cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kraftwerk Eichholz
Gschichtè un Bau
Mit èm Bau vo dè obbèrè Stauschtuèfè vo dè Wärchsgruppè Schluchsee, wo uss dè Staumuèr am Schluchsee, èm 6,2 km langè Schluchsee-Schwarzaschtollè, èm Schwarzabeggi un èm Chraftwärch Hüsèrè bschtòt, isch bis 1931 s èrschte Bumpschpycherchraftwärch vo dè Chraftwärchskaskadè baut worrè. Well dè Bau vo dè Mittelschtuèfè Witznau un dè Unterschtuèfè Waldshuèt no Johre in Aaschpruch gnõ hèt, hèt mò d Wasserchraft vom Schluchsee un spôter vom Albbeggi obbè abbè nit in Strom umwandlè chönnè, ergo hèt mò è provisorischi Mittelschtuèfè è baar Kilometer unterhalb vom Schwarzabeggi i s änge Schwarzadal innè pflümlèt. Um sèll Energypotential vo dè Obberschtuèfè uusnutzè z chönnè, hèt mò dè insgsamt 9255 m lange Schwarza-Witznauschtollè bim Schièbèrhuus a dè Staumuèr vom Schwarzabeggi znägscht uff 2,9 km i d Schwarzahaaldè iè gschpitzt. Nõch fascht 3 km Stollèlängi un nu 30 m Höèunterschyd isch temporär è Schièberhuus un zwei Druggroorleitungè zum 100 m düèfèr i dè Dalsollè vom Schwarzadal ligendè Chraftwärch Aichholz baut worrè. Bis es Chraftwärch Witznau in Bedryb gangè isch, hèt mò im Aichholz übberschüssigs Wasser vom Hochschwarzwald gwünnbringènd schaffè lõ.
Chraftwärchsaalaag
D Chraftwärchsaalaag hèt uss dè èrschtè 2,9 km vom Schwarza-Witznauschtollè bschtandè. Sèllè Stollè isch schu für dè spôtèri Gebruuch uff 4,1 m Durchmesser uusbaut worrè un isch dõdemit für s Chraftwärch Aichholz übberdimensionyrt gsi. Nõch èm Stollè isch è zweischträngigi gniètèti Druggroorleitung chò, wo vo-n-èm Schièberhuus zum 100 m dǜèfer ligèndè Chraftwärch gfüürt hèt. I jeddem Roorschtrang isch è Drosselklappè ybaut gsi, wo vo Hand hèt müèsè uffgmacht wörrè un sich durch Fallgwicht automatisch zuèmachè lõ hèt. D Roorleitung mit 15 mm Wandschtärki hét am Übbergang zum Stollè èn Durchmesser vo 1,75 m, wo sich am Chraftwärch uff 1,6 m vojüngt hèt. Alli Roorschträng hèn uff èn horizontalè Maschinnèsatz gfüürt, wo uss Francis-Turbynè, Sǜnchrongenerator un Erregermaschinnè bschtandè hèn. D Maschinnèleischtung isch asè uusglait gsi, dass d Schwarza s abflǜèßende Turbynèwasser ooni Schaddè abfüürè hèt chönnè. Ein Maschinnèsatz hèt è Leischtung vo 17,5 MVA bi nèm Turbynèschluggvomögè vo 14 Kubikmeter pro Sekund brocht hèt. Dè elegtrische Deil isch vo dè Firma Brown, Boveri & Cie. im Wärch Baddè i dè Schwiz hèrgschtellt worrè. Dè hǜdraulische Aalagèdeil hèt diè Schweddischi Firma Nydqvist och Holm gliferèt.
Bedrybsèndi un Rüggbau
Bedingt durch dè Chrièg isch d Mittelschtuèfè Witznau mit èm Schwarza-Witznauschtollè 1943 sowit fèrtig baut worrè, bis mò z Witznau ein Maschinnèsatz in Bedryb gnõ wörrè hèt chönnè. Anno 1950 sin Witznau alli vyr Maschinnèsätz inschtallyrt worrè un bedrybsbereit gsi, sèllèwäg isch s Chraftwärch Aichholz ußer Bedryb gnõ worrè isch. Dè èndgültigi Rüggbau isch Èndi vo dè fuffzger Johr übber d Bünni gangè. Dõdèby sin diè beidè Maschinnèsätz un d Druggroorleitungè komplètt demontyrt worrè, wôrènd d Bedrybsbautè erhaalté blibbè sin. Sèbbi diènèd hüt dè Wärchsgruppè Schluchsee als Bauhof. S früènère Schièberhuus mit èm Übbergang vom Stollè uff d Druggroorleitungè isch hüt no obberhalb vom hütigè Bauhof vorhandè un diènt als Zuègang zum Schwarza-Witznauschtollè.
Unihockey
Unihockey isch e Schportart wo immer beliebter wird und vo vilne Lüt gschpilt wird. Wi ds Isokey schtammts vom Bandy ab. Zum Schpile brûcht me nume e Unihockeyschtock und natürlech e Ball.
Bsungrigs
Im Verglîch zu andere Hockey-Arte geits im Unihockey weniger rûch zue und här, was uf di hertere Regle zrüggzfüere isch. Mi het keni Schutzusrüschtig, ussert natürlech dr Goalie, wo ôn e Hälm âhet und uf de Chnöi schpilt. Es git Gross- und Chlîfäld. Im Grossfäld schpilt me füf gäge füf, im Chlifäld drü gäge drü, ohni Goalie grächnet. Uf em Chliifeld wird nu i dä Schwiiz gspilt, ursprünglich wels nid gnueg grossi Halä geh hät. I dä höcherä nationalä Liigä und International wird nu Grossfeld gspilt.
Unihockey i de Schwiiz
I de Schwiiz boomt Unihockey siit Jahre. D Schwiiz hät i de Saison 2005/06 scho 27'000 lizenzierte Spiler/inne z verzeichne. Insgesamt zellt d Schwiiz 441 Verein, wo i 1979 Mannschafte organisiert sind. Vor allem bi de Jugendliche wird Unihockey immer attraktiver. Es isch i de Schwiiz die drittbeliebtesti Sportart nach Fuessball und Volleyball. I de Schwiiz wärdet zahlreichi, nach Alterskategorie differenzierti Meisterschafte ustreit. D Organisation vo de Meisterschaft liit bim Schwiizerische Unihockey Verband, em Swiss Unihockey. Unihockey isch i dä Schwiiz di zweitgröscht Mannschaftssportart, mit über 29'000 lizenziertä Spilerinne und Spiler. D Gwünner vo de Schwiizer Nationalliga A sind i de Liste vo de Schwiizermeister im Unihockey ufgfüert.
E-Mail
Um E-Mail schicke oder empfange z chöne, muess me näbed em Zuegang zum Internet, eme E-Mail-Programm uf em Computer oder eme Konto bim ene Webmail-Dienst natürli e E-Mail-Adrässe ha, wo öpe eso chönt usgseh: Hans.Muster@bluewin.ch
E-Mail wird als dr wichtigst Dienst vom Internet aagluegt, wichdiger no as s World Wide Web, und er wird mee brucht als alli andere. Ei Grund für daas isch, wil mä per E-Mail Text-Nachrichte und digitali Dokumänt (also z. B. Grafike oder Office-Dokumänt) in e baar Sekunde uf die anderi Site vo dr Wält cha schicke.
Kolbingen
Kolbinga (amtlich Kolbingen) ischt a Gmoed em Landkroes Duttlinga en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Kolbinga leit uf em Grauße Heibärg, ere Hauchfleche vo dr Schwäbische Alb em Naturpark Obere Donau. Nochbergmoede send Housa em Norde, Bäradal em Oschte, d Städt Friddinga ond Mihla em Side, Moalstette em Weschte ond Bettinga em Nordweschte.
Julius II.
Dr Julius II., bürgerlig Giuliano della Rovere, (* 5. Dezämber 1443 z Albisola Superiore bi Savona (Ligurie); † 21. Februar 1513 z Rom) isch vom 1. Novämber 1503 bis zum 21. Februar 1513 Pabst gsi. Er het siis Amt vor allem as das vom ene italiänische Territorialfürst gseh. Im Johr 1506 het er die päbstligi Liibwach, d Schwiizergarde ufgstellt. Während siim Pontifikat het er s Fümfte Laterankonzil iiberuefe. Er het die grössti und brächtigsti Chille uf dr ganze Wält welle baue und het mit dr Grundsteilegig vom Petersdom am 18. April 1506 drmit aagfange.
Kolbingen
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 48,8 % Landwirtschaftsfleche, 42,9 % Wald, 6,4 % Sidlongsfleche ond 1,9 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Kolbinga gheret s gleichnamig Dorf ond s Gheft Ziegelhütte.
Gschicht
Kolbinga ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 1253.
Verwaltong
Kolbinga hot sich mit dr Städt Mihla ond Friddinga ond dr Gmoede Bäradal, Buacha, Irndorf ond Renquishause zom Gmoedverwaltongsverband „Donau-Heuberg“ mit Sitz en Friddinga an der Donau zammegschlosse.
Dr Birgermoeschter vo Kolbinga ischt dr Konstantin Braun.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Kolbinga ghert zom Schwäbisch.
Violanda Lanter
D Violanda Lanter (* 1. Jänner 1964 z Sissach, Schwyz, haimetbräächtigt z Stainach SG un syter 1996 z Ruggäll) isch e schwyzerisch-liachtaschtaanischi Bolitikeri (VU). Syter 2013 isch si Abgoordneti im liachtaschtaanische Landdaag.
Lääbe
D Violanda Lanter isch e Doochter vum Unternämer Rudolf Lanter un syre Frau Isolde geb. Büchel. Si isch z Ruggäll mit drei Gschwischter ufgwagse. Vu 1976 bis 1984 isch si uf Liachtaschtaanisch Gimnaasium gange, wu si d Matura gmacht het. Vu 1984 bis 1999 het si an dr Universiteet St. Galle Räächtswisseschaft studiert un 1990 mit eme lic. iur. HSG abgschlosse. No Griichts- un Aawaltspaktika z Rorschach un z St. Galle 1990–1992 het si 1993 e st.-gallisch Aawaltspatänt iberchuu. Vu 1993 bis 1994 het si z Winterthur bi dr Chrankeversicherig KFW Winterthur as Laiteri vum Räächtsdienscht gschafft. Anne 1994 isch si retuur uf Liachtaschtaa gange un het deert aafangs as Jurischti bi dr Prokurationsaastalt z Vaduz gschafft un ab 1996 bis 2000 derno as Laiteri vum Räächtsdienscht bi dr LGT Treuhand z Vaduz. Vu 2000 bis 2004 isch si Verwaltigsrootsbresdiänti vu dr Liachtaschtaanische Chraftwäärch gsii. Ab 2005 het si derno bis 2011 as Jurischti fir dr Klaus Tschütscher gschafft, wu Stellverdrätter vum Regierigsschef gsii isch, bzw. ab 2009 Regierigsschef.
Anne 1996 het d Violanda Lanter di liachtaschtaanisch Staatsbuurgerschaft iberchuu.
Am 10. Oktober 2018 het si dr Dytsch Hagen Pöhnert (* 1963) ghyroote, dr Diräkter vum Schafuuser Energyunternäme SH Power. Us ere eerschte Ee mit em Foorschtunternämer Paul Koller (* 1962) het si zwai Chinder, e Suun un e Doochter. Si läbt z Ruggäll.
Bolitik
D Violanda Lanter isch Mitgliid vu dr Vaterländische Union. Vu 1999 bis 2003 isch si fir iri Bartei im Ruggäller Gmairoot ghockt. Bi dr Landdaagswaal im Februar 2013 isch d Lanterin zum eerschte Mool in Landdaag gweelt woore. Vu 20913 bis 20167 isch si deert Vizebresidänti vum Landdaag gsii. Derzue isch si in sällere Legislatuurpreiood Mitgliid un Laiteri vu dr liachtaschtaanischi Delegazioon bi dr Interbarlemäntaarische Unioon gsii. Bi dr Landdaagswaal im Februar 2017 isch si wider in Landaag gweelt woore. Vu 2017 bis 2018 isch si Frakzioonssprächeri vu dr VU-Landdaagsfrakzioon gsii. Syter 2017 isch si Mitgliid vu Barlemäntaarische Versammlig vu dr OSZE un vu dr liachtaschtaanische Delegazioon bi dr Internazionaale Barlemäntarier-Kummissioon Boodesee.
Marktoberdorf
Oberdorf (amtlich Marktoberdorf) isch a Stadt im Landkrais Oschtallgai in Bayern.
Geografi
Oberdorf leit im Alpevorland sidlich vo Kaufbeire un eschtlich vo dr Wertach. Vo dr Gmarkung sin 62,3 % Landwirtschaftsfleche, 26,1 % Wald, 11,3 % Sidlungsfleche un 0,2 % sunschtige Fleche.
Gmoandsdail
Zua Oberdorf gheret d gleichnamig Stadt, d Pfarrderfer Bertoldshofen, Geisenried, Leuterschach, Sulzschneid und Thalhofen a.d.Wertach, d Kirchderfer Burk, Hattenhofen und Rieder, d Derfer Balteratsried, Fechsen, Hausen, Heiland, Kohlhunden, Osterried, Ronried, Schwenden, Selbensberg und Weibletshofen, d Weiler Engratsried, Ettwiesen, Gehren, Hagmoos, Hummeratsried und Weißen und d Gheft Bergmühle, Ellenberg, Ennenhofen, Kippachmoos, Krieger, Kröbelbauer, Kühmoos, Liebwies, Ödwiesen, Ölmüller, Rohrmoos, Schlegelmühle, Schmied's Wies, Schweinberg, Viehweidhaus und Ziegler.
Gschicht
Oberdorf hot 1453 vom Kaiser Friedrich III. s Marktrecht kriagt.
Eiwohner
Dr Ausländeraadail isch 2011 bei 5,2 % gleage.
Franz Brozincevic Wetzikon
D FBW, eigetli Franz Brozincevic & Cie., isch e Fabrikant vo Laschtwääge i dr Schwiiz gsi.
Marktoberdorf
Religion
82 % vo dr Eiwohner sind im Johr 1987 remisch-katholisch gwesa, 11,2 % evangelisch.
Verwaltung
Oberdorf ghert zua koanere Verwaltungsgmoaschaft. Dr Birgermaischter vo Oberdorf isch dr Wolfgang Hell.
Franz Brozincevic Wetzikon
1916 hät de Brozincevic d Motoorefabrigg z Wetzike gchauft, und vo 1918 aa hät di nöi Firma FBW z Wetzike Laschtwääge und Autobüs bout. Im Zwäite Wältchrieg hät d Schwiizr Armee vil Laschtwääge vo de FBW ygsetzt. Und sid de 1950er Joore sind i de Autofabrigg z Wetzike au Trolleybüss konstruiert worde.
1978 hät de Konzärn Oerlikon-Bührle d FBW übernaa, und 1982 isch die mid em Saurer z Arbon zsämegläit worde. D Fabrigg z Wetzike hät ane 1985 de letscht FBW-Laschtwage gliferet.
Marktoberdorf
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Maus (Computer)
D Muus isch eins vo de wichtigste Iigobegrät (Inputgrät) vo modärne Computer. Die grafische Benutzeroberflächene hai sich vor allem Dank dr Muus chönne entwiggle, wo intuitiv cha bruucht wärde und dank ihrem niidrige Briis wiit verbreitet isch.
D Bewegig vo dr Muus (normalerwiis mit dr Hand) uf em Disch oder uf ere spezielle Underlag, ere Muusmatte (Muuspad), wird über e Sensor in dr Muus ufgno, digitalisiert und über e Schnittstell an dr agschlosse Computer überdrait. Über Funktione vom Bedriibssystem wird die zweidimensionali Bewegigsinformation in e gliichartigi Bewegig vom Muuszaiger (Cursor) uf em Bildschirm umgsetzt. Mit Daste oder zuesätzlige Elemänt vo dr Muus cha dr Nutzer verschiidnigi Aktione im Betriibssystem oder Aawändigsprogramm usfüehre. D Iifüehrig vo dr Computermuus cha as en entscheidende Durchbruch in dr Verbesserig vo dr Benutzerfründlikeit vo Computer agluegt wärde. Im Johr 2005 si schätzigswiis scho meh as e Milliarde Müüs wältwiit verchauft worde.
Gschicht
1963/964 hät es Team um de Douglas C. Engelbart und de William English am Augmentation Research Center (ARC) vom Stanford Research Institute (SRI) a verschidnige experimentelle Zeigegrät gschaffet, es isch au d Computermuus debii gsi. Im Dezämber 1968 isch si uf de Herbsttagig vo de American Federation of Information Processing Societies (AFIPS) a de Öffentlichkeit präsentiert worde. Si het aber nur wenig Beachtig gfunde, wills no kei grafischi Benutzeroberflächene geh hät und die Mensche wo mit Computer gschaffet hend, mit de Iigab vo Churzbefehl mit de Tastatur vertraut gsi sind. Für das Prinzip, wo zwei Räder rächtwinklig zunenand stönd, het de Engelbart am 17. November 1970 s Patent US3541541 becho.
Abendland
As Oobeland (au: Christligs Oobeland) oder Okzidänt isch ursprünglig dr westligi Däil vo Öiropa bezäichnet worde, bsundrigs Dütschland, Ängland, Frankriich, Italie und die Iberischi Halbinsle. Hüte brucht mä dr Begriff vilmol au as Sünonüüm für die westligi Wält. Sit dr Romantik het sich vor allem im dütschsproochige Ruum e bsunderi Dradizionslinie um e Oobelandbegriff entwigglet, wo e letschte Höhepunkt in de 1950er Joor in ere regelrächte Oobeland-Ideologii gfunde het.
Dr Begriff Oobeland isch vo dr antike und middelalterlige Vorstellig vo Europa as em westligste Ärddäil choo, wo am nöggste zu dr Oobesunne lit. S Antonym, won em entspricht, isch dorum s Morgeland oder dr Oriänt, wo griechisch-orthodox und islamisch brägt isch. Die griechisch-orthodoxi Chille wird dorum au as die Morgeländischi bezäichnet.
Montdidier (Moselle)
Montdidier (ditsch Diedersberg) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Montdidier lijt dräi Kilometer weschtlich vun Albestroff uf re Heche zwìsche 234 un 307 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
S Dorf ìsch ànne 1628 grìndt worre.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Montdidier ìsch. Montdidier ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Montdidier ghert zem Lorrain.
Mombronn
Mumere (lothrìngisch; frànzeesch Montbronn, ditsch Mombronn, 1940-44 Bergbrunn) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Mumere lijt ìm Sìde vum Bitscher Lànd, àm Ìwergàng zem Krumme Elsàss. Dr Bànn ghert zem Nàtürpàrk Nordvogese. Mumere lijt àm Ìwergàng vun dr Vogese züe dr Lothringer Hochfleche uf re Heche zwìsche 238 un 381 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghere àui no d Gheft Hoernerhof, Metschbrueck, Montbronner Muehle un Ziegelhutte.
D Nochbergmeine vun Mumere sìn Bining un Enchenberg ìm Nordweschte, Saint-Louis-lès-Bitche ìm Oschte, Meisenthal ìm Sìdoschte, Soucht ìm Sìde un Rahling ìm Weschte.
Gschìcht
Mumere ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1150 àls Mabrunnen (1390: Monbronn, 1594: Momborn, 1755: Monbronn, 1756: Montbéron, Montbouron, Montbrun, Mont-Meurthe, Montbronn, 1771: Mombronne, Montbronnen, Montbronne ).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Mumere ìsch. Mumere ghert zem Kommünàlverbànd.
Wìrtschàft
D Cristallerie de Montbronn ìsch ànne 1930 vum Joseph Ferstler grìndet worreun ìsch àui hite ìm Familiebsìtz.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Mumere ghert zem Rhinfrankisch.
Südhessisches Wörterbuch
S Sidhessisch Werterbuech (dt. Südhessisches Wörterbuch) isch e wisseschaftlig Großruumwerterbuech vum dieläktale un regionalsprochlige Wortschatz vum sidhessische Sprochruum. D Arbetsstell isch bis 2010 an dr Universitet Gießen aasässig gsi. S Werterbuech het e alfabetischi Aaornig vu dr Stichwerter un e Lemma-Aasatz, wu sich an dr Standardsproch orientiert, s wändet sich vor allem an Sprochwisseschaftler, bsundersch Dieläktologe, Volkskundler, Historiker un Verträtter vu andre Wisseschaftsdiszipline, aber au intressierti Laie. Vum Ruum här umfasst s Arbetsgebiet uugfehr 650 Ortschafte in dr bode sidlige Provinze vum ehmolige Großherzogtum Hessen, d Provinz Starkenburg un Rheinhesse, derzue e baar Exklave, wu friejer zue Hesse-Darmstadt ghert hän. S Werterbuechmatrial isch zmeischt synchron orientiert, s represäntiert dr Dieläktwortschatz am Änd vum 19. un in dr erschte Johrzehnt vum 20. Jh. In Uuswahl isch d Matrialgrundlag ergänzt wore mit einzelne historische Beleg (us Urkunde, Weistümer, Chronike u. a.).
S Sidhessisch Werterbuech bietet dr gsamt Wortschatz vu dr Basisdieläkt un dr stedtische Umgangssproche vum Arbetsgebiet. Innerhalb vu dr Basisdieläkt spilen d Fachwortschätz vu dr wichtigschte Gwärb im Untersuechigsruum, zem Byschpel vum Räbböu, vu dr Muurersproch, dr Holz- un Steihauerej un dr Eicheschellwirtschaft, e wichtigi Roll. Matrial us dr Nämeiberliferig (Persone-, Orts- un Flurnäme) wird nume vereinzelt berucksichtigt.
Gschicht
Im Johr 1925 isch vu dr Historische Kommission fir Hesse aagregt wore, ne "Odewälder Werterbuech" z schaffe. S het solle d Lucke s Siddytschland zuemache innerhalb vu dr dytsche Werterbuechlandschaft un di bode sidlige Provinze vum ehmolige Großherzogtum Hesse, Starkenburg un Rheinhesse, erfasse.
Di Vorarbete zue dr Sammlig vum Dieläktwortschatz het dr Friedrich Maurer ibernuu. Är het aagfange, in Ufruef un Vortreg fir s nej Unternämme z wärbe; är het vil frejwilligi Mitarbeiter in dr friejere hesse-darmstedtische Provinze gfunde, vor allem bi dr Lehrer. In dr Johre 1927 bis 1934 het d Gießener Kanzlei all Monet e Frogeboge umegschickt, Wort- un Sachfroge hän allmol abgwägslet. Di rund 100 Frogeboge hän au Sondergebiet umfasst wie Räbböu, Wald- un Forschtwirtschaft, Dubakaaböu, Muurerhandwärch, Wage un Pflueg.
Unter dr Nochfolger vum Maurer, em Friedrich Stroh (1931-1937) un em Alfred Götze (1937-1945), isch d Uuswärtig vum umfangryyche gsammlete Matrial dur d Wältwirtschaftskris un dr Zwet Wältchrieg lang verzegeret wore.
E dritte Abschnitt in dr Gschicht vum Sidhessische Werterbuech het anne 1948 aagfange, wu dr Rudolf Mulch d Sammlig ibernuu het. Näbe syyre Arbet as Lehrer im Schueldienst het er s Matrial vum Sidhessische Werterbuech gordnet un zuesätzlig Matrial erhobe in dr Johre 1956 bis 1964. Anne 1965 het er mit em Buechstab A aagfange s Werterbuech z vereffentlige. 1972 isch dr Rudolf Mulch pensioniuert wore, syy Suhn, dr Roland Mulch, het derno d Leitig vum Sidhessische Werterbuech ibernuu.
Im Dezämber 2009 isch di letscht Liferig bis zum Buechstabd Z mit Noodreg erschine.
Di letscht Liferig mit dr Aahäng isch 2010 erschine, d Arbetstell isch zem 30. Septämber 2010 afglest wore. S gsammlet Matrial mit dem Zeetelarchiv isch em Hessische Staatsarchiv Darmstadt ibergee wore.
Quällen un Matrialgrundlag
Zeetelarchiv mit ca. 1,5 Millione Wortbeleg, Stichwortverzeichnis. Bibliothek mit ca. 4000 Bänd.
D Matrialsammlig umfasst
Di schriftlige Bständ sin dur Tonbandufnahme ergänzt wore un iberprieft bi Diräktufzeichnige im Werterbuechruum. D Gwährslyt vu dr Frogebogenerhebige sin zmeischt Bure oder Handwärcher gsi, wu syt Generation ortsaasässig gsi sin. D Matrialie, wu unter eme onomasiologische Aspäkt gsammlet wore sin, sin in Laietranskription verzetelt, in ere hochsprochlige bzw. ere "verhochdytschte" Form lemmatisiert un sträng alfbetisch in eme Zetelkatalog yygordnet wore. Verwysstichwerter hälfe bim Sueche vu Werter, wu uusschließlig im Dieläkt beleit sin.
Au in dr Publikationsphas het d Gießener Werterbuechkanzlei iber e eigene Kontakt zue ständige ehrenamtlige Uuschumftgeber (rund 270 Persone) im Bearbeitigsgebiet verfiegt. All Johr sin zwo Umfroge verschickt wore. Die hän sich uf Werter un Wändige bezoge, wu bi dr Bearbeitig no Uuklarheite zeige. Der guet Kontakt zue dr Dieläktsprächer het derzue gfiert, ass in dr letschte 30 Johr 95 Prozänt vu allne semantische Problämfäll hän chenne glest wäre.
Publikationsstand
Aafang vu dr Publikation: 1965
Syt 2014 cha me au online ufs Werterbuech zugryyffe.
Lutetia
Lutetia isch
Mauer (Baden)
Mauer (sidfränkisch Mauer) isch e Gmai im Rhy-Necker-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Gmai het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Mauer lyt im Dal vu dr Elsenz im nerdlige Kraichgau in dr Metropolregion Rhy-Necker. Nochbergmaine vu Mauer (Baden) sin Wiesenbach, Meckesheim, Wiesloch, Leimen un Bammental."
Dr Baan bstoht us 55,2 % Landwirtschaftsflechi, 18,6 % Wald, 22,9 % Sidligsflechi un 3,3 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliderig
Zue Mauer ghere kaini wytere Ortsdail.
Gschicht
Mauer isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1048 as Muron.
Verwaltig
Mauer het sich mit dr Gmaine Eschelbronn, Lobbach, Meckesheim un Spechbach zuen eme Gmaiverwaltigsverband mit Sitz z Meckesheim zämmegschlosse.
Dr Burgermaischter isch dr John Ehret.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Mauer ghert zum Sidfränkisch.
Honduras
Honduras isch en Schtaat z Latinamerika. Er ligt uf de Landbrugg zwüsche Nord- und Südamerika, also z Mittelamerika. Nachbarländer sind Guatemala, Nicaragua, El Salvador. Im Norde und im Süde gränzt Honduras jewils ans Meer, d Nordküschte and Karibik, d Südküschte an de Pazifik.
Geographii
Di karibisch Küschte vo Honduras isch öppe 644 km und d Pazifikküschte 124 km lang. Vo Oscht nach Wescht ischs Land vo eme Bärg massiv durchzoge. De höchschti Bärg isch mit 2870 Meter ü.M. de Cerro de Celaque. Di meischte Lüt läbet im Weschte vom Land und nördlich vom Yojoasee.
Klima
S Klima vo Honduras isch in de Tüüflage tropisch. Es isch derte s ganz Johr füücht und Temperature sind bi öppe 26 °C im Schnitt. An de Pazifikküschte isch es im Winter troche und s Johresmittel vo de Temperatur isch bi öppe 31 °C. No einisch anderscht isch Klima im Landesinnere, wo d Bärge sind. Klimatisch ghört Hochland zu de gmässigte Zone het e e Johersdurchschnittstemperatur vo öppe 20 °C.
Gwässer
Di meischte Flüss flüsset zum Atlantik reschpektiv zu de Karibik. De längschti Fluss isch de Rio Patuca mit 320 km und de Rio Ulua mit 240 km. De Yojoasee isch mit ere Flächi vo 285 Quadratkilometer de gröschti See im Land und schpilt bi de Trinkwasserversorgig e wichtigi Rolle.
Savigny VD
Savigny (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Lavaux-Oron im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Savigny lyt am Ibergang vum Lavaux zum Jorat. Zue dr Gmai ghere d Wyler Mollie-Margot, La Goille, Le Martinet un La Claie-aux-Moines. D Gmaiflechi umfasst 58,8 % landwirtschaftligi Flechi, 30,2 % Wald, 11 % Sidligsflechi un 0,1 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Savigny isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1224 as Savignie.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 20,8 % gläge.
Religion
49 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 27,1 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,9 %, CVP 4,2 %, FDP 21,3 %, GLP 6,5 %, GP 11,8 %, SP 21,8 %, SVP 18,8 %, Sunschtigi 1,8 %.
Dr Burgermaischter vu Savigny isch dr Jean-Philippe Thuillard (Stand Merz 2014).
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 3084 Yywohner 86,5 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 7,5 % Dytsch, 1 % Italienisch un 5 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
21. August
Dr '''21. Augschte''' isch dr 233. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 234. in Schaltjohr), dodermit blybe no 132 Däg bis zum Änd vum Johr.
Zahn
Zaanarte
Mä underschäidet zwüsche ächte Zeen, wo us Schmelz (Enamelum), Dentin, Zemänt und dr Pulpa (Zaanmark) bestöön und unächte Zeen, wo die Substanze din feele und wo mäistens us Horn bestöön.
Noch dr Stellig im Gebiss und iirer Funkzioon bim Ässe underschäidet mä:
Bim Mensch bilde d Schniid- und d Eggzeen die sogenannte Frontzeen – 3 bro Kwadrant, d Premolare und d Molare die 5 Stockzeen bro Kwadrant. Im Ganze het dr erwaggsnig Mensch e Gebiss mit 32 Zeen, aber hüfig chömme d Wiishäitszeen, das si die hinderste Stockzeen, gar nid uuse.
Bi andere Klasse vo Dier gits non e hufe anderi Forme vo Zeen, wie d Säägizeengebiss vo de Hai oder d „Rasple“-Zeen-Gebiss bi de Nüünauge, wo Bluet düen suuge.
Zeen, wo noochwaggse, git s au bi Fisch, Amfibie und Reptilie.
Dr Bau vom Zaan
Jede (ächti) Zaan bestoot us dr Zaanchroone (Corona dentis), em Zaanhals (Cervix dentis, sältener: Collum dentis) und dr Zaanwurzle (Radix dentis) und isch us meerere Schichte ufbaut. Bim ene gsunde Zaan gseet mä nume dr Zaanschmelz, wo wie e Glasur s Zaanbäi (Dentin), wo drunder lit, zuedeckt. S Dentin schliesst s Zaanmark (Pulpa) ii. D Wurzle wird bis zum Zaanhals vom Zaanzemänt (Cementum) und dr Wurzlehut umgee.
Afrikaans
__KEIN_INHALTSVERZEICHNIS__
Afrikaans, früener au Kapholländisch oder Koloniaal-Niiderländisch, isch äini vo de elf Amtssprooche in dr Republik Südafrika und en anerkannti Minderhäitesprooch und Lingua franca in Namibia. Es ghöört zum westgermaanische Zwiig vo de indogermaanische Sprooche und isch us em Nöiniiderländische vom 17. Joorhundert entstande. Vergliche mit dr hütige niiderländische Standardsprooch het Afrikaans erheebligi morfoloogischi Veräihäitligunge und Veräifachige erläbt. Ursprünglig isch s d Sprooch vo de wisse Buure gsi, hüte si die mäiste Lüt, wo Afrikaans d Muetersprooch von ene isch, Coloureds (Farbigi oder Mischling.)
Verbräitig
Afrikaans wird hauptsächlig in Südafrika vo 17,54 Millioone Lüt und Namibia (220'000) gschwätzt, und au in andere Staate im südlige Afrika, drunder Sambia (96.000), Eswatini (17.000) und Botswana (8000).
In Südafrika isch Afrikaans d Muetersprooch vo öbbe 13,5 % vo alle Iiwooner (noch dr amtlige Volkszellig vo 2011 )
Kwelle
Dr Ardikel «Afrikaans» uf dr dütsche Wikipedia
Kabinett Eisner
S Kabinett Eisner isch vum 8. Novämber 1918 bis 21. Februar 1919 d Landesregierig vu Bayern gsii.
Wörterbuch der obersächsischen Mundarten
S Werterbuech vu dr obersächsische Mundarte (dt. Wörterbuch der obersächsischen Mundarten) erfasst d Dieläkt, wu im Frejstaat Sachse gschwätzt wäre. S Werterbuech isch e alfabetisch gordnet Bedytigswerterbuech mit hochsprochlige Stichwortaasätz.
Quälle
Quällegrundlag isch e Zetelarchiv gsi vu uugfehr 700.000 Zetel mit rund 1,5 Millione Beleg. Do het derzue ghert: Ergebnis vu diräkte Befrogige dur di wisseschaftlige Mitarbeiter, yygschickt Matrial vu Laie, uusgwärtet Frogebegematrial vu uugfehr 15.500 Frogebege, uusgwärteti Tonbandufnahme, verzetelti dieläktgeografischi Fachliteratur un Dieläktliteratur us em Arbetsgebiet.
Gschicht
S Projäkt isch anne 1928 grindet wore. Noch dr Vernichtig vum gsamte Matrial dur Brand anne 1943 isch im Johr 1955 d Arbetsstell Wörterbuch der obersächsischen Mundarten nej grindet wore unter em Dach vu dr Sächsischen Akademie der Wissenschaften, un s isch wider aagfange wore mit Sammle.
Vu 1955 bis 1977 isch d Sammlig un di wisseschaftlig Bearbeitig erfolgt, derzue d Uuswärtig un Ornig vum Sprochmatrials mitsamt dr Aafertigung vu 200 wortgeografische Charte. 1978 het mer aagfange mit Wortartikel schrybe un anne 1994 het schließlig d Vereffentlichung vum Wärch im Akademie-Verlag Berlin aagfange. Wie au bim Hesse-Nassauische Volkswerterbuech un bim Thüringische Werterbuech het mer bim Obersächsische Werterbuech d Uusarbeitig bim Buechstab L aagfange. Im Johr 2003 isch s Werterbuech abgschlosse wore un d Arbetsstell isch ufglest wore.
Europa (Begriffsklärung)
Europa stoot für
witteri Bedütige
in dr englisch-/französische Schribig Europe git's witteri Bedütige vu Europa.
Etymologi
Im ibertragene Sinn isch des Wort bi dr Phönizier au fer „Obedämmerig“ oder „Sunnenundergang“ gstande. Europa isch fer die under anderem in Nordafrika un in dr Levante läbende Phönizier geographisch dr dunkel Erddeil im Nordweste gsi, nämli dert gläge, wo d'Sunne undergoht.
Corinne Suter
D Corinne Suter (* 28. September 1994 z Schwyz) isch e Schwiizer Skirännfahreri. Sie ghört sit 2010 em Kader vom Schwiizer Skiverband Swiss-Ski aa und isch vor allem i de Diszipline Abfahrt und Super-G erfolgrych.
Biografy
D Suter isch als Angehörigi vom Nationale Leistungszentrum Ski Alpin Mitti im Novämber 2009 iri erste FIS-Ränne gfahre und isch bereits im Jänner vom nächste Jahr zerschtmal im Europacup zum Iisatz cho. Nach dem Winter isch sie im Früehlig 2010 als jüngsti Athletin i s C-Kader vo Swiss-Ski ufgnuu worde. Ab em Summer 2010 isch sie i d Sportschuel z Ängelbärg gänge. Im Winter 2010/11 isch d Suter näbe FIS-Ränne vermehrt im Europacup gfahre und het bereits am Aafang vo de de Saison mit Platz sächs i dr Abfahrt vo St. Moritz ires erste Top-10-Ergäbnis erreicht. Nachdem sie im Jänner 2011 i irere Altersklass Juniorinne I Schwiizer Junioremeisteri im Riiseslalom worden isch, het sie im nächste Monat a de Juniorewältmeisterschaft 2011 z Crans-Montana teilgnuu, wo sie Nüünti im Super-G worden und trotz eme Sturz Zwänzgisti i der Abfahrt worden isch. Im Slalom isch sie im zweite Durchgang usgschide und im Riiseslalom isch sie am Tag nach irem Abfahrtssturz wägere Schienbeiprellig nid gstartet. Churz nach de Junioren-WM isch sie Sibti im Slalom vom European Youth Olympic Festival z Liberec worde, im März het sie i irere Altersklass au de Schwiizer Junioremeistertitel i dr Abfahrt gwunne.
Im Septämber 2011 het d Corinne Suter de Riisenslalom vo de nüüseeländische Meisterschafte gwunne. Sie isch denn Ändi Novämber z Aspen zu irne erste beide Wältcupiisätz cho. Im Slalom und im Riiseslalom isch sie aber usgschide. Besser isch es ire bi de aaschliessende Nor-Am-Ränne am glyche Ort ufgange, wo sie zweimal uf s Podest gfahren isch. Zrugg z Europa het sie am 19. Dezämber 2011 im Riiseslalom vo Valtournenche ire erste Siig im Europacup gfyret. Bi de Juniorenweltmeisterschaft 2012 z Roccaraso het d Suter mit de Plätz viär im Super-G, sibe im Riiseslalom und zwölf im Slalom d Bronzemedaille i de Kombination gholt. Bi de Schwiizer Meisterschaft 2012 het sie drü wyteri zweiti Plätz gholt. Am Ändi vo de Saison isch sie nach zwei Jahr im C-Kader is B-Kader vo Swiss-Ski ufgstige.
Bi de Juniorewältmeisterschaft 2013 het d Suter d Silbermedaille im Super-G gwunne. Au bi de Juniorewältmeisterschaft 2014 im slowakische Jasná isch sie erfolgrych gsi: Nach de Silbermedaille mit de Mannschaft het sie d Goldmedaille im Super-G und i dr Abfahrt gholt. Am Ändi vo de Europacupsaison 2013/14 het sie sowohl d Abfahrts- als au d Super-G-Wärtig für sich entschide. Sie het sogar au no iren erste Schwiizer Meistertitel i dr Abfahrt döffe fyre. Am 5. Dezämber 2014 het sie als 30. vo dr Abfahrt z Lake Louise zerstmal Weltcuppünkt gholt. Ändi Jänner 2015 het sie e Quätschig im lingge Schienbeichopf und en Innebandriss erlitte. Für de Rest vo de Saison 2014/15 isch sie usgfalle.
Zirkumzision
D Zirkumzision (vo lat. circumcisio „Beschniidig“), au männligi Beschniidig, isch s Abschniide vo dr männlichen Vorhut, däilwiis oder vollständig. Si ghört zu de hüfigste körperlige Iigriff, wo uf dr ganze Wält gmacht wärde.
Corinne Suter
Biografy
D Corinne Suter het die Verletzung rascher als erwartet überwunde und het i de Saison 2015/16 de Aaschluss a d Wältspitze gfunde. I dem Winter sind ire füüf Top-10-Ergäbniss glunge. Sie isch am 6. Februar 2016 i dr Abfahrt vo Garmisch-Partenkirchen gstürzt und het sich sich deby Prellige und e liechti Ghirnerschütterig zuezoge. Obwohl sie wäge dem zwei Wuche lang het müesse pausiere, het sie glychwohl i de der Abfahrts-Disziplinewärtig de nünti Platz beläit. Aafang Septämber 2017, am letschte Trainingstag z Südamerika, isch d Suter wider gstürzt und het sich e komplexe Bänderriss im lingge Daumen zuezoge. I de folgende Saison 2017/18 het sie ei Top-10-Platzierig erreicht.
Zirkumzision
Umfang, Gründ und Broblematik
Dr Grund für d Zirkumzision isch mäistens religiös und kulturell, e medizinische Indikazion isch sälte. Gegewärtig si schetzigswiis zwüsche 25 % und 33 % vo dr männlige Wältbevölkerig beschnitte. D Beschniidig vo gsunde Chinder am achte Läbensdaag gältet im Juudedum as e göttligs Gebot. Dr Koran erwäänt si nit usdrücklig. Si isch aber in islamisch brägte Länder as Sunna wit verbräitet und wird im Chinds- oder Jugendalter duregfüert. In de USA isch d Beschniidig im Buschialter bis vor wenige Joorzäänt wit verbräitet gsi; denn isch d Beschniidigskwote aber zrugggange. 2010 het mä sä bi 77 % vo de Buebe gmacht. Es git Gsellschafte, wo d Beschniidig en Iniziazionsritual isch, d Ufnaam vom Jugendlige in d Gmäinschaft vo de erwaggsene Manne sümbolisiert. D Zirkumzision isch äini vo meerere Behandligsmögligkäite, wo zum Bischbil bi schwere Forme vo dr pathologische Fimose as indiziert gältet, wenn abderi Behandlige kä Erfolg verspräche oder ooni Häiligserfolg bliibe si.
D Zirkumzision isch umstritte, aber mä cha d Diskussion drüber nid vergliiche mit dr uniwerselle Ächdig vo dr Beschniidig vo wiiblige Genitalie. Im angelsäggsische Beriich git s scho lenger e gsellschaftligi Debatte zwüschen Grubben, wo drgege si („Intaktiviste“-Bewegig), und Grubben, wo d Beschniidig befürworte. Umstritte si vor allem dr medizinisch Nutze und d Risike, bi Chinder au ethischi und rächtligi Aspäkt und wie mä s im Hiiblick uf d Menscherächt, vor allem s Rächt uf körperligi Unverseerthäit söll aaluege.
Corinne Suter
Biografy
Im Summer 2018 het e Blueterguss under em Zechenagel zunere Infektion gfüert, wo sich zunere Bluetvergiftig entwicklet het. Grad no rächtzytig het die behandlet wärde chönne. Sust hätti en Amputation vom Fuess droht. D Suter het nume knapp zwei Mönet vo de Saisonvorbereitung verpasst, het de Trainingsrückstand aber ufgholt. I de Saison 2018/19 het sie starch verbessereti Leistige zeigt und het bi zwei Weltcupabfahrte jewiils de vierti Platz erreicht. No ohni ei einzige Weltcup-Podestplatz het sie am 5. Februar bi de Wältmeisterschaft 2019 z Åre überraschend d Bronzemedaille im Super-G gwunne. Uf Silber hend drü Hundertstel gfählt, sie het aber au nume zwei Hundertstel Vorsprung uf de vierti Platz gha. Füüf Täg spöter isch d WM-Silbermedaille i dr Abfahrt dezue cho.
Am Tag nach em Gwünn vo de zweite Medaille het d Corinne Suter bi 20 Minute Schlagzyle gmacht, will sie em östriichische Färnsehsänder ORF zwei Interview uf Schwiizertüütsch gäh het. De Moderator im Studio isch mit irem Wunsch, uf Mundart zrede, iiverstande gsi, het sie aber um enes «moderats Schwiizertüütsch» bätte. Au östriichischi Medie hend drüber brichtet. Es het kritischi Reaktione gäh, anderi wie de Mundartautor Christian Schmid hend gfunde, dass sie sich so heg chönne verständlicher und emotionaler uusdrücke.
Weltcupsiege
D Corinne hed bisher 24 Podestplätz errecht, devoo 5 Sieg:
Dione
D Dione isch i de griechische Mythologie e Gliebti vom Zeus und d Muetter vo de Aphrodite. Nochde Bibliotheke vom Apollodor isch si e Töchter vom Uranos und vo de Gaia und ghört denn zo de Titanine, de Hesiod aber schribt, ass si d Töchter vom Okeanos und vo de Tethys sai und wäär denn en Okeanidi.
Z Dodona isch si zäme mitem Zeus vereert wore.
Clemens VII. (Papst)
Dr Clemens VII. (mit em bürgerlige Name Giulio de’ Medici; * 26. Mai 1478 z Floränz; † 25. Septämber 1534 z Rom) us dr Familie vo de Medici isch vom 18. Novämber 1523 bis zu siim Dod Pabst gsi.
d Usenandersetzig zwüschen em römisch-dütsche Kaiser und em König vo Frankriich
Sit 1521 het dr spanisch König und römisch-dütsch Kaiser, Karl V., gegen e Franz I. vo Frankriich Chrieg um d Herrschaft in Oberitalie gfüehrt. Dr Clemens VII. het sich zerst us däm Komflikt welle uusehalte, het sich aber mit dr Zit em Karl V. gnööcheret. Wo 1526 dr Franz I. gfangegnoh worden isch, het dr Pabst die Allianz mit em Karl V. ufgää und sich dr Liga vo Cognac aagschlosse. Die kaiserlige Druppe hai druf Rom eroberet und d Stadt isch im sogenannte «Sacco di Roma» blünderet worde. Wil en d Schwiizergarde gschützt het – alli Gardischte sin drbii aber ums Läbe cho –, het dr Clemens chönne in d Ängelsburg flüchte, dört isch er belageret worde und het sich schliesslig müessen ergee. Er isch gfangegnoh und d Medici si us Floränz verdriibe worde. Am 29. Juni 1529 het er mit em Kaiser Karl V. dr Friide vo Barcelona abgschlosse, het d Herrschaft über e Chillestaat zruggübercho und d Medici si z Floränz wider an d Macht cho. Am 24. Februar 1530 het dr Clemens VII. dr Karl V. z Bologna zum Kaiser krönt.
die protestantischi Reformation
Er het au d Hürot vom Heinrich VIII. vo Ängland mit dr Katharina vo Aragon nid welle annulliere. Wäge däm het sich dr änglisch König vo dr katholische Chille losgsait und d Church of England gründet.
Königsheim
Kingsa (amtlich Königsheim) ischt a Gmoed em Landkroes Duttlinga en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 37,8 % Landwirtschaftsfleche, 49,3 % Wald, 12,4 % Sidlongsfleche ond 0,5 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Kingsa ghert nur s gleichnamig Dorf.
Gschicht
Kingsa ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 777 als Kunigshaim.
Verwaltong
Kingsa hot sich mit dr Gmoede Bubbse, Deilinga, Egesa, Gausa, Reichabach ond Wäniga zom Gmoedverwaltongsverband „Heuberg“ mit Sitz en Wäniga zammegschlosse;
Dr Birgermoeschter vo Kingsa ischt dr Konstantin Braun.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Kingsa ghert zom Schwäbisch.
Tierkreiszeichen
Als Dierchreiszeiche (au Sternzeiche gnennt) bezeichnet mer 12 Abschnitt vu je 30 Grad uf dr Erdbahn um d'Sunne. Si sin dorum im Grund nit anders wie e antiquierti Bezeichnig fer die ekliptikal Längi vume Gstirn.
Sachverhalt
D'Zellig vu dr Abschnitte fangt bi dem Punkt vu dr Erdbahn a, bi dem d'Erdax tangential zue dr Erdbahn stot un dr subsolar Punkt uf dr Erdchugle dr Erdäquator vu Süde nooch Norde yberschrittet (also dr Früehligsafang uf dr Nordhalbchugle), und folgt no dr Bewegigsrichtig vu dr Erde um d'Sunne.
Die in dr Nächi vu dr Erdbahnebeni (Ekliptik) im Sternehimmel glägene Regione nennt mer «Dierchreis» (im grichische Fachwort "Zodiak") un die 12 Abschnitte vu dr Erdbahn um d'Sunne nennt mer au Dierchreiszeiche. Dr Abschnitt mit dr ekliptikale Längi vu 0 bis 30° heisst bispilswiis Widder.
D'Dierkreiszeiche sin nooch 12 vu dr 14 Dierchreisternbilder benennt – also sälle Sternbilder, wo d'Ekliptik dedur verlauft. D'Sternbilder "Schlangeträger" (Ophiuchus) un "Wal" (Cetus) hän keini Pendants as Dierchreiszeiche. Während d'Sunne mehreri Wuche im Sternbild Schlangeträger z'sähe isch, isch si im Wal numme e baar Stund.
Vor guet 2000 Johre isch d'Sunne, wenn d'Erde bispilswiis dur dr Bahnabschnitt mit em poetische Namme Widder gwanderet isch, im Sternbild Widder gstande, Säll isch hüt nümmi dr Fall, wil in Folg vu dr Präzession vu dr Erdax dr Früehligspunkt uf dr Erdbahn wanderet. Sit dr Festlegig vu dr Sternbildgrenze dur die International Astronomisch Union hän d'Sternbilder un Sternzeiche sowiso numme no dr Namme gmeinsam.
D'Erdbahnabschnitte als Dierchreis
Dr Durlauf durs jewilig Bahnsegment isch wäge dr Schaltjohre un sustige chleinere Effekte jedes Johr e chlei Wengili anderst. Massehoroskope dien säll in dr Regel nit berucksichtige.
In dr folgende Tabelle sin d'Itrittswerte fers Johr 2006 agä, wobi uffgrund vu dr Zellig vum Früehligspunkt a dr Jänner un dr Februar erst am Schluss chumme.
Wichtig sin d'Itrittpunkte bi 0°, 90°, 180° un 270° als astronomischer Afang vu dr Johreszitte.
witteri Informatione
D'Dierchreiszeiche spile e zentrali Rolle in dr Astrologi, wo – je nooch Standpunkt – als Para- oder Pseudowisseschaft bezeichnet wird. Die behauptet, es gäb e statistisch signifikante Zämmehang zwische vum vu dr Erde durloffene Erdbahnabschnitt und dr Geburt vu eme Mensch, un macht uf dere Grundlag Analyse – sognennti Horoskope. Die bluemig daifte Segmente vu dr Erdbahn bilde als schinbari Sunnebahn d'Grundlag fer s'obendländisch Horoskop. Es isch e umsatzstarchi Branche wo devu läbt, allerdings isch e signifikante statistische Zämmehang zwische Läbenslauf un Erdbahnabschnitt bi dr Geburt vume Mensch nit noochgwiise.
D'Erchlärig vu dr Dierchreiszeiche erfolgt do im e heliozentrische Bezugssystem.
Montenach
Montléch (lothrìngisch; frànzeesch Montenach, ditsch Montenach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Montléch lijt rund 17 km nordeschstlich vun Thionville in dr Neche vum Dräilandereck Luxemburg-Frànkrich-Ditschlànd. Montenach lijt uf re Heche zwìsche 175 un 340 m ìwer em Meeresspiejel ìn me Sittedàl vun dr Mosel. In dem Dàl fließt dr Ruisseau de Montenach, e Bàch wie üs em Zàmmefluss vun Leuk, Bissenbach un Hangoldbach entsteht. Züe dr Gmein ghert àui s Derfel Kaltweiller (dt. Kaltweiler). Àm Bissenbach ìsch ànne 1994 e 107 ha groß Nàtürschutzgebiet entstànde.
Gschìcht
Montléch ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 11. Jh. àls Mondelar (1403: Mondern, 1407: Mondernacken).
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1811 bìs 1820 ìsch sa züe Sierck-les-Bains ingmeindet gsin. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Montléch ghert zem Moselfrankisch.
Senarclens
Geografi
Senarclens umfasst näb em glychnamige Dorf au no dr Wyler Soveillame. D Gmaiflechi umfasst 88,5 % landwirtschaftligi Flechi, 4,8 % Wald un 6,6 % Sidligsflechi.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 8,4 % gläge.
Religion
72,8 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 15,2 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
WhatsApp
WhatsApp isch en Instant-Messaging-Dienscht, wu syt 2014 Facebook ghert. Benutzer chenen iber WhatsApp Täxtnochrichte, Bild-, Video- un Ton-Dateie un Standortinformatione zwische zwoo Personen oder in Gruppen uusdusche. S kalifornisch Unternäme Whatsapp Inc. bietet doderby s aigetli mobil Aawändigsprogramm (App) mit Name WhatsApp-Messenger fir verschideni Smartphone-Bedribssischtem aa un bedrybt di derzuegherige Server. Im Friejahr 2015 isch dr Nutzer au s internetbasiert Delifonieren iber d App megli gmacht wore. Em langi Zyt cheschtelose, in dr Zwischezyt dailwys cheschtebflichtige Dienscht wird zuegschribe, ass er d SMS bal ablest. S Unternäme WhatsApp Inc. isch 2009 z Santa Clara, Kalifornie vum Jan Koum un em Brian Acton grindet wore. Aafangs Februar 2016 isch WhatsApp uf ai Milliarde Nutzer chuu.
Senarclens
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,8 %, CVP 4,3 %, FDP 18,3 %, GLP 8,9 %, GP 9,6 %, SP 14,6 %, SVP 29,4 %, Sunschtigi 5 %.
Dr Burgermaischter vu Senarclens isch dr Thierry Berney (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,8 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 349 Yywohner 92 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 4,3 % Dytsch, 0,6 % Italienisch un 3,1 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Breisgauer Landstände
D Brysgauer Landständ oder Vordereschtrychischi Landständ sin e Korporation vu dr drei Ständ gsii, wu gwissi Mitsprochrächt bi dr Regierig vum vordereschtrychisch Brysgau ghaa hän. Formal het s d Landständ gee bis zue dr Yygliderig vum Biet in s Großherzogdum Bade.
d Ständ
As Ursprung vu dr Ständ wäre d Adelsgsellschafte un d Stedtbind vum 14. un 15. Johrhundert aagluegt. D Habsburger hän sonigi Verbindige gferderet un si bruucht in ire Händel mit dr Aidgnosseschaft.
D Chrieg mit dr Aidgnosseschaft un ire uusschwaifend Lääbe hän di finanziälle Ressource vu dr Habsburger eso stark belaschtet, ass dr Erzherzog Siegmund 1469 u. a. Dail vum Brysgau an Herzog vu Burgund, dr Karl dr Kien verpfändet ghaa hän. Där het dr Peter von Hagenbach as Landvogt iber di verpfändete Land yygsetzt. Dur syni deschpotisch Amtswys het er 1473 en Ufstand vu dr oberrhynische Stedt provoziert, wu ihn gfange gsetzt un vor Gricht gstellt hän. Dr Siegmund het s Pfand yyglest un chimftig e Mitsprochrächt vu dr drei Ständ akzäptiert. E Grindigsakt git s nit, s isch aber Bezug gnuu wore uf di iberliferete Rächt, wu jetz dur s aktiv Yygryfe in di aktuäll Bolitik e greßer Gwicht kriegt hän.
D Landständ im Brysgau hän si dodermit Mitti vum 15. Johrhundert entwickelt, di erscht gmainsam Sitzig vu dr drei Ständ wird uf dr 3. Oktober 1468 datiert. Im Brysgau sin di klassische drei Ständ in dr Landständ verdrätte gsii (Dreikurietypus ).
D Gaischtligkait sin vor allem dur d Prelate vu dr landständische Chleschter represäntiert gsii. Dr Adel het Wärt uf di gsellschaftl Glychstellig mit dr freie Rychsritterschafte glait. D Verdrätter vu dr Stedt un Kameralherrschafte hän d Burgerschaft un d Buure verdrätte.
E Landlytzettel us em Johr 1468 fiert us em Brysgau 68 landsässigi Adligi, 28 Prelate un 13 Stedt un Kameralherrschafte uf. Bis 1648 hän au di vordereschtrychische Biet im Elsass derzughert.
d Prelatebank
D Prelate hän as dr firnämscht Stand gulte un hän unter si au zwee Rychsfirschte ghaa, dr dr Abt vu St. Bläsi wäg dr Rychsherrschaft Bonndorf un dr Großprior vu dr Johanniter, wu d Herrschaft Haitersche ghert ghaa het. Aiunewäg hän d Prelate nit s Presidium vu dr gsamte Ständ chenne an si bringe, wu bim Adel bliben isch. No 1648 het dr Prelatestand 15 Ständ zellt un im 18. Johrhundert isch no St. Märge derzue chuu. S Presidium vu dr Prelatebank het zytwys dr Großprior vu dr Johanniter, däm sy Herrschaft Haitersche hän d Habsburger as Landstand aagluegt. Wäg em Stryt iber die Rächtsstellig isch s Presidium uf dr Abt vu St. Bläsi ibergange.