cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hermann IX. von Baden
Dr Markgrof '''Hermann IX. vu Bade''' († 13. April 1353) isch vu 1333 bis 1353 dr regiered Markgrof vu Bade un Herr zue Eberstei gsi.
Anne 1334 wird d Iburg vum Hermann IX. an dr Rudolf IV. vu Bade ibergee. 1350 git dr Chaiser Karl IV. d Iburg em Hermann IX. as Läche. Im glyche Johr, 1350, chauft dr Hermann s Dorf Mörsch vum Chloschter Herrealb zruck. Dr Markgrof Rudolf het des Dorf am 20. Juli 1306 an s Chloschter verchauft unter dr Bedingig vun eme Ruckchaufrächt.
Ernst Schulin
Dr Ernst Schulin (* 12. Oktober 1929 z Kassel; † 13. Februar 2017 z Fryburg) isch e dytsche Hischtoriker gsii.
Lääbe
D Vorfahre vum Schulin sin vu dr Vatersyte här hessischi Jurischte un oschtpreußischi Chauflyt gsii. D Vorfahre vu syre Mueter sin schlesischi Guetspäächter un Handwärcher gsii. Sy Vater isch Vizebresidänt am Hessische Verwaltigsgrichtshof gsii. Dr Schulin isch z Kassel ufgwachse. Är het vu 1949 bis 1955 z Göttingen un fir ai Semeschter z Dibenga Gschicht, Germanischtik un Religionswisseschaft studiert. Anne 1952 isch er fir fimf Monet uf Spanie gange. Im Johr 1954 het er fir vier Monet Kurs am Institut d’études politiques de Paris bsuecht. Vu syne akademische Lehrer het en vor allem dr Orientalischt un Religionshischtoriker Hans Heinrich Schaeder bregt. Anne 1956 isch er bim Percy Ernst Schramm z Göttingen promoviert wore mit dr Arbet Die weltgeschichtliche Erfassung des Orients bei Hegel und Ranke. Vu 1958 bis 1965 isch er wisseschaftlige Assischtänt zerscht bim Martin Göhring am Institut für Europäische Geschichte z Mainz gsii, derno an dr Universitet Gießen. Dert het er si dr Arbeit ''Handelsstaat England. Das politische Interesse der Nation am Außenhandel vom 16. bis ins frühe 18. Jahrhundert'' au habilitiert. Dr Schulin het as Brofässer fir Neieri Gschicht zerscht an dr Technische Universität Berlin (1967–1974) glehrt un im Aaschluss as Noofolger vum Erich Hassinger an dr Universitet Fryburg (1974–1995). Zue syne akademische Schueler ghere dr Christoph Marx, dr Erich Pelzer un dr Jürgen Osterhammel. Dr Schulin isch 1985/86 Stipendiat vum Hischtorische Kolleg z Minche gsii. Zäme mit em Wolfgang Reinhard isch er syter anne 1992 Rusgeber vu dr Raie Rombach Wissenschaft Reihe Historiae gsii.
Syni Forschigschwärpinkt sin d Gschicht vu dr Gschichtswisseschaft im 19. un 20. Jahrhundert gsii un di jidisch, di änglisch un di franzesisch Gschicht. Anne 1974 het er en umfangryche Band zue dr Universalgschicht rusgee, wu in dr Fachwält aber nume verhalten ufgnuu woren isch. Dr Schulin het vyl iber dr Walther Rathenau gforscht. Ab 1977 isch er Mitrusgeber vun ere vylbändige Walther-Rathenau-Gsamtuusgab gsii. Iber dr Rathenau het er 1979 e Biografy vereffetligt. Anne 1988 het er zum zwaihundertjehrige Jubileum e bis hit e baar Mol ufglaiti Darstellig iber di Franzesisch Revolution publiziert. Im Johr isch vun em e Biografy zum Karl V. uusechuu.
Vu 1968 bis 1995 het er dr Hischtorische Kommission Berlin aaghert. Dr Schulin isch vu 1969 bis 1995 Mitglid un ab 1992 Vorsitzer im Britisch-Dytsche-Hischtorikerkrais gsii, wu d Grindig vum Dytsche Hischtorische Inschtitut z London bedribe het. Anne 1981 isch dr Schulin ordeli Mitglid vu dr Haidelbärger Akademy vu dr Wisseschafte gsii. Ihm isch 1999 s Bundesverdienschtchryz am and verlihe wore. Anne 2005 isch er Ritter vu dr Ehrelegion wore.
Schrifte (Uuswahl)
Ein Schriftenverzeichnis erschien in: Gangolf Hübinger, Jürgen Osterhammel, Erich Pelzer (Hrsg.): ''Universalgeschichte und Nationalgeschichten. Ernst Schulin zum 65. Geburtstag.'' Rombach, Freiburg 1994, ISBN 3-7930-9120-1, S. 345–361
Monografie
as Rusgeber
Hammerklavier
Hammerklavier isch dr Ooberbegriff für Dasteinstrumänt mit Säite, wo dur chliini Hämmer aagschlaage wärde und eso zum wibriere brocht wärde.
D Underschiid zu andere Dasteinstrumänt
D Hämmerli vom Hammerklavier bestöön im Allgemäine us Holz und si mit Filz oder Lääder überzooge. Das isch im Underschiid gsi zum Dschembalo, wo d Säite mit Kiil aagrisse worde si, oder zum Clavichord, wo Tangänte dr Doon erzügt häi. Hützudags wird d Bezäichnig „Hammerklavier“ vor allem brucht, zum klaar zwüschen em historische Instrumänt und em modärne Klavier z underschäide, au wenn die modärne Klavier und Flüügel äigentlig immer no Hammerklavier si.
Dr Doon
Am Aafang isch dr Doon non e chli däm vom Dschembalo äänlig gsi, je wäicher dr Überzuug worde isch, umso wäicher isch au dr Doon worde. Uf jeede Fall het s Hammerklavier mee Ooberdöön ghaa as s hütige Klavier, isch aber liisliger gsi und het weniger Volume ghaa.
Schirrhein
Schirraan oder Schirrain (frz. Schirrhein, dt. Schirrhein, vun 1871 bis 1918 Schirrheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Günter Grass
Dr Günter Grass (* 16. Oktober 1927 z Danzig-Langfuhr, Freie Stadt Danzig als Günter Wilhelm Graß; † 13. April 2015 z Lübeck) isch e dütsche Schriftsteller, Bildhauer, Mooler und Grafiker gsi. Dr Grass isch e Mitgliid vo dr Gruppe 47 gsi und gältet as äine vo de bedütendste dütschsproochige Autore vo dr Noochchriegszit. Im Joor 1999 het er dr Nobelbriis für Litratuur übercho.
Lääbe
Dr Grass isch z Danzig ufgwaggse. Im Zweite Wältchrieg het er sich mit fufzääni freiwillig zur Wehrmacht gmäldet. 1944 isch er zur 10. SS-Panzer-Division „Frundsberg“ vo dr Waffen-SS gange.
Schirrhein
Geogràfi
Schirraan isch e Dorf uff de Làndstros 37, zwische Süfflum un Bischwiller. D'Isebàhnlinie zwische Hawenau und Ràstàtt geht durich s Dorf, awer isch zitter de 60er Johre nimmi benutzt. Schirraan legt àm südlische Raan vom Hawenauer Wàld, iwer dem Ried (d iwerschämmbàr Zon àm Rhin entlàng). S Dorf bsteht àlso üss zwei Taaler, s unterschte Taal isch de Ried, s iwerschte isch d Hàrdt. Schirraan het e bsundersch làngi Hauptstros von 2.5 kilometer un het friehjer wie e Strosedorf üssgsehn. Durich 's untere Taal vom Dorf lauft e Bàch, de Fallgraben (au. Bàdbàch), un noch ànderi klaani Bächer. De hechst Punkt im Dorf steht 141 meter iwer dem Meer, d Place du Tumulus, un de tiefst steht 118 meter iwer dem Meer, im sogenànnte Bosch. Schirraan isch mit dem Schirhoft gànz àngrenzend, mir merickt iwerhaupt nit dàss mir von aanem Dorf in s àndere geht. Vor Zitte sin d' Hiser numme uff aanere Sitt von de Hauptstros geböje worre, doher kommt de Spruch: «In Schirraan were d' Eierküeche numme uff aanere Sitt gebàche».
D Nochbergmeine sìn Drösem, Ewerhoffe, Schirroft, Süfflum un Hàwenàu.
Günter Grass
Lääbe
Er isch am 20. April 1945 verwundet worde und vom 8. Mai 1945 bis zum 24. April 1946 in amerikanischer Chriegsgfangeschaft gsi.
1947/1948 het er e Leer bim ene Stäimetz z Düsseldorf gmacht. Denn het er vo 1948 bis 1952 an dr Kunstakademii Düsseldorf Grafik und Bildhauerei studiert. Vo 1953 bis 1956 isch er e Schüeler vom Bildhauer Karl Hartung an dr Hochschuel für Bildendi Künst z Berlin gsi. Er het sini erste Gedicht gschriibe und Libretti für Ballett.
Schirrhein
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Günter Grass
Lääbe
1954 het er d Schwyzer Ballettdänzere, wo-n-er z Länzbrg kenne glehrt het, ghirote. Bis aafangs 1960 het er denn mit siner Frau Anna z Bariis gläbt, won er Die Blechtrommel verfasst het. In dere Ziit het er au ab und zu z Wettige, im Huus vo sim Schwager Werner Geissberger gläbt. Im Johr 1957 sin z Baris d Zwilling Franz und Raoul uif d Wält cho. 1961, no dr Ruggcher uf Berlin, d Dochter Laura, 1965 dr Suhn Bruno. 1960 isch er wider uf Berlin-Friedenau, won er bis 1972 gwoont het. 1963 isch Hundejahre erschiine, 1966 si Drama Die Plebejer proben den Aufstand und drei Joor druf dr Roman Örtlich betäubt. 1972 hän si dr Günter Grass un d Anna Schwarz drennt. D Schauspilere Helene Grass (* 1974) isch d gmäinsam Dochter mit dr Architektin und Molerin Veronika Schröter (1939-2012), d Nele Krüger (* 1979) d Dochter mit dr Lektorin Ingrid Krüger. Vo 1972 bis 1986 het er z Wewelsfleth in Schleswig-Holstäi gläbt, won er Der Butt (1977) und Das Treffen in Telgte (1979) gschriibe het. Im Johr 1979 het er d Organistin Ute Grunert ghirote, wo zwee Sühn in d Eh mitbrocht het. Vo August 1986 bis Jänner 1987 isch er e halbs Joor mit dr Ute Grunert z Indie gsi, das het en zu Kopfgeburten oder Die Deutschen sterben aus inspiriert. Denn isch er in d Nööchi vo Lübeck go lääbe. 1988 isch Die Rättin uusechoo und 1992 Unkenrufe. Si letscht Roman, Ein weites Feld, isch 1995 erschiine.
Schirrhein
Verwàltung
vun Schirraan ìsch. Schirraan ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Schirraan ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Günter Grass
Lääbe
En andere Skandal isch 2012 usbroche, wo dr Grass in verschidnige Daageszitige die politische Gedicht Was gesagt werden muss und Europas Schande veröffentligt het. Im erste Gedicht het er Israel beschuldiget, e Gfoor für e Wältfriide z si, im zwäite het er d Rolle vo de Öiropäer Griecheland gegenüber kritisiert.
Patañjali
Lebe und Legende
Öber d Lebesdate vom Patañjali isch nünt bikannt. Noch de Legende isch sini Muetter d Gonika (skt. Goṇikā) gsii, en Asketin, wo elai as Aisidleri glebt het. Do si kai Schüeler gfunde het um eres Wüsse witterzgee, het si zum Sunegott Surya bette. Do isch e chliini Schlange vom Himmel i eri Händ ghait, wo denn zumene Bueb woren isch und de Name Patañjali öbercho het (skt. pat- „flüüge, abeghaie“; añjali- „Händ i Gruess- und Bethaltig“). De Patañjali gelt as Inkarnation vo de Weltschlange Shesha (skt. Śeṣa)
De Patañjali werd i de indische Kunst as e Mischwese dargstellt. Siin Underliib ab de Hüft isch e Schlange, wo zämegringlet isch. Sini Händ het er vor de Brust i de Gruesshaltig (skt. añjalimudrā) zämegfaltet. Öber sim Chopf braitet sich e villchöpfigi Schlange wiene Scherm uus.
Werch
De Patañjali werd as de Autor vom Yogasutra (skt. Yogasūtram, n. „Laitfade vom Yoga“) aggee und gelt drum as Vatter vom Yoga. Sini Grundsätz vom Yoga geltet no hüt, weret aber zum Tail verschide interpretiert. Em Patañjali sis Yogasutra isch scho im 5. Jh. vom Vyasa im Yogasutrabhasya kommentiert wore, und de Shankara (788-820), ann vo de grööschte und bikanntiste indischie Philosophe het de Kommentar Patanjalayogasutrabhasyavivarana useggee. Im 10. Jh. het de islamisch Universalglehrti al-Biruni (973-1048) s Yogasutra is Arabische öbersetzt (Kitab Patanjali). Im 16. und 17. Jh. sind meriri Kommentär zom Yogasutra verfasst wore. Mit de Verbraitig vom Yoga usserhalb vo Indie isch denn s Yogasutra i meriri Sprooche öbersetzt wore; uf Tütsch gitses guet zwanzg verschidnigi Uusgoobe.
Nebet em Yogasutra werd em Patañjali au de Mahabashya (skt. Mahābhāṣya „Groosse Kommentar“), en Kommentar öber d Grammatikabhandlig Astadhyayi vom Panini, zuegschribe. Deno hetti de Patañjali öppe im 2. Jh. v. Chr glebt. Vermuetli handlet sich aber um zwee verschidnige Autore mit em gliiche Name.
Südbaden
Südbade bezeichnet dr südliche Teil vum ehemolige Land Bade bzw. vum Grossherzogtum Bade in Ditschland.
Je nooch Zitt git's verschideni Bezeichnige:
27. Juni
Dr '''27. Juni''' isch dr 178. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 179. in Schaltjohr), dodermit blybe no 187 Däg bis zum Änd vum Johr.
Euripides
Lääbe
Dr Euripides het zwüsche 455 und 408 v. d. Z. regelmäässig im dragische Agon z Athen Tetralogie ufgfüert. Mit sim erste Stück, wo zäigt worde isch, D Peliade (verschollen), isch er uf e dritt Blatz choo. Im Joor 441 het er zum erste Mol gwunne und het das denn no dreimol fertig brocht.
Im Joor 408 het en dr makedonisch Köönig Archelaos I. iiglaade, und zwäi Joor spööter isch er in däm sinere Hauptstadt Pella im Früelig gstorbe.
Wärk
Liste vo de verloorene, erhaltene oder fragmentarisch überliiferete Stück vom Euripides mit de überliiferete oder erschlossene Uffüerigsdaate.
Marion Maréchal
__KEIN_INHALTSVERZEICHNIS__
D’ Marion Maréchal (bìrgerlig d’ Marion Jeanne Caroline Le Pen; * 10. Dezamber 1989 z’ Saint-Germain-en-Laye bii Pàriis) ìsch a frànzeescha Politikera vu dr Pàrtäi Reconquête. Vorhar hàt sa zem Front National (FN) gheert, wo-n-ìhr Groossvàtter Jean-Marie Le Pen grìnda hàt un d’rnooh ìhra Tànta Marine Le Pen glaita hàt. Zwìscha 2010 un 2018 hàt sa dr Nàmma Marion Maréchal-Le Pen brüücht.
Ànna 2012 ìsch sa ìm süüdfrànzeescha Département Vaucluse àls Àbgoordneta ìn d’ Nàzionààlversàmmlung gwählt worra. Domìt ìsch sa d’ ainzelna FN-Àbgoordneta vu dr 14. Legislàtüürperiooda gsìì, un mìt 22 Joohra-n-ìsch sa d’ jìngschta-n-Àbgoordneta ìn dr Gschìcht vu dr Frànzeescha Repüblik bis àn dr Pàrlàmantswàhl vu 2022 gsìì. Bii dr Regionààlwàhl vu 2015 ìsch sa FN-Schpìtzakàndidààta ìn Provence-Alpes-Côte d’Azur gsìì un hàt mìt 45,2 Prozant vu da Schtìmma ìn dr zwaita Runda s’ bäschta-n-Ärgabniss vun’ra FN-Lischta ìn Frànkrììch ghàà. Sa ìsch àls d’ Ààfiahrera vu dr identitäära un liberààlkonsärwàtiiwa Schtreemung ìnnerhàlb vu dr Pàrtäi betràchtet worra.
Noh dr Presidàntschàftswàhl vu 2017 ìsch d’ Marion Maréchal üss dr Politik z’rucktratta. Ìm Joohr druff hàt sa s’ Ìnschtitüüt fìr Soziààl-, Wìrtschàfts- un Politikwìssaschàfta (ISSEP) z’ Lyon grìnda un ìsch siina Generààllaitera worra. Ìn Hìnblìck vu dr Presidàntschàftswàhl vu 2022 hàt sa dr rachtsextreema Kàndidààt Éric Zemmour unterschtìtzt. Àm 19. Àwrìl 2022 ìsch sa àls schtällvertrattenda Vorsìtzenda vu siinera Pàrtäi Reconquête ärnännt worra.
ISO 3166
I dr ISO-3166-1-Kodierlischte sind alli Codes vo dr ISO 3166, de Top Level Domains und vom IOC uufgfüehrt.
D ISO 3166 isch en Schtandard für d Kodierig vo geografische Einheite, usegee vo dr International Organization for Standardization (ISO).
Er beschtaht us drei Teile zur Codierig vo
ISO 3166-1
Dr erschti Teil (ISO 3166-1) lischtet sit 1974 u. a. zwei- (ALPHA-2) und dreibuechschtabigi (ALPHA-3) Länderchürzel uuf. Länder werded debii dur Grossbuechschtabe kennzeichnet. Di zweibuechschtabige Chürzel werded under anderem als Top-Level-Domain-Kennzeichner (TLD) für Schtaate verwendet (z. B. www.denic.de) – mit Uusnaahm vom Vereinigte Königriich, für das <tt>uk</tt> schtatt <tt>gb</tt> verwendet worde isch.
D ALPHA-2-Codes bilded au di erschte beide Zeiche für d Währigscodes nach ISO 4217.
AA, ZZ und d Bereiche QM–QZ und XA–XZ sind für privati Verwendig reserviert.
Geografischi (ISO 3166) vs. schprachlichi (ISO 639) Iiteilig
D Länderkodierig wird abwiichend vom Schtandard oft i Chliibuechschtabe aagee. Das chann zur Verwechslig mit de ISO-639-Schprachcodes füehre, wo oft, aber nöd immer, di meischtgschprochene Schprache i dem Land kodiere. DE/de schtönd für Düütschland/düütsch, FR/fr stöhnd für Frankriich/französisch, aber BE/be schtönd für Belgie/wiissrussisch.
Während ISO 3166 di geografischi Iiteilig beschriibt, definiert ISO 639 di schprachlichi Iiteilig
S Chürzel EU/eu schtaht einersiits für di geografischi Iiteilig Europäische Union, anderersiits für di schprachlichi Iiteilig baskischi Schprach.
S Chürzel AF/af schtaht einersiits für di geografischi Iiteilig Afghanistan, anderersiits für di schprachlichi Iiteilig Afrikaans.
D Iiteilig i Geografie und Schprach ergit dennoch Sinn: biischpiilswiis gilt, dass Düütsch nöd nur in Düütschland und Französisch nöd nur in Frankriich gredt wird; usserdem gits Länder, wo meh als eini offizielli Schprach händ (z. B. d Schwiiz) oder e Schprach, wo nach eme andere Land benännt isch (z. B. Brasilie mit Portugiesisch).
Sämtlichi Homographe finded sich uf meta:Language_codes/Conflicts.
In Kombination mit de Schprachcodes nach ISO 639 für Schprache erchlärt dr RFC 1766 d Aagaab vo Schprachechürzel wie mer sie für Locales benutzt, z. B. en_US (englischi Schprach im Gebiet vo de Vereinigte Schtaate vo Amerika; amerikanisch) im Gegesatz zu en_GB (englischi Schprach im Gebiet vom Vereinigte Königriich; britisch). D Schprachchürzel werded deet dur Chliibuechschtabe symbolisiert, d Länder dur Grossbuechschtabe. Nebed em Underschtrich (engl. underscore) chunnt als Trennzeiche au oft dr Bindeschtrich zum Iisatz. Locales definiered aber nöd nur e Landesschprach bzw. Regionalschprach, sondern werded au zur Lokalisierig heräzoge.
ISO 3166-2
E jüngeri Norm ISO 3166-2 definiert Churzforme für d Undergliderige vo Länder oder abhängigi Gebiet. Bispilswys sind da im Fall vo Dütschland d Bundesländer. Do folgt em Landescood (z. B. DE) au no de ISO-3166-2-Variant-Cood. Dä wird, ebefalls dur en Under- oder Bindestrich trännt, em Landescood aaghängt (z. B. DE-BY) für d Region, s Bundesland Bayern.
ISO 3166-3
D ISO 3166-3 bildet sit 1974 alli Länder ab, wo nümme exischtiered bzw. dere ihri Chürzel sich wege signifikante Änderig vo de Landesbezeichnig gänderet händ (z. B. dur Zämeschlüss vo Länder oder Landesteilige).
Scrubs
Scrubs isch en US-Amerikanischi Chrankehuusserie, wo 2001 vom Bill Lawrence gründet worde isch.
D Hauptfigur isch de JD, John Michael Dorian (Zach Braff). Er isch de Erzähler vo de Serie und es wird em Zueschauer immer wider en Iiblick i sini Gedanke gschtattet. Er het immer wider verückti Tagtröim.
Die andere Hauptfigure sind:
Medea (Euripides)
Medea isch e Dragöödie, wo dr griechisch Dichder Euripides  431 v. d. Z. verfasst het.
S Stück basiert uf dr Argonautesaag us dr griechische Müthologii. D Köönigsdochder Medea verliebt sich in Jason, wo us dr Fremdi choo isch, und hilft em s goldige Vlies z stääle. Si verrootet für in iiri äigeni Familie und dr Jason verspricht, ass er si wurd hüroote. Si faare zrugg und lande schliesslig z Korinth. Zää Joor häi so dört glücklig gläbt, bis dass d Dochder vom Köönig Kreon sich in Jason verliebt het. Dä het d Medea druf verstoosse. D Medea het sich am Jason grächt und sogar iiri äigene Chinder döödet.
Schwaben
S Schwobeland isch hit s Gebiät vu Bade-Wirttebärg un vu West-Bayern, wu Schwäbisch gschwätzt wird. In dr Gschicht het d ganz Alemannia Schwaben oder Schwobeland gheiße.
Dr alt Begriff Schwaben
Im Mittelalter het dr ganz alemannisch Sprochrüüm Schwaben gheiße - also s Territorium zwisched Vogese (Wescht), Alpe (Süd), em Lech (Oscht) un dr fränkische Stammesgränz im Norde. Schwaben het s glich bedittet wiä Alemannia - Schwaben isch dr volktimlig Begriff gsii, Alemannia dr wisseschaftlig. D Bewohner vu Schwaben hän Schwobe gheiße - also aü d Elsässer, d Briisgaüer, d Bewohner vum Bärnbiät, vum Kanton Züri usw.
Dr Begriff Schwaben goht uf d germanisch Stammesgruppe vu dr Sueben zruck - e große Deil vu dr Vorfahre vu dr Alemanne sin Suebe.
Dr modern Begriff Schwaben
Hit isch dr Begriff Schwaben uf s Gebiät vum hittige schwäbische Dialäkt iigschränkt. Dr Oscht-Deil (Bayrisch-Schwaben) ghert zum Bundesland Bayern, dr mittler un dr Weschtdeil, im Norde bis Heilbronn, im Süde bis zum Bodesee un im Weschte zum Deil bis an dr Schwarzwald goht, ghert zu Bade-Wiirttebärg.
Well Schwaben - friähjer emol e Herzogtum - hit as politische Eiheit ke Roll meh spiilt, isch dä Begriff in dr Volkssproch nimmi gängig. Mer sait zwar: i ben e Schwob, aber i komm ous em Schwäbische. E anderi Bezeichnung isch s Schwobeland.
Im Elsass, z' Liechtestei un in dr Schwiz wird dr Begriff Schwob in eher amene abwärtende Sinn ou fir diä Ditsche im Allgmeine verwändet.
Schbezialbladd
Suevica. Beiträge zur schwäbischen Literatur- und Geistesgeschichte. Herausgegeben von Reinhard Breymayer. Stuttgart: Hans-Dieter Heinz, Akademischer Verlag (Stuttgarter Arbeiten zur Germanistik. Editors: Ulrich Müller (Salzburg), Franz Hundsnurscher (Münster in Westfalen), Cornelius Sommer (Berlin).
Kirchenstaat
Dr Chillestaat isch vo 756 bis 1870 s wältlig-politische Herrschaftsgebiet vom Papstdum gsi.
Entstoh und Umfang
Dä Staat (stato pontificio, stato della Santa Chiesa) isch 756 mit dr Pippinische Schänkig vo Ländereie an dr Bischof vo Rom (Patrimonium Petri) entstande. Er isch im Grund e Staateverbund gsi, wo im Lauf vom Mittelalter vo Rom und Latium us immer grösseri Deil vo Mittelitalie bis zur Adria umfasst het. Drzue hai au zwei süditaliänischi Exklave, wo vo neapolitanischem Gebiet umschlosse gsi si—Benevent und Pontecorvo—zum Chillestaat ghört. Sit im 14. Johrhundert e Ziit lang d Päpst vo Frankriich zwunge gsi si z Avignon z residiere, hai bis zur Französische Revolution au d Grafschaft Avignon und s Comtat Venaissin drzue ghört.
Undergang
Dr Napoléon Bonaparte het dr Chillestaat 1798/99 und no einisch 1809–1814 ufglöst, und noch dr Restauration isch er währed dr Revolution vo 1848 wider erschütteret worde – aber beidi Mol hai die europäische Grossmächt, vor allem Östriich, die päpstligi Herrschaft wider erneueret. Wo im Risorgimento 1859/60 dr Garibaldi, understützt vo Frankriich und Sardinie-Piemont, en italiänische Nationalstaat bildet het, isch dr Grossdeil vom Chillestaat zum Königriich Italie cho, und dr Papst het under französischem Schutz nume über s alte päpstlige Kärngebiet Latium gherrscht. Au dä Räststaat mit dr Hauptstadt Rom isch 1870 vom italiänische Königriich anektiert worde, was d Päpst, wo sich as „Gfangeni im Vatikan“ gsee hai,  johrzähntelang nit anerkennt hai. Erst in de Lateranverträg vo 1929 het men e Kompromiss zwüschen em Papst und Italie gfunde und dr Vatikanstadt as Nochfolgere vom Chillestaat dr Status vom ene souveräne Staat ge.
Holvingen
Holwinge (lothrìngisch; frànzeesch Holving, ditsch Holvingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Holwinge lijt weschtlich vun Sarralbe, d Nochbergmeine ìm Sìde sìn Val-de-Guéblange und Kappelkinger, ìm Weschte Hilsprich und ìm Nordoschte Richeling. Durich d Gmein fließt dr Mutterbach, wie ìn d Albe mìndet.
Züe Holwinge ghere d Derfer un Willer Ballering (lothr. Balleringe), Bettring (lothr. Bettringe), Diederfing (lothr. Didderwinge), Hinsing (lothr. Hinsinge), Hirbach (lothr. Hirboch''), Le Moulin, Les Métairies, Netzwinkel, Schmalhof un Weiherfeld.
Gschìcht
Holwinge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1226 àls Halbingen (1410: Holbingerdael, 1460: Holvinger Tal), Ballering ànne 1294 àls Balderinga (1294 Balleringen), Bettring ànne 1594 àls Bertringen (1756: Bettering), Diederfing ànne 1594 àls Dieterfingen, Hinsing ànne 1594 àls Huntzingen (1756: Hinsingen), Hirbach ànne 1594 àls Hyrelbach (1756: Kirbach), Schmalhof ànne 1751 àls La cense de Schmalhoff).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Holwinge ìsch. Holwinge ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Holwinge ghert zem Rhinfrankisch.
La Praz VD
La Praz (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
La Praz isch e Buuredorf am Jurasidhang iber em Waadtländer Mittelland. D Gmaiflechi umfasst 45,5 % landwirtschaftligi Flechi, 51 % Wald, 3,5 % Sidligsflechi.
Gschicht
La Praz isch zum erschte Mol gnännt wore anne 996/997 as in villare Prata.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 5,9 % gläge.
Religion
75,2 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 10,3 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,2 %, CVP 5,0 %, FDP 8,4 %, GLP 3,4 %, GP 13,8 %, SP 19,0 %, SVP 36,6 %, Sunschtigi 2,7 %.
D Burgermaischteri vu La Praz isch d Anni Sordet (Stand Merz 2014).
Hesso I. von Baden
Dr Markgrof Hesso I. vu Bade († 13. Februar 1296/97) isch vu 1273 bis zue syym Dod Markgrof vu Bade gsi. Dr Hesso isch e Suhn vum Rudolf I. vu Bade un dr Kundigunde vu Eberstein gsi.
La Praz VD
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 5,4 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 117 Yywohner 94,9 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 4,3 % Dytsch un 0,8 % anderi Sproche.
Hesso I. von Baden
Us dr erscht Eh vum Hesso I. isch ei Suhn fiirigange:
La Praz VD
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Hesso I. von Baden
Us dr Eh mit dr Adelheid vu Rieneck isch au ei Suhn fiirigange:
Wichtrach
Wichtrech (amtlech Wichtrach) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärn-Mittuland im Kanton Bärn, Schwyz.
Russikon
Russike (amtlich Russikon) isch e politischi Gmäind im Bezirk Pfäffike im Kanton Züri, Schwiiz.
Georges Braque
Georges Braque (* 13. Mai 1882 z Argenteuil, im Departemänt Val-d’Oise; † 31. August 1963 z Baris) isch e französische Mooler, Grafiker und Bildhauer gsi. Noch ere früehje fauvistische Schaffensphase het dr Braque zsämme mit em Pablo Picasso dr Kubismus begründet.
Siini erste Wärk si vom Impressionismus beiiflusst gsi. 1906 het er dr Henri Matisse, dr Albert Marquet, und dr André Derain kenneglehrt, wo bim XXII. Salon des Indépendants fauvistischi Wärk usgstellt hai. Deren ihre het dr Braque sehr beiiflusst und er het au eso afo moole. Dief beiidruckt hai en au d Bilder vom Paul Cézanne, wo im Herbst 1906 gstorben isch, und dr Picasso, won er wägen em im kubistische Stil het afo moole. Siini Bilder si aber vom Salon d’Automne 1908 abglehnt worde. Mit dr Frau mit Mandoline us em Johr 1910 het er s erste ovale kubistische Gmäld gmacht, druf het dr Picasso au en ovals Bild mit em gliiche Sujet gmoolt. Noch 1918 si siini Bilder wider gegeständliger worde und er het vor allem Stilläbe und Innerüüm gmoolt.
Wichtrach
Geografi
Wichtrech ligt am östleche Rand vom Aaretau. D Gmeindsflächi bsteit us 64,8 % langwirtschaftlecher Flächi, 22,2 % Waud, 11,9 % Sidligsflächi u 1,1 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Münsige, Tägertschi, Hütlige, Diessbech, Heerblige, Opplige, Chise, Jaaberg, Chiuterf u Gerzesee.
Russikon
Gschicht
Russike isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 1247 als Rusinchon.
Wichtrach
Gschicht
Wichtrech isch im Jahr 2004 entstange dür d Fusion vo de Gmeinde Niderwichtrech un Oberwichtrech. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Chonufinge ghört.
Russikon
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Bürglen UR
Birglà (amtlich Bürglen) isch e politischi Gmeind im Kanton Üüri, Schwiiz.
Russikon
Bevölkerigsentwicklig
De Uusländeraatäil liit bi 11,5 % (Stand 2011).
Bürglen UR
Geografi
Birglà lit am Iigang zum Schächetal. Vo dr Gmeindsflächi sind 51,4 % landwirtschaftlichi Flächi, 19,9 % Wald, 2,1 % Sidligsflächi und 26,6 % suschtigi Flächi. D Nachburgmeinde vo Birglà sind Ättighüüsä, Alteref, Flielä, Sisìgä, d schwyzer Gmeinde Riemestaldä und Muetithal, und wider im Ürnerland Unterschächä, Spirìgä und Schaateref.
Russikon
Religion
50,8% vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 21,4% sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 5,3 %, CVP 2,4 %, EDU 3,2 %, EVP 6,5 %, FDP 10,6 %. GLP 9,7 %, GP 9,4 %, SP 11,1 %, SVP 41,6 %, Suschtigi 0,2 %.
Wichtrach
Gschicht
Dr Name isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1180 aus Wichtracho.
Russikon
Politik
Gmäindspresidänt isch de Hans Aeschlimann (Stand 2021).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 2,6 % gläge.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Russike ghört zue de Oberländer Mundarte.
Bürglen UR
Gschicht
Birglà isch zum erschte Mal gnamset worde im Jahr 857 als Burgilla.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dr Üüsländeraateil isch 2010 bi 4,5 % gläge.
Religion
4,7 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 91,3 % sind remisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi dr Nationalraatswaale 2015 hät s das Ergebnis gää: SVP 50,1 %, CVP 23,9 %, GP 23,9 %, Suschtigi 2,2 %.
Dr Gmeindspräsident vo Birglà isch dr Erich Herger (Stand 2016).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jaar 2011 bi 0,5 % gläge.
Wichtrach
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 5,4 % gläge.
Bürglen UR
Sprach und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 3878 Iiwohner 96,7 % Diitsch als Haiptsprach aagää, 0,1 % Franzesisch, 0,4 % Italienisch und 3,2 % anderi Sprache.
Wichtrach
Religion
78,2 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 9,4 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Bürglen UR
Sprach und Dialäkt
Dr hekschtalemannisch Dialäkt vo Birglà ghert zue dr Untere Ryysstaler Mundart.
Wichtrach
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 18,2 %, CVP 1,3 %, EVP 5,2 %, FDP 8,8 %. GLP 4,8 %, GP 8,0 %, SP 13,9 %, SVP 29,2 %, Suschtigi 10,6 %.
Gmeindspresidänt vo Wichtrech isch dr Hansruedi Blatti (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,3 % gläge.
Haslach (Wutach)
D Haslach isch èn Fluss, wo weschtlich vo Altglashüttè, èm Ortsdeil vo dè Gmeind Feldbärg im Hochschwarzwald entschpringt un nõch fascht 15 km zwischè Länzkirch un Gündelwangè i d Wuètè mündet. S'Iizugsgebiet vo dè Haslach beschränkt sich uff diè Quèllbäch, welli sich im Hochdal vo Altglashüttè un Falkau sammlèt, sowie Bäch öschtlich devò vo Saig obbè abbè bzw. südlich vo Länzkirch abflüèßed.
Wichtrach
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei 94,7 % Dütsch vo de Ywohner aus Houptsprach aaggää, 0,5 % Französisch u 1,1 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Wichtrech ghört zum Hochalemannisch.
Haslach (Wutach)
Nammè
Dè Nammè „Haslach“ leitet sich us èm aaltdütschè „Hasala“ für Haselnussschtùdè un „Aha“ für Flièßgwässer ab.
Pingu
De Pingu isch e Schwizer Chnättanimazion-Trickfilmserie für Chinder. Im Mittelpunkt stönd d Hauptakteure vo de Serie: dr jungi frechi Pinguin Pingu und sin Fründ, dr Seehund Robby. I vilne Episodene spillt au dr Rest vo de Familie vom Pingu mit ere wichtige Rolle mit. Em Pingu sin Vater isch bi de Post und Spilzügmacher. Oft spillt au die chlini Schwöschter Pinga mit.
Haslach (Wutach)
Nebeflüss
D Nebbèflüss im Iizuggebièt vo dè Haslach entwässerèt wiè folgt:
Pingu
De erschti Film isch 1986 im ene Filmstudio z Affolter am Albis entstande. Erschaffe hät en de Otmar Gutmann, en Puppetrickfilmer, wo ursprünglich us em Schwarzwald cho isch. Näbed em Gutmann hät au s Schwizer Färnseh dä Pilotfilm, wo zerscht «Pingu» gheisse hät und nochhär i «De Pingu wird vorgschtellt» umtauft woren isch, finanziert.
Niedernhall
Niedernhall isch e Stadt im Houlouchrais z Bade-Wirttebärg. D Stadt het Yywohner (Stand: ).
Pingu
Im Ganze sind vo 1986 bis 1998 104 Folge produziert worde. Jedi Folg goot füf Minute.
Niedernhall
Geografi
Niedernhall lyt in dr Hohenloher Ebeni am mittlere Kocher, eme rächte Näbefluss vum Necker.
Pingu
De Pingu isch international vor allem wäge siner Dialög bekannt, wo in ere Fantasiisprooch gredt werde. 2004 het d Produktionsfirma Hit Entertainment d Recht für d Serie inkl. de 104 Originalfolgen för 38 Millione Franke kouft. Es sind 52 witeri Folge produziert und e neui Pingu-DVD usebrocht worde.
Niedernhall
Geografi
Dr Baan bstoht us 28,2 % Landwirtschaftsflechi, 56,5 % Wald, 13,6 % Sidligsflechi un 1,6 % sunschtiger Flechi.
Pingu
Sit em 7. Oktober 2017 lauft uf em japanische Sänder HNK-E e neui Serie mit em Titel Pingu in the City, wo 52 Folge à sibe Minute söll umfasse.
Schwarzwaldmelodie
Handlong
Em Stetter sei Bsuach bei dr Bank isch et omsonscht gwäa: Mit-ra Dasch vol Geld kommt’r hoim. Dô drmit will’r am nägschda Dag seine Schulda zahla. Bis dônôô kommt s Geld en da Kassaschrank. Dees griagt au sei Jongr Fredy mit. Der isch s schwarz Schôf vo dr Familie ond hot bloß Weibr, Saufa ond hoißa Musig em Kopf. Seit seim ledschda kromma Gschäft hot-en au noh a Erpressr e dr Hand, ond der bschdoht uf-ra schnella Zahlong. Wia dr Fredy e dr Nacht a da Tresor nôgôht, wuud’r vo seira Schwestr vorwischt. Dui abr hot Mitleid mit-em ond hilft-em mit ihrem oigna Geld aus.
Niedernhall
Gmaigliederig
Zue Niedernhall ghere d Stadt Niedernhall, d Wyler Giebelhöfe un Hermersberg, s Gheft Sattelhof un dr Wohnblatz Waldzimmern.
Schwarzwaldmelodie
Handlong
Am andra Dag geit d Susanne em Olberg s Ja-Wort. Bei ihrer Geburtsdagsfeier daucht au dr Hans Homann uf ond ischt ganz baff, deet a frisch vorlobts Pärle zo treffa. Der Ôôblick vorsetzt-em en Stich ens Herz. Drom haut’r glei wiidr ab ond lôôt-ra sei Schwarzwaldmelodie als Ôôdengga zruck.
Niedernhall
Gschicht
Niedernhall isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1037 as hala inferiori.
Schwarzwaldmelodie
Handlong
Derweil treibet sich uf-em Stettner seim Grondstick ond en dr nähera Omgeabong drei Landstreichr rom, wo mit ihrer Musig – se schbiilet Quetschkommod, Klarinedd ond Gidarr – de Leit a bissle Geld us de Dascha locket ond drneaba emmr mol wiidr ebbas aastaubet. Uf oimol abr bricht em Stettner seim Fabrikle a Fuier aus. Schuld dô drô isch dr Kneacht Balthasar. Damit abr uf dia drei Wandrmusikanda koi Vordacht falla soll, suachat se ganz schnell s Weide.
Niedernhall
Verwaltig
Niedernhall het si mit dr Stadt Forchtenberg un dr Gmai Weißbach zum Gmaiverwaltigsverband „Mittleres Kochertal“ mit Sitz z Niedernhall zämmegschlosse.
Schwarzwaldmelodie
Handlong
Dr Hans fendet a Ôôstellong bei-ma Zirkus, wo grad fir sei Amerika-Turnee an Kabellmoischtr suacht. Bei dr Ibrfahrt freindet’r sich mit dr Amerikanere Harriet ôô, wo-nen en seim Kommr a bissle treeschda kô. Uf-em Schiff send au dia drei Schwarzwald-Vagabonda, ohne abr au bloß oin Pfennig fir ihr Passaasch zahlt zo han. Dr Hans kommt deane uf d Schlich ond hot Mitleid mit-en. Er sorgt drfir, dass-se beim Zirkus als Tiirpfleagr ihr Brot vordeana kennet.
Niedernhall
Verwaltig
Dr Burgermaischter vu Niedernhall isch dr Achim Beck.
Die Troerinnen
D Drojanerinne (Τρῳάδες) si e Dragöödie vom antike griechische Dramatiker Euripides. S Stück isch 415 wääred em Peloponnesische Chrieg verfasst worde und wird mänggisch as Kommentar aagluegt drüber, wie Athen in däm Joor die egeischi Insle Milos erooberet und iiri Iiwooner umbrocht het. Es isch au mööglig ass d Schändig vo de Herme in däm Joor und dr zwäiti Chriegszuug vo de Athener gege Sizilie en Iifluss uf en Euripides ghaa häi.
Niedernhall
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Schwarzwaldmelodie
Handlong
Kaum hot des Gaschtschbiil vom Zirkus ôôgfanga, scheint’s au schau mit-em rom zo sei, weil a granadamäßigr Sturm ens Zelt neifegt ond nemme viil drvo ibrig lôôt. Abr d Reddong lôôt et lang uf sich warda. Zwoi vo de Landstreichr werret zo oofreiwillige Helfer: Mit-ma „gliahna“ Audo nemmet se – ohne dass-se’s wisset – a-ma Schroddwagarenna doil ond gwennet da erschda Preis. Der langet, om em Zirkus aus dr Patsche zo helfa.
Die Troerinnen
D Drojanerinne si dr dritti Däil von ere Trilogii, wo sich mit em Droijanische Chrieg befasst. Mit dere Trilogii (Alexandros, Palamedes und D Drojanerinne) und em Satyrspiil Sisyphos het dr Euripdides dr zwäit Briis bi de Dionysie gwunne.
Niedernhall
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Niedernhall ghert zum Oschtfränkisch.
Schwarzwaldmelodie
Handlong
Je lengr dr Hans en Amerika leabt, je graißr wuud sei Hoimweh noch-em Schwarzwald. Au d Susanne Stettner schbuggt-em emmr noh em Meckl rom. Wia-nr wiidr e dr Hoimet ischt, erfehrt’r, dass-en sei Schwarzwaldmelodie zo-ma reicha Môô gmacht hot: En viil Lendr wuud se gschbiilt ond brengt-em an Haufa Geld ei. Bei dr erschda Begegnong mit’r Susanne merkt’r glei, dass au dui emmr noh a-nem hanget. Sogar em reicha Olberg isch et vorborga bliiba, dass-s Herz vo seira Braut ema andra gheert. Graußmiadig geit’r se frei, ond so kôô der Film mit ma Happy End ufheera, wo schliaßlich vo (fascht) älle Zuaschauer herbeigsehnt worra ischt.
Musig
Schau dr Titl lôôt vormuada, dass d Musig e deam Film a graußa Roll schbiilt. Dui hot dr Gerhard Winkler (1906 bis 1977) gschriiba, oinr vo de erfolgreichschde deitsche Schlagr- ond Opreddakombonischda vo de 40er bis 60er-Johr vom 20. Johrhondert. Gschbiilt wuud se vom Egon Kaiser ond seim Orkeschtr. D Liadtekscht, wo ma et grad als Perla vo dr deitscha Lyrik bezoichna kôô, stammet vom Carl Niessen (1923 bis 1990), vom Fred Rauch (1909 bis 1997) ond vom Walter Rothenburg (1889 bis 1975). D Kehrreim vo deane viir Schlagr, wo e deam Film gsonga werret, ganget so:
<poem style="font-style:italic"> Schwarzwald-Schwarzwald- Mädele, Mädele, zum Geburtstag wünschen wir, Schwarzwald-Schwarzwald- Mädele, Mädele, alles Gute Dir!
<poem style="font-style:italic"> Die Welt ist so schön, dort wo die grünen, grünen Tannen steh’n. Die Welt ist so schön, so schön, wie ich sie nie geseh’n! Wo der Eulenruf durch die Lichtung schallt, da ist meine Heimat, dort in unser’m Wald! Die Welt ist so schön, dort wo die grünen Tannen steh’n.
<poem style="font-style:italic"> Schwarzwald, mein Schwarzwald wie bist du so schön. Ohne dich kann ich nimmermehr sein. Mädle vom Schwarzwald, seit ich dich gesehn schenk ich dir meine Liebe allein. Wo die Tannen so grün, wo der Himmel so weit, dort bleib’ ich mit dir allezeit. Schwarzwald, mein Schwarzwald, wer je dich gesehn, kann die Liebe zur Heimat verstehn.
Ond zletscht noh: <poem style="font-style:italic"> Der Kuckuck im Walde, er ruft dir zu: Kuckuck, Kuckuck, Kuckuck! Im nächsten Jahr küsst eine andre du: Kuckuck, Kuckuck, Kuckuck! Doch küsst du dieselbe noch nächstes Jahr: Kuckuck, Kuckuck, Kuckuck!
Kritik
S Lexikon des internationalen Films (Bd. 7 en dr Ausgab vo 1988) moint, es dät sich om a gfihlvolls Hoimetluschtschbiil handla, wo mit a bissle Zirkusathmosphäre gwirzt wär. D Fernsehzeitschrift Gong (Nr. 31/2010, S. 96) werdet-en mit drei vo sechs megliche Ponkt, was durchschnittlich bedeidet.
Litradur
S Programm zom Film (Verlag Das neue Filmprogramm GmbH Mannheim)
28. Juni
Dr '''28. Juni''' isch dr 179. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 180. in Schaltjohr), dodermit blybe no 186 Däg bis zum Änd vum Johr.
Kalendergeschichte
A Kalendergschicht ischt meischdens a vrheltnismäßich kurza Erzehlong, wo Element vo andre epische Kleiforma wia zom Beischbiil vom Schwank, vo dr Anekdoot ond vo dr Parabel uffweist. Sammlonga vo soddiche Kurzgschichda send zerscht en de Volkskalender uffdaucht. Dô draus hôt sich der Begriff entwicklet. Oft hôt a Kalendergschicht an Schluss, wo koiner drmit grechnet hôt.
Wia d Kalendergschichda entstanda send ond was so a Gschicht auszeichnet
Em 17. ond 18. Jôhrhondert hend sich de oifache Volksschichda – sieht mr amôl vo dr Hausbibel ond vo-ma Gsangbuach ab – kaum a Litradur leischda kenna. Dui Licke hend bald d Volkskalender gfillt. Neabem kalendarischa Doil hend-se Ausfihronga brôôcht zor Aschtronomii, zo beierliche Wedderregla, Gsondheitstipps ond sonschdige prakdische Rôtschläg ond allgemeine Leabensweisheida. Om da Ondrhaldongswert vo soddiche Kalender zo steigra, send zwischadurre au noh vrschiidene Erzehlonga eigfiagt wôrra, zom Doil ibr merkwirdige Vorfäll ond zom Doil luschdige Ereignis us-em Alldagsleaba vo de oifache Leit. Et selda send dia eibeddet gwäa en-an hischdorischa Hendrgrond. D schbrôchlicha Gschdaldong ischt oifach gwäa ond hôt an Haufa direkte Reda ghet. Em Zeitalder vo dr Aufklärong schliaßlich ischt s Middel vo dr Volkspädagogik zor moralischa Belehrong en d Kalendergschichda eigflossa ond om da Abrglauba zo bekempfa.
Morphem
Morfeem isch e Begriff us dr Wortleer. Morfeem si as die chliinste sproochlige Äinhäite definiert, won e Bedütig oder grammatischi Funkzioon häi.
Käsespätzle
Kässpätzle (in d Schwyz Chäschnöpfli) isch a traditionells, schwäbisches Gricht, wo im Allgai, in Schwobe und dr Schwyz au heit no oft gesse werd.
Zuabereitig
Zum Mache vo d Kässpätzle brucht ma Mehl, Eier, Wasser und Salz fir d Spätzle und dazua harte Kässorte je nach Gschmack, weißer Pfeaffr, Öl, Weggmehl und Ziibele. Zerscht werde d Spätzle gmacht, dann dr Käss griebe. Öl im Hafa verlaufa lasse und Weggmehl druf gebe. Nacher werde d hoiße Spätzle und a griebner Käs allandermol ufgschichtet. Dann bacht ma s a bitzle im vorghoizte Ofa bis dr Käs schea schmelze dued.
Morphem
Zum Bischbil isch s Wort Chinder us zwäi Morfeem ufbaut: ; dodrbii isch dr Wortkärn mit dr Bedütig ‚e nid erwaggsnige Mensch‘ und  isch d Ändig mit dr Funkzioon ‚Meerzaal‘,. S Wort wälder,, cha ebefalls in zwäi Wortdäil iidäilt wärde:. Dodrbii chunnt s Morfeem, wo dr Wortkärn usmacht, in zwäi verschiidene Forme vor, sogenannti Morf: und  für  bzw. .
Käsespätzle
Zuabereitig
Zum Schluss ka ma no Röschtziibele und Schniddling drufdue. Es git aber viile andre Variante, mit Zuatate wie Pilz, Fleisch und Gmias.
Morphem
E Morfeem het uf dr Site vom Inhalt immer e Bedütig oder grammatischi Funkzioon. Es cha uf dr Site vom Usdruck äntwääder immer in dr gliiche Form daargstellt wärde (vgl. „Chind“), oder aber au meereri Forme haa (vgl. „Wald – Wäld“ oder : ).
Kalendergeschichte
Wia d Kalendergschichda entstanda send ond was so a Gschicht auszeichnet
Bis weit ens 19. Jôhrhondert nei send d Kalendergschichda ans kuldurelle Middl vom Volkskalender bonda gwäa. Durch da graußa alemannischa Dichter Johann Peter Hebel hend-se sich schliaßlich zo-ra oigastendiga litrarischa Kunschtform entwicklet. Seller Dichter hôt mit seine Erzehlonga, wo-nr en seine Volkskalender Rheinländischer Hausfreund ond schbäter en dr Sammlong Schatzkästlein des Rheinischen Hausfreundes (1811) vreffentlicht hôt, dui Gaddong dauerhaft prägt ond dui oifacha Form, wo-se am Ôfang ghet hend, uff a hochs litrarischs Niveau ghoba. Als Beischbiil fir soddiche Erzehlonga sollet zwoi rausghoba werra, Kannitverstan ond Unverhofftes Wiedersehen. Dia send deshalb so originell, weil-se uff dr oira Seit so ganz schee volksnah gschriiba send ond uff dr andra Seit a Erzehltechnik uffweiset, wo-mr als raffiniert bezoichna kôô.
Em 20. Jôhrhondert hend vrschiidene Dichter, vo ällem dr Bertolt Brecht, d Kalendergschichda en-ra nuia Form wiidr uffleaba lau.
Weblink
Artikel Volkskalender bei historicum.net
Ida Guldenschuh
D Ida Huck-Guldenschuh (* 26. Augschte 1881 z Chilche as Ida Guldenschuh; † 6. Dezämber 1955 z Uhldinge) isch e dytschi Haimetdichteri gsii.
Lääbe
D Ida Guldenschuh isch z Chilchen im Merkgreflerland uf d Wält chuu un dert ufgwachse. Si isch uf d Volksschuel in ihrem Haimetdorf gange un derno uf d Furtbildigsschuel. Mit 19 Johr isch si in di franzesisch Schwyz go dert Huuswirtschaft lehre un derzue au Franzesisch. Wu si wider haimchuu isch het si Klavier glehrt. Anne 1905 het d´si dr Dokter Ludwig Huck ghyrote, wu au vu Chilche gsii isch. Si sin zäme uf Singe zoge, wu si dr Ludwig Huck as braktische Dokter nidergloo het. Si het fryndschaftligi Verbindige bflägt zue dr Maria Hesse, dr erschte Frau vum Hermann Hesse, un zum Ludwig Finckh, speter au zue dr Lina Kromer un zum Hermann Burte. Anne 1928, no 23 Johr, isch d Eh gschide wore. D Ida Huck-Guldenschuh isch uf Unteruhldinge zoge un het dert e Pension fir Feriegescht ufgmacht. In däre Zyt het si si au mee em Schrybe gwidmet. Ändi 1930er, aafangs 1940er Johr het ihre dichterisch Schaffe ne Hegschtpunkt ghaa. Si het vor allem Gedicht iber ihri Haimet im Markgrelferland gschribe. Aafangs Dezämber 1955 isch si im Alter vu 74 Johr gstorbe. Sälber publiziert het d Ida Guldenschuh wenig, e baar Gedicht un Prosatäxt in Zytschrifte. Zwee Änkel vun ere, dr Thomas Huck un dr Per Huck, wu Kusäng zuenander sin, hän anne 2005 Gedicht vun ere uusegee.
In ihrem Haimetort Chilchen isch e Stroß noch ere gnännt wore, dr Ida-Guldenschuh-Weg.
Liste der Kulturgüter in Basel
Für dass es übersischtliger isch, isch s Verzäichnis in vier Däilliste iidäilt:
Partizip
E Partizip isch e Verbform, wu glichzittig Eigeschafte vum e Verb un vum e Adjektiv het. S nimmt also an beide Wortarte teil ("partizipiärt" an ene), dr ditsch Üsdruck isch drum aü Mittelwort (do isch gmeint: s Partizip stoht in dr Mittli zwische Adjektiv un Verb).
In dr ditsche Standardsproch gits e Partizip Präsens: stehend, kommend, denkend usw. un e Partizip Perfekt: gestanden, gekommen, gedacht usw.
Im Alemannische gits eigentlig numme e Partizip Perfekt: gstande, kumme (cho), dänkt usw.
S Partizip ka wiä e Adjektiv dekliniärt wäre:
S Partizip Präsens im Alemannische
Im Mittelalemannische isch s Partzip Präsenz no lebändig gsii. Aber in dr Zwischezit ischs üs dr gsprochene Sproch zimli verschwunde. Aber s het do oder dert einzelni Relikt vum Partizip Präsens gää, so z Basel uusgänds Moonet (= hd. ausgehenden Monats). D Züridütsch Grammatik fiährt e baar Begriff uf, wu feschtstehn un uf e alts Partizip Präsens zruckgehn: Aber e lebändige Brüch vum Partizip Präsenz hets im Alemannische bis geschtert nimmi gä. Viil ehmoligi Partizipiä sin zu Adjektiv mit -ig abgänderet wore: Im Oberrhiinalemannische heiße diä ufzellte Werter ähnlig: gliänig, wiätig usw. Dr Kaländer, wu z Lohr rüskunnt, heißt dr "Hinkig Bott". D Bärndütsch Grammatik wiist gar ke Partizip Präsens üs üsser: "Nur in versteinerten Formen (usgänds Jänner) und in neuem Lehngut aus der Schriftsprache (stygendi Zahle)." So ähnlig sähnes aü alli andere alemannische Grammatike (lueg unter Literatür).
Im guet erhaltene Alemannisch wird s hochditsch Partizip Präsens mit eme Relativsatz mit wo oder anderscht umschriibe. Allerdings stellt sich d Frog Wiä umschriib ich s Partizip Präsens? im e guete Dialäktsprächer nit; er het s Partizip Präsens gar nit in sinem Dialäkt-Repertoir; er fangt glii anderscht a:
Vollständig drnäbe ischs im Alemannische, vors Partizip Perfekt noch e baar Adverbe, Objekt usw. z packe: "Säll am Pfärch stehend, mit em Huef dr Sand ufscharrend un uf eimol lüt in d Summernacht wüschelend Ross vergiss i niä!" Sogar in dr ditsche Standardsproch gildet dä Stil as gstelzt oder bürokratisch: "Jenes am Koppel stehende, mit dem Huf den Sand aufscharrende und plötzlich laut in die Sommernacht wiehernde Pferd werde ich nie vergessen!"
Besser:
S Partizip Perfekt im Alemannische
Mit em Partzip Perfekt hets im Alemannische alli Megligkeite, wus aü in dr ditsche Standartsproch git.
Enorm wichtig ischs Partizip Perfekt as Bstandteil vu dr zwo alemannische Vergangeheitsforme:
S Perfekt vertrittet aü s Präteritum, wu im Alemannische nit exischtiärt.
S Partizip in andere Sproche
In e Hüffe andere Sproche isch e Partizip ebefalls im Brüch, zum Deil gits do no meh Megligkeite zum s Partizip nutze wiä im Hochditsche. Im Tirkische isch s Partizip enorm wichtig, wels dert kenni Relativsätz mit Konjunktione (Relativpronome) git.
Forbach (Baden)
Forbach (amtlich Forbach (Baden)) isch e Gmai im Landkrias Raschdi z Bade-Wirttebärg.
Geografi
Forbach lit im mittlere Murgdal, verschideni Ortsdail in dr Sittedäler.
Dr Bann bsteht us 5,2 % Landwirtschaftsflechi, 90,6 % Wald, 2,8 % Sidlungsflechi un 1,4 % sunschtiger Flechi. Nochbergmaine sin Bade-Bade im Nordweschte, Wissebach un Gernschbach im Nordoschte, Enzkleschderle im Oschte, Baierschbronn un Seewald im Side un Bihlerdal, Bihl un Otterschwir un derzue au no an an zwoo Exklave vu Saaschbach un Achre im Weschte.
Gmaindsgliderung
Zue Forbach ghere d Ortsdail Bermersbach, Forbach, Gausbach un Langenbrand.
Verwaltung
Forbach ghert zue kainem Verwaltungsverband.
Burgermaischter:
Dialäkt
Dr Dialäkt vun Forbach ghert zum Owerrhinalemannisch.
Jakob Meyer zum Hirzen
Dr Jakob Meyer zem Hirze (* 1473 z Baasel, † 4. Oktober 1541 z Baasel) isch e Baasler Politiker im 16. Joorhundert gsi.