cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Engel
Vollstrecker
Der Tanach kennt der Ängel nid nur als Schutz sondern ou als Vollstrecker vo nere göttleche Straf. So öppis findete me 2 Sam 24,16 u der 1 Chr 21,12. Es git allerdings ein Buech i der ganze Bibel wo Ängle fasch nume als Vollstrecker tätig sy u zwar d Offebarig.
Ängle im Troum
Im Alte u im Neue Teschtamänt erschiene immer wieder Ängle im Troum. Wo der Jakob vor sym Brüetsch flüchtet Tröime är vo Ängle wo e Leitere z deruf u z dürab chlättere. U im Neue Teschtamänt isch es e Ängel wo der Josef der zue bringt nach Ägypte z flüchte.
Flügendi Ängle
I der Offebarig wird der einzig Ängel erwähnt wo flügt. Zwar hei Ängle öppe die Flügle aber es wird nie erwähnt das eine flügt.
Der Düte Ängel
A mehrerne Stelle i der Bibel isch vo mene Düte Ängel d Redt. Dä Ängel het vorallem mit Prophete z tüe. Är leit Visione us wo d Prophete sälber nid chöi düte. Mängisch chömme die Ängle aber ou sälber i de Visione vo de Prophete vor.
Der Ängel vom Bund
Im Maleachi 3,1 isch zu däm d Formulieirig der Ängel vom Bund ds finde. Es isch die einzigi Stell wo e Ängel so bezeichnet wird.
Sinai Bund
Es git zahlrychi rabbinischi Belege das bim Sinai Bund Ängle mit gwürkt hei. Biblischi Belege zu däm Thema sy i der ; u  z finde. Im Alte Teschtamänt gits keiner setigi Belegstelle. Es git also kei Text im 2 Mose wo würdi Belege das Ängle sy beteiliget gsi. Aber die drei Stelle im Neue Teschtamänt bestätiget das es di rabbinische Belege gäh het.
Ängle rund um Jesus
Grad rund um Jesus git’s erwähnt d Bibel zahlrychi Ängle. Ängle chündige em Zacharias d Geburt vom Johannes a. Der Johannes der Töifer söll der Wägbereiter für Jesus wärde. D Maria chunnt Bsuech über vom ne Ängel u ou der Josef. Ängle si beteiliget wo Jesus vom Tüüfel prüeft wird. Im Garte Gethsemane wo Jesus bättet seit d Bibel das är vo Ängle gstercht wird. D Verchündigung vo der Uferstehig wird dür Ängle vor gno. Di glychi Situation findet sech de ou bi der Himmelfahrt. Denn ou dert übernäh d Ängle d Verchündigung das Jesus wird wider cho.
D Verehrig vo Ängle
D Bible haltet nid vil der vo das me Ängel verehrt. Was warschienlech dadran lit, das der Mönsch über em Ängel steit u d Ängle söll Richte. Klar isch aber ou das d Bible seit das Gott söll verehrt wärde. Das schliesst e verehrig vo Ängle kategorisch us.
Gfalleni Ängle
Da Ängle e Verstand u e eigete Wille hei chöi die natürlech Guet oder Bös sy. Wenn ne Ängle fallt de chan är nümm im Dienscht Gottes stah. So ghört dä Ängel när zu der Ängelschaft wo unger em Dienscht vom Tüüfel stöh. Si wärde am Schluss im ewige Füür lande wo für e Tüüfel vor gseh isch.
Der gfalleni Ängel Luzifer isch e chrischtlechi Sach. Das isch dür di Latinischi bezeichnig für e Morgestärn entstande. Zudäm gits i der Offebarig e Drache wo vo de Ängle us em Himmel uf d Ärde abe stosse wird. Was d Vorstellig vom Tüüfel als gfallen Ängel understützt. U natürlech treit ou no der Afang vom Hiob Buech e Rolle. Aber da der Begriff Satan ersch bi de Büecher spätere Büecher wie Chronik u Sacharja z finden isch, isch d Vorstellig als vom Tüüfel nid durchgehent dür Bibel einheitlech u drum isch es eher unwarschinlech das d Israelite e gfallene Ängel Luzifer kennt hei.
Ängle im Chrischtedum
D Chrischte gloube bis hüt a Ängle. Algemein isch me sech i der chrischtleche Wält über d Ängel nid ganz einig. Einigi Chrischte gloube das me Ängel befähle cha gä u anderi Chrischte gloube das das nid geit.
Einigi Chrischtlechi Chilchene da drunger ou die Katholischi Chilche hei im Kaländer der eint u ander Gedänkdag wo für Ängel sy. Anderi Chilchene wi die Neuapostolischi Chilche kennt kei Gedänkdag für Ängel. Einig sy sech d Chrischte allerdings i der Vorstellig vom Schutzängel.
Ängel im Alltag u i der Kunscht
Da me Ängle scho so lang kennt het sech das uf d Sprach usgwürkt. So git’s vil Resturant wo der Name Ängel trage. U ou Plätz wärde gärn mit em Name Ängel verseh. Im Zugerland nid wyt vom Bahnhof Zug erwäg git’s e Haltstell wo Zug Schutzängel heisst.
D Ängel vom Julius Schnorr vo Carolsfeld sy eigentlech immer erwachse u mit wysse Chleider bechleidet. D Cherubim het es mönschlechs Gsicht isch aber wi Adam u Eva barfuess. E Usnahm macht ds Bild wo Gott im Mose ds verheissene Land zeigt. Dert het är zwöi jungi bluti Ängle gmale.
Unterwaldner Voralpen
D Unterwaldner Voralpe (au Ängelbärger Alpe) sin dr mittler Dail vu dr Zäntralschwyzer Voralpe. No SOIUSA wäre si as Supergruppe 14.III.B. in dr Untersektion 14.III. Lozärner un Unterwaldner Voralpe geführt.
Gränze
D Unterwaldner Voralpe gränze no SOIUSA:
Wichtigschti Gipfel
Di wichtigschte Gipfel lige im sideschtlige Beraich, wu nordeschtli vum Griessetal aagränzt an d Ürner Alpe.
Osturner Alpen
D Oschtürner Alpe umfasse Bärggmassiv zwische dr Kanteen Üri, Glaris un Graubünde. Dr hegscht Bärg isch dr Oberalpstock mit 3328 m i. M.
Klassifikation SOIUSA
No dr Gliderig vu dr Alpe no SOIUSA wird d Region Ürner-Glarner Alpe gnännt. Si sin d Untersektion 13.I vu dr SOIUSA-Gebirgsklassifikation.
D Oschtürner Alpe gränze
Berner Alpen im weiteren Sinne (SOIUSA)
D Bärner Alpe im wytere Sinn sin e Gebirgsgruppe in dr Weschtalpe. In dr SOIUSA-Gebirgsklassifikation un au in dr Partizione-delle-Alpi-Yydailig wäre si as Sektion 12 gfiert.
Waadtländer Voralpen
D Waadtländer Voralpe (dt. Waadtländer Voralpen, frz. Préalpes vaudoises) sin d Voralpe im Schwyzer Kanton Waadt. Si lige in dr Waadtländer Alpe un Voralpe, wu in eme Alpinfierer vum Schwyzer Alpe-Club bschribe wäre.
No SOIUSA sin d Waadtländer Voralpe d Supergruppe 14.I.A. in dr Untersektion 14.I. Waadtländer un Fryburger Voralpe.
Berner Alpen im weiteren Sinne (SOIUSA)
Dr hegscht Bärg isch s Finschteraarhorn mit 4'274 m.
Waadtländer Voralpen
In dr Waadtländer Voralpe lyt dr Pass vum Col des Mosses un au s Skibiet Espace Nordique, wu au dr wichtigscht Gipfel Le Tarent derzue zellt. Dernäbe ghere Gipfel wie Tour d’Aï, Tour de Mayen un Rochers de Naye zum Biet um Montreux un Leysin.
Abgränzig no SOIUSA
D Waadtländer Voralpe gränze:
Berner Alpen im weiteren Sinne (SOIUSA)
Abgränzige
D Bärner Alpe im wytere Sinn gränze
Gliderig
D Bärner Alpe sin e langzogeni Gruppe am Alpenordrand. Si bsteen us drei Untergruppe (SOUISA: Untersektione): D Gränze vu däne drei Gruppe zuenand sin am Grimselpass un am Sanetschpass.
Zentralschweizer Voralpen
Zäntralschwyzer Voralpe haißt mer d Voralpe in dr Zäntralschwyz, d. h. in dr Kanten Obwalde, Nidwaudä, Lozärn, Zoog, Schwyz un Üri. Mer dailt si uf in d Lozärner Voralpe, d Unterwaldner Voralpe un d Schwyzer Voralpe. No eltere Darstellige u. a. au im Geografische Lexikon vu dr Schwyz, sin di ganze Ämmitauer Alpe, u. a. au Biet vum Bärner Oberland bis Thun, Inderlache un Brienz zue dr Zäntralschwyzer Voralpe zellt, no neiere un no SOIUSA verlauft d Weschtgränze vu dr Lozärner Voralpe un dodermit vu dr Zäntralschwyzer Voralpe am Ämmitau un am Marietal (d. h. uf dr Charte ohni d Biet XIV und XV).
Waadtländer und Freiburger Voralpen (SOIUSA)
D Waadtländer un Fryburger Voralpe (dt. Waadtländer und Freiburger Voralpen, frz. Préalpes Vaudoises et Fribourgeoises) isch d Sektion 14.I un dodermit d Zämefassig vu dr Fryburger Voralpe un dr Waadtländer Voralpe no dr SOIUSA-Klassifizierig vu dr Schwyzer Voralpe. Si lige in dr Weschtschwyz in dr Kanten Fryburg, Bärn un Waadt. Dr hegscht Gipfel isch dr Le Tarent im Waadt. Dr Vanil Noir isch di hegscht Hebig im Kanton Fryburg.
Gränze
D Waadtländer un Fryburger Voralpe gränze:
Fryburger Alpe
No andere Yydailige haißt s Biet Fryburger Alpe (dt. Freiburger Alpen, frz. Alpes Fribourgeoisrs), wu zue dr Weschtalpe zelle un im Oschte an d Ämmitaler Alpe un im Side an d Bärner Alpe gränze.
Hartmann von Aue
Dr Hartmann vo Aue († vermuetlig zwüsche 1210 und 1220) gältet näben em Wolfram vo Eschebach und em Gopfriid vo Stroossburg as dr bedütendst Epiker vo dr sogenannte middelhoochdütsche Klassik um 1200. Zämme mit em Heinrich vo Veldeke stoot er am Aafang vom hööfische Roman, wo us Frankriich überno worde isch. Vom Hartmann si d Värsgschichte Erec, Gregorius oder Der gute Sünder, Der arme Heinrich, Iwein, en allegorischs Stritgsprööch, wo under em Naame S Glaagebüechli bekannt isch, überliiferet und e baar Minnelieder und Chrüzlieder.
Vom Hartmann kennt mä weder si Härkumft sicher, no won er gschafft het. Er het in ere middelhoochdütsche Litratuursprooch gschriibe, wo starki Dialäktäigehäite mögligst vermiide het, so dass sich sini Wärk überregional häi chönne verbräite. Sini Riim wiise aber uf druf aane, ass er us em alemannische Ruum cho isch. Doodrzue basst d Beschriibig vom Hartmann as von der Swâben lande bim Heinrich vom Düürlin (Crône, V. 2353). Mä cha also aanee ass er us em Herzoogdum Schwoobe gstammt het.
Comer Voralpen (SOIUSA)
D Comer Voralpe sin d Untersektion 11.I vu dr SOIUSA-Kategorisierig un ghere zur Sektion Luganer Voralpe. Si lige z Italie in dr Provinz Como un in dr Schwyz im Kanton Tessin. Dr hegscht Bärg isch dr Pizzo di Gino.
Gränze
D Comer Voralpe gränze:
Hartmann von Aue
Aue isch en Ortsnaame, wo so vil vorchunnt, ass mä dr gnaui Häärkumftsort vom Hartmann nit cha festleege. Mööglig weere Au bi Ravensburg (Chlooster Wissenau), Au bi Freiburg, Eglisau (im Kanton Züüri) und Obernau am Neckar (in dr Nööchi vo Rotteburg bi Tübinge). Mä wäiss, ass es dört sit 1112 e Ministerialegschlächt im Dienst vo de Zääringer gee het. Zu de bekannte Mitgliider vo dere Aadelsfamilie vo Ow ghöört au e Henricus de Owon oder de Owen.
Es fallt uf, ass dr Held im Arme Heinrich dr gliich Naame gha het: Heinrich von Ouwe (V. 49) wo den vürsten gelîch (V. 43) ze Swâben gesezzen (V. 31). Mä cha daas eso usleege, ass das uf im Hartmann si äigeni, poetisch verklärti Familiegschicht aaspiilt oder e Huldigung an d Familie vom Ufdraaggääber isch. Wil d Noochkomme vom riichsfürstlige Heinrich dur däm si Ee mit eme Buuremäitli dr Aadelsstand verlore hätte, gseet die zwäiti Erklärig wenig woorschinlig us. Aber dr Hartmann hätt dr Stand vo siner äigene Familie in dr unfreije Ministerialidäät dur e fürstligi Abkumft chönne verklääre.
Die zitligi Iiornig vom Hartmann sim Wärk und sini Lääbensumständ
Über s Lääbe vom Hartmann vo Aue git s käni Urkunde, und doorum muess mä sini Lääbensumständ us däm, was är in sine Wärk gschriibe het oder anderi Autore über iin in iire Wärk gschriibe häi, rekonstruiere. Datum chönne us dr erschlossene zitlige Iiornig vo sim Wärk abgläitet wärde, blibe aber immer spekulativ.
Im Chrétiens de Troyes sini Erec et Enide und Yvain, die altfranzösische Kwelle für em Hartmann sini Erec und Iwein, si woorschinlig um 1165 und um 1177 entstande. Dorum nimmt mä aa, ass dr Hartmann noch 1180 as Dichter erschiine isch. Spöötistens 1205/10 si alli Värsromään vom Hartmann bekannt gsi, denn dr Wolfram vo Eschebach beziet sich im Parzival uf en Iwein (253,10–14; 436,4–10), und dä gältet us stilistische Gründ as dr letscht vo de vier Romään vom Hartmann.
Im Hartmann sini Chrüzlieder spiile äntwääder uf e Dritt Chrüzzuug (1189) aa oder uf e sogenannt Dütsch Chrüzzuug (1197), wo dr Heinrich VI. het afo vorberäite, aber gstorbe isch, bevor er het chönne stattfinde. Öb dr Hartmann am ene Chrüzzuug mitgmacht het, isch umstritte. Dr Gönner, wo dr Dood von em zwäimol in de Chrüzlieder erwäänt wird (V,4 und XVII,2), isch möögligerwiis dr Zääringer Berthold IV. gsi, wo 1186 gstorbe isch. Dr Saladin († 1193) wird im dritte Chrüzlied (XVII,2) erwäänt, was früener as ä zentrale Bezugspunkt für d Wärkchronologii gulte het. Aber im äinzige überliiferete Teggst, im Codex Manesse, isch s nid äidütig, öb von em as ä lääbigi Person greedet wird.
Um 1210 het dr Gopfriid vo Stroossburg in sim Litraturexkurs im Tristan vom Hartmann as vom e lääbige Dichder gschriibe (V. 4621–4635). Dr Heinrich vom Düürli het noch 1220 in sim Gawain-Roman Der Âventiure Crône si Dood beklagt (V. 2372–2437).
Stand, Bildig und Härkumft
Wil dr Hartmann vo Aue sini Wärk schriftlig verfasst het, wäiss mä wenigstens, au wenn s banaal usgseet, ass er het chönne lääse und schriibe. Im Middelalter isch das nit sälbstverständlig gsi und nume relativ weenig Lüt häi daas chönne. Die mäiste Informazioone über d Lääbensumständ vom Hartmann liifere d Proloog und d Epiloog vo sine Wärk. Bsundrigs in de Proloog vom Arme Heinrich und Iwein macht dr Hartmann Ussaage über sich sälber:
Dr Hartmann het vo sich as Ridder greedet, aber er het äigetlig zum unfreije Stand vo de Ministeriale ghöört. Er het si Bildig bedoont, wien er die mit em Lääse vo Büecher immer mee verdieft häig. Zu sällere Zit isch mit gelêret e Bildig an ere Schuel gmäint gsi, wo vo gäistlig usbildete Leerer latiinischi Wärk underrichdet worde si.
Was mä vom Hartmann us de Proloog wäiss, isch für e Ridder um 1200 ungwöönlig und es isch mööglig, ass er sich literarisch het welle stilisiere und sich sim Publikum empfääle, unabhängig vo sim daatsächlige Stand und sibere persöönlige Bildig. So wien er s verzellt, het er as Ridder zum gliiche Stand wie si Publikum ghöört und het dank sinere Bildig e bsundrigi Kompetänz gha, zum literarischi Wärk z verfasse. Die legändehafte Wärk Gregorius und dr Arm Heinrich und d Klage wiise allerdings uf filosoofischi, theologischi und rhetorischi Grundkenntniss aane, was en Usbildig an ere Domschuel woorschinlig macht. Uf e Chloosterschuel wie die z Riichenau hätt er woorschinlig nid chönne goo. Wil Erec und Iwein us schriftlige franzöösische Vorlaage überdräit worde si, muess dr Hartmann au usgezäichnet Französisch chönne haa.
Aue isch en Ortsnaame, wo so vil vorchunnt, ass mä dr gnaui Häärkumftsort vom Hartmann nit cha festleege. Mööglig weere Au bi Ravensburg (Chlooster Wissenau), Au bi Freiburg, Eglisau (im Kanton Züüri) und Obernau am Neckar (in dr Nööchi vo Rotteburg bi Tübinge). Mä wäiss, ass es dört sit 1112 e Ministerialegschlächt im Dienst vo de Zääringer gee het. Zu de bekannte Mitgliider vo dere Aadelsfamilie vo Ow ghöört au e Henricus de Owon oder de Owen.
Es fallt uf, ass dr Held im Arme Heinrich dr gliich Naame gha het: Heinrich von Ouwe (V. 49) wo den vürsten gelîch (V. 43) ze Swâben gesezzen (V. 31). Mä cha daas eso usleege, ass das uf im Hartmann si äigeni, poetisch verklärti Familiegschicht aaspiilt oder e Huldigung an d Familie vom Ufdraaggääber isch. Wil d Noochkomme vom riichsfürstlige Heinrich dur däm si Ee mit eme Buuremäitli dr Aadelsstand verlore hätte, gseet die zwäiti Erklärig wenig woorschinlig us. Aber dr Hartmann hätt dr Stand vo siner äigene Familie in dr unfreije Ministerialidäät dur e fürstligi Abkumft chönne verklääre.
Möögligi Mezeen vom Hartmann
Ooni e Mezeen het e middelalterlige Dichder nit chönne schaffe, aber im Underschiid zum Chrétien de Troyes het dr Hartmann sini Gönner nit mit em Naame erwäänt, so dass mä in dere Froog nume cha spekuliere. Für e Hartmann chömme in erster Linie d Zääringer, d Welfe und d Staufer in Froog, aber mä cha kä Verbindig zu äim vo dene Gschläächter noochwiise.
Die mäiste verdräte hüt d Aasicht, ass dr Hartmann woorschinlig für e Hoof vo de Zääringer gschafft het. Das chönnt erklääre, wien er zu sine Vorlaage für Erec und Iwein cho isch, denn daas Aadelsgschlächt het ängi Kontakt z Frankriich gha, wo bis in dr Wirkigskräis vom Chrétien de Troyes glängt häi. Au s Wabbe, wo mä in de Liederhandschrifte am Aafang vom 14. Joorhundert zu de Autorebilder vom Hartmann doo het, cha as en Abwandlig vom Zääringer-Wabbe dütet wärde: Wissi Aadlerchöpf uf blauem oder schwarzem Grund.
Under de welfische Fürste chunnt nume dr Welf VI. as Gönner in Betracht. In däm Fall weer im Hartmann si Häimet woorschinlig Wissenau bi Ravensburg.
Chronologii
Us stilistische Gründ cha mä en inneri Chronologii vo de Werke erschliesse, und noch dere stoot s Klagebüechli am Aafang. Erec isch dr ersti Värsroman vom Hartmann, und denn Gregorius, dr Arm Heinrich und Iwein. Au wenn die Räijefolg fast usschliesslig uf Sproochundersuechige basiert, isch si in dr Forschig witgehend anerkennt. Es weer allerdings au mööglig, ass dr Arm Heinrich noch em Iwein oder parallel zun em entstande isch. Dr Aafang vom Iwein (öbbe 1000 Värs) chönnt öbbe zur gliiche Zit wie Erec verfasst und dr Roman erst spööter fertig gschriibe worde si. D Stellig vo dr Klag as ersts Wärk isch nit ganz dütlig, doch dr Autor bezäichnet sich din sälber as jungelinc (V. 7).
E Räijefolg vo de Lieder muess hüpothetisch bliibe. Unklar isch scho, öb d Lieder, wo erhalte si, öbbe s ganze lüürische Wärk vom Hartmann usmache. Au drüber wie si ufgfüert worde si, wäiss mä wenig. Wenn si alli zämme e Gschicht verzele, chönnt mä e Dramaturgii erschliesse, wo denn au uf Sälbsterläbts chönnt zruggrife. Aber son e Züklus blibt Spekulazioon und gältet as eender unwoorschinlig, so dass nume d Chrüzlieder an historischi Eräigniss chönne aabunde wärde – aber sogar daas isch umstritte.
In dr früenere Forschig het mä aagnoo ass im Hartmann si Persöönligkäit sich entwigglet het und us däm e früeji Schaffensfaase mit de wältlige arthurische Epos Erec und Iwein abgläitet, und denn sige noch ere persöönlige Kriise die religiös gfärbte Gschichte Gregorius und Armer Heinrich choo. Die Sicht het sich uf dr äinte Site uf e Geegesatz zwüsche de wältlige Minnelieder und de Chrüzzuuglieder gstützt und uf dr andere uf e Proloog vom Gregorius, wo dr Autor din die äitle Sprüch vo sinere Juugend ableent, won er mit ene in dr Vergangehäit dr Biifall vo dr Wält gsuecht häig; jetz welli er aber mit ere religiööse Gschicht d Last vo dene Sünde verchliinere. Son e autorpsüchologischi Interpretazioon wird hüte wägen em topische Charakter vo de Ussaage im Proloog für e Hartmann wie für die mäiste middelalterlige Autore witgehend abgleent.
D Lieder
Im Ganze si vom Hartmann 18 Döön erhalte, wo zu jeedem e Riimschema, e metrische Bau, e Stroofeform und en äigeni Melodii ghöört häi. D Melodie si aber nit überliiferet. Drzue kennt mä 60 Stroofe. Thematisch stöön d Minnelieder nooch zum didaktische Teggst vom Klagebüechli. Bi allne wird über die subjektiv-erotische und die gsellschaftlig-ethische Aspäkt vo dr Gschlächterliebi im Sinn vo dr hööfische Minne diskutiert. Die drei Chrüzlieder fülle thematisch e Subgattig vo dr Minnelürik, wo in de Joorzäänt um 1200 e groossi Bedütig gha het und d Verpflichdig vom Ridder zum Dienst an Gott sinere Verpflichdig zum Minnedienst gegenüberstellt. Formal underschäide si sich nit vo Minnelieder.
Für e Hartmann isch en ärnste, nüchterne und razionale Stiil charakteristisch. In dr dütschsproochige Chrüzzuugslürik häi d Lieder vom Hartmann e bsundrigi Stellig. Käi andere Dichder, wo in ere Volkssprooch gschriibe het, mit dr Usnaam vom Walther vo dr Vogelwäid mit sinere Elegii, het mit eme sonige Ärnst ethischi Grundfrooge ufgworfe.
S grösste interpretatorische Brobleem in dr hööfische Lürik isch iire biografisch Inhalt. In dr eltere Forschig het mä s Wärk vom Hartmann autorpsüchologisch dütet, e reali unerfüllti Minnebeziejig aagnoo und e Däilnaam am ene Chrüzzuug as Abschluss von ere persöönlige Entwigglig aagluegt. Mä het in sinere Chrüzzuugsdichdig doorum en Absaag an die irdischi Minne zugunste vo dr Gottesminne gsee. Mä het dänggt, ass e persöönligi Sinnkrise dur e Dood vo sim Gönner, wo zwäimol erwäänt wird, usglööst worde isch. D Minnechlaag wird hüte allgemäin as topisch aagluegt; öb dr Hartmann daatsächlig am ene Chrüzzuug mitgmacht het, blibt hüpothetisch.
S Klagebüechli
S literarische Muster vom Strit zwüsche Seel und Liib isch in dr religiööse middelalterlige Dichdig wit verbräitet, wie s dr Hartmann in die wältligi Sfääre überdräit het, het hingege käni diräkte Vorlöifer oder Noochfolger im dütschsproochige Ruum. Erst us em 14. Joorhundert si e hufe vergliichbari Minnerede überliiferet – im Hartmann si Wärk isch zu dere Zit aber woorschinlig scho vergässe gsi. Mä diskutiert, öb s e franzöösischi oder provenzalischi Vorlaag gee het, wil d Minneleer die modärnsti Konzepzioon vo dr Minne us Frankriich adaptiert het. E Teggststell, wo drvoo d Reed isch, ass herze dr Chrüterzauber us Frankriich brocht häig (V. 1280), dütet uf französischi Kwelle. Mä het überliifereti franzöösischi Teggst gsuecht, wo für e sonigi Vorlaag in Froog chieme, het aber nüt gfunde.
D Artusepik: Erec und Iwein
Erec und Iwein ghööre zum Saagekräis vom König Artus. Dr Erec gältet as dr erst Roman vom Hartmann, und isch au dr erst Artusroman im dütschsproochige Ruum und noch em Eneasroman vom Heinrich vo Veldeke dr erst Roman, wo die aktuelli Konzepzioon vo dr Minne us Frankriich ufgnoo het. Noch de litratuurgschichtlige Konwenzioone gälte dr Eneasroman und dr Erec doorum as die erste Romään uf Dütsch, wo im äigentlige Sinn hööfisch si. Wil dr Proloog im Ambraser Heldebuch (um 1510), dr äinzige Handschrift wo (fast) vollständig erhalte isch, feelt, git s käni Aahaltspünkt uf d Umständ, wie dä erst dütsch Artusroman entstande isch.
Bäidi Artusepos vom Hartmann basiere uf franzöösische Epos vom Chrétien de Troyes. Dr Hartmann het dr Erec seer frei uf Dütsch übersetzt und drbii Rücksicht gnoo uf sini Höörer, wo literarisch im ene andere kulturelle Umfäld weniger Vorbildig gha häi, und het erklärendi Exkürs in Roman doo. Do und dört isch au d Idee ufchoo, ass dr Hartmann für en Erec nit dr altfranzöösisch Chrétien-Roman verwändet het, sondern e niiderrhiinisch-niiderländischi Vorlaag. Für die Theorii git s aber nume wenig Aahaltspünkt, mä cha sich aber vorstelle, ass es Nääbekwelle gee het.
Bim Übersetze vom Iwein het sich dr Hartmann, bi aller künstlerische Suwerenidäät, änger an si Vorlaag ghaltet. Wil dr nöi Litratuurtüp vom hööfische Roman denn z Dütschland scho etabliert gsi isch, het er jetz uf usfüerligi Erkläärige fast ganz chönne verzichde. Es fallt bi bäide Artusepos uf, vor allem aber bim Iwein, ass es määrlihafti Verzelmotiv git, wo wääsentlig uf d Häärkumft vom literarische Stoff zrugggöön. Dr Themekräis um e König Artus ghört zur Matière de Bretagne, keltischi Stoff, wo ursprünglig mündlig überliiferet worde si und mit de Bearbäitige vom Chrètien Iigang in die öiropäischi Litratuur gfunde häi.
Strukturell git s bi bäide Artusepos e sogenannte Dobbelwääg: Dr Held gwünnt dur âventiure gsellschaftligi Anerkennig am Hoof vom König Artus und d Hand von ere schööne Daame (d Läitbegriff doo si êre und minne) und glangt so us dr Naamelosigkäit zum Gipfel vom Ruem. Dur äigeni Schuld grootet er aber in e Komflikt mit dr Umwält und verliert d Gunst vo sinere Daame wider. Erst bim zwäite Aalauf chann er sich dur nöiji ridderligi Daate und e Leerbrozäss rehabilitiere und s soziale Aasee und d Zuenäigig vo dr Daame zruggwünne.
Die legändehafte Verzelige: Gregorius und Der arme Heinrich
Es isch schwiirig die bäide Gschichte Gregorius und Dr arm Heinrich zun ere Gattig zdue: Bäidi behandle religiöös grundierti Thema um Schuld und göttligi Gnaad und verwände Forme vom Verzeltüp vo dr Legände; dr Gregorius isch e Papstvita, dr Arme Heinrich so öbbis wien e Märe. Gliichzitig handlet es sich aber um romanhafti hööfischi Verzelige, wo bis zum ene gwüsse Graad as fikzional chönne gälte. D Forschig brucht doorum d Bezäichnig hööfischi Legände.
Dr Gregorius grift s Inzest-Motiv dobblet uf. D Interpretazioon überloot er im Publikum, wie schwer die unverschuldeti Sünd vo dr Geburt us eme Inzest und die umbewussti Sünd vom äigene Inzest wääge.
Dr Arm Heinrich konzentriert sich mee uf d Reflexioon und die subjektivi Reakzioon vo de handelnde Figuure as uf die üsseri Handlig. Intressant isch e mööglige Bezug zur äigene Familiegschicht vom Hartmann. Dr Proloog reedet vo Kwellesuechi in (latiinische) Büecher, mä het aber en entsprächendi Vorlaag nit chönne noochwiise.
Überliiferig
Vom Erec si num weenigi Teggst erhalte: Äi Handschrift us em 16. Joorhundert im Ambraser Heldebuech, wo fast vollständig isch, und drei Fragmänt us em 13. und 14. Joorhundert. Das entspricht nit dr bekannte Wirkig, wo dr Erec-Stoff gha het. Wiso nume so weenig Teggst überliiferet si, über daas cha mä nume spekuliere. D Fragmänt, wo mä in dr jüngste Zit gfunde het, häi nöiji Frooge zur Überliiferigsgschicht ufgworfe. Bim sogenannte Zwettler Fragmänt us em Stift Zwettl in Niiderööstriich het mä uusegfunde, ass es sich um e Bruchstück vom Erec us em 2. Viertel vom 13. Joorhundert handlet. Es gseet us, wie wenn dr middeldütschi Teggst en Übersetzig us em Franzöösische wurd überliifere, wo vom Hartmann unabhängig isch, und as dr Middeldütschi Erec bezäichnet wird. Scho vorhär het mä wägen em Wolfebütteler Fragmänt us dr Middi oder em 3. Viertel vom 13. Joorhundert afo dängge, ass es e zwäiti Übersetzig chönnt gee ha, wo nööcher zur Vorlaag vom Chrétien wurd stoo as dr Teggst im Ambraser Heldebuech. Was s Verheltnis vo dere vermuetete middeldütsche Wersioon und em ooberdütsche Erec vom Hartmann isch, öb si e Vorlöifer, en unabhängigi Parallelwersioon oder e Züügnis vo Rezepzioon daarstellt, wäiss mä nit.
Dr Iwein hinggeege ghöört zu de Romään us dr Zit um 1200, wo am sterkste überliiferet si: Es git 15 vollständigi Handschrifte und 17 Fragmänt vom Aafang vom 13. bis ins 16. Joorhundert, mee as zum Bischbil vom Gopfriid sim Tristan. Nume d Romään vom Wolfram vo Eschebach (Parzival, Willehalm) si no hüfiger as dr Iwein abgschriibe worde. Dr Gregorius und dr Arm Heinrich si mit säggs beziejigswiis drei vollständige Handschrifte überliiferet und mit fümf beziejigswiis drei Fragmänt. Dr Gregorius isch dreimol, dr Arm Heinrich äimal uf Latiinisch übersetzt worde. Bäidi Teggst si au anonümisiert in wit verbräiteti Kompilazioone, wie Legändesammlige, historischi Wärk oder Volksbüecher, ufgnoo worde.
Alli 60 Stroofe vo de Lieder vom Hartmann si im Codex Manesse überliiferet, in dr Weingartner Liederhandschrift 28 und in dr Chläine Häidelbärger Liederhandschrift 10, drzue chömme no veräinzelti anderi Überliiferige. Die drei Chrüzlieder vom Hartmann si im Codex Manesse enthalte, äins von ene au no in dr Weingartner Liederhandschrift.
Bearbäitige im Spootmiddelalter und in dr Früeje Nöizit
Die offeni Teggstform vo de legändehafte Gschichte vom Hartmann het s liicht gmacht, ass si in Legände- und Exämpelsammlige ufgnoo worde si, und eso anonümisiert wit verbräitet worde si. Dr Gregorius isch bis 1450 in drei latiinische und in zwäi dütsche Adapzioone uusechoo. Er isch Däil vo dr latiinische Exämpelsammlig Gesta Romanorum gsi, wo in ganz Öiropa verbreitet gsi isch und vo dr populärste dütsche Legändesammlig Der Heiligen Leben. Dr Gregoriusstoff isch in dene Prosauflöösige seer bekannt worde. Dr Arm Heinrich isch bis ins 15. Jahrhundert tradiert und in zwäi latiinischi Exämpelsammlige ufgno worde.
Dr Ulrich Fuetrer het noch 1480 e stark kürzti Nöifassig vom Iwein gschriibe. Dr Iban in 297 Titurelstroofe isch dr vierti vo siibe Artusromään in sim Buech vo de Abentüür. D Überliiferig vo de Artusepos isch in dr Reformazioonszit im 16. Joorhundert, wo au vili anderi Dradizioone broche worde si, ume gsi. Wie die mäiste hööfische Romään si au dr Iwein und dr Erec nit in Prosawersioone ufglööst und in druckti Volksbüecher überno worde. Nume e baar middelhoochdütschi Epos mit eme chliinere literarische Aaspruch häi dr Übergang in s nöije Medium gschafft.
Anderi Dichder, wo dr Hartmann erwäänt häi
Scho sini Zitgenosse häi dr Hartmann as e füerende Dichder aagluegt. Das isch nid nume an dr formale und sinnhafte Klarhäit vo sine Romään glääge, sondern au an sinere Rolle vom e Begründer vo nöije literarische Gattige in dr dütsche Dichdig. Dr Gopfriid vo Stroossburg het en im Tristan (um 1210) für sini kristallînen wortelîn globt (Vers 4627) und het em im ene Litratuurexkurs dr erst Blatz under de Epiker gee. Dichderkatalöög, wo dr Hartmann din äänlig as stiilbildend globt wird, het s im Rudolf vo Ems sim Alexander (noch 1230) und im Willehalm vo Orlens (um 1240), wo dr Erec erwäänt wird. Dt Heinrich vom Türlin widmet em Hartmann in dr Crône (noch 1220) e rüerendi Dootechlaag und beschribt en as e Lüriker, wo Norme für Usgangs- und Middelpünkt gsetzt häig. Au do wird uf d Handlig vom Erec Bezug gno, wo bim Publikum as bekannt vorusgsetzt wird. Dr Heinrich vom Türlin grift bi Zitat allerdings au uf e franzöösischi Erec-Handschrift zrugg.
Au spööter, won er scho kanonisiert gsi isch, git s Äänligs im Meleranz vom Pleier (um 1270), im Konrad vo Stoffel sim Gauriel (um 1270), im Jüngere Titurel vom Albrecht (um 1270) und in dr Steirische Riimchronik vom Ottokar us dr Gaal (um 1310). Wäärend die Dichder im Hartmann sini Artusepos loobe, isch dä vo Gliers, e Lüriker us dr 2. Helfti vom 13. Joorhundert, von em as Minnesänger begäisteret gsi. Im Hartmann sini religiöös gfärbte Wärk hinggeege si zwar wit verbräitet gsi udn vilmol bearbäitet worde, wärde aber niene erwäänt.
Im Parzival vom Wolfram vo Eschebach, wo gege 1205 entstande isch, wird uf en Erec und au uf en Iwein aagspiilt. Die Erwöönige hälfe au bi dr Datierig vo de Wärk vom Hartmann (terminus ante quem). Aber im Geegesatz zu de spöötere Nennige si die vom Wolfram eender e chli spöttisch bis kritisch. Spööter chömme mäistens Aaspiilige uf die arthurische Romään vom Hartmann vor, wo in d Handlig integriert si, wie im Wigalois vom Wirnt vo Groofebärg, im Garel vom Pleier und im Jüngere Titurel. Sonigi Referänze git s sogar im ene Wärk wo mit dr arthurische Thematik nüt z due het, in dr Riimlegände vom Häilig Georg vom Reinbot vo Durne.
Bildrezepzioon
Dr Iwein isch e baar Mol bildlig daargstellt worde, und zwar scho glii wo dr Roman bekannt worde isch. Es fallt uf, ass s Medium oodrfür nit Buechillustrazioone gsi si, sondern vor allem d Wandmoolerei und d Wanddeppigg. Die monumentale Daarstellige in Woonrüüm ('Drinkstuube') isch die gsellschaftligi Representazioon. Die künstlerisch aaspruchsvollste Illustrazioone si d Iwein-Wandbilder uf dr Burg Rodenegg bi Brixe im Südtirol. Es isch umstritte, öb mä si noch kunsthistorische Kriterie grad noch 1200 oder zwüschen 1220 und 1230 söll datiere. Dr Züklus isch erst 1972 freigläit worde und bestoot us elf Bilder, wo nume Szene us em erste Däil vom Iwein daarstelle. Im Hessehoof z Schmalkalde, ebefalls us dr erste Helfti vom 13. Joorhundert, si im ene Woonruum, ere 'Drinkstuube', Wandbilder mit 23 Szene erhalte, drei si verloore gange.
Modärni Rezepzioon
1780 het mit em Johann Jakob Bodmer sinere Fabel von Laudine die nöizitligi Hartmann-Rezepzioon aagfange. Si Schüeler Christoph Heinrich Myller het 1784 en ersti Teggstedizioon vom Arme Heinrich und vom Twein (= Iwein) noch middelalterlige Handschrifte uusegee. 1786 het dr Karl Michaeler e zwäisproochigi Iwein-Usgoob veröffentligt. Uf dr Grundlaag vom Myller sinere Edizioon basiert im Gerhard Anton von Halem si Rokoko-Adapzioon Ritter Twein (1789). D Iwein-Edizioon vom Georg Friedrich Benecke und Karl Lachmann vo 1827 isch bis hüte in verschiidene Nöibearbäitige die maassgääbligi Teggstedizioon bliibe. Dr Erec isch 1839 vom Moriz Haupt ediert worde.
1815 häi d Brüeder Grimm e kommentierti Usgoob vom Arme Heinrich mit ere Noochverzelig veröffentligt. Dr Karl Simrock het 1839 dr Gregorius zum erste Mol — für 'jede gfüülvolle Lääser' — uusegee und het drbii dr Aaspruch gmacht, mit sinere Noochdichdig d Ächthäit vom Teggst widerhäärzstelle. Literarisch isch dr Arme Heinrich bsundrigs hüfig bearbäitet worde, unter anderem vom Adelbert von Chamisso (1839), vo dr Ricarda Huch (1899) und vom Gerhart Hauptmann (1902). Au die ersti Opere vom Hans Pfitzner isch e Verdoonig vom Arme Heinrich noch eme Libretto vom James Grun (1895) gsi. Dr August Klughardt het in dr Noochfolg vom Richard Wagner 1879 en erfolgloosi Iwein-Opere komponiert. Dr spootromantisch Komponist Richard Wetz het d Muusig für e Kreuzzfahrerlied noch em Hartmann für gmischte Chor gschriibe.
Die freiji Gregorius-Adapzioon Der Erwählte vom Thomas Mann (1951) stoot under alle modärne Bearbäitige vo de Wärk vom Hartmann uuse. Zletscht häi dr Markus Werner (Bis bald, 1995), dr Dramatiker Tankred Dorst (1997) und dr Lyriker Rainer Malkowski (1997) dr Arm Heinrich ufgrife. D Felicitas Hoppe het mit Iwein Löwenritter (2008) d Iwein-Gschicht für Chinder noochverzelt.
La Procure
La Procure ìsch a frànzeescha Büachhàndelskätta, wo-n-ànna 1898 vum Àbt Henri Delépine z’ Arras grìnda worra ìsch. Sitter 1919 bfìndet sìch dr Sìtz z’ Pàris.
Gschìcht
Dr äärschta Lààda, „La Procure de musique religieuse“, han dr Àbt Henri Delépine un si Brüader Louis ànna 1898 z’ Arras, ìm Norda vu Frànkrich, grìnda. Zwìscha 1914 un 1918 ìsch d’ Gsällschàft uff Boulogne-sur-Mer verschìewa worra, un schpeeter uff Anglànd. Dernoo ìsch dr Sìtz ànna 1918 uff d’ Rue Cassette ìm 6. Arrondissement vu Pàris verschìewa worra, un ìm nachschta Joohr uff d’ Rue de Mézières, gega-n-ìwwer d’ Kìrich Saint-Sulpice, ìm ehamààliga Noviziàt vu da Jesüita.
Àm Ààfàng ìsch dr Zwack vu dana Büachhàndlunga gsìì, religiöösa Müsik üssaz’gaa un z’ vertaila, un Biacher so wia àndra Gegaschtand fìr d’ Pfàrräija z’ vergalta. Ìm Joohr 1934 ìsch dr Betriib a Àktiagsällschàft worra, unter’m Nàmma La Procure Générale du Clergé des missions et des œuvres catholiques. Ànna 1975 hàt d’ Ärwa dr Betriib ìn da Publication de La Vie Catholique verkàuift; doo drbi hàt dr Betriib aifàch dr Nàmma „La Procure“ bikumma.
Wo-n-’s verkàuift worra ìsch, hàt La Procure a Umsàtz vu 16 Millioona Euro ghàà, drunter 3 Millioona dur d’ Online-Verkàuifa.
Ìm Septamber 2016 ìsch dr Jean-Baptiste Passé Hàuiptdirakter vu La Procure worra. Ànna 2021 hàt’r àwwer s’ Unternamma fàraloo.
Ìm Grand Est
Ìm Elsàss gìtt’s kä Büachhàndlung „La Procure“. Dr ainziga Lààda ìn dr Regioon Grand Est ìsch z’ Reims.
Literàtürpriis
Sitter 2008 bedànkt jeds Joohr La Procure zamma mìt dr Zittschrìft „Panorama“ a gaischtliga Büach, wo-n-ìm àlta Joohr üssakumma ìsch, mìt’ma Priis (em Prix du livre de spiritualité Panorama-La Procure):
Glarner Alpen im weiteren Sinne (SOIUSA)
D Glarner Alpe im wytere Sinn sin e Gebirgsgruppe in dr Weschtalpe. In dr SOIUSA-Gebirgsklassifikation wäre si as Sektion 12 gfiert. Si bsteen us dr Glarner Alpe im ängere Sinn un dr Ürner-Glarner Alpe.
Abgränzige
D Glarner Alpe im wytere Sinn gränze
Nina Betschart
Karriere
D Betschart het iri Karriere aagfange in dr Halle zäme mit ire Fryndi Nicole Eiholzer bim VBC Stäihuuse. Mit em Verain het si dr Ufstiig in d Nazionaalliiga B gschafft. Speeter hän d Betschart/Eiholzer e Beachvolleyball-Duo bildet. In dr Joor 2008 bis 2012 hän si d Schwyzer Noowugsmaischterschafte in dr Kategorie U15, U18 un U21 gwunne. Anne 2011 sin si Fimfti vu dr Juuged-WM z Umag woore un sin bi dr U18-Europamaischterschaft z Vilnius in s Finaal chuu. Mit dr Joana Heidrich isch d Betschart derno im kanaadische Halifax U21-Wältmaischteri woore. Im Joor druf sin Betschart/Eiholzer Dritti vu dr U18-EM z Brünn woore. Bi dr Juuged-WM z Larnaka un dr U20-EM z Hartberg sin si baidi Mool uf dr fimfte Rang chuu. Zäme mit dr Anouk Vergé-Dépré isch d Betschart im kanaadische Halifax wiider U21-Wältmaischteri woore. 2013 hän Betschart/Eiholzer e Turnier vu dr Schwyzer Tour z Locarno gwunne. Bi dr Wältmaischterschafte vu dr U21 z Umag un vu d U19 z Porto sin si baidi Mool wider uf dr fimfte Blatz chuu. Z Vilnius hän si d U20-Europamaischterschaft gwunne. Derno isch d Betschart mit dr Anouk Vergé-Dépré z Warna au U22-Europamaischteri woore. 2014 hän Betschart/Eiholzer z Cesenatico ire U20-Europamaischtertitel erfolgryych chenne verdaidige. Anne 2015 hän si d Goldmedaille bi dr Europaspiil z Baku gwunne un si derno im im portugiesischen Macedo de Cavaleiros U22-Europamaischterne woore. Syter anne 2016 spiilt d Betschart an dr Syte vu dr Tanja Hüberli. Betschart/Hüberli hän 2016 s CEV Satellite Turnier z Baden gwunne un sin Dritte bim FIVB Major Turnier z Klagenfurt woore. 2017 sin si bim FIVB 5-Stäärn Turnier z Poreč Dritti woore.
Anne 2021 sin d Nina Betschart un d Tanja Hüberli i dr Olympische Spiil z Tokio derbyy gsii un sin gege iri Landsfraue Joana Heidrich un Anouk Vergé-Dépré im Achtelfinaal uusgschiide. Derni sin si z Wien Europamaischterne woore.
Luganer Voralpen (SOIUSA)
D Luganer Voralpe (bzw. no dr Partizione delle Alpi au Weschtligi Lombardischi Voralpe oder Luganer Alpe) sin e Gebirgsgruppe vu dr Weschtalpe (Sektion 11 no dr SOIUSA-Yydailig). Si lige in dr Schwyz im Kanton Tessin un z Italien in dr Region Lombardei. Dr hegscht Bär gisch dr Pizzo di Gino (2245 m).
Gränze
D Luganer Voralpe wäre yygränzt:
Uftdailig
No SOIUSA cha mer d Luganer Voralpe in zwoo Untersektione un fimf Bärggruppe ufdaile.
Marie von und zu Liechtenstein
D Fiirschti Marie Aglaë Bonaventura Theresia vu un zue Liachtaschtaa, Herzoogi vu Troppau un Jägerndorf, Greefi zue Rietberg, gebooreni Greefi Kinsky vu Wchinitz un Tettau (* 14. April 1940 z Prag; † 21. August 2021 z Grabs, Schwyz ) isch syt em 30. Juli 1967 d Frau vum Fiirscht Hans-Adam II. vu un zue Liachtaschtaa gsii, em Staatsooberhaupt vum Fiirschteduum Liachtaschtaa.
Lääbe
Uf d Wält chuu isch si z Prag as Doochter vum Groof Ferdinand Carl Kinsky vu Wchinitz un Tettau (1907–1969), wu bis anne 1946 uf Schloss Horaschdowitz aasässig gsii isch, un dr Greefi Henriette, geboorei Greefi vu Ledebur-Wicheln. Si isch s viert vu siibe Chinder gsii, ire eltscht Brueder isch dr Bolitikwisseschaftler Ferdinand Groof Kinsky (1934–2020) gsii.
Si isch uf s Internaat un Realgimnaasium in dr Haimschuel Chlooschter Wald vu dr Benediktiinerne z Baade-Wiirtebäärg gange, het derno an dr Akademy fir Gebruuchsgrafik studiert un het ire Diploom abglait. Zwee Sproochufenthalt z Ängland un z Frankryych hän derzue dient, iri Sproochechäntnis z verbessere. Derno het si bis zu eire Verloobig anne 1965 as Gebruuchsgraafikeri in ere Druckerei z Dachau gschafft.
Si isch Eerebresidänti vum Liachtaschtaanische Roote Chryz un Bresidänti vum Verain for Hailpedagoogischi Hilf gsii.
Am 30. Juli 1967 het si dr doomoolig Eerbbrinz Hans-Adam in dr kadooolische Stadtpfaarchilche St. Florin z Vaduz ghyroote. S Fiirschtebaar het vier Chinder:
Am 18. Augschte 2021 isch d Fiirschti Marie no me Schlaag ins Spitaal vu Grabs yygliiferet woore, wu si am 21. Augschte gstoorben isch.
Benedikt V.
Lääbe
Dr Benedikt isch e Suhn vum Remer Johannes us dr Regio Marcelli gsii. Dr Benedikt het as glehrte Mann gulte, was em dr Byname Grammaticus yybrocht ghaa het. Är isch vum remische Patriziat 964 noch em Dod vum Papscht Johannes XII. zerscht zum Papscht gwehlt wore. Dr Chaiser Otto I. het aber gforderet, ass dr vorhär vu Rom verdribe Leo VIII. wider ins Amt gsetzt wird, wel d Remer gege s Privilegium Ottonianum verstoße ghaa hebe, wu au dr Johannes XII. aafangs billigt ghaa het. Ainewäg isch dr Benedikt uf dr Papschtdron glupft wore. Dr Papscht Benedikt het si Miei gee, d Schmach vu dr letschte Johr z tilge. No dr Eroberig vu Rom het dr Chaiser aber ainewäg vun ere Lateransynod Ändi Juni 964 dr Benedikt V. absetze un dr Leo VIII. wider yysetze loo. Dr Benedikt isch am 23. Juni vu dr Remer an Chaiser Otto I. ibergee un uf dr Synod as Gfangene vorgfiert wore. As Invasor, Usurpator un Aidbrichige aagchlagt, het er uf Verdaidigung verzichtet un si sälber fir schuldig erklert. Är isch abgsetzt un us Rom verbannt wore, derzue zum Diakon degradiert un unter d Ufsicht vum Hamburger Erzbischof Adaldag gstellt, wu au do gsii isch. As Gfangene vum Chaiser isch er uvm Adaldag uf Hamburg mitgnuu wore. Dr Adaldag isch mit em Benedikt reschpäktvoll umgange, ainewäg het er si im nordische Klima nit wohl gfieltun soll gsait haa: „Bi eich Hyperboreer cha kai italisch Härz warm wäre.“ Derzue het dr Benedikt profezeit, ass Hamburg, solang syni Bainer do rueje dien, gschlsisse un verwieschtet wird, un wildi Dier in dr Ruine dieje huuse. Wun er churzi Zyt no syre Aachumft z Hamburg, am 4. Juli 965 (no andere Aagobe 966) gstorbe gsii isch isch sy Lyych uf Ghaiß vum Otto III., vum spetere Wormser Bischof Razo, um 998 us dm Grab im alte Hamburger Mariedom gnuu un uf Rom brocht wore.
Wu ab 1245 dr alt Mariedom as dreischiffigi friegotischi Bachestabiasilika böue woren isch, het mer s läär Papschtgrab vum Vorgängerböu no gchännt. Dr Rotsherr Nicolas Franzoyser het um 1280 z Frankrych wärtvolli Chachle bränne loo un d Hamburger hän em Papscht Benedikt V e Kenotaph böue, e läär Grabdänkmol. Uf dr 25 cm hoche Blatte vum Kenotaph isch dr Papscht abbildet gsii mit Hailige un Ritter an dr Syte. 1782 isch dr Kenotaph bi me Chilcheumböu zämegschalaa un d Chachleräscht in e Gruebe gheit wore, wu ne Dail dervu anne 1949 widergfunde wore sin, wu un hit im „Museum fir Hamburgischi Gschicht“ uusgstellt sin.
Norbert Zoller
Lääbe
Dr Zoller isch z Ottersdorf ufgwagse un het anne 1969 s Abitur am Ludwig-Wilhelm-Gimnasium z Raschti gmacht.
No dr Schuel het er vu 1969 bis 1974 an dr Uniwersideet Fryburg Kadolischi Theology, Gschicht un Soziology studiert. Bis zue syre Pänsionierig anne 2014 het er as Gimnasiallehrer fir Kadolischi Religion, Gschicht un Gmainschaftskund gschafft, zerscht z Charlsrue, ab 1984 derno z Bihl.
Dr Zoller isch ghyrote, het zwai Chinder un wohnt z Lichtenau.
Dr Norbert Zoller het scho ase jung in Beat- un Rockband Gitarre gspiilt un au Folkmusik gmacht. Aafangs 1980er Johr het er aagfange sälber Lieder uf Alemannisch schrybe, im Dialäkt vu sym Haimetdort Ottersdorf, wu am nordweschtlige Rand vum Alemannisch lyt, an dr Gränze zum Sidfränkisch. Är sälber bschrybt sy Dialäkt as „badische Mundart, wobei ‚badisch‘ hier den speziellen Dialekt meint, der südlich von Rastatt im Riedort Ottersdorf gesprochen wird, nicht alemannisch, nicht fränkisch, ein wenig geglättet, um für ein breiteres Publikum verständlich zu sein‘.
Är het in däne rund 40 Johr e Hufe Ufdritt zwische Charlsrue un Offeburg un au im Elsass ghaa mit syne Lieder un dritt au hite no uf. Näbe aigene Lieder singt er au traditionälli Volkslieder us em badische un alemannische Ruum. Är isch mänkmol au scho zäme mit em Otmar Schnurr ufdrätte.
Anne 2004 het er im Ikarus Musikverlag unter em Titel „Ä Stick vum Keschdebaum“ e CD mit ere Uuswahl vu syne Lieder vereffetligt.
Dr Norbert Zoller isch Mitglid im Autorennetzwerk Ortenau/Elsass.
Wärch
Bydreg in Anthologie:
Vareser Voralpen (SOIUSA)
D Vareser Voralpe sin e Gebirggruppe sin e Gebirgsgruppe vu dr Weschtalpe. Si sin no dr SOIUSA-Klassifizierig e Untersektion vu dr Luganer Voralpe. Si lige z Italie im nerdlige Dail vu dr Provinz Varese un in dr Schwyz im Kanton Tessin.
Dr hegscht Gipfel isch dr Monte Tamaro im Tessin.
Gränze
D Vareser Voralpe gränze:
Ufdailig
No SOIUSA wird d Region in 2 Supergruppe un 4 Gruppe ufdailt:
Schwyzer Voralpen
D Schwyzer Voralpe sin dr Dail vu dr Zäntralschwyzer Voralpe im Kanton Schwyz. Noch em Schwyzer Alpe-Club wäre si as Schwyzer Voralpen in eme Alpinfierer zäme mit dr Unterwaldner Voralpe un dr Lozärner Voralpe (Pilatus-Schrattenflue-Chette) gfiert. Vu dr Däler in dr Schwyzer Voralpe chännt mer z. B. s Muotatal un s Wägital.
Ufdailig
Di wichtigschte Untergruppe sin die:
Abgränzige no SOIUSA
No SOIUSA bilde di sognännte  Schwyzer un Ürner Voralpe d Untersektion 14.IV. Di sidlige Dail vu däre Untersektion ghere zum Kanton Üri.
Si gränze
Di wichtigschte Gipfel
Di Bärg um dr Schächetaler Windgälle –, zelle zue dr Schwyzer un Ürner Voralpe no SOIUSA, lige aber scho im Kanton Üri, voreb noch em Schächetal d Oschtürner Alpe aafange.
Dur di eschtli Gränze im Bisistal ghere di hegschte Bärg im Kanton Schwyz scho zue dr Glarner Alpe. Des sin:
Tanja Hüberli
D Tanja Hüberli (* 27. Augschte 1992 z Ryycheburg) isch e Schwyzer Volleyball- un Beachvolleyballspiileri.
Karriere
D Hüberli het iri Karriere as Halle-Volleyballeri bim VBC March aagfange. Derno het si d Mittelblockeri bim Drittligischt VBC Pfäffike gspiilt. Anne 2008 isch si vun Eerschtligischt TSV Jona verpfliichtet woore. Um des Zyt het si au fir d U19-Nazionaalmannschaft vu dr Schwyz gspiilt. 2010/11 het d Hüberli bim VBC Voléro Züri gspiilt, derno isch si zum Beach-Volleybll gwägslet.
D Hüberli isch 2010 Schwyzer Vizemaischteri im Beach-Volleyball vu dr U21 woore. Im nälige Joor isch si mit dr Ines Egger bi dr U19-Wältmaischterschaft z Porto derbyy gsii un isch uf dr nyynt Rang chuu. 2012 het si mit dr Marlen Brunner bim Grand Slam z Gstaad zum eerschte Mool e Turnier vu dr FIVB World Tour gspiilt. Mit dr Fabienne Geiger isch si Nyynti vu dr U23-Europamaischterschaft z Assen woore. Derzue isch si uf dr fimft Blatz bi dr nazionaale Maischterschaft chuu un isch bi dr Studänte-Wältmaischterschaft z Brasilie derbyy gsii. Vu 2013 bis 2015 het d Hüberli e Duo bildet mit dr Tanja Goricanec. Mit ire zäme isch si 2013 Schwyzermaischteri woore. As Beschtresultat uf dr Welttour sin Goricanec/Hüberli bim Grand Slam z Moskau uf dr fimft Blatz chuu. Mit dr Sarah Leemann isch d Hüberli uf dr nyynt Rang vu dr U23-EM z Mysłowice chuu. Bi dr WM z Stare Jabłonki sin Goricanec/Hüberli drotz eme Siig iber d Tschechene Bonnerová/Hermannová no dr Vorrundi uusgschide. 2014 sin si uf Sardinie Vizeeuropamaischterne wore. Syter anne spiilt d Hüberli an dr Syte vu dr Nina Betschart. Betschart/Hüberli hän 2016 s CEV Satellite Turnier z Baden gwunne un sin Dritti bim FIVB Major Turnier z Klagenfurt wore. 2017 sin si bim FIVB 5-Stäärn Turnier z Poreč Dritti wore.
Aafangs Augschte 2020 het d Hüberli mit dr Isabel Schneider z Düsseldorf s zwait Top-Teams-Turnier vu dr dytsche Comdirect Beach Tour gwunne. Anne 2021 sin d Nina Betschart un d Tanja Hüberli bi dr Olympische Spiil z Tokio derby gsii un sin gege iri Landsfraue Joana Heidrich un Anouk Vergé-Dépré im Achtelfinal uusgschide. Derno sin si z Wien Europamaischterne wore.
Staatliche Hochschule für Gestaltung Karlsruhe
Di Staatli Hochschuel fir Gstaltig Charlsrue (Staatliche Hochschule für Gestaltung Karlsruhe, HfG) isch e 1992 grindeti staatligi Chunschthochschuel z Charlsrue. D Schwärpinkt sin Mediechunscht, Kommunikationsdesign, Produktdesign, Uusstelligsdesign un Szenografie, Chunschtwisseschaft un Mediefilosofy mit Augemerk uf Interdisziplinaritet zwische dr Fachberaich. D Hochschuel het eppe 400 Studänte*ne.
Gschicht
D Hochschuel isch am 15. April 1992 as Reformhochschuel ufgmacht wore. Si isch zäme mit em Zäntrum fir Chunscht un Medietächnology (ZKM) z Charlsrue in dr Johr 1989 bis 1992 vum Heinrich Klotz grindet wore. Die Verbindig vu Lehr-, Forschigs- un Uusstelligsinschtituzione entspricht dr sälber gstellte chinschtlerische un pedagogische Ufgab, di tradizionälle Chinscht uf d Medietächnology un di elektronische Herstelligsverfahre uuszwyte.