cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Alemannische Grammatiken
Spraachatlante
Ganz de Sintax und de Morfosintax gwidmet isch de Sintaktisch Atlas vo de tüütsche Schwyz (SADS) – im eerschte Band sind uusfüerlichi Komäntäär dinen und im zwäite Chaarte: Elvira Glaser (Ug.): Syntaktischer Atlas der deutschen Schweiz (SADS). Band 1: Einleitung und Kommentare. Bearbeitet von Elvira Glaser und Gabriela Bart, sowie Claudia Bucheli Berger, Guido Seiler, Sandro Bachmann und Anja Hasse, unter Mithilfe von Matthias Friedli und Janine Steiner. Band 2: Karten. Bearbeitet von Sandro Bachmann, Gabriela Bart und Elvira Glaser, sowie Claudia Bucheli Berger und Guido Seiler. Francke, Tübingen 2021, ISBN 978-3-7720-8744-8; lueg au Dialektsyntax des Schweizerdeutschen.
Alemannischi Lehrbiächer
Diä moderne alemannische Grammatike, wu obe ufgfiährt sin, gehn alli noch eme bstimmte Schema, wu dur d grammatische Kategoriä (Verb, Substantiv, Satzbildig usw.) vorgää isch. D Biächer, wu jetz folge, sin in Lektione iideilt un bringe d grammatische Erklärige in dr Reihefolg, wiä dr Autor meint, ass es fir d Läser un Schiäler am gschicktschte isch zum Nochvollziäge.
Georg Friedrich Händel
Orchestermuusig
Dr Händel het s Konzärt für d Orgle erfunde und es stoot näben em Bach sine Dschembalokonzärt am Aafang vo dr Entwicklig vom Konzärt für Dasteinstrumänt und Orchester. Sini Orglekonzärt het er mäistens wäärend de Pause bi groosse Oratorie-Uffüerige gspiilt uf eme Orgelpositiv, wo bsundrigs für iin baut worde isch. In dr druckte Usgoob vo 1738 si au s Dschembalo und d Harfe (op. 4, Nr. 6) as möögligi Soloinstrumänt aagee. Im Vergliich zu de säggs Konzärt op. 4 (1738 veröffentligt) häi die bäide us dr „Second Series“ (1740 veröffentligt, s erste mit em Biinaame „The Cuckoo and the Nightingale“) und die säggs Konzärt op. 7, wo posthum veröffentligt worde si, e Hufe Stelle und ganzi Setz, wo as „ad libitum“ kennzäichnet si, und wo dr Händel wäärend de Uffüerige ex tempore gspiilt het. Für s Konzärt op. 7 Nr. 1, won e mächtige Ostinato-Satz het, schribt dr Händel en Orgle mit zwäi Manual und Pedaal („Organo a. 2 Clav. e Pedale“) vor.
Die drei Suite vo dr Water Music (Wassermuusig) si as Freiluftmuusig für Bootsfaarte uf dr Themse konzipiert, und au d Music for the Royal Fireworks (Füürwärkmuusig) vo 1749 isch für Dusse dänggt. D Füürwärkmuusig isch zum Aalass vom Friide vo Aache, wo am 7. Oktober 1748 gschlosse worde isch, vom Köönig George II. in Ufdraag gee worde und am 27. April 1749 im Londoner Green Park urufgfüert worde. Aber vorhäär si sich dr Köönig und dr Händel wäge dr Bsetzig vom Orchester in d Hoor groote. Dr Köönig het usschliesslig „Milidäärinstrumänt“ (Oboe, Fagott, Hörner, Drumbeete und Pauke) welle, wäärend dr Händel au Striichinstrumänt het welle iisetze. Dr Händel het denn d Partitur doch für Bloosinstrumänt und Pauke konzipiert, noch dr Uruffüerig aber no Striicher drzuedoo und d Blööser reduziert. Die öffentligi Broob vo dr Füürwärkmuusig mit 100 Musiker vor 12'000 Zuehörer am 21. April in Vauxhall Gardens isch e groosse Erfolg gsi. S äigentlige Eräignis hingege, die offizielli Fiir am 27. April im Green Park, het mit eme Desaster gändet. Es het Brobleem gee mit em Füürwärk, und alli Baute und Dekorazioone, wo bsundrigs für s Füürwärk zur Fiir vom Friide vo Aache ufgstellt worde si, si aabebrennt. Nume im Händel si Muusig häig d Eer vo däm Daag grettet.
Kammermuusig
Die säggs Triosonate op. 2, für zwäi Violine und Basso continuo, si zerst vom Roger z Amsterdam um 1722 verläit worde. Si entspräche dr viersetzige italiänische Chillesonateform. No siibe Triosonate op. 5, für zwäi Violine und Basso continuo, si 1739 z London veröffentligt worde. Die häi fümf bis siibe Setz, drunder Danzsetz wie Passacaille, Sarabande, Gavotte etc., so dass si nooch an dr Form vo dr Suite si. Drei anderi Triosonate si nume dur Handschrifte überliiferet. Dr Chillesonateform entspräche au die 15 Solosonate op. 1, wo au um 1722 vom Roger z Amsterdam publiziert worde si. Si si in 3 Sonate für Traversflööte, 4 Sonate für Blockflööte, 2 Sonate für Oboe und 6 Sonate für Violine iidäilt und häi Generalbass-Begläitig. In dr Hallische Händel-Usgoob stöön no säggs Triosonate für zwäi Oboe und Basso continuo vom Aafang vo 1700. Es gältet hüte aber as sicher, ass dr Händel nit dr Urheeber vo dene Sonate isch.
Stück für s Dschembalo, wo veröffentligt worde si, gönge zrugg uf Kopie wo im Umlauf gsi si und wo dr Händel villicht zum Underricht gee brucht het. Wil er het welle verhindere, ass ungnaui und verfelschti Abschrifte verbräitet wärde, het er 1720 die acht Suites de Pièces pour le Clavecin uusegee. 1733 isch e zwäiti Sammlig mit nüün Suite under em gliiche Ditel veröffentligt worde und 1736 säggs Fuge. Witeri Gläägehäitswärk sind in Hand- oder Abschrift überliiferet. In dr zwäite Suitesammlig isch e bemerkenswärti Chaconne (G-Dur) über e Basso ostinato in acht Täkt, wo uf e Henry Purcell zrugggoot. Dä het au dr Gottlieb Muffat in sine Componimenti musicali und dr Bach für sini Goldbärg-Wariazioone und für e Canon triplex a. 6 Voc., e Rätselkanon, brucht, won er uf em bekannte Bordret vom Elias Gottlob Haußmann in dr Hand hebt.
Dr Johann Mattheson het in sinere Schrift Der vollkommene Kapellmeister, wo 1739 z Hamburg erschiine isch, knapp 1 1/4 Takt (Takt 3–4) us em vierte Satz – dr Schlussfuge – vom Händel sinere Claviersuite Nr. 2 F-dur (us Suites de Pièces vo 1720) abdruckt. Er het denn si Lääserschaft gfrogt: „Wer sollte wol dencken, daß in diesen wenig Noten, als einem dicken kurtzen Golddrat, ein Faden verborgen wäre, der sich hundertmahl so lang ziehen läßt?“ Mit „Golddrat“ (Golddroot) mäint dr Mattheson im Händel si Fugethema (Subjekt) mit sim Geegethema (Kontrasubjekt).
Zur Kammermuusig häi in dr Zit vom Händel Vokal- und au Instrumentalstück ghöört. Er het e Hufe wältligi Kantate komponiert: 72 für Solostimm und Basso continuo, wo us ere Serii vo Arie und Rezitativ bestöön und won er sich bin ene am Alessandro Scarlatti orientiert het. Drzue chömme d Kantate con stromenti, also mit sälbständige Instrumentalstimme, und die chliini spanischi Kantate Cantata Spagnuola a voce sola e Chitarra, wo dr Händel d Noote im alte Stil ufzäichnet het, ghöört au doo drzue. Die mäiste vo de wältlige Kantate stamme us sinere Zit z Rom, wo dr Händel an dr Accademia degli Arcadi mit de Scarlattis, em Corelli und em Pasquini zämmedroffe isch.
Die Nüün Dütsche Arie für Solostimm, Melodiinstrumänt und Basso continuo us em B. H. Brockes sinere naturlüürische Gedichtssammlig Irdisches Vergnügen in Gott wärde uf öbbe 1724–26 datiert. Dr Brockes het mit „poetischer Verkläärig“ für d Verbräitig vo naturwüsseschaftlige Erkenntniss gsorgt und het dr Christoph Martin Wieland (1733–1813) und dr Johann Wolfgang Goethe (1749–1832) noochhaltig beiiflusst. „Meine Seele hört im Sehen“ – so häisst äini vo de Dütsche Arie, wo dr Händel verdoont het und das isch s letschte Mol gsi, ass er Muusig zu dütschsproochige Teggst gschriibe het.
Duett und Terzett für Singstimme und Generalbass si z Italie oder z Hannover und zwüsche 1741 und 1745 z London entstande. Si folgen em Vorbild vo de Wärk vom Agostino Steffani, wo as Modäll für d Gattig aagluegt wärde und e baar von ene het dr Händel für sini Oratorie zu vierstimmige Chöör erwiteret. Dr Händel het dr Steffani no z Hannover kennegleert.
Im Händel si Orchester
Z London denn het dr Händel aber sini Orchester sälber chönne zämmestelle. E Brotokoll vom Herzog vo Portland vo 1720 zelt 34 Musiker uf: 1 Drumbeete, 4 Oboe, 3 Fagott, 17 Giige, 2 Bratsche, 4 Violoncelli, 2 Kontrabäss und 1 Theorbe. 1727 het dr Komponist vom Berliner Hof Johann Joachim Quantz, wo denn z London gsi isch, ass s Orchester „zum grösste Däil us Dütsche, us e baar Italiäner, und e paar Ängelländer“ bestande häig und dass dr „Castrucci, en italiänische Violinist, dr Aafüerer gsi sig“. (Burney) Im Joor 1728 het dr Franzoos Fourgeroux in sim änglische Räisebricht d Bsetzig von ere Opereuffüerig im King’s Theatre notiert: 24 Violine und Viole (aagfüert vo de Brüeder Castrucci), 3 Dschelli, 2 Kontrabäss, 1 Laute, 2 Dschembali. Was d Blööser aagoot, het er nume erwäänt, ass gläägentlig Flööte und Drumbeete gspiilt häige. Oboe und Fagott het er ganz vergässe. Er het sich drüber lustig gmacht, ass in de Rezitativ d Akkord nume „abgsetzt“ gspiilt worde siige, was er us sinere Häimet sicher nit kennt het. Usserdäm brichtet er, ass dört nume äi Violondschello, die bäide Dschembali und d Laute gspiilt häige. Vo dr Brömieere vom Orlando 1733 verzellt dr Sir John Clark of Penicuick, ass d Zaal vo de Instrumentalvirtuose iin überrascht häig, und er zelt 2 Oboe, 4 Fagott, mee as 24 Giige, 4 Dschelli, 2 groossi Gambe (Kontrabäss), 2 Dschembali und äi Theorbe uf. Er het sich beschweert drüber, ass s Orchester z lut gsi sig und d Stimme zum Däil überdöönt häig. Vo öbbe 1733 bis 1745 isch dr Francisco Caporale dr Solodschellist im Orchester vom Händel gsi. Er het e Violondschello mit 5 Saite gspiilt und e Hufe vo de Soli für Violondschello, wo dr Händel in dere Zit komponiert het, si uf daas Instrumänt zuegschnitte.
Die letschte Hiiwiis chömme us em Joor 1750 mit em Nootematerial für d Uffüerige vom Messias in deere Zit: 4 Oboe, 4 Fagott, 2 Hörner, 2 Drumbeete, Pauke, 14 Violine (8 „Ersti“ und 6 „Zwäiti“), 6 Viole, 3 Violondschelli und 2 Kontrabäss.
Noochwält
Sini Oratorie si immer wider ufgfüert worde wie au e baar Pasticci, wo us dr Muusig vom Händel zämmegstellt worde si. 1784 het mä im Händel si hundertst Geburtsdaag gfiirt (mä het sich bim Joor dosche, wil z Ängland immer no dr Julianisch Kaländer gulte het, wo dr Händel uf d Wält choo isch, und noch däm het s Joor erst am 25. Merz aagfange, wäärend z Dütschland dr Gregorianisch Kaländer scho iigfüert gsi isch) und drei Daag lang mit mee as 500 Musiker in dr Westminster Abbey und im Londoner Pantheon dr Messiah und Stück us de andere Oratorie und Orchestermuusig ufgfüert. Wägen em Erfolg, wo d Messias-Uffüerig ghaa het, isch s no zwäimol widerhoolt worde. Mit dere Gedächtnisfiir het e Dradizioon aagfange, wo mä bis 1791 witergmacht het drmit und wo immer riisiger worde isch: Im letschte Joor het mä mee as 1000 Musiker anggaschiert.
D Begäisterig für e Messias isch bald au uf Dütschland choo. 1772 het en dr Michael Arne bim ene Gastspiil z Hamburg dirigiert. Drei Joor druf het en dr Carl Philipp Emanuel Bach (1714–1788), dr zwäiteltist Soon vom J. S. Bach, ufgfüert. Wo dr Friedrich Gottlieb Klopstock (1724–1803) im Joor 1773 mit sim Värs-Epos Der Messias fertig worde isch, isch denn 1775 si dütschi Übersetzig vom Händel sim Wärk erschiine. Dr Johann Adam Hiller (1728–1804) isch denn dr ersti gsi, wo für Berlin 1786 s Stück ganz nöi instrumentiert und gänderet het.
Z Wien het dr Wolfgang Amadeus Mozart (1756–1791) für d Konzärt vom Baron Gottfried van Swieten zwüsche 1788 und 1790 d Instrumentazioon vo vier oratorische Wärk, drunder die vom Messiah, erwiteret und veränderet, zum si em Gschmack vo dr Zit aabasse. Er isch aber mit em Original mit wääsentlig me Respäkt umgange as dr Hiller vor iim. Dr Mozart het 1791 in sim (unvolländete) Requiem Theme und kontrapunktischi Verdichdige us em Händel sinere Funeral Anthem, Dettingen Anthem und sim Messias („And with his stripes“) verarbäitet.
In de 1770er Joor isch dr Messiah au in d USA choo, und mä het en wie z Ängland vor allem für Benefizzwäck ufgfüert. In dr erste Helfti vom 19. Joorhundert isch dört d Dradizioon ufchoo, iin in dr Zit vor Wienachte ufzfüere.
Vo 1842 aa het dr Vincent Novello z Ängland e chliini Uswaal vo Klavieruszüüg vo Oratorie billig afo verchaufe. Bis denn het s nume d Gsamtusgoob vom Samuel Arnold gee, und die isch überhaupt nid handlig gsi; jetz si d Noote öbbe gliich düür gsi wie leeri Nootebletter und si häi sich bi de Chorveräin in dr Brovinz chönne verbräite.
Z London het mä vo 1859 bis 1926 alli drei Joor im Crystal Palace riisigi Händelfestspiil abghalte, wo uf em Höhepunkt öbbe 4000 Chorsänger und 500 Orchestermusiker ufdräte si. D Veraastaltig isch eso zun ere Demonstrazioon vom änglische Nazionalstolz worde.
Alemannische Grammatiken
Alemannischi Lehrbiächer
Die Lehrbiecher sin änder für Lüt denkt, wo s Alemannisch nit als Muettersprooch hen. Am meischte devo git es uss de Schwyz, wo es zum eine zwar viil Yywandrig vo Främdsproochige git, zum andre aber s Schwyzerdütsch als Ùmgangssprooch wyter klar dominiert. Dur des git es in de Dütschschwyz e groosses Bedürfniss, s Schwyzerdütsch als Främdsprooch z lehre. Dernäbe git es au ussem Elsass sonigi Lehrbiecher, für Elsässer, so mit Französisch ùffgwaggse sin, aber Elsässisch lehre wenn. Uss Dütschland dergäge sin sonigi Grammatike keini bekannt. Wänn dörte s Alemannisch für Främdsproochigi glehrt wird, no goot es meischt änder ùm e dialäktologischi Übersicht was s Alemannisch überhaupt isch oder gli nùmme ùm einzelni Wörter oder Ussdrügg, wo als bsùnders lùschtig aagluegt werde.
Schwyzertütsch
Im Baur si praktischi Schprochlehr „Schwyzertüütsch“
Im Arthur Baur si „Schwyzertüütsch – Praktische Sprachlehre des Schweizerdeutschen“ isch scho vor em Zweite Wältgriäg in zwei Uflage erschiine. S Buech isch in Lektione ufboije, wu dr Läser alliwiil Dialäkttext, wu zämme hänke, grammatischi Erklärige un Iäbige findet. Siter dr dritte Uflag ischs in Dieth-Schrift umgschriibe un het e zuesätzlige Iäbigsdeil un e Schlissel zu dr Ibersetzigsiäbige.
Zu dr achte Uflag 1985 het dr Baur gschriibe, ass „das Zürichdeutsche hier als pars pro toto das gesamte in der Schweiz gesprochene Alemanisch vertritt“ S Züritüütsch isch also d Grundlag vu däm Lehrbuech (215 Sitte), im Ahang hets e Abschnitt vu sibe Sitte mit em Titel „Die wesentlichsten Merkmale des Berndeutschen“.
Zum Broblem vu dr sprochlige Norm schribt dr Baur:
Bärndütsch – Ein Lehr- und Lernbuch
Anne 1992 isch zum erschte Mol „Bärndütsch – Ein Lehr- und Lernbuch“ vu dr Ursula Pinheiro-Weber rüskumme. Anne 2002 hets e erwittereti zweiti Uflag gä; bi däre Uflag sin d Iäbige in e separats Heft üsglageret wore. 2010 hets no e witteri Uflag gä un 2012 e Uflag fir änglischsprochigi Lit. D Schriibig richtet sich noch „Bärndütschi Schrybwys“ vum Werner Marti. D grammatische Grundregle sin am Änd vu jedem Kapitel (= vu jedere Lektion) zämmegfasst, si seige aber nit notwändig, zum diä Method verfolge. Am Schluss vum Buech isch nommol e gnappi Kurzgrammatik un e Glossar mit 3000 Werter. S Buech het e Hüffe Zeichnige un Bilder, wiä mers üs eme moderne Schuelbuech kännt. Zum Buech drzue ghert e CD, wu dr Fliäßtext, wu an jedem Kapitelafang isch, gsproche isch.
Georg Friedrich Händel
Noochwält
Wo dr Felix Mendelssohn Bartholdy (1809–1847) im Joor 1829 d Matthäuspassion vom Johann Sebastian Bach wider ufgfüert het, het er sä us dr Vergässehäit zrugghoolt. Er het au drfür gsorgt, ass im Händel sini Oratorie z Dütschland wider ufgfüert worde si und er het e baar von ene sälber adaptiert. Dr Georg Gottfried Gervinus (1805–1871) het die änglische Teggst vo allne Oratorie vom Händel übersetzt und eso häi si Däil vom Standardrepertuar vo de dütsche Chorveräinigunge chönne wärde. Dr Johannes Brahms (1833–1897) het für die ersti dütschi Händel-Gsamtusgoob Klavierstimme (Generalbass-Ussetzige) für die äinzelne Vokalduett und –terzett verfasst, wo dr Chrysander under em Ditel Duetti e Terzetti zämmegfasst het.
Noch 1914 si d Wärk vom Händel z Dütschland Opfer vom Antisemitismus worde, und mä het sini Oratorie afo arisiere: us Israel in Egypt isch dr Mongolesturm worde und us em Judas Maccabaeus zerst Der Feldherr, und vo 1933 bis 1945 isch s nume no under em Ditel Wilhelm von Nassau ufgfüert worde.
Uf dr andere Site isch s aber au z Dütschland gsi, ass mä im Händel sini Opere, wo vollständig vergässe gsi si, widerbeläbt het. Vo 1920 aa het dr Kunsthistoriker Oskar Hagen meereri von ene z Göttinge uf d Büüni brocht. Sini dütsche Fassige häi sich gschnäll an de Theater im ganze Land verbräitet.
Zurzit wärde im Händel sini Wärk z Dütschland in Konzärt und Theateruffüerige gspiilt und denn het s au no drei bsundrigi Händel-Festspiil: die Internazionale Händel-Festspiil Göttinge, (wo us em Oskar Hagen sine Opereuffüerige in de 1920er entstande si), d Händel-Festspiil Halle (sit 1952, vom GMD Horst-Tanu Margraf aagstoosse, es het vier Vorlöifer für das jöörlige Festival ge: 1922, 1929, 1935 und 1948.) und d Karlsruejer Händel-Festspiil, wo sit 1985 vom Baadische Staatstheater zämme mit dr Händel-Gsellschaft und dr Internazionale Händel-Akademii veraastaltet wärde.
Hützudags wärde im Händel sini Opere uf dr ganze Wält ufgfüert und zämme mit de szenische Realisazioone vo sine Oratorie, wo dr Händel sälber immer, usser dr Uruffüerig vom Messias, uf ere Theaterbüüni ufgfüert het, isch daas e Bewiis für d Relevanz vo sine Wärk fürs hütige Muusigtheater, wie au zitgenössischi Reflexioone, z. B. e Hommaasch zum 250. Doodesdaag vom Komponist, dr Danzopere Rituale vo dr Heike Hennig und iirem Ansambel im Februar 2009 z Leipzig.
Die Evangelisch-Lutherischi Chille z Amerika und die Lutherischi Chille - Missouri-Synode eere dr Händel zämme mit em Johann Sebastian Bach und em Heinrich Schütz mit eme Gedänkdaag am 28. Juli, im Bach si Doodesdaag.
Usgoobe
Wär d Wärk vom Händel will uusegee, stoot vor bsundrige Schwiirigkäite. Dr Händel het immer wider gänderet, ergänzt und aabasst wil sich d Bedingige bi de Uffüerige veränderet häi, und dorum git s für fast jedes Wärk e Hufe möögligi Versioone. Die Hallischi Händel-Usgoob brobiert, alli Fassige vom ene Wärk z rekonstruiere. E definitivi Fassig git s nit. So cha dr Interpret zwüsche de verschiidene Fassige weele. Bi dr Kammermuusig git s s Brobleem, ass nid alli Veröffentligunge vom Händel autorisiert worde si und zum Däil vom Verleeger zämmegstellt und mit unächte Wärk ergänzt worde si. Hützudags si die unächte Wärk aber identifiziert und modärni Usgoobe erklääre, um was dass es goot.
As erste het dr Samuel Arnold zwüsche 1787 und 1797 z London brobiert, e Gsamtusgoob vom Händel sine Wärk uusezgee. 36 Bänd si erschiine, aber wil z vil Subskribänte abgsprunge oder gstorbe si, het er müesse ufhööre, bevor er fertig gsi isch, so dass fast alli Opere und e groosse Däil vo dr vokale Kammermuusig feele. En Usgoob vo dr English Handel Society zwüsche 1843 und 1858 het sich uf Autograaf gstützt und isch scho noch zwölf gröössere Chorwärk iigstellt worde.
D Gsamtusgoob in 94 Bänd vom Friedrich Chrysander gältet as Pionierwärk. Si isch vo dr Dütsche Händel-Gsellschaft z Leipzig vo 1858 aa uusegee worde, bis si noch vier Joor zuedoo het und denn het dr Chrysander elläi an dr Usgoob witergschaft. Dr Chrysander het sich mäistens uf em Händel sini Dirigierpartiture (die sog. „Direkzioonspartiture“) verloo und nume zum Däil uf d Autograaf. Es het no säggs Ergänzigsbänd mit Komposizioone vo andere Komponiste gee, wo dr Händel Material von ene brucht het. Dr Max Seiffert het 1902 non e Band zur Gsamtusgoob drzue do und zwäi Ergänzigsbänd, e witere (Nr. 49) isch nie erschiine.
1955 het d Georg-Friedrich-Händel-Gsellschaft z Halle mit ere Usgoob für dr praktisch Gebruuch aagfange, wo d Chrysander-Usgoob hätt sölle ergänze. Mä het aber bald gmerkt, ass d Chrysander-Usgoob de modärne muusigwüsseschaftlige Aasprüch nit entspricht, wil Wariante gfeelt häi und es käini Begründige für d Edizioonsentschäidige gee het. Dorum het mä 1958 beschlosse, e nöiji Gsamtusgoob mit eme kritische Bricht usezschaffe – die Hallischi Händel-Usgoob (HHA). Die Arbet söll bis 2023 fertig wärde. Im Raame vo dr HHA isch 1978 im Händel-Handbuech im Bernd Baselt si Händel-Wärk-Verzäichnis (HWV) erschiine.
Alemannische Grammatiken
Schwyzertütsch
Wyteri Lehrmittel
D Lehrmittel vùm Baur ùn de Pinheiro-Weber sin langi Zyt di einzige Schwyzerdütsch-Lehrmittel gsi. Ab em Joor 2000 chömme allerdings immer wiider neui Biecher dezue, wo für främdsproochigi Lüt denkt sin, wo Schwyzerdütsch lehre wenn. En Groossdeil devo basiert ùffem Züritütsche. Dezue ghöre:
Für anderi Schwyzer Mùndarte git es zum Byspil au no Lehrbuech für s Baseldütsch „Baseldütsch – Das Lehr- und Lernbuch“, wo 2015 erschiene isch oder eis für de Oschtschwyzer Dialäkt „Schwiizertüütsch für Fremdspròòchigi, Oschtschwiizerdialekt“ vo 2002.
„Los emol“ ùn „Chunsch druus?“
Näbe Lehrmittel, wo s aktivi Schwätze vùm Schwyzerdütsch wenn lehre, git es au de Aasatz, sich ùff s Verstoo vùm Dialäkt z konzentriere. De Aasatz wird zum Byspil vùm Martin Müller ùn em Lukas Wertenschlag im Lehrbuech „Los emol. Schweizerdeutsch verstehen“ ùmgsetzt. Des Buech isch für Jugendlichi ùn Erwaggseni denkt, wo scho Dütschkentniss hen, ùn de Dialäkt besser wenn verstoo. Die Methode isch speziell au für Lüt in de Romandie ùn im Tessin denkt gsi. Näbe passive Kompetenze im Schwyzerdütsche isch s Zyyl au, über di sproochlichi Situation in de Dütschschwyz ùffzkläre ùn Landeskùnd z vermittle.
De glyche Aasatz verfolgt au e Mittel vo 2009 „Chunsch druus? Schweizerdeutsch verstehen – die Deutschschweiz verstehen.“, wo vùm Raphael Berthele, em Martin Müller ùn em Lukas Wertenschlag konzepiert ùn vo meerere Autore vo de Schwyzer Universität Frybùrg gmacht worde isch. Des Buech isch für Lüt denkt, wo scho Hochdütsch chönne ùn Schwyzerdütsch wenn verstoo. In däm Buech chùnt weenig gschriibeni Mùndart vor, mer het sich bwùsst defür entschiide, vorallem mündlichi Ùffnaame ùff CD ùn DVD z bruuche. Die Ùffnaame stamme uss verschiidne Schwyzer Dialäkt. „Chunsch druus?“ isch nooch Theme wie „En Guete Mitenand! Essen und Trinken“ oder „Wo schaffed Si? Arbeit und Beruf“ gliidret. Vorallem mit eme Fokus ùff di luutliche Regelmässigkeite zwüschem Alemannisch ùn em Hochdütsch werde Wortschatz ùn Grammatik trainiert.
Elsässisch
Anne 1985 isch dr „Cours d’Alsacien“ vu dr Elsa Laugel-Erny rüskumme. D Schriibig isch draditionäll (noch am hochditsche Schriftbild). Welli Dialäktspiilart ass do glehrt wird, isch nit agää, s mueß aber e unterelsässischi Variante sii, wohl Stroßburgerisch. In däm gleine Lehrbuech hets Lektione, wu eifachi Dialäktsätz oder Dialog uf dr linke Sitte stehn, d franzesisch Ibersetzig uf dr rächte. D grammatische Erklärige drzue sin ganz gnapp; in viile Lektione gits gar keini. Am Schluss vum Buech hets e Kurzgrammatik. Zum Cours d’Alsacien ghere zwoo Kasette drzue (eini uf unterelsässisch un eini uf oberelsässisch).
Andre Autore han aui verschìdene Lehrbiecher veräffentligt:
Dr bekannte ASSIMIL Verlag hat die Lehrbiecher fer s Elsàssische üsaggaa:
Weblink
Alemannischi Grammatike un Deilgrammatike im Internet:
D Byträäg zur Schwyzertüütsche Grammatik (BSG) und d Byträäg zur schwyzertüütsche Mundartforschig (BSM) sind all vo de Schwyzerische Nationalbibliothek digitalisiert woorde, und me cha si daa abelade:
Impresario
En Impresario (vo italiänisch impresa: Undernääme) isch bsundrigs im 17. bis ins 19. Joorhundert dr Läiter und mänggisch au dr Bsitzer vom ene Operehuus oder vom ene Theater gsi bzw. vom ene Opere- oder Theaterundernääme. Im dütsche Sproochruum wird dr Begriff nüm brucht, im änglische hingeege wärde freiji Theaterbroduzänte au hüte no as Impresario bezäichnet.
Mä cha dr historisch Impresario mit em hütige Intendant vergliiche. Er isch dr Gschäftsfüerer gsi und het d Verantwortig ghaa für d Finanze und d Reputazioon vom Huus.
Bekannti Impressario
Äine vo de bekanntiste Impresario isch dr Komponist Georg Friedrich Händel gsi, wo z London sini Opere im äigene Huus ufgfüert het und au dr künstlerisch Läiter und Gschäftsfüerer in äim gsi isch. Eson e Personalunion isch aber nit üüblig gsi. Vilmol isch dr Impresario e Mezeen gsi, wo mit Gäld usgholfe het.
En andere bekannte Impresario isch dr Sergei Djagilew gsi, dr Gründer und Läiter vo de Ballets Russes.
Dr Florenz Ziegfeld Jr. het mit de Ziegfeld Follies am Aafang vom 20. Joorhundert am Broadway groossi Erfolg gfiirt, wie au dr Miusiklkomponist und -broduzänt Andrew Lloyd Webber.
Politische Linke
Under dr politische Lingge verstoot mä die underschiidligste wältaaschaulige Ströömige im politische Spektrum, wo aber alli drvo usgönge, ass d Mensche grundsetzlig gliich si. Mit lingger Politik bezäichnet mä e Politik, wo Ungliichhäite will ufheebe und Sozialstrukture, wo as Underdruckig aagluegt wärde, füür die wirtschaftlig oder gesellschaftlig Bschissene will ändere. Iire draditionell Gegepol isch die Politischi Rächti.
Dr Begriff isch scho vor dr „groosse“ Franzöösische Revoluzioon (1789–1799) verwändet worde. Politisch Linggi und Rächti si denn noch dr Julirevoluzioon vo 1830 wäärend dr sogenannte „Julimonarchii“ im franzöösische Parlamänt uf dr lingge, repektiv dr rächte Site ghockt. Zerst si die Lingge alli die gsi, wo gege die dradizionelle, monarchische Herrschaftsforme vo de öiropäische Staate Politik gmacht häi, das häisst mä het mit em Begriff antimonarchistischi, republikanischi und klassisch liberali Ströömige gmäint.
Hutzüdags verstoot mä under ere „lingge“ politische Posizioon mäistens e Haltig, wo sich ideologisch vo mee oder weniger usbrägte sozialistische Grundsetz abläitet. Er wird vor allem aagwändet uf e Kommunismus und Anarchismus, hützudags weniger as früeber au uf d Sozialdemokratii und dr Sozialliberalismus (Linggsliberalismus).
Es git Lüt, wo rächts und linggs für überhoolti Begriff halte, wil in dr Politik d Blickwinkel in de verschiidene Beriich vom öffentlige Lääbe seer underschiidlig chönne si und es seer schwiirig cha wärde, die verschiidene Standpünkt in e dradizionells Linggs-Rächts-Schema z kwätsche. Drotzdäm wird dr Begriff überall brucht, vilmol zum sich mit Indiwiduum, politische Grubbe und Barteie chönne identifiziere.
Oberon (Oper)
Oberon – em englischa Original hoißt’s Oberon, or The Elf King’s Oath (Oberon odr dr Schwur vom Elfakeenich) – ischt a Romandischa Opr en drei Uffziig vom deitscha Kombonischda Carl Maria von Weber. S Libreddo stammt vom James Robinson Planché. Als Vorlag hôt’r s gleichnamige Epos vom Christoph Martin Wieland ond a baar Kloinichkeida us-em William Shakespeare seine Drama Ein Sommernachtstraum ond Der Sturm benutzt. S erscht Môl uf d Bihne komma isch des Werk am 12. April 1826 em Keeniglicha Opernhaus Covent Garden en London. A Uffihrong dauret rond drei Stond.
De erscht deitsch Ibrsetzong stammt vom Theodor Hell. Dô driber, wann des Werk en dera Fassong zom erschda Môl ibr a deitscha Bihne ganga ischt, geit’s ondrschiidliche Moinonga bei dr Fachwelt. Laut dr Hertha Bauer isch de deitsch Erschtuffihrong am 23. Dezembr 1826 z Leipzig gwäa. Dr Rolf Fath drgega behaupdet, dass des Werk en dr deitschschbrôchiga Fassong zom erschda Môl 1828 en Dresden uff d Bihne komma ischt. Weitre deitschschbrôchige Fassonga mit zom Doil starke Abweichonga gegenibr-em Theodor Hell stammet vom Franz Wüllner (Mincha 1890), vom K. Gutheim ond em W. Reinking (Berlin 1955), vom Ernst Poettgen (Stuegert 1961), vom Manfred Linke (Bregenz 1977) ond vom Anthony Burgess (Leeds 1986).
Orkeschtr
Firs Orkeschtr braucht ma zwoi Fleeda, genausoviil Oboa, Klarinedda ond Fagodd, viir Herner, zwoi Trombeeda, drei Posauna, a Harf, a Gidarr, a Schlagwerk ond dreißg Streichr.
Ort ond Zeit
Dui Opr schbiilt en de Reich vo de Feea ond de Franka, z Bagdad ond en Tunis em Jôhr 806.
Erschtr Uffzug
Dr Garda vo de Feea em Oberon seim Reich
Am Ôfang erfehrt s Publikom vom Puck, dass dr Oberon mit seira Frau Titania an furchtbara Streit ghet hôt. Dô drbei isch’s drom ganga, ob en dr Liibe wohl d Manna de treieschde send odr s andre Gschlecht. Weil-se sich et hend einiga kenna, hôt dr Oberon da Entschluss gfasst, dass’r sich erscht wiidr mit dr Titania vorsehna dät, wenn a Menschapaar gfonda wuud, wo sich boide – trotz älle Widrigkeida vom Leaba – trei bleibet. Wia dr Oberon grad drbei ischt, sein Schwur zo bereia, vorzehlt-em sei dinschtbarer Goischt Puck vom Ridder Hüon, wo e-ma Zwoikampf an Soh vom Kaiser Karl erschlaga hôt ond bloß ondr dr Bedingong begnadicht wôrra ischt, dass’r nôch Bagdad gôht ond deet sellen Kerle ombrengt, wo neabem Kalifa sitzt. Hendrher miaß’r dr Rezia, em Kalifa seim Dechterle, an Kuss gäa ond se entfihra.
Dr Oberon zaubret da Hüon ens Feeareich ond lôôt-am em Troom d Rezia erscheina, fir dui sei Herz glei entflammt ischt. Nôô weckt’r-n uff ond vrschbricht-em sei Hilf. De sell beschdôht us-ma Wondrhorn, wo-mr bloß dreneiblôôsa muaß, om vôr älle Gfahra gschitzt zo sei. Em Hüon sei Knabba Scherasmin kriagt an Becher, wo sich emmr wiidr mit Wei fillt, sobald mr-n austronka hôt.
Vrwandlong: A offena Halle em Harem vom Kalifa Harun al Raschid z Bagdad
Dr Oberon hôt au dr Kalifadochdr Rezia an Troom gschickt. Dô dren ischt-ra dr Hüon erschiina, wo-ra arg gfalla hôt. Jetzt sehnt-se sich nôch-em ond hofft, dass’r bald nôch Bagdad kommt ond-se mitnämmt. Nô dät-se endlich vo ihrem vrhassda Breidigam Babekan, ama persischa Prinza, loskomma.
Zwoidr Uffzug
Em Prunksaal vom Kalifa
Vrwandlong: Em Garda beim Palascht
Dr Hornruaf hôt da Oberon erscheina lau. Der fihrt jetzt dia zwoi Liibespaar zom Hafa ond schwätzt en ens Gwissa, dass-se sich jô emmer trei bleiba sollet, egal was bassiirt. Reddong fendet-se uff-ma Schiff.
Vrwandlong: A Felsalandschaft mit-ma trischda Ufer
Uff da Befehl vom Oberon muaß jetzt dr Puck mit älle Naturgoischtr an arga Sturm entfacha, om selle zwoi Pärla zo priafa, ob se au gwiiß zoanander haldet, wenn-se vom Schicksal arg beidlet werret. Dr Sturm lôôt des Schiff stranda. D Rezia ond dr Hüon werret ans Land gsetzt.
Solang dr Hüon nôch-ra Hilfe suacht, lauft a andrs Schiff en da Hafa ei, was bei dr Rezia a Glicksgfiil ausleest. Des muaß abr glei emma Schrecka weicha, weil der Segler ara Piradabande gheert. Dia Seeraiber schnabbet sich glei dui Kalifadochter ond nemmet-se mit. Wia dr Hüon zruckkommt, lôôt-en dr Oberon vo seine Feea ond Goischtr en-an diafa Schlôf vrsenka.
Driddr Uffzug
Em Emir Almansor sein Palaschtgarda en Tunis
Dr Emir vo Tunis hôt d Rezia, d Fatime ond da Scherasmin de Pirada abkauft. Während de ledschde zwoi als Sklava bei-nem schaffa miaßet, hôt’r dui scheena Rezia fir sein Harem bestemmt.
Dr Oberon lôôt da schlôfenda Hüon vom Puck em Almansor sein Garda brenga. Wia-nr deet uffwacht, trifft’r uff sein Knabba ond d Fatime. Vo deane erfehrt’r, was dr Rezia bassiirt ischt. Dô druf fasst’r da Entschluss, sei Geliibda zo befreia.
D Rezia ischt ganz traurich, weil-se glaubt, dass-se da Hüon nia meh seha dät. Pletzlich daucht dr Almansor auf ond macht-ra gheerich da Hof. D Rezia abr lôôt-en abblitza.
Em Emir sei Liablengsfrau Roschana hôt gmerkt, was ihr Môô mit dera fremda Scheena em Schild fihrt ond wuud eifrsichdich. Dô entdeckt se em Garda da Hüon ond lôôt-en zo sich ruafa. Jetzt will-se sich an ihrem Môô rächa ond brobiirt, da Hüon zo vorfihra. Abr au dr sell bleibt standhaft, obwohl-em d Roschana vrschbrocha hôt, er kennt dr nuie Emir werra, wenn’r da Almansor ens Jenseits beferdra dät. Der abr ibrrascht dia zwoi ond vrhengt d Todesstrôf ibr-se.
Vrwandlong: A freier Platz mit-ra Holzbeig ond ma Rosabusch
Uff-am Platz vôr-em Palascht send d Sklava drmit beschäfdigt, an Scheidrhaufa uffzobaua. Uff deam soll dr Hüon vrbrennt werra. Wia des d Rezia merkt, gôht-se zom Emir ond fleht-an ôô, ihrem Geliibda sei Leaba zo schona. Abr so a Ôôsenna vrsetzt da Almansor erscht reacht en Zorn. Ond drom soll d Rezia glei mit-em Hüon da Flammatod erleida. Zom Glick hôt dr Scherasmin des Wonderhorn, wo uff dr See em graußa Sturm vorloraganga ischt, wiidrgfonda. Dô blôst’r krefdich nei, ond uff oimôl fanget älle ôô zo danza. Beim zwoida Tuuda erscheint dr Oberon mit dr Titania. Wia dr Elfakeenich siht, dass seine zwoi Schitzleng älle Priafonga brav bestanda hend, vrsehnt’r sich endlich wiidr mit seim Weib. Selbandr brenget-se dia Erdabirger nôch Aachen.
Ondr de Kleng vo-ma feierlicha Marsch treddet dr Hüon ond d Rezia vôr da Kaiser. Weil dr Hüon sei Ufgab, wo-nr vo-nem gschdellt kriagt hôt, voll gleest hôt, zeigt sich dr Kaiser zfriida.
Musik
Bevôr uff dr Bihne de eigentlich Handlong ôôfangt, kriagt s Publikom a glanzvolls klois Meischtrwerk vorgsetzt, wo mr au oft – losgleest vo dr Opr – em Konzertsaal heera kô: d Uvertiire. Se fangt ôô mit-ra langsama Eileidong, em Oberon sei Zaubrhorn. Mit-ra bissle Fandasii heert mr d Elfa flischtra ond d Kobold vorbeiziha. Uff da langsama Doil folgt a Allegro, wo em Hüon sei Kampf gega sella Widrichkeida schildret, wo-nem vom Elfakeenich ufferlegt wôrra send. Am Schluss stôht, emma jublvolla Glanz, dr Rezia ihr berihmda Ozean-Arie.
Dr musikalische Heheponkt em erschda Uffzug ischt em Hüon sei Arie Von Jugend auf im Kampfgefild. Em zwoida Akt hôt’s glei zwoi Sacha, wo s Publikom bsonders ôôschbrechet: Dr Rezia ihr Arie Ozean, du Ungeheuer ond dr Chor vo de Meermädla Oh, wie wogt es sich auf der Flut. Em dridda Uffzug hebet sich dr Fatime ihr Arie Arabien, mein Heimatland ond dr Schlusschor In Bardengesängen die Mähr soll erblühn von Rezia, der Schönen, und Hüon kühn vo de andre Musiknommra ab.
Wia dui Opr entstanda ischt
Nôch-em graußa Erfolg vo seim Freischitz isch dr Weber en ganz Eiropa bekannt wôrra. Em Auguscht 1824 hôt dr Direktr vom Keeniglicha Opernhaus Covent Garden bei-em ôôgfrôgt, ob’r et a Opr fir London schreiba wett, r dät au a guads Geld drfir kriaga. Dr Weber hôt et lang ibrlegt ond bald zuagsait. Zwoi Stoff hôt’r zor Auswahl kriagt: Faust ond Oberon. Als Libreddischda ischt en boide Fäll dr englische Dramadiker James Robinson Planché scho feschtgschdanda. Dr Weber hôt sich fir da märleshafda Oberon entschiida. A ferdigs Tekschtbuach hôt abr noh et exischdiirt. Des ischt-em emmr breggelesweis zuagschickt wôrra, wenn halt amôl wiidr a greeßers Stickle drvoo ferdich gwäa ischt. Drom hôt dr Kombonischt au koin Eifluss uff da Tekscht nemma kenna, au wenn-em bald klar wôrra ischt, dass dô an Haufa drvoo et seine Erwardonga entschbricht: Riisige Dialogstella ohne Musik, viil zviil Figura, wo bloß mit Schauschbiiler ond Stadischda zo bsetza send, emmr wiidr an Wechsl vom Bihnabild ond an Haufa Danzszena. (Heitzodag dät ma zo so-ma Werk „Ausstaddongsrevue“ saga!)
Obwohl dr Weber gsondheitlich scho arg ôôgschlaga gwäa ischt – r hôt sich d Schwendsucht eigfanga – hôt’r sich deam Zeitdruck beigt ond komboniirt, was s Zeig ghalda hôt. Wia-nr mit seim Werk ferdich gwäa ischt, isch’r a baar Däg vôr dr Urauffihrong nôch London greist. D Warnonga vo seine Ärzt hôt’r en Wend gschlaga. De selle hend-em a vollkommna Ruha vrordnet, nô kennt’r villeicht noh fenf Jôhr leaba. Wenn’r abr so weidrschaffa dät wia bisher, sei’s mit seim Leaba scho en-a-baar Monat rom.
Z London hôt dr Weber mit seine ledschde Kreft d Proba gleidet, am 12. April 1826 d Urauffihrong ond nô noh zwoi weitre Vorstellonga dirigiert; abr scho knabb zwoi Monat nôch dr Urauffihrong hôt’r sei Leaba ausghaucht.
Schönau (Odenwald)
Schönau (pfälzisch Schääna) isch e Stadt im Rhy-Necker-Chrais z Bade-Wirttebärg. D Stadt het Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Schönau lyt am Sidhang vum Odewald im Dal vu dr Steinach, eme rächte Zuefluss vum Necker. Nochbergmaine vu Schönau (Odenwald) sin Heiligkreuzsteinach, Heddesbach, Hirschhorn, Neckarsteinach, Neckargemünd, Wilhelmsfeld un Heidelberg.
Dr Baan bstoht us 9,1 % Landwirtschaftsflechi, 81,2 % Wald, 9,1 % Sidligsflechi un 0,6 % sunschtiger Flechi.
Gmaigliderig
Zue Schönau ghere d Stadtdail Altneudorf (mit dr Derfer Oberdorf un Unterdorf) un Schönau (mit dr glychnamige Stadt, d Ortschaft Bei Altneudorf, Landheim Lessingschule (Lochmühle) un Lindenbach un em Wohnblatz Hasselbacherhof.
Gschicht
D Gschicht vu dr Gmai fangt aa mit dr Grindig vum Chloschter Schönau dur s Bischtum Worms anne 1142.
Verwaltig
Schönau het sich mit dr Gmaine Heddesbach, Heiligkreuzsteinach un Wilhelmsfeld zuen eme Gmaiverwaltigsverband mit Sitz z Schönau zämmegschlosse.
Dr Burgermaischter isch dr Marcus Zeitler.
Wahle
Ergebnis vu dr Landdagswahle syt 2006: 1 2006: WASG, syt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Schönau ghert zum Pfälzisch.
Kloster Gnadenthal (Aargau)
S Chloschter Gnadethal isch es ehemaligs Zischterzienserinnechloschter i de Nöchi vo Niderwil im Kanton Aargau. Es ligt diräkt a de Rüüs.
Gschicht
Ab de Ziit ums Johr 1250 hei Fraue z Gnadethal in ere religiöse Gmeinschaft gläbt. Mit em Bau vo ere eigene Chile hei sie sich 1282 vo de Pfarrei Niderwil trennt. Am 17. Septämber 1394 het s Generalkapitel bschlosse, d Gmeischaft im Zischerzienserorde ufznää. So hei d Fraue vo Gnadethal ab em 2. Februar 1396 d Tracht u d Regle vo de Zischterzienser aagnoo. Als erschte Äbtissin hei si d Hedwig Maschwanden gwählt. Im Johr 1432 het s en grosse Chloschterbrand gää. Näbe de Chile sin au vili anderi Gebäud aabebrennt und händ müesse wider ufbauet werde. Im Johr 1608 het en zwaite grosse Brand vil Schade aagricht. Nebe de Chile isch au s Chloschter mitsamt em Archiv zerstört worde.
S Chloschter het bis 1841 bschtande und isch, wie alli Aargauer Chlöschter, i dem Johr ufghobe worde, was zum Aargauer Chloschterstriit gfüert het. Als eis vo vier Frauechlöschter het es 1843 wider dürfe eröffnet werde un het denn bis 1876 Bstand gha.
Den isch im Chloschter zerscht e Fabrigg ygrichtet worde, und sid 1894 isch drin es Pflägheim.
Wikibooks
Wikibooks [vɪkiˈbʊks], friehner Wikimedia Free Textbooks Project und Wikimedia-Textbooks, isch e Schwösterprojäkt vo de Wikipedia und de Projäkt vo de Wikimedia Foundation. 'S isch am 10. Juli 2003 agfange worre. Sit em 21. Juli 2004 hön di dütsch- und anderschtsprochigi Editione ihri eigeni Subdomain.
S Projäkt stellt e Sammlig vo freie Lehr-, Sach- und Fachbiecher dar, wo in de Zämmearbet vo de Nutzer erstellt werre, ähnlig wie bi de Wikipedia. Des heißt, dass jeder e Kapitel bearbeite, indëm er uff "Bearbeiten" klickt.
Alli Biecher uff Wikibooks stönn under de GNU-Lizänz für freii Dokumentation. Dodemit chönne Biecher genau wie d Wikipedia-Artikel beliebig überarbeitet und verbreitet werre, solang d Ursprungsautore gnännt werre.
S Alemannisch Wikibooks isch am 2. Jänner 2007 gründet wore un im April 2008 noch eme Bschluss vo de Alemannische Gmeinschaft mit dr Alemannische Wikipedia, em Wiktionary, em Wikiquote un em Wikisource verschmulze wore. Hite isch s Alemannisch Wikibooks as Alemannischi Biecherei e eigene Namenruum innerhalb vo dr Alemannische Wikipedia.
Châtillon FR
Châtillon (patois [a tsaθijˈɑ̃ɔ̃]; tüütsch Kastel) isch a politischi Gmiin im Broyebezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.
Geografi
Châtillon liit abtrennt vom Nüüebùrgersee dür ds Dorf Font, wa jetz zue Estavayer ghöört. Va de Gmiinflechi si 57,7 % landwirtschaftlichi Flechi, 26,9 % Waud ù 15,4 % Sidligsflechi. Nachpuurgmiine va Châtillon si Estavayer, Cheyres-Châbles ù Lully.
Gschicht
Châtillon isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1525 aus de Chatillion.
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 8 % gläge.
Religion
64,2 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 25,5 % evangelisch-reformiert.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 274 Yywoner 86,1 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 11,3 % Tüütsch ù 2,6 % anderi Spraache.
De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 2 va de 274 Yywohner ggredt.
Hermann Umgelter
Dr Hermann Ludwig Umgelter, wia-nr mit-em volla Nama ghoißa hot (* 28. Februar 1891 z Botnang [seit 1922 a Stadtdoil vo Stuegert], wo-nr am 24. Juli 1962 au gschdorba ischt), ischt a bedeidender schwäbischer Landschaftsmoler gwäa.
Bezirk Schwarzenburg
Dr Amtsbezirk Schwarzeburg het 9'950 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 157 km² gha.
Sit em 1. Jänner 2010 ghöre auui Gmeinde zum Verwautigskreis Bärn-Mittuland.
Hermann Umgelter
Aus seim Leaba
1910 macht sich dr Umgelter z Fuaß uff da Weag noch Italia. Ondrweags molt’r fleißich Bild om Bild, om mit-em Vorkauf vo selle Werk sein Lebensondrhalt bestreida zo kenna. Des klabbt abr et emmer so guad, wia-nr sich des vorgschdellt hot, so dass’r zwischadurch emmer mol wiider dui Zeit als Hongerleider frischda muaß. Mit dr Zeit ibrmannt da Umgelter so arg s Hoimweh, dass’r – au wiider z Fuaß – ens Schwobalendle zruckkommt. 1911 wuud’r zom Kommiss eizoga. Sein Denscht leischdet’r ab bei dr Kaiserlicha Marine z Wilhelmshava am Jadebusa. Ond d Herzogin Wera von Wirteberg (1854–1912), wo sellen Kerle en ihr Herz gschlossa hot, losst ihrn ganza Eifluss spiila, dass’r net ällzoviil Zeit mit de Kanona ond de Torpedos hantiira mueß, sondern gnuag Zeit zor Vorfigong hot, om seira Liblengsbeschäfdigong nochganga zo kenna. Neaba de oschtfriisische Landschafda zoichnet ond molt’r jetzt halt au noh Porträäs vo älle megliche hohe Milidär. So ibrstoht’r da Erschda Weltkriag ohne Blessura.
Wia dr Umgelter wiider en seira Hoimet ischt, koo-nr sich’s leischda, sei Leaba als freischaffender Kinschtler zo gschdalda. Seine Bilder werdet mit-ma graußa Erfolg uff viile Ausstellonga zeigt, zom Beispiil beim Wirdabergischa Kunschtvorei ond en dr Stuegerter Staatsgalerii. Dia Ei-nahma us-em Vorkauf vo deane Bilder ermeglichet em Umgelter, Reise noch Frankreich, Italia, Eschtreich ond en d Schweiz zo macha. Zo seine Kunda gheeret bald an Haufa vo de Stuegerter Graußkopfede wie zom Beispiil dr Robert Bosch ond dr Obrbirgermoischtr Arnulf Klett.
A-ma scheena Dag fellt’s em Schwäbischa Albvorei ei, er kennt jo amol an Weddbewerb ausschreiba, wo s schenschde Bild vo dr Schwäbischa Alb gsuecht wuud. Ond neamert wondret sich do driber, dass dr Hermann Umgelter da erschda Preis kriagt.
Am 24. Juli 1962 schließt dr Umgelter seine Auga fir emmer. S ischt-em vorgennt gwäa, 71 Johr alt zo werra. Sei ledschda Ruah fendet der Moo uff-em Friidhof wo seim Hoimetort, wo seit 1922 zo Stuegert gheert.
Schwäbisches Schreiben
S  Schwäbisch Schreiba – des moind wia ma s gschwadsde Schwäbisch en ebbes Gschriebens omsedsd. S Ziel vom Schreiba – au isch s andre Leid sei G'red zuagängle z macha. S Broblem bei älle Schbechschbroocha, daß s koi Fibl (a ABC-Buach) geid. Jede Gegnd, jedr Flecka hd seine Schbroochoigahida.
Gschichd
Seid oogfähr 200 Dausend bis 400 Dausend Joor schwedsad d Menscha, abr erschd seid 5000 Joor geids Schrifda, mid dene ma s Gschwädsde feschdhalda kaa. Drvor hods au scho Läsbars geba. Des warad Zoichnonga, mo Gschichda odr Wensch zoigd hen. En onsrer Gegend hod s Schreiba bei de Möch aagfanga, mo auf ladeinisch Kronika on Bedbiachr (ab-)gschrieba hend.
Argumend
Fir s schreiba vom Gschbrochana hods edlich Grend. Wann oinr schreibd, will r dass des bleibd was r said. Des kaa sei Nama sei odr ebbes, mo r Andre wissal lao will odr au wia dr Codex Hammurapi, mo a Rächdsordnong zoigd. Beim Schreiba – wia beim Reda – muaß ma se ibr da Enhald en s Klare komma.
Forma
Als Forma hend se vrschiedne Forma endwiggld.
Ondrschied
D erschd ond d zwoid Schreibweis senn Forma, mo em 'Schreiben nach Gehör' endschbrecha deanad. S Broblem drbei isch, dass s Ergebnis ondrschiele isch.
D dridd Schreibweis, mid Endrongszoicha, vrlangd, dass dr Läsr dia Zoicha kennd. Beim Schreiba fend mr dia Zoicha mischdns ned älle zsemma en ama Zoichasads.
D vierd Form, d em Internationala Phonetischa Alphabet isch no meh aigschrängd.
Vorschläg
Weil s koi feschde Schwäbische Schrifd geid, werrad vrschiedne Vorschläg gmachd, mo s Ziel hend
Aawendonga
Em Schboochadlas vo Bayerisch-Schwoba wurd, wann s Laudschrifd sei sodd
Au d andre Endronga send blos mid Sondraaweisonga wia, odr megle:
Aamergonga
<references group=A />
Italienisch-Ostafrika
Italiänisch-Ostafrika (, abgekürzt A.O.I.) isch de Name vom grosse zämmehängende italiänische Kolonialgebiet im Oste vo Afrika ksi, wo vo 1936 bis 1941 existiert hät.
Gschicht
D Kolonii isch nach em Äthiopiechrieg vo 1935/36 1936, wo Italie sigriich ksi isch, gründet worde. Si hät d ehemalige drü Kolonie Italiänisch-Somaliland, Eritrea und s Kaiserriich Äthiopie umfasst und hät e potenzielli Bedrohig für d britischi Kolonie Britisch-Somaliland und d Seewäg zum Sueskanal dargstellt.
Im Zweite Wältchrieg im Ostafrikafäldzug isch d Kolonii durd d italänischi Invasion und Annexion vo Britisch-Somaliland vergrösseret worde. Am 28. Novämber 1941 isch denn die ganzi Kolonii a d Brite verlore gange.
A de Pariser Friidenskonferänz hät s Königriich Italie 1946 und bi de Unterzeichnig 1947 d Republik Italie druf verzichte müesse.
Münster (Begriffsklärung)
Münster (vo lat. monasterium, Chloster), mängmol au Minschter oder Munster, cha si:
ä Chäs
Lueg au:
Veronika Minder
D Veronika Minder Grossenbacher (* 9. Februar 1948 z Spiez) isch e Schwyzer Kuratori, Dramaturgi un Filmreschiseeri. Ire Film «Katzenball» isch meefach uuszaichnet woore.
Lääbe un Wäärch
D Minder isch z Spiez ufgwagse un deert vu 1955 bis 1967 uf d Primarschuel un d Sekundarschuel gange. No dr Matura Typ B z Inderlache het si vu 1967 bis 1976 an dr Uniwersitet Bärn Chunschtgschicht, klassischi Archeology un Publizischtik studiert un as Lic. phil. hist. abgschlosse.
Ab 1977 het si bim gnosseschaftlige Schallblattelaade «Tribe Productions» z Bärn, z Soledurn un z Burgdorf gschafft. Vu 1981 bis 1988 isch si Mitinhaaberi vum «Spray Tutto» (speeter «Klima» un «Variato») mit Airbrush-Aarbete gsii. Si het Kunzärt, Moodischaue un Multi-Media-Veraastaltige z Bärn un z Züri organisiert.
Vu 1988 bis 1997 het si d Gschäft vum «Kellerkino» z Bärn glaitet. Si het im Lauf vu dr Joor Filmzykle, Sunderveraastaltige un Kino-Dräffe un verschiideni Veraastaltige iniziiert:: «FrauenFilmTage Schweiz» (NouvElles), «Die Zauberlaterne» (Kinderfilmklub, Sektion Bern), un anne 1996 zäme mit em Patrik Martinez s Lesbisch-schwul Filmfestival «Queersicht». Derzu isch si im Voorstand vum Schwyizerische Studiofilm-Verband Cinélibre gsii.
Ab 1999 het si wider as freii Kulturvermittleri gschafft. Si verschiideni Veraastaltige im Kulturberaich organisiert un duuregfiert, unter anderem Film- un Videoraie (Cinématte, Dampfzentrale, Lichtspiel Kinemathek), Kunzärt (basel sinfonietta, Dampfzentrale, HMT Bern), s Kult-Hur-Festival, UFA-Fabrik, Berlin, Auftakt 2000, Kulturfestival Dampfzentrale, d Berner Tanztage «SexChangeSex» un anderi.