cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Martina Clavadetscher
Lääbe
Mit irem Stuck Umständliche Rettung het d Clavadetscher dr Essener Autorebrys Stück auf! 2016 gwunne un isch im nämlige Johr fir dr Heidelberger Stückemarkt nominiert wore.
2017 isch si mit irem Roman Knochenlieder fir dr Schwyzer Buechbrys nominiert gsii. Ire zweet Roman Die Erfindung des Ungehorsams het dr Schwyzer Buechbrys 2021 gwunne.
Maihingen
Moeng (amtlich Maihingen) ischt a Gmoed em Landkroes Donau-Rias en Bayern.
Geografi
Moeng leit em Nearler Rias en dr Blanongsregion Augschburg.
Vo dr Gmarkong send 81,3% Landwirtschaftsfleche, 1,8 % Wald, 11,3 % Sidlongsfleche ond 5,6 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Moeng gheret d Pfarrderfer Maihingen ond Utzwingen ond d Gheft Klostermühle, Langenmühle ond Lochmühle.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,7 % gleäge.
Religion
94,8 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 3,8 % evangelisch.
Verwaltong
Moeng hot mit em Markt Wallerstoi ond dr Gmoed Marktoffing a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Moeng ischt dr Franz Stimpfle.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Moeng ghert zom Schwäbisch.
Sieweiler
Sììwiller (frz. Siewiller, dt. Sieweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Sììwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 700 àls Villare Sonechone (1350: Sulichen Villare, 1450: Sinewilre, 1542: Sinnweiler, 1672: Sielweiler, 1741: Sieweyler).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Sììwiller ìsch. Sììwiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Cureglia
Cureglia (lombardisch Cüréja) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Vezia im Bezirk Lugano.
Gschicht
Cureglia isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1335 as Curea, Curilia.
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Cureglia isch dr Emilio Martinenghi.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Cureglia ghert zum Comasco-Lecchese.
1938
uf d Wält chuu
Datum nit bekannt:
Schlacht bei Murten
Vorgschicht
Under em Iifluss vom französische König Ludwig XI. het dr Herzog Siegmund 1474 d Gebiet im Elsass und im Brisgau, won er am burgundische Hof verpfändet het, iizlöse mit eme Kredit vo de Stedt rund um Basel. D Eidgenosseschaft het mit em Siegmund e duurhafts Bündnis abgschlosse, die sogenannti Ewigi Richdig. Denn hai d Eidgenosse Burgund dr Chrieg erklärt und dä au uf s Herzogdum Savoye usdehnt, wo das sich gweigeret het, siinersits Burgund dr Chrieg z erkläre. Zum verhindere ass d Burgunder Verstärkig us dr Lombardei überchömme, hai Bärn und Freiburg die burgundischi Freigroofschaft und die savoyischi Waadt bsetzt, währed dr Bischof vo Sitte, wo mit Bärn verbündet gsi isch, s Underwallis bsetzt het.
1476 het dr Karl vo dr Freigrafschaft Burgund us e Fäldzug gege s Gebiet vo de Eidgenosse gmacht. Er het vorgha, d Stedt Bärn und Freiburg z underwärfe. Zum Karl siim Ufgebot hai e Hufe Bogeschütze ghört, über hundert Kanone, Armbrustschütze, schweri Riiterei und e baar Soldate, wo mit früehje Arkebuse usgrüstet gsi si. Dr Karl het blant zerst gege Bärn vorzgoh, wil er, z Rächt, dänggt het ass es die driibendi Chraft hinder dr anti-burgundische Liga siig. Am 28. Februar 1476 het er noch ere churze Belagerig d Stadt Grandson am Neueburger See iignoh und het die eidgenössischi Bsatzig vo 412 Maa, wo sich ergee hai, wil er ene freis Gleit zuegsicheret het, an de Bäum lo hänke. Die churzi Zit vo dr Belagerig het Bärn usgnützt, zum e grössers Ufgebot zsämmezstelle und gegen e Karl z zieh. Am 2. März 1476 isch s in dr Schlacht bi Grandson zum erste grosse Dräffe cho, und im Karl siini Druppe si vo dr eidgenössische Infanterii gschlage worde.
D Eidgenosse hai im Karl si Artillerii erbütet, aber e grosse Deil vo de burgundische Druppe het chönne flüchte und dr Karl het z Lausanne e neui Armee ufgstellt. Bärn het s nid ferdig brocht, d Eidgenosseschaft drzue z bringe offensiv gegen e Karl vorzgoh. D Eidgenosse hai nume e Garnison uf Freiburg gschiggt und d Bärner hai Murte elei bsetzt. So isch em Karl dr Wäg uf Bärn versperrt gsi, und het dr Eidgenosseschaft Zit gee, uf en Aagriff vom Karl z reagiere.
D Armeä vom Karl em Küehne und vo de Eidgenosse
Dr Karl dr Küehni het zu dere Zit die modärnsti Armee in ganz Europa gha. Es isch e Söldnerarmee gsi, wo us Infanterii, Kavallerii und Artillerii bestande het. Bi dr Infanterii muess mä die änglische Bogeschütze erwähne, won e hervorragende Ruef gnosse hai. Dr Karl het usserdäm über die modärnsti Artillerii in Europa verfüegt. Im Mai 1476 het er z Lausanne ä Militärordonnanz zur Neuorganisation vo siiner Armee in vier aktivi und ei Resärvekorps. D Kommandeur vo de vier aktive Korps si dr Herzog vo Afry gsi, dr Brinz vo Tarent, dr Groof vo Marle und dr Jakob vo Savoye, Groof vo Romont. S Resärvekorps het dr Antoine, «Grand Bâtard» vo Burgund, aagfüehrt.
Noch dr Schlacht bi Grandson het die eidgenössischi Dagsatzig am 18. März 1475 e neui Chriegsornig erloo. Ihr Ziil isch gsi, dr Zsämmehalt vo dr Druppe im Fäld z sterke, so dass alli Chreft sich uf s Hauptziil von ere Schlacht wurde konzentriere, nämlig die völligi Vernichdig vo dr Striitmacht vom Gegner. Bsunders verbote isch s gsim Chriegsgfangeni z mache, für zum Lösegäld überzchoo. Es het sich nämlig zeigt, ass d Kämpfer dodrdur stark abglänkt worde si und d Masse vo de Find dorum het chönne entchoo. D Hauptschwechi vo de Eidgenosse isch bliibe, ass en Oberbefähl gfehlt het. Jedi Druppe het ihri eigene Füehrer gha, es het nume e Versammlig vo de Hauptlüt gee, wo über d Strategii und d Taktik entschiide het.
D Belagerig vo Murte
Im Juni isch er dur d Waadt in Richtig Bärn vorgstosse. Dr Wäg über Grandson-Neueburg isch nid in Froog cho, dorum het er si Armee südlig vom Neueburger See lo vorstosse. Grundsätzlig het s zwei Wäg gee, wo e grossi Armee mit Dross und Artillerii het chönne neh zum uf Bärn z cho: Äntwäder über Payerne-Murte oder über Romont-Freiburg. In beide Stedt si Garnisone stationiert gsi. Wiso sich dr Karl schliesslig für e Wäg über Murte entschlosse het, weiss mä nit. Wohrschiinlig het er sich so entschiide, wil si Vorhuet bi Avenches uf en Abordnig vo dr Besatzig vo Murte gstosse isch.
Am 9. Juni isch dr Karl vor Murte aacho. In de zwei Däg druf het er d Stadt vo siiner Armee, wo no di no iidroffen isch, lo umzingle und d Belagerig het aagfange. Für zum uf Bärn z cho, wär die Belagerig zwar nit umbedingt nötig gsi – d Strooss isch e chli südlig vo dr Stadt verloffe, es wer aber z riskant gsi, mit dr Belagerig vo Bärn aazfoo, wenn die 2000 Bärner us Murte hinder siine Linie bliibe wäre. D Ufstellig vo de burgundische Druppe isch genau überliiferet. Drei Korps si um Murte ume gläge, zwei Korps si as Resärve im burgundische Lager südlig und östlig vom Bois Domingue bliibe, ere dominierende Aahöchi in dr Ebeni vor Murte, wo s Hauptquartier vom Karl em Küehne gsi isch. «Bodemünzi», wie mä dr Aahöchi spöter gsait het, chunnt nit, wie von e Hufe aagnoh wird vom schwiizerdütsche «z‘ bode müend si», sondern isch e Verballhornig vom französische «Bois Domingue». In östliger Richdig het dr Karl e Deil vo siiner Artillerii ufgstellt am ne Ort, wo in dr Schwiizer Gschicht dr Name «Grüenhag» übercho het. Eso het d Belagerigsarmee vor eme Überraschigsaagriff us Bärn sötte gschützt wärde.
Dr Herzog vo Burgund het am 12. Juni usserdäm Druppe in Richdig Bärn lo marschiere, zum d Bruggechöpf Laupe über d Sense und Gümmene über d Aare z erobere. Die Vorstöss het Bärn aber bluetig abgwehrt, und wil er bärnischs Gebiet aagriffe het, si d Hilfsverdräg mit dr Eidgenosseschaft in Chraft dräte.
S Lager vo de Bärner mit 5'000 - 6'000 Maa isch bi Ulmiz gläge, wo vom 19. Juni aa noo di noo Druppe us em bärnische Herrschaftsgebiet, us dr Eidgenosseschaft und vo de Verbündete z. B. us Thun iidrofe si. D Stadt Thun het als Dank vo Bärn anstatt vom schwarze e goldige Stärn in ihrem Wappe übercho. Vo dr Schwiizer Gschichtsschriibig wärde die Zuezügler hüfig vergässe. Näben em Groof vo Greyerz und em Herzog René II. vo Lothringe si Kontingänt vo de Stedt Stroossburg, Colmar, Schlettstadt und Rottwiil, vo de vier vorderöstriichische Waldstett und vo dr Grafschaft Hauenstein zuezoge. Bsunders wärtvoll isch für d Eidgenosse die lothringischi Riiterei gsi, wil si sälber über kei nennenswärti Kavallerii verfüegt hai. Zletzt si öbbe 2000 Zürcher noch eme legendäre dreidägige Gwaltmarsch in dr Nacht uf e 22. Juni z Ulmiz iidroffe.
D Eidgenosse hai blant, d Schlacht am Zähduusig-Ritter-Dag, em 22. Juni, z schloo, wil ihri Läbensmittelversorgig schlächt gsi isch und si nid lenger hai chönne warte. Ihri Armee het mit de Verbündete öbbe 22 - 24'000 Maa umfasst, drvo rund 1800 Riiter. Die burgundischi Armee isch mit öbbe 22'500 Maa e chli chliiner und inhomogener gsi, au wil drunder e Hufe Nidkombattante gsi si. Drfür si d Druppe vom Karl sehr vil besser bewaffnet gsi.
In de Wälder östlig vo Murte hai sich d Eidgenosse mit lothringische Riiter under em Kommando vom Hans vo Hallwyl und vom Hans Waldmaa versammlet.
D Schlacht
Die burgundische Ufklärigsdruppe hai zwar gmerkt, ass d Eidgenosse in dr Nöchi si, dr Karl het aber alli Warnigen ignoriert, nochdäm er am 21. Juni persönlig s eidgenössische Lager isch go aaluege und meh as einisch brobiert het, die verrägnete Stellige lo z bsetze, und kei Erfolg gha het drbii. So hai d Eidgenosse dr Vordeil vom Überraschigsmomänt uf ihrer Site.
Dr Petermaa Etterli isch Augezüüge gsi und het brichtet wie s wiiter gangen isch: "denn da man kam zu dem Holz, da begann man anfangen, die Ordnungen zu machen; da war ein strenger, notfester Ritter, genannt Herr Wilhelm Herter, der damals (1475-1476) beiden Herren von Österreich und Lothringen Dienstmann war, der ward zu einem obersten Hauptmann gesetzt, der fing an und machet und ordnet die Ordnung".
Am 22. Juni 1476 am Zwölfi hai sich d Eidgenosse in Schlachtornig versammlet und aagfange dur e Birchewald, wo dr Galmwald und s Murteholz verbindet, vorzrucke. Wo si dr Find gseh hai, hai si s Schlachtgebät bättet. Es git verschiidnigi Bricht, ass dr Räge, wo die ganzi Nacht gfallen isch, um die Zit ufghört haig und d Sunne sig as guets Zeiche ufgfasst worde. An däm Zitpunkt si in dr burgundische Stellig nume d Artillerii und drei Ordonnanzkompanie gläge.
Im Zürcher Schilling het s e ganzsiitigi Abbildig, wo alles wo währed dr Schlacht bassiert isch, visuell zsämmefasst. D Handlig isch drbii nit punktförmig dargstellt, sondern mehrzitig und politisch korräkt noch de Bardeie ufdeilt.
Uf dr zitnöchste Abbildig vo dr Schlacht vo Murte, em Holzschnitt vom Meister B. in der pfettisheim´sche Riimchronik vo 1477 stoht dr Wilhelm Herter, erkennbar an dr Huetfädere, rächts näben em Bärner Bannerdräger.
Dr Kampf het mit ere Kanonade aagfange und eme Schützefüürgfächt. Dr Chronist Petermaa Etterli verzellt, ass d Riiterei dur dr dichti Bulverrauch vorgstossen isch, het aber müesse uf d Vorhuet warte, wo dr Strooss nooch vormaschiert isch. Wil z hoch gschosse worden isch, si nume wenigi Riiter droffe worde. Zerst isch s dr Vorhuet nid glunge, dur e Grüenhag - ere Palisade - duurezbräche, wil sich die 2'000 Burgunder, wo dört stationiert gsi si, sich hefdig zur Wehr gsetzt hai. Mehreri Bricht verzelle, ass dr erst Aagriff gschiiteret siig.
D Eidgenosse si in dr Überzahl gsi und drotzdäm het die burgundischi Riiterei aagriffe. Dä Schwyzer under dr Füehrig vo ihrem Landammaa Dietrich in dr Halde isch s glunge, dr Grüenhag umzgoh. Vermuetlig si si us dr Vorhuet vo dr erste Aagriffswälle rächts usbroche und dur dr dief sogenannti Burggrabe dr Artillerii in Rugge gfalle. Zur gliiche Zit het mä im burgundische Lager Alarm gschlage. Öbbe 4'000 Druppe het dr Troylo da Rossano no chönne sammle und si in d Schlacht wärfe. Doch dr Gwalthufe vo de Eidgenosse isch scho zum e Grüenhag glofe und het en zsämmedruckt. In der Panik hai d Burgunder ihri Büchse vil zu früeh abgschosse. Denn hai d Masse vo de Halpartiere (öbbe 15'000) über s burgundische Lager chönne härfalle. D Vorhuet isch südlig vo Murte gege s II. Korps vo de Lombarde losgange und het se in See gschupft. D Garnison vo dr Stadt Murte het en Usfall gege d Lombarde gmacht und brobiert, mit zwei Schiff die schwümmende Flüchtende z döde. Währed dr Gwalthufe uf s Lager bi Meyriez losgangen isch, het d Riiterei d Stellige vom Herzog uf em Bodemünzi aagriffe. Die änglische Bogeschütze und d Bogeschütze vo dr Garde hai dört bo brobiert, Widerstand z leiste, doch si si vo dr Riiterei überrumplet und ihri Hauptlüt, dr Grimberghe, dr Georges de Rosimbois und e Herzog vo Somerset si au umchoo.
Dr Karl dr Küehni het underdesse dr Räst vo siine Druppe gsammlet, wohrschiinlig die Berittene vom I. und III. Korps, und si si gflüchdet. D Büti isch z Murte vil chliiner gsi as z Grandson, isch schiint s aber doch beachtlig gsi. Die iidrucksvolle Räst vo der so genannte Burgunderbüti cha mä no hüte verstreut vor allem in historische Museä in dr Schwiiz, z Östriich und z Dütschland aaluege. S bedütendste Konvolut isch im historische Museum z Bärn.
Folge
Mit em Siig in dr Entscheidigsschlacht vo de Burgunderchrieg hai d Eidgenosse s Ändi vom burgundische Staat vorbereitet. Si hai Frankriich dr Wäg zur Vormacht in Westeuropa ufgmacht, und Östriich het siini Bsitz in de Niiderlande chönne erwärbe.
D Eidgenosse hai sich dank dr Überlägeheit vo ihre Fuessdruppe as europäischi Militärmacht etabliert und si vo denn aa hüfig in fremden Dienst as Söldner aagworbe worde. D Gschicht vo de schwiizerische Reisläufer foot in dere Zit aa und het bis zum Krimchrieg duurt.
D Legände vom Murteläufer
E Legände verzellt über en eidgenössische Läufer, wo, ähnlig wie dr grad so sagehafti Pheidippides, mit eme Lindezwiig in dr Hand d Strecki vo Murte uf Freiburg (öbbe 17 km) ohni aazhalte gloffe isch, zum dr Usgang vo dr Schlacht z verkünde. Won er aacho isch het er no chönne „Siig, Siig!“ rüefe und isch denn dod zsämmebroche. An dere Stelle isch e Baum pflanzt worde, die sogenannti „Murtelinde“, und wo die vor e baar Johr abgstorben isch, het mä sä dur e Dänkmol vor em Roothuus ersetzt. Us dr Murtnerlinde het mä siibe Bäumli chönne züchte, wo mä hüte z Murte und z Freiburg uf em Roothuusblatz cha aaluege. Em Läufer zu Ehre wird sit 1933 jedes Johr dr Murtelauf duregefüehrt.
Gesellschaft für das Gute und Gemeinnützige Basel
D Gsellschaft für s Guete und Gmäinnützige Basel, kurz GGG, isch e brivaati Instituzioon und Dachorganisazioon, wo sozial und kulturell däätig isch. Dr Sitz vom Veräin isch Basel. Zurzit ghöören öbbe 90 Organisazioone mit mee as 3000 eerenamtlige und bruefsdätige Persoone zur GGG.
Gliiderig
In dr Gsellschaft si drei verschidnigi Arte vo Organisazioone verdräte:
A-Organisazioone
Das si unsälbständigi Instituzioone, wo em GGG ghööre und vo Kommissione gläitet wärde. Die Kommissioone wärde vom Vorstand vo dr GGG ernennt. Zu dene ghööre u. a.
B-Organisazioone
Das si sälbständigi Instituzioone, wo massgääblig vo dr GGG mitdräit wärde, oder wo d Gsellschaft an deren iirer Läitig mitbedäiligt isch bzw. deren iiri oberste Orgaan vollständig oder meerhäitlig vom Vorstand vo dr GGG gweelt wärde. Zu dene ghööre u. a.
Gschicht
Dr Veräin isch im Joor 1777 vom Isaak Iselin und witere witsichtige Basler as Gesellschaft zur Aufmunterung und Beförderung des Guten und Gemeinnützigen gründet worde. Dr Zwäck isch gsi, d Usbildig vo de underpriwilegierte Bevölkerigsschichte z fördere und d Armuet, wo wit verbräitet gsi isch, z lindere. Gsellschafte im Sinn vo dr Ufkläärig, wo mä mit dr GGG cha vergliiche und wo hüte no bestöön, si in deere Zit au in andere Stedt wie z Hamburg (Patriotische Gesellschaft von 1765) und z Lübeck (Gesellschaft zur Beförderung gemeinnütziger Tätigkeit) entstande.
D Gründigsstatute vo 1777 gseen as Ziil:
So het dr Veräin d Döchderschuel gründet (1780), d Frauenarbetsschuel (1879) und verschidnigi Chindergärte, wo spööter vom Staat übernoo worde si. Im 19. Joorhundert het si Bibliotheegge ufdoo, zerst für Chinder, denn für Bürger und Arbäiter. Die Gmäinnützigi het usserdäm s Durne und Schwümme, und dr öffentligi Muusig- und Zäichenunderricht in de Basler Schuele iigfüert. D GGG het die ersti Schwümm- und Baadaastalt für Manne im Joor 1831 baut und het bi dr Gründig vo Spidääler und vile Instituzioone für gäistig und körperlig Behindereti maassgääblig mitghulfe. Si het sich intensiv für e soziali Woonigsbau angaschiert und e Sparkasse und e Lääbensversicherig gründet.
Dies irae
Originàltäckscht un Ìwwersätzung
Ìn dr mìttlera Schpàlta-n-ìsch a wärtliga Ìwwersätzung vum làtiinischa-n-Originààl ìns Elsassischa; ìn dr rachta Schpàlta-n-ìsch a fräijera Ìwwersätzung ìns Hoochdiitscha, wo dr Riahmlamaass uffracht ärhàlt.
Greis (Musiker)
Dr Greis (* 3. April 1978 z Lausanne; bürgerleche Name Grégoire Vuilleumier) isch e bekannte Bärner Mundart-Rapper. Zämme mit em Poul Prügu (friener Eron), em Phantwo und em Krust bildet är d Gruppe PVP. PVP ghört zämme mit dr Band Wurzel 5 (Serej, Tiersch, Dienson), dä beide MC's Thomes & Baze sowie de beide Dj's Link und Skoob zur Chlyklass-Crew.
Volksberg
Volkschberi (frz. Volksberg, dt. Volksberg) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gasriese
Gasriis isch in dr Astronomi e gebrüchliche Usdruck fer grossi Planete, wo zum grösste Deil us liichte, un numme zue eme gringe Adeil us schwerere Elemente (Gstei, Metalle) bestehn.
Volksberg
Gschìcht
Volkschberi ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1363.
Greis (Musiker)
Dr Greis thematisiert ärnsthafti Theme wie soziali Missständ, persönligi Problem oder die aktuelli Wält- und Lokalpolitik. So behandlet er kritisch d Problem vo dr Globalisierig oder dr Spanisch Bürgerchrieg. Er het sich au gege d SVP gstellt, dr Rassismus an Pranger gstellt und soziali Grächtikeit verlangt. Er macht sich mänggisch aber au über d Hip-Hop-Szene lustig.
Volksberg
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Gasriese
Gasriise chönne durus e feste Chern ha - vermuetlich isch so e Chern fer d'Entstehig sogar notwendig - aber dr Grossdeil vu dr Masse bestoht us liichte Elemente, wo ufgrund vum hoche Druck un nidrige Temperature aber in flüssigem oder festem Zuestand vorliige.
Volksberg
Verwàltung
vun Volkschberi ìsch. Volkschberi ghert zem Kommünàlverbànd.
Gasriese
In unserem Sunnesystem git's vier Gasriise, wo alli zue dr ussere Planete zelle: Jupiter, Saturn, Uranus, un Neptun. Wäge ihrer grundsätzliche Ähnlichkeit zum Jupiter werre Gasriise hüfig au als jupiterähnlichi oder iovianischi Planete bezeichnet. Allerdings isch dr inner Ufbau vu Jupiter und Saturn uf dr eine un Neptun un Uranus uf dr andere Site insofern verschiide, als in dr beide letztgnennte kei metallische Wasserstoff vorchummt, was zue dütliche Underschiid in dr physikalische Eigeschafte füehrt.
(22) Kalliope
D (22) Kalliope isch e Asteroid vum Asteroide-Hauptgürtel, wo am 16. November 1852 vum John Russel Hind entdeckt worre isch. Daift worre isch dr Himmelskörper uf d Kalliope, d Muse vu dr epische Dichtig, vu dr Wisseschaft un vum Saitespil.
Gasriese
Allene vier Gasriise wiider gmeinsam isch, im Unterschiid zue dr chleinere un innere Planete im Sunnensystem, e meh oder wäniger usprägts Ringsystem, wo Deil vume umfangriiche System vu Mönd isch.
D'Bezeichnig Gasriise isch e weng irrefüehrend un rüehrt doher, dass Gasriise hauptsächlich us Wasserstoff un Helium bestehn, wo uf dr Erde in gasförmigem Zuestand vorlige. Zwar het dr Jupiter zum Bispil e dicki Atmosphäri, wo hauptsächlich us Wasserstoff un Helium bestoht, aber au Spure vu andere Chemikalie wie Ammoniak enthaldet. Dr meist Wasserstoff lit aber in flüssigem Zuestand vor un säller macht d'Hauptmasse vum Planet us. D'Zämmesetzig vu dr andere Gasriise isch ähnlich, Uranus un Neptun hän aber meh Wasser, Ammoniak un Methan. Die diefere Schichte vum flüssige Wasserstoff bim Jupiter un em Saturn sin under so starchem Druck, dass dr Wasserstoff metallischi Eigeschafte chriegt. In noch diefere Schichten stigt dert dr Druck witter so extrem a, dass fester Metallischer Wasserstoff entstoht.
(22) Kalliope
D Kalliope beweggt sich in eme Abstand vu 2,610 (Perihel) bis 3,208 (Aphel) astronomische Eiheite, in öppe 5 Johre um d Sunne. D Bahn isch 13,7° gege d Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,103.
D Kalliope het e Durmesser vu 181 Kilometer un isch demit ein vu dr grösste Asteroide vum Hauptgürtel. In 4 Stunde un 9 Minüte rotiert si um die eige Ax.
Gasriese
Viili vu dr Exoplanete, wo in dr letzte Johre entdeckt worre sin, schine Gasriise z'si, so dass d'Vermuetig begründet isch, dass sälli Art vu Planete im Universum recht hüfig isch. Allerdings hän bisher ufgrund vu dr verwendete Beobachtigstechnike sowiso numme grossi Planete usserhalb vum Sunnesystem entdeckt werre chänne, so dass die vorhandene Date nit repräsentativ sin.
(22) Kalliope
D Kalliope het e Mo, wo mer Linus daift her. Er isch mit eme Durmesser vu 38 km im Vergliich zue dr Kalliope relativ gross un umchreist d'Kalliope uf ere chreisförmige Umlaufbahn ime Abstand vu 1065 km in 3,59 Däg.
Beidi Himmelskörper zelle zue dr metallische Asteroide.
Gasriese
Oberhalb vu ebba dr 13-fache Masse vum Jupiter, was circa 1,2% vu dr Masse vu dr Sunne entspricht, setze wäge dr grosse Hitze un em enorme Druck im Innere scho ersti Chernfusionsprozesse i. Sälli sin im wesetliche d' Deuteriumfusion, bi dere ab ebba 13 Jupitermasse e Deuteriumchern un e Proton zu eme 3Heliumchern verschmelze, sowie d' Lithiumfusion, bi dere ab ebba 65 Jupitermasse bzw. Cherntemperature iber 2 Millione Kelvin e 7Lithiumchern mit eme Proton reagiert. Himmelschörper iber 13 Jupitermasse sin aber noch keini Sterne, sundern sognennti Bruni Zwerge, wil kei Proton-Proton-Fusion stattfinde cha. Sälli setzt erst ab circa 75 Jupitermasse i und isch d'Hauptenergiquelle vume Hauptreihestern. Nooch dr nöiere Definition fer Bruni Zwerge dur Fusionsprozesse betrait d'Obergrenze fer e Planet also somit 13 Jupitermasse.
(22) Kalliope
Lueg au Liste vu dr Asteroide
Weblink
Quelle: dr englisch un dr dytsch Wikipedia-Bitrag zue dem Lemma
Altwis
Autwiis (amtlech Altwis) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Hofdere im Kanton Lozärn, Schwiiz.
Geografi
Autwiis liid zwöschen em Baldeggersee ond em Hallwilersee. Vo dr Gmeindsflechi send 63,8 % Landwirtschaftlechi Flechi, 29 % Waud ond 7,2 % Sidligsflechi. Nachbergmeinde vo Autwiis send Äsch im Norde, Ärmisee im Südweschte ond Weschte ond Hetzchöuch im Weschte ond Oschte.
Gschicht
Im Jahr 1113 werd zom erschte Mau en Bernhard von Altwis gnännt.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil esch 2014 bi 9,3 % gläge.
Religion
75,1 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 6,5 % evangelisch-reformiert.
Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 1,7%, CVP 28,6% , FDP 11,8% , GLP 4,5% , GP 7,9% , SP 9,7% , SVP 31,6% , Süschtigi 4,2%.
Dr Gmeindspräsident vo Autwiis esch dr Hans Elmiger (Stand Februar 2016).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 1,2 % gläge.
Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 354 Iiwohner 89,8 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,3 % Italienisch ond 9,9 % anderi Sprache.
Z Autwiis redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.
Campénéac
Campénéac (bretonisch Kampenieg, Gallo Caunpenyac) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Campénéac lyt 49 km vu Vannes un 83 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 46 m un 216 m iber Normalnull.
Gschicht
Campénéac isch zum erschte Mol gnännt wore anne 840 as Kenpeniac (844: Kempeniac, 11. Jh.: Campaniacum, 1398: Quampeneac, 1420: Quempeneac, 1467: Campeneac, 1630: Guinpeneac).
Verwaltig
vu Campénéac isch. Campénéac ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Campénéac ghert zum Bretonisch.
Schelklingen
Schälglenge (dt. Schelklingen) ischt a Stadt em Alb-Done-Kreis en Bade-Wirttaberg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 42,8 % Landwirtschaftsfleche, 47,3 % Wald, 7,7 % Sidlongsfleche ond 2,2 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Schälglenge gheret d Ortsdoel Engstedde (Ingstetten), Gõndershofe (Gundershofen), Hause (Hausen ob Urspring), Hidde (Hütten), Juschdenge (Justingen), Schälglenge, Schmieche (Schmiechen) ond Sõndernaach (Sondernach).
Gschicht
Schälglenge ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1127 als Castro et villae Schälkalingen.
Verwaltong
Schälglenge ghert zue koenere Verwaltongsgmoeschaft.
Dr Schuldes ischt dr Ulrich Ruckh.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Schälglenge ghert zom Schwäbisch.
Rheinland
Rhiiland (vilmol abkürzt Rhld.) isch en Begriff für es Gebiet am dütsche Middel- und Niiderrhii, wo aber nit gnau definiert isch.
Definizioon
Dr Begriff für d Gebiet am Rhii, wo ursprünglig vo Franke besiidlet gsi si, isch erst um 1800 ufchoo, wo Frankriich die linggsrhiinische Däil vo dr Kurpfalz annektiert het. Er het im Wääsentlige d Gebiet von e baar chliine Herzogdümer am Rhii und die katholische „Territorialgebiet“ vo de Erzbistümer Köln, Mainz und Trier und d Riichsstadt Aache umfasst. Wo Öiropa vom Wiener Kongräss 1815 nöi gordnet worde isch, si die linggsrhiinische Gebiet zu Pröisse, Hesse und Bayre choo. Bayre het sini wittelsbach-pfälzische Gebiet as „Rhiikräis“ bzw. „Rhiipfalz“ bezäichnet, wääred s hessische Groossherzogdum sinere nöije Browinz „Rhiihesse“ gsäit het. Pröisse het s Groossherzogdum „Niiderrhii“ und d Browinz „Jülich-Kleve-Berg“ 1822 zun ere nöije „Rhiibrowinz“ zämmegfasst, wo im katholische Süddäil sich e Separazioonsbeweegig under em Naame Rhiiland bildet het.
Gündlischwand
Geografi
Gündlischwand ligt am Zämmefluss vor Schwarzer u Wisser Lütschine. D Gmeindsflächi bsteit us 33,2 % langwirtschaftlecher Flächi, 37,9 % Waud, 1,6 % Sidligsflächi u 27,3 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Iseltwaald, Litschitaal, Luuterbrunne, Gsteigwiler u Bönige.
Gschicht
Gündlischwand isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1331 aus Gundlisswant. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Inderlache ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 3,6 % gläge.
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 25,8 %, CVP 0,4 %, EVP 0,9 %, FDP 9,0 %. GLP 3,1 %, GP 9,2 %, SP 3,9 %, SVP 39,1 %, Suschtigi 8,6 %.
Gmeindspresidänt vo Gündlischwand isch dr Peter Brawand (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,0 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 263 Ywohner 96,2 % Dütsch aus Houptsprach aaggää u 0,8 % Französisch.
Dr Dialäkt vo Gündlischwand ghört zum Höchstalemannisch.
Hegemone (Mond)
D' Hegemone (Jupiter XXXIX) isch ein vu dr ussere Zwergmönd vum Planet Jupiter.
Entdeckig
S/2003 J 8 isch am 8. Februar 2003 vu de Astronome Scott S. Sheppard, David C. Jewitt, Jan Kleyna un Yanga R. Fernández entdeckt worre. De Mond het am 30. März 2005 de offiziell Namme Hegemone nooch ainere vu de Charite us de grichische Mythologi vu de Internationale Astronomische Union IAU erhalde.
Cardi B
D’ Belcalis Marlenis Almánzar ( uff Àmerikànisch Anglisch, uff Schpànisch; * 11. Oktoower 1992 z’ Manhattan, Nöi York), bass’r bekànnt unt’r ìhrem Kìnschtlernamma Cardi B, ìsch a US-àmerikànischa Rapperin, Liadermàchera un Schàuischpìelera. Bekànnt ìsch sa fìr ìhra ààgriffenda Gsàngsrytmus un ìhra uffaharziga Liadtäckschta. Sa ìsch z’äärscht a Internet-Schtar worra dànk ìhra Inhàlta-n-uff da soziààla Nätzwark Vine un Instagram. Vu 2015 bis 2017 ìsch sah uff a reegelmaassiga-n-Àrt àls Gàscht ìn dr TV-Reality-Seria Love & Hip Hop: New York uff’m Kànààl VH1 z’ sah gsìì. Doo hàt sa ìwwer ìhra Luscht grädd hàt, a Müüssikkàrriar ààz’fànga. Doo druff hàt sa ìhra zwai Mixtapes Gangsta Bitch Music, Vol. 1 (2016) un Vol. 2 (2017) veräffentligt.
Ìhr äärscht Schtüdio-Àlbum Invasion of Privacy (2018) ìsch ìn dr äärschta Wucha-n-uff Plàtz 1 vum àmerikànischa Billboard 200 gsìì. ’S ìsch vu dr Zittschrìft Billboard àls s’ bediitendscht wiiblig Rap-Àlbum vu da Joohra 2010 ärnännt worra. S’ Àlbum hann d’ Kritiker globt; dànk em Wark ìsch d’ Cardi B d’ äärschta Fràuija worra, wo-n-àls Solokìnschtlera a Grammy Award fìrs Bäschta Rap-Àlbum gwunna hàt. Uff’m Àlbum sìnn zwai Nummer-Ains-Sìnggel gsìì. Mìt Bodak Yellow ìsch d’ Cardi B d’ äärschta wiibliga Rapperin worra, wo ìn da USA-n-a Diàmànt-Schàllplàtta fìr a Sìnggel bikumma hàt; s’ Liad ìsch àui sitter 19 Joohra d’ ainziga Nummer-Ains-Sìnggel vun’ra wiibliga Rapperin ìn da àmerikànischa Charts gsìì. Mìt I Like It ìsch d’ Cardi B d’ äärschta wiibliga Rapperin worra, wo mehrera Liader uff’m Schpìtzaplàtz vu da US-Charts ghàà hàt. Mìt Girls Like You zamma mìt dr Band Maroon 5 ìsch sa d’ äärschta wiibliga Rapperin, wo ìn da USA mehrera Diàmàntschàllplàtta bikumma hàt. Sitterhar hàt sa zwai Sìnggel vum bevorschtehenda-n-Àlbum veräffentligt —WAP (2020) un Up (2021). Baida sìnn bis àm Schpìtzaplàtz vum Hot 100 ànakumma, wia àui àm Schpìtzaplàtz ìn mehrera üüsslandischa Charts.
Hegemone (Mond)
Bahndate
Hegemone umchraist de Jupiter ime middlere Abstand vu 23.947.000 km in 739 Däg, 14 Stunde un 24 Minute. D'Bahn wiist ä Exzentrizität vu 0,3276 uf. Mit ere Naigig vu 155,214° isch d'Bahn retrograd, d. h., der Mond beweggt sich entgege vu de Rotationsrichtig vum Jupiter um de Planet.
Cardi B
D’ Cardi B ìsch vu dr Zittschrìft Forbes àls aina vu da iiflussriichschta wiibliga Rapperinna vun àlla Zitta bezaichent worra. Fìr a wiibliga Rapperin hàt sa mehrera Rekorda gebrocha. Sa ìsch unteràndrem d’ Rapperin mìt d’ maischta Nummer-Ains-Sìnggel ìm Billboard Hot 100. Züadam hàt sa zàhlriicha Priisa bikumma, drunter a Grammy Award, àcht Billboard Music Awards, säcks Guinness World Records, säcks American Music Awards, viarzeh BET Hip Hop Awards un zwai ASCAP-Priisa vu dr „Liadermàchera vum Joohr“. Ànna 2018 hàt sìe d’ Zittschrìft Time unter da 100 iiflussriichschta Litt ìn dr Walt glischtet. Ìm Joohr 2020 ìsch sa vu dr Billboard-Zittschrìft àls „Fràui vum Joohr“ üüszaichent worra. Naawa-n-ìhrer Müüssikkàrriar ìsch d’ Cardi B ànna 2022 Kreàtiivschäffin vu dr Vergniagungszittschrìft Playboy worra.
Hegemone (Mond)
Bahndate
Ufgrund vu ihre Bahnaigeschafte wird Hegemone de Pasiphae-Gruppe, benennt nooch em Jupitermond Pasiphae, zuegeordnet.
Cardi B
Sitter 2017 ìsch sa mìt’m àmerikànischa Rapper Offset verhiirootet. Mìt ìhm hàt sa zwai Kìnder.
Hegemone (Mond)
Physikalischi Date
Hegemone het ä middlere Durmesser vu etwa 3 km. Ihri Dichte under de Annahm vum ä Ufbau us silikatischem Gstai uf 2,6 g/cm3 gschätzt. Si wiist ä sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04 uf, d. h., bloß 4 % vum igstrahlte Sunneleecht werre reflekteert. Ihri schinbar Helligkait betrait 22,9m.
Eningen unter Achalm
Ẽnenga (amtlich Eningen unter Achalm) isch a Gmoid am Fuaß vom Albtrauf, direkt eschtlich vo Reitlenga. Ma schwätzt da Nama grad so wia dui Gmoid „Ehnenga“, mô em Kreis Beblenga leit. Om Vorwechslonga auszschliaßet, hot mr Ẽnenga no dean Zuasatz „ondr dr Achl“ geaba.
Geografischa Lag
Ẽnenga leit zwischa dr Achl ond em Albtrauf. Dr diafschde Ponkt vo 419 m isch bei dr Strôßamoischderei ond dr hechschde vo 791 m beim Wolfsfelsa uf dr Schwäbischa Alb.
Gliederong vo dr Gmoid
Zo Ẽnenga gheret au dia Weiler „Talgued Lendahof“ (Ondrer Lendahof) ond s Albguad Lendahof (Obrer Lendahof), zwoi landwirtschaftliche Versuachs- ond Lehrgiadr vo dr Universideet Hohaheim.
A bissle Gschicht
De erscht urkondlich Erwehnong vom Nama Ẽnenga stohd em Bempflenger Vrtrag vo 1090 vom Kloschtr Zwiefalda dren. D Besitzer vo deam Flecka send Grafa vo Achalm.
Em 14. Johrhondert schliaßlech kommt Ẽnenga zo Wirdaberg.
1648, nôch-em Dreißgjähriga Kriag, goht’s viile vo de Birger ganz dreckig. D Landwirtschaft, mô se bedreibet, wirft nemme gnueg ab, om leaba zo kenna. Se send deshalb uf dr Suach noch ma neia Erwerbszweig. Dô hot oiner dui Idee, an „Landhandl“ ufzmachet, ond an Haufa send vo dera Idee begeischdret ond machet mit. Se schnallet sich d Krätza (grauße Holzkischda) uf da Buckl, fillet se mit Borda ond Spitza, mô ihre Weiber gmacht hend, dent au noh a baar Volksbiechr ond Kalendr, mô z Reitlenga druckt worra send, nei, ond ganget vo oim Ort zom andra ond verkaufet dia Sacha deet, mô ma se noh et hot, abr guat braucha kô. Em Lauf dr Zeit funktioniirt des Gschäft emmer besser, ond d Weag, mô se zrickleget, wend emmer weiter. Manche kommet sogar bis en d Schweiz, ens Elsass, nôch Tirol ond nôch Holland. Ond deet kaufet se nadiirlich au wiedr Sacha uf, mô mr en dr Hoimet et hot, mô abr dô au gern gsäa send. Zwoimol em Johr, so om Jakobi ond om Weihnachta rom, kommet dia Ẽnenger Landhendler – ma kô au Hausiirer saga – en ihr Hoimet zruck. Dô bleibet se abr bloß a baar Wocha, abr en dera Zeit isch an Haufa los en Ẽnenga. Dia Hendler treffet sich mit ihre ausländische Handlsheiser zo-ra graußa Mess, mô se „Ẽnenger Kongress“ hoißet. Daagsiber wuud kauft ond verkauft ond ôbnets bis en d Naacht nei wuud bechert, gsonga ond danzt. Uf sella Ẽnenger Kongress isch's au zruckzfihret, dass en Ẽnenga – em Verheltnis zo seira Greeße – so saumäßig viil Gaschtheef ond Wirtschafda geit. – Zor Erennrong an dui graußa Zeit, mô des Dorf so charaktrischdisch prägt hot, wuud viil schpätr uf em ehemaliga Marktplatz a Denkmal vo so ma Krämer ufgstellt.
Noch em Zwoida Weltkriag isch fascht ganz Sidwirdaberg vo de Franzosa bsetzt. Deane ihrem Kommandanda basst’s ibrhaupt et, dass Ẽnenga a selbschdändiga Gmoid isch. Drom schlaget se 1945 des Dorf oifach em graußa Nôchbr Reitlenga zua. Abr scho nôch drei Johr hot der Schbuk a End: am 1. Novembr 1948 isch Ẽnenga wiidr a selbschdändiga Gmoid.
Schulthoißa ond Birgermoischtr
Dr Birgermoischtr wuud en nuierer Zeit – wia iberaal em Lendle – fir a Amtszeit vo acht Johr gwehlt. De letzschd Wahl hot am 8. Juli 2007 schdaddgfonda, ond dô isch dr Alexander Schweizer em zwoida Wahlgang zom nuia Birgermoischtr gewehlt worra. Sei Amt hod'r am 13. Septembr 2007 ôôtredda.
A baar frihere Schulthoißa ond Birgermoischtr send gwäa:
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Eiwohnerentwicklong
D Eiwohnerzahla vo dr Gmoid hend sich so entwicklet:
Fir d Zeit ab 1871 liiget d Ergebnis vo de Volkszehlonga vor
Städtepartnerschafta
Ẽnenga hot a Städtepartnerschaft mit folgende Städt:
Verkehr
Durch d Gmoid gôht d Landesstrôß L 380 und verbendet Ẽnenga em Weschda mit Reitlenga ond Pfullenga ond em Oschda mit St. Johann. D Kreisstrôß K 6714 verbendet Enenga em Norda mit Metzenga. D Landesstrôß 380a zweigt dô drvoo ab ond fihrt ibr Metzenga-Glems noch Metzenga-Neihausa.
D Bundesstrôß 312 tridd am Sidbôhhof vo Reitlenga uf d Markong vo Enenga ond hot ogfähr zwoi km sidweschdlich vom Ortskern a Abzweigong nôch Enenga.
Dr effentliche Nahverkehr wuud durch da Verkehrsverbond Neckar-Alb-Donau (NALDO) sichrgschdellt. Ẽnenga isch en dr Wab 220.
Hattingen (Immendingen)
Hattingè isch èn Ortsdeil vo dè Gmeind Immèdingè im Landchreis Duttlingè z Baddè-Württèbärg. Im Johr 2013 hèt Hattingè 953 Ywooner ghaa.
George Vancouver
Dr George Vancouver (* 22. Juni 1757 z King’s Lynn, Norfolk; † 10. Mai 1798 z Petersham bi Richmond upon Thames, Surrey) isch en Offizier in dr britische Royal Navy gsi und en Entdecker. Er isch für d Erforschig vo dr Pazifikküste vo Nordamerika vo Kalifornie über Oregon, Washington und British Columbia bis uf Alaska bekannt worde. Er het au d Südwestküste vo Australie erforscht und mit em Kamehameha I., wo spööter Köönig vo Hawaii worde isch, Verhandlige gfüert. Noch iim si d Groossstedt Vancouver in dr kanadische Browinz British Columbia, Vancouver im US-Bundesstaat Washington und d Insle Vancouver Island benennt.
Hattingen (Immendingen)
Geography
Dè Ort Hattingè lyt uff 780–850 Meter übber m Meeresschpygel. S Dorf lyt unterhalb vom Witthoh uff dè Hegaualb. Vom Dorf uus hèt èn Bligg übber s Hegau un dè Boddèsee bis zu dè Alpèchettè. Hattingè lyt è bitzeli südlich vo dè Donauvosickerig, wo s Wasser vo dè Donau vosickerè duèt un 11,7 Kilometer witer südlich i dè Karschtquällè vom Aachhaffè bi Aach widder hinnè fürrè chunnt. Nit wit wäg vom Ort lyt dè Naturschutzgebièt Rambärg-Rehledal mit sèltènè Orchideè.
George Vancouver
Biografii
Dr Vancouver isch Midshipman uf em Cook sim Schiff HMS Discovery, won dä si dritti Südseeräis (1776–1779/1780) gmacht het. 1780 isch er zum Lütnant befürderet worde. 1782 isch er bi dr Schlacht vo Les Saintes drbii gsi. 1791 isch er mit dr HMS Discovery und und dr HMS Chatham d Südwestküste vo Australie go kartografiere und drbii häi si d Snaresinsle und d Chatham-Insle entdeggt. denn si si über Tahiti uf Hawaii. Vo 1792 bis 1794 het er d Westküste vo Noramerika erforscht und isch jede Winter uf Hawaii go überwintere. Dört het er em Kamehameha I. ghulfe d Inselgrubbe politisch z veräinige. Über s Kap Hoorn isch er denn häimgfaare. Dört isch er für si Verhalte stark kritisiert worde. Er isch chrank worde, het sich im Novämber 1795 vo dr Royal Navy lo bangsioniere und isch uf Petersham, eme chliine Dorf bi Richmond upon Thames go woon, und het dört si Expedizionsbricht gschriibe. Er isch am 10. Mai 1798 gstorbe.
Hattingen (Immendingen)
Gschicht
Diè èrscht urkundlichi Erwäänig gòt i s Johr 973 zrugg. Graf Berchtold hèt Hattingè im Reichenauer Schenkigsvozeichnis selli èrschti Erwäänig beschèrt. Hattingè sèlber isch abber wesèntlich älter, well d Endig „-ingè“ uff è alemannischi Gründig im èrschtè Johrdausend hywyst.
S Dorf Hattingè hèt im Mittelaalter voschidnè Ortshèrrè ghört, 1588 hèt s zum Hèrrschaftsgebièt vo dè Hewè ghört un isch denn 1806 zum Land Baddè chò. Uss wùrtschaftlicher Not sin im 19. Johrhundert vill Hattinger nõch Amerika uusgwanderet, diè meischtè am 18. Oktobèr 1859.
Auch Hattingè isch vom Zweitè Wältchrièg nit voschont worrè: Am 13. Februar 1945 isch dè Hattinger Baanhof s Zyl vo alliyrtè Bomber gsi, well sich im Hattinger Baanhofsdunnel dè Heinrich Himmler uffghaaltè hèt söllè. Am 21. April 1945 isch Hattingè vo französischè Truppè bsetzt worrè.
Johannes-un-Jakobus-Kapellè a dè Witthoh
Im Johr 2004 isch d Johannes un Jakobus-Kapellè a dè Witthoh errichtet worrè.
Lindèbaum
S „Wòrzeichè“ vom Ort isch è Lindè i dè Hauptschtrõß, gnennt Lindèbaum. Dè Durchmessèr vo irèm Stamm bedrait 1,70 Meter, iri Höchi öppè 40 Metèr. Im Juni 2008 isch d Aalaag um dè Brunnè un um dè Lindèbaum neu aaglait worrè.
Vokeer
Hattingè lyt a dè Vozwygig vo Schwarzwaldbaan un Gäubaan a dè Südschpitzè vom Hattinger Gleisdreiegg. Am Baanhof Hattingè (Baddè) haaltè hüt zwar keini Züüg mee, trotzdèmm diènt dè Baanhof witerhy als Betrièbsbaanhof. Z Hattingè hört dè zweigleisige Gäubaanabschnitt Hattingè–Singè uff un diè eingleisigi Gäubaan-Vobindigsbaan zum Baanhof Duttlingè fangt aa. Desèll Status als Eggpungt vom sognanntè Hattinger Gleisdreiegg hèt Hattingè übberregional bekannt gmacht. Buslinniè 45 vobindet Hattingè mit Immendingè, wo Aaschluss a dè Ringzug nõch Duttlingè un Rottwyl übber d Gäubaan ebbèso bschtõt wiè übber d Fèrnvobindigè gu Ulm, Konschtanz un Donau,.
Ido
Ido isch e künschtligi Sprooch (Plansprooch). Si isch 1907 vom französische Mathematiker und Philosoph Louis Couturat zämme mit em französische Huuslehrer Louis de Beaufront uf der Basis vom Esperanto erschaffe worde. S Esperanto, wo 1887 entwicklet worden isch, isch ihm und andere nit eiheitlig und logisch gnueg gsi. Si hai au dr Wortschatz vom Esperanto veränderet und en so international wie möglig gmacht. Drzue hai si ihrem Projekt e sehr präzises Wortableitigssystem ge, wo vo Kritiker – wie de Ahänger vom Esperanto – als schwerfellig bezeichnet wird.
Verbreitig
Im Vergliich zum Esperanto wird Ido nume vo relativ wenig Lüüt gschwätzt, wohrschiinlig numen ä baar duusig. Aber d Wikipedia in dere Sprooch het immerhi über 26'000 Artikel (2015).
Grammatik
Alli Subschtantiv änden off -o, alli Adjektiv off -a, alli Adverb off -e. Alli Verb ände of -as im Präsens, uf -is in dr Vergangeheitsform und uf -os in dr Zuekumft. D Mehrzahländig im Ido isch -i.
Textbispil
Us dr Übersetzig vom Le petit prince, uf Ido La Princeto
Averto lektenda
Ephraim Kishon
De Ephraim Kishon (* 23. August 1924 in Budapest, Ungarn, † 29. Januar 2005 in Meistersrüte, Appezäll) isch e israelische Schriftsteller vo ungarischer Herkunft gsi. Er gilt allgemein als ein vo de bedüdentschte Satiriker vom 20. Johrhundert.
Lääbe
De Kishon isch als Ferenc Hoffmann inere ungarisch-jüdische Familie in Budapest uf d'Welt cho. Während em Zweite Weltchrieg isch er 1944 in e Konzentrationslager in Pole verschleppt worde; uf em Weg ins Vernichtigslager isch em dann d Flucht glunge. Noch em End vom Zweite Weltchrieg un e paar Johr im kommunistische Ungarn isch er dann nach Israel usgwanderet, und dört hätt er au dä Name kregt, unter däm er bekannt worde isch: Ephraim Kishon. 1952 hätt er agfange, Kolumne für die Dageszittig Ma'ariv z schriebe, bald druf dann au ganzi Buecher un Theaterstuck. Er isch schnell au international bekannt worde und hät weltwit ä sehr hochi Uflag an Buecher erreicht. Sin viellicht bekannteschtes Buech sin sini „Familiegschichte“, die, vo de Bibel abgseh, s meischt verkaufschte hebräische Buech sin. Sini Theme sin allgemein relativ vielfältig gsi: Familie, Alltag, s Läbe in Israel, s'Reise, Politik (bsunders d' Bürokratie), die moderni Chunscht un no meh. De Kishon hätt für sini Werk au zahlrichi Priis kregt, so zum Beispiel de Israel-Priis, de österrichische Staatspriis für Chunscht und Literatur, de ungarische Staatspriis für Literatur und de Münchhausen-Priis. Ußerdem sin Verfilmige vo sine Buecher mit drei Golden Globes uszeichnet worde.
Privat isch de Kishon dreimal verhürotet gsi: Vo sinere erschte Frau Eva hätt er sich scheide loh; sini zweiti Frau Sara (sine Läser als „die beschti Ehefrau vo alle“ bekannt, isch 2002 gstorbe, un sini dritti Frau isch die österrichischi Schriftstelleri Lisa Witasek gsi, die er 2003 ghürotet hät. De Kishon hät in Israel un in de Schwiiz, im Kanton Appezell, gläbt und gschafft. Er isch am 29. Januar 2005 ame Herzafall gstorbe.
Büecher (Uuswahl)
Sammlige vo Satire
Roman Satirischer Roman auf die moderne Mediengesellschaft,
Arzneimittel
Arzneimittel (früener au Arznei) oder Medikamänt (latiinisch medicamentum – Häilmiddel) si Stoff, wo brucht wärde zum Chrankhäite vo Mensche oder Dier z häile oder verhüete. Im Körper vo Lääbewääse beiiflusse si füsiologischi Funkzioone zum sä dur e farmakologischi, immunologischi oder metabolischi Wirkig widerhärzstelle oder z korrigiere. Im Arzneimiddelrächt het s au Vorschrifte, wie mä Arzneimiddel söll bezäichne und weli Informazione dr Härsteller im Aawänder und Verbruucher muess vermiddle. Wil s eso vil verschidnigi Medikamänt git, bechunnt mä nume no danke spezielle Klassifikazionssüsteem und Arzneimiddelverzäicniss en Überblick.
Nöiji Arzneimiddel wärde in dr Farmaforschig entwigglet, wo noji Arzneistoff identifiziert und experimentelli Arzneimiddel in Laborversüech und klinische Studie brüeft. Arzneimiddel si mäistens käini Räinstoff, sondern Mischige vo Arzneistoff mit Hilfsstoff. Die gängigst Arzneiform isch d Dablette, wo mä dur s Muul, also peroral, iinimmt. Arzneimiddel wärde hüte fast immer vo Farmaundernääme as so genannti Fertigarzneimiddel härgstellt. In e Hufe Länder daf mä die Fertigarzneimiddel nume mit ere Gnäämigung vo dr zueständige Behörde, ere Arzneimiddelzuelassig, aabote oder verchauft wärde. Au d Abgoob isch sträng reglementiert. Die mäiste Arzneimiddel döfe nume in Apideeke an Ändverbruucher abgee wärde, vili von ene nume mit eme ärztlige Rezäpt. D Wüsseschaft, wo sich mit dr Beschaffehäit, Wirkig, Brüefig, Härstellig und Abgoob vo Arzneimiddel befasst, isch d Farmazii.
D Farmakologii hingege studiert d Wäggselwirkige zwüsche Arzneimiddel und em Körper. Verschidnigi Körperbrozäss si an dr Ufnaam, Verdäilig, Veränderig und Usschäidig vo Arzneimiddel bedäiligt. D Wirkig vo Arzneimiddel chunnt drvo, ass si spezifisch mit bestimmte Ziilstrukture im Körper interagiere und eso Körperfunkzione beiiflusse. Alli erwünschte Wirkige zämme vom ene Arzneimiddel, die so genannti Wirksamkäit, füert zur Linderig oder Häilig von ere Chranket. Die Wirksamkäit wird fast immer au vo unerwünschte Wirkunge, de Nääbewirkige, begläitet. Arzneimiddel häi wäge däm e zwäischniidige Charakter und s zentrale Broblem in dr Entwigglig, Zuelassig und Aawändig vo Arzneimiddel isch dr Nutze und d Risiko abzwääge. Das isch äine vo de Gründ, wiso Fertigarzneimiddel noch dr Zuelassig die ganz Zit überwacht wärde, öb si unerwünschti Wirkige häi. Arzneimiddel ghööre zu de wichdigste Wärkzüüg vo dr Medizin, gliichzitig si aber d Usgoobe für Arzneimiddel dr drittgrössti Chostefaktor in de Gsundhäitssüsteem vo de industrialisierte Länder. Dorum si Reegle, wo in jeedem Land andersch si, iigfüert worde, wi Briis sölle festgsetzt wärde und wär d Chöste söll übernee.
Arzneimiddel wirke nit nume im behandlete Organismus. D Räst vo mängge Arzneimiddel, wo in Lääbensmiddel oder dr Umwält vorchömme, sie e Brobleem, wo mä sich immer mee drum muess kümmere.
Arzneimiddel wärde sit Joorduusige brucht. Pflanzligi Arzneidroge und mänggi anderi Stoff het mä scho in dr Antike brucht. Im 19. Joorhundert het mä Arzneimiddel uf ere naturwüsseschaftlige Grundlag afo entwiggle und im 20. Joorhundert het d Farmazii e groosse Ufschwung erläbt.
1651
Ängland / Irland
Irischi Konföderazionschrieg, d Zruckeroberig vo Irlands (1649–1653)
Botsorhel
Botsorhel (bretonisch Bodsorc'hel) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Botsorhel lyt am Fluss Douron, 68 km vu Quimper un 64 km vu Brest uf ere Hechi zwische 92 m un 265 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Plouigneau im Nordweschte, Le Ponthou im Norde un Oschte, Plounerin (Côtes-d’Armor) im Nordoschte, Lanneanou im Weschte, Guerlesquin im Oschte un Lannéanou, Scrignac un Bolazec im Side.
Gschicht
Botsorhel isch zum erschte Mol gnännt wore um 1330 as Bocorzer (14. Jh. claustrum Briaci, 1425 Botsorser, 1425 Botsorser, 1434 Botsorzer, 1461 Bothsorzer, 1499 Botsorder).
Verwaltig
vu Botsorhel isch. Botsorhel ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Botsorhel ghert zem Bretonisch.
B-52
B-52 sind e Band uus Schopfe gsi (bsi 2006). Die Band hett us 4 Lüüt bestande: Musikalisch hen si houptsächlich Punkrock gspilt, wobii sie sich in ihrene Texte teilwies mit soziale und g'sellschaftliche Problem befasst hän.