cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Karl der Große
D Reform vo dr fränkische Chille
D Chille het en üsserst wichdigi Rolle gspiilt in de Reforme, und dr Karl het die klerikali Infrastruktur usbaut, u. a. si vili neui Bistümer gründet worde, wobii dr Karl s Rächt in Aspruch gnoh het, d Bischöf sälber z ernenne. Er het d Chille mit grosse Schänkige, mit em Zähntgebot riich und mächdig gmacht. Si isch so zum wohrschiinlig wichtigste Faktor worde, wo s Riich zsämmeghebt het. Si isch mit dr Iifüehrig vo dr Metropolitanverfassung, mit de regelmässige Synoden und de Visitatione, vor allem aber mit dr Besserig vo dr Bildig vom Klerus reformiert worde und vili kirchlichi Missständ si besiitigt worde. Dr Benedikt vo Aniane het Reform in de Chlöster duuregfüehrt mit de Benediktregle (ora et labora) und eiheitligi Consuetudines, wo d Regle ergänzt hai. Erst jetzt si d Mönch klar vom Wältklerus drennt gsi. D Kanonikerstift und d Domkapitel hai e vita communis (Gmeinschaftligs Läbe vo Brüedern) müesse läbe, so het me ihr Läbe besser chönne überwache, au wenn d Regle weniger asketisch gsi si as die in de Chlöster. Mit dr Lithurgiireform, wo dr Pippin noch em römische Vorbild agfange het, het me wiiter gmacht. S Ziil isch gsi, s ursprünglige Sakramentar, wo me em Papst Gregor em Grosse zuegeschriibe het, anstatt vo de sogenannte iunggelasianische Sakramentar, wo im 8. Johrhundert in Umlauf cho si, iizfüehre. Dr Papst Hadrian I. het s Sacramentarium Gregorianum-Hadrianum noch Aache gschiggt, wo dr Karl drum bittet het. Dr Benedikt vo Aniane oder dr Alkuin hai s Supplementum Anianense verfasst, für zum d Lugge im Gregorianum-Hadrianum, wo ganz uf e römische Stationsgottesdienst zuegschnitte gsi isch, z fülle.
Dod und Nochfolg
So wie s bi de Franke sit langem Bruuch gsi isch, het dr Karl 806 e Blan für d Deilig vom Riich noch siim Dod gmacht, die sogenannti Divisio Regnorum. Siini beide eltere Söhn si aber scho früeh gstorbe, und dr Karl het 813 dr Ludwig dr Fromm zum Mitkaiser gmacht, wo, wie me s denn verstande het, si einzige legitim Erb gsi isch. 814 isch dä denn noch em Dod vo siim Vater Herrscher worde.
Noch ere Herrschaft vo 47 Johr isch dr Karl dr Grossi am 28. Januar 814 z Aache gstorbe und isch in dr Pfalzkapälle, d. h. dr Mariechille begrabe worde. D Dodesursach isch mögliigerwiis en Infektion mit ere Rippefällentzündig gsi, wo zum Chrankebid basst, wie s dr Einhard in siiner Vita Karoli Magni beschriibe het: e Fieber mit Schmärze in dr Siite; aber me weiss es nit genau.
Dr Karl het sich scho früeh as dr einzig rächtgläubig Verdeidiger vo dr Christeheit gseh, und so wird er in dr Grabinschrift beschriibe as imperator orthodoxus, wo s regnum Francorum edel (nobiliter) vergrösseret haig.
Hürote und Chinder
Dr Karl I. het sich in siim Sex- und Familieläbe nit vil um das kümmeret, was d Chille dänggt het. Er het si ersti Frau verstosse und en anderi ghürotet, het e ganzes Harem vo Konkubine und Chinder mit ene gha. Er het siine Döchder zwar verbote, z hürote, aber si hai chönne as Konkubine vo Mitgliider vom Hof läbe. Noch siim Dod isch das denn au offe, wie in dr Visio Wettini vom Riichenauer Abt Heito, kritisiert worde und dr Ludwig, wo scho immer e Broblem mit dr Moral vo siim Vater gha het, het im Karl siini Konkubine und deren ihri Chinder vom Hof verbannt.
Chinder
Bertha het e Beziehig mit em Karl siim Hofgeistlige, em Angilbert, gha und si hai d Chinder Nithard (* öbbe 790; † 844/45) und Hartnid († 813) gha. Dr Bertha ihri Liaison isch s Vorbild für d Sag Eginhard und Emma.
Bim Karl sim Sekretär Einhard heisst s, dass d Rotrud und au d Bertha unverhürotet bliibe siige. Es isch möglig, ass die beide Döchter aber nit in dr Chirche ghürotet hai, was für e Einhard nit legitim gsi isch.
Kulturelli Bedütig
D Epoche vom Karl em Grosse, aber au är ganz persönlig, het wäsentlich drzue bidrait, ass dr kulturelli Niidergang, wo as Folg vo dr Völkerwanderig, vom Undergang vom Weströmische Riich und vo de bildigsfindlige Tendänze im Früehe Christetum in wiite Deil vo Europa agfange het, aghalte und umkehrt worden isch. Mit dr Eroberig vo grosse Deil vo Europa het dr Karl e kulturelli Renaissance chönne afo, uf dr Grundlag vo der latiinische Sproch und Schriftkultur, vo dr antike Überliiferig und vom Christedums, wo im ganze Riich duuregfüehrt worden isch. Die wirkt bis hüte noch und Europa het sich, andersch as öbbe Asie oder Afrika, zum ene Kulturruum, wo bi alle regionale Underschiid vergliichswiis eiheitlig isch, entwigglet. Au Gebiet, wo nie zum römische Riich ghört und kei eigeni Stadtkultur gha hai—wie wiiti Deil vom hütige Dütschland—si Deil vo dere kulturelle Bewegig worde, wo vor allem vo de staatlig gförderete Chlosterschuele drait worden isch.
Die Karolingischi Renaissance
Im Geistesläbe isch im Karl si Herrschaft as die Karolingischi Renaissance bekannt. D Kunst, d Literatur und d Architektur hai en usserordentlige Ufschwung erläbt. Dr Karl het an siim Hof bedütendi Glehrti versammlet, under anderem dr Angelsachs Alkuin as Leiter vo der Hofschuel, d Langobarde Paulus Diaconus, Petrus vo Pisa, dr Westgot Theodulf vo Orléans und dr Angilbert und dr Einhard (au: Eginhard – wie men em im angelsächsische Sprochruum sait). Dr Hildebold, dr erst Erzbischof vo Köln, isch im Karl si Kanzler und dr Erzkaplan vo siim Hof gsi. Für e baar Johrzähnt isch dr kaiserlig Hof e geistigs Zentrum gsi mit ere stimulierende intelektuelle Atmosphäre und ere Usstrahlig in alli Deil vom Riich. Si Vitalität und Kreativität het s em persönlige Interesse vom Herrscher verdanggt, und dem Engagement vo de Glehrte, Literate und Künstler, vor allem aber em Umstand, ass e Bildigsbegriff die gmeinsami Grundlag gsi isch, wo allne Epoche, wo in dere Hiisicht fruchtbar gsi si, gemeinsam isch, nämlig d Überzüügig vom Eigewärt vo dr Bildig, wo nit drvo abhängt, öb s verwärtbar siig für machtpolitischi, chirchligi, theologischi oder ökonomischi Zwäck, au wenn me die natürlig nit us em Blick verlore het.
D Septem Artes liberales, si nit zwäckorientiert gsi, si hai keini technische Fertigkeite vermittlet, wo me unmittelbar hätt chönne bruuche, sondern e formali Bildig mit eme sprochlich-literarische Schwerpunggt as Usgangsbasis für e Wiiterbildigsprozäss noch dr eigetlige Usbildigsphase, wo lebenslang offen isch. Dr Lupus vo Ferrières, wo so öbbis wien e früehne Humanist gsi isch, het s öbbe im Johr 830 eso usdruggt: "Mir isch s vollkomme klar, ass d Bildig für sich sälber wärt isch, se z ersträbe" (Lupus, epist. 1, 5). Scho under em Ludwig em Fromme isch das Bildigsideal wider gfährdet gsi.
Au d Schrift sälber het me reformiert. D Buechschrift, wo vom Karl siim Hof gförderet worden isch, die karolingischi Minuskel (Carolina), und wo us Chliibuechstabe bildet worden isch, isch s Vorbild für d Antiqua, wo hüte no vil bruucht wird.
Chille und Chlöster, Pfalze und Paläst
Im Karl si Biograph und Leiter vo dr Hofschuel, dr Einhard, het drüber gschriibe wie dr Karl vili neui Gebäud wurd lo baue, in erster Linie die „wunderbari“ Pfalzkapälle in dr Pfalz z Aache, wo in de letzte zwanzig Johr vo siim Läbe si Lieblingspfalz worden isch, me chönnt säge en Art „Hauptstadt“ nördlig vo de Alpe. Für si haig er sogar Süüle und grossartigi Marmordeil us Rom und Ravenna lo bringe. Au e Riiterstatue vom Theoderich het er us Ravenna noch Aache brocht; das het dr Walahfrid Strabo in siim Gedicht De imagine Tetrici postum kritisiert. Dr Einhard verzelt au von ere holzige Rhiinbrugg bi Mainz (wo aber leider bald wider abbrennt siig) und ass me agfange haig, zwei Paläst bi Ingelheim und bi Nijmegen baue.
D Chlöster u. a. z Sanggalle und uf dr Insle Riichenau im Bodesee, z Bayre St. Emmeram bi Rägesburg, z Freising und am Tegeresee, im Mondsee z Fulda und z Trier si neu gründet worde, zu Abteie gmacht worde oder si in ihrer Bedütig gwachse. Si si d Hauptdräger vo dr Bildigsreform gsi, wo dr Karl drmit agfange het, und me het se hüfig vergrösseret. Für Sanggalle z. B. isch d Ziit vom 9. bis zum 10. Johrhundert es Goldigs Ziitalter gsi. Dört isch öbbe 790 e latiinisch-dütsche Abrogans entstande, wo s eltiste dütsche Buech isch. D Mönche hai au dr Gartebau stark vorwärtsbrocht und am Afang vom 9. Johrhundert d Rose in Mitteleuropa iigfüehrt.
Tafelmalerei
As Daafelbild wird in dr Bildende Kunst e bildligi Daarstellig uf eme flache, feste Materiaal wie Holz, Doon, Metall, Elfebäi bezäichnet. Im Geegesatz zur Wandmoolerei wird si nid diräkt uf e mineralisch Grund von ere Wand gmoolt.
Bi aagmooltem Mobiliar reedet mä im Allgemäine vo Daafelmoolerei, wenn es sich um Verzierige handlet (Dekorazioonsmoolerei) und au, wenn die aagmoolte Elemänt äigeständigi Bildwärk si, wie bim ene Altarblatt oder eme Bild uf eme Moolbrätt, wo s Daafelbild im äigentlige Sinn isch, e Bild „uf Holz“).
Bim Aamoole vo dreidimensionaale Objekt wie Skulptuure und Zierläiste reedet mä nid vo Daafelmoolerei sondern vo Fassig, au wenn d Technike verwandt si. Es ghöört zum Wääse vo dr Daafelmoolerei, ass dr Bildgrund eebe und flechihaft isch. Au sött d Flechi eendeer grooss si, sust isch s Miniatuurmoolerei.
Henri Schwery
Dr Henri Kardinal Schwery (* 14. Juni 1932 z Saint-Léonard VS; † 7. Jänner 2021 ebe dert ) isch e Schwyzer Gaischtlige un remisch-kadolische Bischof vu Sittu gsii.
Lääbe
Dr Henri Schwery het z Sittu, z Rom un z Fryburg d Fächer Mathematik, theoretischi Fisik, kadolischi Theology un Filosofy studiert. Am 7. Juli 1957 het er s Sakramänt vu dr Prieschterwei empfange. Är het syni Studie wytergfiert un derno vu 1961 bis 1977 as Uushilfs-Seelsorger in dr Diezese Sittu gschafft. Vu 1958 bis 1966 isch er Studäntekaplan fir d Studänte vu dr Kadolische Aktion gsii, vu 1961 bis 1977 Profässer an dr kantonale Mittelschuel z Sittu, wun er vu 1972 bis 1977 au as Räkter glaitet het.
Dr Papscht Paul VI. het dr Henri Schwery am 22. Juli 1977 zum Bischof vu Sittu ernännt. D Bischofswei et em am 17. Septämber vum nämlige Johr sy Vorgänger im Amt gee, dr François-Nestor Adam. Mitkonsekratore sin dr Bischof vu Lausanne, Gämf un Fryburg, Pierre Mamie, un dr Bischof vu St. Galle, Otmar Mäder, gsii. Vu Aafang aa het er mit em Probläm vu dr Traditionalischte um dr Marcel Lefebvre z due ghaa. Däre ire Prieschterseminar un Zäntrum z Ecône lyt nume 15 Kilometer vu Sittu ewäg. Au im Stryt zwisch em Bischdum Kuur un däm sy Bischof Wolfgang Haas het dr Schwery versuecht z vermittle. Ass dr Haas ins neigschaffe Erzbischdum Vadoz versetzt woren isch, het er mnit fir e gueti Lesig ghalte.
Vu 1983 bis 1988 isch er Vorsitzer vu dr Schwyzer Bischofskumferänz gsii. Dr Papscht Johannes Paul II. het en am 28. Juni 1991 as Kardinalprieschter mit dr Titelchilche Santi Protomartiri a Via Aurelia Antica in s Kardinalskollegium ufgnuu. D Laitig vum Bischdum Sittu het er am 1. April 1995 us Gsundhaitsgrind niderglait. Dr Schwery isch bim Konklave 2005 derby gsii, wu dr Benedikt XVI. drus as Papscht firigangen isch. Dr Henri Schwery isch Mitglid vu dr Kongregation fir d Selig- un Hailigsprächigsprozäss un vum Päpschtlige Rot fir di soziale Kommunikationsmittel gsii, bis er an d Altersgränze vu 75 Johr chuu isch. Bim Konklave 2013 isch dr Kardinal Schwery ninimi derby gsii., wel er scho iber d Altersgränze vu 80 Johr driber gsii isch.
Anne 1990 isch er vum Kardinal-Großmaischter Giuseppe Kardinal Caprio zum Großchryzritter vum Ritterorde vum Hailige Grab z Jerusalem ernännt un dur dr Eugenio Corecco, Bischof vu Lugano un Großprior vu dr Schwyzerische Statthalterei, inveschtiert wore. Är isch vu 1996 bis 2007 Großprior vu dr Schwyzerische Statthalterei vum Päpschtlige Ritterorde gsii. Anne 2015 isch er vum Fouad Twal, em Latynische Patriarch vu Jerusalem, fir sy Engaschmänt im Hailige Land mit dr Palme vu Jerusalem in Gold uuszaichnet wore. 2018 isch er vum Jean-Pierre de Glutz, em Statthalter vu dr Schwyzerische Statthalterei, mit em Titel vun eme Ehregroßprior uuszaichnet wore.
Arrondissement Belfort
S Arrondissement Belfort ìsch s einzi Arrondissement ìm frànzesche Département Territoire de Belfort ìn dr Region Bourgogne-Franche-Comté. Dr Höiptort (Sìtz vun dr Präfektür) ìsch Belfort.
S Arrondissement bsteht üs 9 Kànton mìt ìnsgsàmt 102 Gmeine.
Joseph Fourier
Dr Jean-Baptiste-Joseph Fourier (* 21. Merz 1768 bi Auxerre; † 16. Mai 1830 z Paris) isch e franzesischer Mathematiker un Physiker gsii.
Läbe un Forschig
Dr Fourier isch dr Suhn vun eme Schnyder gsii un isch in dr Chriegsschuel z Auxerre ufzoge wore, wu sich uusestellt het, dass er e Frieentwickler isch. Mit 18 Johr hän e d Verantwrotlige in dr Schuel zum Brofässor ernännt. Noch em Uusbruch vu dr Franzesische Revolution het er sich fir die bolitisch engaschiert, isch aber fascht e Opfer vu dr Terrorherrschaft vu dr Jakobiner wore. Anne 1795 isch er uf Paris gange un isch 1797 as Noofolger vum Lagrange Professor fir Analysis un Mechanik an dr École Polytechnique wore.
Am Änd vum 18. Jahrhundert isch er mit em Napoleon Bonaparte uf Ägypte gange, wun er s Sekretariat vum Institut d’Egypte ibernuu het un an dr Description de l’Égypte mitgschafft het. No syre Ruckchehr isch dr Fourier 1802 zum Prefäkt vum Département Isère ernännt, 1808 zum Baron ghobe wore. In däre Funktion het er derfir gsorgt, dass d Simpf bi Lyon druckglait wore sin. Anne 1815 het e dr Napoleon (no däm syre Ruckchehr vu Elba) zum Prefäkt vum Département Rhône gmacht. Syt 1815 het er z Paris gläbt un isch Sekreter uf Läbeszyt vu dr der Académie des sciences gsii.
Dernäbe het er sich au mit Physik bscheftigt, un zwar mit dr Wermiuusbraitig in Feschtkerper (Fouriersches Gsetz). E aischlegigi Abhandlig isch vu dr Pariser Akademi 1807 bryysgchrent wore. Näbe dr Härlaitig vu dr Glychige het s dodin au ne Leesigsaasatz gha mit Fourierraie. Syy wichtigscht Wärch in däm Zämmehang isch d Analytisch Theori vu dr Wermi (1822) gsii. In eme Artikel vu 1824 het er zum erschte Mol di wäsetlige Mechanisme vum atmosphärische Dryybhuuseffäkt bschribe (ohni dass er aber dää Uusdruck brucht het).
Mit dr Fourieranalys het er e Grundstai fir dr Furtschritt vu dr modärne Physik glait. Im Ramme vu dr digitale Chlangerzygig het si au fi di akustische Grundlage vu dr Musik e entschaidendi Bedytig.
Novalis
Novalis (* 2. Mai 1772 uf Schloss Oberwiederstedt; † 25. Merz 1801 z Wissefels), äigentlig Georg Philipp Friedrich von Hardenberg, isch e dütsche Schriftsteller vo dr Früeromantik und e Filosof gsi.
Wärk
Zämme mit em Friedrich Schlegel het dr Novalis s Fragmänt zun ere spezifisch romantische literarische Kunstform entwigglet. Er het brobiert, Wüsseschaft und Poesii z verbinde und drus en „progressivi Universalpoesii“ z mache.
Im August 1800 si sini  Hymnen an die Nacht  erschiine. Si gälte as dr Hööhepunkt vom lürische Schaffe vom Novalis und si e bedütendi Dichdig vo dr Früeromantik.
D Romanfragmänt  Heinrich von Ofterdingen  und Die Lehrlinge zu Sais spiegle dütlig d Idee, mit Hilf vo dr Dichdig e Wältharmonii z vermiddle, wo alles umfasst. Us em Roman Heinrich von Ofterdingen stammt die blaui Blueme, e Sümbol, wo für die ganzi Romantik zum Sinnbild worde isch.
In dr sogenannte Europareed Die Christenheit oder Europa, wo scho 1799 entstande aber erst 1826 veröffentligt worde isch, entwigglet dr Novalis e poetischs, kulturhistorischs Brogramm mit klare Schwerpünkt uf ere politische Utopie im Spiegel vo dr Middelalterrezepzion, won e nöis Öiropa uf dr Basis vom ene „poetische Christedum“ wil ufbaue, wo zun ere Sümbiose vo Äihäit und Freihäit söll füere.
Fragmänt
Epik
Filosofii
Shanghai
D Haafestadt Schanghai (vilmol änglisch Shanghai) isch die bedütendsti Industriistadt in dr Volksrepublik China und äini vo de grösste Stedt im Land.
S ganze Verwaltigsgebiet vo Shanghai het 23 Millione Iiwooner (Volkszelig 2010). Vo deene si 15,9 Millione registrierti Iiwooner mit ständigem Woonsitz und 7,1 Millione temporär Iiwooner  wo e befristeti Ufenthaltsgenäämigung häi. Wemm mä d Kärnstadt (hoochi Bebauigsdichti und gschlosseni Ortsform) as Grundlaag nimmt, lääben in Shanghai 15,1 Millione Lüt (2011). Dr Balligsruum (mit de Vorort) het 24,8 Millione Iiwooner (2011).
Schanghai isch e regierigsummittelbari Stadt, das häisst, si isch diräkt dr Zentralregierig understellt und iire Status entspricht däm von ere Browinz. S Verwaltigsgebiet isch 6340,5 km² grooss, isch aber käi zämmehängends Stadtgebiet, sondern mä cha s eender mit ere chliinere Browinz vergliiche, wil dusse vo dr Kärnstadt d Siidligsstruktur ländlig isch. Mä vergröösseret die ganz Zit d Flechi vom Stadtgebiet und läit dr Jangtsekiang-Drichter droche (bsundrigs im südöstlige Zipfel).
Dr Haafe vo Schanghai schloot im Joor 31,74 Millione TEU um und isch dr grösst Konteinerhaafe uf dr Wält (Stand 2011). Au im Gsamtumschlag nooch (537 Millione Donne Waare im Joor 2006) isch er dr grössti.
D Stadt isch e wichdige Verkeersknotepunggt und e bedütends Zentrum vo Kultur und Bildig mit vile Uniwersidääte, Hochschuele, Forschigsiirichdige, Theater und Museum.
Echallens
Echallens (frankoprovenzalisch, dytsch veraltet Tscherlitz ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Gros-de-Vaud im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Echallens lyt am Fluss Talent. D Gmaiflechi umfasst 68,8 % landwirtschaftligi Flechi, 13,3 % Wald, 17,5 % Sidligsflechi un 0,3 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Echallens isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1141 as Charlens (1177 Escharlent, 1228 Eschallens).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,3 %, CVP 10,1 %, FDP 13,0 %, GLP 5,6 %, GP 11,9 %, SP 24,2 %, SVP 24,4 %, Sunschtigi 3,2 %.
Dr Burgermaischter vu Echallens isch dr Yvan Nicolier (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 4,0 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 4281 Yywohner 89,1 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 2,8 % Dytsch, 1,8 % Italienisch un 6,3 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Stimmhafter bilabialer Plosiv
De stimmhafti bilabiali Plosiv isch e Konsonant vo dr mänschliche Sprooch. S Zeiche im IPA defür isch.
In de Alemannische Dialäkt chùnt de Luut eigetli nit vor, wyl es im Alemannische kei stimmhafti Obstruente git. Es git im Alemannische aber e Lenis-Luut wie im Wort „Büebli“, wo äänlig isch ùn au meischt mit däm Zeiche transkribiert wird.
Götzenbrück
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Getzebrick lijt ìm Sìde vum Bitscher Lànd. Rìchtung Weschte fließt dr Moderbàch, Rìchtung Oschte dr Breidenbàch.
Gschìcht
Getzebrick ìsch ànne 1721 àls Gotzbruck durich dr Glàsmàcher Jean-Baptiste Poncet vun Meisenthal grìndet worre. Dr Herzog Leopold vun Lothringen hàt dr Glàsmàcher de Gebiet gan, fìr dàss sa do ihre wìchtige Induschtri han kenne ufböie. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Zitter ànne 1946 ghere züe Getzebrick àui no d Ortsdeil Althorn und Saareinsberg. Althorn ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 873 àls Horone. S Derfel hàt em Kloschter Wisseburi ghert. Saareinsberg ìsch ànne 1746 grìndet worre àls Mont-Royal. Ìm Johr 1793 ìsch s Dorf umgnannt worre ìn Saar-Rheins-Berg waje siner Laj uf dr Wàsserscheid zwìsche Rhin und Soor.
Verwàltung
vun Getzebrick ìsch. Getzebrick ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Getzebrick ghert zem Rhinfrankisch.
Toffen
Toffe (amtlech Toffen) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärn-Mittuland im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Toffe ligt im Gürbetau. D Gmeindsflächi bsteit us 66,3 % langwirtschaftlecher Flächi, 19,8 % Waud, 13,6 % Sidligsflächi u 0,4 % süschtigi Flächi.
Gschicht
Toffe isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1148 aus Toffen. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Seftige ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 8,1 % gläge.
Religion
78,4 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 10,1 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 22,0 %, CVP 1,6 %, EVP 4,9 %, FDP 6,1 %. GLP 3,7 %, GP 6,9 %, SP 15,9 %, SVP 30,9 %, Suschtigi 8,0 %.
Gmeindspresidänt vo Toffe isch dr Ruth Rohr (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,8 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 2223 Ywohner 95 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 1,3 % Französisch u 0,5 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Toffe ghört zum Hochalemannisch.
Beratende Landesversammlung des Landes Württemberg-Hohenzollern
Di Berotend Landesversammlig fir Wirttebärg-Hauezollre isch e Gremium noch em Zweete Wältchrieg gsii, wu ne Landesverfassig het solle uusschaffe. As Vorgängeri vum Landdag fir Wirttebärg-Hauezollre hat si dr Berotende Landesversammlige in dr baide andere Länder vu dr franzesische Bsatzigszone Rhyland-Pfalz un Bade entsproche un dr Ernännte Landdäg vu dr Länder in dr amerikanische un britische Bsatzigszone.
Gschicht
Noch em Zweete Wältchrieg sin d Länder Bade un Wirttebärg zwische dr amerikanische Bsatzigszone im Norde un dr franzesische im Siden ufdailt wore. In dr franzesische Zone sin d Länder Wirttebärg-Hauezollre un Bade grindet wore, in dr amerikanische Zone s Land Wirttebärg-Bade.
Am 16. Oktober 1945 het di franzesisch Bsatzigsmacht z Wirttebärg-Hauezollre e provisorischi Regierig grindet, wu „Staatssekretariat“ gnännt woren isch. As Berotigsgremium fir die Regierig isch e Kumferänz vu dr Landret un Oberburgermaischter yygrichtet wore, wu zum erschte Mol am 3. Novämber 1945 z Dibenga zämechuu isch un derno regelmäßig an verschidene Ort vum Landes dagt het.
Di franzesisch Militerverwaltig het am 8. Oktober 1946 d Konschtituierig vu dr „Beratende Landesversammlung für Württemberg-Hohenzollern“ aagornet, wu d Hauptufgab ghaa het, e Verfassigsentwurf uuszschaffe. Wu am 15. Septämber 1946 Wahle fir d Gmairet un am 13. Oktober 1946 Wahle fir d Kraisversammlige durgfiert wore sin, isch d Wahl vu dr Mitglider vu dr Berotende Landesversammlig am 17. Novämber 1946 gsii. D Wahl isch noch em Verhältniswahlsischtem iber d Lischte vu dr zuegloone Barteie dur zwai Wahlgremie gsii. S erscht Wahlgremium isch us dr Delegierte vu dr Kraisversammlige bstande, im zwaite Gremium sin d Gmairet vu dr Stedt iber 7.000 Yywohner ghockt. Wehle chenne het mer nume Burgermaischter, Mitglider vu dr Gmairet un Mitglider vu dr Kraisversammligen.
Di Berotend Landesversammlig het si uf dr Sitzig am 22. Novämber 1946 konschtituiert unter em Altersbresidänt Emil Niethammer im Schloss Bebehause. Si het am 22. April 1947 dr Verfassigsentwurf verabschidet, wu si uusgschafft het. Di letscht Sitzig vu dr Versammlig sich am 9. Mai 1947 gsii. Wu di franzesisch Militerregierig em Täxt vu dr Verfassig zuegstimmt ghaa het, isch d Verfassig em Volk glychzytig mit dr Wahl zum erschte Landdag am 18. Mai 1947 zur Abstimmig vorglait wore. Si het 268.701 Jo-Stimme bi 116.045 Nai-Stimme kriegt.
Bresidänt
Uf dr erschte Sitzig vu dr Berotende Landesversammlig am 22. Novämber 1946 isch dr Karl Gengler (CDU) zue irem Bresidänt gwehlt wore. Erschte Stellverdrätter isch dr Fritz Fleck (SPD) gsii, Zweete Stellverdrätter dr Karl Kübler (DVP).
Zämesetzig
Di Berotend Landesversammlig het si mit dr drei Abgordnete us em bairische Krais Lindau eso zämegsetzt :
Basel-Gundeldingen
S Gundeli, offiziell Gundeldinge (dütsch Gundeldingen) isch ä Quartier mit öbbe 18'000 Iiwohner im Süde vo der Schwiizer Stadt Basel.
Es isch ä Wohnquartier und lit uf der Grossbasler Siite vom Rhii, im Süde vo dr Altstadt zwüschem SBB Bahnhof und em Bruederholz. Im Gegesatz zum übrige Stadtgebiet fallt s uf, ass s Quartier ä Struktur het wo fast wien e Schachbrätt isch mit parallele Stroossezüg und wo amerikanische Vorbilder noochempfunde isch. D Tatsach, ass s Gundeli dur ä SBB Bahnhof und sini Gleisaalaage physisch vom rästlige Stadtgebiet trennt isch, git em Quartier dr Charakter von erä eigeständige Chliistadt.
Gschicht
D Gegend am Nordabhang vom Bruederholz, öbbe ei Kilometer usserhalb vo de früechere Muure vom alte Chärn vo der Stadt Basel, isch scho 1194 in de Urkunde as Cundoltingin erwähnt worde. Früehner het s zur ländlige Umgäbig vo Basel zelt, und im 14. und 15. Johrhundert si dört ä Reihe vo Wasserschlösser as herrschaftligi Sitz baut worde. Es het vier Schlösser gä: s grosse Gundeldinge, s untere mittlere Gundeldinge, s obere mittlere Gundeldinge und s vordere Gundeldinge. Usser em Untere mittlere Gundeldinge, wo hützudag dr Name Thomas Platter-Huus drait und sich zwüsche de Quartierhüüser versteckt, und em vordere Gundeldinge, wo au zmittst im Wohngebiet lit, si alli die Schlösser mit der Ziit verschwunde.
No am Afang vo der zweite Hälfti vom 19. Johrhundert het s im Quartier kuum 30 Hüüser gha und nume ä baar schmali Ströössli und Fäldwäg, wo vo de Buure bruucht worde si. Es het wiiti Obstbaumalage und Chornfälder ge und au Räb- und Chrüütergärtli. S Gundeldingerfäld het denn der Stadtgmeind Basel ghört. Vo 1872 aa het die Süddütschi Immobilie-Gsellschaft, mit em Säge vo der Stadt Basel, s Land zwüschem Bahnhof, dr Gundeldinger-, Margarethe- und Riinachstross, wo 72 ha grooss gsi isch, in mehrere Tranche ufkauft. D Gsellschaft het vorgha, s erschlossnige Land so schnäll wi möglig wider an Bauwilligi z verchaufe. Am 1. Juni 1874 het der Gross Root vo der Stadt Basel dr Überbauigsplan für s Quartier agnoh und in ä baar Johr isch s ganze Gebiet grosstedtisch überbaut worde.
Währed em Zweite Wältchrieg isch Basel-Gundeldinge s Ziil vo zwei grössere Luftangriff vo alliierte Bomberstaffle worde (16./17. Dezember 1940 und 4. März 1945), wo ei Todesopfer und grosse Sachschade verursacht hai. D Gränzlag vo der Stadt Basel und die unmittelbari Nochberschaft vom Quartier zu de Gleisalage vo der SBB lön eim lo dängge, ass es wägenerä Verwächslig mit eim vo de Bahnhöf im Elsass oder z Südbade, wo vo der Wehrmacht bruucht worde si, bassiert siig; aber immer no git s sonigi wo vermuete, ass es sich bim zweite Agriff um ä bewussti Strofaktion für Wareliiferige vo der Schwiiz an Nazi-Dütschland ghandlet haig.
Der eltist Neutrali Quartierverein vo Basel, der Neutrali Quartierverein Gundeldinge, churz NQVG, bestoht sit 1875. Und sit em Johr 2001 existiert – z Basel git s kei Gmeindiebeni - d Quartierkoordination Gundeldinge, ä Koordinationsstell, wo emä Quartiersekretariat ähnlig isch. Si isch vo engagierte VerträterInne vo de Verein im Quartier gründet worde und wird ehrenamtlig gfüehrt.
Verchehr
S Gundeldinger Quartier wird hauptsächlig vo de Tramlinie 15, 16 und E11 und dr Buslinie 36 bedient. In dr Richdig vo dr Innestadt het s d Münchestäinerbrugg für dr öffentlig Verkeer, d Peter Merian-Brugg und s Birsigwiadukt, wo dr Individualverkeer drüüber goot, und d RailCity- und d Gundeli-Passerelle für d Fuessgänger.
Sport
Im Margrethepark befindet sich d Kunstiisbahn St. Margrethe, wo langi Ziit s Heimstadion vom EHC Basel gsi isch, bis d St. Jakob-Arena baut worde isch. S Quartier het au si eigene Fuessballclub, dr FC Gundeldinge (3. Liga), wo siini Mätsch aber im Joggeli spiilt.
Christian Rothenberger
Lääbe und Wärk
Dr Roothebärger het s Leererpadänt z Sanggalle überchoo und het vo 1889 aa z Rolle, Yverdon und Gämf, und vo 1894 aa z Baasel Underricht gee. An dr Uni Baasel het er Gäisteswüsseschafte studiert und 1897 bromowiert. Denn het er a Rächtsstudium z Gämf, Baasel und Bäärn gmacht und daas 1900 erfolgriich abgschlosse.
Dr Roothebärger isch vo 1901 Apfikaat und vo 1902 bis 1922 Richder am Baasler Stroofgricht gsi. As freisinnige Politiker isch er vo 1805 bis 1920 im Baasler Grossroot und vo 1908 bis 1919 im Nazionaalroot gsässe. Si Iniziatiive für en äidgenössischi Invaliideversicherig (IV) und Alters- und Hinderlasseneversicherig (AHV) het am 24. Mai 1925 mee as 40% vo de Stimme üüberchoo. Am 6. Dezämber 1925 häi die Stimmberächtigte mit ere klaare Meerhäit dr Ardikel 34quater BV aagnoo, wo dr Inhalt von em gsi isch, ass en AHV müess gründet wärde und d Kompetänzgrundlaag für en Invaliideversicherig (IV) gschaffe het.
Dr Roothebärger isch mit dr Anna Pilliod, gebooreni Klein (1862–1951), verhürootet gsi und eso dr Schwiigersoon vom Wilhelm Klein-Schabelitz gsi. Er isch im Familiegraab vo de Kleins uf em Friidhoof Wolfgottesacker z Baasel beärdiget.
Oberems VS
Òberèms (amtlich Oberems) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Leik im Kanton Wallis, Schwiiz.
Geografi
Òberèms lit am Iigang vam Turtmanntal uber dum Rottutal. Vannr Ggmeindsflechi sint 15,3 % landwirtschaftlechi Flechi, 13,5 % Wald, 0,4 % Sidligsflechi und 70,8 % süschtigi Flechi.
Gschicht
Òberèms ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1101 als superiori Emesa.
Goin
Goin (ditsch 1915–18 Göhn, 1940–44 Godingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Oberems VS
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 3 % glägu.
Religion
94,4 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 1,6 % evangelisch-reformierti.
Goin
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Oberems VS
Politik
Dr Ggmeindspresident va Òberèms ischt dr Markus Grand (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint alli 125 Iwoner Titsch als Höiptspraach aagigää. Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Òberèms gcheert zen weschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.
Goin
Gschìcht
Goin ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 805 àls Goddinga (1157: Goone, 1186: Guenc, Guen, 1404: Goin, 1544: Going).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Goin ìsch. Goin ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Goin ghert zem Lorrain.
Communauté de communes de la Houve
D Communauté de communes de la Houve isch e Kommunalverband im franzesische Département Moselle gsii, wu elf Gmaine im Kanton Bouzonville im Arrondissement Boulay-Moselle aaghert hän.
Gnännt isch dr Gmaindsverband noch em ehmolige Chohlebärgwärch La Houve. Är isch am 5. Septämber 2005 grindet wore. Sitz vum Verband isch Falck gsii, Presidänt dr Guy Moritz.
Gmaine
Zum Kommunalverband hän die Gmaine ghert:
Salgesch
Salgesch (uf französisch: Salquenen) isch e Munizipalgmeind im Bezirk Leik im Kantoon Wallis i dr Schwiiz. D Gmeind hed öppe 1500 Iiwooner.
Sproochgeografii
Salgesch ligt a dr Sproochgränze zwüschem Oberwallis, wo me en alemannische Tialäkt, s Walliserdütsch redt, und em Underwallis, wo d Lüüt französisch tüe rede. D Gmeindgränze vo Salgesch gäge Weschte, zu de Nochbrgmeinde Siders, Miège und Crans-Montana, goot em Bärgbach Raschpille noo, wo vo dr Alp Tièche uf em Biet vo Crans-Montana oben abe chunnt und zwüsche Salgesch und Siders i Rottu flüsst. D Raschpille isch grad wäge dere Sproochgränze wiitume bekannt. Si hed son en Art e symboolischi Bedütig für die Trennlinie, psunders fürs Underwallis, wo me mängisch Outre-Raspille (das heist uf Dütsch ännet dr Raschpill) seit, wen me vom Oberwallis redt.
Derwyl isch i dr Raschpille sälber nume e churze Däil vo dere Gränze. Gäge Norde goot die sproochgeografischi Linie wiiter über d Alpweide vo Faare und über d Felsbärge weschtlech vo Leiggerbaad.
Und südlich vo Salgesch, uf dr lingge Siite vom Rottu, fallt d Sproochgränze zum Französische fasch ganz mit dr Gmeindgränze gäge Siders zmitz im Pfynwaald zäme, und denn goot si gäge Süüde wiiter, höch dr Pfynbärg z duruff ufe Gorwetschgrat, wo Salgesch a d Gmeind Eifischtaal achunt. Und nochär isch d Sproochgränze no wyter im Süde uf däm länge Bärgchamm zwüschem dütschsproochige Biet im Turtmanntal, im Nikolaitaal und bi Zermatt und de französischsproochige Nochbertääler im Weschte.
Geografii
Salgesch isch zäntume umgää vo wiite Räbgebiete. S Dorf isch im Rottetaal vo obe n abe gluegt di erschti grossi Wygmeind im Taalbode.
Oben am Dorf ghört dr Bärghang mid em Flottuwald zu Salgsch, aber s Alpegebiet no witer obedra de nit; das ghört zu Faare.
Dr Rottu flüsst uf em Wääg vo Leik noch Siders im ene breite natürleche Flussbett mid Chiisinsle und Siiteläuf, wo immer wider wächsle. Dr Pfynwaald i dr Bärgsturzlandschaft uf dr Süüdsite vom Fluss isch es schöns Natuurschutzbiet mid em ne bsunders grosse Föörewaald. Är gilt als eini vo de beschte Natuurlandschafte vo dr Schwiiz, und so isch er erstuunligerwiis e groossi Natuurinsle blibe im süsch überall intensiif usgnützte Taal.
Kwer dure Pfynwaald goot d Kantonsschtroos, und grad näbedra sid Joore d Grueb für d Autobaan, wo d Bouschtell scho lang still stoot. D Iisebaanlinie isch uf dr andere Taalsiite nöcher bim Dorf Salgesch zue, wo zwor sälber kei Baanhoof hed. Wo für d Baan dr nöi Dunnel bi Faare fertig gsi isch, hed dr Kantoon uf dr alte Baanlinie e Schnäällschtroos vo Siders uf Leuk bim Dorf Salgesch dure bout.
Gschicht
Salgesch ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 11. Jh. als Salconio (1225 Salquenum).
Im Pfynwaald gids bim grosse Mörderschtei Spuure vom ene chliine Hüsli, wo vor öppe sächsehalbtuusig Joor dört gstanden isch. .
S Gmeindwappe zeigt es Chrüz wie das vo de Johanniter. Dä Ridderorde hed ane 1235 z Salgesch e Chomänd mid ere Herbärg iigrichtet. Do derzue hed au s Hoschpiiz uf em Simplupass ghört. Im 1655i hed dr Chaschper Stockalper di beede Hüüser de Johanniter abgchouft.
Jessica Rosenthal
D Jessica Rosenthal (* 28. Oktober 1992 z Hameln) isch e dytschi Bolitikeri (SPD) un syt em 8. Jänner 2021 Bundesvorsitzeri vu dr Jusos.
Salgesch
Religion
91,4 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 2,4 % evangelisch-reformierti.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Salgesch ischt dr Gilles Florey (Stant Oktober 2017).
Jessica Rosenthal
Uusbildig un Beruef
Vu 2012 bis 2018 het d Rosenthal z Bonn d Fächer Dytsch, Gschicht un Bildigswisseschafte uf Lehramt studiert. Vu Novämber 2018 bis April 2020 het si ire Lehramtsreferendariat an dr Bonner Maria-Kahle-Gsamtschuel absolviert. Syterhär schafft si as Verdrättigslehreri fir Dytsch un Gschicht in ere Bonner Realschuel.
Bolitik
Anne 2013 isch d Rosenthal in d SPD yydrätte. 2014 isch si bi dr Bonner Jusos Gschäftsfiereri wore, ai Johr speter däre iri Vorsitzeri. Des Amt het si bis anne 2018 ghaa. Vu 2018 bis zum 3. Oktober 2020 isch si Vorsitzeri vum Juso-Landesverband Nordrhy-Weschtfale gsii. Syt Merz 2020 isch si Vorsitzeri vu dr SPD Bonn.
München
Geographi
Münche isch eis vo dr 23 Oberzentre vum Freistaat Bayern. Vo dr Großstädt vo Dytschland isch es die Stadt mit de meischte Lütt uff dr Stadtflächi.
D Isar fließt durchs Stadtgebiet uffere Längi vo 13,7 km vo Südwescht nach Nordoscht. Bekannte Insle im Fluss sin d Museumsinsle mit m Dytsche Museum un d Praterinsel, wo ganz in de Nööchi isch. Wiiter im Umland sin a Huffe Seee, z. B. dr Ammersee, dr Wörthsee oder dr Starnberger See. Anderi Flüss sin d Würm, wo us m Starnberger See chunt un durch de Weschte vo Münche fliesst, de Hachinger Bach, wo vo Südoschte bii Perlach in s Stadtgebiet chunnt un nördlich vo Neuperlach vosickert, un a Huffe Stadtbächli, wo vo d Isar abzweige. Des sin dr Iis-Bach, dr Auer Mühlbach, wo glii nach m Ableite us m Isarkanal als erschte durch de Zoo vo Münche fliesst un de Brunnbach. D Stadtbäch sin meischt an de Isar aglegt worde un a baar fliesse au durch d Innestadt. D Bäch im Zentrum sin hütt aber meischt in Röhre oder sitt äm Bau vo de S- un U-Bahnlinie drocheglegt worde. Seee im Stadtgebiet sin de Kleinhesseloher See im Englische Garte, dr See im Olympiagelände un dr Lerchenauer, Fasanerie- und Feldmochinger See, alli im Norde vo Münche. Im Süde in de Nööchi vom linke Ufer vo dr Isar liit de Hinterbrühler See.
Uusdehnig
De gesamti Flächi vo dr Stadt Münche isch 31.042,96 Hektar. Münche isch nach Berlin, Hamburg, Köln, Dresden un Breme die flächenmäßig sechstgröschti Großstadt in Dytschland. Vo de 310 km² sin 44,1 % Hüüser un Freifläche, wo dazüe ghore, 17 % Verkehrs-, 15,9 % Landwirschafts-, 15,4 % Erhohlungsfläche, 4,1 % sin Wald-, 1,3 % Wasserfläche un wiiteri 2,2 % sin anderscht gnutzt. (Stand 31. Dezember 2005)
Bezirk un Nochbergmeinde
Zur Ziit entschtoot im Bezirk 22 ä neue Stadtdeil: Freiham.
Die Gmeinde un gmeindefreie Gebiet gränze an d Stadt Münche aane (sie sin vo Norde här im Uhrzeigersinn uffschriebe):
Klima
D Stadt Münche liit do, wo s feuchte atlantische un s drochene Kontinentalklima zämme chömme. Was au no s Wätter ussmacht sin d Alpe un d Donau, wo mitteleuropäischi un regionali Wättascheide sin. Wäge dämm ändert sich s Wätter ziemli oft. Dr Föhn bringt ussm Süde s ganze Johr über warmi, drocheni Luft nach Münche. Wenns Föhn het, cha me ziemli wiit lüege – un s het au de bekannt bayrisch-blaue Himml – wo me au d Bayrischi Alpe ganz düütlich seh cha. In Nymphenburg het dr Dyschte Wätterdienscht die bis hüüt högschti Temeratur vo 35,8 Grad Celsius gmässe. Münche liit in dr Gegend wo am meischte Gwitter sin un het so mängi Wulkebrüch miterläbt. Am 12. Juli 1984 isch sogar a Hagel-Unwätter gsii, wo umgrächnet 1,5 Mrd. Euro Schäde gmacht het. Münche het au am meischte Schnee vo dr dytsche Großstädt, es isch halt au rächt nooch züe de Alpe.
Entwicklig vo de Iiwohner
Im Johr 1700 hets grad amol 24.000 Iiwohner gha un fascht alli 30 Johr isch d Zahl vo de Iiwohner vrdopplt worde. 1852 isch d Iiwohnerahl vo dr Stadt meh als 100.000 worde un deswäge isch si zur Großstadt worde. 1883 hän 250.000 Lüüt z Münche gläbt un bis 1901 sins 500.000 gsi. Do isch Münche die drittgröschti Stadt im Dysche Riich gsi, numme Berlin un Hamburg hän mee Iiwohner gha. Im Johr 1933 isch Bevölkerig uff 840.000 aagschdiege un 1957 sins meh als a Million Lüüt gsi.
Am Änd vum Johr 2006 het d Stadt Münche 1,326 Mio. Iiwohner gha un isch de Iiwohner noch die drittgröschti Stadt vo Dytschland gsi. Im Septämber 2006 hets bis hütt am meischte Iiwohner gha. In de 1970er Johr hän si d Zweitwohnsitz no mitzellt, un do sin si also uff ungfähr 1,45 Mio cho. Im Oktober 2006 hän in d Stadt 5,6 % vo d Lüüt kei Arbet gha. Ändi 2005 hän 23,3 % Ussländer (300.129) z'Münche gläbt. Am meischte sins Türke (43.309), Kroate (24.866), Serbe (24.439), Griiche (22.486), Öschtariicha (21.411) un Idalijena (20.847) gsi. 37 % vo de Ussländer chömme us EU-Länder.
In dr Metropolregion Münche läbe 2,6 Mio. Lüüt. Um in d Region Münche mit de angränzende Lanchreis un de Oberzentre Augschburg, Ingolstadt, Landshüet un Rosehaim sin güet 80 % vo de Pändler zum schaffe underwägs. S wohne dört 4,65 Mio. Lüüt (ca. 37 % vo de Bevölkerig vo Bayern). S sin au 40 % vo de sozialvrsicherungspflichtige Arbetsplätz in dr Region aagsiidlt. Im Chern vom Berych wird ungfähr 45 % vo de im BIP gmässene Wirtschaftsleischtig vo Bayern gschaffe.
Religione
Oberbayern isch wie dr ganz südbayerisch Raum sit jee här vor allem katholisch. Do isch au dr Sitz vum Erzbistum Münche und Freising. Ändi 2005 sin 39,5 % vo de Iiwohner katolisch, 14,2 % evangelisch un ca. 46 % hän a anderi Chonfession odr Religion oder sin ooni Religion gsi.
Dr zwoite Ökumenische Chilchedag isch vum 12. bis 16. Mai 2010 z Münche duregfüert worde.
Münche het au a jüdischi Gmei mit ca. 9.700 Lüüt, wo die meischte us m Oschte vo Europa herchömme (Ukraine un Russland). S git au a chleini liberal-jüdischi Gmei.
Münchner
Im Wirtshaus im Fraunhofer isch 1978 d Fraunhofer Saitenmusik gründet wore.
Talwange
Unterè Dalwangè voschtòt mò è Begränzigswand von èm Dal. Sûnonûm für è Dalwangè sin Dalflankè un Dalwand.
Nõch dè Definition von èm Dal cha sell übber 2-3 Wangè vofüègè, abhängig devò, wellè Deil vum Dal mò betrachtet. S gesamti Dal vofüègt immer übber 3 Dalwangè, nämlich diè beidè Sitèwangè sowiè diè Wangè, wo dè Aafang odder s Ènd vom Dal markyrt. I dè Règèl vofüègt dè Dalbodè übber è Gefälle zwischè m Dalaafang/-ènd un dè Dalöffnig. In Fallrichtig vom Dalbodè bschtimmt mò denn diè rächte un linke Dalwangè. Byschpill dõdefür: dè Munot bi Schafuusè thront a dè rächte Dalwangè vom Hochrhy, dè Hirschschprung lyt im unterè Deil vo dè linkè Dalwangè vom Höllèdal. Dè Begriff Dalwangè cha sich i dè Churzform Wangè als Plural vo Wangè voschteggè, wo für è baar Ortsnämè vowendet wörd, z. B. Obberwangè.
Hausmeier
Dr Huusmeier, Kaschtellan oder dr Majordomus (us latiinisch maior – dr Verwalter, Verwäser, und domus – s Huus), also s Amt vom Verwalter vom Huus, zellt zu de Ämter vom mittelalterliche Hof (lueg au: maior villae).
Zeerscht hät de Huusmeier nu d Verwaltig vo Huus und Hof organisiert. Mit dr Zuenaahm vo dr Macht sinds Leiter vo dr Regierigsgwalt worde. Ires Amt isch mit de Ziit eerblich worde und hät ene nüme chöne ewegggnaa werde. Als Repräsentant vom König sind si vor em Königsgricht uufträtte. D Rächtsschtelig vom Huusmeier hät sich im Lauf vom Hoch- und Schpaatmittelalter uf de Hofmeischter übertreit, wo e generelli Verträttigsmacht vom Fürscht a siim Hof iignaa hät. Näbed em Truchsäss, em Seneschall, em Marschall und em Kämmerer isch de Huusmeier eis vo de höchschte Ämter am Hof vom früehe Mittelalter gsii. Die bekanntischte Huusmeier sind d Karolinger de Pippin dr Elter und de Karl Martell gsii. Dur die Macht, wo im Erbamt vom Huusmeier vereint gsi isch, isch es de Karolinger zletschtamänd möglich worde, d Herrschaft vom Frankeriich vo de Merowinger z überneh.
Dr Huusmeier hät mit siinere Familie – trännt vom übrige Personal – vo dr Chuchi en eiges mehrgängigs Mahl überchoo, wo a dr «Verwaltertafle» aagrichtet worde isch.
Knonau
Chnoonau (amtlich Knonau) isch e politischi Gmäind im Bezirk Affoltere im Kanton Züri, Schwiiz.
Gschicht
Chnoonau isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 1045 als Chnonowa (1223 Knonowe).
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraatäil liit bi 12,8 % (Stand 2011).
Religion
36,9 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 36,2 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 4,5 %, CVP 2,8 %, EDU 2,7 %, EVP 14,4 %, FDP 5,8 %. GLP 11,2 %, GP 9,6 %, SP 16,4 %, SVP 31,5 %, Suschtigi 1,2 %.
Gmäindspresidänt isch de Walter von Siebenthal (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 3,3 % gläge.
Eichener See
De Eiemer See (dt. Eichener See) isch ä Karschtsee uf em Dinkelberg bi Schopfe in Bade-Württeberg. S Bsundere isch, dass er nur alli paar Johr mol züm seh isch. S git kei Bach, wo s Wasser ine oder devo laufe chönnt, sundern er würd unterirdisch vom Grundwasser gfüllt. Drum isch er nur dusse, wenns vorher arg lang grägnet het.
Erschde Bricht vu 1784
En erschde Bricht vum Eiemer See schdammd vu 1784, wu diä nooglossene Schrifde vum Heinrich Sander vereffendlicht worre sinn. De Heinrich Sander war Profässer am Gymnasium illuschdre in Karlsrueh, wuner under andrem Lährer vom Johann Peter Hebel gsi isch. Er schribt, aß d Greßi vum See "ungleich und verschieden" gsi sey un mr d Breidi uff ein un d Lengi uf zwee Bichseschiss berächnet het. Sinnerzit het mr verzellt, aß alli Pflanze kabütt gange seye, wänn de See kumme isch, üsser ne paar Biirebaim, diä hewe iwwerläbt - ohni Schade!
De Sander schribt aü vumme Unglick im See. Amme scheene Sunndigmorge im Mai hänn jungi Maidli un Kärli uffem See welle schbazierefahre middeme Boot. Schiints sinn z viel iigschdiege un s Boot isch gsunke und vier vu dänne jungen Litt sinn versoffe. Er schribt, aß mr si mit Schdange üssem See zoge het un mar si widder hätt kenne "erwecke", wämmer d Bolizei schnäll gruefe hätt.
De drucke Seebode hett mr, wänns Wasser widder wägg gsi isch, als Madde gmeiht un s Fuedder sey gued gsi. Mänchi hänn aü Korn (Rogge), Dinkel, Haber, Gärschd odder Herdepfel apflanzt, was aü e guedi Ärn gä heb, wänn nit grad s Wasser kumme un alles iwwerschwämmt worre isch.
Uffdrädde
Wenn de Eiemer See ganz gfüllt isch, isch er öbe 3 Meter 20 tief, 250 Meter lang un 135 Meter breit. Dodemit gön öbe 33 Duusig Kubikmeter Wasser dri. Wenns arg schnell goht, isch er innerhalb vo nere Wuche gfüllt. Dusebliebe düt er meischdens zwüsche drei Wuche un 2 Monet, s hets au scho geh, daß er zügfrohre isch un mer het chönne Schlittschühlaufe.
S letscht Mool isch de See im Dezämber 2017 ufftaucht, s vorletscht Mol isch er zwüsche Februar und März 2016 an d Oberflächi choo, und des noochdem er im Dezember no uf eme historische Diäfstand gsii isch. Durch d Niiderschläg Afang Johr isch de Grundwasserspiägel dann schnell agstiige, vo 6 im Dezember uf 37 Meter im Jänner innerhalb vo wenige Däg. Do demit isch de See aber immer no zwei Meter under de Oberflächi gsii, erst durch neui Niiderschläg im Februar isch er usträtte. De Pegel wird regelmäßig gmesse.
Nadürschutz
Am 11. Febber 1983 het mr dann de See un sinni änger Umgebig als Flächehafts Nadürdenkmol (Nr.8336081001) üssgwiese. Flächehafdi Nadürdenkmol (FND) sinn ähnlich gschitzd wiä Nadürschutzgebiet (NSG), wärre abber vum Landratsamt verordnet un hänn weniger as 5 ha Flächi. Im Fall vum Eiemer See sinns 3,5 ha. Es FND bildet de Kern vum Eiemer See.
Zuedäm ghärt de Eiemer See siddem 31. Mai 2015 zuem FFH-Gebied "Dinkelbärg un Röttler Wald" (Nr. 8312311). Diä Deilflächi um de Eiemer See het um 11,5 ha un deckt si ungfähr middeem LSG un em FND zämme. In de Kurzbeschriebung vu dämm große Gebiet, wu si iwwer d Landkreis Lörrach un Waldshuet erschdreckt, wird aü de Eiemer See üssdricklig gnännt: "Kulturlandschaft mit naturnahen Buchenwäldern, Hecken, Kalkmagerrasen, Glatthaferwiesen, Höhlen und temporärem Karstsee, hervorragender Lebensraum für zahlreiche FFH-Arten, insbesondere Fledermausarten."
Urzytchräbs
Im Eiemer See läbt ä urzytliche Chräbsart, wos suscht nur an wenige Ord in Ditschland un im iwrige Europa git. Wisseschaftlich heißt er Tanymastix lacunae un ghört zü de Chiemefieschräbs (also ä Chräbs, wo d Chieme an de Fies oder an de Bei het). Er würd öbe zwei Zäntimeter lang, wenn er usgwagse isch, un d Wiebly chönne bis zü vierzähduusig Eier lege. Sälli Eier sin arg robuscht un chönne mehreri Johr im trochene Bode überläbe, bis de See wieder emol use chunnt. Des Chräbsli isch vum Linné schu anne 1758 beschriewe worre. 1909 hedden dann de Zoolog Eduard Graeter, wu si im Zämmehang midnere Dissertation an de Universidet Basel aü mit Ruederfueßchräbs in underirdische Gewässer bschäfdigt het, erschdmols aü im Eiemer See gfunde.
Sunschtigs
Am Eiemer See findet immer am Oschdermendig s Eierspringe statt, ä Bruuch, wo keltischi Ursprüng het un d Fruchtbarkeit im Eiemer Dorf erhalte soll.
Dreiseenbahn
Die Dreiseèbahn – mengmoll au Drei-Seè-Baan gschribbè – isch è 19,177 Kilometer langi elektrifizyrti Nebbèbaan im Landkreis Brysgau-Hochschwarzwald, wo am Baanhof Titisee vo dè Höllèedalbaan Fryburg im Briisgau – Donaueschingè in Richtig Süèdè abzwygè duèt un bis zum Wyler Seebrugg füürt. Iren Nammè hèt diè Streggi erhaaltè, well mit èm Titisee, èm Windgfällweièr un èm Schluchsee insgsamt drei Seè mitenand vobundè sin.