cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hans-Jochen Vogel
Lääbe
Zum Wintersemeschter 1946/47 het er s Studium vu dr Räächtswissenschaft an dr Universiteet Marburg fuurtgsetzt un anne 1948 s eerscht Staatsexaame gmacht. 1950 isch er an dr Universitet Marburg mit dr Aarbet „Der Irrtum des Täters über die Rechtmäßigkeit der Amtsausübung in § 113 StGB und die Zuständigkeit der Behörde in § 156 StGB“ zum Dr. jur. promoviert woore. 1951 het er s zwait juristisch Staatsexaame absolviert.
Isabella Schmid
Lääbe
Scho im Alter vu vier Joor isch d Isabella Schmid zum eerschte Mool uf dr Biini gstande. Mit dryzeeni het iri Uusbikldig an ere Juugedtheater-Schuel aagfange. In dr Joor 1990 bis 1994isch si in e baar Schwyzer Theater ufdrätte, wu sie unter anderem in dr Stuck Frankie und Johnny, Fool for love oder Tagträumer mitgspiilt het. Anne 1994 isch si uf Minche gange un het in e baar Fäärnseeprodukzioone mitgspiilt (unter anderem Polizeiruf 110, Aus heiterem Himmel un Schwurgericht). Mer chännt si aber vor allem dur iri Roll as Lollo Fuchs in dr Serie Hinter Gittern – Der Frauenknast, wu si anne 1997 dermit aagfange het.
Hans-Jochen Vogel
Lääbe
Anne 1952 isch er Assessor im Bayrische Staatsminischterium vu dr Juschtiz woore. 1954 isch er zum Amtsgriichtsroot z Traunstein ernännt woore. Vu 1955 bis 1958 het er as Juschtizbeamte in dr Bayrische Staatskanzlei gschafft un isch derno bis zue syre Pensionierig anne 1991 as bayrischer Juschtizbeamte beurlaubt gsii.
Isabella Schmid
Lääbe
Noodäm si zwai Joor lang zum Hauptcast vu dr Serie gheert ghaa het, het ire Engaschmänt deert anne 1999 mit em Dood vu ire Figuur ufgheert. Derno het si wider am Theater gspiilt un isch derzue in e baar Fäärnseeprodukzioone z sääne gsii (zum Byschpel zwai Joor an dr Syte vum Jochen Busse in dr RTL-Comedyserie Das Amt). Syter 2003 isch d Schmid derzue au bim Zürcher Raadiosänder Energy Zürich d Station-Voice. Wu dr Schmid iri besct Fryndin an Chräbs gstoorebn isc, het si anne 2005 Cinema for Life grindet, isch in dr drääifreie Dääg mit Schauspiilkolleege wie Hannes Jaenicke, Jochen Busse, Ursela Monn, Gerit Kling, Leonard Lansink, Katy Karrenbauer in Crankehyyser unterwägs un duet Theaterstuck lääse. Lichtblicke – Schauspieler lesen für Krebspatienten haißt des eerscht Projäkt vu Cinema for Life. Mit Biinenengaschmänt in Die Zofen von Jean Genet, Diener zweier Herren un Bei Anruf Mord isch si in dr Schwyz un z Dytschland ufdrätte. 2007 het d Schmid d Kinoroll vu dr Valeria in Geld oder Leben iberchuu, wu si ne tämperamäntvolli Mueter gspiilt het. Vu Septämber 2010 bis 2011 het mer si in dr ZDF-Telenovela Lena – Liebe meines Lebens un in dr Schwyzer Chinder- un Juugedserie Best Friends im Schwyzer Fäärnsee chenne sää.
Hans-Jochen Vogel
Lääbe
Anne 1950 isch er in d SPD yydrätte.
Dr Vogel isch vu 1960 bis 1972 Ooberbuurgermaischter vu München gsii. Vu 1972 bis 1981 un wiider vu 1983 bis 1994 isch er Mitgliid vum Dytsche Bundesdaag gsii. Är isch vu 1972 bis 1974 Bundesminischter fir Ruumoornig, Böuwääse un Stedteböu gsii, derno bis 1981 Bundesminischter vu dr Juschtiz. Z Wescht-Berlin isch er vu Jänner bis Juni 1981 Regierede Buurgermaischter un bis 1983 Mitgliid vum Abgoordnetehuus.
Noch em Änd vu dr Chanzlerschaft vum Helmut Schmidt isch er Chanzlerkandidaat vu dr SPD bi dr Bundesdaagswahl 1983 gsii, het aber gege di nei Koalizioon us CDU/CSU un FDP unter em Helmut Kohl verloore. Vu 1983 bis 1991 isch er Voorsitzer vu dr SPD-Bundesdaagsfrakzioon gsii un vu 1987 bis 1991 Barteivoorsitzer vu dr SPD.
Arrondissement Sarrebourg-Château-Salins
S bsteht üs fìmf Kanton mìt 73 Gmeina.
Communauté de communes Houve-Pays Boulageois
D Communauté de communes Houve-Pays Boulageois ìsch a Kommünàlverbànd ìm Moselle (Frànkrìch). Sa ìsch zum 1. Janner 2017 grìnda worra üs dr Füsion vu dr Kommünàlverbànd Communauté de communes de la Houve un Communauté de communes du Pays Boulageois. Zum Kommünàlverbànd gheera 37 Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Boulay-Moselle, Präsidant ìsch dr André Boucher.
Heidi Knoblich
D Heidi Knoblich (* 23. Oktober 1954 z Zäll as Heidi Baumgartner) isch e dytschi Schriftstelleri un Schurnalischti.
Lääbe
Di eerschte Vereffetlichunge vu dr Heidi Knoblich sin iri Chindergschiichte gsii, wu mit Illuschtrazioone vu dr Traute Enderle-Sturm im Magazin vu dr Baadische Zytig uusechuu sin. E braiter Publikum chännt si syter anne 1994 dur di reegelmääßig an Hailigoobe Sidweschtfäärnsee uusgstraalt Sändig Lieder und Geschichten unter dem Christbaum – Werner O. Feißt und seine Freunde erzählen. Iber vyyl Joor wisch si deert mit ire aigene Wynäächtsgschiichte bresänt gsii. Un d Welt hät liislig gschnuuft, ire alemannisch Winter- un Wynäächtsbuech, isch e Sammlig vu all dääne Wynäächtsgschiichte un isch anne 1998 erschiine.
Syter 1996 schafft si bim SWR-Studio Fryburg, mer chänt si in dr Regioon dur iri Raadioo-Byydreeg, wu s um s Land, sy Mänsche un iri Sprooch din goot. Bis Ändi 2005 isch d Heidi Knoblich mit andere Autoor*ne fir di uf SWR4 all Wuche uusgstraalt Sändig Mundart am Samstag verantwoortli gsii. Dryzee Joor lang het d Heidi Knoblich au in dr beliebte Raadioo-Comedy-Seerine Zahnarztpraxis Dr. Pauly, us dr Fäädere vum Heerspiilautoor Hugo Rendler, d Roll vu dr Zaandokterhälferi Sofie gspiilt.
D Heidi Knoblich het histoorischi Romään (Winteräpfel, Constanze Mozart geb. Weber, Tanz auf dem Wind) un Biinestuck (Fanny, Die Schwarzwaldengländer, Ein Dinner für den Fürstenmaler etc.) gschriibe.
Zue dr Jubileeumsveraastaltig 125 Jahre Skilauf im Schwarzwald – Heimat des Skisports seit 1891 anne 2015 isch s Heidi Knoblichs Wynäächts-Chinderbuech Zum Christkind auf den Feldberg – Weihnachten bei Fräulein Fanny im Silberburg-Verlaag z Diibenga uusechuu – e Spin-Off vu irem historische Romaan Winteräpfel, wu im Hintergrund d Gschiicht vu dr Aafäng vum Schyyschpoort im Schwaarzwald schilderet un zytglyych in dr nyynte un zeente Uflaag in ere Jubileeumsuusgaab vereffetligt wooren isch.
Anne 2001 het si dr Dytsch-Franzeesisch Fryndschaftsbryys iberchuu un 2004 d Johann-Peter-Hebel-Medaille.
Elisabeth Niederer
D Elisabeth Niederer (* 13. Mai 1960 z Züri) isch e Schwyzer Schauspiileri.
Lääbe
Dernääbe schafft d Elisabeth Niederer syt dr 1980er Joor au umfangryych fir Film un Fäärnsee. Im Kino hetmer si in verschiidnige Schwyzer Produkzioone chenne sääne, zem Byschpel in Aus heiterem Himmel, Usfahrt – Joy Ride, em 2005 fir dr Schwyzer Filmbryys nominierte Film Sternenberg oder 2019 as Mueter im Film Wir Eltern vu dr Ruth Schweikert un em Eric Bergkraut. In ere Folg vu dr Weißblaue Geschichten het si anne 1983 zum eerschte Mool im Fäärnsee gspiilt, anderi Gaschtrolle het si in Seerine wie Heidi und Erni, Die Rosenheim-Cops, Vater wider Willen oder SOKO 5113 ghaa. Grooßi Populariteet z Dytschland het si zwische 2000 und 2002 dur iri Mitwiirkig in 51 Folge vu dr ZDF-Seerine Samt und Seide iberchuu. 1993 un 2014 isch si in zwoo Tatort-Folge z sääne gsii.
D Elisabeth Niederer läbt z Minche.
Communauté de communes Sarrebourg Moselle Sud
D Communauté de communes Sarrebourg Moselle Sud ìsch a Kommünàlverbànd ìm Moselle (Frànkrìch). Sa ìsch zum 1. Janner 2017 grìnda worra üs dr Füsion vu dr friajera Communauté de communes Sarrebourg Moselle Sud mìt dr Kommünàlverbànd Communauté de communes de la Vallée de la Bièvre, Communauté de communes des Deux Sarres, Communauté de communes du Pays des Étangs un Communauté de communes de l’Étang du Stock. Zum Kommünàlverbànd gheera 76 Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Sarrebourg, Präsidant ìsch dr Roland Klein.
Communauté de communes du Sud Messin
D Communauté de communes du Sud Messin ìsch a Kommünàlverbànd ìm Moselle (Frànkrìch). Sa ìsch zum 1. Janner 2014 grìnda worra üs dr Füsion vu dr Kommünàlverbànd Communauté de communes de l’Aéroport de Lorraine, Communauté de communes du Vernois un Communauté de communes de Rémilly et environs. Zum Kommünàlverbànd gheera 34 Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Verny, Präsidant ìsch dr Jean-Paul Eckenfelder.
Communauté de communes Rives de Moselle
D Communauté de communes Rives de Moselle ìsch a Kommünàlverbànd ìm Moselle (Frànkrìch). Sa ìsch zum 1. Janner 2014 grìnda worra üs dr Füsion vu dr Kommünàlverbànd Communauté de communes de Maizières-lès-Metz un Communauté de communes du Sillon mosellan. Zum Kommünàlverbànd gheera 20 Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Maizières-lès-Metz, Präsidant ìsch dr Jean-Claude Mahler.
Paul Haller
Dr Paul Haller isch am 13. Juli 1882 z Räi bi Brugg im Kanton Aargau uf d Wält choo und am 10. März 1920 z Züri gstoorben. Er isch e refermierte Schwiizer Pfaarer, Leerer und Schriftsteller gsi.
Sys Lääbe
Im Pfarrhuus z Vorderräi, däm Döörffli uff dr lingge Syte vo dr underen Aare, wo sit 1898 zu dr Gmeind Rüfenach ghört, isch dr Paul Haller als Soon vom Pfaarer und Schuelinspäkter Erwin Friedrich Haller (1840–1911) und vo dr Angelika Marie Haller, geboreni Schwaab (1840–1918), uf d Wält choo. Syni Muetter isch vo Basel gsi. Scho dr Grossvatter Friederich Haller (1803–1873) isch Pfaarer gsi, z Fälte bi Schinznach, emen andere Doorff a dr Aare numen es paar Kilometer oben a Brugg.
Im Pfarrhuus isch dr Paul als zwäitjüngschte vo füüf Gschwüschterten uufgwachse, zäme mit em Theodor, dr Marie (* 1877), em Adolf (* 1880) und em Erwin (1885–1971). Vom Huus, wo d Stedt Bäärn und Brugg 18. Joorhundert nach de Plään vom Bärner Wäärchmäischter Emanuel Zehnder (1720–1799) hend lo boue, het men e schööni Uussicht uf s Aaretal undedraa un d Landschaft vom «Wasserschloss», wo d Limet vo der andere Syte häär chunt, und gäge Noorde dr Aare noo bis zum Schwarzwald; es stoot hööch oben am Port, wo dr Oort vermuetlich drvo dr Name «Rein» übercho het. Dr Platz isch ganz am nördlichen Ändi vom Bruggerbärg, wo doo Räinerbärg heisst. S Pfarrhuus, wo men anne 1971 en Dafele zum Adänken an Dichter Paul Haller über dr Tüüren agmacht het, isch ganz am Rand vo dere chlyne Flechi, wo au no di refermierti Pfarrchile mit em Fridhof näbedraa druff stoot. Im Fridhoof isch dr Grabschtäi vom Erwin und dr Angelika Haller hütt no z gsee. Di refermiert Chile vo Räi isch es uuralts chirchlichs Zäntrum vo der Regioon, si chunt us ere Zyt lang bevor s d Stadt Brugg gää het; im achte Joorhundert isch d Chilen em elsässische Chlooschter Müerbe gsi. Zu dr wyte Pfarräi Räi ghöören es paar Döörffer i dr Umgäbig, sogar vo ännet der Aare chöme sit 1940 d Lüüt uf Räi zum Pfaarer un z Chile und ufe Fridhoof: d Oortschaften im Pfarrsprängel sind näbe Räi no Lauffohr, Rüfenach, Remige, Station Siggetal, Viligen und Würelinge. Die hütigi Räiner Chile het dr Boumeischter Heiri Buume vo Vilige anne 1864 für d Chilegmeind nöi gmacht. En Oort, wo me früener vom Pfarrhoger vo Räi uus guet gsee het, isch d Ruyne vom mittelalterliche Stedtli Freudenau wisawi vo Stilli, wo me bis 1903 mit ere Fääri übere Fluss isch, eerscht den isch d Brugg choo; dr Ydruck vo der alte Muur am schreege Turm bi der Aare het dr Paul Haller spööter in Gedicht und Churzgschichte vrarbeitet. Und au dr bräit Fluss sälber, d Aare, mit iireren Auelandschaft chunt immer wider i syne Väärsen und Gschichte vor, so wie im «Hymnus an die Aare», wo im Fragmänt zum ene hoochdütsche Värsepos «Freudenau» ufgschriben isch.
Bis Hallers het me gäärn Gschichte vorglääsen und Büecher agluegt und Sprüüch usegfunde; für d Chind isch d Sprooch un d Literatur immer nooch gsi, und vo doo häär döörfft em Paul Haller sys fynen und läbige Sproochgfüel dr Afang gnoo haa. Dr Paul isch i d Dorfschuel z Hinderräi und sid 1894 uf Brugg überen ad Bezirksschuel und drno 1898 für d Kantonsschuel uf Aarau. Doo het er markanti Leererpersoonen aatroffe, wo au als Forscher e Name gha hend. Für d Naturwüsseschafte, das Fach won iim bsunders vil bedüütet het, wie ner sälber mol säit, isch er zum erfaarene Profässer Fritz Mühlberg (1840–1915) choo, em Pionier vo der aargauische Geology und Landeschund, wo bsunders vil über d Natuur i dr Aarelandschaft gforschet het. Dr Sproochwüsseschaftler und Ornitholoog Jost Winteler (1846–1929) isch a dr Kanti z Aarau dr Gschichtsleerer gsi, dr Altertumswüsseschaftler Franz Fröhlich (1849–1912) vo Brugg, zum nume no vo eim bekante Schuelmeischter z rede, het Latyn ggää. Vom Winteler syne sproochdidaktischen Ideeè het men i de Joor grad vor em Paul Haller synere Schuelzyt gwüss a dr Kanti und i de Schuelen uf em Land vil gredt. Dr Winteler isch eine gsi, wo s praktische Näbenand vom Hoochdüütschen un dr Mundart i dr Schuel für öppis Nützlichs und Wichtigs agluegt un de zuekümftigen Aargauer Leerer und Leererinnen as Härz gleit het. D Meinig vo sym Profässer wird em Paul Haller sys Dänke prägt ha; i synere Dokterarbet het dr Haller vil spööter düütlichi Sache zu dr Beziehig zwüsche de beede Sproochen ufgschribe. Und z Aarau het me scho gly gwüsst, wie der begabt Schüeler aktyv mit dr literarische Sprooch umggangen isch; er het Gedicht und anders ufgsetzt i synere Kantizyt. Und wien er sich im Aarauer Studäntelääbe guet zrächtgfunde het, gseht men au am «Farbelied», won er als Veräinspresidänt füre Kantonsschuelturnveräin dichtet het; me het s z Aarau no lang gsunge. 1901 het dr Paul Haller d Reed am Mäiezuug z Aarau i dr Mundart ghalte, was denn für so öfentlichi Aasproochen i dr Schwiiz öppis Sältnigs gsi isch. Wo d Zyt z Aarau ume gsi isch, het dr Paul Haller a dr Uni Basel un de sit 1904 au no z Marburg un z Berlin d Theology studiert. Er het die verschidene Richtige vo dr refermierte Theology gleert könne, und schynts isch für iin die religiös-soziali Aart s Bessere gsi, wo uf dr Grundlaag vo dr Liberale Theology stoot und säit, d Chrischte müössen öppis für soziali Randgruppen tue, und wo sich i dr Schwiiz 1907 i dr Religiös-sozialistische Komferänz vom Leonhard Ragaz (1868–1945) organisiert het.
Hans Potthof
Der Hans Potthof, au Johnny Potthof, gebürtig Hans Potthoff (* 24. Januar 1911 z Zug; † 29. März 2003 am gliche Ort), isch e Schwizer Maler und Grafiker gsi.
Paul Haller
Sys Lääbe
Es isch iim jetz gsundhäitlich nümme guet ggange; scho z Schiers isch er müed und au schwärmüetig woorde. Er isch go kuure, und anne 1918 het er, wie s iim dr Dokter empfole het, en Psichotherapy agfange, und drfüür isch er uff Züri go woone; 1919 isch er au no zum Carl Gustav Jung (1875–1961) ggange. D Behandlig het iim es Wyli ghulfe, sy Zuestand isch aber nie lang stabyl blibe, und Schuel ggää het er z Weddige trotzdäm fasch ganz bis am Schluss. Won er mit synere Laag sid änds 1919 doch immer weniger z rank choo isch, het sich dr Paul Haller mit Achtedryssgi z Züri am 10. Merz 1920 s Lääbe gnoo. Begraabe het men iin uf em Fridhof z Brugg.
S literarische Schaffe
I sym churze Lääbe het dr Paul Haller zimli vil uf Hochdüütsch und i sym Aargauer Dialäkt gschribe. Syni Wäärch gälte vil i dr Literaturgschicht vo säbere Zyt. Me gseht das au a däm, wo alles scho über en Autoor und syni Sache gschribe worden isch, und au do dra, was zytgnössischi Künschtler drmit mache; das luege mer de wyter unde no gnöier aa.
Hans Potthof
Läbe und Wärk
Der Potthof het Landschafte und Alltagsszene gmolt. In schnälle Skizzen het er Mönsche ganz chli i d Natur gstellt. Uf grossformatige Bilder het er südlechi Landschafte und der Zugersee gmolt, er isch am Stiermarkt mit Stift und Zeicheblock unterwägs gsi oder het spontan Mensche in Cafés porträtiert. In drü Zitabschnitte het er hauptsächlich aquarelliert: In der Zit bis zum erste Pariser Ufenthalt 1938, uf ere Griechelandreis 1962 und im Winter 1966. 1968 händ Gouachen die malerischi Funktion vo de Aquarelle i sim Wärch überno. ««Potthofs Werk war nur einem geringen Wandel unterworfen. Bei gleichbleibenden Themen wurden mit der Zeit der Strich der Zeichnung freier, und mit zunehmender Distanzierung von der impressionistischen Manier gewannen die Pinselführung an Grosszügigkeit, die Farbflächen an Kraft und Homogenität. Die Entwürfe für Kunst am Bau führt er in allen Techniken eigenhändig aus: Sgraffito, Keramik-Mosaik, Metallplastik, Acryl- und Dispersionsmalerei.»
Paul Haller
S literarische Schaffe
Mee no gälten em Paul Haller syni zwöi gröössere Mundartstück als rächti Meischterwäärch und öppis Bedüütends i dr Schwiizer Literatur. Es isch d Gschicht ’s Juramareili und s Drama Marie und Robert. Die beede Sache nimt men als originelli und früeni Bischpiil vom literarische Naturalismus und vo dr sozial engaschierte Mundartdichtig, wo zum Haller synere theologische Haltig basst; un dr Autoor het mit ne zäigt, wie me bim Schryben im Dialäkt schwiregi Sache gnau, richtig und prägnant cha sääge. Em Otto vo Greyerz syn Komentaar, s Juramareili sig gwüss s eerschte Mol sit em Johann Peter Hebel synen Allemannische Gedichte wider öppis mit son ere klaaren und eifache Sprooch, het dr Dichter gfröit. Im Juramareili beschrybt dr Haller em ene Mäitli sys Lääbe, wo wägem Trinke vom Vatter ganz schwirig wird und tragisch usechunt. Es isch es groosses Väärsepos, wo d Gschicht vo däm Chind und vo synere Familie und s Tryben und Lääben im Doorff nördlich von Aarau am Jurahang mit bildhafter Sprooch vrzellt. Me cha nume stuune ab dr ryche, gnauen und träffende Mundart und wie dr Haller sicher mit deren iirne Möglichkäiten umgoot. Dr Hermann Burger, wo ebe sit 1972 au uf em Chirchbärg bi Chüddige gläbt und döört sys Wäärch Kirchberger Idyllen gschribe het, seit vo dere Balaade eifach grad, es sig «ein unerreichtes Meisterwerk». S Juramareili het dr Dichter ufem Chirchbärg ufgschribe, es isch aber eerscht eis Joor won er vo däm Oort wider furt gsi isch im Truck usecho bim Aarauer Verlag Suurländer, wo scho doozmol für d Schwiizer und bsunders au für d Mundartliteratur vill too het. Für d Erschtusgaab het dr Verlaag Zäichnige vom Aarauer Künschtler Emil Anner (1870–1925) gnoo. S Wäärch zäigt die beschäideni Existänz vo den arme Lüüt im ene Hüsli ussert em Doorff im Schachen a dr Aaren unde, me list wie s schwirig woorden isch, wo dr Vatter d Muetter agriffen und drum is Chefi uf Länzbig müösse het, wie die chranki Muetter gstoorben und uff dr Chilchbärger Fridhoofterasse zusserscht usse vrgrabe worden isch, wie s Mareili mit sym chlyne Schwöschterli bi dr Bäsi gsi isch, was es im Wältsche z Nöieburg im ene fürnääme Huushalt gleert het bis d Madame iins, wo si vernoo het syni Mueter sig a dr Tubärkuloose gstoorbe grad heigschickt het, wie s zrugg is Doorff choo isch und Aarbet in ere Fabrigg i dr Stadt gfunde het und wie s em doo ggangen isch mit der eerschte schüüche Liebi nach eme Doorffäscht un mit dr Entüüschig und wie s ab em plötzlichen Uftauche vom heigschickte Vatter vrschrocken und gly chrank woorden und halt scho jung gstoorben isch. Am Ändi trääge d Doorffchind s Mareili zu der Chilen übere. Churz vorhäär isch dr Vatter vrschwunde gsi, er isch is Wasser un d Aare het en furtträit un z Basel het men en usem Rhy zoge.
Me list i vilne Zyle vo dr Landschaft am groossen Aargauer Fluss und gseht der Jura vor siich und chunt es staarchs Bild über vo dr soziale Situazioon und dr Dänkaart vo de Lüüt im Doorff. Eini vo de vilne Stellen i dr Balaade, wo d Aare vorchunt, isch die:
«Me gseht, wi s Wasser us der Wyti chunnt Und wäis doch nid wohär und nid wohi, Und wäis nid, het me s Häiweh oder nid. Me stunet lang und möcht au äinischt mit Den Ufere noh, wo s Matte het und Wald Und Stedt und Dörfer, under Brugge dur Und schöne Mäitlene, wo drüber göhnd. Und wyter abe bis is Niderland.»
Und em Haller syni Idee, em Mäitli vo synere Gschicht dr Name mit der Landschaft z verbinde, em Juramareili z sääge, schynt i dr ganze Gechicht au immer wider dure. S Bild vo dere Bäärgelandschaft oben a dr Aare wird vo vilne Syte agluegt, so wie öppe bim Mareili syne Baanfaarten uf Nöieburg und Zrugg und bi der wichtige Schilderig vom Schwiizer Nazionalfyrtig i sym Doorff. Näben ere knappe Charakterisierig vom Schwiizer Nazionalgfüel und däm syne Wurzlen im Gründigsmythos vom Land zeigt dr Haller dr ydrücklech Erschtaugschtebruuch mit de Füür uf de Bärghööchine:
«Drum händ au i dr schönschte Summernacht Vo allne Höchene di rote Für Is Tal und gäg de bläiche Stärne zündt. Vom Räinerbärg und ab dr Lägere, Vo Gisli-, Wasserflueh, vom Wyßestäi, Im Bärnischen und über Neueburg, Durs Wattland y bis gägem Gämferegge Händ d Jurabärge gflammt, en Fackelzug Dr Schwyzergränze noh, und übers Land Vom ewige Schnee, vom wyße Gletscherrugge Vo tusig Alpespitz het s widerglüchtet, E wunderbari großi Bundesfyr.»
Mit em Juramareili het dr Haller zum Schryben i dr Mundart gfunde, und das notabene no bevor er uf Züri isch go d Germanistik grüntlich aluege. Syni farbegi und exakti Sprooch macht iin zum ene Meischter vo dr Mundartdichtig. I synere Zyt a dr Uni Züri het er denn wyter gmacht im Dialäkt so wie me s am Gedicht Z Nacht gseht, wo au wider s Motyv vo der Aare uf ene ganz dramatischi Aart vorchunt und wo d Natuur mit em Schicksal vom Mönsch vrchnüpft isch wie me s i dr Lyrik sid dr Romantik gäärn gmacht het. Dr Hermann Burger het gseit, es sig s schönschte vom Haller syne Gedicht über en Fluss. Me wuurt em Paul Haller aber nit grächt, näämti me vo iim nume das, won er im Dialäkt gschribe het. Äänlichi glungeni Wändigen und e schööni Sprooch list men au i syne hochdüütsche Gedicht und Balaade us dr Zürcher Studäntezyt. I der Lyriksamlig Die schönsten Gedichte der Schweiz vom Germanischt Peter von Matt und em Dirk Vaihinger (* 1966), wo im Joor 2002 usecho isch, cha me zwöi vo syne Gedicht lääse, Träume und Im Kaffehaus.
Z Schiers het üse Dichter uf wyte Wanderige d Bündner Bärgwält leere könne, und es git au wider Gedicht, won er vo denen Erläbnis und Beobachtige brichtet; eis drvoo isch dr Väärs «Das Licht auf dem Gletscher», es anders heisst «Enzianen». Grad das Stück über die Bärgblueme, wo s eim immer wider freut se z gsee, sig em Haller sälber bsunders lieb gsi. Es fangt so aa:
«Dunkle Enzianenaugen Blicken fragend in die meinen, Und die meinen staunen wieder In die blauen Kelche nieder.
Es isch d Zyt gsi, wo der Erscht Wältchrieg grad agangen isch. Es git churzi Schrifte vom Haller, won er die dramatischi Epoche reflektiert; im Gedicht «Föhnsonett» vrglycht er s Bild vom wilde Naturfänomeen, em Föön, wo men im Bündnerland als öppis Gföörlichs könnt, mit em dramatische Gschee im Chrieg: «Die Nacht war bang wie Schlachtenwiderhall. Der Föhn spie rote Wetterleuchtgranaten. […]» Scho zum Eerschten Augschte 1914 het dr Haller es anders Chriegsgedicht ufgsetzt. Z verglyche wääre si mit de Gedicht vom Chrieg vo der vierzää Joor eltere Aargauer Mundartdichterin Sophie Haemmerli-Marti (1868–1942). Mit de Verhältnis im Chrieg het der Haller z Schiers, wo jo grad a dr Landesgränzen under em Rätikon lyt, diräkt nume wenig z tue gha; die heiklischti Sach isch es gsi, won es paar Schüeler uf ere Bärgtuur über d Gränze groote und vo de Ööschtrycher interniert worde sind, bis se der Leerer Haller usem Vorarlbärgischen isch go heihole. Im Militäär isch dr Paul Haller Fäldprediger gsi, me weiss aber nüüt drvo, wie s iim im Dienscht ggangen isch.
Für s Stück Marie und Robert het dr Haller s erschte Mol i dr doo scho zimli ryche Dütschschwiizer Theaterliteratur statt em ene liechte Underhaltigsmotyv es äärnschts Thema gnoo und dramatisch vrarbeitet. Es isch e Gschicht vo zwöine eifache Lüütli us em Arbeitermilieu und em Puurelääben im Aargau, wo keis glücklichs Zämesy finde. Dr Schriftsteller und Dramatiker Hansjörg Schneider (* 1938) het drvo gseit: «Paul Haller hat mit ‹Marie und Robert› die stärkste Liebesgeschichte der Schweizer Dramatik geschrieben,» und au scho bim Erwin Haller, em Paul sym Brueder, list men en äänlichi Mäinig vo däm Theaterwäärch. Dr Paul Haller het nach dr Arbet am Drama im ene Brief vom 5. Dezämber 1915 em Erwin gschribe: «Und daß die Mundart auch zum ernsten Drama sich eignet, das steht mir jetzt fest.»
Wi men em Paul Haller syni Sachen aluegt
Wohär me das alles vom Aargauer Dichter hüt no weiss? S mäischte vrdanke mer sym jüngere Brueder Erwin Haller (1885–1971), wo au dr Artikel übere Paul Haller für di Nöji Dütschi Biografy gschribe het. Dr Erwin, wo z Aarau Bezirksschuelleerer gsi isch, het anne 1963 em Paul syn Nochlass dr Aargauer Kantonsbiblioteek vrmacht, und vo doo isch die Samlig mit biografischen und literarische Sachen as Staatsarchyv vom Aargau choo, wo men alles cho ga aluege. Es het drby Manuskript, Briefe, Predigen, es Tagebuech, Fotine und no mee. Dr Erwin het scho anne 1922 em Brueder syni Gedicht s erschte Mol usegää. Und 1931 het er d Biografie vom Paul bim Aarauer Verlag Suurländer lo trucke, mit vil Zitaat us de Briefe, wo dr Dichter syne Lüüt vo usswärts gschribe het und wo gueti Kwelle sind für sys Lääben und Dänke. Und 1953 isch e chürzeri Fassig vo dr Läbensgschicht, wider vom Erwin Haller vrfasst, im offizielle kantonale Sammelband mit vilne Aargauer Biografie choo. Anne 1956 het dr Erwin Haller füre Suurländer no die umfassendi Wäärchusgab zämegstellt. Me cha sääge: Es isch em Erwin Haller vo Afang a glunge, s Lääbe, s Suechen und Schrybe vo sym Brueder träffend, gültig und au kritisch z beschrybe; es git nit mänge Mundartautoor, wo me synere Entwicklig so guet cha go folge wie bim Paul Haller. Und vil vo däm, wo dr Erwin Haller vo sym Brueder gsäit het, isch drno id Literaturgschicht yggange.
D Aargauer Kulturstiftig Pro Argovia het es paar Sache gmacht für s Adänken an Dichter läbig z bhalte. Anne 1986 het d Stiftig dr Text vom Juramareili mit em Aargauer Schauspiiler Hansruedi Twerebold (* 1939) synere Schtimm i dr «Zofiger Fassig» als Toonufnaam zum lose usegää. Au spööter het me die scho fasch klassischi Lääsig widerholt. Anne 2008 isch dr Twerebold id Chile vo Räi nomol cho lääse, und anne 2009 het me s Juramareili ufem Chirchbärg chönne ghööre, begleitet mit Orgelemusig.
Dr Literaturwüsseschaftler Charles Linsmayer het dr Autoor gwürdiget, und vom Leerer und Kunschthistoriker Gottfried Wälchli isch däm syni zwöiti Biografy nach dere vom Erwin Haller. Dr Hansjörg Schneider, wo obe schon es Zitat von em isch, het mol gseit: «Wir alle, die wir aus dem Aargau kommen und schreiben, lieben und verehren Paul Haller.»
Em Haller sys Mundartdrama Marie und Robert, eis vo de beschte Mundartwäärch für uf d Büüni, isch im 20. Joorhundert es paar mol zäigt woorde, und au no i dr jüngere Zyt het s Künschtler inspiriert. Vom Aargauer Komponischt Michael Schneider und em Schriftsteller Andreas Neeser chunt nach dere Vorlaag d Chammeroopere Geträumt hab ich jede Nacht von dir, wo dr Stoff in ere modärne, ganz nöi gschribene Fassig uf Hoochdütsch für Sopran, Mezzosopran, Tenor, Bass, Chammerchor, eme Chammerensemble und Elektronik inszeniert. Anne 2017 het me s Drama z Aarau wider anderscht ufgfüert; gspiilt het das Wäärch jetz in ere zytgnössische Form s Theater Marie im Stadtmuseum Aarau, und ghulfe hend s Theater Tuechlaube vo Aarau un s Kurtheater Baade. Und grad au zu säbere Zyt het dr Jost Meier (* 1939) mit em tragische Stoff d Musig für en Oopere mit em glyche Titel «Marie und Robert» gmacht, s Libretto drzue isch vom Hansjörg Schneider, und s Theater-Orcheschter Biel-Soledurn het s Stück uf d Büüni brocht. Vom Bündner Kantonsbibliothekaar und Dichter Tista Murk (1915–1992) git s en Übersetzig is Rätoromanische: Maria e Robert, drama in trais acts. D Lia Rumantscha het se z Chur anne 1977 usegää.
Bim Lääsen und Lose goot e ganz en eigeti Würkig vom Paul Haller sym dunkle Mundartgedicht vo dr Aaren uus, wo mit «Z Nacht» überschryben isch und mit de Zylen afoot:
«Schwarz gropet d Nacht dr Aare noh, Käis Stärndli schickt e Häiteri. S mues jeden äinischt s Läbe loh Und usem Liecht a d Feischteri.»
Helmut Hubacher
Dr Helmut Hubacher (* 15. April 1926 z Chrouchtu, Kanton Bärn, † 19. Augschte 2020 z Pruntrut ) isch e Schwyzer Bolitiker (SP), Autor un Kolumnischt gsii. Vu 1975 bis 1990 isch er SP-Bresidänt gsii.
Paul Haller
Wi men em Paul Haller syni Sachen aluegt
Was für es Bild: «D Nacht gropet dr Aare noh.» Dää staarch Gedichtafang loot eim nümme loos, mit däm alte, i dr hütigen Umgangssprooch chuum me glöiffige Wort groope oder au graape, wo dr Haller au no an eren andere Stell bruucht. Im schwiizerdüütsche Mundartwörterbuech Idiotikon cha me mit guete Textbeleeg lääse, was es bedüütet: «im Stockdunkle bim Umelaufe sich mit usgstreckte Händ zrächtfinde». Und die bildhafte Väärs wäärden immer wider zitiert. Dr Erwin Haller redt vo däm Gedicht i dr Läbensgschicht vo sym Brueder, und au dr Hermann Burger, won er em Dichter sys schwärmüetige Dänken ahand vo synere Lyrik und de Naturbilder, wo drin vorchömen, undersuecht. I dr jüngere Zyt het der Andreas Neeser zäme mit es paar anderen Aargauer Dichter und Autoorinne drob anne 2013 en Hommage an Verfasser vo vor fasch hundert Joor zämegstellt. Dää Sammelband het als Titel en Zyle zmitz us em Gedicht: «Übers Wasser tanzt en Schy,» und jede vo de dryssg poetische Bytreeg nimmt es Motyv us em Haller sym Aaren- und Nachtgedicht und macht uf ene ganz eigeti Aart öppis druus, alls isch i de Mundarte vo dene wo schrybe. Dr Usegäber seit drzue, es sig «ein vielstimmiger literarischer Reflex auf eines der berühmtesten Schweizer Gedichte.» Die einezwänzg Manne und nüün Fraue, wo s öppis vonnen i däm schööne Band het, rede mit Väärsen und in Prosa vom Haller, vom Gedicht sälber, vom Fluss und vo dr Nacht und au algemäin vom Lääben und dr Sprooch.
Helmut Hubacher
Beruef un Karriere
Dr Helmut Hubacher het e Lehr gmacht bi dr SBB un si bolitisch as Jungsozialischt engaschiert un ab 1953 au as Gweerkschaftssekreteer. Anne 1963 isch er as eerschte Ersatzmann in Nazionaalroot noogruckt. Im nämlige Joor isch er Schefredakteer vu dr Basler Arbeiter-Zeitung woore, wu unter syre Fierig no im nämlige Joor in Die AZ Abend-Zeitung umgnännt wooren isch. Vu 1975 bis 1990 het er as Bresidänt vu dr Soziaaldemokraatische Bartei vu dr Schwyz (SP) amtiert. Vor allem dr vu iim aagfiert offiziäll Bsuech vun ere Delegazioon vu dr SP Schwyz in dr DDR anne 1982, wun er dr Erich Honecker droffe het, het in dr Effetligkait fir Empeerig gsoorgt. Dr Hubacher het si nie vum Bsuech in dr oschtdytsche Diktatuur dischtanziert ghaa, was allno kritisiert wiird.
Paul Haller
Wi men em Paul Haller syni Sachen aluegt
Im Joor 2007 het der Schriftsteller und Dramaturg Christian Haller (* 1943) zäme mit em Fridolin Stähli e Nöiusgab vom Paul Haller syne Wäärch gmacht. S Buech het der Titel «So dunkelschwarzi Auge» – au das es Zitat us em Aare-Gedicht –, und es isch z Baade mit ere CD usecho und es het drin au Fotine und Zäichnige vom Haller, wo die mäischte s erschte Mol veröfentlicht sind. Vom Hansjörg Schneider isch s Vorwort. Am Schwiizer Radio isch am 11. April 2008 e Sändig «Reflexe» mit em Christian Haller cho, wo s um die Nöiusgab und algemäin em Paul Haller sys Wäärch gangen isch; me cha die Sändig no hüt uf dr Websyte srf.ch lose.
D Paul Haller-Gsellschaft luegt zum Adänken an Aargauer Dichter. Im Joor 2020, es ganzes Joorhundert nach iim sym fräiwillige Tod macht si zäme mit andernen Aargauer Instituzioone vom Früelig bis zum Herbscht es Programm mit Lääsige, Theateruuffüerigen und Vortreeg. Zeerscht isch am 10. Merz 2020, grad hundert Joor noch em Paul Haller sym Todestaag, en Oobig im Aargauer Literaturhuus z Länzbig gsi, wo under em Motto «Kais Stärndli schickt e Häiteri» – au das e Zylen us em Aaregedicht – gstanden isch. Am 24. März stellt d Gsellschaft zäme mit em Verlag vatter&vatter en «Wortfächer Paul Haller» vor, wo s drin e Zylete vo schööne Haller-Uusdrück het: dr Titel isch Schmützli gits ekäis.
Helmut Hubacher
Beruef un Karriere
Mer chännt en aber au dur sy Skandalisierig vu dr Armee. Zum Byschpel het er uf Missständ im Bschaffigswääse ufmeerksaam gmacht wie uf dr Chauf vum Radaarsischteem «Florida» un dr Böu vum Schwyzer Panzer 68. Drotz syre Kritik het si dr Hubacher aber alliwyl zu dr Landesverdaidigung gstande. Dr Hubacher het di Soziaaldemokraatisch Bartei as modäärni linki Volksbartei posizioniert.
Paul Haller
Wi men em Paul Haller syni Sachen aluegt
Im Gedänkjoor het s Schwiizer Radio i synere Räie «Hörspiil» uf SRF 1 am 6. März 2020 em Twerebold syni Lääsig vom ene langen Abschnitt usem «Juramareili», wo im Chällertheater z Brämgarten anne 1997 under der Redakzioon vom Martin Heule als Äigeprodukzioon uufgnoo worden isch, nomol brocht. Am 10. März 2020 isch dr Twerebold uf dr Büüni vom sogar theater z Züri s «Juramareili» wider cho lääse.
Arrondissement Thionville
S bsteht üs sìwa Kanton mìt 105 Gmeina.
Paul Haller
Wi men em Paul Haller syni Sachen aluegt
D Paul Haller-Gsellschaft schaffet mit em Pfaarer und Dichter syne nochglassene Schrifte, und si het täil Wäärch von iim als e-book nöi usegää. U dr äigete Websyte www.paulhaller.ch, wo dr Germanischt und Brugger FHNW-Profässer Fridolin Stähli (* 1957) mit dr Kunschthistorikerin Monique Meyer (* 1979) und em Christoph Stähli gmacht het, cha me Sachen us em Lääben und us de Schrifte vom Dichter, wo für d Literatur über d Schwiiz use wichtig sind, go aluege.
Wien em Paul Haller sys Wäärch und die nöieri Literatur im Aargau au no zämebasse, zeigt s Forum Schlossplatz z Aarau in ere Uusstellig im Herbscht und Winter 2020 mit es paar Dichter und Dichterinnen us em Kantoon; si häisst «Im Fluss. Literatur zwischen Aare, Limmat, Reuss und Rhein.» Me cha denn i däm Kulturhuus öppis zum Haller syne Texten und zu dene vo dr Freiämter Dichterin Erika Burkart (1922–2010), dr Faarer Chlooschterfrau und Dichterin Silja Walter (1919–2011), em Christian Haller und em Hansjörg Schneider go aaluege.
Helmut Hubacher
Beruef un Karriere
Ab 1991 het er im aktiive Ruestand gläbt un het Biecher gschriibe un all Wuche ne Kolumne fir d Basler Zeitung (BaZ) un vu 2019 bis 2020 all zwoo Wuche d Kolumne «Der Alte» fir dr Blick. In dr BaZ het er si dooderbyy kritisch mit dr Schwyzer Bolitlandschaft ussenandergsetzt. Wäg ere Chranket het dr Hubacher mit syre BaZ-Kolumne im Juni 2020 no 22 Joor ufgheert uns y Ruggzuug us dr Effetligkait verchindet.
Privats
Dr Helmut Hubacher isch zyter anne 1949 mit syre Frau Gret, gebooreni Hungerbühler, ghyroote gsii, si hän drei Chinder ghaa un im Doorf Courtemaîche (hitte zue Basse-Allaine) im Kanton Jura gwoont. Si hän si bi dr Jungsozialischte z Baasel chännegleert ghaa.
Sy Täxt het dr Hubacher uf dr Schrybmaschiin – s Internet het er nit bruucht.
Trompe-l’œil (Zug)
S trompe-l’œil z Zug isch e 112 Meter langi, 1998 vo der Maria Bettina Cogliatti gschaffeni Farbfeldmalerei a der Katastrophebucht.
Beschribig
D Cogliatti het s trompe-l’œil 1998 mit Acrylfarbe uf d Betonwand vo der Zuger Vorstadtbrücke gmalt. Dafür het sie jewils drü warmi und zwei kalti Farbfelder (oder umgekehrt) gegenüber gstellt. 21 Farbtön sind so zunander in Kontrast gsetzt, dass d Farben vo warmem Gelborange uf der Site vom Vorstadtquai, zu sattem Violett, Grüen und Rot, und schliesslich Richtig Alpenquai in es chüels Blau verlaufe. Somit simuliere sie en farbliche Tagesablauf. D Cogliatti het die farbige Fläche anenander gordnet, um illusionistischi Unterbrüch, Nische und Fänster in der Mur entstoh z lo und so en imaginäre Lebens- und Wohnrum, e «farbigi Stadt» entstoh z lo.
Gschicht
In de 1970er Jahren het der Hans Potthof mit Jugendliche die 112 Meter langi Betonwand vo der Vorstadtbrugg bemalt. Wil em Potthof sis Wärk verschmiert worde isch, isch d Cogliatti vom Stadtbauamt beuftreit worde, d Mur neu z gstalte. 1995 het d Cogliatti im Uftrag vom Zuger Schul– und Stadtbauamt 55 Kinder agleitet, d Betonwand z bemale. S Thema isch «Wohne» gsi, gmalt isch hauptsächlech in Blautön worde – en Aspielig uf die dört 1887 im See versunkene Hüser. D Wandmalerei isch am 6. Juli 1995, e Tag nach der Gsamtsanierig vom darüberliegende, a die glichi Katastrophe erinnernde Rigiplatz igweiht worde.
Stefan Graf (Liedermacher)
Dr Stefan August Graf (* 1958) isch e dytsche Dokter fir Anästhesiology un en alemannische Liedermacher.
Lääbe
Dr Graf schrybt un singt Lieder im Hegauer Alemannisch. Anne 1975 het er sy eerscht Lied gschriibe un syterhär isch er as Liedermacher ufdrätte, uf Chlaichunschtbiinene un au im Raadio un Fäärnsee. Anne 1985 het dr Stefan Graf bim Wettbewärb Jungi Mundart 84 vu dr Muettersproch-Gsellschaft dr 1. Bryys fir Lieder gwunne. Au bim Isteiner Klotz-Wettbewäärb anne 1989 het er e Bryys gwunne.
Dr Graf isch gyhrote un het mir syre Frau ne Suhn un e Doochter. Är läbt z Münsige.
Rokudenashiko
Hintergrund
D Künschtleri beschriibd uf ihre Website, wi si in ihre Jugend nie d Genitalie vonere andere Frau gseh het und ned gwüsst het, wi e Vulva usgseht. Das het bi ihre d Angscht usglöst, ihri Vulva sig ned normal. Si het dann ganz unbeschwert aagfange, e Form vo ihre Vulva z verwände, um Diorame z schaffe. Si hat dademit vil Ufregig erzügd und dann aagfange, mit ihre Kunscht z erreiche, dass Fraue ohni Scham über ihre Körper rede chönnd.
Kunscht
D Rokudenashiko het vili Vulva-Werch gmachd, au en Kronlüchter, es ferngschtüürets Auto und en iPhone-Hülle. En Grossteil vo ihre Kunscht isch binere Polizeirazzia beschlagnahmd worde, aber durch Föteli isch ihri Arbet dokumentiird. Si het dann überlegd, es Auto oder e Tür z baue, het dann aber es Kajak gmachd, inschpiriird durch d Verbindig vo de wiibliche Sexualität und em Meer. Das Kajak, wo si mit Crowd-Funding finanziird het, isch uf Grundlag vomene 3D-Scan von ihre Vulva entschtande. Nachdem si d Aaleitig zum Nochmache ins Internet gschtellt het, isch si wegen Vorwurf, si hetti ihres Gschlächt öffentlich zur Schau gschtelld, verhaftet worde.
Beinstein
Boeschda isch heid an Schdaddoel vo Woeblenge.
En Boeschda gibds a baar Wengerd und an Haufe Boomschdiggla. Au Breschdleng, Schbargl ond no mee Obschd ond Gmias waggs en der Gärdla.
Boeschda isch urkondlich bekannd seid 1089, aber scho viel lenger vorher send Reemer schau do gwea, dovor an Haufe Kelda. Drnoch send dsersch Allemanne do gwea (send doilweis heid noc do), drnoch Franga ond heid eba dr Schdamm von de Schwoba, dia ebe an Doil von de Allemanna send.
Liste der Gemeinden im Département Yvelines
D Lischt vun dr Gmeina im Département Yvelines zellt àlla 259 Gmeina ìm Département Yvelines uf.
Veranderunge sit 2015
2019:
Communauté de communes Bouzonvillois-Trois Frontières
D Communauté de communes Bouzonvillois-Trois Frontières ìsch a Kommünàlverbànd ìm Moselle (Frànkrìch). Sa ìsch zum 1. Janner 2017 grìnda worra üs dr Füsion vu dr Kommünàlverbànd Communauté de communes du Bouzonvillois un Communauté de communes des Trois Frontières. Zum Kommünàlverbànd gheera 42 Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Bouzonville, Präsidant ìsch dr Laurent Steichen.
Veränderunga sitt 2016
2019: Füsion Manderen un Ritzing → Manderen-Ritzing
Sarah Bosetti
D Sarah Bosetti (* 17. Februar 1984 z Aachen) isch e dytschi Autoori, Satiirikeri, Biineliteraati un Moderatoori.
Lääbe un Wiirke
D Bosetti isch z Aachen ufgwagse un het vu 2004 bis 2008 z Brüssel gläbt, wu si an dr Hogeschool Sint-Lukas Filmreschy studiert un mit em Master abgschlosse het. Si isch je fir e baar Moonet uf Sardinie, Venedig, Edinburgh un Lissabon zooge un derno uf Berlin, wu si syterhäär läbt. Syter anne 2009 dritt si uf Lääsebiine, Poetry Slam un Kabarettbiine uf. 2010 het si mit em Jan von Im Ich, em Daniel Hoth un em Karsten Lampe d Lääsebiini Couchpoetos grindet, wu all Moonet im Lovelite stattfindet. Anne 2013 isch si mit em Daniel Hoth as Team Mikrokosmos dytschsproochigi Vizemaischteri im Poetry Slam woore. Zäme moderiere si d Live-Show Peace, Love & Poetry, wu all Mooent stattfindet. Dooderiiberuuse isch si Mitorganisatoori vu dr Poetry-Slam-Meisterschaft Berlin/Brandenburg.
Anne 2014 isch im Satyr Verlaag ire eerscht Buech Wenn ich eine Frau wäre erschiine. 2015 isch im Verlaag Voland & Quist dr Romaan Mein schönstes Ferienbegräbnis uusechuu, wu derno as Däschebuech im Ullstein Verlaag erschiine isch. 2017 isch derno Ich bin sehr hübsch, das sieht man nur nicht so im Rowohlt Verlaag uusechuu.
Syter anne 2015 het si all Wuche ne Kolumne bi radioeins un schrybt syt aafangs 2016 as freii Autoori fir Das Magazin.
Nääbe Gaschtufdritt im Fäärnsee (u. a. Die Anstalt (ZDF), Nuhr im Ersten (ARD), Extra 3 (NDR), Prix Pantheon (WDR), Ladies Night (ARD), Pufpaffs Happy Hour (3sat), Nuhr ab 18 (ARD), Poetry Slam (ZDFkultur), Mitternachtsspitzen (WDR)) tuurt si mit humoristische Lääsige dur dr ganz dytschsproochig Ruum.
Syt Septämber 2020 moderiert si s Format Bosetti will reden! fir ZDFkultur. D Folge cha mer in dr ZDFmediathek un uf em YouTube-Kanal ZDF Satire aaluege. Im Oktober un Novämber 2021 het dr MDR iri vierdailig Satire-Show Bosetti die Erste – Julius Fischer ist auch dabei zaigt. Syt em 18. Merz 2022 moderiert si dr Podcast extra 3 – Bosettis Woche.
Communauté d’agglomération Saint-Avold Synergie
D Communauté d’agglomération Saint-Avold Synergie (bìs 30. Jüni 2017 Communauté de communes Agglo Saint-Avold Centre Mosellan) ìsch a Kommünàlverbànd ìm Moselle (Frànkrìch). Sa ìsch zum 1. Janner 2017 grìnda worra üs dr Füsion vu dr Kommünàlverbànd Communauté de communes du Pays Naborien un Communauté de communes du Centre Mosellan. Zum Kommünàlverbànd gheera 41 Gmeina. Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Saint-Avold, Präsidant ìsch dr André Wojciechowski.
Altenburg bei Brugg
Alteburg isch en Ortsdeil vo der Stadt Brugg im Kanton Aargau.
Bis ane 1901 isch Alteburg en eigeni Gmeind gsi, wo der Kanton denn obrikeitlich zu der Stadt Brugg ygmeindet het. Alteburg het denn öppe drüühundert Ywooner gha.
S Dorf het nume en chlyne Gmeindbann gha, wo e schmale Streife der Aare noo derzueghört het. S Dorf het es paar Hüüser gha, wo näbed der Burg vom «Schlössli Alteburg» gstande sind. Die Burg isch im Middelalter i de Ruyne vom römische Kaschtell bout worde. Der Erbouer isch äntwäder der Graf Lanzelin oder der Graf Rudolf gsi, wo vonne d Dynaschty vo de Habsburger choo isch.
Weblink
<Gallery> Datei:Altenburg_Schloesschen.jpg|s Schlössli Alteburg Datei:Altenburg.png|d Entwiklig vo der Stadt Brugg </Gallery>
Arrondissement Redon
S Arrondissement Redon (frz. Arrondissement de Redon, bret. Arondisamant Redon) isch e Verwaltigbezirk vum Département Ille-et-Vilaine in dr franzesische Region Bretagne. Verwaltigssitz (Unterpräfektur) isch Redon.
S bstoht us drei Kanton un 50 Gmaine.
Arrondissement Dinan
S Arrondissement Dinan (frz. Arrondissement de Dinan, bret. Arondisamant Dinan) isch e Verwaltigbezirk vum Département Côtes-d’Armor in dr franzesische Region Bretagne. Verwaltigssitz (Unterpräfektur) isch Dinan.
S bstoht us sechs Kanton un 67 Gmaine.
Arrondissement Rennes
S Arrondissement Rennes (frz. Arrondissement de Rennes, bret. Arondisamant Roazhon) isch e Verwaltigbezirk vum Département Ille-et-Vilaine in dr franzesische Region Bretagne. Verwaltigssitz (Präfektur) isch Rennes.
S bstoht us 17 Kanton un 111 Gmaine.
Arrondissement Saint-Malo
S Arrondissement Saint-Malo (frz. Arrondissement de Saint-Malo, bret. Arondisamant Sant-Maloù) isch e Verwaltigbezirk vum Département Ille-et-Vilaine in dr franzesische Region Bretagne. Verwaltigssitz (Unterpräfektur) isch Saint-Malo.
Liste der Gemeinden im Département Val-de-Marne
D Lischt vun dr Gmeina im Département Val-de-Marne zellt àlla 47 Gmeina ìm Département Val-de-Marne uf.
Arrondissement Saint-Malo
S bstoht us nyyn Kanton un 70 Gmaine.
Arrondissement Lannion
S Arrondissement Lannion (frz. Arrondissement de Lannion, bret. Arondisamant Lannuon) isch e Verwaltigbezirk vum Département Côtes-d’Armor in dr franzesische Region Bretagne. Verwaltigssitz (Unterpräfektur) isch Lannion.
S bstoht us fimf Kanton un 60 Gmaine.
Communauté de communes Mad et Moselle
D Communauté de communes Mad et Moselle ìsch a Kommünàlverbànd ìm Département Moselle un ìm Département Meurthe-et-Moselle (Frànkrìch). Sa ìsch zum 1. Janner 2017 grìnda worra üs dr Füsion vu dr Kommünàlverbànd Communauté de communes du Chardon Lorrain un Communauté de communes du Val de Moselle. Zum Kommünàlverbànd gheera 48 Gmeina (40 ìm Meurthe-et-Moselle, 8 ìm Moselle). Dr Hauiptort vum Verbànd ìsch Thiaucourt-Regniéville, Präsidant ìsch dr Olivier Jacquin.
Veränderunga sitt 2017
2019: Füsion Rezonville un Vionville → Rezonville-Vionville
Arrondissement Fougères-Vitré
S Arrondissement Fougères-Vitré (frz. Arrondissement de Fougères-Vitré, bret. Arondisamant Felger-Gwitreg) isch e Verwaltigbezirk vum Département Ille-et-Vilaine in dr franzesische Region Bretagne. Verwaltigssitz (Unterpräfektur) isch Fougères.
Arrondissement Guingamp
S Arrondissement Guingamp (frz. Arrondissement de Guingamp, bret. Arondisamant Gwengamp) isch e Verwaltigbezirk vum Département Côtes-d’Armor in dr franzesische Region Bretagne. Verwaltigssitz (Unterpräfektur) isch Guingamp.
S bstoht us zwelf Kanton un 112 Gmaine.
Arrondissement Saint-Brieuc
S bstoht us 15 Kanton un 116 Gmaine.
Weltstadt
Wältstedt sind grossi Stedt, wo nach em Konsäns vo de Geograafen und Ökonoome en psunderi internazionali Bedüütig händ.
Historisch gseh sind wichtigi politische Wältstedt öppe gsi: Alexandria, Rom, Madrid, Konstantinopel, London, Berlin, Moskau, Lissabon und Wien.
Hütt ghöre zu de Weltstedt es paar psunders wichtigi Hauptstedt so wie öppe Washington, Paris, Berlin, Moskau, Tokio und Peking.
Anderi Stedt sind grad au drum wältwyt wichtig, wil dört bedüütendi internazionali Organisazioone oder Instituzioone ire Sitz händ so wie z Nöi York und z Gämf d UNO, z Brüssel die Europäischi Kommission und d NATO.
Vil Stedt sind psunders für d Wältwirtschaft so wichtig, ass me se wäge däre Funkzioon zu de Wältstedt tuet rächne. Bischpiil sind Hongkong, Singapur, Seoul, Frankfurt am Main, Mailand und Züri.
Amur
Dè Amur [] odder Heilong Jiang (🇷🇺, ) isch èn 2824 Kilometer langè Stròm z China un z Russland, wo i dè nördliche Pazifik mündè duèt.
Etǜmology
Amur uff ewenisch Tamur für Großè Fluss; Heilong Jiang vo für Fluss vum Schwarzè Drachè.
Volauf
Dè Fluss entschtòt 61 Kilometer weschtlich vo Mohe durch dè Zämmèfluss vo dè Argun un dè Schilka.
Nõch sèllèrè Flusshochzit flǜeßt dè Amur uff knapp 2000 Kilometer Längi als Gränzfluss zwǜschè Russland am linkè Ufer un China am rächtè Ufer gu Südoschtè. Er nǜmmt s Wasser vom Bureja, Huma He, Seja un Songhua Jiang (Sungari) uff. Vor èm Sichote-Alin („Küschtègebirge“) knickt er im chinesisch-russischè Dǜèfland gu Nordoschtè ab. Obberhalb vo Chabarowsk mündet dè Ussuri y, dè Amur isch ab dört kein Gränzfluss mee un fließt bis zuè dè Mündung nu uff russischem Gebièt. Uff èm Wäg zuè dè Mündung nimmt er s Wasser vum Amgun uff.
Dè Amur mündet lycht öschtlich vo Nikolajewsk i dè Tartarèsund, è Meeresschtrõß zwǜschè m Ochotskischè un èm Japanischè Meer am Nordwescht-Rand vum Pazifik. D Flussmündung lyt witter öschtlich un gegèübber vum nördlichè Änd vo dè Inslè Sachalin.
Schifflefaarè
Uff èm Amur cha mò uff sinèrè gsamtè Längi mit èm Schiff faarè.
D Wassermèngè, wo bi Komsomolsk gmessè worrè sin (im März durchschnittlich 984 m³/s, im Septembèr dègegè 20.702 m³/s; langjöhrigè Schnitt 9.819 m³/s) chömmèd us ènèm Yzugsgebièt vu 1.730.000 km².