cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Regiomontanus
Wirke
Dr Regiomontanus isch e tüpische Verdräter vom Renaissance-Humanismus gsi: Er het dänggt, ass mä d Astronomii mit äigene Beobachdige und Vergliich mit de Ergäbniss vo dr antike Wüsseschaft (Aristoteles) ernöiere söll. Mit dere Haltig isch er mit em Nikolaus von Kues zum Wäägberäiter vom kopernikanische Wältbild worde.
Giuseppe Torelli (Mathematiker)
Dr Giuseppe Torelli (* 4. Novämber 1721 z Verona; † 18. August 1781) isch en italiänische Mathematiker und Übersetzer gsi.
Regiomontanus
Wirke
D Exakthäit vo sine astronomische Beobachdige isch erst vom Tycho de Brahe überdroffe worde. Sini Biidrääg zur Geometrii und Trigonometrii si wäägwiisend gsi.
Giuseppe Torelli (Mathematiker)
Dr Torelli het an dr Uniwersidäät Padua under anderem Jura studiert und het in däm Fach bromoviert. Wil er e groosses Vermööge gerbt het, het er sich noch em Studium z Verona de Wüsseschafte chönne widme, bsundrigs dr Mathematik aber au Gschicht, Filosofii, Kunst, Antikwidääte und Litratuur und het usser Griechisch und Latiinisch au Hebräisch, Änglisch, Französisch und Spanisch gleert.
Annetta Janka-Zini
Lääbe
Si isch Mitgliid im Voorstand vu dr Pro Svizra Rumantscha.
Regiomontanus
Eerige
Dr Mondkrater Regiomontanus dräit si Naame. D Nürnbärger Volksstärnwarte isch noch iim benennt wie au s Regiomontanus-Gymnasium Haßfurt und d Fachober-/Bruefsoberschuel z Coburg (Regiomontanus-Schule). Au die astronomischi Zitschrift Regiomontanusbote dräit si Naame.
Jungfraubahn
D Jungfräubaan isch e elektrischi Zaanraadbaan i de Schwiz. Sii isch zum grööschte Täil im Kanton Bärn, d Ändschtation isch jedoch im Kanton Wallis. D Jungfräubaan isch bekannt für dii höchschti Baanschtation vo Europa (Jungfraujoch 3454m). S letschte Täilschtükk isch 1912 eröffnet worde. Ungefäär 3/4 vo de Schtrekki isch i de Bärge Eiger und Mönch.
Ulrike Ottinger
D Ulrike Ottinger (* 6. Juni 1942 as Ulrike Weinberg z Konschtanz) isch e dytschi avantgardistischi, zytgessischi Chinschtleri. Mer chännt si vor allem as Filmmacheri, Mooleri un Fotograafi.
Lääbe un Wäärch
D Ottinger isch d Doochter vu dr Främdsproochekorreschpondänti Maria Weinberg un em Chunscht- un Dekorazioonsmooler Ulrich Ottinger un isch am Boodesee ufgwagse. No dr Mittler Ryyfi het si zeerscht e Leer bi re Bank gmacht.
Giuseppe Torelli (Mathematiker)
Dr Torelli het au d Faable vom Äsop uf Italiänisch übersetzt und dr Theokrit, Catull, Plautus (Pseudolus) und Vergil (die erste bäide Büecher vo dr Aeneis). Us em Änglische het er d Elegii vom Thomas Gray uf Italiänisch übersetzt. Er isch au für Dante Studie bekannt gsi.
Dr Torelli het nie ghürootet und het z Verona e Hufe usländischi Bsuecher ghaa. Zu sine änglische Fründ häi dr Charles Stanhope und dr John Strange ghöört.
Annetta Janka-Zini
Lääbe
D Janka-Zini läbt mittlerwyyli z Khuur.
Ulrike Ottinger
Lääbe un Wäärch
Ab 1959 isch si Gaschtstudänti an dr Akademiy vu dr Chinscht z Minche gsii un het as Mooleri gschafft.
Vu 1962 bis 1968 het d Ottinger as Mooleri z Paris gläbt un gschafft un bim Johnny Friedlaender Radiertächnik studiert. Si het bi ne baar Pop-Art-Uusstellige mitgmacht un anne 1966 ire eerscht Draaibuech mit em Titel Die mongolische Doppelschublade gschriibe.
Wu si 1969 in d Bundesrepublik Dytschland retuurchuu isch, het si in Zämenaarbet mit em Filmseminar vu dr Universiteet Konschtanz dr Filmclub „Visuell“ grindet, wu si bis 1972 glaitet het. Si het e Galery un e Druckerei, wu derzue gheert het, ufböue, d „galeriepress“, wu si zytgnessischi Chunscht dermit editiert un si zue me Krischtallisationspunkt vu dr avantgardistische bildende Chunscht entwicklet het. Anne 1973 isch d Ulrike Ottinger wider uf Wescht-Berlin retuurgange, wu si hite no läbt.
Deert het si vyl Joor mit dr Schauspiileri un Szene-Chinschtleri Tabea Blumenschein zämegschafft, wu näbe dr Magdalena Montezuma, d Hauptdaarstelleri vu ire 1972 entstandene Film wooren isch. D Ottinger het en uusdruckstarke bizarr-surrealistische Filmstil entwicklet, wu gchännzaichnet gsii isch dur e Verzicht uf lineari Handligssträng un in Mäander verzellt. Chunschtvoll un esthetisch wäge magischi Filmbilder inszeniert. Dr Ottinger ire uukonvänzionälli un origineeri Fantasy schafft, handwäärchli solid un tächnisch brillant, als fuurt iberraschendi, uusdrucksstaarki un extravaganti Foorme in chreftige Faarbe un mit Gstalte, wu magnetisiere.
D Ottinger het au fir s Theater gschafft un unter anderem 1983 am Staatstheater Stuegert s Elfriede Jelineks Clara S. inszeniert, 1986 z Graz dr Jelinek ire Begierde und Fahrerlaubnis un bim Steirische Spotjoor 1999 s Johann Nestroys Zauberposse Das Verlobungsfest im Feenreiche.
Im Rame vu dr Raie 100 Tage – 100 Gäste vu dr documenta 10 isch d Ottinger im Juli 1997 uf Kassel yyglaade woore un wider 2002 zue dr documenta 11. D Uusstellig „Floating Food“ het anne 2011 im Huus vu dr Kultuure vu dr Wält fir Ufsää gsoorgt.
Anne 2005 isch e Retroschpektiiv vu ire Fotografie im Dytsche Verlaag fir modäärni Chunscht unter em Titel: ''Ulrike Ottinger. Bildarchive. Fotografien 1970–2005'' uusechuu. Im Joor 2008 het dr Laurence Arthur Rickels, e Profässor an dr Universiteet vu Kalifornie, unter em Titel Ulrike Ottinger: the Autobiography of Art Cinema ne Iiberblick iber Lääben un Wäärch vu dr Chinschtleri publiziert. Im Buech wääre Interview mit dr Ottinger un Uusschnitt vu ire fotograafische Aarbete zuen ere Explorazioon vum Filmmache un dr Meegligkait vum Chunschtfilm zämebroocht. Iri Film wääre reegelmääßig zue dr Berlinale yyglaade.
D Ottinger isch Mitgliid vu dr Europäische Filmakademy. 2019 isch si yyglaade woore, Mitgliid in dr Academy of Motion Picture Arts and Sciences z wääre, wu dr Oscar vergit. 2020 isch ere d Berlinale Kamera vu dr 70. Berlinale zuegsproche woore, wu ire neie Dokumentaarfilm Paris Calligrammes as Byydraag in dr Sekzioon Berlinale Special bresäntiert wiird.
Jungfraubahn
Gschicht
Im 19. Jaarhundert sind i de Schwiz viili Bärgbaane bäud worde. So häts äu viili Idee gää für a Baan of d Jungfrau. Vor de hütige Jungfräubaan häts 4 konkreti Plän gää. Dii Plän sind aber ganz verschiide. Bim einte Plan hättet d Passagier de Gipfel mit ere pneumatische Baan erreicht. Bim erem wiitere Projekt isch e Baan mit elektrischem Atriib plant worde. S Projekt hät au e Konzession becho. S Projekt isch aber a de Finanzierig gschiitert. Wo de Adolf Guyer-Zeller im Jaar 1893 wäärend ere Bärgwanderig en Zug vo de Wängneralpbaan gse hät, hät er de Entschluss gfasst, d Jungfräubaan z baue. Es Jaar schpäter hät er d Konzession unter äinere Bedingig becho. Er hät müesse bewiise, das de Ufenthalt i so grosse Höe für Mänsche medizinisch unbedänklich isch. Darum hät er e Expedition mit sibe Teschtpersoone ufs Breithorn gstartet. D Jungfräubaan isch fascht so, wie er si plant hät. De äinzig Unterschiid isch, dass nume ufs Jungfraujoch bäut worde isch und nöd bis zum Gipfel.
(Bide Eröffnig vo erem Baanhoof isch gmeint d Schtrekki zum Baanhoof und de Baanhoof sälber.)
Abtei Neresheim
D Abtei Nääres, gwiche a St. Uelrich und Afra, isch e Benediktinerchloschter in dr Diezese Rauetburg-Stuegert z Bade-Wirttebärg un gheert dr Beuroner Kongregation aa. Mer chännt si vor allem dur ihri Chilche, e Spotwärch vum Balthasar Neumann. Si giltet as ain vu dr wichtigschte Chilcheböute vum Spotbarock.
Gschicht
S Chloschter isch anne 1095 vum Grof Hartmann I. vu Dillenga un syre Frau Adelheid vu Winterthur-Kyburg, vermuetlig e Dochter vum letschte Winterthurer Grof Adalbert II. un dodermit Stammmueter vu dr Grofe vu Kyburg, as Auguschtiner-Chorherrestift grindet un 1106 in e Benediktinerabtei umgwandlet wore, su si dr Hirsauer Reform aagschlosse hän. Di erschte Benediktiner-Mench sin us dr Chleschter Petershausen un Zwiefalten chuu. Näb dr Mannegmainschaft het s au ne Frauenkonvent gee, wu aber Mitti vum 13. Johrhundert yygangen isch.
D Dillenger hän si d Vogteirächt iber d Abtei gsicheret, was noch em Uusstärbe vu dr Grofe 1258 e johrhundertlange Rächtsstryt um dr Status vum Chloschter, wu si uf kai Fall mit ere Landsässigkait het welle abfinde, uusglest het. As Noofolger vu dr Dillenger hän d Grofe vu Oettingen Aaspruch gstellt uf die Rächt. Derze het s Hochstift Augschburg, wu dr Bischof verwandt gsii isch mit dr Stifterfamilie, Aasprich gstellt. Anne 1263 het en Urdail vum Albertus Magnus em Stryt vorerscht en Änd gmacht. D Vogtei isch formal an s Hochstift chuu, isch de facto aber in Form vun ere Pfandschaft bi Oettingen blibe.
Im 13. Johrhundert hän dr Abtei siben Derfer un Streibsitz un Yychimft in 71 andere Ortschafte vor allem im Härtsfeld gheert, derzue sin 10 Pfaareie inkorporiert gsii. E baar Mol isch s Chloschter dur Brinscht, aber au dur Chrieg gschlisse wore, zem Byschpelscho im 12. Johrhundert, wu Nääres mit andere Hirsauer Reformchleschter uf dr päpschtlige Syte gstanden isch, im Schmalkaldische Chrieg, im Dryssgjehrige Chrieg un in dr Koalitionschrieg.
Ändi 16. Johrhundert isch dr Konflikt um d Rychsuumittelbarkait vu dr Abtei wider ufgflammt, wu Oettingen-Wallerstein d Jurisdiktionsgwalt gforderet het. E chaiserligi Kommission het 1583 z Minga ne Verglych vermittlet. Anne 1739 hän d Barteie wäg em Verchauf vu Holz wider aafange stryte, was e regelrächti Prozesslawine uusgles het: D Grofe vu Oettingen-Wallerstein hän vor em Rychschammergricht z Wetzlar gchlagt, d Abtei vor em Rychshofrot – villicht het dr Konvent dert besseri Schangse vermuetet. Wel d Oettinger schnäller vorstellig wores sin, isch s Verfahren, wu vu bode Syte mit großem Ufwand un mit Propaganda dribe woren isch, vum Rychschammergricht gfiert. No iber 20 Johr Prozässduur het mer si uf e Verglych gainigt, w uno Noobeserige au vum Rychshofrot billigt woren isch. Anne 1764 het d Abtei d Rychsstandschaft iberchuu, het doderfir aber e Hufe Bsitzige an d Grofe vu Oettingen-Wallerstein mieße abdrätte, dodrunter d Nääres. Dr Abt het wäge däm nume ne noe munzig Territorium ghaa, wun er di wälti Herrschaft het chenne driber uusiebe.
S Chloschter isch dur d Säkularisation anne 1802 ufghobe wore un isch an D Firschte vu Thurn un Taxis chuu, 1806 an Bayern un 1810 ändgiltig an Wirttebärg. Wärtvolli Yyrichtigs- un Uusstattigsgegeständ vu dr Abtei sin iber d Thurn un Taxis dur Chauf anne 1993 an dr Freistaat Bayern chuu. E Großdail vu dr Bibliothek isch hite wider as Leigab z Nääres, e Verchauf, wu scho anne 1828 blant gsii isch, isch nit umgsetzt wore. D Bibliothekskatalog vum 18. Johrhundert sin aber allno z Regensburg.
D Firschte vu Thurn un Taxis hän anne 1919 au d Widerbsidlig vum Chloschter dur Benediktiner vu Beuron un dr Abtei Emaus z Prag megli gmacht. Dr erscht Abt no dr Widergrindig isch dr Bernhard Durst (1921–1965) gsii, sy Noofolger dr Johannes Kraus (1965–1977).
Gegewart
Zeh Mench bilde hit (Stand Novämber 2014) dr Konvent vu dr Abtei Nääres, wu dr Beuroner Kongregation aaghere. S Chloschter unterhaltet e Dagigs- un Geschthuus un bietet Exerzitien un Kirs aa.
Dr „Verein zur Erhaltung der Abteikirche Neresheim e. V.“ het sich em Erhalt un dr Unterstitzig vu dr Abtei verpflichtet un ferderet d Renovierig vu dr Abteigebei.
Syt Ändi Oktober 2009 git s im Konventgebei s neigschaffe Chloschtermuseum, wu d Gschicht vu dr Abtei darstellt. Im Rame vun ere Fierig dur s Chloschtermuseum chenne dr Michaelisaal un au dr vum Dominikus Zimmermann prachtvoll uusgstaltet Feschtsaal bschaut wäre – dr ainzig Feschtsaal, wu dr Böumaischter vu dr Wieschilche gstaltet het.
Vum 23. Augschte 1977 bis 21. Februar 2012 isch d Abtei vum Abt Norbert Stoffels glaitet wore. Am 7. Merz 2012 isch dr P. Albert Knebel vum Wahlkapitel zum Prior-Administrator gwehlt wore.
Gschicht un Architäktur
Di mittelalterli Chloschteraalag mit ere romanische Basilika (Böuzyt 1126–1190) isch sidli vu dr hitige Chilche gsii. 1568/69 isch e greßere Chor aaböue wore, 1695 isch d Chilche barockisiert wore.
Böumaischter vu dr Konventgebei isch dr Michael Wiedemann vu Unterelchingen gsii. No churz dervor (1697) het er mit em Böu vum Schloss Freudental aagfange ghaa.
Noch em Abbruch vum Vorgängerböu isch di hitig Abteichilche vu 1747 bis 1792 no Blän vum Balthasar Neumann böue wore Dr Neumann het anne 1748 e Blan fir e Böuwärch mit sibe Gupfryym un eme latynische Chryzgrundriss vorglait. Dr Hauptgupf wird vu vier Syylebaar drair, wu frei stehn, si isch 32 Meter hoch, 24 Meter lang un 20 Meter brait. S Chilchegebei isch 83 Meter lang un 35 Meter brait. Dr Längs- un dr Zäntralböu sin harmonisch mitenander verbunde. D Böulaitig vor Ort het dr Leonard Stahl ibernuu, e Schueler vum Neumann. Dr Grundstai isch am 4. Juli 1750 glait wore. Dr Neumann isch am 19. Augschte 1753 gstorbe, zue sym Noofolger isch dr Johann Baptist Wiedemann vu Donauwörth gruefe wore. Dr Wiedemann het no Blän vum Neumann welle wyterschaffe, dr Konvent unter Fierig vum Abt Benedikt Maria Angehrn het aber 1759 Änderige bschlosse. Di urspringl blante Gwelb us Stai hän jetz as flachi Holzgwelb solle uusgfiert wäre un d Latärn iber em Gupf vu dr Vierig hätt nit sollen ufgsetz wäre. Im Winter 1770 sin d Yywelbige fertig gsii, no zwaiezwanzg Johr Böuzyt het mit dr Uusgstaltig chennen aagfange wäre. D Chilche isch anne 1777 dur dr Abt Angehrn gweit wore.
In syre Dokumentation vu dr Dytsche Chunschtgschicht nännt dr Georg Dehio d Abteichilche ne „Maischterwärch vu dr europäische Barockböuchunscht“ un urdailt: „Die Barockarchitektur nicht nur Deutschlands, sondern Europas hat weniges, was sich mit diesem Raum messen kann.“
Uf em 50-DM-Schyy, wu vu 1991 bis 2002 giltig gsii isch, isch d Chloschterchilche uf dr Ruggsyte as abbildet – aber in ere nit uusgfiert Entwurfsvariante (d Vordersyte zaigt dr Architäkt Balthasar Neumann).
Wel Sänkige im Hauptgupf Muurriss verursacht ghaa hän, het mer 1965 gferchtet, ass d Chiklche zämegheit. Wäge däm isch s Gebei vu 1969 bis 1975 umfassend reschtauriert wore. Dr Durm het aber e lychti Schregi no Oschte bhalte.
Freske
Dr Böumaischter Stahl het fir d Freske dr Hofmoler vum eschtrychische Statthalter z Mailand, dr Martin Knoller, verpflichtet. Dr Freskant het vu 1770 bis 1775 sibe Gupffreske gschaffe, wu zue dr wichtigschte vumspote Barock zellt wäre.
Uusstattig
Dr Stiftsböumaischter Thomas Schaidhauf het dr Chilcheruum vu 1776 bis 1792 mit sparsame Arkaturen un ere Uusstattig im Stil vu dr frieklassizistische Regelmäßigkait versää.
Hauptorgle
D Hauptorgle isch vu 1794 bis 1797 vum Johann Nepomuk Holzhey vu Ottobeuren böue wore. Ihre Proschpäkt isch dur dää vu dr Hauptorgle vu dr Basilika Weingarten vum Josef Gabler inschpiriert, un au dur di e weng friejere Proschpäkt vu Rot un Weißenau. No meefache Veränderige isch 1979 dur d Schwyzer Orgleböufirma Kuhn dr urspringli Zuestand vu dr Orgle widerhärgstellt wore.
<references group="Anm." />
Chororgle
Syt 1949 het d Abteichilche ne Chororgle vu dr Firma Steinmeyer mit 2 Manual un 27 Regischter.
Hans Imer von Gilgenberg
Dr Hans Imer vo Gilgebärg (* vor 1469; † 25. Juni 1533 z Ensishäim) isch e Ritter, Bürgermäister vo Baasel, Landvogt und kaiserlige Root in Vorderööstriich gsi.
Lääbe
Dr Hans Imer vo Gilgebärg isch e Soon vom Hans Bärnhard vo Gilgebärg gsi. Wo si Vater vor Neuss gstorbe isch, het er 1474 s Schloss Gilgebärg bi Soledurn gerbt. Dr Gilgebärg het wie si Vater s Wabbe vo de Freihere vo Ramstäi gfüert, zwäi krüzti Liliestängel (= Ilge). 1485 het er s Bürgerrächt z Soledurn bechoo und het d Herrschaft Gilgebärg 1489 an d Stadt verchauft.
Er isch e Vogt und kaiserlige Root z Ensishäim gsi und isch 1494 Achtburger vo Baasel worde. Dört isch er as Verdräter vo dr Ridderschaft im Root gsässe. Gliichzitig isch er as Drizääner Ghäime Staatsroot gsi. 1496 und 1498 isch dr Gilgebärg Bürgermäister vo Baasel worde. Er het ängi Beziejige zum Kaiser Maximilian ghaa. Wääred em Schwoobechrieg isch er mee as äimol as Gsandte vo dr Stadt zum Kaiser gschiggt worde.
Under em Decknaame Pfäfferhans het dr Gilgebärg in Brief em Kaiser Informazioone us em innere Füerigszirkel vo de Äidgenosse verroote. Im Oktober 1499 het men en zwunge wäge sinere proööstriichische Haltig as Bürgermäister zruggzdrätte. Dr Gilgebärg het 1499 d Barbara vo Andlau ghürootet und noch deren iirem Dood 1503 d Agatha vo Bräitelandebärg. Vo 1502 bis 1533 het dr Gilgebärg wider as Statthalter und kaiserlige Root z Ensishäim residiert. Vo 1519 bis 1533 isch er Mitgliid vom Riichsregimänt gsi. Er het d Adelsbardei aagfüert, wo 1525 dr regional Ufstand wääred em Buurechrieg im Elsass underdruggt het. 1526 het er e Kommission gläitet, wo über die radikal-reformatorischi Döiferbeweegig vo Waldshuet z Gricht gsässe isch.
Dr Gilgebärg und si zwäiti Frau Agatha vo Bräitelandebärg häi 1519 die bedütende Glaasfänster in dr Chille vo Meltinge gstifdet. Es zäigt s Stifterbäärli und wird em Hans Baldung Grien und sinere Freiburger Wärkstatt zuegschriibe.
Alice Schmid
Lääbe
D Alice Schmid isch im Lozärner Vorort Rüüsbüel ufgwachse. Si het Spanisch un Italienisch studiert un anne 1976 e Leer zur Draaibuechautori un Reschiseeri aagfange. Anne 1996 het si iri aige Filmprodukzioonsfirma Ciné A. S. z Züri grindet. D Schmid het ire Schwäärpunkt uf d Themene Chinder, Jugedligi un Gwalt.
Iber d Joor het d Alice Schmid in verschiidene Länder Färnseefilm iber Chinder un mit Chinder gmacht, zem Byschpel mit Chindersoldate in afrikanische Buurgerchriegsländer oder mit Chinder z Kambodscha, wu Opfer vu Miine woore sin. In dr Schwyz drillt het si Die Kinder vom Napf un Das Mädchen vom Änziloch. D Laura Larissa Röösli, d Hauptdarstelleri im zweete Film, isch scho as chlai Maidliim eerschte Film derby gsii. Die Kinder vom Napf hän in dr Schwyzer Kino iber 70'000 Lyt gsääne.
Syt dr Draaiaarbete vu Die Kinder vom Napf woont d Alice Schmid im e eemoolige Schuelhuus z Romoos, em zäntrale Oort vum Film.
Bryys
Brief an Erwachsene:
I killed People:
Rechtsgleichheit
S Brinzip vo dr Rächtsgliichhäit isch im Grundsatz vom Verfassigsrächt ius respicit aequitatem, «S Rächt luegt uf Gliichhäit» verkörperet. Die Allgemäini Erkläärig vo de Menscherächt vo de Veräinte Nazioone säit s im Ardikel 1 Satz 1 eso:
S Rächt uf Gliichhäit vor em Gsetz het s scho im antike Griecheland ge, allerdings nume under Vollbürger von ere Polis. Us em jüüdische und christlige Gedankeguet vo dr «Gliichheit vor Gott» und em Konzept, ass dr Mensch im Eebebild vo Goot erschaffe worde sig (Genesis 1, 26–28) het sich d Idee vo dr Gliichhäit bsundrigs sit dr Ufkläärig zur Forderig von ere «Gliichhäit vor em Gsetz» entwigglet. D Unabhängigkäitserkläärig vo de Veräinigte Staate het dä Gedanke im Satz «all men are created equal» zämmegfasst und eso s Gottesgnaadedum vo dr britische Chroone bestritte. In dr Franzöösische Revoluzioon isch das Ideal au zum politische Grundsatz erhoobe worde. Eso het mä dr Föidalismus und ungrächtfertigti soziali Hierarchie welle abschaffe.
As Gliichhäitsbrinzip bezäichnet mä dr naturrächtligi Grundsatz, ass mä alli Mensche gliich söll behandle, usser wenn s e sachlige Grund drfür git, öbber nid wie alli andere z behandle. Uf dr Ebeni vo dr Öiropäische Gmäinschaft isch dr Gliichhäitssatz in de Artdikel 18 Absatz 1 und Ardikel 157 vom AEU-Verdraag verankeret. Drzue chunnt, ass es im Ditel III vo dr EU-Grundrächtcharta («Gliichhäit») mehreri Ardikel git (bsundrigs dr Ardikel 20), wo dr Gliichhäitssatz sölle gwäärläiste.
Maske
Maske stoot für
Maske isch dr Familienaame vo deene Persoone:
Max Eyth
Dr Eduard Friedrich Maximilian Eyth, wia-nr mit-em volla Nama ghoißa hot (* 6. Mai 1836 z Kircha, † 25. Auguscht 1906 z Ulm), ischt a deitscher Inschineer, Schriftsteller ond Zoichner gwäa.
Heinrich Meltinger
Biografii
Im Meltinger si Vater isch dr Zumftmäister zum Schlüssel Ulrich Meltinger. Dä het noch eme Brozäss im Joor 1494, wo s um Underschlaagige im Joggeli-Siechehuus gange isch, vo alle politische Ämter het müesse zruggdräte. Wo si Vater iigspert worde isch, isch dr Meltinger für e baar Joor as Söldner uf Frankriich. 1501 isch er noch em Biidritt vo Baasel zur Äidgenosseschaft zrugg khoo. Er isch mit dr Magdalena Meyer, dr Tochter vom Junker und Rootsher Michael Meyer vo Baldersdorf verhürootet gsi. Dank dere Hüroot isch er in dr Hooche Stuube ufgnoo worde.
Max Eyth
Kendheit, Jugend ond Ausbildong
Dr Max Eyth kommt am 6. Mai 1836 z Kircha ondr dr Teck uff d Welt. Sei Vadder isch dr Eduard Eyth (1809–1884), a Lehrer fir d Fecher Grichisch ond Gschicht ama evangelisch-theologischa Seminar, ond sei Mueder d Julie Eyth geborene Capoll (1816–1904). 1841 ziagt dui Familie om ens oschtfränkische Schöntal, weil deet dr alde Eyth a Stell als Ephorus (Lehrer an-ra hehera pädagogischa Eirichdong) am evangelischa Seminar kriagt hot. Dr sell geit neaba seira theologischa Tädichkeit au hischdorische ond litradurgeschichtliche Werk raus, ibrsetzt griichische Klassiker ens Deitsche ond vorfasst Gedicht. Au em Mäxle sei Mueder ischt schriststellerisch tädich. Sei Schuelzeit vorbrengt der Bua en Heilbronn. Do drnoch macht’r en dera Stadt a Lehr bei dr Mascheenafabrik Hahn & Göbel.
Heinrich Meltinger
Biografii
Vo 1522 bis 1529 het er mit em Adelbärg Meyer zum Pfiil as Bürgermäister abgwäggslet, äi Joor äär, s neggste dr Meyer. Dr Meyer isch in Religioonsfrooge gmäässigt gsi und dr Root het in de 1520er Joor nume chliini Schrittli in dr Richdig von ere Reformazioon gmacht. Wo die aber 1529 vo de Zümft forsiert worde isch, het mä dr Meltinger as Altglöibige us em Root usgschlosse und er het d Stadt verloo. Er isch zwäi Joor druf z Colmar gstorbe.
Max Eyth
Kendheit, Jugend ond Ausbildong
Vo 1852 bis 1856 studiirt dr Eyth Mascheenabau an dr Technischa Hochschuel Stuegert. En dera Zeit ischt’r Mitgliid en dr studendischa Vorbendong Corps Stauffia. Seine erschde Berufserfahronga sammlet’r en dr Dampfmascheena-Fabrik Gotthilf Kuhn em Stuegerter Stadtdoil Berg. Trotz seim Abschluss als Akademiker mueß’r zerscht a Schlosser-Lehr macha, bevor’r als technischer Zoichner Konstruktionsufgabe macha därf.
Beruaflicher Werdegang
1862 tridd dr Eyth bei dr englischa Dampfpflueg-Fabrik Fowler ei ond ibrnemmt fir dui Firma d Auslandsvortredonga fir dampfbetriibene Pfliag. Bei seine viile Reisa ond oft langjährige Aufenthalt en fremde Lender, ondr andrem en Egybda ond en de USA, rihrt’r fleißich d Werbetromml fir da Eisetz vo Dampfpfliag en dr Landwirtschaft. Au bei dr Schaffong vo dr Soil-Schifffahrt uff-em Rhei ischt’r maßgeablich beteilicht. En dr Zeit vom Amerikanischa Birgerkriag (1861–1865) vorschleg’s-en wiidr noch Egybda. Des Land ischt grad drbei, dr Hauptproduzent vo Baumwolle fir Europa zo werra. Drei Johr isch dr Eyth Chef-Ingenieur vom egybdischa Prinza Said Halim Pascha (1864–1921). Seine Erleabnis en dera Zeit beschreibt’r en seim Buach Hinter Pflug und Schraubstock.
1882 kehrt dr Eyth zruck en sei Hoimetland. Deet grendet’r drei Johr späder zamma mit-em Landwirt ond Polidiker Adolf Kiepert (1820–1892) dui Deutsche Landwirtschafts-Gesellschaft (DLG). Vo dera bleibt’r bis ens Johr 1896 dr gschäftsfihrende Direktr.
Ledschde Johr
Sein (Un-)Ruhestand vorbrengt dr Eyth hauptsächlich bei seira Mueder z Ulm. En sellra Stadt entstandet jetzt seine meischde schriftstellerische Arbeida, zom Beispiil sei Roman Der Schneider von Ulm ibr da Albrecht Ludwig Berblinger ond sei Erzehlong Die Brücke über die Ennobucht, wo’s oms grauße Eiseboh-Oglick uff dr Firth-Of-Tay-Bridge en Schottland goht. Neaba seim liderarisch Schaffa fendet’r au emmer noh Muse zom Zoichna ond Mola.
Am 25. Auguscht 1906 schliaßt dr Max Eyth seine Auga fir emmer. 70 Johr alt ischt’r worra. Sei ledschda Ruah fendet’r uff-em Nuia Friidhof en Ulm.
noch seim Ableaba
En dr Dessauer Stroß z Berlin-Kreizberg ischt scho am 6. Mai 1908 a Max-Eyth-Denkmal eigweiht worra, ond zwar an sellra Stell, wo domols de Deitsch Landwirtschafts-Gsellschaft ihrn Sitz ghet hot. Gschaffa hot des Denkmal dr Berliner Bildhauer Ernst Herter (1846–1917)
Dr Max Eyth isch dr Namensgeaber vo dr Max-Eyth-Gesellschaft, Bereich Agrartechnik, innerhalb vom Verband Deutscher Ingenieure (VDI). Dui Gsellschaft hot a Stifdong ens Leaba gruafa, wo seit 1950 fir hervorragende Leischdonga vo Einzlpersona en dr agrartechnischa Entwicklong d Max-Eyth-Gedenkmünze vorleiht. Au a Waga vo dr Ulmer Stroßaboh tregt sein Nama. Em Max-Eyth-Haus z Kircha ischt a Museom eigrichdet worra, wo sei Leaba ond sei Werk dokumendiirt.
Noch-em Max Eyth send en Deitschland an Haufa Stroßa ond Schuala benannt worra. Em Stuegerter Stadtdoil Hofa hot a Gewässer ond a Bruck ibr da Necker sein Nama kriagt: dr Max-Eyth-See ond dr Max-Eyth-Steg.
Dotcom
S Wort Dotcom bruucht me für Undernäme vo der modärne Wirtschaft, wo d Gschäft au über s Internet abwickle. Middlerwyl sind das i de entwicklete Volkswirtschafte fascht alli grössere Firmene.
Der Name chunt vo de Internetadrässe, wo me an eigentlech Firmename no der Deil .com aghänkt het – und wil der Punkt im Änglische “dot” heisst, seit me das zäme als “dot-com” oder eifach “dotcom”. S .com isch eini vo de Top-Level-Domain vom Internetsischteem.
Wo s Internet no nöi gsi isch, isch es bi de Wirtschaftslüüt e Mode worde, de früsche Firmene, wo do dermit z tue gha händ, dotcom-Wirtschaft z säge. Das Wort isch spöter über d Meedie i die algemeini Umgangssprooch überegange.
Wo me i der Zyt vo 1999 bis 2000 gseh het, ass der riisig Erfolg vo der Internetwirtschaft nümme guet goot und vil Technology-Undernääme verlumpet sind, het me gseit, das sig s Ändi vo der Dotcom-Blootere, wo jetz ebe «platzt» sig.
Ines Torelli
In de mäiste Rolle het si i dr Mundart greedet. Ihre Nochname «Stierli» het si frei is Spanische ibersetzt und so mit em chleine Stier «Torelli» ihri kämpferisch Natur betont.
Läbe
D Ines Torelli isch bsundrigs bekannt dur Audio-Ufnaame bi Chasperli-Doondrääger vo und mit em Jörg Schneider und em Paul Bühlmann.
Si het zämme mit em Oskar Hoby, dr Regine Brandt und em Alfred Bruggmann zur Urbsetzig vom Aargauer Cabaret Rüeblisaft ghöört und isch spööter dur d Vera Furrer ersetzt worde. Si het in «Bibi Balù» gspiilt und gsunge und in «der kleinen Niederdorfoper» vom Paul Burkhard under dr Reschii vom Jörg Schneider.
E bedütende Erfolg isch dr Schlaager Tschitschi vo Arosa wo si im Januar 1975 zum erste Mol gsunge het, e Parodii uf Gigi l'Amoroso vo dr Dalida. Dr Tschitschi isch doo e Schiileerer und Fraueschwarm und isch - ursprünglig fiktiv - vom Daniel Meisser daargstellt worde. D Torelli isch au mit em Cabaret Rotstift ufdräte, zum Bischbil in dr Schou «Der doppelte Engel», wo sii und d Rosemarie Pfluger d Wirtinne und s Cabaret Rotstift dr Stammdisch gspiilt häi.
Zletscht het si z Lunenburg in dr kanadische Browinz Nova Scotia gwoont, früener zäme mit iirem Maa Edi Baur, wo am 14. Oktober 2009 gstorben isch.
Henman Offenburg
Dr Henman Offeburg (* 1379 z Baasel; † 1459 z Baasel) isch e Kaufmaa, Politiker, Diplomat und Chronist z Baasel gsi.
Albaner in der Schweiz
Di albanischi Presänz in de Schwyz goot vorallem ùff ehemooligi Saisonniers ùn ihri Aaghörigi zrùgg. Albanischi Saisonniers uss Jugoslawie sin zum erschte Mool in de 1960er Joor, bsùnders aber in de 70er- ùn 80er Joor in d Schwyz cho schaffe. In de spoote 80er- ùn de 90er Joor sin deno au viilmool ihri Familiemitgliider noochzooge. Albanischi Asylsuechendi mache dergäge nùmme en chlyne Aadeil uss, au wenn sich die beide Kategorie mangmool überschnyyde. D albanischstämmigi Bevölcherig isch zum grööschte Deil ùff d Dütschschwyz konzentriert ùn bsùnders ùff d Stedt Züri, Basel, Bärn, Winterthur, St. Galle ùn Luzärn. In de Welschschwyz finde sich gröösseri Grùppe au in de Waadt ùn z Gämf.
Albanischstämmigi Prominänte finde sich in de Schwyz meischt im Sport, wie de Fuessballer Xherdan Shaqiri oder de Thai-Boxer Azem Maksutaj. Dernäbe finde sich albanischstämmigi Persone aber au in de Politik ùn de Wirtschaft, wie d Ylfete Fanaj oder de Behgjet Pacolli, oder in de Kultuur, wie d Sängeri Edita Abdieski oder de Sänger Patrick Nuo.
Henman Offenburg
Lääbe und Wärk
Dr Henman Offeburg isch vo 1406 aa bis zu sim Dood Mitgliid vom Chläine Root gsi, zerst as Verdräter vo de Zümft, denn vo de Achtburger und vo 1435 aa as Ridder. Viermol isch er Oberrstzumftmäister worde. Er isch vo Baasel as Diplomat iigsetzt worde, aber au vom Baasler Konzil und au vom Kaiser Sigismund. Wäge sine ööstriichische Lääche het men en 1445 für e Zitli us em Root usgschlosse. In dere Zit het er en autobiografischi Rächtfertigungsschrift verfasst, won er din e Chronik vo de Joor 1413 bis 1445 ufstellt.
Albaner in der Schweiz
Aazaal
Di gnaui Zaal vo Persone in de Schwyz mit albanische Wùrzle isch schweer z ermittle. Di meischte devo stamme ussem Kosovo ùn Mazedonie, nùmme en chlyne Deil uss de Republik Albanie. Bis zur Unabhängigkeitserklärig vùm Kosovo im Joor 2008 ùn drùff de Anerkennig vùm Kosovo dur d Schwyz, sin Kosovare nit amtlich als sonigi erfasst worde. Bis 1998 sin si ùnter d Kategori „Jugoslawe“ gfalle, deno isch bis 2005 d Staatsaaghörigkeit als „Serbie ùn Montenegro“ ùn schliessli als „Serbie“ erfasst worde. Nooch ethnischer Zueghörigkeit isch nie ùnterschide worde. Dezue chùnt no, dass yybürgerti Persone statistisch überhaupt nümm als Kosovare erschyyne. D Gröössi vo de albanische Bevölcherigsgrùppe in de Schwyz cha drùm nùmme indiräkt erfasst werde.
Zum eine chammer di jugoslawische Staatsbürger nooch Religionszueghörigkeit aaluege. D Albaner im ehemoolige Jugoslawie sin zum allergrööschte Deil muslimisch, en chlyne Deil allerdings au katholisch. Dergäge sin di slawischsproochige Jugoslawe entweder katholisch (vorallem Kroate) oder orthodox (vorallem Serbe), wo aber au di muslimische Bosnier dezuechömme. Wyl de bosnischi Aadeil in de Schwyz aber änder chly isch, handlet es sich bim Groossdeil vo de muslimische Jugoslawe wohl ùm Albaner.
Im Joor 2007 hen in de Schwyz 195'376 Lüt mit de Staatsaaghörigkeit vo Serbie, Montenegro ùn Kosovo gwoont. S Bùndesamt für Statischtik schätzt, dass devo öbe 110'000 ussem Kosovo stamme, wo wiiderùm öbe 10'000 zue nit-albanische Volchsgrùppe (Roma, Serbe, slawischi Moslems ùn Türke) zääle, ùn de Rescht Albaner sin. Dezue chömme no 61'031 Lüt, wo zwüsche 1999 ùn 2007 yybürgeret worde sin. Wie viili devo aber Kosovo-Albaner sin, weiss mer nit. D Zaal vo Albaner uss de Republik Albanie isch änder chly; im Joor 2008 hen 1'351 Persone mit albanischer Staatsaaghörigkeit in de Schwyz gwoont.
Insgsamt schätzt mer di albanischstämmigi Bevölcherig in de Schwyz ùff 150'000 bis 200'000 Mänsche. S Bùndesamt für Statischtik schätzt, dass öbe 150'000 bis 170'000 Mänsche mit kosovarischem Hintergrùnd in de Schwyz wohne. Devo sin allerdings nit alli Albaner ùn usserdäm chömme no Albaner uss Mazedonie ùn en chlynre Aadeil uss Montenegro ùn de Republik Albanie dezue. De Hans-Peter von Aarburg ùn d Sarah Barbara Gretler schätze, dass vo öbe 170'000 albanischsproochige Persone ussem ehemoolige Jugoslawie, öbe 130'000 ihri Wùrzle im Kosovo hen ùn öbe 40'000 in Mazedonie. E Problem bi de Analyse isch au, dass yybürgerti Persone ùn sonigi, wo e Landessprooch als Hauptsprooch aagee hen, in de Statischtik nümm vo de andre Schwyzer ùnterschide werde. Es werde also ussgrächnet die Lüt nit als albanischstämmig erfasst, wo am beschte integriert sin.
Di albanischi Bevölcherig in de Schwyz isch insgsamt sehr jùng: Im Joor 2007 sin rùnd 35% ùnter 18 Joor alt gsi. D Gschlächterverdeilig isch hüt fascht völlig ussgliche: 52% sin Manne ùn 48% Fraue. 54% vo de Albaner sin verhürotet, 40% sin ledig ùn nùmme je 2,5% sin gschiide bzw. verwitwet. Albanischsproochigi Huushält sin in de Volchszäälig 2000 mit dùrchschnittlig vier Persone usserdäm gröösser gsi wie de Schwyzer Dùrschnitt. Im Joor 2007 hen öbe 90% vo de Wohnbevölcherig uss Serbie, Montenegro ùn Kosovo scho syt mindestens fümf Joor in de Schwyz gläbt (debi sin yybürgerti Persone nit mitzäält). Di meischte, nämli 77%, hen e Ùffenthaltsbewilligùng C, chnapp 20% hen e verlengerbari Bewilligùng B, ùn nùmme e Minderheit sin Asylsuechendi oder verläufig ùffgnoo gsi. Öbe e Viertel sin in de Schwyz ùff d Wält cho. Immer mee Kosovare erfülle de Mindeschtùffenthalt in de Schwyz zùme sich yybürgere lo, nämli 12 Joor, so dass Yybürgerige immer hüüfiger werde.
Nebensignal
Nebbèsignaal (Ne), bi dè Dütschè Rychsbaan vo dè DDR au als Suschtigi Signaal (So) benamst, sin Ysebaasignaal, wo in keini anderi Kategory ghöret un ehnder èn hywysendè als èn vobindlichè Charakter hèn.
Albaner in der Schweiz
Sprooch
Als Hauptsprooch (= die Sprooch, wo si am beschte chönne) hen im Joor 2000 bi de Volchszäälig 94'937 Lüt s Albanisch aagee, also 1.3%. S Albanisch isch eso nooch em Serbokroatische die zweithüüfigscht nit-Landessprooch in de Schwyz bzw. die fümfthüüfigscht insgsamt. Di albanischsproochigi Bevölcherig konzentriert sich bsùnders in de Dütschschwyz, wo s Albanisch 1.6% ussmacht ùn aa zweiter Stell nooch em Serbokroatische stoot. In de Romandie mache si dergäge nùmme 0.8% ùffem vierte Blatz nooch Portugiesisch, Änglisch ùn Spanisch uss, im italienische Sproochbiet 0.5% ùffem vierte Blatz zämme mit Änglisch nooch Serbokroatisch, Portugiesisch ùn Spanisch, ùn im rätoromanische Biet 0.4% aa dritter Stell nooch Portugiesisch ùn Serbokroatisch. Vo de albanischsproochige Persone hen im Joor 2000 also 84.4% in de Dütschschwyz gwoont, 13.6% in de Romandie, 1.8% im italienische Sproochbiet ùn 0.1% im rätoromanische Sproochbiet.
Vo dänne Persone in de Schwyz, wo s Albanisch als Hauptsprooch aagee hen, hen in de Dütschschwyz 20.5% aagee, dass si in de Familie au Dütsch schwätze, in de Romandie 28.9%, dass si au Französisch schwätze ùn im italienische Sproochbiet 35.8%, dass si dehei au Italienisch schwätze. Wemmer nùmme die Persone mit Schwyzer Pass aaluegt, wo s Albanisch als Hauptsprooch aagee hen, schwätze in de Dütschschwyz 54.4%, in de Romandie 63.5% ùn im italienische Sproochbiet 53.8% dehei au d Sprooch vùm Wohnort.
Nebensignal
Bi dè Dütschè Rychsbaan (bis 1945) sin d Signaal als Kennzeichè (K) gloffè.
Wie d'Warret würkt
Wie d'Warret würkt isch der Titel vom ne Theaterstück wo der Zürcher Dichter u Zeichner Ouguscht Corrdi gschribe het.
Albaner in der Schweiz
Sprooch
Di albanische Dialäkt, wo di albanischsproochigi Bevölcherig in de Schwyz schwätzt, ghöre in de Regel entsprächend em regionale Ursprùng zum Gegische, ùn speziell zum Nordoschtgegische bi de Albaner ussem Kosovo ùn bi dänne uss Mazedonie meischt zum Zentralgegische. Wie sich die Dialäkt ùnter de Albaner in de Schwyz verändre ùn ob si sich aagliiche, isch bis hüt no nit erforscht worde. Wyl di albanischsproochigi Bevölcherig aa viilene Ort in de Schwyz en gmeinsame geografische Ursprùng het, schwätze viili Secondos wohl eifach de Dialäkt vùm Ursprùngsort vo ihrene Eltere. Wyl en Groossdeil vo de Albaner in de Schwyz ussem ländliche Milieu stamme, di albanische Schuele im Kosovo vo 1991 bis 1999 gschlosse worde sin ùn di jüngscht Generation viilmool de Groossdeil vo de Schuelbildig in de Schwyz gmacht het, isch d Känntniss vo de albanische Standardsprooch ùnter de Albaner in de Schwyz viilmool weenig verbreitet. Die albanische Chinder, wo in de Schwyz ùffgwaggse sin, schwätze mit Gschwüschter ùn Fründ hüt meischt e Schwyzer Landessprooch oder weggsle zwüsche Albanisch ùn ere Landessprooch hy ùn häre. Nùmme öbe 10% vo de albanische Chinder im Schuelalter bsueche d Albanischkürs, wo vùm Albanische Lehrerverband als „Unterricht in Heimatlicher Sprache und Kultur“ aabote werde.
Zum Schwyzerdütsch, wo d Albaner in de Schwyz, ùn bsùnders die vo de zweite ùn dritte Generation schwätze, git es bis jetz no kei detaillierti Ùntersuechig. Es het sich mindeschtens bi mange Persone en Ethnolekt ussebildet, wo mindeschtens in gwüsse Situatione yygsetzt wird. Vùm sùnschtige Schwyzerdütsch hebt sich de Ethnolekt dur e paar Merchmool ab:
Wie d'Warret würkt
Handlig
Zwöi Fründe gö zäme e wett y, das si wäret ere bestimmte Zyt de Lüt i ihrer Umfäld di ungschminkti Wahrheit z säge. Da derby bassiert so einiges. Di beide Fründe dräffe sech der ganz Tag über immer wider u verzellen e nang was passiert isch. D eint vo de beide Fründe verliehrt syni Verlobti, gwinnt aber ds Härz vo syre Schuelfründin woner würklech liebt.
Alexis Dufrenoy
Der Alexis Dufrenoy (* ane 1973) isch en elsässische Informatiker und der Iniziant vo der alemannische Wikipedia. Er wohnt sid 2004 z Paris.
Wie d'Warret würkt
Charakteristik
Ds Stück het vil witz u komik. Es het eim uf irronischei Art der Spiegel vor. Wie vil Wahrheit darfs de sy? Mag me die und gschmikti Wahrheit verträge oder nid.
Albaner in der Schweiz
Religion
D Mehrheit vo de Albaner sin Aahänger vo de sunnitische Glaubensrichtig vùm Islam. Dernäbe finde sich au andri muslimischi Glaubensrichtige, bsùnders d Bektaschi, wo em Sufismus aaghöre. Usserdäm wohne luut de Albanermission Nordwestschweiz 23'000 katholischi Albaner in de Schwyz. Albanischsproochigi griechisch-orthodoxe Chrischte, wo vorallem in Südalbanie läbe, sin dergäge chuum verträte.
Alexis Dufrenoy
Uusbildig und Pruef
Der Alexis Dufrenoy chunt us em Elsass. Er het vo 1979 bis 1993 d Schuele z Riedselz und z Waisseburich psuecht, derno d Informatikschuel z Illkirch-Graffestaade und vo 2001 bis 2006 s Conservatoire national des Arts et Metiers z Stroossburg.
Wie d'Warret würkt
Film
1933 ist under em Titel Wie d'Warret würkt e Dialäktfilm entstande wo das Stück als grundlag het gha. D Praesens-Film Züri AG het dä Film Produziert. D Uruffüehrig vom Film het am 1. Dezämber 1933 im Grosschino Apollo statt gfunde.
Albaner in der Schweiz
Religion
D Albaner gälte allgmein als sehr moderati Gläubigi, wo fundamentalistischi Tendänze chuum verbreitet sin. D Religion spiilt insgsamt kei wichtigi Roll; viili praktiziere ihre Glaube nùmme sälte oder gar nit. Regelmässigi Relgionsussiebig findet mer vorallem bi de ältre Generatione. Einewäg git es hüt in de Schwyz meereri albanischi Religionsgmeinschafte wie zum Byspil s Centre islamique albanais de Lausanne oder s Albanisches Islamisches Kulturzentrum. Di muslimische Albaner sin zum Deil in kantonali Gmeinschafte yybùnde, wie zum Byspil d Vereinigung der Islamischen Organisationen in Zürich oder d Islamische Gemeinde Luzern. Dernäbe git es au zwei Gsamschwyzer Verein spezifisch für di muslimische Albaner, d „Union der albanischen Imame in der Schweiz“ (alb. Unioni i imamëve shqiptarë në Zvicër) ùn de „Albanisch-islamischer Dachverband Schweiz“ (alb. Bashkësia Islame Shqiptare Zvicër). Die beide Verein hen im März 2017 e Charta ùnterzeichnet, wo si sich zum Laizismus ùn zum inter-religiöse Dialog bekannt hen.
Alexis Dufrenoy
Uusbildig und Pruef
Sid 1998 schaffed er i der Informatikforschig und im Uuftrag vo Firmene und Instituzioone z Frankrych, z Düütschland und i der Schwiiz als Informatiker, Informatikentwickler und Projäktleiter. Zu sine Chunde zelle d GFI Informatique, d France Telecom, d FM Logistic z Polsbueri, Coneco, Logica, Open service, Wexlog, Phonevalley, Kizoa, Chronpost und anderi.
Wie d'Warret würkt
Übersetzige
Es het es paar Übersetzige zu däm Theaterstück gä. Die bekanntischti isch vom Fritz Klopfstein. Es isch e Bärndütschifassig vom däm Stück u isch 1975 underem Titel: Wi d Wahrheit würkt erschine. Es isch di einzigi Übersetzig wo hüt i der Schwyzer Nationalbibliotek z finden isch. So mit isch d Übersetzig vom Klopfstein die wo am Witischte verbreitet isch. Was ou derzue gfüehrt het das sy Text uf de Bühnene vo Schuele u Co uf gfüehrt wird. Ou der Theaterverlag z Bälp het nur d Fassig vom Klopfstein.
Albaner in der Schweiz
Religion
Di katholische Albaner sin in sognanti „Albanermissione“ organisiert, wo es z Aarau, Bärn, Littau, Sirnach ùn Züri git.
Alexis Dufrenoy
für d Wikipedia
Ane 2003 het der Dufrenoy d Wikimedia Foundation, wo i däm Joor grad früsch gründet gsi isch, gfroget, öb me nid au chönt es Deilprojäkt mit ere Wikipedia uf Elsässisch mache. Do drüber het me i der Gmeinschaft vo de Wikipedianer dozmol chreftig dischpediert, wo denn aber der Gründer vo der Wikipedia, der Jimmy Wales, nid dergäge gsi isch, het das regionale Projäkt als.wikipedia chönnen afoo. Der Dufrenoy sälber het denn wägen andere Uufgabe chuum me Zyt gha zum do dra wyterzschaffe, dank es bar anderen Autoore isch denn druus grad s elektronische Lexikon für alli alemannische Mundarte worde.
Öpe ane 2004 het der Alexis Dufrenoy agfange mit em Projäkt vom französische Wikibooks. Und er het sech au süsch für d Wikipedia und iri Deilprojäkt engaschiert. Bi der französische Wikipedia het er als Administrator ghulfe.
Albaner in der Schweiz
Gschicht
Bevor Albaner als gröösseri Grùppe in d Schwyz cho sin, hen scho einzelni Persone mit albanischem Hintergrùnd in de Schwyz gwirkt.
D Dora d’Istria (1828–1888; mit richtigem Name Elena Ghica) isch e aromunischi Schriftstelleri gsi, wo vermuetlig au albanischi Vorfaare gha het, sich aber ùff jede Fall in Weschteuropa für di albanischi Sach yygsetzt het. Si het ùnter andrem meereri Joor in de Schwyz gläbt ùn isch mööglicherwys di erschti Frau gsi, wo ùff de Mönch drùff isch. De albanischi Schriftsteller Andon Zako Çajupi het 1887–1892 z Gämf Jura studiert ùn isch mit ere Schwyzeri, Eugenia, verhürotet gsi. Am Änd vùm 19. Joorhùndert het de Visar Dodani z Gämf gwoont ùn dörte imene albanische patriotische Komitee mitgwirkt. De Politiker ùn Schriftsteller Midhat Frashëri het e zytlang z Lausanne gläbt ùn 1915 Letra mbi një udhëtim në Zvicër ‚Brief ùffenere Reis in d Schwyz‘ veröffentlicht. E zytlang het au de Dervish Hima z Lausanne gläbt ùn dörte d Zytig Albanie ussegee. In de 1930er Joor isch de albanisch Prieschter Lazër Shantoja in de Welschschwyzer Gmei La Motte als Pfarrer tätig gsi. Am Aafang vùm 20. Joorhùndert sin in de Schwyz sogar meereri albanischsproochigi Zytige erschiine: vo 1903 bis 1906 Shqipëria – Albanie z Gämf, 1915–19 Albanie z Lausanne, 1925–35 Liria Kombëtare - La Liberté Nationale z Gämf ùn 1935–36 Zëri i Shqipërisë – La Voix de L`Albanie, au z Gämf.
Vùm Italiener Giuseppe Gangale (1898–1978), wo sich bsùnders in de 1940er Joor für s Rätoromanisch yygsetzt het, wird mangmool bhauptet, dass er zue de albanischsproochige Arbëresh uss Süditalie ghört het. Warschynts aber het er allerhööggschtens italo-albanischi Vorfaare gha. Als Jugendlicher isch er aber für e Zyt imene albanischsproochige Nochberdorf in Kalabrie ùff d Schuel gange, ùn het mööglicherwys dörte e weng Albanisch glehrt.
In gröössere Zaale sin Albaner deno ab de 1960er Joor in d Schwyz cho. D Migrationsgschicht loot sich debi in vier Phase yydeile:
Aafang vo de albanische Migration in d Schwyz
Ab de Mitti vo de 1960er Joor het Jugoslawie aagfange syni Ussreisevorschrifte z loggere ùn sich als Quelle vo Arbetsmigrante z öffne. De Staat het sich demit e Entspannig vo de wirtschaftliche Situation in strùktuurschwache, ländliche Gegende erhofft. Usserdäm hen eso sölle Devise in s Land cho. Allerdings sin am Aafang entgäge dänne Vorstellige vorallem guet ussbildeti Jugoslawe in s Ussland. Am Änd vo de 1960er Joor isch Jugoslawie deno zumene Rekruutierigsland vo de Schwyz für Saisonniers worde. E sonigi saisonali Arbetsmigration het in Südoschteuropa e langi Tradition gha, ùn wird im Albanische als gurbet bezeichnet.
Offiziell sin die Saisonniers über jugoslawischi Gwerkschafte aa s Schwyzer Arbetsamt vermittlet worde. Allerdings het scho frie e inoffizieli Aawerbig yygsetzt. So sin Schwyzer Arbetgeber mangmool sälber ins Kosovo greist, zùme neui Arbeiter aazwerbe. Am hüüfigschte aber het des über Beziehige vo dänne Arbeiter stattgfùnde, wo scho in de Schwyz gsi sin. Die hen deno Lüt uss ihrer Verwandtschaft, ihrem Dorf oder ihrer Bekanntschaft aa ihre Arbetgeber in de Schwyz vermittlet. Eso chùnt es, dass hüt in de Schwyz viilmool d Albaner aa eim bstimmte Ort, en gmeinsame geografische Ursprùng im Kosovo hen. Zum Byspil stamme di meischte Albaner z Gämf uss de Gegend vo Gjilan ùn Viti im Südoschte vùm Kosovo, wyl Gämfer Ùnternäme in de 1960er Joor diräkt z Gjilan Arbeiter aagworbe hen.
D Schwyzer Migrationspolitik het in derre Zyt ùffem Prinzip vùm „Rotationsmodell“ basiert. Di ussländischi Arbetschreft hen sölle e paar Joor in de Schwyz schaffe ùn deno wiider zrùggo. Die Politik het drùff abzyylt, e Verwùrzelig vo dänne Saisonniers möglichscht z verhindre. S Rächt ùff e lengerfrischtigi Ùffenthaltsbewilligùng oder en Noochzug vo de Familie, isch ersch nooch eme joorelange Ùffenthalt in de Schwyz mögli gsi. Die Politik isch am Aafang au durchuss im Sinn vo beide Syte gsi: Di albanische Saisonniers hen vorgha, e paar Joor in de Schwyz z schaffe, zùme ihre Familie e Verbesserig vùm Läbensstandard oder zum Byspil e Modernisierig vùm Buurehof z ermöögliche, ùn deno schliessli sälber wiider zrùggzgoo. Di albanische Saisonniers hen in de Schwyz drùm au sehr zrùggzoge ùn sparsam gläbt, zùme möglichscht viil Gäld aa d Familie schigge z chönne. Über de gurbet in de Schwyz sin sogar eigni Lieder dichtet worde, wie s Lied Aman aman Gjermani, wo je nooch däm gjermani ‚Dütschland‘ dur zvicra ‚Schwyz‘ usstuuscht wird oder gli beidi Länder vorchömme:
E duurhafti Niiderlassig in de Schwyz het chuum en Albaner im Sinn gha, ùn ihr Läbensmittelpùnkt isch im Kosovo gsi, wo si jeds Joor für e paar Wùche bi ihre Familie gsi sin. Derwyylscht dänne chùrze Ùffenthalt in de Heimet hen d Saisonniers zum Byspil au ghürote, ùn ihri Fraue ùn spööter Chinder im Rescht vùm Joor in de Obhuet vo ihrene Familie glo. Viili Saisonniers hen es eso au versüümt, en feschte Ùffenthaltsstatus z beatrage. Allerdings het sich di büürlichi Wält, wo d gurbeçi hen welle verbessre, all mee verändret ùn ùffglööst, wo d Arbetsmigration ironischerwys sälber e Roll gspiilt het. So hen viili Familie mit em Gäld, wo e Familiemitgliid ussem Ussland gschiggt het, neui Bequemlichkeite aagschafft oder au zum erschte Mool überhaupt elektrische Strom in s Dorf brocht. Usserdäm hen sich d Groossfamilie mee ùn mee in chlyneri Chernfamilie ùffdeilt ùn eigni Huushalt gründet. Dur des het sich di traditionelli Wält, wo d Albaner in de Schwyz hen welle emool zrùggo, all mee verändret. E Zuechùmft ùffem Hof het di jüngre Kosovare weeniger ùn weeniger intressiert.
Es het allerdings au Albaner gee, wo nit in erschter Linie uss wirtschaftliche Gründ als Saisonniers in d Schwyz sin. Ab de spoote 1960er Joor hen gwüssi Kosovare welle de politische Verfolgig entgo, wo si wäge ihrem Yyträtte für e gröösseri Sälbschtbstimmig vùm Kosovo ussgsetzt gsi sin. Wyl es eifacher gsi isch, als Saisonnier in d Schwyz z cho wie Asyl z beatrage, hen viili Kosovare de Wäg gwäält. Die „politische Saisonniers“ sin in de Schwyz überhaupt nit waargnoo worde, wie au di politische Ussenandersetzige im Kosovo nùmme weenige bekannt gsi sin.
Di albanische Saisonniers ussem Kosovo ùn Mazedonie sin lang nit als e eigni ethnischi Grùppe waargnoo worde. In de Woornämmig vo de Schwyzer het mer die Mänsche nùmme als „Jugoslawe“ waargnoo ùn übersänne, dass viili devo e nit-slawischi Sprooch, s Albanisch, gschwätzt hen. Dass usserhalb vo de Volchsrepublik Albanie überhaupt albanischsproochigi Mänsche gläbt hen, isch de meischte sowiiso nit bewùsst gsi.