cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Porträt des Herrn X (Pierre Loti)
Rezeption
S Wärch vum Henri Rousseau het e große Yyfluss ghaa uf e Raie vu Moler vu dr Modärni. Bsundersch dr Pablo Picasso het syni Arbeite gschetzt un het in syre Privatsammlig e baar Gmäld vum Rousseau ghaa. D Wirkig vun eme ainzelen Gmäld vum Rousseau uf s Schaffe vun eme andere Chinschlter losst si dergege sälte noovollzie. Bim Porträt vum Herr X (Pierre Loti) isch des andersch. Glych bi ne baar Chinschtler wird d Uusstrahlig vum Gmäld vum Rousseau uf ihre Wärch dytli. Zum Byschpel git s im 1918 gschaffene Gmäld Le Mécanicien vum Fernand Léger (LaM, Lille) verschideni Parallele zum Porträt vum Herr X (Pierre Loti) vum Rousseau. Bsundersch uffellig isch doderby d Ähnligkait bi dr Haltig vu dr Hand mit dr brännige Zigarette. Insgsamt het dr Léger wie dr Rousseau veraifachti Forme gnuu, e uf raini Farbe bschränkti Palette un e uusbregti Frontalitet.
Z Dytschland chännt mer s Gmäld Porträt vum Herr X (Pierre Loti) dur d Rousseau-Biografy vum Wilhelm Uhde vu 1914. In dr Zyt druf hän si au dytschi Chinschtler mit em Bild vum Rousseau uusenandergsetzt. Dr Max Beckmann het 1921 d Radierig Sälbschtbildnis mit styfem Huet gschaffe, wu au di uffellig vor dr Bruscht ghalte Hand mit Zigarette het, wu mer vum Rousseau-Bild chännt. Derzue het dr Beckmann wie dr Rousseau e Chatz im Bild blatziert. E große Bewunderer vu dr Chusncht vum Rousseau isch au dr Oskar Schlemmer gsii. Är het anne 1915 in sy Dagbuech gschribe: „Ich bin wieder bei Henri Rousseau“. Wyter het er dr „Volksmoler“ fir däm sy „farbigen Kubismus“ globt un het si gwinscht, im „Geist Rousseaus“ „ein seltsam schönes Porträt“ z mole. Im Gmäld Paracelsus (Der Gesetzgeber) vum Schlemmer vu 1923 (Staatsgalery Stuegert) wird dr Bezug zue Porträt vum Herr X (Pierre Loti) vum Rousseau bsundersch dytli. Dr Chunschthischtoriker Götz Adriani het di „kompromißlos wuchtige Frontalität“ in s Schlemmers Bildnis vum Paracelsus firighebt, het aber au in dr Geschte vu dr Hand un dr „maskenhaften“ Gsichtszig Bezig zue s Rousseaus Porträt vum Herr X (Pierre Loti) gsääne.
Proveniänz
Dr Henri Rousseau het s Bildnis vum Herr X (Pierre Loti) vermuetlig anne 1906 an dr Schriftsteller Georges Courteline verchauft. Vum Chausbryys vu „wenige Franke“ heeb si dr Rousseau Ässe gchauft, wie dr Grafiker Jules Chéret brichtet het. Dr Chéret het au aagmerkt, dr Courteline, wu mer fir sy zynische Humor chännt, heeb s Bild fir sy Schräckmuseum (Musée des horreurs) gchauft. Doderby het s si um e Chammere in s Courtelines Wohnig ghandlet, wun er verschideni Skurrilitete un Laiechunscht din zämedrait ghaa het. Anne 1910 isch dr Henri Rousseau gstorbe. Doderno sin d Bryys fir syni Wärch dytlig aagstige. Dr Courteline het 1913 s Porträt vum Herr X (Pierre Loti) zäme mit s Rousseaus Allegory vu dr Freihait (Nationalmuseum fir modärni Chunscht Tokio) fir 10.000 Franke an dr Pariser Chunschthändler Paul Rosenberg verchauft. Där het s Bildnis vum Herr X (Pierre Loti) 1914 fir iberlifereti 6000 Franke an s Berliner Sammlerbaar Paul un Lotte von Mendelssohn-Bartholdy verchauft, wu e Hufe Wärch vu dr Modärni in ire Chunschtsammlig ghaa hän, dodrunter Arbete vum Vincent van Gogh un em Pablo Picasso. No dr Schaidig vum Baar 1927 isch s Bildnis vum Herr X (Pierre Loti) in Bsitz vu dr Frau ibergange, wu no ire zwoote Hochzyt ab 1930 dr Name Charlotte Gräfin von Wesdehlen gfiert het. Vor em Hintergrund vu dr Verfolgig vu dr Jude z Dytschland isch si anne 1938 in d Schwyz ibergsidlet. Fir ire Läbesunterhalt isch si zwunge gsii, nodisno Chunschtwärch us irem Bsitz z verchaufe.
Anne 1939 het dr Chunschthändler Paul Rosenberg Inträssi zaigt am Chauf vum Bildnis vum Herr X (Pierre Loti). Dr Verchauf isch aber nit zstand chuu. Inträssiert am Bildnis vum Herr X (Pierre Loti) isch au s Chunschthuus Züri gsii. Vor em spetere Aachauf dur s Museum het s aber langi Verhandligie gee. Fir s Bild het d Greefi von Wesdehlen zerscht 38.000 Schwyzer Franke verlangt, des isch fir s Chunschthuus Züri aber seli z hoch gsii. D Aachaufskummission vum Chunschthuus het zum Verglych s Bild D Muse un dr Dichter vum Rousseau härzoge, wu wenigi Wuche vorhär us dr nämlige Sammlig an s Chunschtmuseum Basel verchauft woren isch. Do het d Greefi von Wesdehlen aafangs 60.000 Franke gforderet ghaa, verchauft wore isch s schließli fir nume 12.000 Franke. Wel s zue kaire Ainigung zwische dr Verchaifer un em Chunschthuus chuu isch, het 1940 zerscht dr Zürcher Bankier Claus Vogel s Bildnis vum Herr X (Pierre Loti) gchauft. Är het fir s Porträt un e Bluemestillläbe vum Rousseau zäme 45.000 Franke zahlt. S Chunschthuus Züri het e weng speter im nämlige Johr vum Vogel s Bildnis vum Herr X (Pierre Loti) fir 22.000 Franke gchauft.
Französische Sprachpolitik
D Sproochpolitik vo dr Französische Republik basiert druf, ass Französisch die offizielli Sprooch vom Land isch, noch dr Verfassig langue de la république. As sonigi wird s in fast alle Beriich vom öffentlige Lääbe gförderet und gforderet, Französisch isch mäistens die äinzigi Vercheerssprooch in Frankriich. Au über d Landesgränze uuse wird d Sprooch understützt.
Näbe dr Staatssprooch git s aber e Hufe anderi Sprooche im Land, nume scho im metropolitane (öiropäische) Frankriich gits, je nochdäm wie mä zelt, mindestens acht Sprooche, wo dradizionell regional verbräitet und mit em Französische nit diräkt verwandt si. Drzue chömme Dialäkt bzw. Sprooche, wo em Franzüüsische noochstöön wie d Langues d’oïl, wo vilmol überregional gschwätzt wärde, aber kä offizielle Status häi. Die dradizionelle Sprooche und Mundarte, wo nume in Däil vom Staatsgebiet verbräitet si, wärde as langues régionales, Regionalsprooche, bezäichnet aber nit as Minderhäitesprooche, und eso nid as (ethnischi) Äigehäite vo ethnische Minderhäite aagluegt wärde.
D Situazion in dr Fümfte Republik
Scho 1940 isch im Radio e baar Minute lang uf Bretonisch gsändet worde, und 1964 het dr französisch Staat zum erste Mol erlaubt, ass uf eme regionale Färnseekanal anderthalb Minute uf Bretonisch gsändet wurd.
Sit 1994 schribt s Toubon-Gsetz vor, ass Französisch oder mindestens e französischi Übersetzig in dr Wärbig, uf Verpackigsmaterial und in e baar andere Beriich vor, und 1972 het dr Staatsbresidänt Georges Pompidou erkläärt, ass „im Frankriich, wo vorhet, Öiropa dütlig z brääge, kä Blatz sig für regionali Sprooche und Kulture“.
Frankriich isch s äinzige EU-Land, wo dr Raameverdraag zum Schutz vo nazionale Minderhäite nonig underschriibe het. Dä Verdrag isch 1998 in Chraft dräte und muess vo Bidrittskandidate sit denn umgsetzt wärde, uum Mitgliid in dr Öiropäische Union chönne wärde.
Sit dass si die öiropäisch Charta abgleent het, het die französisch Regierig Understützig im gsetzlige Raame, wo scho existiert, aabote. D Délégation générale à la langue française het as e zuesätzligi Ufgoobe afo d Sprooche in Frankriich z undersueche und understütze, und iire Name isch um et aux langues de France erwiteret worde.
Im Dezämber 2007 het dr Conseil Général vo de Pyrénées-Orientales beschlosse, d Charta zur Förderig vo dr katalanische Sprooch iizfüere, wo die Katalanischi Sprooch in Nordkatalonie söll schütze.
Dr Ardikel 75-1 vo dr französische Verfassig anerkennt zwar sit 2008 d Regionalsprooche as kulturells Erb vo Frankriich. Wil s aber käni Gsetz zu iirem Schutz git, het sich nüt an dr Situazion vo de Minderhäitesprooche besseret.
Lucian W. Parrish
sii Laawa un Kàrriar
Dr Lucian Walton Parrish ìsch ànna 1878 ìm Nordoschta vum Texas uff d’ Walt kumma. Ar ìsch dr Suhn gsìì vum Jefferson C. un vu dr Mattie Parrish geborena Hanna. Ànna 1887, wu-n-’r niina Joohra àlt gsìì-n-ìsch, ìsch’r mìt siina Äältra ìns Clay County kumma. Doo sìnn d’ Äältra Vìehzìchter gsìì. Dr Parrish ìsch ìn d’ äffentliga Schüala z’ Joy un Bowie gànga. Drnooh hàt’r àn dr Normààla Schtààtshoochschüal vum Nordtexas z’ Denton gschtudiart. Nochhar ìsch’r zwai Joohra làng Lehrer ìm Clay County gsìì. Drnooh hàt’r Racht àn dr Üniwärsiteet vum Texas z’ Austin gschtudiart. Doo ìsch’r Vorsìtzender vum Politisch-Wìrtschàftliga Verain un vum Schtudantaverain gsìì. Drzüa hàt’r vu 1903 bis 1906 àls Guard ìn dr Àmerikànisch-Football-Mànnschàft vu dr Üniwärsiteet gschpìelt, da Texas Longhorns; ar ìsch àui ìn dr Àllsüüdliga Mànnschàft so wia ìn’ra Àlltexànischa Mànnschàft gsìì. Àn dr Üni ìsch’r àui Liichtàthletiker gsìì. Noh-n-em Schtudium ìsch’r ànna 1909 àls Rachtsànwàlt züaglooh worra. Àls Ànwàlt hàt’r z’äärscht z’ Henrietta gschàfft.
Ìn Politik ìsch dr Parrish Mìtglìed vu dr Demokràtischa Pàrtäi gsìì. Àn da Kongrasswàhla vu 1918 ìsch’r ìm 13. Wàhlbezirk vum Texas àls Àbgoordnet ìns US-Represantàntahüüs gwählt worra. Ìm Represantàntahüüs z’ Washington, D.C. ìsch’r àb’m 4. März 1919 àls Noohfolger vum John Marvin Jones gsìì. Ìm 66. Kongrass ìsch’r Mìtglìed ìm Hüüshàltsüüssschuss gsìì. Ar ìsch ainmol àls Àbgoordnet’r wìedergwählt worra un ìsch bis züa siim Tood àm 27. März 1922 ìm Kongrass blìewa. Ìn dara Zitt hàt dr Kongrass dr 18. un dr 19.Verfàssungszüasàtz ràtifiziart. Àls Àbgoordnet ìsch dr Parrish geega d’ Màssa-n-iiwànderung gsìì, bsunders geega d’ Iiwànderung vun öiropäischa Juuda. Ànna 1921 hàt’r a Gsätzäntwurf vorgschlààga, fìr d’ Iiwànderung ìn Àmerikà z’ verrìngra.
Kurz vor siim Tood hàt dr Parrish a Kàmpània fìr a Nominiarung fìr d’ Senàtwàhl ààgfànga ghàà. Gschtoorwa-n-ìsch dr Lucian Parrish z’ Wichita Falls ìm Norda vum Texas, noh-n-ema Autounfàll: uff’m Waag vun Anson uff Roby-n-ìsch sii Wààga vu’ma Brucka käijt. Drbii sìnn sii Schadel un Keefel gbrocha worra. Dr Parrish ìsch z’äärscht ìns Schpìtàl vu Stamford iiglìefert worra un ìsch drnooh ins Krànkahüüs vu Wichita Falls verlägt worra. Zwelf Taag noh-n-em Unfàll ìsch’r àn’ra Hìrnhüütäntzìndung gschtoorwa, ìm Àlter vu 44 Joohra. Beardigt worra-n-ìsch’r uff’m Hope-Frìedhoof z’ Henrietta.
Ànna 1912 hàt’r d’ Gladys Edwards ghiiroota ghàà. Mìt ìhr hàt’r zwai Kìnder ghàà, d’ Mary un dr Lucian.
Oligarchie
D Oligarchii (vom oligarchia ‚Heerschaft vo Weenige‘, zämmegsetzt us  oligoi ‚Weenigi‘ und  archē ‚Heerschaft‘) isch in dr klassische (antike) Verfassigsleer d Entartig vo dr Aristokratii. Zum sich vo deere Bedütig abzgränze und uf dr äigentlig Sinn vom Wort zruggzchoo, verwändet mä hüte au dr Begriff Oligokratii (griech. kratía ‚Macht‘, ‚Heerschaft‘, ‚Chraft‘, ‚Sterki‘), wo s Gliiche bedütet.
"Oligarchia" isch noch em Aristoteles nit nume d Herschaft vo Weenige, sondern d Herschaft vo deene, wo enormi materielli Ressurse chönne in Macht verwandle.
Änlig wird z Russland dr Begriff Oligarch sit de 1990er Joor brucht, zum Gschäftslüt z bezäichne, wo s Publikum von ene dänggt, ass si in dr chaotische Zit noch dr Uflöösig vo dr Sowjetunion uf illegali Art zu groossem Riichdum und politischem Iifluss cho si. Dr Begriff wird eso au vo de internazionale Medie brucht und sit de Bresidäntschaftswaale im Joor 2004 au uf d Ukraine bezooge.
Buttenwiesen
Geografi
Battawise leit en dr Region Augschburg em ondere Zusamdal.
Vo dr Gmarkong send 72,3% Landwirtschaftsfleche, 13,5% Wald, 11,6% Sidlongsfleche ond 2,5% sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Battawise gheret d Derfer Battawise, Frauenstetten, Hinterried, Lauterbach, Neuweiler, Oberthürheim, Pfaffenhofen an der Zusam, Unterthürheim, Vorderried ond Wortelstetten ond d Weiler ond Hef Almhof, Bartlstockschwaige, Beutmühle, Feldbach, Greggenhof, Illemad, Ludwigsschwaige, Mayerhof ond Stehlesmühle.
Gschicht
Battawise ischt zom erschte Mol gnennt worda om 1170/80.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,4 % gleäge.
Verwaltong
Battawise ghert zua koene Verwaltongsgmoeschaft.
Dr Birgermoeschter vo Battawise ischt dr Norbert Beutmüller.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Battawise ghert zom Schwäbisch.
Siggenberg
De Siggebärg isch en Erhebig vom Jura im Schwiizer Kanton Aargau. Im Weschte wird er vom Aaretal, im Süde vom Limmattal und im Norde und Nordoschte vom Surbtal begränzt. Rund um de Siggebärg liget di Gmeinde Endige, Längnau, Freyewil, Obersiggetal, Undersiggetal und Würelinge. Uf em Siggebärg isch de Wiler Schteinebüel, wo zu de Gmeind Undersiggetal gehört. Di höchschti Schtell vom Siggebärg isch uf em Hörndli im Südoschte uf 624 Metern Höchi.
Fußball-Weltmeisterschaft 1974
D Ändrundi vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft 1974 (ENS Football World Championship) vu dr Manne isch d zeent Uusdragig vu dr Fueßball-Wältmaischterschaft gsii, em wichtigschte Turnier fir Fueßball-Nationalmannschafte, un het vum 13. Juni bis zum 7. Juli 1974 in dr Bundesrepublik Dytschland stattgfunde. Wältmaischter isch s Gaschgeberland Dytschland wore, wu im Finale 2:1 gege d Niderlande gwunne het. Dr Titelverdaidiger isch Brasilie isch Vierte wore.
Rudno
Rudno isch e Dorf in dr Małopolsnesche Woiwodschaft im südtliche Pole. Es het 787 Iiwooner.
Geographi
Rudno lit guet 27 Kilometer weschtlich vu Kraków und 6 Kilometer südweschtlich vo Krzeszowice.
Fußball-Weltmeisterschaft 1974
Spiilort
D Spiil vu dr Wältmaischterschaft sin in nyyn Stadie in nyyn dytsche Stedt uusdrait wore:
Rudno
Gschicht
Z Rudno het d Familie vo de Tęczyński im Schloss Tenczyn (oder Tęczyn) gwoont. S Schloss isch verfalle und isch jetz e Ruine.
Fußball-Weltmeisterschaft 1974
Qualifikation
Die 16 Mannschafte hän si fir d WM WM 1974 qualifiziert:
Rudno
Religion
Die mäiste Iiwooner si Römisch-katholisch, es het e chliini Minderhäit vo Jehovas Züüge.
Anna Hegner
D Anna Hegner (* 1. Merz 1881 z Baasel; † 3. Februar 1963 eebe deert; haimetberäächtigt z Äisele) isch e Schwyzer Gyygeri, Kumpenischti un Musikpedagoogi.
Lääbe
D Anna Hegner isch us ere aagsääne Muusikerfamilie chuu. Si isch d Doochter vum Muusiker Magnus Hegner un säm syre Frau Anna geb. Viccelio gsii. Ire eltere Brueder isch dr Pianischt Otto Hegner gsii, wu si ab 1893 e baar effetligi Ufdritt ghaa het mit em. Ire eerscht Musikunterriicht het si bim Vater ghaa. Si het Gyyge studiert bim Richard Wolf z Baasel, bim Ludwig Stiehle z Milhüsa un bim Hugo Heermann z Frankfurt am Main. Anne 1900 isch si as eerschti Frau in s Orcheschter vu dr Allgmaine Musikgsellschaft Baasel yydrätte. Bal het mer si as Violin-Solischti gchännt, bsundersch z Baasel, z Berlin, z Leipzig un z London. Zwische 1902 un 1925 isch si siibemool as Solischti bi dr Londoner „Proms“ ufdrätte.
Ab 1904 het si am Hoch'sche Konservatorium z Frankfurt am Main gleert, unter anderem isch si d Gyygeleereri vum Paul Hindemith gsii. Anne 1906 het si d Berliner Eerschtuffierig vum Violinkunzärt vum Felix Woyrsch gspiilt. Ab 1908 het si z Münchestäi gläbt un het Kunzärt in dr kadoolische Chilche, wu si au solistisch ufdrätten isch, un Summer-Waldkunzärt hinter irem Huus in dr Münchestainer Schlucht organisiert. Ab 1914 isch si bis 1950 (mit fimfjeeriger Unterbrächig) wider Mitgliid vum Baasler Orcheschter gsii, ab 1947 in dr Posizioon vu dr Kunzärtmaischteri.
Si het e baar chlaineri Wäärch kumpeniert, vor allem fir Gyyge un Klavier.
Si isch anne 1963 im Clara-Spitaal an dr Folge vun eme Uufall gstoorbe. Chuurz no irem Dood het iri Woongmai Münchestäi d Anna Hegner-Strasse gwidmet. Langi Zyt isch d Anna Hegner di ainzig Frau, wu im Baselbiet mit ere Strooß geert wooren isch.
Pont-de-Buis-lès-Quimerch
Pont-de-Buis-lès-Quimerch (bretonisch Pont-ar-Veuzenn-Kimerc'h) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Pont-de-Buis-lès-Quimerch lyt an dr Douffine, 32 km vu Quimper un 31 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 278 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Hanvec im Norde, Saint-Rivoal im Nordoschte, Brasparts im Oschte, Lopérec, Saint-Ségal im Sidoschte, Port-Launay un Châteaulin im Side, Dinéault im Sidweschte un Le Faou im Nordweschte.
Verwaltig
vu Pont-de-Buis-lès-Quimerch isch. Pont-de-Buis-lès-Quimerch ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Pont-de-Buis-lès-Quimerch ghert zem Bretonisch.
L
L bzw. l isch dr zwölfti Buechschtabe vom latiinische Alphabet und i de meischte Schpraache en Konsonant. Dr Buechschtabe L hät i düütsche Texte e durchschnittlichi Hüüfigkeit vo 3,44%. Er isch demit dr elfthüüfigschti Buechschtabe i düütsche Texte.
Uusspraach
L isch en tönende Gleit- oder Zitterluut (Liquida) und isch als so eine so nah mit de Vokale verwandt, dass es sogar wie en Vokal silbebildend uuftrete chann, biischpiilswiis im düütsche Wort Handel (sprich handl). Es git au es tonloses l, zum Biischpiil im Düütsche nach s und t. Usserdem chann mer je nach dr Schtellig vo dr Zunge underscheide:
Allne Arte vo l isch gmeinsaam, dass d Zungeschpitze s Muul nach vorne zue i dr Mitti abschperrt wie bi dr Bildig vo d und t, während d Luft siitwärts a de beide Bagge entlang verbiischtriicht.
S l isch sehr hüüfig us r entschtande, wo i de indogermanische Schpraache ursprünglich ellei vorhande gsii isch. Im Sanskrit gits es bsundere Zeiche für s vokalische l, au i dr tschechische Schpraach chunnt l als Vokal vor.
Herkunft
Is griechische Alphabet isch s Lamed als Lambda übernaah worde und hät ebefalls de Luutwert [l] ghaa. Am Aafang isch s Lambda no sehr ähnlich zum Lamed zeichnet worde, als Strich mit Aasatz, bis zum klassische Griechisch hät sich druus dänn d Dach-Form vom hütige Lambda entwicklet.
D Etrusker händ vo de Grieche no di archaischi Form mit Aasatz übernaah und händ sie wiiter verwendet. Die Form isch au vo de Römer übernaah worde. Nachdem d Schriibrichtig vom Latiinischen gwechslet hät, isch s L nach rechts orientiert, suscht aber ohni Änderige biibhalte.
Beringer (Abt von St. Blasien)
Dr Beringer († 974 z Sankt Bläsi) isch zerscht Prior und drno vo anne 946 bis 974 dr Apt vom Chlooschter Sankt Bläsi im Schwarzwald gsi.
Er isch dr erscht Apt vo däm Huus gsi, wo vorhär sid em 9. Joorhundert en Ussestazioon vom Chlooschter Rhynau gsi isch und sech öppe ane 946 vo dr Muetteraptei glöst het und sälpständig worden isch. Dr Beringer het s nöje Chlooschter dr Regle vom heilige Benedikt understellt. Dr Bischof vo Konschtanz isch anne 950 uf Sankt Bläsi die erschti steinigi Chlooschterchile cho yweie.
Böhen
Beea (amtlich Böhen) isch a Gmoed em Landkroes Onderallgai en Bayern.
Geografi
Beea leit rond 20 km sideschtlich vo Memmenga en Mittelschwoba en dr Donau-Iller. Vo dr Gmarkong send 69,3 % Landwirtschaftsfleche, 25,2 % Wald, 5 % Sidlongsfleche ond 0,5 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Beea ghered d Derfer Beea, Günzegg ond Oberwarlins ond d Weiler ond Gheft Berg, Birkenlerchner, Brandholz, Fricken, Hüners, Karlins, Kräpflins, Kuttern, Lampolz, Neuhaus, Nollen, Oberrechberg, Oberwaldmühle, Ölmühle, Osterberg, Pfaudlins, Reichard, Rumpfer, Schögglins, Schwanden, Stöcken, Theilen, Unterrechberg, Unterwaldmühle, Unterwarlins, Waldschneider, Westenried ond Wies.
Gschicht
Beea isch zom erschte Mol gnennt worda om 1180 em Chronicum Ottobuarum.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,6 % gleage.
Religion
94,8 % vo dr Eiwohner send em Jaur 1987 remisch-katholisch gwea, 3,8 % evangelisch.
Verwaltong
Beea haut mit em Markt Ottobeire ond dr Gmoend Hawanga a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Beea isch dr Andreas Meer.
Saint-Marcel (Morbihan)
Saint-Marcel (Gallo Saent-Marcèu, bretonisch Sant-Marc'hell) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
Böhen
Dialekt
Dr Dialekt vo Beea ghert zom Oschtschwäbisch.
Saint-Marcel (Morbihan)
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Saint-Marcel lyt 31 km vu Vannes un 71 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 12 m un 112 m iber Normalnull. Nochbergmaine sin Plouharnel im Norde un Quiberon im Side.
Gschicht
Saint-Marcel isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1130 as Sancto Marcello (1554: Saint Marchel).
Verwaltig
vu Saint-Marcel isch. Saint-Marcel ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Saint-Marcel ghert zum Gallo.
Rudawa
Geographi
Rudawa ghöört zur Gmäind Zabierzów im Powiat Krakowski. Näben em Dorf fliesst dr Rudawa-bach, wo z Krakau in d Weichsel mündet. Rudawa lit guet 19 Kilometer weschtlich vu Krakau an dr Strooss vo Krakau uf Trzebinia.
Ingenieur
Ääscheniöör, Ingenieur [] (Abchürzig Ing.) isch d Bruefs- und Standesbezäichnig für wüsseschaftlig usbildeti Fachlüt uf technischem Gebiet. Es git verschiideni Fachrichdige bi dr Usbildig vo Ääscheniöör und si wird an Hoochschuele mit eme akademische Graad abgschlosse.
Usbildig
Wie dr Ääscheniöör usbildet wird und wien er si Bruef usüebt isch in de Länder vo Öiropa zum Däil seer underschidlig greeglet. Näben em klassische Hoochschuelstudium an Uniwersidääte und Fachhoochschuele biete zum Bischbil z Ööstriich Hööcheri Technischi Leeraastalte (HTL) schuelischi Usbildigsgäng in technische Fachrichdige aa. Noch eme erfolgriiche Abschluss und ere fachbezogene Braxis, wo mindestens drei Joor lang goot und ghoobeni Kenntniss vorussetzt, daf mä denn d Standesbezäichnig Ääscheniöör bruuche. In dr Bundesrepublik Dütschland het s bis in d 1970er Joor an Fach-/ Ääscheniöörschuele und -akademie d Usbildig zum Ingenieur (grad) gee. Die Schuele si zuedoo worde und mä het Fachhochschuele mit dr Usbildig zum Diplomingenieur (HS) gründet. Wäge dr öiropäische Hochschuelreform, wo as Bolonia-Brozäss bezäichnet wird, si au d Bruefsbezäichnige für d Ääscheniöör gänderet worde: Bachelor of Engineering (B.Eng.) bzw. Master of Engineering (M.Eng.). Dr Master söll dr bishäärig Graad Diplomingenieur ersetze, wo ursprünglig nume vo dütsche und ööstriichische Technische Hochschuele und Technische Uniwersidääte vergee worde isch. Dr Bachelor isch öbbe ekwiwalänt zum Diplomingenieur (FH), er het aber weniger Grundlaagewüsse. Nume mit em Master oder em Diplomingenieur (Uni) cha mä zum Hööchere Dienst, wo die höggsti Laufbaan für Beamte in dr Bundesrepublik Dütschland isch.
Gutenburg
Gutenburg isch dr Name vu däne Ortschafte:
Gutenburg isch dr Namme vu däne Burge:
Verglych au:
Terence David John Pratchett
Dr Terence David John Pratchett (* 28. April 1948 in Beaconsfield, Buckinghamshire; † 12. März 2015 z Broad Chalke, Wiltshire) isch an britische Fantasy-Schriftsteller gsii. Ma kennt ean bsunders wegs sina Büacha üba d’Schiebawealt, wo in 27 Schprocha übasetzt wora sin. Dr Pratchett hot mit sina Fro Lyn in da englischa Grafschaft Wiltshire gwohnt. Bi sina Fans hoaßt a o „Pterry“, weil i sinam Buach „Pyramiden“ alle Lüt so hetzige Näma hond wia Ptraci oda Pteppic.
Sis Leaba
Dr Terry Pratchett hot sine erschte Gschicht mit 13 ussabrocht: „The Hades Business“ isch erscht in da schüalazitig und denn im Science Fantasy Magazine vaöffentlicht wora. 1965 hot er als Journalischt bi `na Lokalzitig agfanga. Döt hot a a Interview mit Peter Bander van Duren gmacht, wo a klens Verlagshus gleitet hot, und bi deam Interview hot Pratchett vazellt, dass er o an Roman gschrieba hei: „Die Teppichvölker“. 1980 isch dr Pratchett Pressesprecher vom Central Electricity Generating Board (CEGB) wora. Wia sich zoagt hot, dass er vo sina Bücha leaba ka, hot a sin Job bi da CEBG 1987 gschmissa. Uf des ane isch sin Output uf 2 Romane im Johr gschtiega – 2003 isch a noch J.K.Rowling der Autor mit da meischta vakofta Büacha in England gsi.
Dr Pratchett isch am 12. März 2015 im Alter vo 66 Johr dehaim gstorbe an de Folg vun ere Alzheimer-Chranket.
Schiebawealt
Dr Pratchett hot 40 Roman üba d‘ Schiebawealt publiziert, wo alle vaschiedene Aschpekte vo üsara Wealt parodiere. D’Schiebawealt isch flach und wird vo vier Elefanta tret, wo ufm Rucka vo `na riesiga Schildkrot („Groß A'Tuin“) schtond. Parodiert weren Themana wia klassische Fantasy- und Science-Fiction-Motiv, aba o Rock & Roll, Filme, Zitinga, Religion, Philosophie, chinesische und ägyptische Geschichte und so wita.
Vadomar
De Vadomar (lat. Vadomarius; ; alem. *Wadomâri „Furtherrscher“) isch bis 361 de alamannische Gaukönig (rex) vo de Brisgauer gsi. Er isch de Brüeder vom Gundomad und de Vater vom Vithigab gsi. De Wohnsitz vom Vadomar isch gegenöber vo de Römerstadt Rauracum (Kaiseraugst) glege.
Zit as König
De Vadomar und sin Brüeder Gundomad sind widerholt is römische Gibiet igfale. Wo im Joor 354 de Kaiser Constantius II. gege si zogen isch, hend d Alemane mit de Römer en Vetrag abgschlosse, well Götterzaiche und Prophetie vomene Champf abgrote hend. De Gundomad isch aber glii drufabe vo sinene Lüt ermordet worde. Wo im Joor 356 d Vorberaitige för d Schlacht bi Strossburi im Gang gsii sind, het sich de Vadomar nöd wöle aaschlüsse und sini Lüt hend sich gege sin Wile em Chnodomar agschlosse. Au im Joor 357 het de Vadomar nöd am Chrieg gege de Julian tailgnoo. Woner im Joor 359 mitem Julian för sich, för de Urius, de Ursicin und de Vestralp um Fride verhandlet het, isch de nur an im selber gwäärt worde. Im Joor 361 hend Raubschare us sim Gibiet helvetischi Ort öberfale.
De Vadomar het regelmässige Briefkontakt mitem Kaier Constantius ghaa und au mitem Julian fründschaftlich verchert, obwoll baid findschaftlich gegenöber gstande sind. Nochdem em Vadomar sin Bott ufgriffe worden isch, isch da Doppelspiil ufgfloge. Wo glii drufabe de Vadomar - no aanigslos - öber de Rii gangen isch, um amene Fründschaftsesse mit de Römer z tailnee, isch er gfangesetzt worde und uf Spanie gschickt worde. Sin Noofolger as König isch sin Soo Vithigab gsii.
Dienstzit im Römische Heer
De Vadomar het denn e militärischi Karriere im Römische Riich gstartet. 365/6 het er underem Kaiser Valens z Bithynie gege de Usurpator Procopius kämpft und im Joor 373 isch er as dux Phœnices gege d Perser atrete.
Äther (Physik)
Dr Äther (griech. αἰθήρ [„aithḗr“], dr (blaui) Himmel‘) isch e hüpothetischi Substanz, wo am Ändi vom 17. Joorhundert bostuliert worde isch as Medium für d Usbräitig vom Liecht. Spööter isch s Konzept us dr Optik au uf d Elektrodünamik und uf d Grawitazioon überdräit worde, vor allem zum Aanoome vermiide, wo uf ere Färnwirkig wurde basiere.
Mä isch aber uf konzeptionelli Schwiirigkäite gstoosse, wo mä nid het chönne überwinde und au d Experimänt häi d Äthertheorii nid understützt. D Maxwell-Gliichige zum Bischbil het mä nie de mechanische Äthermodäll chönne aabasse. Drzue isch cho, ass uf dr äinte Site dr Äther as materielle Festkörper het müesse definiert wärde, und uf dr andere hätte sich d Himmelskörper ooni Widerstand dur iin müesse beweege. Experimänt und Beobachtige häi bewiise, ass es weder en Äther git, wo in Rue isch, no äine, wo wo mit de Himmelskörper mitgfüert wird_ Wil mä en Aberrazion vom Liecht beobachdet het, het isch en Äthermitfüerig nid mööglig gsi, s Michelson-Morley-Experimänt het bewiise, ass es kä Äther git, wo in Rue isch. Mä het Hüpothese iigfüert, zum s Konzept z rette, aber die häi sich sälber widersproche und häi au willkürli usgsee. Au d Äthertheorii vom Hendrik Antoon Lorentz und Henri Poincaré, wo de Beobachdige nid widersproche het, wil, under anderem, dr Beobachder si relativi Gschwindikäit im Bezuug uf en Äther, wo dr Max Born mit em absolute Ruum vom Newton gliichgsetzt het, nid het chönne mässe, het sich nid duuregsetzt, wil zvil Aanoome din willkürlig gsi si.
Wil dr Äther also kä Rolle bi de beobachtbare füsikalische Fenomeen spiilt, het mä en Alternativkonzept müesse entwiggle ooni e Medium, wo mit eme Beweegigszuestand usgstattet isch. Das Brobleem het die spezielli Relatiwidäätstheorii glööst. Mit iire het mä zum erste Mol chönne beschriibe, wie sich elektromagnetischi Wälle usbräite, ooni dass es Widersprüch gee het. Die relatiwistischi Elektrodünamik isch sithär mit dr Kwantemechanik verschmulze worde, und au s Resultaat, die relatiwistischi Kwanteelektrodünamik brucht kä Dräägermedium.
Młoszowa
Młoszowa, isch e Ort im Gmina (administrative Distrikt) vo Trzebinia, im Powiat (Landkreis) Chrzanowski in dr Małopolsnesche Woiwodschaft im südliche Pole. Es lit öbbe drei Kilometer süd-östlig vo Trzebinia, acht Kilometer östlig vo Chrzanów, and 33 Kilometer westlig vo Kraków. S Dorf het 2610 Iiwooner.
Ingenieurwissenschaften
As Ääscheniöörwüsseschafte (au Ääscheniöörwääse) wärde die Wüsseschafte bezäichnet, wo sich mit dr Forschig und dr technische Entwicklig oder au Konstrukzioon und dr Brodukzioonstechnik beschäfdige. Drbii wärde naturwüsseschaftligi Erkenntniss mäistens aawändigsorientiert erforscht und braktisch aagwändet.
De äinzelne technische Diszipline säit mä mänggisch spezielli Technologie, zum sä vo dr allgemäine Technologii abzgränze, wo sich mit de allgemäine Brinzip vo dr Technik beschäfdigt.
Übersicht
Die klassische Ääscheniöörwüsseschafte sin s Bauääscheniöörwääse, wo au s Vermässigswääse drzueghöört, dr Maschinebau und d Elektrotechnik. Historisch bedütsam si usserdäm dr Bärgbau, s Hüttewääse (Metallurgii) und s Markschäidewääse. D Archidektuur veräinigt Elimänt vo de Ääscheniöörwüsseschafte mit deene vo dr bildende Kunst. Jüngeri Studiegäng si d Energiitechnik, d Sicherhäitstechnik, Huus- und Geböidtechnik, s Chemiiääscheniöörwääse, d Verfääretechnik, d Umwälttechnik und d Fiinwärktechnik.
Es git Überschniidige zwüsche dene Diszipline, so dass d Übergäng fliessend si. Bsundrigs dütlig wird das bi dr Füsikalische Technik.
S Wirtschaftsääscheniöörwääse kombiniert Wirtschaftswüsseschafte (Bedriibswirtschaftsleere und Volkswirtschaftsleere), Rächtswüsseschafte und äini oder meereri Ääscheniöörwüsseschafte im ene äigene, interdisziplinäre wüsseschaftlige Studium. Äänlifs gältet für dr Studiegang vom Badäntääscheniöörwääse.
Region Bernina
D Region Bernina (romanisch Regiun Bernina) isch a Verwaltigsainhait vum Kanton Graubünda i da Schwiz, wo dur d Gebietsreform uf da 1. Januar 2016 entstanda isch. Hauptort isch Poschiavo.
Iitailig
Zur Region Albula ghörend die Gmainda: Stand: 1. Januar 2016
Vithicab
De Vithigab (lat. Vithigabius, Vithicabius, Vidichabius; alem. *Widigaui „Waldgauer“; † 368) isch vu 360 bis 368 de alamannischi Gaukönig vo de Brisgauer gsi. Er isch de Sohn vum Vadomar gsi.
Peloponnes
Dr Peloponnes ( f.Sg. ‚Insle vom Pelops‘, Transkripzioon us em Altgriechische Peloponnēsos) isch e Halbinsle im Süde vom griechische Festland mit öbbe ere Million Iiwooner.
Die grössti Stadt isch Patras (214'580 Iiwooner) im Norde, historisch am bedütendste si aber Korinth im Oste und Sparta im Süde; Olympia nöd vergesse!
D Regioon Peloponnes
Peloponnes isch dr Naame vo äinere vo de 13 Regioone (Singular griechisch περιφέρεια) vo Griecheland. Si umfasst im Wääsentlige die historische Landschafte Messenien, Arkadien, Lakonien, Argolis und d Umgääbig vo Korinth uf dr Halbinsle Peloponnes und e Stück Festland uf dr andere Site vom Isthmus. Gebiet vo dr Halbinsle, wo nid zur Regioon Peloponnes ghööre si dr Westdäil (Regionalbezirk Westgriecheland) und e baar Gmäinde im Oste (Regioon Attika).
D Geografii vo dr Halbinsle
Dr Peloponnes isch dr südligsti Däil vo dr Balkanhalbinsle, s Gebiet wo am witeste ins Middelmeer iinelängt. Dr südliggst Punkt vom Peloponnes isch s Kap Tenaro. Im Oste wird d Halbinsle vo dr Ägäis und im Weste vom Ionische Meer begränzt.
Vom Festland chunnt mä uf e Peloponnes über e Landängi, wo öbbe 6,3 km bräit isch und as dr Isthmus vo Korinth bezäichnet wird. 1893 het mä e Kanal dur dr Isthmus grabt. Dr Peloponnes gältet wäge däm aber nid as Insle, wil dr Kanal e künstligs Bauwärk isch. Sit 2004 isch dr Peloponnes au im Weste zwüsche de Ört Rio und Andirrio dur die 2,2 km langi Rio-Andirrio-Brugg mit em Festland verbunde.
Landschaftlig git s e scharfer Kontrast zwüsche de rauje, umbewoonte Gebirg, wo bis zu 2400 m hooch si, und de fruchtbare Daallandschafte und em Flachland am Meer, wo dicht besiidlet si. Im Weste lit s Flachland zwüsche Patras und Pyrgos und im Süde bi Sparta.
D Gipfel si im Norde vom Peloponnes bis zu 2374 Meter hooch, im Süde bis zu 2407 Meter (Taygetos). D Dääler si für griechischi Verheltniss seer fruchtbar. Geografischi und klimatischi Faktore lööse immer wider verheerendi Landschaftsbränd uf em Peloponnes us, zletscht im Summer 2007. Mänggisch si au d Mensche an de Füür gschuld.
Henrik Ibsen
Dr Henrik Johan Ibsen (* 20. Merz 1828 z Skien, Norwääge; † 23. Mai 1906 z Kristiania, Norwääge) isch e norwäägische Schriftsteller und Dramatiker gsi.
Lääbe und Wärk
1844 isch dr Henrik Ibsen uf Grimstad zum e Leer bim Apideker Reimann z mache. Dört het er sini erste Wärk verfasst, Liebesgedicht für e Mäitli, wo Clara ghäisse het, und sis erste Theaterstück Catilina. 1850 isch er uf Oslo, won er zämme mit em Paul Botten-Hansen und em Aasmund Olavsson Vinje s Wucheblatt Andhrimner uusegee het. 1851 het en dr Ole Bull as Huusdichter und künstlerische Läiter an s Norske Theater z Bergen lo choo. Für das het dr Ibsen jedes Joor e Stück gschriibe, drunder Die Johannisnacht (Uruffüerig 1853), Frau Inger auf Östrot (Uruffüerig 1855) und Das Fest auf Solhaug (Uruffüerig 1856), und in ene konservativ-nazionali Ideä kritisiert.
1857 het dr Ibsen d Läitig vom Kristiania Norske Theater z Christiania (Oslo) übernoo. In dere Zit si sini Stück in Botten-Hansen sim Nyhetsblad veröffentligt worde. Am 18. Juli 1858 het er d Suzannah Thoresen ghürootet und si häi e Bueb, dr Sigurd Ibsen, ghaa. S Kristiania Norske Theater het 1862 Konkurs gmacht, und no im gliiche Joor isch dr Ibsen uf Italie und spööter uf Dütschland.
Im Usland het er denn sini bedütendste Büüniwärk gschriibe: 1866 Brand (Uruffüerig 1885), 1867 s dramatische Gedicht Peer Gynt, won er 1874 für d Büüni umgschriibe het und wo dr Edvard Grieg d Muusig drfür gschriibe het, 1873 s Doppeldrama Kaiser und Galiläer (Uruffüerig 1896), wo dr Ibsen as si Hauptwärk aagluegt het, 1887 s naturalistische Gsellschaftsdrama Stützen der Gesellschaft, wo dr Aafang vom modärne Drama markiert, 1879 Nora oder Ein Puppenheim, 1881 Gespenster, 1882 Ein Volksfeind und Die Wildente (Uruffüerig 1884).
1891 isch dr Ibsen uf Norwääge zrugg und isch dört am 23. Mai 1906 z Kristiania gstorbe.
Wärk
D Titel uf Hoochdütsch und uf Norwäägisch in Chlammere
Boudevilliers
Boudevilliers (frankoprovenzalisch ) isch es Dorf i der Gmai Val-de-Ruz im Kanton Nöueburg.
Früener isch es en eigeni Gmeind gsii. Zum 1. Jänner 2013 het Boudevilliers mit dr Gmaine Cernier, Chézard-Saint-Martin, Coffrane, Dombresson, Engollon, Fenin-Vilars-Saules, Fontainemelon, Fontaines, Les Geneveys-sur-Coffrane, Les Hauts-Geneveys, Montmollin, Le Pâquier, Savagnier un Villiers zue dr neie Gmai Val-de-Ruz fusioniert.
Geografi
Boudevilliers umfasst s glychnamig Dorf un d Wyler Malvilliers, La Jonchère un Landeyeux. Dr Bann umfasst 61 Prozänt landwirtschaftligi Flechi, 32 Prozänt Wald, 6 Prozänt Sidligsflechi un öppe 1 Prozänt sunschtigi Flechi. D Nochbergmaine vu Boudevilliers sin früener Valangin, Coffrane, Les Geneveys-sur-Coffrane, La Sagne, Les Hauts-Geneveys un Fontaines gsi.
Gschicht
Boudevilliers isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1144 as Boldiwiler (1195 Boudeviler, 1195 Boudeviler, 1202 Boldeviler, 1413 Budevilliers, 1453 Budewillier).
Syt 1648 isch Nöueburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon I. abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöueburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöueburg blibe.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 22,5 Prozänt gläge.
Religion
42,5 Prozänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 31,3 Prozänt sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 2,2 %, CVP 4,2 %, FDP 28,6 %, Grüeni 11,3 %, PdA 0,1 %, SP 26,2 %, SVP 20,4 %.
Wirtschaft
Boudevilliers isch tradizionell es Puuredorf gsi; hüt woone teil Lüüt dört, wo i de Betriib vo der Aglomerazioon Nöieburg schaffe.
Z Landeyeux isch s Bezirksspital.
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Noflen BE
Noofle (amtlech Noflen) isch es Dorf i de politische Gmeind Chiuterf im Verwautigschreis Bärn-Mittuland vom Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Noofle isch e Ströisidlig uf dr Terrasse über em Gürbetau. D Gmeindsflächi hed us 80,7 % langwirtschaftlecher Flächi, 14,2 % Waud u 5,1 % Sidligsflächi bstange. D Nachbergmeinde si bis Endi 2017 Chiuterf, Chienerschrüti, Üetedorf, Seftige u Burgistei gsi.
Gschicht
Noofle isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1250 aus Novelon. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Seftige ghört.
Uf en 1. Jänner 2018 hed Noofle mit de ehmalige Gmeinde Gäuterfinge u Mülidoorf zur nöie Gmeind Chiuterf fusioniert.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 6,3 % gläge.
Religion
90,3 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 2 % si römisch-katholisch gsi (Stang 2000).
Politik
Gmeindspresidänt vo Noofle isch dr Martin Meier gsi (Stang 2017).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 0,8 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 248 Ywohner 99,2 % Dütsch aus Houptsprach aaggää.
Dr Dialäkt vo Noofle ghört zum Hochalemannisch.
Gutenburg (Hochrhein)
Lag
D Burgruine lyt am Fueß vum Sidschwarzwald am untere Änd vum diefe Dalyyschnitt vu dr Schlücht. E natyrlige Buckel mit eme herte Chärn us Granit vum Schwarzwaldgrundgebirg het d Erosion vu dr Schlücht iberstande un het as strategisch ginschtige Standort fir die Burg dient. E wenig wyter abezues goht s Dal uf un bildet dr Ibergang zem Chleggi.
Gschicht
Im 10. Johrhundert isch vum Chloschter St. Galle as erscht Böuwärch e Durm böue loo wore. Dää het as Stitzpunkt dient un as Schutzböuwärch fir di große Bsitz, wu s Chloschter zwische dr Johre 900 un 1000 im Biet zwische dr Schwarzwaldfliss Alb un Schlücht gha het.
Anne 1128 het s Chloschter St. Galle dr Durm mitsamt syyne dertige Bsitzige un Rächt ere Adelsfamilie zum Läche gee, wu mer dr Namme vun ere nit weiß. Die Adelsfamilie het sich derno ne Burg um dää Durm böue loo, wu si derno as ihre Eigetum aagsäh gha het, zämme mit dr Gieter im Umland. Dr Durm isch aber alsfurt e Läche gsi.
1187 isch dr Bsitz an d Herre von Gutenburg gange. Die sin e edelfrej Minischtrialegschlächt us em schwyzerische Aargau gsi (wahrschyns us em Oberaargau, hite Kanton Bärn, lueg Guetebärg BE). Ihre Namme hän d Gutenberg wahrschyns erscht ab do gha un isch vum Gschlächt von Gutenburg ibernuu bzw. vu däre ihre Stammherschaft, em hitige schwyzerische Gueteburg-Lotzwil.
Im 13. Johrhundert isch d Burg us Gäldnot vu dr Noofahre vum Rudolfus von Gutenburg, Ulrich un Eberhard von Gutenburg, an dr ''Heinrich II. von Kränkingen'' (hite Chränkige – e Stadtdeil vu dr Stadt Waldshuet-Düenge).
1361 wird d Gueteburg wider us Gäldnot vum Kränkinger Gschlächt an d Brieder Walther un Burkart von Hohenfels verpfändet un nit wider yyglest. 1393 goht d Burg an dr Zürcher Ritter Heinrich Geßler, 1407 an dr Wilhelm Im Thurn vu Schaffuse. 1447 verchauft dr Rüdiger Im Thurn z Schaffuse d Burg an dr Ritter Heinrich von Rumlang.
Anne 1480 het dr Abt Christoph vum Chloschter St. Bläsi d Herrschaft Gueteburg mit Burgstall, Schloss un di zuegherige Ortschafte Wyyle, Üelige un Chränkige vum Ritter Dietrich von Rumlang gchauft.
Im Mai 1525 isch d Burg zytwyys vu Ufständische bsetzt wor, mit dr Unterstitzig vu dr Stadt Waldshuet.
Aalag
Zue dr Herrschaft Gueteburg hän näbe dr Burg zwe Meierhef ghert, e Fruchtmihli an dr Schlücht un Biet weschtlig vu dr Schlücht un dr Schwarza mit dr zuegherige Ortschafte Schnörrige, Dietlige, Wyyle un Nöggeschwil. Speter sin no ne Sägmihli un d Ortschafte Indlekofe, Bürgele un Gurtwil derzuechuu.
Internationale Schopfheimer Mund-Art Literatur-Werkstatt
Di International Schopfemer Mund-Art Literatur-Wärchstatt (dt. Internationale Schopfheimer Mund-Art Literatur-Werkstatt) isch e Literaturveraastaltig, wu syter anne 1989 z Schopfe alljohr im Friejohr stattfindet un hite aini vu dr wichtigschte Dräffe vu Dialäktautore us em dytschsprochige Ruum isch
Zue dr Mund-Art Literatur-Werkstatt wäre sechs oder sibe Dialäktautore us em ganze dytsche Sprochruum yyglade, zmaischt e jede us eme andere Dialäktruum.
Gschicht
Grindet wore isch d Mund-Art-Literatur-Werkstatt im Friejohr 1989 vum Thomas Burth un em Markus Manfred Jung.
D Aafäng vu däre Wärchstatt gehn zrugg uf e schwebisch Mundartdräffe anne 1987, wu dr Jung derzue yyglade gsii isch. Des het ihn un dr Burth uf d Idee brocht, sälber e Dräffe vu Dialäktautore z organisiere, wu d Literaturwärchstatt im Mittelpunkt stoht, des haißt s gmainsam Dischpetiere iber d Täxt. Derzue sin Lääsige vu Aafang aa ne zäntrale Bstanddail vu dr Wärchstatt gsii. Scho bi dr Premiere het di effetlig Lääsig im Schopfemer Museumkeller stattgfunde. Mit dr Schrybwys Mund-Art soll zaigt wäre, ass bi däre Wärchstatt vor allem modärni un experimentälli Literatur willchuu isch.
Noch em Dod vum Burth anne 2000 het dr Jung d Wärchstatt wytergfiert. Syt 2005 isch as Mitorganisator un Moderator dr Volker Habermaier derby, e Studiedirektor am Theodor-Heuss-Gymnasium z Schopfe, wu au dr Jung as Lehrer schafft.
Vu Aafang aa sin di alemannische Dialäkt iber alli Gränzen ewäg im Zäntrum gstande, vu Dytschland, dr Schwyz, us em Elsass, vu Vorarlberg, vu Liechtestai un au vu dr Walserderfer z Norditalie. Dernäbe sin im Lauf vu dr fimfezwanzg Johr bairischi, oschtränkischi, moselfränkischi, rhyfränkischi, lothringischi, plattdytschi, frisischi un anderi Dialäktautore us em ganze dytschsprochige Ruum a s Dailnämmer bi dr Literaturwärchstatt derby gsii.
Bis anne 2013 sin bi dr 25 Uusgabe insgsamt 133 Dytschi, 27 Schwyzer, 17 Franzose, 14 Eschtrycher, 2 Italiener, 1 Liechtesteiner un 1 Ungari as Dailnämmer derby gsii.
Im Johr 1999 isch d Gmai Rieche Mitveraastalter gsii. Näb em Kulturamt z Wiil am Rhii, wu syt vil Johr Mitveraastalter vu dr Literaturwärchstatt isch, isch bi dr 25. Literaturwerkstatt 2013 au d Basler „Allgemeine Lesegesellschaft“ Mitveraastalter gsii, derzue het s Kooperatione mit Schuele in dr Kanton Basel-Stadt un Basel-Land gee. Mittelfrischtig soll au ne wytere Mitveraastalter us em Elsass gwunne wäre.
Anne 2013 isch s 25-jehrig Jubileum vu dr Literatur-Werkstatt gfyyrt wore mit eme Feschtakt un Lääsige vu 36 Autorene un Autore us vier Länder an vier Ort (z Basel in dr Schwyz, z Saint-Louis z Frankrych un z Wiil un z Schopfe z Dytschland.
D Uusgab 2020 isch uf s Spotjohr 2021 verschobe wore wäg dr wältyte Coronavirus-Pandemy.
Häberle und Pfleiderer
Häberle ond Pfleiderer hoißt a ganza Serie vo Sketsch, wo vom schwäbischa Komikerduo Willy Reichert ond Oscar Heiler vo 1931 bis 1972 gschbiilt worra send.
D Vorgschicht
En de Dreißgrjohr vom voriga Johrhondort hot’s en Stuegert neabem graußa Friedrichsbautheatr au noh a kleis Theäterle gäa, wo sowohl s Varieté wia au s Kabarett pfleagt hot, s Excelsior. Deam sei Chef isch dr Schweizer Emil Neidhard gwäa, wo vo seine Freind bloß dr Schneizle ghoißa worra ischt. Jeda Dag hot’s zwoi Vorstellonga gäa, ond emmr noch 14 Däg isch a nuis Programm rauskomma. Dr Emil Neidhard hot a feis Nesle ghet, om z merget, weam’r was zuadraua kâ. Oft hot’r da Willy Reichert uf de Brettr vom Schauschbiilhaus bewondret ond denkt, dass’r dean au uf   s e i r a   Biine braucha kennt. Dr Willy Reichert isch au dadsächlich zom Excelsior gwexlet ond hot glei noh da Oscar Heiler mitbrocht. Vo dera Zeit â isch em Excelsior neaba Hochdeitsch au zom erschda Mol Schwäbisch uf der Biine gschwätzt worra.
D Geburt vom Häberle ond Pfleiderer
Ama scheena Dag isch deane zwoi Schwoba a Sketsch vom Ungar László Vadney em jiddischa Dialekt en d Fenger komma, Die Friedenskonferenz. D Haubtfigura en deam Stickle send dr franzesisch Außaminischdr Aristide Briand ond dr englisch Regiirongschef Ramsay MacDonald gwäa, wo en de 1920r Johr beim Velkrbund en Genf mitnandr vorhandlet hend. Ond des wuud en deam Sketsch bissig, frech ond gleichzeidig saukomisch dargschdellt. (En ra schbätra Fassong, wo ma au heit noh uf Schallbladd odr CD kaufa kâ, send aus deane zwoi Politigor dr amerikanisch Außaminischdr John Foster Dulles ond dr russisch Außaminischdr Molotow worra.) Dr Reichert ond dr Heiler send ganz aus-em Heisle gwäa, wo se dean Sketsch gleasa ghet hend. Se hend abr gmoint, des Ganze miaßt ma uf Schwäbisch, ond zwar uf Stuegerter Schwäbisch, uf d Biine branga, noh dät Ällas noh viil bessr wirga. Weil dr Heiler au dr Hausdramaturg vom Excelsior gwäa isch, hot’r vom Neidhard da Uftrag griagt, dean Sketsch entschbrechend zo bearbeida. Zerscht hot’r noch zwoi tybische Stuegerter Nama gsuecht, ond dô isch’r uf Häberle ond Pfleiderer komma.
S Aussäa ond d Charaktr vo de Figura
Om da Häberle ond da Pfleiderer a bissle wia dia zwoi Vorbildr Briand ond MacDonald aussäa z lau, hot ma em Pfleiderer an graußa Schnauzr vorbasst ond sein Meckl mit ma steifa Huat, ara „Melone“, gschmickt. Dr Häberle isch mit ma Zwickr, ama englischa Bärtle ond mit ma ronda Strauhuat ausgschdaddet worra. Vordergrindig hend dia zwoi dau, wia wenn se de beschde Freind wäret, obwohl se sich emmr mit „Herr Pfleiderer“ ond „Herr Häberle“ begriaßt ond nia „Du“ zonandr gsait hend. Dr Pfleiderer hot a knitzr Kerle sei däffa, wo au a bissle schlitzohrig ischt, ond dr Häberle oiner, wo ällas bessor woiß. Wo dr Pfleiderer meischdens a ganz normals Schwäbisch gschwätzt hot, hot sich dr Häberle oft Miia gäa, Hochdeitsch zo schwätza. Rauskomma isch dô drbei abr bloß so a Art „schwäbisches Hochdeitsch“, was zuasätzlich fir Lachr gsorgt hot. Tybisch fir dia zwoi Figura isch au, das-se emmr wiidr zwischadure „Jaaa - jaaa“ ond „Sooo – sooo“ meh gsonga wia gschwätzt hend, oft gleichzeidig wia bei ma Duett.