cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jaundeutsch
Sproochgschicht
In synrer Ùntersuechig vo 1891 zur Sproochgränz in de Weschtschwyz het de Jakob Zimmerli zue Jaun gmeint, dass de Patois „den meisten Leuten mehr oder weniger geläufig“ gsi sy. Des wär bsùnders bi de Manne eso gsi, wo viilmool ùff de Alpe vo Charmey gschafft hätte. De Karl Stucki dergäge meint 1917, dass d Jauner Älpler 30 bis 40 Joor devor hüüfig Patois glehrt hätte, was nit ganz mit de Beobachtig vùm Zimmerli zämmepasst. Wo s Französischi de frankoprovenzalische Patois all mee verdrängt het, bsùnders im Städli Bulle, wo für d Jauner als Märt wichtig gsi isch, hen d Jauner deno änder Französisch statt em Patois glehrt. Einewäg hen au no spööter viili Jauner Patois chönne. In ere Ùntersuechig zum Bruuch vùm Patois z Scherni, öbe 11 Kilometer vo Jaun ewäg, isch vo Lüt erwäänt worde, wie d Jauner am Aafang vùm 20. Joorhùndert no de Patois als Zweitsprooch glehrt hen, oder mit ere Mischig uss Patois, Dütsch ùn Französisch kommuniziert hätte. Anderi Lüt hen gmeint, dass vo de Jauner Manne viili bis in d 1950er Joor no Patois glehrt hätte, zum Byspil wyl si z Treyvaux ùff de Alpe gschafft hen. Eso en Fall isch au de aktuelli Präsi vùm Verein Patoisants de la Gruyère (Stand: Mai 2017), em Marcel Thürler, en gebürtige Jauner, wo de Patois als Chind ùff de Alpe glehrt het.
Hüt schwätze di meischte Jauner defür au Französisch, wo für de Kontakt mit em reschtliche Greyerz notwändig isch. So hen bi de Volchszäälig vo 2000 insgsamt 292 Lüt (42%) z Jaun aagee, dass si im Alltag Französisch schwätze,, glychwohl dass 89,5 % aagee hen, dass Dütsch die Sprooch isch, wo si am beschte schwätze ùn nùmme 9,8 % Französisch.
Obertraubach
Ìwertràibàch (frz. Traubach-le-Haut, dt. Obertraubach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Ìwertràibàch lijt ìm Sundgöi àm Tröibàch (Traubach), wie ìn d Làrg mìndet. Nochbergmeine vun Ìwertràibàch sìn Gavenàtt ìm Norde, Hecke un Fàlkwiller ìm Nordoschte, Büethwiller ìm Sìdoschte, Needertröibàch ìm Sìde un Bruckedswiller ìm Weschte.
Gschìcht
Ìwertràibàch ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1226 àls Trobe (1236 Trogebach, 1421 Trobach).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Ìwertràibàch ìsch. Ìwertràibàch ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Ìwertràibàch ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Organist
E Organist isch e Musiker, wo d Orgle spiilt. In e Hufe Länder wie Dütschland, d Schwiz usw. wird dr Gsang bim Gottesdienst in katholische und in evangelische Gmäinde vo Chillemusiker an dr Orgel begläitet. Au bi Druurfiire in Friidhofkapälle wird vilmol Orglemuusig gspiilt. Organiste git s aber au im Konzärtberiich. Für zum Organist im Hauptbruef wärde, muess mä vier Joor lang an ere Muusighoochschuel studiere. Im Dschääs und in dr Underhaltigsmuusig bezäichnet dr Begriff Organist mäistens e Hämmondorgle-Spiiler. Vilmol spiilt er dört d Rolle vom ene Bassist.
Ligatur
Als Ligatur (lat. ligare = "binde") bezeichnet mer
Augst
Augscht (usgsproche [], hochdütsch Augst) isch e politischi Gmeind im Bezirk Lieschtel vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz. D Gmeind isch friener Baselaugscht gnennt worde, um sie vo Kaiseraugscht kenne z'unterscheide, wo friener zu Vorderöschtriich gheert hett.
Lag
Augscht ligt uf 275 m. ü. M. am nordeschtlige Ändi vom Baselbiet a dr Myndig vo dr Ergolz in Rhy. Nochbergmeinde sin Brattele, Füllschdrf, Giibenech und s aargauische Kaiseraugscht.
Wappe
S Wappe ziert e silberne Laiekopf mit goldiger Zunge und goldiger Chrone uff rotem Grund. Das isch s Wappe vo de Edelknächt Pfirter vo Lieschtel gsi, wo im 14. Joorhundert dr Bruggezoll a dr Ergolz bi Augscht yyzoge hän.
Gschicht
Dr Name Augscht goot uff d' Reemerstadt Augusta Raurica zrugg, wo vom 1. bis ins 3. Joorhundert uff em Terrassesporn zwysche Ergolz und Violebach gläge isch.
Im Mittelalter hett sich denn a dr Ergolzbrugg, wo sich dr Zoll und e Mihli befunde hän, d Siidlig Augscht bildet. Im 14. Joorhundert isch Augscht trennt worde und s Dorf uff dr rächte Sitte vom Violebach isch zämme mit dr Herrschaft Rhyfälde zu Öschtriich cho und vo do a Kaiseraugscht gnennt worde. Dr Teil links vom Bach isch 1461 zämme mit dr Herrschaft Farnsburg in dr Bsitz vo dr Stadt Basel ko und isch druffabe Augscht oder Baselaugscht gennt worde.
Sehenswürdigkeite
Uff em Gmeinigebiet vo Augscht und Kaiseraugscht (AG) liige d Ruine vo dr Reemerstadt Augusta Raurica. Uff emene Rundgang durchs witläufige Areal trifft me uff e Theater, e Amphitheater, Tämpel, s Forum, Bäderalage mit Wasserleitig, en Töpferofe, Überräscht vonere Hypokaustheizig, d Stadtmuure, e Grabmool und vieles mee.
Imene Tierpark wärde Tierarte ghalte, wo zur Zyt vo de Reemer typischg gsi sin. Im Reemermuseum - enere nochbaute reemische Villa - wird unter anderem dr grossi Silberschatz zaigt, wo 1961 bi Bauarbete freiglegt und unter abentyrlige Umständ borge worde isch.
Stübenwasen
Dr Stibewase isch mit dr sechsthegscht Bärg im Schwarzwald, noch em Fälberg, em Baldewäger Buck , em Seebuck , em Herzogehorn  un em Belche. Är bildet di hegscht Hebig vum Rugge zwisch em Schauinsland un em Fälberg un isch vum letschtere nume dur e braite Sattel drännt. Nerdli lyt s St. Wilhelmer Dal, sidli s Wiisedal mit Dodtnau un em Dodtnaubärg.
Turismus
Dr Stibewase isch turistisch start erschlosse, drotz ass mer nit mit em Auto ufechunnt, wie zum Byschpel uf dr Fälberg oder uf dr Kandel. Weschtli vum Gipfel stoht syter anne 1935 s Bärggaschthuus Stibewase. Mer chunnt im Summer iber dr Wanderwäg zwische Fälberg un Notschrei aane un im Winter iber d Stibewasespur. Derzue fiere Lift vum Dodtnaubärg uus uf dr Stibewase, der Stibewaselift (1000 m lang, vu uf ) un dr Stibewase-Gipfellift (400 m lang, vu  uf ).
Dr Stibewase isch Zyyl vu zahlryche Wandertuure, vyl Bsuecher gehn iber dr Gipfel aber nume uf em Wäg zum oder vum Fälberg. Hinter em Gipfelchryz fangt dr Alpin Pfad aa, ain vu dr hegschtglägene Wanderwäg im Schwarzwald, dur s (sub)alpin Gländ vu dr Nordabstirz vum Fälberg un em Stibewase, wu dur syni exponiert Lag un sy (sub)alpine Karakter e Bsunderhait im Schwarzwald darstellt. Au dr Weschtwäg (10. Etappe vu dr weschtlige Variante) fiert iber dr Stibewase.
Kopfabheini
Dr Kopfabheini isch e Baasler Richtstatt vom spoote Middelalter bis ins früeje 19. Joorhundert gsi. Er het sich dusse vor em Stäinedoor befunde, dört, wo hüte dr Parkblatz vom Zolli am Birsig isch.
Gschicht
Wääred mä scho us em 13. Joorhundert wäiss, ass im Lysbüel vor em Spaaledoor e Galge gstande isch, wo mä im 14. Joorhundert uf e Gellert verläit het, isch dr Kopfabheini vor em Stäinedoor erst im 15. Joorhundert in Gebruuch cho und dört isch vor allem köpft worde. Das si jeedes Mol populääri Aaläss gsi und d Baasler Bürger si in Masse cho zueluege. Zimperlig isch mä drbii nid umgange. So het mä am Häiligoobe vom Joor 1474 achzää lombardischi Chriegsgfangeni verbrennt. Die letschti Hiirichdig z Baasel het doo am 4. August 1819 stattgfunde, wo dr Mäister Peter Mengis drei Stroosseröiber mit em Schwärt köpft het.
Au sümbolischi Hiirichdigunge het mä uf em Kopfabheini vollzooge. Wo d Baasler 1559 uusegfunde häi, ass dr Johann vo Brügge, wo zää Joor im Spiesshoof gläbt het und 1556 gstorbe isch, äigetlig dr Widerdöifer David Joris gsi isch, het mä si Liiche usgrabt und verbrennt.
Es het uf em Gländ e Podest ghaa, wo män emol druf köpft het, aber das isch scho im 17. Joorhundert nüm im Gebruuch gsi. Wo noch em Schwizer Buurechrieg 1653 säggs Baselbieter Buurefüerer uf em Kopfabheini köpft worde si, si e baar Schaulustigi uf em Podest oobe gstande zum besser chönne gsee.
Noch ere Exekuzion isch d Liiche vilmol bim Rabestäi nääbedraa verlocht worde.
D Gspängster
Bis ins 19. Joorhundert häi sich d Lüt verzelt, ass mä z Nacht bim Kopfabheini Liechter wurd gsee, wo d Gäister vo de Hiigrichdete sige, wo iiri abghaunige Chöpf wurde sueche und nid zur Rue chönni choo.
Michael Pfleghar
Dr Michael Pfleghar (* 20. Merz 1933 z Stuegert, † 23. Juni 1991 z Dissldorf) ischt a deitscher Film- ond Show-Regisseur, Drehbuachautor ond Fernsehproduzent gwäa.
Aus seim Leaba
Dr Michael Pfleghar ischt am 20. Merz 1933 z Stuegert als Soh vo-ma Fabrikanda uff d Welt komma. Nôch seira Schualzeit hôt’r zerscht a Ausbildong zom Cutter gmacht. 1954 isch’r Regie-Assischdent beim dômôliga Siddeitscha Rondfonk (heit Sidweschtrondfonk wôrra ond bald druff zom Fernseh-Regisseur uffgschdiiga. Wia gega Ende vo de 1950er Jôhr sei Mentor Helmut Jedele zo dr Bavaria Film en dr Nähe vo Mincha ganga ischt, hôt der da Pfleghar mitgnomma. Bei sellra Film-Firma ischt’r schliaßlich vo 1959 bis 1963 als Obrschbiilleiter eigsetzt wôrra. Dô drnôch hôt sich dr Pfleghar selbstendich gmacht ond als freier Mitarbeiter fir vrschiidene Fernsehsender nuie Show-Format entwicklet.
1967 hôt dr Pfleghar en de USA d Regie gfihrt fir a Musik-Fernseh-Special, wo schbätr mit-ma Preis bedenkt wôrra ischt: A Man and His Music plus Ella plus Jobim fir da Frank Sinatra mit dr Ella Fitzgerald ond-em Antonio Carlos Jobim. Mit-em Sinatra seira jengschda Tochter Tina hôt’r gega End vo de 1960er Jôhr a Zeitlang z Mincha zammagleabt. Ab 1970 hôt’r ondr andrem fenf Folga vo dr omstriddena ZDF-Show Wünsch Dir was inszeniirt ond 1973 dui dômôls ganz neiartiga Fernsehserie Klimbim ens Leaba gruafa, wo bis 1979 erfolgreich ibr da Bildschirm gflimmret ischt. Fir oi Folge vo dera Serie hôt dr Pfleghar ondra-ma Vorwand sein Freind Günter Netzer ens Studio glockt, wo dr sell als Heino-Imitator hôt ufftredda miaßa.
Em Jôhr 1989 hôt dr Michael Pfleghar zamma mit dr Ursula Pfeiffer da gemeinnitziga Vorei LOBBY FÜR KINDER grendet. Der exischdiirt heit noh. Als Schirmherr fungiirt dr frihere boirische Minischtrpräsident Günther Beckstein.
Dr Pfleghar isch dreimôl vrheiradet gwäa, jedes Môl mit-ra Schlagrsengere: Zerscht mit dr Deitscha Inge Brück, nô mit dr Schwedin Bibi Johns ond schliaßlich noh mit dr Norwegere Wencke Myhre. Aus dr Ehe mit sellra isch dr gemeinsame Soh Michael (* 1982) hervorganga. A weidrs Kend vo-nem, a Dochter namens Manon (* 1965), stammt us-ra Liabesbezihong mit dr Schweizer Filmemachere ond Schritstellere Corinne Pulver.
Dr Pfleghar ischt ondr andrem mit-em hollendischa Publizischda Hubert Maessen befreindet gwäa. Dr sell hôt-em 1991 fir d Dauer vo-ma TV-Projekt sei Wohnong en Dissldorf zr Vrfigong gschdellt. Deet hôt sich dr Pfleghar am 23. Juni vrschossa. Beigsetzt wôrra ischt’r em Familiagrab uff-em Waldfriidhof en Stuegert.
Rechtswissenschaft
D Rächtswüsseschaft oder Jurisprudänz (vo ) befasst sich mit dr Usleegig vo geegewärtige und gschichtlige juristische Teggst und sustige rächtlige Kwelle. Zun ere sachgrächte Dütig vo juristische Teggst ghöört die wüsseschaftligi Beschäftigung drmit wie d Rächtskwelle und Norme entstande si und aagwändet wärde. Zum daas chönne mache, muess mä Kenntnis haa vo Rächtsgschicht, Rächtsfilosofii, Rächtstheorii und Rächtssoziologii. Die Diszipline zämme mit dr Rächtsdogmatik und dr Methodeleer wärde als Rächtswüsseschafte bezäichnet. Näbe dr Theologii, Medizin und Filosfii isch d Rächtswüsseschaft äini vo de klassische Uniwersidäätsdiszipline.
E klassischi Definizioon vo däm, was Rächtswüsseschaft isch, het dr römisch Jurist Ulpian gee: Rächtswüsseschaft isch d Kenntnis vo de menschlige und göttlige Sache, d Wüssnschaft vom Grächte und Ungrächte. . S „Göttlige“ im Sinn vom kanonische Rächt isch zwar lang noch dr Ufkläärig, aber schliesslig doch ändgültig as Pflichtfach us de rächtswüsseschaftlige Leerblään uusegnoo worde.
In Dütschland brucht mä hüte no dr Pluralbegriff Jura (lat. „d Rächt“), d Singular-Form Jus oder s latiinische Ius isch eender in Ööstriich und dr Schwiz gängig.
Näben em wältlige Rächt und Rächtswüsseschaft git s no religiöös begründeti Rächtswüsseschafte. S christlige Rächt wird im dütsche Sproochruum vilmol as Chillerächt bezäichnet. S Rächt vo dr katholische Chille isch s kanonische Rächt. Mit em Rächt vom Islam, dr Scharia, beschäftigt sich die islamischi Rächtswüsseschaft (Fiqh).
Peter Mengis
Dr Peter Mengis (1769–1856) isch dr letscht Hänker vo dr Stadt Baasel gsi.
Lääbe und Amt
D Mengis si sit 1582 z Rhiifälde Scharfrichter gsi. 1766 isch dr Martin Mengis as Hänker uf Baasel choo und si Soon Peter het dr Boste im Joor 1804 von em gerbt.
Am 4. August 1819 het dr Peter Mengis uf em Kopfabheini vor em Stäinedoor drei Stroosseröiber und Mörder, dr Ferdinand Deisler, dr Xaver Herrmann und dr Jakob Föller, vor 20'000 Zueschauer mit em Schwärt köpft, und das isch die letschti Hiirichdig in dr Stadt Baasel gsi. Am 30. Juni 1838 isch dr Mengis vo sim Amt zruggdräte und d Obrikäit het beschlosse, d Stell nid wider dur en Aasässige z bsetze und wenn s doch wider emol e Hiirichdig oder Körperstroofe gääb, wurd mä e Scharfrichder vo uswärts hoole. Si het mit em Jakob Mengis us Frick e Verdraag abgschlosse und dä erst im Joor 1850 kündet.
Dr Peter Mengis het noch dr Demission d Dienstwoonig vo de Baasler Scharfrichder uf em Koolebärg verloo und isch in d Elisabethe züüglet. Er het as Dierarzt afo schaffe und isch 1824 Brueder in dr Zumft zu Gardner worde.
S Amt vom Hänker noch dr Demission vom Peter Mengis
Vo denn aa het Baasel kä äigene Scharfrichder me gha, het dr Hänkersboste autgsoorsd und mit em Scharfrichder Jakob Mengis vo Frick e Verdraag abgschlosse. S Waasemäisteramt, wo bis 1838 Däil vo de Ufgoobe vom Hänker gsi isch, isch denn vom Scharfrichderamt drennt und sälbständig gfüert worde, isch aber uf em Koolebärg bliibe. Am 9. Merz 1850 isch dr Verdraag mit em Fricker Scharfrichder ufglööst worde und s Waasemäisteramt isch an d Häägehäimerstrooss züüglet, wo hüte d Nummere 139 isch. S alte Hänkershuus uf em Koolebärg isch abgrisse und 1857 dur d Lienert-Mäitlischuel ersetzt worde.
Tincry
Tincry (ditsch 1915–18 Dinkrich, 1940–44 Dinkirchen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Tincry lijt ìm Saulnois, rund 30 Kilometer sìdeschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 226 un 378 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Tincry ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 950 àls Tinkaracha (962 Dincrei, 1023 Dincriche, 1026 Dincrich, 1182 Dincriche, 1235 Tinkrei, 1338 Tinquerei, 1421 Tinkirchen, 1460 Tinkeringen).
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Hittisau
Hittisou (amtlich Hittisau) ischt a Gmuand im Bezirk Breagaz (Region Breagazerwald) z Vorarlberg, Öschtriich.
Tincry
Verwàltung
vun Tincry ìsch. Tincry ghert zem Kommünàlverbànd.
Hittisau
Geografi
Hittisou lit im Breagazerwald. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 19,1 % Landwirtschaftsfläch, 36,6 % Wald, 40,6 % Alpa, 0,5 % Sidlungsfläche und 3,1 % sunschtige Fläche gsi. D Nochburgmuanda vo Hittisou siand Riefensberg, Krumbach, Langenegg, Lingenau, Egg, Sibratsgfäll, Balderschwang und Oberstaufen.
Tincry
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Tincry ghert zem Lorrain.
Hittisau
Gschicht
Hittisou ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 1249.
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Hittisou ischt dr Gerhard Beer.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Dialekt
Dr Dialekt vo Hittisou khört zum Bodeseealemannisch.
Saralisa Volm
D Saralisa Volm (* 24. Juni 1985 z Hächenga) isch e dytschi Schauspiileri, Filmproduzänti, Reschiseeri, Kuratoori un Autoori. Mer chännt si unter anderem dur iri Hauptrolle in Finale, Dancing with Devils un Hotel Desire.
Lääbe
Ufwagse isch d Saralisa Volm z Freising. Si isch uf s Gimnasium Bad Tölz gange het deert in dr Schueltheatergruppe eerschti Theatererfahrige gsammlet.
Si het aafangs as Verchaiferi im Ainzelhandel gschafft. Fir dr Film entdeckt wooren isch si 2006 vum Reschiseer un Draibuechautoor Klaus Lemke, wu si Finale un speeter Dancing with Devils mit em drait het. Anne 2009 isch Dancing with Devils mit em Norddytsche Filmbryys as Bescht Fäärnsehfilm uuszaichnet woore. 2011 het si an dr Syte vum Clemens Schick un em Herbert Knaup im erootische Chuurzfilm Hotel Desire gspiilt, wu du Spände (Crowdfunding) finanziert wooren isch. Im nämlige Joor het d Volm ire Bachelor of Arts in Chunschtgschiicht un Filosofy gmacht.
Anne 2014 het si zäme mit drei andere Fraue dr Blog glowbus.de grindet, wu si no aigener Daarstellig „...mit allem bscheftigt, was Fraue inträssiert“. 2016 het si dr Blog verloo go si andere Projäkt widme. In irem Buech Mamabeat us em nämlige Joor verzellt si in zum Dail haiterem Toon vum Elteresyy.
D Entwicklig vu aigene Projäkt isch ere all wiichtiger woore, wäge däm het si di aige Produkzioonfiirma POISON grindet. Im Spootjoor 2014 isch zäme mit em Medieboard Berlin-Brandeburg un em Bairische Rundfunk dr Chuurzfilm Die Verwandlung mit em Golo Euler in dr Hauptroll entstande. Mit Fikkefuchs (Reschy: Jan Henrik Stahlberg) het s Saralisa Volm 2015 ire eerscht Langfilm as Produzänti realisiert.
Anne 2016 het mer si in dr Roll vu dr Viola in Shakespeares letzte Runde uf arte chenne sää. Derzue het si iri eerscht Uusstellig zum Theema „Trost“ kuratiert un het zum eerschte Mool fir e Musikvideo vu dr Band Leather Report d Reschy gfiert. Aafangs 2017 het d ARD d Folg Mordkommission Istanbul– Ein Dorf unter Verdacht mit dr Saralisa Volm in dr Episoodehauptroll zaigt.
Ire Kunzäpt fir dr Chuurzfilm Am Draht der Zeit isch vum FilmFernsehFonds Bayern uuszaichnet un finanziert woore. Im Meerz 2018 het dr Film d Premiere ghaa.
Vum 22. Meerz bis 8. April 2018 Saralisa Volm zäme mit dr Britta Helbig d Gruppenuusstellig bitch MATERial kuratiert. Am 22. Meerz 2018 isch au ire zwait Buech ''Puff! Platsch! Peng! Mit 52 Experimenten durch das Jahr'' uusechuu. S Experimäntbuech isch vum Gregor Hinz illuschtriert woore. Si schrybt as freii Autoori unter anderem fir d SZ, Die Welt un Die Zeit. Anne 2021 het si ire Spiilfildebüt „Schweigend steht der Wald“ ncoh em glyychnamige Romaan vum Wolfram Fleischhauer drait.
As Co-Vorsitzeri vu dr Noowugssekzioon im Produzänteverband het si ne Stuudie zum filmische Noowugs z Dytschland iniziiert un realisiert.
Syter anne 2022 isch si Mitgliid vu dr Dytsche Filmakademy.
Privats
D Saralisa Volm isch ghyroote un het vier Chinder. Si läbt mit ire Familie z Berlin.
Uusgflääseni Filmografy
as Daarstelleri
as Produzänti
as Reschiseeri
as Autoori
Mundart. Mitteilungsblatt des Mundartforums
__KEIN_INHALTSVERZEICHNIS__
Mundart isch s Heftli vom Mundartforum, em früenerige Verein Schweizerdeutsch und em na früenerigere Bund Schwyzertütsch. Es chunt sit 1948 emaal hüüffiger und emaal weniger hüüffig use und hät im Lauf vo siinere Gschicht verschideni Näme ghaa. Vo 1999 bis 2008 isch s Heft under em Name '''Mundart. Forum des Vereins Schweizerdeutsch usecho, ab dänn bis 2013 under em Name SchweizerDeutsch' und sit 2016 wider under em Name Mundart – zeerscht mit em Undertitel Mitteilungsblatt des Vereins Schweizerdeutsch und jetz mit em Undertitel Mitteilungsblatt des Mundartforums''. Di mäischten Artikel sind uf Standardtüütsch gschribe. Es häd aber vo Fall zu Fall au literarischi Biiträg uf Alemannisch.
D Zytschrift SchweizerDeutsch häd en hööchen Aaspruch ghaa. De Name «Heftli» hät de Redakter dän gaar nöd wele ghööre. SchweizerDeutsch hät vil Choschte gmacht, aber nie gnueg Lüüt, wos aboniert händ, und chuum Inseraat ghaa. Au di jetzig Version vo de Mundart, wo aber nu na äimaal im Jaar usechunt, wott mee weder nu es Heftli sy, und s hät amig au spraachwüsseschaftlichi Artikel dine.
Oberwolfach
Obberwolfä (dt. Oberwolfach) isch e Gmai im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het Iiwohner (Stand: ). Me kännt dr Ort in dr ganze Welt durich s Mathematisch Forschungsinschtitut Obberwolfä (MFO).
Geografi
Obberwolfä isch e Lufkurort im mittlere Schwarzwald am Unterlauf vun dr Wolf, eme Newefluss vun dr Kinzig. Dr Bann bstoht us 14,4 % Landwirtschaftsflechi, 82,1 % Wald, 3 % Sidlungsflechi un 0,6 % sunschtiger Flechi.
Nochbergmaine sin Bad Peterstal-Griesbach im Norde, Bad Rippoldsau-Schapbach im Landkrais Fraidestadt im Oschte, d Städt Wolfä un Huusä im Side un Haamerschbach im Weste.
Gmaindsgliiderung
Zue Obberwolfä ghere d Derfer Bi dr Kirich un Walke, d Sidlung Grienach, d Zinke Battegott, Erzebach, Frohnbach, Gelbach, Grangat, Kurzebach, Rankach un Diefebach, d Hef Happach, Landeck, Mitteldal, Oberdal, Schwarzebruch, Waldhans, Waldlehme un Zierli un dr Wohnblatz Unterdal, derzue d Wieschtig Diefebach.
Gschicht
Obberwolfä isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1275 als Superioris Wolfach. Dr Ort isch 1291 an s Firschtedum Firschtebärg kumme un 1806 mit em ganze Wolfdal an s Großherzogdum Bade.
Verwaltung
Obberwolfä het mit dr Stadt Wolfä e Verwaltungsgmainschaft verinbart.
Gmairot
Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019:
Dialäkt
Dr Dialäkt vun Obberwolfä ghert zum Owerrhinalemannisch.
Falkweiler
Fàlkwiller (frz. Falkwiller, dt. Falkweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Fàlkwiller lijt 20 Kilometer sìdweschtlich vun Mìlhüüse im Dàl vum Sulzbàch, wie ìn d Làrg mìndet. Nochbergmeine vun Fàlkwiller sìn Gìldwiller ìm Norde, Bàlschwiller ìm Sìdoschte, Büethwiller ìm Sìde, Ewertröibàch ìm Sìdweschte, Gavenàtt ìm Weschte un Hecke ìm Nordweschte.
Gschìcht
Fàlkwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1625 àls Falckhweiler.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Fàlkwiller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Simplon
Simplon cha si:
Hörbranz
Heerbranz (amtlich Hörbranz) ischt a Marktgmuand im Bezirk Breagaz (Region Leiblachtal) z Vorarlberg, Öschtriich.
Gschicht
Heerbranz ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 1226 als Herebrandeswiler, d Parzelle Leiblach scho 802 als Liubilunaha.
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Heerbranz ischt dr Karl Hehle (Stand 2018).
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Schwyzerlüt (Zeitschrift)
D Schwyzerlüt (äigetli Schwyzerlüt. Zytschrift für üsi schwyzerische Mundarte und ab 1950 Schwyzerlüt. Schriftereihe für üses Schwyzerdütsch) isch es Heftli gsi, wo häd wele di schwiizertüütsche Dialäkt pfläge. S isch vom Gotthold Otto Schmid 1939 z Friburg gründet und useggèè worde. Di letscht Nummere isch im 1973i trukt worde.
D Schwyzerlüt sind uf Dialäkt gschribe gsi. Si händ über d Mundarte prichted, aber au vil Gschichte und Gedicht vo ziitgenössische Autore abtrukt. Au en Täil vo de Inseränte häd uf Mundart gschribe. De Schmid häd mit de Schwyzerlüt wele di alemanischi Literatur verbräite und eso d Mueterspraach vo de Tüütschschwiizer stèrche. Vor allem i de eerschte Jaar isch es au wichtig gsi, de Schwiizergäischt (dozmal hät me au öppe Landigäischt gsäit) z pfläge und de Zämehalt vo de Landestäil z fördere. D Schwiiz söll starch wärde, wämer s typisch Schwiizerisch, also i dem Fall d Mundart, stèrchi.
S Heftli isch vier bis sächs Mal im Jaar i Doppel- und Drüfach-Nummere usecho. Mängisch sind das Theme-Nummere gsi zu äim beschtimte Dialäkt oder au zu äim Autoor oder ere Autoorin. Under vilne andere händ öppe de Ruedolf Hägni, de Traugott Meyer, de Traugott Vogel, d Sophie Haemmerli-Marti oder de Karl Grunder Tägscht i de Schwyzerlüt chöne abtruke. Wärtvoll sind au d Uufsätz vo Lüüt, wo d Spraachsituazioon i de Kantöön kännt händ, über d Literatur vo irere Regioon. So findt me i dène Heft vil Kwälematerial zu dr schwiizerdütsche Literaturgschicht.
Kap Columbia
S Kap Columbia isch dr nördlichschti Punggt vo Kanada. Es liggt uff dr Ellesmere-Insle im kanadisch-arktische Archipel und ghört zum Quttinirpaaq-Nationalpark. Vom Kap Columbia uss sind s übr dr Arktischi Ozean bis zum Nordpol nur 766,8 Kilometr.
Uff em Arktische Ozean schwimmt Pagg-Ys, wo wägem Klimawandel langsam schmilzt und nur 2 Meter oder sogar weniger digg isch. Die ganzi Ysdeggi bewegt sich mehr als 100 Meter am Tag em Kap entlang vo Oscht nach Wescht. Es staut sich so vor em Kap Columbia und schièbt e grosse Präss-Ys-Rugge uff.
Paradiesstraße (Konstanz)
D Paradiesschdroß enn Konstanz isch Doil vo dr Alldschdad mo Heisr aus em Middlaldr schdandad. Se isch beim Obermarkt.
Rathaus (Bern)
S Rothuus vo Bärn isch s alte Rothuus z Bärn, i der Houptstadt vom Schwiizer Kanton Bärn. I dere Stadt stoot au no nid wyt dervo wägg s Bundeshuus, wo der Regierig vo der Schwiiz ghört. Im Joor 2017 fyret Bärn s Jubiläum vom Rothuus, wo 600 Johr alt wird. Am 23. und 24. Märze 2017 het s Staatsarchiiv vo Bärn wäge däm e Tagig über d Gschicht vom Rothuus gmacht.
Zwäck
Im Rothuus tagt der Gross Root vom Kanton Bärn föif Mol im Joor, d Bärner Kantonsregierig het dört drin ires Zimmer, wo si jedi Wuche e Sitzig het, und au der Stadtroot vo Bärn und s Chileparlamänt vo der Evangeelisch-reformierte Chile vo Bärn und Soledurn chöme jewyle z Bärn im Rothuus zäme.
Bougschicht
Das Huus isch am Afang vom 15. Joorhundert poue worde, wo der gross Deil vo der Stadt Bärn bimene grosse Füür verbrönnt gsi sich. Der Boumeischter Heiri vo Gengebach het s nöie Rothuus mid em Steihauermeischter Herimaa und em Zimmermaa Hans Hetzel, wo us der Stadt Rautweil cho isch, vo 1406 bis 1415 ufgrichtet. Es basst no zum spootgootische Styl vo dere Zyt. Ane 1414 het der Root vo Bärn i däm nöie Rothuus afo tage.
Simplon VS
Simplù oder Simpilù isch en politischi Gmeind vam Bezirk Brig im ditschsprachigu Teil vam Kanton Wallis i der Schwiz.
Geografii
Simplù ligt süüdlich vom Simplonpass und vo de Wasserschaide. Drumm fliesst de Chrummbach und schini Näbubäch uber d Riiss in Langesee. D Gmeind glidert schich in d Frakzione Simplu-Dorf, Egga, Gabi und Simplu-Pass. S Dorf Simplu isch appa niin Kilometer süüdlich va dr Passhechi. Nachbergmeinde sind Brig-Glis, Ried-Brig, Zwischbergen, Saas-Almagell, Saas-Grund, Saas-Balen, Eisten und Visperterminen. Vannr Ggmeindsflechi sint 21,5 % landwirtschaftlechi Flechi, 12,3 % Wald, 1 % Sidligsflechi und 65,2 % süschtigi Flechi.
Gschicht
D Pfarrii arschiint 1267 zem eerschta Maal in anar Urkunda als Simpilion (1285 Xeinplon). Dr hl. Gotthard ischt schine Schutzheiligo.
Religion
95,8 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 2,1 % evangelisch-reformierti.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Simpilù ischt dr Sebastian Arnold (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 333 Iwonru 96,7 % Titsch als Höiptspraach aagigää, 1,2 % Franzeesisch, 0,9 % Talienisch und 1,2 % anneri Spraache.
Dr heggschtalemannisch Tialäkt va Simpilù gcheert zen weschtlichu Tialäktu vam Wallisertiitsch.
Liit
Hie isch der spätär Bundesrat Josef Escher geboru gsii.
Augustinerorden
Dr Orde vo de Augustiner-Eremite (lat. Ordo Eremitarum Sancti Augustini, abkürzt OESA), sit 1963 Augustinerorde (Ordo Sancti Augustini, abkürzt: OSA), isch dr vierti groossi Bättelorde im Spootmiddelalter gsi – noch de Franziskaner, Dominikaner und Karmelite. Si Naame isch vom Chillevater Augustinus vo Hippo choo und er folgt de Augustinusreegle. D Ordensdracht bestoot us eme schwarze Habit, eme Gürtel us Lääder und ere schwarze Kabuze. Dr Bapst Johannes XXIII. het 1963 dr Zuesatz „Eremite“ im Naame lo striiche, wil s eremitische Lääbe scho bald noch dr Gründig kä Kennzäiche vom Orde me gsi isch.
Gschicht
Dr Orde isch entstande, wo sich im Joor 1256 die Toskanische Eremite, d Janbonite, d Brictinenser, d Wilhelmite und d Eremite vom Häilige Augustinus zämmegschlosse häi, und isch vo Aafang aa nid eremitisch gsi. In dr erste Helfti vom 14. Joorhundert het dr Orde si erste Blüetezit gha, vo öbbe 1350 aa het häi d Mönch wie die vo andere Orde au de Reegle immer weniger gfolgt. E Reformbeweegig, d Obserwante, het sich bildet, wo au dr Martin Luther Mitgliid gsi isch. D Reformazioon het dr Augustinerorde schweer droffe. In vile Gebiet häi sich d Hüüser ufglööst, wie zum Bischbil z Baasel, wo 1528 d Stadt reformiert worde isch, alli Ordensbrüeder us em Kloster usdräte si und dr Klosterbsitz dr Stadt vermacht häi. Noch em Konzil vo Trient, em Tridentinum, häi Reforme dr Orde grettet und er isch wider gwaggse. 1750 isch er am grösste gsi und het öbbe 20'000 Mitgliider in 1500 Konvänt gha. Mit dr Franzöösische Revoluzioon und dr Sekularisazion wo si mit sich brocht het, het dr Orde e Hufe Mitgliider und Hüüser verloore. Hüte het er no 2800 Mitgliider in 483 Hüüser.
Gabriel (Name)
Gabriel isch e Personename. Es isch e männliche Vornamen und au e Familiename. Die wyblichi Form isch im Düütsche Gabriele oder Gabriela.
Er chunt vom Hebräische: der Name גַּבְרִיאֵל heisst uf düütsch öppe „vo Gott chunt mini Chraft“. Er chunt scho i der Bible voor.
Beppi
S Wort wird vilmol brucht zum öbbis z bezäichne, wo zu Baasel ghöört, wie dr Bebbisagg, dr offiziell Baasler Abfallsagg, wo mä mit dr Gebüür uf em d Abfallabfuer in dr Stadt zaalt. Dr Naame von ere Faasnachtsgligge isch Basler Bebbi Basel (BBB) und au d Gugge-Muusig Beppi Stompers macht an dr Fasnacht mit. Em Bebbi sy Jazz isch äini vo de grösste Baasler Dschääsveraastaltige und findet jedes Joor im August statt.
Jean Bonvin
De Jean Bonvin (* 6. März 1934 z Chermignon im Kanton Wallis; † 17. März 2017 z Paris) isch en Ökonomieprofässer und Diplomat us der Schwiiz gsi.
Läbe
De Jean Bonvin isch z Chermignon, emene Dorf am Bärg im Wallis oberhalb vo Siders, uf d Wält cho. Dä Oort ghört hüt zu der Gmeind Crans-Montana. De Bonvin het a der Wirtschaftshochschuel z Sanggalle und am Collège de France z Paris studiert. Vom Johr 1964 a isch er Forscher und Dozänt a der Uni Paris gsi und gly drufabe Mitarbeiter vom Internazionale Bildigsinschtitut vo der Unesco.
1970 bis 1979 isch är Konsul vo Burundi gsi. I däm Land het er d Wirtschaftsfakultät vo der Uni neu ufbout und di wüsseschaftlech Fäldforschig im Land wyter gfüert. Do derby het er psunders d Sprichwörter vo de Lüt uf em Land dokumäntiert. Mit der neue Schuel Gitega het er möglech gmacht, dass au Mäitli der Wäg a d Uni gfunde hend. Zäme mi de Karmeliterinne vo Pole het er de Froue inere Region vo Burundi e besseri medizinischi Hilf und neui Fäldkulture procht.
1980 het d Organisazion für wirtschaftligi Zämenarbet und Entwiklig OECD de Jean Bonvin als Diräkter vo der Forschig agstellt, und vo 1993 bis 1999 isch er Presidänt vom Entwikligszäntrum vo der OECd gsi. Dört het är Kontakt zu de Regierige vo vilne Entwikligsländer und vo 1981 a psunders au mit China gha.
Als höche Diplomat vo der OECD het är grossi internazionali Konferänze organisiert und gleitet:
Kultur
Im Wallis het de Jean Bonvin Programm und Organisazione für d Pfläg vo der klassische Musigg gleitet, vo 2000 bis 2010 als Presidänt s Internazionale Giigefeschtival z Sitte, und sid 2011 au als Presidänt de Veräin Crans-Montana Classics, wo d Gmeinde Chermignon, Leis, Icogne, Montana, Randogne und Mollens zäme Meischterklasse für begabti Schüeler und Konzärt organisiere.
Anderi Ämter
De Bonvin het z Europa und z Asie no anderi Uufgabe übercho:
Evanescence
Evanescence (uf Ditsch: Dahinschwinden) isch e Band us Little Rock, Arkansas.
Allgmaines
D Evanescence schbile Musik, wo mer im Gothic Rock züeordne kha. D Text vonene handle meischd vo schmerzhafe Erfahrige, wo d Amy gmacht hät. So zum Bischbil "Call me when you're sober", wo si vo ihrem Ex-Fründ singt, wo vom Alkohol abhängig gsi isch.
Bsunderes Merkmal vo d Evanescence isch d unverwechselbari Schdimm vo de Sängeri. D Amy cha über 3 Okdave singe und hört sich live fasch genau glich a wie uff de Platte
Bremgarten AG
Brämgarte (amtlich Bremgarten) isch e Schtadt a de Rüüs und e politischi Gmeind vom Kanton Aargau und au de Hauptort vom gliichnamige Bezirk.
Gschicht
I de Gründigsziit het s Gebiet vo de hüütige Altschtadt Villige gheisse, es het dette es paar Buuresidlige gha, isch aber vo Wald umgäh gsi. Um 1200 ume hend d Habsburger d strategisch Wichtigkeit vo derre Rüüssschlaufe gseh und dä Rudolf I. von Habsburg imene Brief dere inzwüsche befeschtigte Siidlig s Stadträächt gäh, wo bis hüüt giiltet. Und das, obwohl Brämgarte us hüütiger Sicht zwenig Iewohner het um als Stadt z gälte.
Im 14. Johrhundärt isch Brämgarte vo de "böse Eidgenosse" iignoh worde will si sich gweigeret hend denne bizträäte.
Zur Reformation het Brämgarte e wichtigi Rolle gschpilt, will Brämgarte en lockere Umgang mit Glaubensthemene gha het. Das liit dadrah, dass Brämgarte erscht sehr spaht en eigedi Chile gha het und d Bürger zerscht 3 viertel Schtund id Pfarrei Zufike oder Eggewil laufe hend müesse, zum am Sunntig ihre Säge abzhole. Da isch es nöd verwunderlich, dass vili zfuul gsi sind und froh gsi sind wo Baarfüesser Mönch us Züri cho sind und missioniert hend. De Heinrich Bullinger, en bedüütende Reformator, wo guet befründet gsi esch mitem Huldrych Zwingli, het fascht halb Brämgarte vom katholische Glaube zum proteschtantische konvertiert. Nach dä Schlacht bi Chappel im Joor 1531 händ dänn alli weder müesse katholisch werde.
1798 hend d Franzoose d Eidgnosseschaft ignoh und d Helvetisch Republik usgrüeft. Brämgarte isch denn Distriktshauptort vom churzläbige Kanton Bade worde. 1803 isch bi de Bildig vom Kanton Aargau Brämgarte Bezirkshauptstadt worde.
Wappe
S Wappe isch en "In Wiis stiigende rote Löi", wo uf eme wiisse Hintergrund esch, dä Löi isch s Wappetier vo de Habsburger.
Gmeind
De Schtadtraat wird für vier Johr gwählt und füehrt all Halbjohr e Gmeindsversammlig durre.
Zur Ziit sind gwählt:
Määrt
Brämgarte isch sehr berüehmt für sini Määrt, wie de Christchindli-Määrt, de Pfingscht- und de Oschtermärt, sowie de Synesius-Märt mit em Historische Määrt.
Uli Schad
Dr Uli Schad († 14. Juli 1653 z Baasel) isch en Aafüerer vo de Baaselbieter Buure im Schwizer Buurechrieg vo 1653 gsi.
Si Lääbe und Dood
Dr Uli Schad isch woorschinlig z Ooberdorf uf d Wält choo. Vo Bruef isch er Wääber gsi und er isch mit ere Witwe us em bärnische Bipperamt verhürootet gsi. Vo 1649 isch er Grichtssässe am Gricht Waldeburg gsi, 1652 isch er Mitgliid vom Ooberdorfer Banngricht worde. D Baaselbieter häi, wie anderi Underdaane in dr Äidgenosseschaft au, under dr Willkür vo dr Obrikäit glitte und under hooche Stüüre. Dr Schad isch e baar Mol Verdrätter vo sinere Gmäind und vom Amt Waldeburg bi Volksversammlige gsi und bi Verhandlige mit dr Obrikäit. Er isch Abgordnete vo dr Baasler Landschaft an de Landsgmäinde z Sumiswald und z Huttwil gsi und het en Aaschluss an Buurebund befürwortet. Er het zämme mit em Obmaa vom Bund d Posizione vo de Underdaane in de Verhandlige mit iire Obrikäite, wo in dr Middi vom Mai 1653 überall stattgfunde häi, koordiniert, het aber d Herrschaft nit grundsetzlig abgleent. D Buure häi Bärn und Luzärn belaageret und die häi e Friidensverdrag mit ene abgschlosse. Wo sich d Buure häi afo zruggzie, het d Daagsatzig en Armee gschiggt und d Buure am 3. Juni 1653 bi Wooleschwil gschlaage. D Obrikäite häi hert duuregriffe und d Aafüerer vo de Buure bestrooft. Dr Isaak Bowe, wo zämme mit em Schad dr Hauptaafüerer vo de Baaselbieter gsi isch, isch gflüchdet, dr Schad aber isch festgnoo worde. Mä het en verhöört und gfolteret, bis dass er e Gständnis abgläit het.
Siibe Baaselbieter si zum Dood verurdäilt worde, säggs von ene het mä uf em Kopfabheini köpft, dr Uli Schad aber isch zum schändligere Dood vom Hänke verurdäilt worde und am 14. Juli 1653 uf em Galgehüügel ghänkt worde.
Nationalfeiertag
E Nationalfirtig isch i der Regul der gsetzlichi Firtig van äru Nation, wa a dem Tag es wichtigs Ereignis basiiert ischt. Vili Staate firund a dem Tag dr Gründigstag va der Nation oder der Unabhängigkeitstag.
Lueg au: Lischt vu dr unabhangige Staate
Januar - Februar - März - April - Mai - Juni - Juli - August - September - Oktober - November - Dezember
Januar
Januar - Februar - März - April - Mai - Juni - Juli - August - September - Oktober - November - Dezember
Gevenatten
Gavenàtt (frz. Guevenatten, dt. Gevenatten) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Nationalfeiertag
Februar
Januar - Februar - März - April - Mai - Juni - Juli - August - September - Oktober - November - Dezember
Gevenatten
Geogràfi
Gavenàtt lijt ìm Sundgöi, 6 Kilometer nordweschtlich vun Dannemarie. Dur s Dorf fließe dr Tröibàch un dr Sulzbàch, wie beidi ìn d Làrg mìnde. Nochbergmeine sìn Bellemagny un Starnebarg ìm Norde, Hecke un Fàlkwiller ìm Oschte, Ewertröibàch un Bruckedswiller ìm Side un Saint-Cosme ìm Weschte.
Nationalfeiertag
März
Januar - Februar - März - April - Mai - Juni - Juli - August - September - Oktober - November - Dezember
Gevenatten
Gschìcht
Gavenàtt ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1421 àls Keuonet (1460 Geffenat, 1576 Geffnat).
Nationalfeiertag
April
Januar - Februar - März - April - Mai - Juni - Juli - August - September - Oktober - November - Dezember
Gevenatten
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Nationalfeiertag
Mai
Januar - Februar - März - April - Mai - Juni - Juli - August - September - Oktober - November - Dezember
Gevenatten
Verwàltung
vun Gavenàtt ìsch. Gavenàtt ghert zem Kommünàlverbànd.
Nationalfeiertag
Juni
Januar - Februar - März - April - Mai - Juni - Juli - August - September - Oktober - November - Dezember
Gevenatten
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Gavenàtt ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Nationalfeiertag
Juli
Januar - Februar - März - April - Mai - Juni - Juli - August - September - Oktober - November - Dezember
August
Januar - Februar - März - April - Mai - Juni - Juli - August - September - Oktober - November - Dezember
September
Januar - Februar - März - April - Mai - Juni - Juli - August - September - Oktober - November - Dezember
Oktober
Januar - Februar - März - April - Mai - Juni - Juli - August - September - Oktober - November - Dezember
November
Januar - Februar - März - April - Mai - Juni - Juli - August - September - Oktober - November - Dezember
Dezember
Januar - Februar - März - April - Mai - Juni - Juli - August - September - Oktober - November - Dezember
Fotze
Futz (i de Schwiiz; z Südbade nu um Lörrach ume) oder Fotz (Elsis, Bade, Schwabe, Vorarlberg; lokal au i de Schwiiz) isch hütt e vulgäri Bezeichnig für d Vulva, die üsserliche, primäre wiibliche Gschlächtsorgan. Früener aber, wo me nanig Wort bbruucht hät wie hochtüütsch «Scheide» oder latiinisch «vulva», isch es e ganz e normals Wort gsii.
S Wort wird hütt au gegenüber Fraue und amig au gegenüber Manne als es grobs Schimpfwort bbruucht.
S Lexem Futz/Fotz isch verwandt mit Fud, wo i de Zämesetzig Fud-Loch im alemannische Wort Füdli vorchunt.
Torcheville
Torcheville (ditsch Dorsweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Torcheville lijt dräi Kilometer sìdlich vun Albestroff uf re Heche zwìsche 223 un 261 m ìwer em Meeresspiejel. Dr Bànn ìsch Deil vum Regionàle Nàtürpàrk Lothringe. Nochbergmeine sìn Nébing ìm Weschte, Montdidier ìm Nordweschte, Albestroff ìm Norde, Vittersbourg ìm Nordoschte, Munster ìm Oschte, Insviller ìm Sìdoschte, Guinzeling ìm Sìde un Marimont-lès-Bénestroff ìm Sìdweschte.
Gschìcht
Torcheville ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm Teschtàmant vum Fulrad (705-784), em Àbt vun Saint-Denis, àls Tornugo villare (1121: Dorwiller, 1124: Torneswilre, 1291: Dorvillers).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert. Vun 1973 bìs 1998 ìsch Torcheville züe Albestroff ingmeindet gsin.
Verwàltung
vun Torcheville ìsch. Torcheville ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Torcheville ghert zem Lorrain.
Alemannische Zeitschriften
Das isch e Liischte mit Heftli won uf alemannisch gschribe sind oder won über die alemannische Dialäkt prichtet.
Land un Sproch - Les cahiers du bilinguisme
D Ziitschrift vo de René Schickele-Gesellschaft isch uf französisch, tüütsch und alemannisch gschribe und chunt drü mal im Jaar use. Si prichtet vor allem über d Situation im Elsass und z Lothringe.
Rot un Wiss
D Ziitschrift für me Sälbschtbestimmig im Elsass und z Lothringe isch vor allem uf tüütsch und französisch gschribe gsi und jede Monet usecho. Si häd au über d Spraachsituation und d Spraach vom Elsass und z Lothringe prichtet. Vo 1975 bis 2004.
Hohenweiler
Howiilar (amtlich Hohenweiler) ischt a Gmuand im Bezirk Breagaz (Region Leiblachtal) z Vorarlberg, Öschtriich.
Gschicht
Howiilar ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 802.
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Howiilar ischt dr Wolfgang Langes.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Dialekt
Dr Dialekt vo Howiilar khört zum Bodeseealemannisch.
Ligatur (Typografie)
E Ligatur isch in de Typografy e Verbindig uss zwei oder drei Büechstabe, sodass si optisch e Eiheit bilde. Mer underscheidet zwüsche Minuskel- und Majuskelligature.
Wortherchunft
S Wort „Ligatur“ chunnt wahrschints vom latynische ligare, was „verbinde“ heißt. E anderi Theory besait, dass es vom Wort „legiere“ chunnt, wo d Verbindig vo mehrere Metall bezeichnet.
Ligature im Alemannische
D Ligature w und ß werre normalerwis nümmi als Ligature aglüegt. S w hät sich aber uss zwei u oder v entwickelt (zwüsche u und v hät mer im Mittelalter nit underschyde). In andere Sproche isch des no nochzvollzieh; so wird s w im änglische als double u (doppelts u), im Französische als double-vé (doppelts v) büechstabiert. De Büechstabe ß isch im Spotmittelalter als Ligatur uss me lange s entstande. In de Antiqua- und Kursivschrifte isch es degege e Ligatur uss me lange und me runde s. D Büechstabierig (Eszett) wyst uff e SZ-Ligatur hy.
Verwändig
Mer verwändet Ligature für Büechstabekombinatione, wo oft brucht werre. Wyl z. B. zwüsche „fi“ de Abstand z groß gsi wär, hät mer Underschnydige vorgnoh und beidi Büechstabe uff ei Drucktype chönne bringe. Mer verwändet si aber vor allem in de Überschrifte; im Fließtekscht sin si sälte. Uff em Computer chönne mänki Schrifte d Ligature awände.
Regelig im Duden
Lut Duden setzt mer Ligature numme wenn d Büechstabe zämmeghöre; usser fi setzt mer in re Zämmesetzig vo me Wort und re Ändig oder me witere Wort kei Ligatur. Abchürzige werre am Änd aber mit Ligatur gschrybe; främdi Ligature werre übernoh. Im Fraktursatz sin d Ligature ch, ck, ff, fi, fl, ft, ll, sch, fi, ss, st, tz ieblig.
Gschicht
Scho im 13. Johrhundert hät mer Bogeligature brucht, wo d Büechstabe b, d, h, p mit me e oder o verbunde hän. De Johannes Gutenberg hät 81 Ligature brucht, wo-n-er s etymologische Wörterbüech vom Johannes Balbus brucht hät. Im 20. Johrhundert hät mer d Ligature ch, ff, fi, fl, ll, fi, ff, ft, fz, kk und tz meistens dänn brucht, wenn d Büechstabe nit trännt gsait worre sin. In de 70er-Johr sin d Ligature under Yfluss vom Fotosatz usser Gebruch cho.
Ohlsbach
Ohlschbach (dt. Ohlsbach) isch e Gmai im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Ohlschbach leit in de Vorbärg vum Schwarzwald im Kinzigdal. Dr Bann bstoht us 29,6 % Landwirtschaftsflechi, 54,8 % Wald, 12,9 % Sidlungsflechi un 2,6 % sunschtiger Flechi.
Nochbergmaine sin Durbach im Norde, Gängäbach im Oschte, Berghoupdä im Side un Orteberig un d Graisstadt Offeburg im Weschte.
Gmaindsgliiderung
Zue Ohlschbach ghere s Dorf Ohlschbach, d Wiiler Bieche, Eberschwiir, Nothalde, Schluch un Wisebach un d Hef Hinterohlschbach un Maisegrund, derzue di ehmolige Ortschafte Hueberschgass un Schindelhof.
Gschicht
Ohlschbach isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1234 als Olespach. Im Johr 1402 het Ohlschbach si Beidritt zue de Stadtrepublik Gängäbach verkindet. 1803 isch d Gmai zäme mit Gängäbach zum Kurfirschtedum Bade kumme.
Verwaltung
Ohlschbach het mit dr Stadt Gängäbach un dr Gmai Berghoupdä e Verwaltungsgmainschaft verinbart.
Dr Burgermaischter vun Ohlschbach isch dr Bernd Bruder (sitt 2012).
Gmairot
Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019:
Dialäkt
Dr Dialäkt vun Ohlschbach ghert zum Owerrhinalemannisch.
François Couchepin
Dr François Couchepin (* 19. Jänner 1935 z Martigny; haimetberäächtigt z Martigny; † 23. Februar 2023 ) isch e Schwyzer Jurischt un Bolitiker (FDP) gsii. Ä isch vu 1991 bis 1999 Bundeskanzler gsii.
Biografy
Dr Suhn vum Bundesriichter Louis Couchepin un Kusäng vum Bundesroot Pascal Couchepin het no dr Matura 1954 Räächt an dr Uniawersiteet Lausanne studiert. Anne 1957 het er mit em Lizänziaat abgschlosse, zwai Johr speeter het er im Kanton Wallis d Batänt as Räächtsaawalt un Notaar iiberchuu. Vu 1964 bis 1980 het er e aigeni Aawaltspraxis z Martigny gfiert. Anne 1965 isch dr in Grooße Root vum Kanton Wallis gwehlt woorte un hte däm bis 1980 aagheert, e baar Johr dervu as Bresidänt vu dr freisinnige Frakzioon. Anne 1975 het er ohni Erfolg bi dr Ständerootswahle kandidiert. Derzue isch er stellverdrättende Sekreteer vu dr Schwyzer Verainigung fir dr Root vu dr Gmaine un Regioone vu Europa gsii.
Anne 1980 isch dr Couchepin in d Bundeskanzlei yydrätte, as Schef vu dr franzeesische Abdailig vu dr zentraale Sproochdienscht. Im Johr druf het en dr Bundesroot zum Viizekanzler ernännt. Vu Amts wääge het er dodermit em Staab vu dr Gsamtverdaidigung aagheert. Derzue het er d Aarbetsgruppe zur Revisioon vum Bundesgsetz iber di bolitische Räächt aagheert un isch 1990 im Zämehang mit em Ufschaffe vum Fichenskandal interimistisch as Sunderbeufdraite fir Staatsschutzakte yygsetzt woore. Wu dr Bundeskanzler Walter Buser 1991 sy Ruggdritt aagchindet het, het s vier offiziälli Kandidate fir sällem sy Noofolg gee. Näb em Couchepin sin des dr Achille Casanova (CVP), dr Max Friedli (SVP) un dr Kurt Nuspliger (SP) gsii. Dr Couchepin isch schließli im segste Wahlgang vu dr Bundesversammlig gwehlt wore.
In dr Amtszyt vum Couchepin het s verschiideni organisatoorischi Änderige gee. Dr Aidgnessisch Daateschutzbeufdraite isch dr Bundeskanzlei zuegoornett woore, im Geegezuug isch di Aidgnessisch Drucksache- un Matriaalzäntraale em Bundesamt fir Böute un Logischtik im Finanzdepartemänt unterstellt woore. Dr Couchepin het d Informatisierig vu dr Bundesverwaltig glaitet, wu au dr Ufböu vu Daatebanke un Website derzue gheert het. Im Rame vu dr Friidessicherig im Balkan het d Bundeskanzlei ab 1996 no dr Wahle z Bosnie un Herzegowina un im Kosovo gluegt. Mit em Pänsioonsalter isch dr Couchepin per Ändi 1999 zruggdrätte.
No syre Pänsionierig het er z Lausanne gläbt. Är isch ghyroote gsii mit dr Psychomotoriktherapeuti Anne-Marie Cottier.
Ellesmere Island
D Ellesmere-Insle isch mit mehr als 196'000 km² Flächi die gröschti Insle vom kanadisch-arktische Archipel. D Gebirgskettè uf Ellesmere sind über 2000 m hoch und mit grosse Gletschr bedeggt. Dr höggschti Punggt, dr Barbeau Peak, isch ganz im Norde und 2616 m hoch. Politisch liggt Ellesmere ganz im Norde vom Territorium Nunavut.