cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zigeunernamen
Wia d Zigainr hoisad isch a Abbild vo dr langa Wandrong vo de Zigainr aus Indie noch Europa. D Vorname, de Gadže, wia se bei de Zigainr hoisad, send wichdigr als dr Familianama
D Zigainer ond ihre Nama
D Bandbroid vo de Nama isch – abgsea vo de Mehrhoitsgsellschafte, mo se aagnomma worra sen – au no ondrschiedle nach de Grubba, en dene d Zigainr gwandrd send. D Haubdgrubba send: Roma, Romanisael ond Romanichal, Kale, mo se au en vrschiedne Grubba aufdoilad, d Manush ond d Sinti.
Dass se dia kloi Grubb so lang oigaschdändig halda hod kenna ond ned assimilierd worra isch, isch auf ihr schdark Dradizioo zruckzfiehra.
Schbrechweis
Em Romani, wurd älles ausgschbrocha, au s *H', mo 'ghauchd wurd.
B
Baby, Badi, Balo, Balon, Batchi, Bébé, Belo, Bibi, Bikè, Bisha, Bolo, Bombi, Boti, Boulo, Bounty, Brendi, Brichno, Bronsone, Bella
C
Crina, Carlita, Carla, Cheyenne, Crystal
D
Djidjo, Denisa, Douchka
E
Elisheva, Esmeralda
I
Ilmiya, Irwin
K
Kamli, Kaïmilia, Khelni, Keš, Kendji, Kenza, Kalyani, Kini, Krichna, Kaïssy, Ksenia, Krystale, kalendji, kezia, Kline, Knutia
L
Levna, Lisa, Loubinitsa, Luana, Luludja, Luludji, Lyuba, Lindsay, Lolita, Latica, Lyana, lily, Laurie, Lùna
M
Mala, Mariska, Maya, Mozol, Mumeli, Malicia, Mégann, Méghanne, Miraldo, Madissone, Macha
N
Naya, Nina, Nira,Nini, Nania
O
Ostelinda, Omiliana
P
Papin, Peshan, Putsha, Princesse, Perla
R
Ruben, rayden, rudy, riky
S
Sara, Salomé, Sidi, Sima, Simza, Solomiya, Satie, Šensa, Shukar, Sindy, Susana, Shannone, Stella
T
Tsharla, Trixie, Tejy, Tchelssi, Tenessie,Tasha
V
Vadoma volodia
Z
Zom Aafang
A
Ayaz, Azzi, Azlan, Aronn, Amé, Aldo, Anji, Aantone, Aki, Aabbzzed, Azko
C
Camille, Carlos, Chavo, Chavolo, Chrouch, Chavoro, Cinoro, Costica, Cartni, Cristi, Charley charme Cherone camola câline chéri chnouki chnoko chneki cheki cheli chterna,Crendovan.
D
Diego, Dario, Darian, Dial, Diégano, Djamil, Django, Dezso, Derévyon, Dorado, Ducato; Desire se dit ( désiré ) Djino, Davy, Dylan, Djessy
E
Englo, Evann, Erdjan, Enzo, Elvis
F
Fènno, Faffou, Fier,
G
Gallo, Gabor, Gyula, Gugu, Gougou,Galter,Grebssy
H
Hercule, Haïyé
I
Isaya, Izac, Ikkar
J
Jal, Janfri, Julien, Josélito, Jordan, Jony, Joey, Jovany, Jonatan,
K
Kako, Kano, Kalo, Kela, Kelan, Kerio, Kilan, Koloro, Kore, Korian, Kussi, Kilian, Kylian, Kendji, Kenly, Kenley, Kaylan, Klayley, Knutzy
L
Laetschi, Lazlo, Lousson, Luluvo, Lyubino, Lyubo, Leny, Luis, Lorenzo, Leyvan, Lesyys, Liroye
N
Nanosh, Nara, Nako, Niglo, Nonoko, Nuzri, Niola, Nino, Neff
O
Ordan, Olsy, Obrane
P
Palko, Patchaï, Pepindorio, Pulitza, Pulika, Pulko, Prinso
R
Ruben, Rwessy, Rexxon, Riffou
T
Tchavo, Tchavolo, Tchavoro, Tchukurka, Tchirklo, Timo, Tchurkay, Tedy, Tyjess
Y
Yanači, Yanko, Yojo, Yoshka, Yggy, Yzzy, Yorre, Yzfy
Z
Zanko, Zirka, Zoran, Zsikajo, Zoltan, Zilko,Zweggnak, Zirzeff,Zvulonn
Auswahl
Land Salzburg
S Land Salzburg isch eis vo de nüün Bundesländer vo Öschtriich.
Geografii
S Land Salzburg ligt i de Alpe und im nördliche Alpevorland. Dr wichtigscht Fluss i dere Landschaft isch d Salzach, wo mit 225 Kilometer der längscht und der wasserriichscht Näbefluss vom Inn isch.
Gupta-Reich
S Riich vo de Gupta (Sanskrit: गुप्त साम्राज्य, Gupta Sāmrājya) isch en alts indischs Riich, wo vo öbbe 320 bis 550 n. d. Z. im e groosse Däil vom Indische Subkontinänt existiert het. Es isch vom Maharaja Sri Gupta gründet worde. Dr Naame vo dr Herrscherdünastii vo de Gupta (Sanskrit, गुप्त, gupta) stoot näbe de Nääme vo de Maurya und vo de Kuschana für s alte Indie. D Epoche vo dr Gupta-Dünastii gältet as "Goldigs" bzw. "Klassischs Zitalter" in dr indische Gschicht.
Land Salzburg
Geografii
S Land het e Flechi vo 7'156 Quadratkilometer und 545'742 Iiwohner (Stand: 1. Jänner 2016).
D Hauptstadt isch Salzburg.
Gupta-Reich
D Härkumft vo de Gupta Köönig
Dr Stammvater vo dr Gupta-Dünastii isch dr Chandragupta I. (het vo öbbe 320–335 regiert und sött nit verwäggsle wärde mit em Chandragupta Maurya, wo öbbe säggs Joorhundert vorhäär d Maurya-Dünastii begründet het). Er isch woorschiinlig von ere Kshatriyafamilie abgstammt. Mä het käini Münze vo Vorgänger gfunde, so dass e königligi Häärkumft seer vaag isch. Dr Chandragupta het d Kumaradevi ghürootet, e Brinzässin us em Gschlächt vo de Licchavi und isch eso König in dr Gangesregioon grad näben em Magadha-Riich worde. As Residänz het er die alti Metropole Pataliputra (hüte Patna) gweelt und im Joor 320 d Gupta-Ziträchnig iigfüert, wo denn au sini Noochfolger bhalte häi. Sust wäiss mä nüt was er no gmacht het. Vermuetlig het d Köönigriich, won er gründet het, nume Bihar und Däil vo Bengale umfasst.
Dr Samudragupta und d Vorheerschaft in Indie
Fufzää Joor spööter het si Soon, dr Samudragupta (reg. 335–375), s Riich vergrösseret. Am Aafang het er Pataliputra z Magadha iignoo, wo spööter d Hauptstadt worde isch. Denn het er no dr Ditel "Dochtersoon vom Licchavi" gee und sich nit as "Gupta" bezäichnet, was sich aber bald gänderet het. Er het sini Chriegszüüg uf e Süüle vom Ashoka z Prayaga (hüte Allahabad) lo schriibe, d Nääme vo de Köönig, won er underworfe het und vo de Gebiet im Norde, won er eroberet het. Reed isch au vom ene Milidäärschlaag im Süde und vo Dribut us dr westlige Shakaregioon, Sri Lanka und em Nordiran.
Under em Samudragupta het mä in Indie zum erste Mol Goldmünze brägt, wo dr Köönig nit nume as Eroberer daargstellt häi, sondern au as Musiker. Die iidrucksvolle Münze si wie d Ditel vo de Gupta (zum Bischbil Maharajahiraja Paramabhattaraka, d. h. dr "Grooss Köönig vo Köönig, dr oberst Herrscher") e wichdigs Bropagandamiddel gsi und au e Zäiche vom wirtschftlige Erfolg und vom allgemäine Woolstand. Dr Köönig het sich as dr erst Hindu gsee, as Chakravartin-Herrscher (wörtl.: "Dä wo s Raad aadräit"), as dr ideali Herrscher, wo s Raad vom Lääbe dräit und d Wält beherrscht.
Chandragupta II.
Si Soon, dr Chandragupta II. (reg. 375–413/15), het us em Gupta-Riich e Groossmacht gmacht. Mit sinere Hürootspolitik het er die Staate an sich bunde, wo si Vater mit ene us guetem Grund käi Chrieg het welle füere: Er het d Allianz mit dr Vakataka-Dünastii vom Rudrasena II. in Südindie mit dr Hüroot vo sinere Dochder Prabhavatigupta gsicheret und eso dr Friide mit em Süüde. Eso het er sich uf e Kampf im Norde chönne konzentriere und d Shaka und dr Räst vom Weste vo Indie chönne underwärfe (öbbe 397–409).
Dr Staat isch stabil gsi, sini Beamte zfriide wil si sich an dr Landstüür häi chönne beriichere, d Händler häi d Handelsrute zwüsche China und em Middelmeerruum kontrolliert und eso Vermööge aaghüft, in de Stedt si vilmol d Zümft vo de Handwärker, d Händler und d Bankiee an dr Macht gsi und e Hufe Stadtrööt häi us Handwärker, Künstler und Händler bestande.
Zur Zit vo de Gupta het sich dr Hinduismus ernöijeret: Die alte Schrifte si wider glääse worde und dr Buddhismus, wo bis denn filosofisch und intellektuell dominiert het, het immer mee Konkurränz überchoo. In e Hufe Regioone vom Riich si Hindu-Tämpel baut worde, wo handwärklig perfekt und künstlerisch beiidruckend gsi si. Aber au buddhistischi Stette wie Sanchi si mit nöije Baute (Tämpel Nr. 17) und iidrucksvolle Buddha-Daarstellige (Stupa Nr. 1) usgstattet worde; d Dhamekh-Stupa z Sarnath isch ernöijeret worde. Au d Ideologii vom Kastewääse, wo au hüte in Indie no gültig isch, isch wider pflägt worde.
Escher
Escher (i de Mundart Äscher uusgsproche) isch de Name vo däne Persone:
Gupta-Reich
Die spooti Blüeti under em Kumaragupta I.
In dr erste Helfti vom 5. Joorhundert het e friidlige Kaiser, dr Kumaragupta I. (reg. 415–455), über s Land gherrscht. D Religion isch gförderet worde. Die buddhistische Chlöster häi sich zu sinere Zit zu Fimamzzentre entwicklet, eo dr stedtische Wirtschaft dient häi und vo dere abhängig gsi si, und die hinduistische Chlöster häi iire Landbsitz stark vergröösseret. D Verwaltig isch uf meereri Eebene iidäilt gsi: Browinze, Distrikt, Stedt und Dörfer. Dr Köönig het nume e Däil drvoo diräkt kontrolliert, es het Kompetänzkomflikt ge und no di noo häi die lokale Fürste d Macht übernoo. Au si d Iinaame vo de Stüüre nüm an dr Gupta-Herrscher abgfüert worde, sondern d Stüürbeamte häi sä für iiri äigene Inträsse brucht. Im spoote 5. Joorhundert het d Gupta-Dünastii eso immer mee an Macht verloore. Us em Norde isch denn e nöiji Bedrohig choo: E Verband vo nomadische indogermanische Stämm het sich in Baktrie niidergloo und isch langsam über s Gebirg in Nordwestindie zooge. Gege 458 isch s zum Kampf zwüsche de Gupta und de "Hunas" choo. Mä wäiss nit öb das Kidarite oder scho Hefthalite und Chionite (Sveta Hunas) gsi si; uf jede Fall het im Kumara Gupta si Soon Skandagupta dr Iifall no äinisch chönne abweere.
Escher
Lueg au:
Gupta-Reich
Niidergang und Untergang
Under em Skandagupta (reg. 455–467) und sim Növöö Budhagupta (öbbe 476–495), wo noch langjöörige Kämpf um d Noochfolg het chönne duuresetzt, isch s Riich no gliich grooss bliibe. Das wäiss mä von e Hufe Inschrifte, au wenn z. B. in ere Inschrift vo 484/5 us Eran (in Malwa) au no lokali Regänte erwäänt wärde. Aber het s um 500 meereri Köönig gliichzitig oder churz nochenander gee. Zwäi vo deene cha mä dur Inschrifte z Malwa und Bengale identifiziere, e dritte, wo Baladitya ghäisse het, wird bi Xuanzang für s Kärnland Magadha erwäant. Vom Baladitya dänke die mäiste, ass er au Narasimhagupta (II.) ghäisse het und daas wäge dr Klassifizierig vo de Münztüpe und wäge Siigelinschrifte z Nalanda.
Im früeje Joorhundert si d Heftalite, wo au as die "wisse Hunne" bezäichnet worde si, in Indie iigfalle. D Gupta häi Kaschmir und dr Punjab an deren iiri Herrscher, Toramana und Mihirakula, verlore. Dr letscht Gupta-Droonaawärter Bhanugupta (z Malwa), wo no zelt, het 510 e Schlacht gegen e Toramana verloore und isch uf Bengale gflüchdet. Dr Verlust vo de wichdigste Gebiet im Norde isch dr Aafang vom Ändi vom Riich vo de Gupta gsi und Indie isch wider in Lokalfürstedümer ufdäilt worde. Wenigstens söll dr Narasimhagupta II. Baladitya, nochdäm er öbbe 515 zerst besigt worden isch und Dribut het müesse zaale zämme mit em Yasodharman vo Malwa dr Hunneköönig Mihirakula aagriffe und gfangegnoo haa, wo dä wäge siner Verfolgig vo de Buddhiste undragbar worde isch (öbbe 520/27).
Scho um 532 het dr Yasodharman vo Malwa in ere Inschrift vo sich gsäit, är sig dr "Heer vo Nordindie" bis zum Himalaya. Spöötistens um 550 häi die "kaiserlige" Gupta ändgültig d Kontrolle verloore und si us dr Gschicht verschwunde. Fürste und Generääl wie die Jüngere Gupta in (Ost-)Malwa, d Vardhanas (vgl. Harsha) in Thanesar und d Maukharis in Kannauj häi d Noochfolg übernoo.
Die Spoote Gupta
Wo d Gupta verschunde si, het s immer no die sogenannte "Spöötere Gupta" in Magadha gee, under anderem als Rivaale vo de Maukharis. Es isch aber nit sicher, öb sie scho vom früeje 6. Joorhundert aa z Magadha as Nääbelinie vo de äigentligen Gupta gsi si oder öb si zerst nume z Malwa regiert häi und erst iir Brinz Madhavagupta vom Harsha Vardhana z Magadha iigsetzt worde isch. Dr letschti Verdräter vo de Spöötere Gupta (-dr "Gauda-König"-) isch uf jede Fall im früeje 8. Joorhundert z Magadha vom Förderer vo dr Kunstdichdig Yashovarman vo Kanauj abgsetzt worde.
741
Ort, wo s erschte Mol erwäänt wärde
D Beata, wo us emene ryche alemannische Gschlächt gsi isch, schänkt em Chlöschterli uf dr Insle Lützelau im Zürisee vil Hoofgüeter. I dr Urkunde, wo über die Schänkig gschribe worden isch, wärde alli di Ort s erschte Mol erwäänt:
Hermann II. von Baden
Dr Markgrof '''Hermann II. vu Bade''' (* um 1074; † 7. Oktober 1130) isch Markgrof vu Verona un Bade gsi. Är het dr erscht gsi, wu dr Titel Markgrof vu Bade gfiert, gnännt noch em neje Herrschaftszäntrum uf dr Burg Hochebade (Alts Schloss) in dr hitige Stadt Bade-Bade.
Dr Hermann II. isch dr Suhn vum Hermann I. vu Verona un däm syyre Frau Judith gsi. Syy Vater het in dr zährigische Familie un em vu syym Großvater Berthold I. gfierte (Titular-)Herzogtum Kärnte dr Titel vun eme Markgrof vu Verona gha. Us däre Tradition het dr Hermann zerscht dr Titel vun eme Grof im Bryysgau (1087), dr Titel vun eme Markgrof vu Limburg (um 1100), un ab 1122 het er sich noch em neje Zäntrum Bade gnännt.
D Uusbildig vu däm neje Zäntrum goht uf dr Uusglyych zwische dr Staufer un dr Zähriger um s Herzogtum Schwobe zruck, wu dr Hermann II. derno anne 1098 vum Chaiser Bade-Bade un d Vogtei iber s Chloschter Gelz iberchuu het. Do het er derno mit em Böu vu dr Burg Hochebade aagfange uf dr Grundmuure vun eme alte keltische Ringwall.
Fir d Iberdragig vum Markgrofe-Titel uf Bade het s wahrschyns e wichtigi Roll gspilt, ass er dodermit dr herzogliche Rang vu syym Unkel Berthold II. un däm syym Vetter Konrad ufgwärtet het. Dr Hermann het derno dr Titel Dominus in Baden, comes Brisgaviae, marchio de Verona (Herr z Bade, Grof vum Bryysgau, Markgrof vu Verona) gfiert.
"In däre Tumba lyt dr Markgrof Hermann vu Bade, wu dr Grinder vu däm Chloschter un däm Tempel gsi isch. Är isch gstorbe im Johr döusert vermehrt um hundert un drejmol zeh vum Chind aa, wu di frumm Jumpfere uf d Wält brocht het. Wun ere mit syyne Noofahre dohär iberdrair woren isch, sin fufzehhundert Johr vergange gsi, derzue zeh mitsamt drej." Quälle: Stiftschilchegmei Bagene.
As Markgrof vu Bade fiert dr Hermann d Ornigszahl I, as Dreger vum Name Hermann in dr Familie d Ornigszahl II. Do wird di letscht Zellig brucht.
Us dr Eh zwisch em Hermann II. un dr Judith vu Bagene sin die Chinder fiirigange:
Veitsdom
De Veitsdom (au St.-Veits-Dom, tschechisch Katedrála oder chrám sv. Víta, volle Name Katedrála svatého Víta, Václava a Vojtěcha) uf de Prager Burg isch d Kathedrale vom Erzbistum Prag und di gröscht Chille vo Tschechie.
De mächtig drüschiffig Dom isch im Stil vo de Gotik erbaut.
Mass vom Dom
Rudolf Hotzenköcherle
Dr Rudolf Hotzenköcherle (* 12. Aprile 1903 z Kuur, † 8. Dezämber 1976 z Züri) isch e Schwyzer Schbroochforscher gsii.
Läbe
Dr Rudolf Hotzenköcherle isch e Bùùrger vù Rongèlla im Bündnerland gsii (syy Familie isch aber èèrschd 1862 dèrd us Siiddydschland yybùùrgered woore). Syyni Eldere sin dr Rudolf Hotzenköcherle (1866–1934), e Buechdrucker z Kuur, ùn d Anna Lina geb. Kramer (1880–1962) vù Nüereschtoorf gsii. Ùf d Schuel gangen isch er z Kuur ùf d Primarschuel (1910–1916), derno ùf d bindnerisch Kantonsschuel z Kuur (1916–1923), wùn er ane 1923 mid dr Matura abgschlose hed.
Dr Hotzenköcherle hed derno vù ane 1923 bis 1925 an dr Universideed Gämf Schbroochwiseschafd schdudierd bim Charles Bally ùn em Albert Séchehaye, wù baide zue dr Gämfer Strukuralischte ghèèrd hän. Vù 1925 bis 1932 hed dr Hotzenköcherle Universideed Züri Germanischtik ùn Romanischtik schdudierd. Syyni wichdigschde Lèèrer sin doo dr Albert Bachmann ùn dr Emil Ermatinger (Germanischtik), ùn dr Louis Gauchat ùn dr Jakob Jud (Romanischtik) gsii. Promovierd hed dr Hotzenköcherle ane 1932 bim Albert Bachmann mid ere Ortsgrammatik iber dr Dialäkt vù Mùte: ''Die Mundart von Mutten. Laut- und Flexionslehre''.
1934/35 hed dr Rudolf Hotzenköcherle e Lèèrùfdraag fir Germaanischi Philologyy an dr Uni Züri ghaa. 1935 isch er ùserordendlige Profäser (Extraordinarius) fir Germaanischi Philologyy woore as Noochfolger vùm Wilhelm Wiget. Noch eme Foorschigsùfendhald an dr Universideed Uppsala z Schweede isch er ane 1938 derno oordenlige Profäser (Ordinarius) fir Germaanischi Philologyy an dr Universideed Züri woore.
Ane 1937 hed er d Dora Leimbacher (1911–1998) ghyroode. Si sin d Eldere gsii vùm langjèèrige Ziircher Bolizeikumandant Philipp Hotzenköcherle (1949–2020).
Dr Prof. Dr. Rudolf Hotzenköcherle isch 1969 emeridierd woore.
Foorschig
Dr Foorschigsschwäärpùnggd vùm Rudolf Hotzenköcherle isch d Schwyzer Dialäktfoorschig gsii.
Zäme mid em Heinrich Baumgartner ùn em Paul Zinsli vù dr Universideed Bäärn hed er dr Schwyzer Schbroochatlas grinded. Dr SDS isch im Hotzenköcherle syy Haubdwäärch ùn Haubdfoorschigsaarbed gsii, wùn er bis am Änd draa gschafd hed. Mid em Baumgartner hed er e nèii Metood fir e chlairyymige Schbroochatlas gschafe. Sin hän dooderezue d Metood vùm Sprach-und Sachatlas Italiens und der Südschweiz vùm Karl Jaberg ùn em Jakob Jud (ain vù syyne Lèèrer im Schduudiùm) ùf e chlaineri Region im dydsche Schbroochruum iberdraid ùn doodermid d diräkt Befroogig vù Gwèèrslyd in di dydsch Schbroochatlantefoorschig yygfierd. Nooch dääre Methodik sin derno au anderi nèieri Schbroochatlante gmachd woore, z. B. dr Vorarlberger Schbroochatlas, dr Siidweschdddydsch Schbroochatlas (SSA) oder dr Schbroochatlas vù Bayrisch-Schwoobe. Dr Hotzenköcherle hed zem SDS e Yyfierigsband gschriibe ùn hed no di èèrschde vier Bänd uusegee, zäme mid em Konrad Lobeck, em Robert Schläpfer ùn em Rudolf Trüb. Wydergfierd woore isch dr SDS ab 1976 derno vùm Robert Schläpfer, em Rudolf Trüb ùn em Paul Zinsli.
As Explorator fir dr SDS hed dr Hotzenköcherle vor alem d Ùfnaame in dr Siidwalser Gmaine gmachd, z Gurin ùn z Pomatt ùn zäme mid em Fritz Gysling z Eischeme, z Greschonei, z Im Land, z Makanaa, z Remmalju, z Rimmu ùn z Saley.
Fir s Phonogramm-Archiv vù dr Universität Züri hed dr Hotzenköcherle zäme mid em Gysling im Sùmer 1929 Tonbandùfnaame vù dr Siidwalser Dialäkt voorberaided, wù im Oktober 1929 vùm Wilhelm Doegen dùùrchgfierd woore sin. Ane 1952 hän dr Gysling ùn dr Hotzenköcherle die Ùfnaame derno verefendligd.
Noch syym Dood isch as Uuswäärdig vù dr gsamde SDS-Madriaal syy Buech «Die Sprachlandschaften der deutschen Schweiz» as Gsamdbschryybig vù dr Schwyzer Schbroochgeografyy uusechùù.
Är isch aber au em Schwyzerischen Idiotikon verbùnde gsii ùn hed vù 1935 bis 1974 as Mitgliid vùm Laidende Uusschùss resp. vùm Voorstand vùm Wèèrterbuech gwiirgd – bis ane 60 as Schrifdfierer oder Aktuaar ùn ab 1966 as Vizebresidänt.
Lèèr
Schwäärpinggd in dr universidèère Lèèr vùm Hotzenköcherle sin d Gschiichd vù dr dydsche Schbrooch, di dydsch Geegewardsschbrooch ùn d Dialäktologyy gsii. Zue syyne Schieler an dr Universideed hän dr Hans Kuhn, dr Robert Schläpfer, dr Stefan Sonderegger ùn dr Rudolf Trüb ghèèrd.
Midgliidschafde
Vù 1935 bis 1974 isch er Midgliid gsii in dr Kommission des Phonogrammarchivs der Universität Zürich, syder ane 1940 bis 1956 isch er Vizepräsident gsii, 1956–1964 derno Präsident vù dr Kommission.
Syder ane 1935 bis 1974 isch er Voorschdandsmidgliid im ''Verein zur Hrsg. des Schweizerdeutschen Wörterbuchs'' gsii, 1935–19609 as Aktuar, 1966–1974 as Vizepräsident.
In dr Joore 1959–1964 isch dr Hotzenköcherle Präsident gsii vù dr Forschungskommission des Schweizerischen Nationalfonds zur Förderung der wissenschaftlichen Forschung.
1961–1965 isch er Midgliid gsii im Wissenschaftlichen Beirat der Duden-Redaktion für Rechtschreibfragen.
Dr Hotzenköcherle isch au ordendligs Midgliid gsii im Wissenschaftlichen Rat des Institutes für Deutsche Sprache Mannheim.
1967 isch er uuswäärdigs Midgliid woore in dr Kungliga Vitterhets Historie och Antikvitets Akademien Stockholm (Cheenigligi Akademyy fir Wiseschafde, Gschiichd ùn Kulturdänkmeeler Stockholm).
Roland von Flüe
Dr Roland von Flüe (* 4. Septämber 1961 z Wole AG) isch e Schwyzer Jazzmusiker (Tenorsaxophon, Klarinette, Bassklarinette, Querflete).
Dr von Flüe isch z Sachslä ufgwachse un het mit 12 Johr dr erscht Klarinettenunterricht iberchuu. Är het d Swiss Jazz School z Bärn absolviert, wun er bim Urs Leimgruber un em Andy Scherrer uusbildet woren isch. Mit aigene Gruppen isch er in Kunzärt un uf Schwzyer Feschtival wie dr Musikfeschtwuche Lozärn, Jazz Festival Willisau oder em Alpentöne-Festival z Altdorf UR ufdrätte. Är het au Projäkt im Beraich Klassik-Jazz, Multimedia Crossover, Sampling un Live-Electronic realisiert. Au het er mit s Kaspar Ewalds Exorbitantem Kabinett, em Zurich Jazz Orchestra, Folka, dr Regula Schneider un em Andy Harder gspiilt un het mit dr Peggy Chew, s Albin Brun Alpin Quintett un em Paul Haag ufgnuu. Derzue het er as Lehrer an dr Musikhochschuel Lozärn un dr Musikschuel Sarne unterrichtet.
Anne 2017 het er vu dr Kanton Obwalde un Nidwalde dr groß Wärchbryys iberchuu.
22. März
Dr '''22. Merz''' isch dr 81. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 82. in Schaltjohr), dodermit blybe no 284 Däg bis zum Änd vum Johr.
Thoth
Thoth oder Thot isch dr grezisiert Name vom enä altägyptische Mondgott. Si Hauptkultort isch z Hermopolis (ägyptisch Chmunu) im Nildelta gsi.
Name und Usgseh
Dr Thoth isch as ä Maa mit em Chopf vom enä Ibis dargstellt worde, wo hüfig ä Schriibpinsel und ä Dintegfäss in dr Hand het und mänggisch ä Modsichle uf em Chop drait, oder—nochdäm er mit em Paviangott Hezwer vo Hermopolis verschmulze isch—as ä Pavian oder ä Maa mit emä Pavianchopf.
Wäse
Siin Vatter isch de Seth gsii. Nochdem de de Osiris umbroocht hett, het er em Horus nochegstellt und sexuell bidrängt. Er hett de Soome vom Horus gschluckt und isch schwanger wore. De Thoth isch denn us sim Chopf use giboore wore.
As Mondgott isch er noch mit em Sunnegott Re verwandt gsi. In de Pyramide Text vom Teti erschiint dr Re z Nacht as dr Thoth, d. h. as dr Mond. Dr Thoth isch ä Schöpfergott gsi, wo d Wält in Ornig brocht het. Er het alles gwüsst, und wem mä sich biim Pharao het welle iischmiichle, wie s dr Wesir Rechmire gmacht het mit em Thutmoses III., denn het men von em as vom Name Thoth gredet. Wäge siiner Rolle as Mondgott isch er as dr Erfinder vom Kaländer verehrt worde, wo z erst ä Mondkälander gsi isch und erst em Lauf vo de Stärn abasst worden isch, wo dr Thoth vo dr Nut bim nä Spiil ä Zweiäsiibzistel vom ä Johr (d. h. fümf Däg) abgwunne und die zu de 360 Däg vom Mondjohr (12 Möned zu driissig Däg) derzue do het und so s Johr vo 365 Däg erschaffe het. Vom Zele vo Däg isch s ä chliine Schritt zum Rächne und Schriibe gsi, die haig dr Thoth au erfunde und so isch er dr Schutzgott vo de Schriiber worde.
In dr Underwält het er as Schriiber ä Rolle gspiilt und het d Urdeil über die Dote ufgschriibe. Er het mänggisch sogar sälber s Härz vom Dote gwoge im Saal vo de Zwei Wohrheite, für zum z gseh, öbs schwerer siig as d Fädere vo dr Göttin Maat. Wenn im Dote siini Sünde z schwer gwoge hai, het dr Dämon Ammit s Härz ufgfrässe und kei Wiiterläbe noch em Dod isch möglig gsi. Vo do het er d Rolle vom ä Richter übercho. Vil vom Thoth siim Wüsse isch gheim gsi und nume Iigweihte zuegänglig. Noch de Gschichte, wo sich die alte Ägypter verzelt hai, hai siini Tämpel gheimi Rüüm gha. Au dr Schriiber Amenophis, wo under em Pharao Amenophis III. gschafft het, het in erä Inschrift beschriibe, wie n er im Thoth siini Gheimnis iigweiht worde isch. Z Europa isch er spöter zum Schutzherr vo de Zauberer worde und dä Tarotcharte, mit wele mä d Zuekumft het welle vorhärsäge, het mä S Buech vom Thoth gsait.
D Schriibgöttin Seschat werd as sini Schwöster oder Töchter aglueget.
Saderlacher Pflanzennamen
Pflanzenäme im Dialekt vo Saderlach:
Dinhard
Tiinert (amtlich Dinhard) isch e politischi Gmäind im Bezirk Wintertuur im Kanton Züri, Schwiiz.
Geografi
Tiinert liit im südliche Zürcher Wiiland. Zue de Gmäind ghööred au na d Wiiler Welsike (Welsikon), Äschlike (Eschlikon) und Vorder Grüüt. S Piet vo de Gmäind umfasst 68,6 % landwirtschaftlichi Flèchi, 19,9 % Wald, 6,8 % Sidligsflechi, 3,8 % Vercheersflechi und 0,7 % Gwässerflechi.
Gschicht
Tiinert isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 1275 als Thynart.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraatäil liit bi 7,1 % (Stand 2011).
Religion
63,4% vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 15,4% sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 5,4 %, CVP 4,3 %, EDU 6,2 %, EVP 2,4 %, FDP 8,2 %. GLP 6,2 %, GP 12,1 %, SP 8,9 %, SVP 45,1 %, Suschtigi 1,1 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkäit isch im Jaar 2010 bi 1,2 % gläge.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Tiinert ghört zue de Winterthurer Mundarte.
Ludwig Uhland
Dr Johann Ludwig Uhland, wia-nr mit-em volla Nama hoißt (gebora am 26. Abril 1787 en Diibenga, wo-nr am 13. Novembr 1862 au gschdorba ischt), ischt a deitschr Dichtr, Litradurwissaschaftlr, Jurischt ond Polidigr aus em Schwobaland gwäa, wo ma heit haubtsächlich weaga seine kernige Ballada ond Liadr noh guat kennt.
Herkonft, Kendheit ond Ausbildong
Dr Ludwig Uhland kommt am 26. Abril 1787 en Diibenga uf d Welt. Er stammt aus-ra graußbirgorlicha Familie. Sei Vaddr ischt Segredär bei dr Eberhard Karls Universideet, ond sei Ehne ischt Professr an dera Hochschual. Sei Kendheit verbrengt dr Uhland en seira Hoimetstadt. Wia-nr grad amol 14 Johr alt ischt, fangt-r â, a dr Uni Jura ond Philosophii zo studiera. Zwoi Johr schbätr lernt’r deet da Medizinstudenda Juschdinus Kerner kenne. Dia zwoi vorstandet sich ganz guat mitnandr. S entstoht a Freindschaft, wo a Leaba lang hebt.
Studiareis noch Paris
Ab Abril 1810 derf sich dr Uhland „Dokdr jur.“ hoißa. Da Monat druf roist’r noch Paris, om deet vorschidene jurischdische Eirichdonga zo studiira, wo ma vileicht s ois odr andre au fir Wirdaberg braucha kâ. Noh meh abr endressiirt’r sich fir dui weltberiimda Bibliodeek, wo’s en dera franzeesischa Haubtstadt hot. Arg viil Zeit wendet’r uf, om de ald franzesisch ond deitscha Litradur vom Middlaldr kennazlerne. Erscht noch ma dreivirtl Johr goht’r noch Diibenga zruck.
Hochschuellehrer ond Polidikr
Em Dezembr 1812 zuit dr Uhland vo Diibenga noch Stuegert om, weil’r deet a Stell als zwoidr Sekredär beim Juschdizminischderiom griagt hot. En dera Zeit entstandet au seine erschde grauße Ballada. Vom Stoff her hend’s em bsonders d Gschdalda aus de deitsche Heldasaga ôdoa: Dr Siigfriid, dr Kaisr Karl ond dr Roland. 1829 hot’s Land Wirdaberg an dr Uni Diibenga a nuia Lehrstual fir de deitsch Schbroch ond Litradur eigriichd, ond dr Uhland isch dr erschde, wo en deam Fachbereich forscha ond lehra deff.
Am 3. Juni 1832 isch d Wahl zom nuia wirdabergischa Landag. Dr Uhland hot kandidiirt ond wuud als Vordreddr vo Stuegert do neigwehlt. Damit’r sei Mandat ausiaba kâ, ersuecht’r sein Denschtherr, de wirdabergisch Regiirong, om Urlaub. Dui abr lehnt sein Âtrag ab. Do driibr regt’r sich so uf, dass’r aus em Staatsdenscht ausscheidet ond fortâ als Privatglehrtr en Stuegert sei Geld vordeant. Uf Grond vo seira demokradischa Gsennong – er isch a Âhängr vo dr liborala Obbosizioo – setzt’r sich ganz entschiida drfir ei, dass en de nui Landesvorfassong au Birgerreacht ufgnomma werra sollet. Am 26. April 1848 wuud dr Uhland vom Wahlbezirk Diibenga-Raudaburg en de deitsch Nationalvorsammlong gwehlt, wo en dr Frankfurtr Paulskirch tagt. Deet ischt’r uf dr Seit vo de demogradische Graußdeitsche ond setzt sich drfir ei, dass dr deitsch Kaisr sein Thron et uf seine Nochkomma vorerba kâ. Soweit kommt’s abr et. Was so hoffnongsvoll âgfanga hot, isch em Johr druf schau wiidr vorbei. S Parlament en dr Paulskirch wuud ufgleest. Jetzt hot dr Uhland gnuag vo dr graußa Polidig ond widmet sich bloß noh dr Litradur ond dr Forschong.
Ausglang
Em Februar 1862 stirbt em Uhland sei beschtr Freind, dr Juschdinus Kerner. Dr Uhland will nadiirlich bei dr Leichafeier drbeisei ond reist deshalb em diafschda Wendr noch Weinsberg. Des bekommt em abr et guad. Bald druf fangt’r â zo krenkla. Em Schbätsommr 1862 macht’r s erscht Mol en seim Leaba a Kur. Er hofft, dodurch wiidr gsond z werde. Leidr erfillt sich der Wonsch et. Em Gegadoil: Mit seira Gsondheit goht’s emmr meh da Bach na. Sei Leida wuud emmr graißer, bis en dr Daud am 13. Novembr vo seine Schmerza erlest. Drei Däg schbätr wuud’r uf-em Diibengr Stadtfriidhof begraba. A dr Leichafeier nemmt a riisagraußa Menge vo Leit doil. Alloi vo Stuegert kommet zwoi Sondrziig.
Poschtume Ehronga
Nôch-em Uhland seim Ableaba send en zahlreiche Stedt ond Derfer Strôßa ond Plätz nôch deam Môô benannt wôrra. Au etliche Schuala hend sein Nama kriagt, zom Beischbiil z Leifelda-Echderdenga, z Beeblenga , z Nirnberg ond en Gießen.
An dr Eberhard Karls Universideet Diibenga ischt a Instidut nôch-em benannt wôrra (s Ludwig-Uhland-Institut für Empirische Kulturwissenschaft). Seit 1991 geit’s au an Ludwig-Uhland-Preis.
Herbolzheim
Härwelze (amtlich Herbolzheim) isch e Stadt im Südweschte vu Bade-Württeberg ungfähr 30 km nördlich vu Friburg im Brisgau. S'git vili Rebberg, wu Wii aabaut wird. Härwelze het ä Schwimmbad un vili Gaschthiser, z. B. dr Felsekäller odr dr Salme. Burgemeischdr isch sidder 2017 de Thomas Gedemer. Sinner Vorgänger war de Ärnscht Schilling, wu sit 1996 im Amt gsi isch. S'äldeschd Denkmol vu Härwelze isch d'Margarede-Kabäll näbenem Rothüs. Noch dr Renovierung isch därt s'schdäddisch Museum ereffnet worre. Dr Emil Därli (Emil Dörle), wu dr Härwelzer Schoale dr Namme gä het, het gläbt vu 1886 bis 1964. Jede Friddig e Morge isch uffm Margdplatz Wuchemargd.
Alemannisch
Dr ursprünglich örtlich alemannisch Dialekt vu Herwelze un de Ortsdeil gheert zuem Oberrhiinlemannisch, wu zuem Nideralemannische zellt. Grad in de Ortsdeil, aber aü no in de Schdadt wird de Dialäkt no weidli gnutzt. Text zuem Herwelzer Dialäkt findet si in Heilig (1900). Zue Dutschfälde het de Trapp (1963) Kinderreim vereffentlicht.
Geographischi Lag
Härwelze lit im Brisgau am weschtliche Rand vum middlere Schwarzwald in dr Oberrhinische Diefebeni zwische Friburg un Offenburg.
Igmeindedi Ortsdeil
Zue dr Stadt Härwelze ghöre näbe dr Kernstadt die früeher selbständige Umlandgmeinde Bleiche, Brogginge, Dutschfelde un Wageschadt.
Bleiche
Dr Namme Bleiche - amtlich Bleichheim - stammt vom Bach Bleiche, wu durch Bleiche und Wageschadt flieast. Friajer isch Bleiche ä Büre- un Handwergerdorf gsi. Bleiche het nur ä kadolischi Kirch mitm Name St. Hilarius. Fiajer isch d'Bleich, wu uff viili Kilomedder durch Bleiche flieast, an märärä Schdelle uffgschdaud gsii. Iber nem Miealbach hän sie Wasserräder bedriibe, wu zum Deil noch do sin. Schbäder äu Durbinebetriebini. Alli Miale bis uff d'„Gleckli-Mieali“ sin aufgäh worre. Im Drissigjährige Kriag un in dr Johr denoch liidet s'Dorf undre große Not. S'Land isch verwieschdet gsii un d'meischde Hiser un d'Kirch sin zämmegheit gsii. De Vetter Patrick isch Ortsvorschdehr vu Bleiche.
Dutschfelde
Dr Ortsdeil Dutschfelde - amtlich Tutschfelden - isch s'ärscht Mol 972 urkundlich erwähnt worre. 1803 ischs badisch un am 1. Jänner 1975 in d'Schdad Härzelze igmeindet worre. Z Dudschfelde hets ä große Golfblatz. Jedes Johr macht dr Schbortverein si Dreschifäscht. S'Dutschfälder Birgerhüs zwischenem Schbortplatz un nem Kindergarde isch 2003 nei bäut worre. Ortsvorschdehr isch dr Reinhard Roser. Därt hets kei Fasentzunft.
Gschichte
Härwelze het schon sit em 15. Johrhundert dr Habsburger ghört, sit 1490 in ihrem vorderöschtrichische Kreis. S'Städtli isch demit au nooch dr Reformation katholisch blibe. In Vorderöschtrich het dr Ort no im 18. Johrhundert zum Oberamt Brisgau ghört un isch schliesslich anno 1806 badisch worre.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Chromosom
Chromosoome (vo griechisch χρῶμα chrōma ‚Farb‘ und σῶμα sōma ‚Körper‘; also wörtlig «Farbkörper») si biologischi Struktuure, wo Gen und eso Erbinformazioone enthalte. Si bestöön us DNA, wo mit vile Protein verpackt isch. Die Mischig us DNA und Protein bezäichnet mä au as Chromatin.
Ass d Chromosoome en X-äänligi Form häi, wie mä s in de mäiste Darstellige gseet, git s nume wääred eme churze Abschnitt wäärend dr Zällkärndäilig (Mitose), nämlig in dr Metaphase. In däm kondensierte Zuestand cha mä d Chromosoome im Liechtmikroskop ohni bsundrigi Aafärbig erkenne. Zwüsche Kärndäilige, in dr Interphase, existiere Chromosoome im Zällkärn in eme «entspannte», dekondensierte Zuestand. Nume in däm dekondensierte Zuestand cha d DNA abglääse und dupliziert wärde. Au in dr Interphase nimmt jedes Chromosoom im Zällkärn en abgränzte Beriich ii, e Chromosoometerritorium.
20. April
Dr '''20. April''' isch dr 110. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 111. in Schaltjohr), dodermit blybe no 255 Däg bis zum Änd vum Johr.
Bibertal
Geografi
Biberdal leit en dr Region Donau-Iller.
Gmoendsgliderong
Zua Biberdal gheret d Derfer Bühl, Anhofen, Echlishausen, Ettlishofen, Großkissendorf, Happach, Hetschwang, Kleinkissendorf, Opferstetten, Schneckenhofen ond Silheim ond dr Weiler Emmenthal.
Gschicht
D heitich Gmoed isch entstanda zom 1. Mai 1978 durch dr Zammaschluss vo dr Gmoede Anhofen, Bühl, Echlishausen, Ettlishofen, Kissendorf, Schneckenhofen ond Silheim.
Religion
83,6 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 9,3 % evangelisch.
Verwaltong
Biberdal ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.
Dr Birgermoeschter vo Biberdal ischt dr Oliver Preußner.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Biberdal ghert zom Schwäbisch.
Vivasvat
Avesta
Im iranische Avesta isch de Vivanhant de Vatter vom Urkönig Yima. Do litt aso en alti Gmainsamkait vor, wies no anderi zwöschet de iranische und indische Religio git. De Vivanhvat gelt as de ersti Presser vom Haoma.
Manu
De Manu (Sanskrit: मनु, Manu m. „Mentsch“) isch im Hinduismus de ersti Mentsch und Gsetzgeber.
E Soo vom Manu isch de Ikshvaku, de Bigründer vo de Sunedynastii. Em Manu sini Töchter Ida oder Ila het de Budha (de Planet Merkur) ghüroote und baid sind d Stammeltere vo de Moodynastii.
Do d Germaane e göttliche Urmensch Mannus chenet, isch es guet mögli, as d Vorstelig vomene Urmentsch Manus us de urindoeuropäischi Religioo stammt.
di 14 Manu
Im jüngere Hinduismus sind 14 verschidnigi Manu underschide wore, und jede herrscht öber e Periode vo aim manvarta, da sind 4'320'000 Joor. De jetzig Manu isch de Manu Vaivasvata, de Soo vom Vivasvat. Er isch de sibet Manu. I Zuekumpft chömet denn no sibe witteri Manu.
Zeitung
S Wort Zitig het ursprünglig «Noochricht» bedütet; die Bedütig het sich aber im Lauf vom 18. Joorhundert gänderet. Hüte verstoot mä drunder e Druckerzüügnis mit aktuellem und universellem Inhalt, wo periodisch erschiint. Dä Inhalt bestoot us meerere Teggst, wo vom Inhalt us in sich abgschlosse si; das si d Zitigsardikel. Bim Verfasse wände d Schriiber verschiideni schurnalistischi Stilmiddel aa.
As Internet- bzw. Onläin-Zitig wärde Onläin-Publikazione bezäichnet, wo dr Charakter von ere Zitig oder ere Zitschrift häi.
Gschicht
D Gschicht vo dr Zitig as e Medium, wo regelmäässig erschiint, isch äng mit dr Früeje Nöizit verwoobe. S erste druckte Noochrichteblatt, wo d Bezäichnig von ere Zitig im modärne Sinn verdient, isch d Relation gsi. Si isch vom Johann Carolus gründet worde und isch vo dr zwäite oder dritte Wuche im Septämber vom Joor 1605 äimol in dr Wuche in Stroossurg im Elsass erschiine.
Die ersti Daageszitig uf dr Wält isch 1650 z Leipzig uusechoo. Dr Drucker Timotheus Ritzsch het im Juli 1650 zum erste Mol die Einkommenden Zeitungen veröffentligt. Die si an säggs Dääg in dr Wuche erschiine.
Iire Hoochepunkt het d Zitig in dr erste Helfti vom 20. Joorhundert erläbt. Zur Zit (Stand: Oktober 2011) git s in Dütschland 390 Zitige (369 Daages- und 21 Wuchezitige), wo bi dr IVW, dr «Informationsgemeinschaft zur Feststellung der Verbreitung von Werbeträgern», gmäldet si.
Dr Inhalt
Zitige bestöön us em so genannte redakzionelle Däil, wo d Redakzion drfür verantwortlig isch und wo d Inhalt vo Schurnaliste bresentiert wärde, und em Aazäigedäil. Die äinzelne Segmänt von ere (umfangriiche) Zitig häisse Büecher, in dr Schwiz Bünd. Si si mäistens in Ressor iidäilt wie dr Usslanddäil, dr Inlanddäil, dr lokaal Däil, dr Sportdäil, dr Wirtschaftsdäil usw.
Für en Inhalt vo de Aazäige isch dä verantwortlig, wo die Aazäige «schaltet», d. h. zur Aazäigeredakzion bringt und drfür zaalt, ass si erschiine. Dr Verlag cha Aazäige au ableene, es git e Vertragsfreihäit. Wenn d Aazäig druckt wird, denn isch dr Verlag für en Inhalt vo dr Aazäig verantwortlig; dorum wird dr Inhalt vorhär kontrolliert. Dr Briis für en Aazäig richtet sich vor allem noch dr Hööchi vo dr Uflaag vo dr Zitig, dr Gröössi vo dr Aazäig und wo in dr Zitig si erschiint.
Wilhelm Hauff
Dr Wilhelm Hauff, gebora am 29. Novembr 1802 en Stuegert, wo-nr am 18. Novembr 1827 au gstorba ischt, isch a deitschr Dichter gwäa, wo heitzodag hauptsächlich weaga seine Märle noh bei viil Leit bekannt ischt.
Herkonft, Kendheit ond Jugend
Dr Wilhelm Hauff stammt aus ra graußbirgerlicha Familie. Sei Vaddr ischt Jurischt em Staatsdinscht vom Herzogtum Wirdaberg. Trotz derra Stellong isch em et erspart bliiba, dass’r em Johr 1800 a baar Monet lang uf em Hoha-Aschberg eikerkret gwäa isch. Ma hot em vorgworfa, Mitgliid vom a revoluzionära Geheimbond zo sei, abr beweisa hot-mr em’s et kenna. Durch dui Haft hot sei Gsondheit so en Schada gnomma, dass’r 1809 em Altr vo 37 Johr stirbt. Om dui Zeit rom ischt dr Wilhelm grad emol siiba Johr alt. Noh em gleicha Johr geit d Witwe Wilhelmine Hauff ihr Wohnong en dr Stuegerter Ebrhardstroß auf ond ziiat mit ihre viir Kendr – oiner vo de selle isch dr Hermann Hauff – zo deane ihrem Graußvaddr noch Diibenga. Der ischt deet Richter am Obrtribunal, am hechschda Griicht vo Wirdaberg. En deam seira Wohnong hot’s an Riisabestand vo Biacher. Dia werdet vom jonga Wilhelm reglreacht vorschlonga. Er liist älles, was’r en d Fenger kriegt, vo dr Hochlitradur vom Geede ond Schiller bis zo Raibr- ond Ritterroman. D Folg ischt, dass’r oftmols d Realideet kaum vo dr Fantasiiwelt onderscheida kô. En dera Zeit erfendet’r scho oigene kleine Märla, wo-nr mit ra graußa Begeischterong vor seine Schwestra ond dere ihre Freindinna zom Beschta geit.
Ausbildong
Wia so viile Schwoba aus guadbirgerliche evangelische Familia soll au dr Wilhelm Hauff dui fir so en Stand typische Beruafslaufbôh eischlaga: er soll Pfarrer werra. Noch seira Schualzeit bsuecht’r s Seminar en Blaubeira. Dui Stadt bezeichnet’r a engs Nescht, aus deam mr bald wiidr naus sott. Hendrher studiirt’r Theologii em Diibenger Stift, kô sich abr et mit dera Wissaschaft ôfreinda. Viil gerner macht’r bei de Aktiviteda vo dr Burschaschaft „Germania“ mit ond leabt bei de Diibenger Waterloo-Fescht ond de Theodor-Körner-Feira richtig auf. Älles zom Trotz bestôht’r 1824 sei theologischs Exama. Em Pfarrerberuaf sait’r abr endgiltig „Adee“.
Dui Zeit als Hauslehrer
Em Oktobr 1824 wuud dr Wilhelm Hauff Hauslehrer fir d Kendr vom Präsidenda vom Kriagsminischderium, em Ernst Eugen Freiherr von Hügel. So arg scheint en abr dui Stellong et en Âspruch z’nemmet, er hot nemlich an Haufa Zeit zom Schreiba. Em Altr vo 23 Johr voreffentlicht’r sein erschda Märchenalmanach für Söhne und Töchter gebildeter Stände. Sei Vorbild send dô drbei d Märla vo 1001 Nacht. Desweaga handlet au de meischte em Orient. Wia bei seim Vorbild geit’s a Rahmahandlong, en dui de oinzlne Gschichta eibettet send. Zwoi weitere Märchenalmanache folget em jährlicha Abstand.
Noch anderthalb Johr, em April 1826, hengt’r da Hauslehrer-Beruef an Nagl. Ziilstrebig macht’r sich drâ, a freier Schriftsteller zo werra.
Freier Schriftsteller
Om d Leit neigiirig zo macha, geit’r seim erschda Roman da reißerischa Titl Mitteilungen aus den Memoiren des Satan ond als Verfassr hoißt’s bloß „...f“. An Verleger hot’r au schnell gfonda, da gleichaltriga Friedrich Franckh en Stuegert. Sei Plâ goht auf, dia zwoi Bend werdet en Rennr. Scho guet en Monet spätr kommt sei nekschtr Roman raus: Der Mann im Monde oder Der Zug des Herzens ist des Schicksals Stimme. Au dô drfir wählt’r a Pseidoniim, abr et irgendoi beliibigs, sondern ganz ziilt H. Clauren. Fascht jedr, wo leasa kô, kennt dean Nama. Dr Clauren stôht fir Herz-Schmerz-Gschichta, nâch deane sich d Leit reglrecht d Fengr lechzet. Älle Zuatada vom Clauren hot dr Hauff au en sei Werk presst, bloß noh viil digger uftraga als sei Vorbild. Er hot praktisch da Clauren so richtig durch da Kakao zoga. Au desmôl goht em Hauff sei Plâ wiidr auf ond er erziilt glenzende Einahma. Em Carl Heun – so hoißt dr Clauren richtig – hot der Stroich vom Hauff nadiirlich gar et basst. Er strengt an Prozess gega da Verlegr Franckh â. En Esslenga mueß sichs Griicht mit dera Frôg romschlaga, ob’s iibrhaupt meglich ischt, dass mr a Pseidoniim klaua kâ. Am End wuud dr Franckh zo-ra milda Geldstrof vorurteilt, was’r abr leicht vorschmerza kâ, wenn’r an dia grauße Vorkaufszahla denkt, dia em dr Roman brôcht hot.
D Geburt vom deitscha hischdorischa Roman
Als Erfendr vom eiropäischa Gschichtsroman gilt em Hauff sei Zeitgenoss Walter Scott. Bsondrs seine Roman Ivenhoe ond Waverly, wo 1820 bzw. 1821 en ra deitscha Ibrsetzong rauskomma send, send au bei de deitsche Leasr saumäßig beliebt. Deshalb stellt dr Hauff fescht, seine Landsleit däded sich en dr schoddisch-englischa Gschiicht bessr auskenna als in ihrer oigena vaddrländischa. Damit des et so bleibt, schreibt’r da erschda deitscha hischdorischa Roman, da Lichtenstein. Der handlet vo dr Ausanandersetzong zwischem Herzog Ulrich vo Wirdaberg ond em Schwäbischa Bond im 16. Johrhondert. Auch wir hatten eine Vorzeit, hoißt’s en dr Eileidong, die reich an bürgerlichen Kämpfen, uns nicht weniger interessant dünkt als die Vorzeit des Schotten. Ond wia bei seim Vorbild nemmt’s au dr Hauff en deam Buach mit dr hischtorischa Wâhret et so ganz gnau. Dr Lichdastoi jedafalls wuud sein graischtr Erfolg. Des viile Geld, wo-nr domit vordeant, vorschafft em d Meglichkeit, a graußa Bildongsreis zo macha. Siiba Monat lang kutschiirt’r en dr Gegend rom. Seine Stationa send Frankreich, Holland, Bremen, Berlin, Leipzig ond Dresden. Er knipft viil nuie Kontakt ond wuud oft als erfolgreichr Schriftstellr gfeiret. Irgendwo uf seira Reis erreicht en dr Ruef vom Johann Friedrich Cotta, zo ehm noch Stuegert zo komma ond d Redaktioo vo seim Morgenblatt für gebildete Stände zo ibrnemma. Weil em dr Cotta als Vorlegor vom Geede ond vom Schiller bekannt ischt, bricht’r sei Reis vorzeidig ab ond nemmt des Âgebot ab 1. Januar 1827 â.
Familiagrendong ond Ausklang
Am 13. Februar 1827 heiradet dr Wilhelm Hauff sei Bäsle Luise Hauff aus Nerdlenga. Dera Ehe ischt abr bloß a kurza glicklicha Zeit bschiida, denn bald druff fangt dr Mâ zo kränkla â. Wia-nr sei Gallakolik a bissle ibrwonda hot, goht’r wiidr uf Reisa. Desmol zuit’s en noch Sidtirol. Er will an Roman ibr da Andreas Hofer schreiba ond zo deam Zweck d Originalschaublätz ufsuecha. Wia-nr wiidr drhoim ischt, vorschleachdret sich sei Gsondheitszuastand zemlich schnell. Am 10. Novembr wuud deam jonga Baar a Dechterle gebora ond noch weidre 19 Däg schließt dr Dichtr seine Auga fir emmr, kurz vor seim fenfazwanzischda Geburtsdag. Als Todesursach nennt dr Arzt a Longaentzendong infolge vo ra Maga-Darm-Infekzioo.
Sei ledschda Ruah fendet dr Wilhelm Hauff uf em Hobbalau-Friidhof en Stuegert.
Seine zwoi bekanndeschde Gedicht
<poem style="font-style:italic"> Reiters Morgengesang
Morgenrot, Morgenrot, Leuchtest mir zum frühen Tod? Bald wird die Trompete blasen, Dann muss ich mein Leben lassen, Ich und mancher Kamerad.
Kaum gedacht, kaum gedacht, War der Lust ein End gemacht! Gestern noch auf stolzen Rossen, Heute durch die Brust geschossen, Morgen in das kühle Grab.
Ach, wie bald, ach wie bald, Schwindet Schönheit und Gestalt! Tust du stolz mit deinen Wangen, Die wie Milch und Purpur prangen? Ach, die Rosen welken all!
Darum still, darum still Füg ich mich, wie Gott es will. Nun, so will ich wacker streiten, Und sollt ich den Tod erleiden, Stirbt ein braver Reitersmann.
Treue Liebe
Als ich zur Fahne fort gemüßt, Hat sie so herzlich mich geküßt, Mit Bändern meinen Hut geschmückt Und weinend mich ans Herz gedrückt.
Sie liebt mich noch, sie ist mir gut, Drum bin ich froh und wohlgemut. Mein Herz schlägt warm in kalter Nacht, Wenn es ans treue Lieb gedacht.
Jetzt bei der Lampe mildem Schein Gehst du wohl in dein Kämmerlein Und schickst dein Dankgebet zum Herrn Auch für den Liebsten in der Fern.
Doch wenn du traurig bist und weinst, mich von Gefahr umrungen meinst, Sei ruhig, bin in Gottes Hut, Er liebt ein treu Soldatenblut.
Die Glocke schlägt, bald naht die Rund' und löst mich ab zu dieser Stund'. Schlaf wohl im stillen Kämmerlein und denk' in deinen Träumen mein.
Schloss ond Denkmal
Zo Lebzeida vom Hauff hot’s d Burg (oder s Schloss) Lichdastoi noh et gäa. An dera Stell, wo dui Burg heit stôht, ischt bloß a Forschthaus gstanda, des em Wilhelm Graf vo Wirdeberg gheert hot. Der ischt vom Hauff seim Roman ond bsonders vo dera Beschreibong vo dr Burg so arg beeidruckt gwäa, dass’r s Forschthaus hot aareißa lau ond da Archidekta Carl Alexander Heideloff beauftragt hot, noch em Hauff seira Beschreibong a Schlessle uf dean Felsa am Steilhang vor-em Honauer Dal zo baua. Heit gilt dr Lichdastoi als Wahrzeiche vo dr ganza Schwäbischa Alb. Koi andrs Bauwerk uf dr Alb lockt meh Turischda â. Et weit weg vo deam Schloss ischt au a Denkmal fir da Dichtr errichdet worra.
Museom
1982 ischt em Ortsdoil Honau vo dr Gmoid Lichdastoi d Wilhelm-Hauff-Stub eigrichtet worra, a kleis Litradurmuseum, wo au iibr d Gschicht vo deam Schlessle Auskonft geit.
Kabinett Oettinger I
S Kabinett Oettinger I het s in dr 13. Wahlperiod vum Landdag vu Bade-Wirttebärg noch em Ruggdritt vum Erwin Teufel.
Arabisch-Israelische Kriege
Dr Staat Israel het sit sinere Gründig meereri Chrieg und zwäi palestinensischi Ufständ (Intifadas) erläbt. Die Arabisch-Israelische Chrieg stelle in dr Hauptsach s militärische Momänt vom Jomflikt im Nooche Oste daar.
Dieter Thomas Heck
Dr Dieter Thomas Heck, burgerli Carl-Dieter Heckscher (* 29. Dezämber 1937 z Flensburg; † 23. Augschte 2018 z Berlin, isch e dytsche Moderator, Schlagersänger, Schauspiiler, Showmaster, Produzänt un Entertainer gsii. Mer chännt en vor allem as langjehrige Moderator vu dr Schlägersändig ZDF-Hitparade.
Arabisch-Israelische Kriege
In dr Liste unde nooche si d gwaltdätige Usenandersetzige, wo vom israelische Verdäidigungsministerium as Chrieg aagluegt wärde.
Sexualdimorphismus
As Sexualdimorphismus ( lat. sexus = Geschlecht, altgr. δι  di = zwei, μορφη   morphe = Gestalt) oder Gschlächtsdimorphismus bezeichnet mä Underschiid im Erschiinigsbild vo männlige und wiiblige Individue vo dr gliiche Art, wo sich nit uf d Gschlächtsorgaan sälber bezien. Dä Sexualdimorphismus cha bi verschidnige Körpermerkmol ufdräte. Sexualdimorphisme si im Gegesatz zu Gschlächtsmerkmol druf beschränkt, wie d Lääbewääse usgseen.