, het`r mét Frind e grossi Reis nooch Nahoscht, nooch Ägypte un de Jemen, g´macht wo ne stàrik inschpiriirt het. Sin monümental Kunschtsinn ésch - `s pàsst zue de Zitte - nàdiirli schun domols mét e g´wiss frànzeesch Nationalismus z´sàmme gànge (1870: Maquette (Entwurf) vun e Vercingetorix-Statue f´r de Stadt Clermont-Ferrand). Nooch de frànzeesch Néderlaa 1871 het`r àls e Bariss´r Elssass`r de V´rluscht vum Elsass àn Ditschlànd nit akzeptiire kenne („Je lutterai pour la liberté, j'en appellerai aux peuples libres. Je tâcherai de glorifier la république là-bas (Amerika), en attendant que je la retrouve un jour chez nous“ - „Ich wurd käempfe f´r d´Frejhet, ich wurd drum apelliire àn d´freiji Vellik´r. Ich wéll de Republik dert glorifiziire én Erwàrtung, se àm e scheene Daa do bi uns wéd´rzefinde“ - Mét de Republik ésch àww`r én Frànkrich schun vorher dur de Napoleon III. Schluss gsin...). Vili vun sini Werike sin d´rnooch én däm Kontext g´stànde - de Leew vun Belfort, `s Strosburj`r Denkmal un, schliessich öi, de Fréjhetsstatue. Sini Person ésch bis hit zue`m-e Symbol wore f´r`s Attachement vum Elsass àn Frànkrich.
Wil`r üss e richi Fàmili kumme ésch, het dr Bartholdi f´r sini Weriki oft ken Honorare g´numme - `r ésch "Bildhöir üss Leideschaft" gsin. Àm End vum 19. Johrhundert ésch´r wohl de b´riehmtescht Bildhöj´r ém gànze Europa un én Nordamerika gsin. 1874 ésch`r àn de Freimaurerloge (Franc-maçon) Alsace-Lorraine ze Bàriss initiirt wore. Bartholdi het efters, zuem Bispiil én Ägypte, `s Pseudonym Amilcar Hasenfratz b´nützt. Àm 4. Oktob´r 1904 ésch´r én Bàris àn de Tuberkulose g´storwe un ésch uff´m Friidhof Montparnasse begràwe.
Werike
Dr Bartholdi ésch de Erschaff´r vun 35 Denkmäl´r un Monumenti um de Walt. De bekannteschti sin :
Elisabeth Ackermann
D Elisabeth Ackermann (* 18. Juni 1963 z Däärwil) isch e Schwiizer Politikerin z Basel.
Si chunt vo Däärwil und isch au dört ufgwachse. Si het zerscht d Wirtschaft studiert und isch derno a d Basler Musighochschuel ggange. Denn het si als Gitarelehrerin gschaffet. Si isch ghüroote und het zwöi Chind.
Scho as chly het si sech für politischi Sache inträssiert, und si het i der Anti-AKW-Beweegig mitgmacht. Si het ghulfe z Basel d Partei GAP ggründe; das isch di Grüen Alternatyv Partei gsi, wo spöter druus die Grüeni Partei vo Basel-Stadt worden isch. Für die Grüene isch si Inspäktoorin vo de d Chlyklasse z Basel und Schuelröötin vom Gymnasium am Münschterplatz gsi. 2006 het se s Basler Stimmvolk in Basler Grossroot gwählt. Ane 2015 isch si d Presidäntin vom Groossroot gsi.
Am 23. Oktober 2016 händ se d Basler i d Kantonsregierig gwählt, und derzue ane au grad no is Ampt vom Regierigspräsidium.
Israelischer antisemitischer Karikaturen-Wettbewerb
Dr Israelisch antisemitischi Karikature-Wettbewärb (hebr. תחרות קריקטורות אנטישמיות ישראלית) isch vo zwei israelische Künschtler als Antwort ufe Holocaust-Karikature-Wettbewärb vo der iranische Zitig Hamshahri veraschtaltet worde, wo sinersits en Antwort uf dänischi Mohammed-Karikature gsi isch.
Dr Karikaturischt Amitai Sandy hed dr Wettbewärb uf dr Website vo sim Grafikbüro z'Tel Aviv am 14. Februar 2006 aakündigt: „We'll show the world we can do the best, sharpest, most offensive Jew hating cartoons ever published! No Iranian will beat us on our home turf!“ („Mir wärde dr Wält zeige, dass mir di beschde, giftigschte, niderträchdigschde judefeindleche Karikature, wod Wäut je gseh het, zeichne chönne! Ke Iraner wird üs i däm Heimschbiu chönne schloo!“)
D'Zitig Jerusalem Post hed brichdet, dr Sandy hegi welle uf humorvolli Wiis Bigotterie usefordere. Noch dr Zitig Haaretz isch dr Sandy innert drü Täg nach Aakündigung vom Wettbewärb vo meh aus drissig Tageszitige, zwo Färnsekanäl und emne US-amerikanischä Radioprogramm, wo über 450 lokali Schdazione hed, interviut worde.
Am 6. Apriu isch dr Gwünner vom Wettbewärb uf dr Website vom Wettbewärb bekanntgmacht worde: Fiddler on the Roof vom Aron Katz us Los Angeles, Kalifornie. D'Karikatur hed di bekannti Figur vom Fidler ufem Dach vom Musical Anatevka dargschdeut, winer uf dr Brooklyn Bridge sizt während de Terroraaschläg fom 11. Septämber.
I de zuegschickde Karikature si bekannti antisemitischi Stereotype wi Wäutherrschafd, dr Mythos, Jude hegä Hörner u Ritualmordlegände sowi dr Holocaust u Holocaustlügnig behandlet wordä.
Kabinett Stoiber IV
S Kabinett Stoiber IV isch vum 14. Oktober 2003 bis zum 16. Oktober 2007 (ab 1. Oktober 2007 kummissarisch) d Staatsregierig vum Freistaat Bayern gsii. D CSU het bi dr Landdagswahl am 21. September 2003 60,67 % vu dr Stimme un dodermit 124 vu dr insgsamt 204 Sitz gwunne. Dodermit het d Bartei unter em Minischterbresidänt Edmund Stoiber als furt chenne ellai regiere. Wel sy Rugghalt in dr Bartei allmee gschwunden isch, het dr Stoiber am 18. Jänner 2007 verchindet, ass er sy Amt as Minischterbresidänt zum 30. Septämber 2007 abgit. Noofolger vum Stoiber as bayerische Minischterbresidänt isch dr Günther Beckstein wore, s viert Kabinett Stoiber isch kummisarisch no bis zum 16. Oktober 2007 im Amt blibe.
Île-Molène
Île-Molène (bretonisch Molenez) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Île-Molène lyt uf dr glychnamige Inslen im Atlantik, 77 km vu Quimper un 34 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 26 m iber Normalnull.
Verwaltig
vu Île-Molène isch. Île-Molène ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Île-Molène ghert zem Bretonisch.
Kanton Guilvinec
Dr Kanton Guilvinec (breton. Kanton ar Gelveneg, frz. Canton de Guilvinec) isch bis Merz 2015 e Kanton im Arrondissement Quimper im franzesische Département Finistère in dr Region Bretagne gsii.
ISO 3166-2:AZ
D Lischte vo de ISO 3166-2-Codes für Aserbaidschan enthaltet d Codes für die 66 aserbaidschanische Rayons und Schtädt.
Burg Auggen
D Burg Augge isch e abgangeni Burg bi dr Gmei Augge im Landchreis Bryysgau-Hochschwarzwald z Bade-Wirttebärg. Si isch sidlig vu dr Chilche im Beraich Hauptstroß / Metzgergässli / Am Brunnebuck gläge. S het no ne Gwaanname "Schlössligarte".
ISO 3166-2:AZ
D Codes beschtönd us zwei Teile, wo dur en Bindeschtrich (typografisch au Divis gnännt) vonenand trennt sind. Dr erschti Teil git de Landescode gmäss ISO 3166-1 (für d Aserbaidschan <tt>AZ</tt>), dr zweiti e Abchürzig für de Rayon wider.
Burg Auggen
D Burg isch im 14. Joh. s erscht Mol gnännt wore. Si isch im Bsitz vu dr Herre vu Staufe as Läche gsi un speter im Bsitz vu dr Familie von Reischach un dr Familie von Alten-Summerau und Praßberg. Im Dryssgjehrige Chrieg isch si gschlisse wore, zue däre Zyt het si dr Markgrofe vu Bade ghert.
ISO 3166-2:AZ
Rayons
1Autonome Republik Nachitschewan (<tt>NX</tt>)
Burg Auggen
Vu dr ehmolige Burgaalag isch nyt me erhalte.
Serbien
Serbie lait im Zendrum vun de Balkanholbinsel. Es gränzt im Norde an Ungarn, im Oschde an Rumänie und Bulgarie, im Süde a d Republik Nordmazedonie, Alboonie un Montenegro, un im Weschde an Kroazie un Bosnie-Herzegowina. Sinni längschti Usdähnung isch vun Norde nach Süde 500 Kilometer un d längschdi Oschd-Weschd-Usdähnung 350 Kilometer.
Dä jetzig Präsidänt isch de Aleksandar Vučić. Sid 2017 isch d Ana Brnabić Prömierminischterin.
Geografi
De sǜǜdligst Deil vù de Große Ungarische Diefebeni höört sǜǜdlig vù de Donau ùn de Save ùf, ìm Morava-Daal allerdings zieht si sich bìs witt ìn d'Balkanhalbinsle ine. Westlig vù sällem Daal lìt s Dinari-Gebirg, wùù durch s Gebiet vù Montenegro bìs an s Adriatisch Meer längt, östlig devùù s Balkangebirg ùn di Serbische Karpate, sìì sìn durchzoge vù chleinere Flùssdäler ùn Becke. De höchst Punkt vù Serbie isch ìm Mokra-Gebirg ùf 2755 Meter ǜber em Meerspiegel.
Di wichtigste Flǜss sìn d'Donau, d'Theiß, di (Großi) Morava, d'Save, d'Drina ùn de Temesch. D'Theiß mündet ùf serbischem Gebiet, nämlig zäh Kilometer sǜǜdlig vù Titel, ìn d'Donau; d'Save mündet bi Belgrad ùn d'Morava bi Smederevo.
S Chlima bewegt sich zwüsche me kontinentale ìn de Vojvodina ùn eme gmäßigt kontinentale z Mìttelserbie ùn ìm Kosovo. D'Nììderschlaagsmängi isch ideal fǜr d'Landwirtschaft.
Natur ùn Ùmwält
Ùfgrund vù de Viilzahl an verschììdene Landschafte sìn Flora ùn Fauna vù Serbie bsunders viilfältig. Ìm Norde isch di Großi Ungarischi Diefebeni, wùù zùm gröschte Deil schù vù de Landwirtschaft erschlosse worre isch. Dört sìn nùme no wenig Wälder ǜǜbrig, si erstrecke sich hauptsächlig entlang de Flǜss ùn de Kanäl. Sälli chleine Waldflecke biete Hirsch, Reh, Wildsäu, Wölf, Füchs ùn am Füeß vù de Karpate au vereinzelt Bäre e Läbensruum; zùdèm sìn alli Arte vù Singvögel verdrätte.
Ìm mìttlere ùn sǜǜdlige Deil vù Serbie ùn ìn de Bärg sìn au Laubwälder (z. B. Eiche) ùn Nodelbäum z finde. D'Fauna ùn Flora vù Serbie sìn typisch fǜr d'Balkan-Halbinsle.
Serbie verfiegt ǜber fümf Nationalparks:
De Kosovochrieg ìm Johr 1999 hät sich au ùf d'Ùmwält katastrophal ussgwirkt. Ùs bombardierte industriälle Irichtige sìn Giftstoff massewiss ussdrätte ùn d'Bombe sälber hän schäädlige Graphit fräigsetzt. Zùdèm wird bim Ùfbrall Uran abgee, wùù au zù schwääre Ùmwältschäde fiehrt.
Gschicht
Belgrad isch e ursprünglich keltische Stadt.