cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Solothurnisch
Thal
Dr Dialäkt im Bezirk Thal, au bekannt as «Thaler Dialäkt», het verschidnigi Merkmol, wo mä an ene Persoone us dere Regioon sofort kennt. Doodrzue ghöört vor allem die spezifischi Färbig vo dr Ussprooch vo de Difthong ‹au›, ‹öu› und ‹ue›. So säit mä im Thaler Dialäkt gröu ‚grau‘, öuf ‚elf‘ oder Buech für dütsch ‚Buch‘. Au tüpisch isch, ass s /r/ in bestimmte Stellige usfallt; e bekannts Bispil isch moonemoogg dütsch ‚morgen‘ (wörtlig «morgen den Morgen»).
En usgezäichneti Kwelle für zum dr Thaler Dialäkt z erforsche isch d Autobiografii, wo dr Husierer Peter Binz us Welscheroor im Bezirk Thal in de Joor 1895/96 gschriibe het. Si isch öbbe zum ene Viertel im Dialäkt.
Regioon Olte
Dr Dialäkt in dr Region Olte (bekannt as dr «Oltner Dialäkt») underschäidet sich vom Dialäkt im oobere Kantoonsdäil hauptsächlig doodrduur, ass vili /u/ öbbe zu /o/, /i/ öbbe zu /e/ und /ü/ öbbe zu /ö/ gsänggt wärde, z. B. und zu ond, immer zu emmer, nümme ‚nicht mehr‘ zu  nömme. Au git s d Palatisierig vo /nd/ zu /ng/ im undere Kantoonsdäil nit; mä säit zum Bispil Wonder und nit Wunger ‚Wunder‘. E Hufe vo de Abwiichige chömme vo dr Nööchi zum Aargauer Dialäkt, so säit mä mer müend anstatt mir müesse ‚wir müssen‘ oder devo anstatt dervo ‚davon‘.
Schwarzbuebeland
In dr Schwiz isch d Heebig vom middelhochdütsche /o/ zu /u/, z. B. Gutte ‚Gotte‘, gluffe ‚gelaufen‘ (vgl. das mit gloffe, wo in de Kantöön Soledurn, Baasel-Landschaft oder Aargau brucht wird) nume im «Schwarzebuebedütsch» bekannt.
Wöge dr geografische Laag nürdlig vom Jura häi d Stadt Baasel und s Baselbiet, wo mä lichter aane chunnt as in d Hauptstadt Soledurn, e groosse Iifluss gha. Vo do chämme die Sproochäigehäite vom Schwarzbuebedialäkt:
S Verschmelze vo de Dialäkt
E Tendänz, wo mä in dr ganze Schwiz cha beobachte, isch d Vermischig und Verflachig vo de häärkömmlige Mundarte, wo immer mee zuenimmt. Das chunnt vo dr gröössere Mobilidäät und dr Kommunikazioon, wo über alli Gränze goot, und bsundrigs d Dialäkt vo chliinere, vilmol ländlige Ort gliiche sich de Sprooche aa, wo in de gröössere Stedt gschwätzt wärde. So si zum Bispil im Schwarzbuebeland die Altiigsässene in vile Dörfer nüm in dr Meerhäit, und dr örtlig Dialäkt goot mee und mee verloore. Es git Dialäktforscher, wo drvo usgöön, ass Mundarte, wo under em Iifluss vo expansive Dialäkt stöön, fragiili Mundarte wie die, wo mä im Kanton Soledurn schwätzt, mee und mee verschwinde. S Gmisch, wo sich us verschiidene Dialäkt bildet, bezäichnet mä vilmol as Baanhofbüffe-Olte-Dialäkt.
Dialektliddratuur
Dr Reinhart und dr Burren häi dr Briis für es Gsamtwärk vo dr Schwizerische Schillerstifdig überchoo.
Innenministerium Baden-Württemberg
S Ministerium vom Innere, für Digitalisierig und Kommuune Baade-Württebärg (churz Inneministerium Baade-Württebärg, Abchürzig: IM BW) isch e Oobersti Landesbehörde. Es isch äins vo zwölf Ministerie in dr Regierig vom Land Baade-Württebärg.
D Läitig
Dr Minister isch sit 2016 dr Thomas Strobl, dr Politisch Staatssekretär sit 2018 dr Wilfried Klenk. Dr Läitend Beamti und Amtsschef isch sit 2022 dr Ministeriaaldiräkter Reiner Moser. Dr Ministeriaaldiräkter Stefan Krebs isch sit 2015 dr Beufdragti vo dr Landesregierig für Informazioonstechnologii.
D Gschäftsberiich
Zum Gschäftsberiich vom Innenministerium ghööre alli Gschäft vo dr Staatsverwaltig, wo käi anders Ministerium zueständig isch drfüür, bsundrigs:
S Inneministerium füert über s jewiilige Regierigsbresidium d Fachufsicht über die 35 Landkräis und die nüün Stadtkräis und indiräkt au über die 88 Groosse Kräisstedt und alli andere Gmäinde in Baade-Württebärg.
D Behörde het iire Sitz in Stuttgart und het zur Zit öbbe 608 Mitarbäiter.
Kwelle
Dr Ardikel «Ministerium des Inneren, für Digitalisierung und Kommunen Baden-Württemberg» uf dr dütsche Wikipedia
Val de Ruz
S Ruedolfstaal – uf Französisch: Val de Ruz – isch es Taal im Jura im Kanton Nöieburg.
Der Düütsch Name «Ruedolfstaal», wo sid em Middelalter bekant isch, wird hüt chuum me bruucht. S Wort ruz i dämm geografische Name chunt us der vorrömische Sprooch, wie der Nöieburger Romanischt und Nameforscher Andres Kristol ufzeigt het. Me darf s nid verwächsle mit em frankoprovenzalische Wort ruz, wo «Bach» bedüütet.
S Taal lyt zwüsche der Bärglandschaft vo Schodfoo und der Stadt Nöieburg, wo am Nöieburgersee isch. Dur s Taal lauft der Fluss Seyon, wo bi Nöieburg unden in See mündet. S Taal het e Flechi vo öppe 45 Kwadratkilometer. Im Oschte vonnem stoot d Bärgchetti vom Chaumont bis zum Chasseral ufe und im Weschte die vom Mont Racine. Über die Hööchi goot d Passstroos vo der Vue des Alpes und unde dure het’s es Dunäll vo der Kantonsstrooss und no eis für d Ysebahn.
De Lüüt i däm Piet seit me les Vaudruziens.
Früener isch s Taal im nöieburgische Bezirk Val-de-Ruz gsi; jetz het der Kanton Nöieburg keini Bezirke meh. Es git aber no d Region Val-de-Ruz.
D Ortschafte im Val de Ruz sin:
Vo dene isch Valangin no en eigeni Gmeind blibe; alli andere sin sid der grosse Gmeindfusion vo anne 2013 jetz i der nöje Gmeind Val-de-Ruz zämegschlosse.
Mécleuves
Mécleuves (Patois Mekieuf, ditsch 1915–18 Mekleven, 1940–44 Klöwern) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Mécleuves lijt zwelf Kilometer sìdeschtlich vun Metz àn dr Farnstroß uf Château-Salins uf re Heche zwìsche 192 un 293 m ìwer em Meeresspiejel. Züe Mécleuves ghere àui d Ortsdeil Frontigny un Lanceumont.
Gschìcht
Mécleuves ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 12. Jh. àls Marcluvia (1544: Mescluive, 1756: Mescleuve en saunoy).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Mécleuves ìsch. Mécleuves ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Mécleuves ghert zem Lorrain.
Mueshaus
S Mueshuus isch e historischs Geböid an dr Spaalevorstadt 14 in dr Stadt Baasel. Es zelt zu de Baasler Kulturgüeter wo für d Region vo Bedütig si.
1501
uf d Wält chuu
Datum nit bekannt:
Mueshaus
Hüte isch im Huus e Gallerii.
Baugschicht
S Huus isch 1652 baut worde as Handelshuus für «Mues», wo allerhand Ässbars drmit gmäint gsi isch: ''Alles Gemuess, Erbsen, Linsen, Wicken, Bohnen, Hirss, Fench, Senff, Gersten, gestampffte und ohngestampffte, wie auch Hanfsaamen, und der gleichen. Item Griess, Weissmähl, Habermähl und sonsten anderes Mähl.'' Bis 1840 het mä dört «Mues» verkauft, und denn het mä s Geböid an Gschäft vermietet. Wo 1874 bi dr Korrekzion vo dr Gärbergass s Zumfthuus zu Gartner abgrisse worde isch, si si für e Zitli in dr erst Stogg vom Mueshuus iizooge. 1899 het s d Bürgergmäind em Kanton verkauft und dä het s dr Actiengesellschaft für eine Gewerbehalle überloo, wo iir Verkaufszentrum us em alte Salzhuus an dr Schiffländi, wo dr Birsigkorrekzioon zum Opfer gfalle isch, do aane züüglet het und s Mueshuus zun ere Gwärbhalle umbaut het. D Fassaade us em Barock isch drbii veränderet worde: mä het im Bardeer no zwäi Rundbööge iibaut, wo as Schaufänster brucht worde si.
Museumsmühle
È Museumsmülli isch è Mülli, wo musealè Zwèck diènt. Museal heißt i dèm Zämmèhang, dass diè ganze Aalaag deilwys odder vollschtänig betrièbsfähig erhaaltè ooder hèrgrichtet isch, um s Fungtionsbrinzyp z demonschtryrè. Diè i dè Museumsmülli bruuchte Müültechnig isch allermeischtens voaaltet, d. h. d Technig wörd hüt nimmi aagwendet. Mit èrè Museumsmülli wörd also è Aalaag un iri Fungtion demonschtryrt, um d Erinnerung dörtdraa wachzhaaltè. È Wuseumsmülli isch wège m technischè Charakter vo dè Mülli è Technigmuseum, wegè irer Bedütung für diè lokali, grundlegendi Vosorgig vo dè heimatlichè Bevölkerig oft au glychermaßè è Museum für Heimètkundi.
I dè Hauptsach wörred bi nèrè Museumsmülli d Aadrybstechnig un diè aadribbenè Maalwärch zeigt, d Chraftübberdrägig isch ehnder vo gringerer Bedütung. D Aadrybstechnig hängt vo dè lokal vorhandenè Aadrybsenergy ab, z. B. Windmüllènè im norddütschè odder holländische Flachland odder Wassermüllènè i dè dütschè Mittelgebirge. Um d Uusschtellung abzrundè, wörred eventuell au einzelni Gegèschtänd vo dè Müültechnig bräsentyrt. Wenn diè Müültechnig im Vordergrund stôt, bezeichnèt mò sèll Museum als Museum für Müültecnig odder allgemeiner als Müülèmuseum.
Pan
De Pan (im arkadische Tielekt: Πάων, Pāōn) isch de griechisch Hirtegott. Er isch e Mischwese, halb Mensch halb Gaissbogg und sini Haimet isch Arkadie. D Römer hend en mitem Faunus gliichgsetzt.
Mythe
De Pan isch de Soo vom Hermes und vo de Dryope, oder noch anderne e Soo vom Zeus und vo de Kallisto und denn de Brüeder vom Arkas, de Eponym vo Arkadie. De Pan verkörperet s Hirtelebe. Er spilt uf de Syrinx (Panflöte), woner erfune hett, und tanzt mit de Nymphe. Er isch bikannt för siin starche Sexualtriib, doch wege sim Uussie hett er wenig Erfolg bi de Nymphe. Au d Nymphe Echo het ka Gfale anem und bringt en so bis zom Verzwiifle. De Hermes, sin Vatter, zaigt em drumm us Mitlaid, wiemer sich selber bifridige cha. De Pan findet Gfale dra und zaigt a de Hirte nöd nume, wiemer uf de Panflöte Musig macht, sondern ono wiemer wichse tuet. Er römischi Statue zaigt de Pan aber au, wiener Sex mitere Gaiss hett. Er isch mengisch au ithyphallisch dargstellt wore.
Ursprung
De Pan isch ursprünglich en arkadische Hirtegott. De Homer nennt de Pan niene, de Hesiod aber i sinere Theogonie. Wo d Perser i Griecheland iigfalle sind, isch emene Bott, wo vo Athen uf Sparta gschickt woren isch, de Pan erschune, und hett e Hailigtum z Athen verlangt, wa denn nochem Siig vo de Grieche öber d Perser bi Marathon (490 v. Chr.) au passiert isch.
De Name vom Pan cha wie au de Name vom indische Hirtegott Pūṣan uf zruggfüert were. Demit verwandt sind o Wörter för "Hirt", zum Biispil lat. pastor.
Hermippe (Mond)
D' Hermippe (Jupitermond XXX) isch einer vu dr chlainschte bekannte ussere Mönd vum Planet Jupiter.
Bahndatè
D'Hermippe umkraist dè Jupiter im ä middlèrè Abstand vu 21.131.000 km in 633 Däg, 21 Stund un 36 Minutè. D'Bahn wiist ä Exzèntrizität vu 0,2096 uf un isch langfristig instabil. Mit èrè Naigig vu 150,725° isch d'Bahn ussèrdèm retrograd, d. h., dèr Mond bweggt sich èntgegè vu dè Rotationsrichtig vum Jupitèr um dè Planet.
Ufgrund vu ihrènè Bahnaigèschaftè wird Hermippe dè Ananke-Gruppe, bnènnt nochèm Jupitèrmond Ananke, zuègordnèt.
Physikalischi Datè
D'Hermippe bsitzt ä middlèrè Durmèssèr vu bloß etwa 4 km. Ihri Dichti wird uf 2,6 g/cm3 gschätzt, falls si ibèrwigènd us silikatischèm Gstai ufbaut isch. Hermippe bsitzt ä sehr dunkli Obèrflächi mit èrè Albedo vu 0,04, d. h., nur 4 % vum igstrahltè Sunnèleecht wèrrè reflèkteert. Ihri schinbar Hèlligkait (Magnitude) btrait 22,1m.
Yvonne Feri
D Yvonne Feri (* 21. März 1966 z Bade, vo Hedige) isch e Schwiizer Politikerin vo de (SP). Sit em 2011 isch si Nationalrötin.
Mars (Begriffsklärung)
S'Wort Mars bezeichnet:
Yvonne Feri
Läbe
Vom 1998 bis ins 2008 isch d Yvonne Feri Grossrötin im Kanton Aargau gsi und von 2001 bis 2005 Iiwohnerrötin z Wettige. Sit em 2006 isch si derte im Gmeindrot mit em Ressort «Sozials, Vormundschaft und Gsundheit». In de SP isch si sit em 2008 Präsidentin vom Bezirk Bade. Am 23. Oktober 2011 isch si bi de Schwiizer Parlamentswahle mit 28'255 Stimmen uf em vierte Platz vo de Aargauer SP-Kandidate cho, wo drü Sitz im Nationalrot eroberet het. Wil d Pascale Bruderer, wo s beschti SP-Ergäbnis im Aargau gha het, in de Ständerot gwählt worde-n-isch, isch d Yvonne Feri in de Nationalrot nachgrückt. Bi de Nationalratswahle im Oktober 2015 hat sie im Aargau uf em zweite Listeplatz grad hinter em Cédric Wermuth gstande. Si het ihn stimmemässig aber überholt und het so ihre Nationalrotssitz verteidiget. Aafangs 2016 het si mitteild, dass si bi de kommunale Gsamterneuerigswahle im Oktober 2017 nüm für de Wettiger Gmeindrot wird kandidiire und im März het si de Rücktritt um es Johr vorverschobe uf Ändi 2016. Am 12. Auguscht 2016 het d SP vom Kanton Aargau bekannt geh, dass d Yvonne Feri bi de Wahle am 23. Oktober 2016 für de Regiirigsrot kandidiirt.
Mars (Begriffsklärung)
Die Abkürzung MARS beditet:
Eggenthal
Äggadal (amtlich Eggenthal) isch a Gmoand im Landkrais Oschtallgai in Bayern.
Geografi
Äggadal leit weschtlich vo Kaufbeire am Wörthbach Vo dr Gmarkung sin 63,5 % Landwirtschaftsfleche, 31,2 % Wald, 4,8 % Sidlungsfleche un 0,6 % sunschtige Fleche.
Gmoandsdail
Zua Äggadal gheret d Pfarrderfer Eggenthal und Bayersried, d Derfer Romatsried und Stehlings, d Weiler Binkenhofen, Beschaunen, Blumenried, Grub, Mayers, Reichartsried, Schleifmühle, Unter-Webams, Völken, Webams und Wurmannswies und d Gheft Kreuzhof, Lausbihl, Rager, Röhrwang, Schönlings, Sonderhof und Wagner.
Gschicht
Im Johr 1130 wird zum erschte Mol s Rittergschlecht Von Eggintale gnennt.
Eiwohner
Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 0,6 % gleage.
Religion
91,8 % vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gwesa, 5,9 % evangelisch.
Verwaltung
Äggadal hot mit dr Gmoanda Baisbl und Frieseried a Verwaltungsgmoaschaft vereibart. Dr Birgermaischter vo Äggadal isch dr Harald Polzer.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Äggadal ghert zum Oschtschwäbisch.
Fankhauser
Fankhauser – uf Schwiizerdütsch seit me Fankhuser – heisse die Lüüt:
Ernest Chuard
De Ernest Chuard (* 31. Juli 1857 in Corcelles-près-Payerne; † 9. November 1942 in Lausanne) isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsii.
Natzweiler
Nàswil (frz. Natzwiller, dt. Natzweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Nàswil ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1667.
Ernest Chuard
Er isch am 11. Dezember 1919 in Bundesrat gwählt worde. Am 31. Dezember 1929 isch er zruggträte. Während siinere Amtsziit isch er em Departement vom Innere vorgschtande.
Er isch Bundespräsident gdii im Jahr 1924 und Vizepräsident im Jahr 1923.
Natzweiler
Gschìcht
Ìm Zwete Waltkriej hàt s z Nàswil vum 1. Mai 1941 bis zem 23. November 1944 s KZ Nàswil-Strüthof gan.
Armin Zweite
Läbe
D Familie vom Zweite isch 1945 uf Flensburg gflüchdet. Zwüsche 1960 und 1967 het er an de Universidete z Kiel, Tübinge und Göttinge Philosophii, Gschicht, Kunstgschicht, Psychologii und Germanistik studiert, spöter au z Brüssel und z Berkeley. 1974 het er z Göttinge über s Thema «Studien zu Marten de Vos. Ein Beitrag zur Geschichte der Antwerpener Malerei in der 2. Hälfte des 16. Jahrhunderts» promoviert.
Vo 1974 bis 1990 isch er Diräkter vo dr Stedtische Galerii am Lenbachhuus z Münche gsi. Won er aagfange het isch er nume 33 gsi und dr jüngsti Museumsdiräkter in Dütschland. 1990 het er as Nochfolger vom Werner Schmalenbach d Leitig vo dr Kunstsammlig Nordrhii-Westfale übernoh. Im Herbst 2009 het er siis Amt an Marion Ackermann wiitergee, wo früehner am Kunstmuseum Stuttgart gsi isch. Under dr Ägide vom Zweite isch d Kunstsammlig Nordrhii-Westfale vor Allem um Skulpture, Installatione und Fotografie vo internationalem Rang ergänzt worde. Im Früehlig 2002 isch d Sammlig K21 drzue cho, wo sich dr modärne Kunst vom spoote 20. und vom 21. Johrhundert widmet.
Dr Zweite isch 1983, 1985 und 1987 dr dütsch Kommissar für d Biennale vo São Paulo gsi. Sit 2001 isch er Kuratoriumsmitgliid vo dr Jürgen Ponto-Stifdig vo dr Dresdner Bank. Er isch Mitkurator vo dr Usstellig «Aktuell 83» gsi. Dr Zweite het 2009 Düsseldorf verloo und isch uf Münche gange. As Grund het er d Verzögerig bim Erwiiterigsbau für d Landesgalerii z Düsseldorf aagee. Dr Zweite isch Leiter vo dr Sammlig Brandhorst worde. S Museum Brandhorst, wo drfür baut worden isch, isch im Mai 2009 eröffnet worde.
Dr Zweite het Bücher über die zitgenössischi Kunst gschriibe und het Biidräg zu über 70 Kunstkatalög und Usstellige gmacht.
Joseph Abbott (Politiker)
Dr Joseph O. „Jo“ Abbott (* 15. Janner 1840 bii Decatur, Alabama; † 11. Hornung 1908 z’ Hillsboro, Texàs) ìsch a àmerikànischer Politiker gsìì. Vu 1887 bis 1897 hàt’r dr Bundesschtààt Texàs ìm Represantàntahüus vu da Verainigta Schtààta vertratta.
sii Laawa un Kàrriar
Dr Joseph Abbott ìsch ànna 1840 bii Decatur ìm Norda vum Bundesschtààt Alabama-n-uff d’ Walt kumma. Ar ìsch dr Suhn gsìì vum William un vu dr Mary Abbott geboorena McMillan. Ar hàt älf Gschwìschterta ghàà. Ànna 1853 ìsch’r mìt siina Äältra ìns Freestone County-n-ìm Oschta vum Texàs kumma. Doo ìsch’r ìn a prìwààta Schüal gànga. Wahrem Sezessioonskriag hàt’r àls Owerschtlöitnànt ìm Heer vu dr Konfederàzioon bediant. Ar ìsch àwwer verlätzt worra un hàt fìr a kurza Zitt müassa rüaja; drnooh hàt’r witter bis àm Kriagsand gekampft. Noh-n-em Kriag hàt’r ìns Limestone County gwàndelt. Ar hàt sii Schtudium vum Racht z’ Springfield wittergmàcht un ìsch ànna 1866 àls Rachtsànwàlt züagloo worra. Ar hàt àlso ààgfànga, ìn dam Berüaf z’ schàffa. Gliichzittlig hàt’r siina politischa Kàrriar ààgfànga, àls Mìtglìed vu dr Demokrààtischa Pàrtäi. Ànna 1870 un 1871 ìsch’r Àbgoordnet’r ìm Represantàntahüüs vum Texàs gsìì. Ìm Hornung 1879 hàt ìhn dr Gouverneur vum Texàs Oran M. Roberts àls Rìchter vum 28. Grìchtsbezirk ärnännt, wo d’ Hill, Johnson, un Bosque Countys umfàsst. Ànna 1880 hann Wahler dr Abbott àn dara Schtälla bschtaadigt. Züadam hàt maa-n-ànna 1886 ärfolgloos versüacht, dr Abbott fìrs Owergrìcht vum Texàs z’ nominiara. Àn dr Kongrasswàhl vu 1886 hàt maa dr Abbott ìm säckschta Wàhlbezirk vum Texàs ìns àmerikànischa Represantàntahüus gwählt. Ìm Hüüs z’ Washington, D.C. ìsch’r àb’m 4. März 1887 gsìì, àls Noohfolger vum Olin Wellborn. Ar ìsch viarmol wìedergwählt worra un ìsch àlso bis àm 3. März 1897 ìm Kongrass blìewa. Ànna 1896 hàt’r sìch nìt fìr a Wìederwàhl uffgschtällt. Noh-n-em And vu siinera Àmtszitt ìm Kongrass hàt dr Abbott witter àls Ànwàlt z’ Hillsboro gschàfft. Doo ìsch’r àm 11. Hornung 1908 gschtoorwa. Beardigt worra-n-ìsch’r uff’m àlta Frìedhoof z’ Hillsboro.
Dr Abbott hàt àm 15. Dezamber 1868 d’ Rowena W. Sturgis (1843-1908) ghiiroota ghàà. Zamma hann sa fìmf Kìnder ghàà.
D’ klaina Schtàdt Abbott ìm Hill County ìm Texàs ìsch noh-n-ìhm gnännt.
Dielheim
Dielheim (sidfränkisch Diele) isch e Gmai im Rhy-Necker-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Dielheim lyt am weschtlige Rand vum Kraichgau an dr Gränz zue dr oberrhynische Diefebeni. Nochbergmaine vu Dielheim sin Wiesloch, Meckesheim, Zuzenhausen, Sinsheim, Mühlhausen un Rauenberg.
Dr Baan bstoht us 54,8 % Landwirtschaftsflechi, 24,9 % Wald, 18,6 % Sidligsflechi un 1,7 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliderig
Zue Dielheim ghere d Derfer Dielheim, Horrenberg un Balzfeld un d Wyler Oberhof un Unterhof.
Gschicht
Dielheim isch zum erschte Mol gnännt wore im Lorscher Codex anne 767 as diuuelenheim.
Verwaltig
Dielheim het e Verwaltigsgmainschaft veryybart mit dr Stadt Wiesloch un dr Gmai Dielheim
Dr Burgermaischter isch dr Thomas Glasbrenner.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Dielheim ghert zum Sidfränkisch.
Abraxas
Abraxas ischt a Handlongsballett en fenf Bildr mit dr Musik vom schwäbischa Kombonischda Werner Egk. Dr sell hôt au s Libreddo gschriiba ond dr Elsässer Marcel Luipart hôt d Choreografii drzua gmacht. S erscht Môl uf d Bihne komma isch des Werk am 6. Juni 1948 am Prinzregendatheatr z Mincha. Dô drbei hend dr Marcel Luipard, d Solange Schwarz, d Irina Kladiwowa ond d Nika Nilanowa-Sanftleben d Hauptrolla danzt.
Verucloetius
De Verucloetius isch en adlige Helvetier gsii. De gallisch Name bidütet »de Wiitumebirüemti».
Abraxas
Des Ballett behandlet da Fauscht-Stoff. Dr Begriff „Abraxas“ stammt aus dr jiidischa Geheimlehre „Kabbala“ ond muaß beim Egk seim Ballett so vrstanda werra, dass des Wesa, wo ebbes Bees em Senn fihrt, an Haufa Meglichkeida hôt, sich zo vorwandla.
Verucloetius
De Verucloetius het im April 58 v. Chr. zäme mitem Nammeius a de Rhone mitem Julius Cäsar verhandlet, demit de a de Helvetier d Erlaubnis gebi, dör di römisch Provinz Narbonensis z züche, allerding zimli erfolglos, so as d Helvetier zwunge gsii sind, en andere Weg dör Gallie z finde.
Abraxas
Ort ond Zeit
Des Ballett schbiilt en Deitschland, z Schbanien ond en dr Hell zor Zeit vom Middlalder ond zo-ma kloina Doil au en dr Antike.
S Erschde Bild: Dr Pakt
Dr alde Fauscht ruaft d Goischtr vo dr Hell zo sich. Uff oimôl standet a Schlang, a Tiger ond dui scheena Hex Bellaschtriga en seim Zemmer. De sell brengt’s ferdich, da Fauscht zo beschwatza, mit dr Hell an Pakt ei-z-ganget. Als Lockmiddl hôt-se ehm en-ra Erscheinong sella Archischposa zeigt, wo em Deifl sei liabschda Geschbiilin ischt ond arg vorfihrerisch aussiht. Durch dean Vrtrag wuud dr Fauscht wiidr a jonger Kerle ond strotzt no so vor Kraft. Vo jetzt ôô begleidet-en d Bellaschtriga uff äll seine Weag.
S Zwoide Bild: D Vorstrickong
De erscht Reis fihrt dia zwoi an da schbanischa Keenigshof. Deet fendet dr Fauscht d Archischposa en dr Gschdalt vo dr schbanischa Keenigin. Om d Hofgsellschaft en Stauna zo vrsetza, zaubret dr Fauscht ällorloi Gschdalda aus dr Antike en da Saal, zom Beischbiil da Hektor em Kampf mit-em Achill ond d Entfihrong vo dr Eiropa durch da Zeis. Ganz zom Schluss lôôt’r sei oiges Schbiaglbild neaba dr Keenigin Platz nemma, was älle Zuaschauer en da Bann ziagt. Dean Omstand nutzt dr Fauscht aus ond entfihrt kurzerhand d Keenigin.
S Dridde Bild: En dr Hell
Em Reich vom Deifl fendet a Orgie stadd. Dô drbei zeiget sich bsondrs ausglassa dr Fauscht ond d Archischposa. Wia abr de sell hendrher bei-ra „Schwarza Mess“ ihre Liabasdenscht beim Belzebua vorrichda muaß, eklet’s da Fauscht ond’r suacht s Weide.
S Fenfde Bild: D Erfillong vom Vrtrag
Em Trubl vo-ma middlalderlicha Volksfescht lernt dr Fauscht d Gretl kenna ond bendlet glei mit-ra ôô. Fir boide gôht a graußer Troom en Erfillong, was vo dr Bellaschtriga mit Argwohn beobachdet wuud. Se glaubt nemlich, durch so a reina Liabschaft kennt sich dr Fauscht womeglich em Eifluss vo dr Hell entziha. Drom ruaft-se glei d Archischposa uff da Plôô. De sell helt em Fauscht da Pakt vôr d Auga. Der abr reißt-ra des Pabiir us de Hend ond macht Fetza draus. Dô druff stirmet älle Leit uff da Fauscht nei ond stramplet uff-em rom, bis’r da ledschda Schnaufer doa hôt. Au dr Gretl hôt ihr ledschdes Stendle gschlaga.
Wia des Ballett entstanda ischt
D Gschicht vo deam Ballett gôht arg weit zruck: 1846 hôt dr deitsche Dichter Heinrich Heine vom Londoner Operndirektr Benjamin Lumley da Uffdrag kriagt, a Libreddo fir a Fauscht-Ballett zo vrfassa. Dr Heine isch druff eiganga ond hôt sich em Novembr vo deam Jôhr an d Arbet gmacht. Wia-nr nô em Februar 1847 drmit ferdich gwäa ischt, hôt’r seim Werk da Nama „Der Doktor Faust. Ein Tanzpoem“ gäa ond nôch London gschickt. Dô drfir hôt’r au – wia’s ausgmacht gwäa ischt – a schees Honorar kriagt; abr solang dr Dichter gleabt hôt, isch des Werk weder choreografiirt noh vrtont wôrra.
Irgendwann isch em Heine sei Tanzpoem em Werner Egk ondr d Fenger komma ond hôt-en so en Begeischtrong vrsetzt, dô draus da Stoff fir a moderna Fauscht-Gschicht zo schmiida. Em Graußa ond Ganza hôt’r da Uffbau vom Heine seira Vorlag beibhalda, sei Libreddo abr zemlich frei bearbeidet.
Dr Skandal ond seine Folga
A baar Leit hend sich bei dr Urauffihrong ond de folgende Vorstellonga beim dridda Bild, wo’s om dui „Schwarza Mess“ gôht, en ihrem siddlicha Empfenda vrletzt gfihlt. Drom isch’s au et ausbliiba, dass sich d Polidik mit dera Sach befasst hôt. Nôch dr fenfda Vorstellong hôt dr boirisch Kuldusminischtr, dr Alois Hundhammer, drfir gsorgt, dass des Ballett vom Schbiilplôô vrschwonda ischt. Der Theaterskandal hôt a riisiga effentlicha Usnandrsetzong zor Folge ghet ibr d Frôga vo dr „siddlicha Ôôsteeßigkeit“ ond dr „kinschdlerischa Freiheit“. Dôdurch isch des Ballett zemlich schnell en ganz Deitschland bekannt wôrra, ond an Haufa Ballett-Kombania vo andre Bundeslender, wo d Moralvorstellonga et so eng wia en Bayern ausglegt hend, hend des Werk en ihr Repertoire uffgnomma.
Quell
Otto Friedrich Regner + Heinz-Ludwig Schneiders: Reclams Ballettführer, 8. Uflag, Stuegert 1980, ISBN 3-15-008042-8
Manderen-Ritzing
Manderen-Ritzing ìsch a frànzeesche Gmein ìm ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge)
Gschìcht
Manderen-Ritzing ìsch àm 1. Janner 2019 àls Commune nouvelle grìnda worra. Sa kummt vu dr Fusion vu da Gmeina Manderen (lothrìngisch Manneren; ditsch Mandern) un Ritzing (lothrìngisch Réitzéngen; ditsch Ritzingen).
Verwàltung
vu Manderen-Ritzing ìsch. Manderen-Ritzing gheert zum Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Manderen-Ritzing ghert zem Moselfrankisch.
Nammeius
De Nammeius isch en adlige Helvetier gsii.
De Nammeius het im April 58 v. Chr. zäme mitem Verucloetius a de Rhone mitem Julius Cäsar verhandlet, demit er a de Helvetier d Erlaubnis gebi, dör di römisch Provinz Narbonensis z züche, allerding zimli erfolglos, so as d Helvetier zwunge gsii sind, en andere Weg dör Gallie z finde.
Büecher
Der Neue Pauly, Bd.8: »Nammeius«
Staustufe
È Stauschtufè isch è Aalaag zum Uffschtauè von èm Fluss, um dè Wassèrschtand flussuffwärts un flussabwärts z reglè. Meischtens liget in èm staugregletè Flussabschnitt meereri Stauschtufè hinterènand.
Es handlet sich - im Unterschyd zuè nèrè Dalschperri - um è Stauaalaag, diè im wesentlichè nu dè Fluss un nit diè ganz Dalbreiti abschperrt. Siè bschtôt uss Wehr un ggf. èm Kraftwärk un enerè Schiffsschlüüsèaalaag. Obberhalb von èrè Stauschtufè befindet sich d Stauhaltig, welli glegèntlich von èrè seeartigè Erwiterig (Stausee) isch un je nõch Gländ vo Stauhaltigsdämm sitlich begränzt wörd.
S Haupt-Abschperrbauwärk isch meischt è Wehr, seltèner è Staumuèr odder èn Staudamm. Je nõch Bauart wörd zwischè verschidnè Wehr unterschiddè:
Diè Form vo dè Wehrkronè ka breitkronig, strömigsgünschtig uusgrundet odder scharfkantig uusgfüürt worrè. D Form beyflusst sowoll d Abflussleischtig bi fixem Obberwasserschtand als au möglichi Unterwassèryflüss.
Uff dè Weerkronè stellt sich im allgemeinè èn Flièßwechsèl vom Strömè zum Schièßè y. Sellè Flièßwechsèl chunnt mit èrè Beschlünigung vom Abfluss uff èm Weerruggè dehèr. Unter Umschtänd cha bi größerè Abflüss un/odder bi gringè Weerhöchè dè relatyv hoche Unterwasserschtand für èn Rückschtau uff dè Weerkronè sorgè. Dè idealerwys vollkommene (durchs Unterwasser ungschtörte) Übberfall gòt denn in èn unvollschtändigè Übberfall übber, mit èRè Aahebig vom Wasserschtand im Oberwasser.
Größeri Weeraalaagè wörred meischtens mit meererè Weerfèlder mit Weervoschlüss (Regeligsorgaan) uusgrüschtet, wo drènnt vonènand bediènt wörrè könnè. Uus Sicherheitsgründ söttet Weer è Fèld mee haa als erforderlich (n-1-Regèl), demit ein gfaarlos infolg vo Revision odder Voklausig bi Hochwasserereignis uusfallè cha.
A schiffbarè Gwässer vofüèged Stauschtufè übber Schlüüsè, um dè Schifffaart d Übberwindig vo Höhèunterschyd zu ermöglichè.
Um d Durchgängigkeit vom Flièßgwässer für aquatischi Organismè z gewäärleischtè, wörred zuènemènd Umgehigsgrinn bzw. Fischtreppè aagordnet odder èn Deil vo dè Weeraalaag als flach gneigti raui Rampè uusgfüürt.
Byschpill für durch Stauschtufè gregleti schiffbari Flüss sin:
Seer chlyni Stauschtufè dièned dè Abflussmessig (Pegèl). D Höchi vom Wasserschtand übber m Übberfall git Uuskumpft übber diè abflüèßendi Wassermengè. Dè Übberfall von èm Pegèl enthaaltet meischtens è dreieggförmigi Uusschparig für chlyni Wassermengè.
Im saloppè Ton vo RadiomoderatorÈ isch è Stauschtufè èn Gradmessèr für èn Verkehrsstau uff dè Strôß.
Robert E. Burke
Dr Robert Emmett Burke (* 1. Àuigscht 1847 bii Dadeville, Alabama; † 5. Jüüni 1901 z’ Dallas, Texàs) ìsch a àmerikànischer Jurischt un Politiker gsìì. Vun 1897 bis 1901 hàt’r dr Bundesschtààt Texàs ìm Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta vertratta.
sii Laawa un Kàrriar
Dr Robert Emmett Burke ìsch ànna 1847 bii Dadeville ìm Bundesschtààt Alabama-n-uff d’ Walt kumma. Ar ìsch dr Suhn gsìì vum James M. un vu dr Narcissa J. Burke geboorena Holmes. Ìm Àlter vu 16 Joohra-n-ìsch’r ànna 1863 wahrem Bìrgerkriag Soldàt ìm Heer vu dr Konfederàzioon worra. Bediant hàt’r ìm 10. Infàntrii-Regimant vum Georgia. Noh-n-em Kriag hàt’r ànna 1866 uff Jefferson ìm Texàs gwàndelt. Ar hàt Racht gschtudiart un ìsch ànna 1870 àls Rachtsànwàlt züagloo worra. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht z’ Dallas gschàfft. Doo ìsch’r Mìtglìed ìm Schtàdtroot gsìì vun 1874 bis 1875. Vun 1878 bis 1888 ìsch’r Rìchter ìm Dallas County gsìì. Drnooh hàt’r dàs Àmt bis 1896 ìm 14. Grìchtsbezirk vum Texàs üssiawt.
Naawadràà hàt dr Bruke siina politischa Kàrriar ààgfànga, àls Mìtglìed vu dr Demokrààtischa Pàrtäi. Àn da Kongrasswàhla vun 1896 ìsch’r ìm säckschta Wàhlbezirk vum Texàs ìns àmerikànischa Represantàntahüüs gwählt worra. Ìm Hüüs z’ Washington, D.C. ìsch’r àb’m 4. März 1897 gsìì, àls Noohfolger vum Joseph Abbott. Ar ìsch zwaimol wìedergwählt worra un ìsch àlso bis züa siim Tood àm 5. Jüüni 1901 ìm Kongrass blìewa. Wu-n-’r Àbgoordnet gsìì-n-ìsch, ìsch dr Schpànisch-Àmerikànischa Kriag vun 1898 gsìì. Nooh siim Tood ìsch a Sunderwàhl gsìì, wo dr Demokràt Dudley G. Wooten gwunna hàt.
Gschtoorwa-n-ìsch dr Burke z’ Dallas. Ar ìsch doo àm Greenwood-Frìedhoof beardigt worra.
Dr Robert Burke ìsch mìt dr Mary L. Henderson verhiirootet gsìì. S’ Pààr hàt dräi Kìnder ghàà.
Banane (Begriffsklärung)
Banaane stoot für:
Ropraz
Geografi
Ropraz lyt oberhalb vu dr Stroß Lausanne-Bärn. Zue dr Gmai ghere s glychnanmig Dorf mit dr Ortsdail Bourg-du-Milieu un Bourg-Dessous un d Wyler Vers-chez-les-Rod un Les Ussières. D Gmaiflechi umfasst 71,6 % landwirtschaftligi Flechi, 19 % Wald, 9,2 % Sidligsflechi un 0,2 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Ropraz isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1234 as Rospraz.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 10,3 % gläge.
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,1 %, CVP 4,2 %, FDP 19,5 %, GLP 8,8 %, GP 10,0 %, SP 12,9 %, SVP 38,8 %, Sunschtigi 0,8 %.
D Burgermaischteri vu Ropraz isch d Valérie Ramuz (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,0 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 373 Yywohner 87,1 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 2,9 % Dytsch, 1,1 % Italienisch un 8,9 % anderi Sproche.
Stubengesellschaft
E Stuubegsellschaft (au Drinkstuube oder Herrestuube) isch sit em 14. Joorhundert äini vo de Organisazioonsforme vo dr Patriziergsellschaft im Häilige Röömische Riich gsi, e Zämmeschluss vo Aadlige und riiche Bürger, wo zämme häi welle die lokali Politik beiiflusse, Gschäft abschliesse und Hüroote arangschiere. D Bezäichnig chunnt vom ursprünglige Naame „Drinkstuubegsellschaft“. Wo die Veräin ufchoo si, si si bald zun ere Moode worde, vor allem am Ooberrhii uufe bis in d Nordschwiz iine.
Satzigsmerkmol
Für Stuubegsellschafte git s e baar charakteristischi Merkmol, wo si alli über d Regioone wäg gha häi.
Zum Mitgliid oder eender „Stuubegsell“ z wärde, het mä müesse en Aadraag mache, und isch nume dur die freiji Kooptazioon gweelt worde vo de Mitgliider, wo scho vorhande gsi si. Dr Beschluss het äntwääder äistimmig oder meerhäitlig vo de Gselle müesse gfasst wärde. Es het no meereri Vorussetzige gee: vilmol isch das e gröössers Vermööge gsi, in bestimmte Fäll ass mä zum Aadel ghöört het,, mänggisch au ass mä e herrschaftlige Beamter, e kommunale Amtsdrääger, e Gäistlige gsi isch. Vilmol isch dr Iichauf düür cho, äntwääder in dr Form vo Gäld oder vom ene wärtvolle Bächer aber Söön und Erbe häi s mäistens nid müesse zaale. Für en Iistand häi aber alli Nöiling sälber müesse ufchoo, und s Ässe oder s Gsöff für alli Gselle müesse zaale.
D Mitgliidschaft isch erblig gsi und isch nid verlooregange, au wemm mä us dr Gmäind furtzooge isch. Wenn öbber aber die ganz Zit sini Pflichde nid erfüllt het, het mä si em chönne wägnee. odrzue het ghöört, ass mä sini Usgoobe jeede Oobe sofort zaalt het und au mit em jöörlige Biidraag pünktlig gsi isch. Dä isch relativ niidrig gsi und het die laufende Chöste müesse decke, vor allem s Häize vo dr Stuube. Wenn e Gsellschaft e gmäinsams Vermööge oder Grundbsitz gha het, isch si as Ganerbschaft, also as Erbegmäinschaft, witergfüert worde.
En eerenamtlige Stuubemäister het ufbasst, ass d Gselle dr Stuubenordnig gfolgt si. Er het d Gschäft vo dr Gsellschaft bsorgt, isch für s Inwentar verantwortlig gsi und mänggisch au drfür, d Biidrääg zaalt worde si, het d Abrächnige gmacht und isch dr Vorsitz vo dr Gsellschaft gsi, zum Bischbil wenn die as Gricht gsässe isch. D Stuubegsellschaft isch in ere gwüsse Wiis e rächtsfreije Ruum gsi, wo sich mit iirer Gründig kwaasi automatisch konstituiert het. Iiri Mitgliider häi nid Wach- und Frondienst müesse läiste und dr Gmäind käni Abgoobe mache. D Stuube het mit gwüsse Iischränkige chönne Asyl gee. Es isch verbote gsi, uf dr Stuube Pfändunge z mache; und schliesslig het si d Grichtshohäit gha, also s Rächt, über inneri Aagläägehäite sälber z richde.
Bekannti Stuubegsellschafte
Uf en Art isch das dr Vorlöifer vo alle spöötere Stuubegsellschafte gsi:
Die bekanntiste Stuubegsellschafte het s in de Stedt Frankfurt am Main und Lübeck:
Henry Purcell
Dr Henry Purcell [] (* 10. Septämber 1659 (?) z Westminster; † 21. Novämber 1695 z London) isch en änglische Komponist im Barock gsi. Scho zu sine Läbzite het er as dr bedütendsti änglischi Komponist gulte und dorum het men em dr Eereditel Orpheus britannicus gee.
Biographii
Dr Henry Purcell isch dr Soon vom ene Mitgliids vo dr Chapel Royal gsi, dr Sängerkapälle vom Karls II, wo um 1660 errichdet worde isch. Er het bim Henry Cooke († 1672) und denn bim Pelham Humfrey (1647–1674) gleert, und wo dää gstorbe isch bim John Blow und Matthew Locke (1621/22–1677). 1676 isch er Organist an dr Westminster Abbey worde. Im däm Joor het er d Muusig zum John Dryden sim Schauspiil Aureng-Zebe und zum Thomas Shadwell sim Epsom Wells und The Libertine gschriibe. Denn si no mee Wärk für Schauspiil choo, drunder en Uwertüüre und e Masque zum Shadwell sinere Bearbäitig vom Shakespeare sim Timon of Athens.
1682 isch dr Purcell au no Organist vo dr Chapel Royal. Sini erste Wärk, wo im Druck erschiine si, d Twelve Sonatas, si 1683 veröffentligt worde. In deere Zit het er vor allem gäistligi Muusig und Ode zu festlige Aaläss vom Köönigshuus gschriibe, drunder 1685 zwäi Anthems zur Chröönig vom James II.. 1687 het er d Muusig für d Dragödie Tyrannick Love vom Dryden komponiert.
1689 is isch si ersti Opere Dido und Aeneas gspiilt worde und spööter het er no 38 dramatische Muusigwärk gschriibe. Sini Zitgenosse, drunder dr Händel, häi au sini Chillekomposizione gschetzt.
1690 het erfür e Version vom Dryden vo The Tempest d Muusig komponiert, für em Betterton si Bearbäitig vom Fletcher und Massinger iirer Prophetess und für em Dryden si Amphitryon. 1691 isch d Opere King Arthur entstande mit eme Libretto vom Dryden. 1692 het er d Muusig zu The Fairy Queen komponiert und im Joor druf für zwäi Komödie vom William Congreve: The Old Bachelor und The Double Dealer.
Zu de Mäisterwärk vom Purcell ghööre si Te Deum und Jubilate, wo für e Cäciliedaag vom Joor 1694 entstande si. 1694 het er e Anthem für d Druurfiir vo dr Köönigin Maria II. vo England gschriibe.
Verbigener
D Verbigener (lat. Verbigeni) sind en Tailstamm vo de Helvetier gsii.
Henry Purcell
Biographii
Dr Henry Purcell isch 1695 gstorbe und in dr Westminster Abbey näbe dr Orgle begraabe.
Wärk
Opere:
Verbigener
Gnennt werded d Verbigener nume bim Cäsar as Verbigenus pagus (»Verbigenergau«) und er schribt, as 6000 Verbigener sich hebet wöle devomache, nochdem d Helvetier d Schlacht bi Bibracte verlore gha hend.
Henry Purcell
Wärk
Semi-Opere:
Verbigener
Wo d Verbigener gsidlet hend, cha weder usem Name noch us de Agoobe bim Cäsar erschlosse werde. Die früenrig Mainig, as di helvetisch Stadt Urba (hüt: Orbe VD) sproochlich mit de Verbi-geni zämehangt, werd vo de moderne Forschig abgleent.
Henry Purcell
Wärk
Anthems, z. B.:
E Hufe Vokal- und Instrumentaalmuusig wie Dschembalo- und Orglestücke, Chorwärk und 42 Duett und über 100 Lieder.
Dossenheim
Dossenheim (pfälzisch Dossene) isch e Gmai im Rhy-Necker-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Dossenheim lyt fimf Kilometer nerdli vu Heidelberg an dr Badische Bärgstroß am Fueß vum Odenwald. Nochbergmaine vu Dossenheim sin Heidelberg, Ladenburg un Schriesheim.
Dr Baan bstoht us 32,3 % Landwirtschaftsflechi, 44,2 % Wald, 17,2 % Sidligsflechi un 6,2 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliderig
Zue Dossenheim ghere s glychnamig Dorf, dr Wyler Schwabenheim, d Ortschafte OEG Bahngebäude un Turmgasthaus zum „Weißen Stein“ un dr Wohnblatz Bärenstein.
Gschicht
Dossenheim isch zum erschte Mol gnännt wore im Lorscher Codex anne 766 (786 Tossenheim, 1033 Dohssenheim, 1206 Dussinheim, 1273 Tussenheim, 1504 Dosanaw.
Verwaltig
Dossenheim ghert zue kainere Verwaltigsgmainschaft.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Dossenheim ghert zum Pfälzisch.
Struve-Bogen
Dr Struve-Boge, noch em Friedrich Georg Wilhelm von Struve (1793-1864), isch ä langgschdreckts Netz vo geodätische Vermässigspünkt. Er isch vo 1816 bis 1852 under dr Ufsicht vom Struve und vom russische Offizier Carl F. Tenner (1783–1859) errichtet worde und dient sithär zur genaue Beschtimmig vo dr Grössi und Form vo der Ärde mit Hilf vo Triangulation. Die Internationali Vereinigung vo de Vermessigsingenieur (FIG) bedreut en.
Verlauf
Dr Struve-Boge fooht a bi Fuglenes (70°40'11"N, 23°38'48"O, bi Hammerfest am Nordkap) und zieht sich bis Staro-Nekrassowka (45°20'48"N, 28°55'48"O, bi Ismajil am Schwarze Meer). Von Norde nach Süde lauft er dur Gebiet vo Norwäge, Schwede, Finnland, Russland, Eschdland, Lettland, Litaue, Wiissrussland, Moldawie und Ukraine. Er isch in dr Nord-Süd-Richtig über 2821,833 km (= 25°20'08") lang. Dr Struve-Boge beschdoht us 265 Vermessigspünkt, wo 258 Hauptdreiegg bilde. Drzue chömme über 60 Näbevermässigspünkt.
UNESCO Wältkulturerb
Dr Struve-Boge isch näbe siiner Bedeutig für d Geodäsii au ä früechs Bischbil für die internationali wüsseschaftligi Zsämmenarbet. 34 vo siine Mässpünkt si dorum vom World Heritage Committee vo der UNESCO am 15. Juli 2005 in d Lischte vom Wältkultur- und Naturerb vo der Menschheit ufgnoh worde und isch äso s erschte "wüsseschaftlige Inschtrumänt" in dere Lischte.
D Mässpünkt, wo Teil vom Wältkulturerb sind, sind no ihre Bedütig uusgwählt worde. si sind glichmässig über dr komplette Boge verteilt und represäntiere alli beteiligte Länder, tüen dr ursprünglich verwendete Pünkt entspreche, sind nume in ere gringe Wiis gfährdet und chönne dur lokali Institutione unterhalten wärde.
Fuglenes Lille-Reipas Lodiken Baelljasvarri Tynnyrilaki Jupukka Pullinki Perävaara Stuor-Oivi Aavasaksa Chilche vo Alatornio Oravivuori Tornikallio Mustaviiri Mäki-päälys Gogland, Z Woibifer, Avanduse) Katko , Avanduse) Tartu Observatorium Sestu-Kalns Jacobstadt Karischki Meschkanzi Beresnäki Tupischki Lopati Ossownitza Tchekuzk Leskowitschi Katerinowka Felschtin Baranowka Staro-Nekrassowka Rudi
15. August
Dr '''15. Augschte''' isch dr 227. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 228. in Schaltjohr), dodermit blybe no 138 Däg bis zum Änd vum Johr.
Rezonville-Vionville
Rezonville-Vionville ìsch a frànzeesche Gmein ìm ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge)
Gschìcht
Rezonville-Vionville ìsch àm 1. Janner 2019 àls Commune nouvelle grìnda worra. Sa kummt vu dr Fusion vu da Gmeina Rezonville un Vionville.
Verwàltung
vu Rezonville-Vionville ìsch. Rezonville-Vionville gheert zum Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Rezonville-Vionville ghert zem Lorrain.
Scheisse
D Bezeichnig Scheisse wird vulgar für Kot benuzt.
De Begriff isch im gsamte dütsche Spraachruum als Schimpfwort verbreitet und wird in Interjektion, in adverbiale oder adjektivische Bstimmige bruucht, sehr hüüfig ade stell vomene Adverb: „Das gseht ja scheisse us.“ Es wird meischtens verwändet als Uusruef bi uufträtende Schwirigkaite und Missgschick oder als Fluech zum Uusdruck vo de Frustration und de Verärgerig. Interessanterwiis wird s in dr Schwiiz, wo im allgemeine hochdütschi Wörter alemannisiert wärde, hüfig in dr hochdütsche Form bruucht, au wenn mä s alemannische „Schissdrägg“ chönnt bruuche.
I de Umgangssprach wird das därbe „Scheisse“ glägendlich dur aaständigeri Begriff mit de gliiche Aafangssilbe verhüllt, wie z. B. „Scheibe“.
Etymologi
Für s Substantiv Scheisse und s Verb schiissä gits im Hochdüütsche ä wortgschechtlichi Verwandschaft zu de Wörter schneiden, scheiden, Wasser-scheide, Scheidung, Scheibe, Holz-scheit, Scheitel, Schieds-richter (wo entscheidet) und Scheide-münze (Chliigeld, ä Undrteilig) und isch sinngmäss als „uuscheide“ z verstah. De Begriff gaht drübr us uf zrugg.
Konrad Hungerbühler
De Konrad Hungerbühler (* 11. Oktober 1952 z Züri) isch e Schwiizer Chemiker.
Läbe
Är isch vo 1994 bis 2018 ordeliche Profässer für Sicherhäits- und Umwältschutztechnologii am Inschtitut für Chemii- und Bio-Ingenieurwüsseschaften a de ETH Züri gsi.
De Hungerbühler hät Chemiingenieurwäse a de ETH Züri gstudiert. Siini Dissertation zum Thema Kinetik und Massstabsvergrösserig bi de kontinuierliche Massekrischtallisation vo Kaliumalaun hät er bim John Russell Bourne gmacht. Zwüsche 1979 und 1994 hät er i de Chemii-Ingenieurtächnik bi de Ciba z Basel gschaffet, wo er Läiter von ere Forschigsabtäilig i de Täxtildivision gsi isch.
A de ETH hät de Hungerbühler zue de integrierte Entwicklig mit de Ökoeffiziänz und de Sicherhäit vo chemische Produkt und Prozäss gforscht. Für 2017 isch em de Wöhler-Priis für Nachhaltigi Chemii vo de Gsellschaft vo Düutsche Chemiker zuegsproche worde.
Per Ändi Jänner 2018 isch de Hungerbühler emeritiert worde.
Wehratalsperre
D Wehradalschperri isch è Dalschperri vo dè Wehra bi Wehr im Landkreis Waldshuèt z Badè-Württèbärg. Als Unterbeggi vo dè Hornbergschtufè (Kraftwärk Wehr) isch si èn Deil vom Schluchseewärk. S Obberbeggi vom Pumpschpycherkraftwärk isch s Hornbärgbeggi; d Kavernè mit èm Kraftwärk lyt im Bärg öppè uff halber Streggi zwischè Obber- un Unterbeggi.
Dè Abfluss vo dè Wehra us èm Stausee erfolgt übber èn Ylaufbauwärk durch èn Stollè i dè Haaldè öschtlich nebbè m Abschperrbauwärk. Znägchst isch d Wassèrkraft dodeby nit zu dè Stromerzügig gnutzt worrè. I dè Johr 1998 bis 2000 isch è zuèsätzlichs Chlywassèrkraftwärk mit ènèrè Ossberger-Turbinè ybaut worrè. Selli hèt è maximali Leischtig vo 1,135 MW. D Fallhöchi variyrt je nõch Wasserschtand im Stausee zwischè 16 un 36 Metèr. D mittleri Fallhöchi betrait 29 Metèr.
S Abschperrbauwärk vo dè Wehradalschperri isch èn Staudamm us Steischüttmatriaal mit èrè Asphaltbedong-Ußèdichtig. Er isch vo 1971 bis 1974 baut und 1975 in Betrièb gnõ worrè. Zu dè Hochwassèrentlaschtig diènt èn zweitè Stollè weschtlich vom Staudamm.
A dè Stauwurzel befindet sich è Vorschperri.
Eisenberg (Allgäu)
Isebeärg (amtlich Eisenberg) isch a Gmoand im Landkrais Oschtallgai in Bayern.
Geografi
Isebeärg leit am Fuaß vom Drachekepfle. Vo dr Gmarkung sin 76,4 % Landwirtschaftsfleche, 15,7 % Wald, 6,6 % Sidlungsfleche un 1,3 % sunschtige Fleche.
Gmoandsdail
Zua Isebeärg gheret s Pfarrdorf Zell, s Kirchdorf Speide, s Dorf Weizern, d Weiler Baumgarten, Holz, Lieben, Oberdolden, Oberreuten, Osterreuten, Schweinegg, Unterdolden und Unterreuten und d Gheft Gschrift, Hummel, Kögel und Stockach
Gschicht
Weizern isch zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1291 (Dominus Conradus miles de Wizenaeren).
Eiwohner
Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 0,6 % gleage.
Religion
90,7 % vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gwesa, 6,6 % evangelisch.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Isebeärg ghert zum Oschtschwäbisch.
Wartau
Wartou isch e Gmeind vom Kanton Sanggalle. S architektonische Symbol vo dr Gmeind isch d Burg Wartou, wo drvo au dr Ortsname chunt; dr Name vo dr Burg isch anne 1342 s erschte mol im ene Dokumänt gnänt.
Sproochgschicht
Im ganze Gmeindbann vo Wartou findt men en inträssanti Mischig vo Fluernääme us de drü gschichtleche Sproochschichte vom Rhintl: vom eltere Romanische und vo dr jüngere alemannische oder schwyyzerdüütsche Mundart, und denn no vom Walserdüütsch. Inträssant isch bsunders, wie vil alti romanischi Nääme no läbig sind. Dr Romanischt und Nameforscher Hans Stricker het se 1981 im ene Buech zämegstelt. Do findet me zum Bischpiil d Nääme Palfriis, Pramalans, Malans, Gatina, Gretschins, Pratalada, Labria, Matug, Cresta, Salums, Vermärsch, Rafaschanis, Lavadarsch, Gufaluns, Montjol, Selva, Capätsch, Matlinis, Pafäder, Verlüls, Murris, Valpalos, Crestalta, Plattis und Pradastrada.. Das chunt drvo, ass no am Ändi vom 14. Joorhundert im Gebiet vo Wartou deil Lüüt gsi sind, wo dr romanisch Tieläkt gredt händ.
Dr Heinrich Gabathuler het die rychi Namewält vo Wartou und Seevele undersuecht und drüber 1944 es Buech useggä. Und im chly wytere Raame isch d Namelandschaft jetz au im Werdebärger Namebuech beschribe, wo anne 2017 usechoo isch. Dr Grabser Romanischt Hans Stricker het sid de 1960er Joore drfür d Näme zämetreit und s Wärk mit em Peter Masüger, em Valentin Vincenz und dr Barbara Stricker Frommelt usgschaffet. Vo Wartou sind 2064 Fluernääme im Wärdebärger Namebuech, und i däm Gmeindbann het me am meischte romanischi Fluernäme gfunde.
D Alp Palfriis isch 1401 s erschte Mol gnänt.
Max Leu
Der Max Leu (* 26. Februar 1862 z Soledurn; † 4. Februar 1899 z Basel) isch e Schwiizer Bildhauer gsi.
Wartau
Geografy
D Gmeind lyt im Sanggaller Rhintl un im Waalchreis Werdebärg.
Max Leu
Der Leu isch der Soon gsi vom Adam Leu vo Rohrbach. Er het z Basel der Pruef vom Bildhauer gleert und isch dört au id Zeichnigsschuel ggange. Sid 1881 isch er z Paris gsi, wonner bim Léopold Morice gschaffet und uf der Ecole des Beaux-Arts gsi isch. Bi Weppewärb, wonner mit eigete Wärch mitgmacht het, isch er mit Medalie uszeichnet worde.
Wartau
Geografy
Es git kei Oort, wo «Wartou» heisst. D Gmeind het es bar Dörfer, nämli Azmoos, Trübbach, Wyti, Oberschan, Malans, Gretschins und Fontnas; und drzue d Wyyler Plattis, Murris und Matug.
Max Leu
I der Schwiiz het er der gröscht Erfolg gha, wo sin Entwurf für s Buebebärg-Dänkmool z Bärn agnoo worden isch und er das grosse Monumänt vo 1892 bis 1897 het chönne usfüere. Derno het er au d Zeichnige für s Hebeldänkmool z Basel gmacht, wo 1899 ygweiht worden isch, churz nachdämm der Max Leu gstorben isch.