cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
18. Jahrhundert
S '''18. Jahrhundert''' hät am 1. Januar 1701 aagfange und am 31. Dezember 1800 uufghört. Es zellt zur Epoche vo dr Neuzyt, gilt im Rahme vo dr europäische Gschicht als e Chrönung vo dr Uufklärig - mer redt au vo dr Zyt vo dr Spaatuufchlärig. Nachdem bereits sit dr Renaissance und vermehrt im 17. Jahrhundert Forscher und Denker wie de Galilei, Newton und Descartes Grundlage gschaffe händ, hät sich di neuzytlich Wüssenschaft wiiter entwicklet, hät dr Landwirtschaft und Warenproduktion (Manufaktur/ früehe Induschtrialismus) neui Impuls gääh, Ursprüng vo dr moderne Wirtschaftswüsseschaft sind erarbeitet worde - dur de Adam Smith z. B. In Begleitig vom Voltaire und Jean-Jacques Rousseau isch es au zum Uufblüehe vonere Philosophie vo dr Uufchlärig choo. Neui Projekt wie d Enzyklopädie (Denis Diderot u. a.) händ nebed rein sachliche Wüssenssammlige auch brisanti Inhalt unfasst, händ die spötere politische Revolutione vom Jahrhundert beiiflusst. In Düütschland isch es neuis Bewusstsii vom bürgerliche Mittelschtand z. B. i de Werch vom Gotthold Ephraim Lessing zum Uusdruck choo. Mit dr Uufklärung händ au d Vertreterinne vo dr Fraueemanzipation ihres Würkigsfeld erwiiteret (Mary Wollstonecraft u. a.).
Lauperswil
Luperschwiu (amtlech Lauperswil) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Ämmitau im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Luperschwiu isch es Dorf ar Ämmi. D Gmeindsflächi bsteit us 57,6 % langwirtschaftlecher Flächi, 34,5 % Waud, 7,2 % Sidligsflächi u 0,8 % süschtigi Flächi.
Gschicht
Luperschwiu isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1275 aus Loperswile. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Signou ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 3,6 % gläge.
Religion
85,2 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 4,5 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 17,6 %, CVP 0,6 %, EVP 4,3 %, FDP 3,0 %. GLP 2,5 %, GP 5,7 %, SP 10,0 %, SVP 46,7 %, Suschtigi 9,6 %.
Gmeindspresidänt vo Luperschwiu isch dr Hans-Ulrich Gerber (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,8 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 2681 Ywohner 96,9 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,3 % Französisch u 0,2 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Luperschwiu ghört zum Hochalemannisch.
Argiésans
Argiésans ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Territoire de Belfort ìn dr Region Bourgogne-Franche-Comté (bìs 2015 Region Franche-Comté).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Argiésans ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1024.
S Gebiet um Argiésans hàt ìm Mìttelàlter dr Herre vun Montbéliard ghert und ìsch ìm 14. Johrhundert an d Habsburger kumme. Zàmme mìt em Sundgäu ìsch s mìt em Weschtfälische Frìde 1648 frànzesisch worre. Zitter ànne 1793 hàt s zum Département Haut-Rhin ghert, ìsch àwer 1871 àls Deil vum Territoire de Belfort im Gegesàtz zem iwrije Elsàss bi Frànkrich bliwe.
Verwàltung
vun Argiésans ìsch. Argiésans ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt vun Argiésans ghert zem Franc-Comtois.
Afrikanische Union
Di Afrikanisch Union (Abchürzig AU; änglisch African Union, französisch Union africaine) isch ä internationali Organisation, wo 2001/2002 d Nochfolg vo der Organisation für Afrikanischi Eiheit (OAU) aträte het und sich für Kooperation uf alle Gebiet isetze söll. Plant isch under anderem ä Afrikanische Grichtshof. Sitz vo der Organisation isch Addis Abeba (Äthiopie), im enä Staat, wo as ein vo de erste uf em afrikanische Kontinent zum Völkerbund und denn as Gründigsmitgliid zu de Vereinte Natione ghört het. Mitgliidstaate vo der AU si alli Staate vo Afrika, zurziit 55. Marokko, wo wägem Konflikt um die Demokratischi Arabischi Republik Sahara 1984 us der Vorgängerorganisation OAU usträte isch, isch 2017 wider ufgnoo worde.
Jossi Sarid
Dr Jossi Sarid (‎; * 24. Oktober 1940 z Rechovot; † 4. Dezämber 2015 ) isch e linggsgrichdete israelische Noochrichde-Kommentator und Politiker gsi.
Lääbe
Dr Sarid het z Tel Aviv gläbt. Er isch am 4. Dezämber 2015 im Alter vo fümfesibzig an de Folge von ere Härzattacke gstorbe.
Dr Jurist und Schriftsteller Yishai Sarid, wo 1965 uf d Wält cho isch, isch si Soon.
Heinrich Welf
De Heinrich Welf (oder Heirelé, wies em gsäit händ; * 27. Oktoober 1912 z Luzëërn; † 4. Oktoober 2004 am glychen Oort) isch en Schwyzer, aber gressoney-stämigen Ingenieur gsy. I synere zwäite Läbeshelfti hät er si starch für s Walsertüütsch ygsetzt. 1971 isch er in Voorstand vo der Internazionaale Veräinigung für Walsertum yträtte, und vo 1987 bis 1998 hät er as Presidänt vom Walser Kultuurzäntrum im Lystaal gwürkt. I säbem Jaarzäänt sind wichtigi Wëërch zum Gressoneytüütsch und Issimetüütsch usechoo.
Läbe
De Welf chunt useren alte Gressoneyer Familie vo Chaufflüüt, wo sich z Luzëërn niderglaa und deet mit Tuech für Manen- und Frauegwand ghandlet hät. D Familie hät aber au e starchi Verbindig zu irem Häimetoort bhalte und isch nach em Ytritt vo Italien in Eerschte Wältchrieg i iri alt Häimet zoge. De jung Welf isch drum z Gressoney i d Primaarschuel und z Aosta äis Jaar i d Mittelschuel ggange. Nachanen isch er uf Luzëërn zrugg und hät si deet am Tächnikum zum dipl. Ing. HTL i Häizigs- und Lüftigstächnology la uusbilde. Pruefflich hät er dänn hauptsächli Häizaalaage konzipiert und dënen iri Inschtalazioon überwachet – under anderem im St. Moritzer Noobelhotel «Kulm».
Würke für s Walsertum
De Welf hät sich starch für s Gressoneytüütsch und s Issimetüütsch anngaschiert, di beede hööchschtalemanische Walsertialäkt im Lystaal. Das die au vom Staat anerchänt wëërdid und daademit besseri Raamebidingigen überchömid, hät er äng mit em Gustavo Muratti us Biella zämegschaffet, em Sekretëër vo der italienische Sekzioon vo der Internazionaale Veräinigung für de Schutz von bidroote Spraachen und Kultuure.
Er hät aber au gwüsst, das es daademit nöd taa isch, und isch drum zeerscht emaal 1971 as Verträtter vo Gressoney und Issime in Voorstand vo der Internazionaale Veräinigung für Walsertum yzoge. Zum au chöne lokaal würke, hät er zäme mit em Erwin Monterin und anderne s Walser Kultuurzäntrum (Centro Studi e Cultura Walser) vom Lystaal uffpoue und dänn vo 1987 bis 1998 as dëm syn Presidänt ggamtet. I säbere Zyt hät s Kultuurzäntrum wichtig Publikazioonen useglaa: 1988 jee en italienisch-tüütsches Wöörterbuech für Gressoney («Gressòneytisch») und Issime («Eischemtöitschu») und zää Jaar spööter, 1998, jee di umgcheert – und uuspoue – Wariante daadevoo; dezwüsched 1991 s Liederbuech «Canzoniere di Gressoney e di Issime», 1994 s Gschichts- und Gschichtebuech «Gressoney einst und jetzt», 1995 de walsertüütsch Gidichtband «Orizzonti di poesia» und 1998 zwee dreispraachig Bänd über Ässgwaneten i de Lystaaler Walsergmäinde.
De Welf isch au hauptverantwoortlich gsy für s 13. Internazionaal Walserträffe z Gressoney im Septämber 1998, wo 2500 Gescht us alne Walsersidligen aagräiset choo sind. Und nöd zletscht isch er en zueverlëëssige Gwëërsmaa für Spraachforscher wie de Fritz Gysling, de Ruedolf Hotzenköcherle, de Paul Zinsli, de Peter Zürrer, de Max Waibel und vili anderi gsy.
Schweiz im Karolingerreich
D Oschtschwiz isch in Bezug uf d Karolinger-Zit urkundlich no am beschte dokumentiert, was nitt nur mit de beide Sakralbaute Müstair und Mistail in Graubünde zämehangt, wo als UNESCO-Wältkulturerb deklariert worde si.
Herrschaftsform
In ere einzelne Churer Urkund stoht, dass der dörtig Bischof Constantius vom Karl em Gross mit der wältleche Verwaltig (= Regierig) vo der Region Churrätie betraut worde isch. Dodermit hett der Karl e Strategii agwändet, wo n er für sis ganze Grossriich pflegt hett: Engeri Aabindig an siis Riich. Kontrolliert worde sind die kaiserliche Statthalter vo Zit zu Zit vo sog. Königsbote. Über feudali Verhältnis und Abhängigkeite vo der Buureschaft isch für die Zit im Schwizer Gebiet offebar nüt bekannt.
Überliiferet isch zuedäm en Rihwin, Graf im Thurgau, wo sinerzit au St. Galle derzue ghört hett. Der Rihwin isch im Todesjohr vom Karl, 814, bereits sechs Jahr im Amt gsi und nachhär au no bis 822. Bekannt isch färner en Ruadker, Graf im Zürigau, wo erscht churz nach em Tod vom Karl, ab 819, d Herrschaft usgüebt hett. D Gau-Bezeichnige si typisch gsi für d Karolinger-Herrschaft und si i der Folg - mit de bekannte Uusnahme i der Schwiz - wider verschwunde, zmeischt mitsamt de Territorie-Gränze, wo si umschribe hai.
Spure vom Karl em Grosse
Obwohl s Herrschafts-Zentrum vom Kaiser in Aache, also relativ nah, glääge gsi isch und dr Regänt zimlich hüüfig i sim Riich umegreist isch, gitt s vo ihm in der Schwiz wenig Spure. Agäblich söll er sich mol z Genf uufghalte ha, meh isch nit bekannt.
S Chloschter St. Galle
Vo sechs Jahr nach em Tod vom Karl, unter em Sohn Ludwig der Fromme im Jahr 820, schtammt en Bauplan zum Chloschter St. Galle. Er zeigt en recht grosse Lebensruum, wo d Mönche nit nur en recht grossi Nahrigs-Selbschtversorgig mit Vieh und Gmüesbau betriibe händ, sondern au handwerklichi Abteilige wie Küferei und Drechslerei ghaa händ.
Schluchsee (See)
De Schluchsee, i dr Mundart vo dr Umgäbig Schluechs oder Schlues, isch ä Stausee im Landkreis Brisgau-Hochschwarzwald südöschtli vom Titisee un öschtli vom Feldbärg.
Dr See isch èn alte Gletschersee, wo 1929–1933 zum Stausee uuspaue worren isch. S Nutzwasser für d Wärksgruppè Schluchsee (kurz als Schluri) wörd übber s Ylaufbauwärk us èm See entnõ.
Nammè
In èrèn Urkundè vo 983 isch vom lacus Sluochse d Reed, 1125 wird d Schenkig vom predium Sluocse „Guet Schluchsee“ an s Chloschter St. Bläsi um 1076 bstetigt, un 1312 haißt s der sê ze Sluoze. In èrè Bullè vom 8. Oktober 1095 bstetigt dè Papscht Urban II. dè Bsitz un s Chloschtèr vo Allerhailige; dodrin haißt s In nigra silva in locis Gravenhusin et Schluochsee et monte Stouphin dictis.
De Name chan aso nöd vom Woort „Schluuch“ (wil er „schluuchförmig“ sei) choo, suscht hetts i den alte Quälen und i de hüttige Mundaart ekäin Diphthong -uo- resp. -ue-. Nach ere Düütig vom Albert Krieger sell de Name vo mittelhoochtüütsch sluocht choo, wuur dän aso „See in der Schlucht“ bidüüte (das hät natüürli de chlyner See gmäint, wos vor em Stausee scho ggèè hät). Sicher isch das aber au nööd.
Laag
Dè Schluchsee isch urschprünglich èn Gletschersee gsi, dèmm sin Spygel uugfäär 30 Meter unter m hütigè See glègè isch. Dè See i dè hütigè Dimension isch èrscht durch Aaschtauig vo dè Schwarza entschtandè. Dè Schluchsee isch hüt vom nordweschtliche bis zum südöschtlichè Zipfèl 7,3 Kilometer lang un bi dè Fischbacher Bucht 1,4 Kilometer breit, diè düèfscht Stell uff èm Grund lyt 61 Meter unter dè Seeobberflächi.
Gschichtè
Für s Ablõ vom Natursee bim Bau vo dè Staumur hèt mò im Johr 1930 èn Stollè i dè Schwarzwaldfels gschprèngt. Deby hèt mò au èn Einbaum gfundè, bi dèmm sinèrè Untersuèchig hèt mò mittlerwyl nõchwysè chönnè, dass mè uf èm Schluchsee scho um s Johr 650 umè mit Böötli gfaarèn isch. Dè Fund isch zèrscht im Fryburger Auguschtinermuseum un im Adelshuusermuseum (Völkerkundemuseum) glagerèt worrè un cha mittlerwyl im Archäologischè Landesmuseum z Konschtanz-Petershuusè bsichtigèt wörrè.
A dè süèdweschtlichè Talhang obberhalb vo dè Bootsalegeschtell hèt mò wôrend èm Büèz im Steibruchbedryb Granit für s Ylaufbauwärch abbaut, wo d Schluri circa 150 m witter öschtlich hèrrèbaut hèt.
Im Zweitè Wältchrièg isch dè Schluchsee mit Torf zuèdeggt worrè, um d Staumur vor èm Bombardyrè zu schützè. Sellè Torf isch uff dè Seegrund abbèkeit un bschtimmt hüt d Farb vom Wasser.
Am 29. Auguscht 1983 isch es zuè nèr großè Revision vo dè Staumuèr un èm Stollèsischteem cho, idèmm devòr dè Seepegel abgsenkt worrè isch. S Absènkè vum Wasserschtand uff s Niveau vum urschprünglichè Natursee hèt öppis um 5 Wochè duèrèt. Dõdurrè hèt dè übliche Baddebedryb, d Seefischerei un dè Segelschport pausyrè. Touristisch isch sèll kein Voluscht gsi, well des sèltene Ereignis Massè vo Bsuècher aaglockt hèt; èrschtmòls sit langem sin widder Rudimänt vo dè gfluètètè, früènèrè Bebauung zum Aaluègè gsi. Au diè aalt Poschtschtrõß isch widder zum Vorschii cho un isch mit Kutschè befaarè worrè.
In jüngerer Zit isch es vomeert zuè Intressèkonflikt zwǜschè m Schluchseewärch un dè Gmeind Schluchsee übber dè Wasserschtand vom See i dè Summersaison chò. Wôrend d Schluri an èrè möglichscht vorteilhaftè wǜrtschaftlichè Nutzung vom Stauwasser interessyrt isch, womit mèngmòl s Absänkè vum Seeschpygel demit vobundè isch, hèt d Gmeind è bitzele Angscht devòr, dass d Tourischtè uusbliibèd, wenn dè See im Summer übber längeri Zit wènnig Wasser hèt un dè Strand mit Schlick un Torfreschtè versifft isch. Au dè deilwys hoche Wasserschtand un s deshalb nimmi vorhandene Strand sorgèd für è Grummlè bi dè yheimischè un zuègloffènè Tourischtè.
See-Klima
S Klima am Schluchsee isch s ganz Johr durrè ruch, wa a dè Höhèlaag vo uugfäär 900–1100 m im Hochschwarzwald lyt. Im Summer isch s Klima ideal für sognannti Summerfrischler, woby dè Schluchsee mit sim rychhaltigè Wasservorrõt öfters dè Hort vo Gwitterzellè isch, wo sich bevorzugt i dè Mittagsschtundè als Folg vom uffschtyendè Haaldèwind bildè. D Laag vom Schluchsse a dè Oschtabdachig vom Feldbärg-Massyv begünschtigt morgens un õbends uff- un abschtygendi Haaldèwind, wa für d Segler gèrn un hüüfig uusgnutzt wörd. Im Winter gòt s trotz dè Kälti rächt lang, bis dè Schluchsèü zuèfrürt. Sèll lyt am schwankendè Staupegel un am Wasser, wo vom Hochrhy odder vom Unter- bzw. Mittelbeggi i s Obberbeggi vo dè Schluchseewärch, dè Schluchsee, bumpt wörd. Vo allèm s dütlich wärmere Wasser vom Rhy unnè uè sorgt im Zämmèhang mit èm Wasservolumè defür, dass dè See im Winter rächt spõt zuèfrürt. Dè harte Winter im Hochschwarzwald sorgt abber au für è spõts Ufftauè vom See, normalerwys bassyrt sell Aafang bis Mitti April. I dè Wintermönet isch dè See zuègfrorè. S Bedrèttè vom Iis isch grundsätzlich vobotè. Dè flach Weschtzipfel bi Aha/Unterkrummèhof voiist mèngmòl so stark, dass mò drübber laufè cha. Traditionèll drifft mò am See im Winter Iisangler aa, wo durch d Iisdeggi durrèborrèd un Fisch anglè dǜèn.
Zuèflüss
Näb dè natürlichè Zuèflüss git s au èn künschtlichè Zuèfluss vom Schluchsee, sèll isch dè anno 1932 vo dè Schluri baute Hangkanaal. Dè obbere Hangkanaal zwygt Wasser vom Seebach unterhalb vom Fäldsee ab un leitet s Wasser in èm abdeggtè Kanaal bis Bärèdal un witter bis in Windgfällwyèr. Dè obbere Hangkanaal isch 10 km lang. Ab èm Windgfällwyèr wörd dè Hangkanaal witter obberirdisch bis Aha am Weschtzipfel vom Schluchsee gfüürt, d Mündung vom Hangkanaal lyt obberhalb vom Bootshafè z Aha. Mit èm Hangkanaal wörd s Yzugsgebièt vom Schluchsee vo öppè 43 km2 uff 66 km2, ergo um übber 50 %, vogrösserèt, well übber dè Seebach d Oschtflankè vom Fäldbärg-Massyv, im spezièllè dè Seebuck entwässerèt wörd.
Abfluss
Dè Schluchsee hèt ein Abfluss, d Schwarza, diè vo dè Schluchseerinnè bi Seebrugg gu Südè abbiègt, bi Witznau i d Schlüècht mündet, d Schlüècht mündet widderum i d Wuètè un am Schluß in Hochrhy, gègèübber vo Koblänz. Sit 1932 hèn d Schluchseewärch im Schluchsee èn Katheter glait, s Fall- bzw. Druggrohr, wo uugfäär 2 Kilometer obberhalb vo dè Staumur am Südufer bim Ylaufbauwärch aafangt, dè Schluchsee hèt sit dèmm zwei Abflüss.
Umligendi Flüss
È Bsunderheit isch diè Schwellè, wo am Oschtrand vo Seebrugg dè Dalboddè uff èrè Höchi vo ca. 940 m übberquert. D Schluchseerinnè, i wellèrè sich schu d Schwarza zum Ur-Schluchsee uffgschtaut hèt, gòt übber diè Schwèllè witter im Dal vo dè Mettma bis zum Grõfuusemer Wyler Amertsfäld, wo d Rǜnni uff Höchi vo dè Ròthuus-Brauerei i s Kerbdal vo dè Mettma übbergòt. Nur wèg sellèrè Schwellè hèt d Schwarza bi Seebrugg dè Rank gnõ, wenn s selli nit gääb, würd dè Aubach vo Fuulèfürscht obbè abbè dirèkt in Schluchsee mündè un d Mettma het vill mee Wasser. I dè reale Wält exischtyrt selli Schwèllè abber, d Schluchseewärch hèn s Stauzyl vom Schluchsee sellèwäg feschtglait, damit dè Stausee nit drübberlauft (10 m unter dè Schwèllhächi), d Mettma un dè Aubach laufèd näbbè m Schluchsee durrè, d Mettma blybt è munzigs Schwarzwaldbächle.
Wasserrächt
S Schluchseewärch (Schluri) hèt s Wasserrächt übber d Schwarza, d Mettma, d Alb, dè Seebach (un dõdemit übber dè Titisee), dè Schluchsee un dè Windgfällwyèr. Mit sèllèm Wasserrächt cha d Schluri bi hocher Stròmbroduktion dè Witznau-Stausee übber dè Druggschtollè un nit übber d Schwarza bis Witznau entwässèrè, dõdemit wörd d Schwarza eventuèll komplètt drochèglait. Witter bschtimmt d Schluri übber s Stauzyl, d. h. dè Pegel vom Schluchsee. Ebbeso hèt d Schluri mit èm Wasserrächt èn Kanaal vom Seebach bis zum Schluchsee bauè chönnè, dè sog. Hangkanaal.
Natursee Schluchsee
Dè ungschtaute Ur- odder Natursee isch uugfäär 3,8 km lang un schluuchförmig gsi, los gangè isch er am weschtlichè Rand vom Wolfsgrund, in Höchi vo dè Mündigsbucht vom Krummèbach a dè Südsitè vom Dal. Z Ènd isch er in Höchi vom Felsè am Seehotel z Seebrugg gsi, dè aaschlièßendè Rank vo Südoschtè gu Südweschtè isch scho vo dè obberè Schwarza vollzogè worrè. Dè Ursee hèt keini Uusbuchtungè links odder rächts ghaa, sellèwäg isch es èn Schluuch gsi. Dè Ursee hèt dõdemit è Form ghaa wiè s Mettmabeggi un dè Witznauschtausee, woby disèllè im Gegèsatz zum Ur-Schluchsee beides Stauseè sin. Alli Seè gmein isch s Kèrbdal mit beidsitigè graadlinnigè, hochè Dalflankè, wo im jewyligè See d Form gäbèd. Dè Wasserschpygel vom Ursee isch bi uugfäär 900 m Meter übber NN glègè. S hütige weschtliche odder obbere Seebeggè isch vom Ahabach und vo Südweschtè hèr vom Krummèbach durchflossè worrè, Wèg èm gringè Gefälle vo dè Dalrinnè hèt sich obberhalb vom Ursee uss dènnè beidè Bäch è Moor mit èm Nammè Fäldmoos bildèt ghaa.
Stausee Schluchsee
Dä Schluchsee isch mit sinem Stauziil vo 930 m ü. NHN di am höchschte glegene Talsperre z Dütschland. Nur s`Hornbärgbecke (Oberbecke vum Pumpspicherwerk Wehr) mit'm Stauziil vo 1048 ü. NHN isch no höcher. D Schtaumur isch zwischä 1929 un 1933 baut wore. D Mur isch 63,5 Meter hoch, bi irèm Bau hèt mo dè Natursee zèrscht 13 Meter absänkè müèsè. D Laag vo dè Staumur hèt sich durch dè einzige Abfluß vom Schluchsee, dè Schwarza, ergää, dèrrè irè Tal isch wit obbè, bim Wyler Seebrugg, abgriglèt worrè. Durchs Uffstauè hèt sich diè Dalrinnè vom Schluuchsee un Fäldmoos stark voänderèt. Dè Schluuchsee isch uugfäär doppelt so lang un durch diè beidè Buchtè, wo sich im Mündigsdrichter vom Krummèbach un vom Fischbach bildèt hèn, au dütlich breiter worrè. Bi Seebrugg isch d Obber-Schwarza bis zum rächtwinkligè Rank vor dè Staumur komplètt übberflutet worrè. Am Fuèss vo dè Staumur git s èn Grundablass, zum vohinderè, dass d Schwarza drochè kait. S Nutzwasser für d Wärksgruppè Schluchsee (di Yheimischè sägèd kurz Schluri) wörd übber s Ylaufbauwärk us èm See entnõ. S Ylaufbauwärk lyt a dè Südsitè vom See, è bitzeli öschtlich vo dè Bootsanlegeschtell un uugfäär gegèübber vom Schwimmbad vom Ort Schluchsee. De Schluchsee isch s Obberbeggi vo dä Wärksgruppè Schluchsee, die mit èm Sischteem vo drei übberènand ligèndè Stauseè, welli mit Druggroor vobundè sin, i dè Chraftwärch Hüsèrè, Witznau un Waldshuèt Stròm broduzyrt. D Chraftäwrch vofüèget au übber è Bumpwärk, um diè Staubeggi als Spycherseè bruuchè z könnè. Wiè bi villnè Stauseè, so hèn au d Ortschaftè Aha, s Dorf Schluchsee un Seebrugg èn Deil vo irer Infraschtruktur a d Unterwasserwält übbergää. Zuè dèrrè Unterwasserwält ghörèd sit 1932 d Kirchè vo Schluchsee un s Schuèlhuus vo Aha.
Freizitzyl Schluchsee
De Schluchsee wird gärn zum Bade und zum Seglä gnutzt. Im Gegensatz zuem Titisee het er fascht übberall è schönes un unverbauts Ufer. S Südufer, wo nu dè Rundwäg durrèfüürt, isch so abgschiddè, dass mengi Nacktbader a dè Waldsitè aazdräffè sin, wa scho zu Irritationè gfüürt hèt. Ooni Irritationè, defür mit Ydrittsobulus cha mò z Seebrugg am Oschtzipfel un z Schluuchsee, öschtlich vo dè Fischbachbucht un èm Bahnhof Schluchsee, è öffentlichs Strandbad bsuèchè. D Uferzonè bi Aha wörd mittags un õbends gèrn au vo Freizitgriller bevölkerèt. S' Wasser isch wäge dä Höchi a bizli kalt. Seglè isch è belièbts Freizitvognuègè, s git Bootanlegeschtellè bi Seebrugg, Schluuchsee-Ort un Aha. I dè Fischbach-Bucht bim Ort Schluuchsee unterhalb vom Bahnhof Aha git jè èn chlynè Haffè, bi Aha git nebbè dèm au è Segelschuèl. È Uusflugsboot vokeert vo dè Bootsaalegeschtell z Schluuchsee wäg in èm Rundkurs übber dè ganz See. Vognuègè mit èm Wasser cha mò au mit Drèttböötli haa, dè Voleih isch uff dè Bläsiwalder Sitè vo dè Staumur. Gnau gègèübber, im aalè Güèterschuppè vom Bahnhof Seebrugg, isch è Tauchschuèl z findè Mountainbiker sin meischtens uff dè Südsitè, mitunter au uff èm Rundwäg aazdräffè. Nebbè m Rundwäg sind bi dè Biker vo allèm Tourè vo dè Iisèbrächi übber dè Muchèländer Wäg bis zum Unterkrummèhof. Für diè unfittè Radfahrer git au d Möglichkeit, mit èm E-Bike um dè See ummè z kurvè. A Unterkümpft manglèt s am Schluchsee nit, s touristischè Zèntrum isch dè Kurort Schluuchsee, übber wellèm sit vill Johr scho èn Hotelbunker thront. Weschtlich vom Ort git s au èn Campingblatz im Wolfsgrund, ebbèso git s au ein weschtlich vom Bahnhof Aha, è bitzeli absits vom Seeufer. Zwüschè m Bahnhof Aha un èm Obbersee lyt è Hotel, wo zuè nèm Wellnesstempel mutyrt isch. A dè Zuèfaart zum Bahnhof Seebrugg stòt ußerdèmm è Jugendherberg. Uusflugslokal sin vo allèm a dè Südsitè nit vill aazdräffè. Bim Drèttböptli-Voleih a dè Staumur git s ebbèso è Uusflugslokal wiè uff dè andrè Sitè vo dè Staumur a dè B 500. Einzigi Raschtmöglichkeit am Südufer isch schuscht bim Gaschthuus am Unterkrummèhof, a dè linkè Sitè vo dè Krummèbach-Bucht. Im Johr 2001 hèt d Gmeind Schluuchsee èn ca. 30,45 Meter hochè Rysèbièlturm uff èm Rysèbièl baut, nördlich vom Kurort Schluchsee, vo dört obbè isch dè gröscht Deil vom See z übberbliggè. Bi dè Ahabachmündig am Weschtzipfel git gègèübber vo Äule èn braktisch kaalköpfigè Uussichtbärg, dè Bildschtei uff.
Ortschaftè am Schluchsee
Uf d' Nordsitte sin die bekannte Dörfer, bsunders de Ort Schluchsee, dè Wyler Seebrugg bi de Staumur am Oschtzipfel un Aha bi dè Ahabach-Mündung am Weschtzipfel.
Vokeer am Schluchsee
De Drei-Seè-Bahn, s verlängert End vun de Höllèdalbahn, gòt vom Bahnhof Titisee uus übber dè Bahnhof Aha am nördliche Seeufer lang bis zuem Endbahnhof Seebrugg am Oschtzipfel vom Schluchsee. Barallel dezuè volauft d B 500, diè sog. Schwarzwald-Hoochschtrõß, vo Waldshuèt unnè uè bis Seebrugg un dènn am Nordufer vom Schluchsee bis Aha un witer bis Bärèdal un witer bis in Nordschwarzwald. Vo Bläsywaald a dè rächtè Sitè vo dè Schwarza unnè uè gòt è Vobindungsschtrôßli bis zu dè rächtè Sitè vo dè Staumurkronè un denn witer übber d Kronè wäg bis a d B 500 bim Kiosk südlich vo Seebrugg. Vo Aha gòt d L 156 am Weschtzipfel vom Schluchsee un am Ahabach nõch uè, macht èn Rank un füürt übber Äule uff dè Pass bim Muchèländer Wäg, wo s Äulemer Chrütz stòt, un witer gu Mänzèschwand un Bernau i s Dal vo dè Menzèschwander Alb. A dè Südsitè vum Schluchsee git s nu Feld- un Waldwäg, wo für dè öffentliche Vokeer gschpèrrt sin. Für d Tourischtè git s èn Rundwäg um dè See ummè, für Fuèßgänger un Radfahrer. Dè Rundwäg isch uff dè Südsitè ubber witti Deil deggungsglych mit èm Fuèß- un Radwäg. A dè Nordsitè vom See zwǜschè Aha un èm Ort Schluuchsee isch dè Rundwäg am See unnè deilwys so schmal, dass mò für d Radfahrer èn barallèl volaufendè, separatè Radwäg vom Bahnhof Aha bis zum Wolfsgrund Radwäg a dè Haaldè obberhalb vo dè B 500 aaglait hèt. S Seeufer zwǜschè m Ort Schluuchsee un Seebrugg isch z gäch un z schmal für dè Rundwäg, dört hèt mò dè Rundwäg als Trottoir a dè B 500 nõch gfüürt. D Parkblatz-Situation i dè Summersaison isch am Schluuchsee sit längerèm è heikles Thema. S git nu drei grösseri Parkblätz am See, alli ligèt a dè unterè Halfti vom Seebeggè: Diè unglychi Vodeilig vo dè Parkblätz hèt a dè obberè Seehälfti am Nordufer, zwǜschè m Wolfsgrund un Aha, in mengè zu chaotischè Vohältnis a dè B 500 gfüürt, well d Badetourischtè im Summer a beidè Ränder vo sèllèrè Fèrnvokeersschtrõß in langè Reiè parkt hèn. Èrscht è Fluèt vo Strõfzettel un dè groß Parkblatz bi Aha a dè Abzwygig vo dè Menzèschwander Strõß hèn dört für Abhilf gsorgèt. Für d B 500 gildèt dè Kompromiß, dass s Faarzüüg vollschtändig ußerhalb vom Sitèstreifè abgschtellt wörrè darf.
Disney Dollar
Dr Disney-Dollar (engl. Disney dollar) isch e Komplementärwährig. Si gseht ähnlich us wie de US-Dollar und isch am 5. Mai 1987 s erscht Mol in Umlauf brocht worde. Si hät en zitlich unbegränzte Wert und cha jederzit wider in US-Dollar umtuscht wärde. Sie chan aber wie normals Geld a de vorgsehne Orte verwändet werde. Das garantiert d Walt Disney Company. Dr Disney-Dollar isch somit es zitlich unbegrenzts Wertpapier. Da er nöd verjöhre cha und jederzeit wider id d offizielle Währig umtuscht werde cha, isch er käi Guätschii.
Usgseh
Astell vomene amerikanische Präsident träget die Note bekannti Disney-Figure, wie dr Micky Maus, dr Donald Duck, dr Goofy, dr Stitch vo Lilo & Stitch, Dumbo und anderi. Die Dollar werdet von dr Walt Disney Company verchauft. Iglöst könned sie uf de Schiff vo dr Disney Cruise Line, allne Disney-Shops innerhalb dr USA und im Disneyland und em Walt Disney World Resort. Si träget immer d Unterschrift vom fiktive Schatzmäischter Scrooge McDuck, das isch dr englischi Name für de Dagobert Duck.
Gschicht
Die Note sind i dr Johr 1987 bis 1989 serscht Mol als Ei-Dollar- und als Füf-Dollar-Note use cho. 1990 ischs Portfolio mit ere Zäh-Dollar-Note ergänzt worde. Noii Dollar mit noie Figure werdet jedes Johr produziert sit 1987, usserd nöd i de Johr 1992, 2004 und 2006. Im 2005i isch serscht Mol e 50-Dollar-Notä produziert worde um as 50-Johr-Jubiläum vom Disneyland in Anaheim, Los Angeles zu gedänke.
Sicherheitsaschpäkt
Disney-Dollar händ ähnlichi Sicherheitsaspäkt wie normali Note. Sie sind sogenannt micro-printed und händ e Tinte wo reflektiert um si so vor em Skänne oder vor em Fotokopiäre z schütze. Si träget au en eimolige Serienummer.
Parodii
Disney-Dollar sind in ere Simpsons-Folg parodiert worde. I dr am 2. Oktober 1994 usgestrahlte Episode hät dr Homer 1100 Dollar i Itchy & Scratchy Money gwächselt, nachdäm ihm an Angestellte verzählt hät, dass die glichwertig sind, wie normals Geld aber eifach meh Spass machet. Im Park hät denn aber doch keine das Itchy & Scratchy Money angnoh.
Blaubeuren
D Gmoind ond Flägga, wo drzu gheered
D Aldschdadt vo Blaubeira isch dronda em Blaudaal, ond isch em Oschde vo Bada-Wirddaberg, blos 16 Kilometer weschdlich vo Ulm. De gloine Flägga Seißa, Sonderbuach, Asch ond d Hessaheef oba uff d Schwäbsche Alb ghered seid em 1. Januar 1974 au no drzu. D Flägga Boininga, Erschdädda ond Babbelau send uff dr andera Seid uff em Hochschdräß ond ghered seid em 1. Januar 1975 drzu. Dronde em Daal vo de Blau geits no de zwoa Flägga Gerhausa ond Weiler.
D Gmoinda drom rom
Em Noorda vo Blaubeira isch Suppinga, des wo zuar Schdadt Laichiga ghert, ond Berghiala, a oigene Gmoind. Em Oschda isch Blauschdoi, ond em Siada isch d Gränz na Ulm ond Erbach. Em Weschda send Schelklinga ond Heroldschdadd.
Gschichd
Em Daal vo de Blau ond vo de Aach geits an haufa Heela, wo mer vo friar allerhand Zeigs gfunda hodd, sellichs wo vo eiszeitliche Jäger ond Sammler ibrigbleeba ischd. De indresanndeschda Heela send dr Hohle Fels bei Schelklinga, ond s Gaisakleschderla. Des alde Zeigs ka mer heid em Urgschichtlicha Museum agugga.
Scho wo d Allemanna im 6./7. Johrhundert hier gwesa send, geits da Flägga "Beuren" an dr Blau. Mer hodd am Rugga alde Gräber vu denne Leid gfunda. Se hend au scho sehr fria a Kapell ghad, dia wo uffn "Johannes dem Täufer" gweiht worde isch. Dr Orschprung vo d heidiga Schdadd isch aber s Kloschdr vo d Benediktiner, des wo um 1085 vo de Grafa vo Tibinga grindet worra isch. D Mench hend zerschd versuchd a Kloschdr uff dr Schwäbsche Alb bei Feldschädda zgrinda, aber des isch ned guad ganga, ond dann send se razoga ins Daal na Blaubeira. S Kloschdr hedd an haufa Leid azooga, wia Handwerker ond Aagschellda, ond hed au s Recht ghed, en Markt abzhalda. So isch ums Kloschdr rom scho bald a Schdedle gwagsa.
Em Johr 1282 gheert d Schdadt Blaubeira am Helfaschdaoner Graaf Ulrich VI., dem sei Soo Ulrich VIII. verkauffd d Schdadt am 28. August 1303 an d Herzeg vo Öschderreich, die wo se glei widr als Lehe zriggebe. D Herra send aber ällaweil no d Helfaschdaoner, solang bis ses amend im Johr 1447 an d Wirddaberger verkaufa han missa, da se koi Geld mer ghedd hend. D Wirddaberger hend dann an haufa neie Sache eigfiert, so gheits etz nebe em Bürgermoischdr au en Raad, wo us Oiwooner vo dr Schdadt beschdaad.
Mid dr Reformation 1534/35 isch s Kloschdr uffghoba worda, d Mench san ganga. S isch etz a evangelische Klosterschul.
Em Johr 1868 hend se Glois durchs Blaudaal glegd, ond Blaubeira hedd n oigena Baahoof grigd. S Schdädtle, des wo bis dano ällerweil no ned greaßer gwesa isch wia dui heidiga Aldschdadt ennerhalb de Schdadtmaura, isch dann na Siada gwachsa, zom neia Baahoof hi.
Loctudy
Loctudy (bretonisch Loktudi) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
Blaubeuren
S Schdadtwabba
S Wabba vo Blaubeira isch s „Blaumännle“ – a blau aazogner Maa, uff em goldne Schild, med em griana Gränzle uff saane Hoor, ond in saane Hend hodd r zwoi schwarze Hirschgwoir.
Loctudy
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Blaubeuren
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Loctudy
Gschicht
Loctudy isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1084 as Tudi (um 1084-1112 Abbas Tudi, 1162 Abbas Sancti Tudi, 1220 Sancti Tudii, um 1330 Locus sancti Tudini, 1368 Vicaria Sancti Tudini, 1368 Sanctus Tudi(nus)).
Blaubeuren
Bauwerk
D Aldschdad vo Blaubeira ond alda Fachwerkheiser sod mer au agugga.
Oba uff m Berg gheits no s Rußenschloß zom agugga, a alda Burgruine, wo mer an herrlicha Blick uffs Daal ond d Schdadd hodd.
Loctudy
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Loctudy ghert zem Bretonisch.
Blaubeuren
Musee
Em Urgschichtliche Museum ka mer allerlei alde Sacha us dr Vorzeit aagugga. Au a alde Flöt isch da gfunda worda, wo mer aagugga kan.
Naturdenkmäler
D bekannteschde Sehenswürdigkeit in Blaubeira isch dr Blautopf, des isch a Karschtquelle, wo d Blau endschbringt. Med 21 Metern Diefe isch dr Blautopf oiner vo de diefschde und greaschte Quelle in Deitschland.
S Kletzle Blei isch dr Naam vu em Berg, ond isch au a Bleiwirfel, der wo an sälle Berg naghängt isch. Bekannt isch er doorch en Zungabrecher:  's leit a Kletzle Blei glei bei Blaubeira – glei bei Blaubeira leit a Kletzle Blei (vgl. Eduard Mörikes Märli „Das Stuttgarter Hutzelmännlein“, Gschicht vo dr Scheana Lau).
D’Heimet (Zeitschrift)
D'Heimet - vollständige Titel: D'Heimet zwische Rhin un Vogese - La tribune des dialectes alémanique et francique isch e Zitschrift, wu vum Verein Heimetsproch un Tradition alli zwee Monet rüsgä wird.
Diä meischte Artikel erschiine uf Franzesisch, e baar in dr ditsche Standardsproch, etligi uf Elsässisch. D Tabälle zeigt d ungfähre Sittezahle in dr verschiidene Sproche:
D Theme vu däre Zitschrift sin:
D'Heimet isch - im Verglicht zu dr Land un Sproch - e ender volkstimligs Blatt, wu sich an breiteri Läserschichte wändet. Aber aü do hets Diskussione, wird iber wisseschaftligi Üsenandersetzunge brichtet.
Hajdú-Bihar
Hajdú-Bihar (IPA: ) isch de Namme vo me ostungarische Komitat. 'S gränzt an Rumänie und usserdem an di ungarische Komitat Szabolcs-Szatmár-Bereg, Borsod-Abaúj-Zemplén, Jász-Nagykun-Szolnok und Békés. De Komitatssitz heißt Debrecen.
Geografy
Geografisch gseh isch s Komitat nit yheitlig, sondern zeigt Yflüss vo de Nochbergebiet. Im Nordoste liige Usläufer vo de Sandhügel vo Nyírség (me Deil vo de Große Ungarische Diefebeni), im Weste isch s Land ehner flach. Sälle isch de größer Deil; de höchst Punkt litt im Norde uff 170,5, de diefst im Süde uff 85 Meter über em Meer. Sällewäg schynt s Land in Richtig Norde z styge.
Über Johrdausende hy isch s Land vo de Flüss und vom Wind gformt worre. Am Afang hät's e Binnesee gha, nochher sin d Karpate durch e Bewegig vo de Kontinäntalplatte drygschobe worre. Durch Flüss vo de Karpate isch de See noch und noch verschwunde. Deno hät de Wind d Bärg züe Sandhügel verformt.
Di beide gröschte Flüss vom Komitat sin d Theiß und de Körös.
Infrastruktur
D Stroße 4, 33, 35, 42 und 47 fiehre durch s Komitat; mer cha's aber au über d Autobahn M3 erreiche, wo uff Debrecen fiehrt. Insgsamt hän d Stroße z Hajdú-Bihar e Längi vo 1511 Kilometer.
Gröschti Städt
Relativ gseh isch Hajdú-Bihar rächt dünn besydelt: 'S hät 19 Städt und 62 Dörfer. Ywohnermäßig am gröschte sin:
Bragi
De Bragi isch de skaldisch Gott vo de Poesie i de Nordische Mythologie. Er begrüesst di gfallene Helde in Walhall. Als Sohn vom Odin ghört er zum Göttergschlecht vo de Ase. Er isch verhürotet mit de Idun.
Wortherkunft
„Bragi“ isch verwandt mit „bragr“, em altnordische Wort für Poesie. De Name vo dem Gott chönnti vo bragr cho, oder aber de Begriff isch gformt worde zum beschriebe „was de Bragi macht“. E Verbindig zwüsched em Name Bragi und em altenglische „brego“ (Häuptling) wird mengisch vorgschlage, die Asicht isch aber eher nüme so verbreitet. Was au vermuetet wird, isch e Verbindig zum Bragarfull, en Kelch us dem mer bi rituelle Trinkgelage uf Götter und d Ahne trunke het und uf de mer Schwür gleistet het. Vo dem wär d Variation „Bragafull“ abgleitet, was als „Kelch vom Bragi“ übersetzt werde chönnt. D Herkunft vom Name vom Gott Bragi isch nöd eidütig klärt.
Entwicklig vom Mythos
De Bragi wird s erste Mol im 12. Johrhundert usdrücklich als Gott gnannt, darum goht mer devo us, dass mer i ihm e spoti Vergöttlichig vom Skald „Bragi Boddason, de Alti“ gseh chan, wo im 9. Johrhundert glebt het. Es paar Strophe usem Ragnarsdrapa wo er dichtet het, het de Snorri Sturluson spöter id Edda igfüegt. Usserdem sind no es paar Einzelstrophe vo ihm überlieferet.
Die Dreigroschenoper
Die Dreigroschenoper isch e Theaterstück vom Bertolt Brecht mit Muusig vom Kurt Weill. Es basiert uf The Beggar's Opera vom John Gay, wo dr Johann Christoph Pepusch d Muusig drfür gschriibe het, und isch as „Stück mit Musik in einem Vorspiel und acht Bildern“ beschriibe worde. D Uruffüerig het am 31. August 1928 im Theater am Schiffbauerdamm z Berlin stattgfunde und isch bis 1933 die erfolgriichsti dütschi Theateruffüerig gsi. E baar vo de Muusignummere wie d Moritat von Mackie Messer si Wälthit worde.
D Handlig
Im Stück goots um e Konkurränz- und Existänzkampf zwüsche zwäi „Gschäftslüt“, em Aafüerer vo dr Londoner Bättelmafia Peachum, wo Bättler erbrässt und si eso usstattet, ass d Passante mit ene Mitläid öberchömme, und em Verbrächer Macheath, wo gueti Beziejigen zum Bolizeischef vo London Brown het. Es spiilt, je noch dr Interbretazioon, im Londoner Stadtdäil Soho in dr erste Helfti vom 18. Joorhundert, wo dennzumol d Gauner gherrscht häi oder aber in de 1920er Joor, wo d Dreigroschenopere entstande isch.
Kirnburg
D Kirnburg, au Kürnburg oder Kürnberg gnännt, isch e Burgruine rund 500 Meter eschtli vu Bleiche, eme Ortsdeil vu dr Stadt Härwelze im Landkreis Ämmedinge z Bade-Wirttebärg.
Lag
Di ehmolig Hecheburg lyt uf eme Bärgsporn vum „Kirnbärg“ 382 Meter iber NN.
Gschicht
E baar Johr vor em Uusbruch vum Buurechrieg, 1515, het dr Wolf von Hürnheim zum Tuttenstein d Kirnburg as Läche erworbe. Wel d Burg aafangs vum Dryssgjehrige Chrieg in eme schlächte Zuestand gsi isch, isch si vu dr Druppe vum Herzog Bernhard von Weimar, wu in dr Gegnig durezoge sin, schnäll eroberet un gschleift wore. Vu 1682 bis 1967 isch d Burg e Läche vu dr Grofe von Kageneck gsi un isch derno in Bsitz vum Land Bade-Wirttebärg chuu.
Anne 1938 isch d Ruine frejgleit wore, syt 1978 wäre Sicherigs- un Sanierigsmaßnahme fir d Erhaltig as historisch Böudänkmol durgfiert.
Aalag
Di ehmolig Burgaalag vu däre Spornburg het uf em Burgareal vu 60 mol 80 Meter e Chärnburg mit Wirtschaftsgebäude gha, ne Palas an dr Nordsyte un e 2,3 Meter starki Schildmuure, derzue ne Vorburg un e Halsgrabe. Dr Bärgfrid het e Gundflechi vu rund 10 mol 10 Meter gha un e Muursterki vu eim Meter.
Us dr Stroßbeger Zyt (ab 1424) sin wärtvolli Ofechachle erhalte blibe.
8. Jahrhundert
S '''8. Jahrhundert''' hät am 1. Januar 701 aagfange und am 31. Dezember 800 uufghört.
In Europa isch es d Epoche vom Früehmittelalter.
Yun Hyon-seok
Dr Yun Hyon-seok (rev. Rom. Yun Hyeon-seok, McCune-Reischauer Yun Hyŏnsŏk, koreanisch 윤현석; * 7. August 1984 z Incheon, Sidkorea; † 26. April 2003 z Seoul, Sidkorea) isch e sidkoreanische LGBT-Aktivist, homosexuelle Dichter un Schriftsteller gsii. Vu 2002 bis 2003 isch er Dail vu dr Mänscherächtsbewegig gsii, wu sich fir d Rächt vu Homosexuälle un andere sexuälle Minderhaite (LGBT: Lesbian, Gay, Bisexual, Trans 'Lesbe, Schwuli, Bisexuelli un Transsexuälli') yygsetzt het, un het bi dr Organisation DongInRyun (동인련, 동성애자인권연대) mitgmacht. Am 26. April 2003 het er sich im Biro vu DongInRyun wäg dr Homophoby z Sidkorea umbrocht In syym Abschiidsbrief het er d Diskriminierig vu sexuälle Minderhaite un d Intoleranz vu konservative Chrischte aaprangeret.
Är isch effetli unter em Pseudonym Yook Woo-dang ufdrätte, au unter Seolheon (설헌, 雪軒) un Midong (미동, 美童).
z Berlin
LÜK
S LÜK isch es Lärnspiil für de Chindergarte, d Primarschuel und d Sekundarschuel wo s Chind grad sälber cha gse, öpps richtig gschaffed hät. De Name LÜK isch en Abchürzig für lärne, üebe, kontroliere.
Gschicht
Vo alem Aafang a händ Lehrmittelverläg i anderne Länder chöne Lizänze ha und äigeti Ufgabe-Büechli usegee. Det ghäisst s LÜK dänn mäischtens andersch. Hüt gits s LÜK i 18 verschidnige Sprache und i 35 Länder:
Wie mer s brucht und wo
Zum mit em LÜK z spile oder z lärne, bruuchts zwe Sache: en LÜK-Chaschte ("es LÜK") und es Büechli mit de Ufgabe dine. Es normals (grosses) LÜK hät 24 Plättli dine, es (chlises) Mini-LÜK nume 12. Die Plättli sind numeriert vo 1-12 oder vo 1-24. Uf de Hindersiite händs Farb druf. Für di erschti Ufgab us em Büechli nimmts s Chind s erschti Plättli (das mit de Nummere 1), suecht d Lösig im Büechli und läit s Plättli im Chaste uf die Nummere, won im Büechli näbed de Lösig staat.
Wän ali Ufgabe glöst sind, chas de Chaschte zueklappe, s LÜK umtrüle und wider ufklappe. Jetzt gseets es Müschterli. Wän s Müschterli regelmässig isch, häds ales richtig gmacht. Isch öppis gspässig, chas die Plättli wo falsch ligged use ne und die Ufgabe nomal löse. Eso chönd Chind di häi oder i de Schuel ganz eläige schaffe.
Maurice Gabbud
Dr Maurice Gabbud, wo vom 14. Merze 1885 bis am 7. Merze 1932 gläbt het, isch e Wälschschwiizer Schurnalischt, Volchskuntler und Mundartforscher gsi.
sys Lääbe
Dr Gabbud isch z Lourtier, däm Doorff hinden im Draanstal, uf d Wält cho. Er isch dr Soon vom ene Alphirt gsi. Und är het au sälber e Zyt lang und näbe syne andere Gschäft z Bangis als Bärghirt gläbt bis ane 1920, und drzue ane het er auöppen im Schuelhuus vo Bagnes mol als Hilfslehrer Schuel ggää. E churzi Zyt isch er no uf Monthey abe i d Glasfabrigg go schaffe.
Derno isch är vo 1913 aa Mitarbeiter und sit 1920 fescht agstelte Redakter bi dr liberal-radikale Walliser Zytig Le Confédéré z Martinach gsi. Er het als Koreschpondänt vo dere Zytig d Reede im Walliser Groosse Root beobachtet, und är isch für si pointiert und diräkt Styl bekant gsi. Er isch dr Presidänt vom Walliser Presseveräin woorde. Und dr Gabbud het au für di radikaali Waadtländer Zytig Revue und für d Patrie Suisse gschribe. Er het für syni verschideni Synonym bruucht, so öppe Maurice de la Montagne oder Le Paysan de la Dranse.
Derzue het er sech für d Sach vom Versicherigsveräin vo Bagnes engaschiert.
Dr Gabbud het sech i synere Heimet bsunders für d Brüüch im Tal und für die yheimischi Sprooch, dr Patois inträssiert, der lokal Bangiser Dialäkt vom Frankoprovänzaalische. Är het die alte Gschichte vo d Bärgdöörffer Mies, Vouvry, Levron und Bangis gsamlet, und er het drüber für d Zytschrift vo dr Schwiizerische Gselchaft für Volchskund öppis gschribe. Material vo iim isch au für s Schwiizer Gschichtslexikon Dictionnaire historique et biographique suisse, s HBLS,choo.
Dr Redakter het als Walliser Imformant fürs Wälschschwiizer Mundartwörterbuech Glossaire des patois de la Suisse romande'' gschaffet.
Dr Gabbud isch im Komitee vo dr Wälschwalliser Gschichtsgselschaft gsi, won er het ghulfe uf d Bei schtelle. Er het zwee Uufsätz gschribe über d Regionalgschicht, dr eint heisst «L’année de la misère 1816» und dr ander «Les inondations de la Dranse en 1818», und do drzue «Un Centenaire valaisan (1818–1918)» im Conteur vaudois. Anderi Schrifte vo iim sind «Les Traditions valaisannes» und «Les quatre saisons au val de Bagnes».
Niklaus Meienberg
De Niklaus Meienberg (* 11. Mai 1940 z Sanggalle; † 22. September 1993 dur Suizid z Züri) isch en Schwiizer Schriftschteller und inveschtigative Journalischt gsi. Är het z Züri gläbt und zu Läbzyte 14 Büecher veröffentlich. Sini Arbeite über die jüngeri schwiizerischi Vergangeheit händ damals massgäblich zu de öffentliche Meinigsbildig i de Schwiiz biitreit. Sini gschliffne Text gälted immer no als Muschterbiischpil i de Journalischteschuele
Maurice Gabbud
sys Lääbe
Ane 1932 isch er mit 47 Joor gstorbe, me het en im Fridhof vo Chables vrgrabe.
Niklaus Meienberg
Läbe
Nach füüf Jahr i de Chloschterschuel Disentis isch är mit 20gi für es Jahr id USA, is New Yorker Büro vo de Federation of Migros Cooperatives, und isch usserdäm Bulldozerfahrer im kanadische Vancouver gsi. Erscht dänn het är aagfange schtudiere, Hauptfach Geschichte, zerscht a de Uni z‘Friburg, dänn a de ETH, dänn mit eme Stipendium z Paris. Sini Schtudie het är z Friburg abgschlosse, mit de Lizenziatsarbeit De Gaulle und die USA von 1940–42.
Ab 1966 5 Jahr isch er Pariser Korrespondent vo de Weltwoche gsi. Ab 1971 het är Byträg fürs Kulturmagazin Perspektiven vom SF DRS gmacht, sowie etlichi Produktione fürs Radio DRS, z. B. di satirisch Sändig Faktenordner. Glichzytig isch är freie Mitarbeiter vom Zürcher Tages-Anzeiger worde, und vom Tages-Anzeiger Magazin (hütige Name: Das Magazin). Wäg sine kritische Text zur Schwiizer Gschicht und Gägewart het är dött 1976 – gäg de Wille vo de Redaktion – vom Verleger Otto Coninx es langjährigs Schriibverbot becho. 1977 het är wäge Passage vo sim Film Die Erschiessung des Landesverräters Ernst S. und eme plante Theaterstück über de Ulrich Wille vor Gricht müesse. De Meienberg, wo vom schpötere Bundesrat Moritz Leuenberger verteidigt worde isch, het de Prozess gäge d’Söhn vom Wille gwunne. Vo 1982 bis 1983 Leiter vom Pariser Büro vo de Hamburger Illuschtrierte Stern. Dena freie Mitarbeiter vo de WOZ und vor allem Schriftschteller. Im Früehling 1987 het de Meienberg für d‘Weltwoche es kritisches und villbeachtets Porträt über de Ulrich Wille und sini Familie gschribe. Unter em Titel Die Welt als Wille und Wahn isch es im Herbscht vom gliche Jahr in Buechform usecho. De Quelle sind u. a. Fotografie vo unveröffentlichte Briefe vom Wille an sini Frau gsi, Fotos, wo die Meienberg unerlaub vo mene Dekorationsstück innere Uusschtellig gmacht gha het - wie är im Nachwort sälber zuegit: „Die wachhabende Aufsichtsperson des Ortsmuseums Meilen hatte das Buch noch nie aufgeblättert gehabt, freute sich aber, dass sein Inhalt dem Fotografen Roland Gretler und mir so gut gefiel, und hatte nichts dagegen, dass ich einige Passagen exzerpierte und Roland Gretler ein paar Dutzend Seiten integral fotografierte.“
Maurice Gabbud
sys Lääbe
Die südfranzösischi und Gämfer Forscherin und Künschtlerin Karelle Ménine het nöierdings em Gabbud sini Schrifte undersuecht.
Niklaus Meienberg
Läbe
Am 11. September 1992 isch de Niklaus Meienberg bi mene – möglicherwis in Auftrag gäne – Attentat vo zwei Nordafrikaner brutal zämegschlage worde. Vo de Folge vo däm Überfall het är sich nie meh rächt erholt. Me seit, är isch en grosse, körperlich mächtige Ma gsi – und de Geischt i däm Körper isch broche worde.
Är isch 1993 durch Freitod (Erschtickt miteme Sack über em Chopf, behälfs Schlafmittel und Alkohol) gschtorbe. Nach Ischätzig vom öschtrichische Schriftschtellers Erich Hackl will är de Lauf vo de Wält nümm verschtande heyg, wahrschinlich au wäge unbewältigti Depressione.
Sin Nachlass wird im Schwiizerische Literaturarchiv in Bärn uufbewahrt. Am Meienberg sini in St. Fiden – Paris – Oerlikon gsammlete beschte Reportagen sind 2005/06 i d‘Buechreihe Schweizer Bibliothek uufgnoh worde.
Hohe Stube
Die Hoochi Stuube isch d Bezäichnig für die drei Basler Drinkstuube im spoote Middelalter gsi, wo sich die Aadlige und die meebessere Bürger vo dr Stadt droffe häi. Si häi sich zun ere Art Bardeizentrale entwicklet. Äänligi Iirichdige si in e Hufe andere Schwizer und süddütsche Stedt bekannt.
D Lokaal
Z Basel hai im 15. Joorhundert drei Stuube die Hoochi Stube bildet: zwäi ooberi Stuube – d Gsellschaftsstuube zum Brunne und d Gsellschaftsstuube zur Mugge – und d Gsellschaftsstuube zum Süfze, wo men ere au die niideri Stuube gsäit het. S zum Brunne, wo vor 1411 kauft worde isch, isch am Petersbärg 1 gstande, und mä het s 1937 abbroche. S Huus zur Mugge am Schlüsselbärg isch scho vor 1374 kauft worde. 1545 het mä s nöi ufbaut und das Gebäid stoot immer no. Vo 1661 bis 1849 isch s dr Sitz vo dr öffentlige Bibliothek und de Amerbachsche Sammlige gsi. S Huus zum Süfze (au ze der núwen bruggen) isch in dr Stadthuusgass gstande. Es isch vor 1367 kauft worde und mä het s 1915 abbroche. . Die Hooche Stuube si wichdigi gsellschaftligi Dräffpünggt gsi und Achtburger het mä numme chönne wärde, wemm mä in äinere vo de Stuube Mitgliid gsi isch.
Miami Bass
Miami Bass isch e Hip-Hop-Sub-Stil us Miami wo im gänze Süde vo den USA seer populäär gsi isch; mit de pornografische 2 Live Crew und de Hits vo Tag Team und andere isch dä Schtil au wältwyt bekannt worde. Musikalisch gsee basiert är uf em Old School Rap, vor allem uf em Electro Funk. In Detroit hed sich dr Miami Bass mit em Techno zu Ghetto Tech verschmolze. Es git au Miami Bass uf Dütsch, am bekanntischte isch "türlich, türlich" vo Das Bo. In Brasilie hed dr Miami Bass als Inschpirationskwälle für dr Rio Funk dient.
Hohe Stube
Bardeie in dr Stadtbolitik
Bardeie kennt mä z Basel scho us em 13. Joorhundert, wo sich dr stedtisch Dienstadel under em Wabbe mit eme Babbagäi druf gsammlet het und män ä dorum Psitticher säit, und dr ländlig Dienstadel iine as Stärner mit eme wisse Stärn uf rotem Grund Barooli bote het. Was am Aafang d Usenandersetzig under anderem brägt het, isch gsi, ass d Psitticher eender babstfründlig gsi si, wääred d Stärner die staufische Kaiser understützt häi, wie s au in de ooberitaliänische Stedt mit de Ghibelline und Guelfe bassiert isch.
S Ändi vo dr Hooche Stuube
D Macht vo de Zümft isch vom 14. Joorhundert aa mit iirem Iizuug in dr Root immer gröösser worde und im Joor 1515 si die patrizische Briwilegie abgschafft worde. 1516 isch dr Jakob Meyer zum erste zümftige Bürgermäister gweelt worde. Im Bangsionesturm 1521 het die Hoochi Stuube im Root zää vo iire zwölf Sitz verloore und wo 1529 d Reformazioon iigfüert worden isch und die katholische Aadlige und Patrizier d Stadt verloo häi, isch das s Ändi vo dr Hooche Stuube as politischi Macht gsi. Dr letscht Achtburger isch zwar no bis 1545 im Root gsässe, aber denn si die bäide patrizische Rootssitz aifach nüm bsetzt worde. 1597 het die Hoochi Stuube no zwäi Drinkstuube gha, die «zum Brunne» und die «zum Süfze», aber käi Sitz im Root.