cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wartau
Geografy
Dr Gmeindbann het öppe 42 Kwadratkilometer. Er foot im Oschte am Rhy a, wo au d Landesgränze vo dr Schwiiz drin dure lauft. D Wartouer Gränze isch öppe sächsehalb Kilometer im Rhy. Ännet em Rhy sind d Liechtesteiner Gmeinde Balzers und Triese. Im Süüde, bi Trüebbach, chunt dr Rhy mit eme starche Rank bis fasch an Fuess vom Schollbärg, wyter gäge Nordoschte lyt denn linggs vom Rhy die wyti Rhynau, es flachs und füechts Gebiet mit vil Gwässer und Wälder, wo bi Pladastrada dr tüüfscht Oort vo dr Gmeind isch; d Ebeni lyt dört uf 461 Meter über Meer. Em Rhysytedamm no, wo öppe zää Metr höcher als d Ebeni hindedra isch, lauft d Autobahn dur s Gebiet vo Wartou. Am Rand vo dr Ebeni sind d Dörfer Trüebbach, Azmoos, Wiiti und Plattis.
Obedra im Rhintl lyt Sargans, undedra chunt Seevele.
Gäge Weschte goot’s stotzig z’duruff zum Bärgmassyv mit em Gonze, em Tschugga, em Gauschla und em Alvier. Das isch dr öschtlechscht Deil vo dr Bärgchetti, wo bim Waalesee mit de Chuurfirschten afoot. Ufem Alvier isch dr höchscht Punkt vo dr Gmeind, er isch uf 2341 Meter über Meer. Vom Bärghang chömen es baar Bech obenabe, dr Luterbach, dr Trüebbach, dr Lochbach, dr Mülibach und dr Seevelerbach.
Uf dr Weschtsyte vo dr Chammegg goot dr Gmeindbann ännet dr Wasserscheidi no bis zu dr grossen Alp Palfriis abe, wo graad oben am Seeztaal lyt, meh als tuusig Meter höcher als d Ebeni, oben a de Flüene vom Underbärg. Vo Ragnatsch i dr Gmeind Mels goot e Säilbaan uf Tschugge.
Au im Oschte vom Alvier het Wartou grossi Alpe. S einten isch d Schaaneralp mit em Schaanerbärg undedra, under em Giirespitz isch dr Alpstafel Labria, am Gonze d Alp Riet und grad undedra die bsunders stotzigi Alp Walserbärg mit em Maiebärg, em Saxerbärg, em Puzzbärg, em Lanabärg, em Wiislibärg und em Balzbärg.
Im grosse Gmeindbann vo Wartou, wo so underschidlechi Landschafte derzue ghöre, findet me vil wärtvolli Naturzone. Es git Moorgebiet, trocheni Matte, Trochemuure, verschideni Wälder und Bärgbiotoop. S Föönklima hilft ass d Pflanzen i däre Region guet wachse. D Biolooge händ usegfunde, ass es im Bann vo Wartou vo alne Sanggaller Gmeinde bsunders vil veschideni Pflanzenaarte het. Schöni Naturschutzpiet sind Magletsch-Plattis und Scholleriet. D Umwältgruppe Wartou pflägt d Natur.
Und denn isch no z säge, ass Wartou a wichtige internazionale Vercheerslinie lyt, mit dr Autobaan, wo grad bi Trüebbach en Uusfahrt isch, dr Ysebaanlinie und dr Kantonsstroos. Und au e grossi nazionali Hochspannigsläitig goot dur d Ebeni em Rhy noo.
I früenere Zyte, vo dr Rhykorrekzioon, wo 1862 agfange het, isch dr chly Bärgpass über Matug e wichtige Wääg gsi, zum dr wilden Ebeni vom Rhy uszwyche. Bi Trüebbach isch e Fääri übere Fluss ggange. 1492 händ d Äidgnosse d Stollbärgstrooss under em Felse em Rhy no lo boue. Sid 1872 goot dört, wo früner d Fääri gsi isch, e Brugg uf Balzers übere.
Im Bärgvorsprung vom Maziferchopf het d Schwiizer Armee bi dere strategisch wichtige Stell im Zwöite Wältchrieg und au no spöter e grossi Feschtig ybout gha, wo dr Feschtigsruum Sargans no vrsteercht het. Öppe füfzg Bunker sind am Wartouerbärg bis zum Alvier ufe und unden i dr Au am Rhy verstreut gsi zum s Gebiet oben a dr Feschtig z schütze und dr Wääg em Rhy no z speere. S grossen Artillerywärch Megletsch isch hüt, wo’s d Armee nümme bruucht, es nazionals milidärhistorischs Dänkmol.
I de Felse vom Schollbärg e bekante Chlättergarten ygrichtet.
Gschicht
Ufem Martinsbärg lyt en alti Burgruyne, wo me nid gnau weiss, us welere Zyt si isch. Bin ere Uusgrabig het me gfunde, ass ufem Martinsbärg au en erschti chlyni Chile gstanden isch. Öppe um s Joor 1000 isch bi Gretschins e nöji Chile bout worde. Im 13. Joorhundert isch dört e grösseri Chile hichoo, und i de Wyler sind Kapälle bout worde: z Oberschaan, z Fontnas, z Malans und z Azmoos.
Im Middelalter isch dr Ridder Heinrich von Wildenberg dr Herr gsi uf dr Burg Wart i dr Au am Rhy. Uf em Martinsbärg isch am Afang vom 13. Joorhundert die Burg bout worde. D Rychsvogtei isch zytewys bi de Wärdebärger gsi. Spöter het d Herrschaft de Grafe vo Doggeburg hört, drno em Graf Bernhard vo Tierschtäi, wo e Burger vo Züri worden isch und d Wartou de Zürcher ggä het. Sid 1883 het s Gebiet zu dr äidgnössische Herrschaft Sargaas ghört.
D Burg Wartou isch hüt e Ruyne.
Im 14. Joorhundert sind Walser is Rhintl cho, me het ne dr alt Matugerbärg ggä, wo sider Walserbärg heisst. D Walserfamilie Wapp isch us em Calfreisetaal dörthi cho. Am Ändi vom Middelalter sind z Palfriis, uf Matug und am Walserbärg elf Walser Huushaltige gsi. Es uralts Holzhuus uf Palfriis, wo anne 1410 bout worden isch, het no hütt dr Naame Rothuis. Das isch vilecht s alte Roothuus vo dr Walser Gmeind ob Wartou gsi. Die letschti Sidlig am Bärg, wo no duurend e Walserfamilie gwoont het, isch anne 1835 verloo worde.
Nach dr Reformazioon, wo scho gly im Rhintl agnoo worden isch, isch vo de Lämpfögt uf Sargans i de Wärdebärger Dörfer gly wider dr katolisch Gloube ygfüert worde. Nume Wartou isch zmitzt im katolische Piet immer refermiert blibe.
I dr Zyt vor Helvetik het sech anne 1802 d Republik Wartou konschtituiert, aber 1803 isch das scho wider verby gsi und d Gägend isch e politischi Gmeind vom Kanton Sanggalle worde.
Im Gonze isch es Bärgwärk gsi, wo bis 1966 Ysenärz apout worden isch. Dr Ygang i Bärg isch vo Sargans här, die länge Löcher a den Ärzoodere noo sind under em Bode bis wyt under s Gebiet vo Wartou ggange.
Politik
Wartou het e politeschi Gmeind und en Ortsgmeind.
D Ortsgmeind Wartou tuet s Puureland und d Alpe verpachte. Dr gröscht Deil vo dr Alp Palfriis ghört dr Ortsgmeind.
I de Dörfer vo Wartou sind eigeti Dorfkorporazioone für die lokale Sache und bsunders au für d Wasser- und d Stroomversorgig zueständig:
Rossenges
Rossenges (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Broye-Vully im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Rossenges lyt am linke Stade vu dr Bressonne sidweschtli vu Moudon. Zue dr Gmai ghere d Wyler Rossenges un L'Abbaye. D Gmaiflechi umfasst 94,4 % landwirtschaftligi Flechi, 3,7 % Wald un 1,9 % Sidligsflechi.
Gschicht
Rossenges isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1309 as Rossenge.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 9,1 % gläge.
Religion
86,3 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 7,8 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,6 %, CVP 1,2 %, FDP 16,1 %, GLP 6,4 %, GP 6,2 %, SP 6,2 %, SVP 54,4 %, Sunschtigi 0,3 %.
Dr Burgermaischter vu Rossenges isch dr Yannick Gauthey (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 0,0 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 51 Yywohner 94,1 % Franzesisch as Hauptsproch aagee un 5,9 % Dytsch.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Georg-Büchner-Preis
Dr Georg-Büchner-Bryys (dt. Georg-Büchner-Preis, au Büchnerpreis) isch dr wichtigscht Literaturbryys in dr Bundesrepublik Dytschland un im dytsche Sprochruum.
Gschicht
Dr Bryys isch anne 1923, in dr Zyt vu dr Weimarer Republik, vum Landdag vum Volksstaat Hesse in Erinnerig an dr Schriftsteller Georg Büchner gstiftet wore un an Chinschtler vergee wore, wu us em Georg Büchner syyre Heimet Hesse chuu sin oder mit Hesse geischtig verbunde gsi sin. Är isch uf e Initiative vum Julius Reiber (DDP) vum dertemolige Volkstaat Hesse uusglobt wore fir bildendi Chinschtler un Dichter, Schauspiler un Sänger. Zwische 1933 un 1944 isch dr Georg-Büchner-Bryys dur e Kulturbryys vu dr Stadt Darmstadt ersetzt gsi.
Mengen (Lothringen)
Mengen oder au Mägen (lothrìngisch; frànzeesch Mégange, ditsch Mengen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Mengen lijt uf re Heche zwìsche 205 un 330 m ìwer em Meeresspiejel. Züe Mégange ghert àui no dr Willer Rurange (lothr. Reiderching, dt. Rörchingen).
Gschìcht
Mengen ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1131.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Mengen ìsch. Mengen ghert zem Kommünàlverbànd.
Washington, D.C.
Washington, D.C. [] isch d Hauptstadt und dr Sitz vo dr Regierig vo de Vereinigte Staate vo Amerika. D Abchürzig D.C. stoht für dr District of Columbia, wo mit em Stadtgebiet vo dr Stadt idäntisch isch. Das Gebiet ghört zu keim Bundesstaat, sondern isch as Bundesdistrikt diräkt em Kongräss understellt. D Stadt isch noch em George Washington, em Oberbefählshaber im Unabhängigkeitschrieg und erste Bresidänt vo de Vereinigte Staate benennt. Dr District of Columbia isch noch Columbia, ere poetische Bezeichnig für d USA, benennt.
2009 hette Washington 589'436 Iiwohner gha, d Metropolregion Washington het öbbe 7,6 Millione Iiwohner.
Mit em «Wisse Huus», wo dr Amts- und Wohnsitz vom Bresidänt isch, em «Kapitol», wo s Barlamänt, wo us em Senat und em Representantehuus bestoht, deheim isch und em Oberste Grichtshof befinde sich d Spitz vo alle drei Gewalte in dr Stadt. Washington isch au no Sitz vom Internationale Währigsfonds, vo dr Wältbank und vo dr Organisation vo de amerikanische Staate.
S National Museum of Women in the Arts, wo z Washington stoot, isch eis vo de gröschte Museeä för Kunscht i de USA.
Panbewegung
Mit Panbeweegig, au Pannazionalismus oder Panideologiii, isch e politisch-kulturelli Beweegig gmäint, wo s Ziil von ere isch, s Gfüel vom Zsämmeghööre von ere bestimmte Nazioon oder Religioonsgmäinschaft z sterke. Mäistens wäi Panbeweegige alli, wo zun ere bestimmte Ethnii, Religioon oder Sproochgrubbe ghööre und in verschiidene Staate lääbe, in äim Staat veräine. Panbeweegige si mäistens in dr zwäite Helfti vom 19. Joorhundert oder spööter ufchoo.
Die griechischi Vorsilbe Pan- stoot doo für All-, zum bedoone, ass d Beweegig mee as nume en äinzelni Nazionalidäät will umfasse. Panbeweegige stöön mäistens im ene erbitterete Geegesatz zuenander, wil si vilmol die gliiche Gebiet beaaspruche. Au vo dr Ideologii us het s Underschiid gee, so si die öiropääische Panbeweegige mäistens imperialistisch, die usseröiropääische mäistens gege dr öiropääisch Imperialismus gsi. Hüfig häi d Aahänger von ere Panbeweegig über dr göttlige Ursprung oder die göttligi Missioon vo iirer Ethnii greedet.
E baar vo de Panbeweegige
Felix-Louis Calonder
De Felix-Louis Calonder (* 7. Dezember 1863 z Scuol; † 14. Juni 1952 z Züri), vo Trin GR, isch en Schwiizer Politiker (FDP) gsii.
Er isch am 12. Juni 1913 als bisher einzige Rätoroman in Bundesrat gwählt worde. Am 12. Februar 1920 hät er siis Amt übergeeh. Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
Er isch Bundespräsident gsii im Jahr 1918 und Vizepräsident im Jahr 1917.
Santa Maria
Santa Maria (ital., port., katalan., rum. ua. ‚Häiligi Maria‘, span. Santa María) stoot für:
Santamaria oder Santa Maria isch dr Familienaame vo deene Persone:
Santa Maria isch dr Naame vo dere fiktive Figuur:
Houston (Begriffsklärung)
Houston stoht für:
Houston isch dr Vorname vo dene Persone:
Houston isch dr Familiename vo dene Persone:
Ort mit em Name Houston git s in:
Counties mit däm Name git s in:
Strosse mit däm Name:
Kochbanane
D Chochbanaane, au Gmüesbanaane, Määlbanaane oder Pisangfiige, span. „plátano“, z Brasilie „banana-da-terra“, in vile afrikanische Sprooche Platan oder Plantan, isch d Frucht vo vile Sorte vo dr Banaaneart Musa ×paradisiaca. D Chochbanaane isch in e Hufe dropische und subdropische Regione vo Amerika, Afrika und Asie e Grundnaarigsmiddel (äänlig wichdig wie d Härdöpfel in Öiropa) und isch as Usduschmääl für Zöliakiipaziänte gäignet. Im Geegesatz zur Desserbanaane cha mä sä erst roh ässe, wenn si vollrif isch, das häisst wenn d Schaale vo dr Frucht (fast) vollständig schwarz und s Fruchtfläisch ganz wäich isch. Mäistens wird si kocht oder in Sträife oder Schiibe gschnitte und frittiert oder bröötlet. Hützudags cha mä sä au im dütschsproochige Ruum chaufe.
Gemeinden des Kantons Neuenburg
De Kanton Nöieburg hät 31 Gmainde. Ane 2008 sinds no 26 mee gsii, also 62 Gmainde. Bis Ändi 2017 sind die uf sächs Bezirk (Distrikt) vertailt gsi. Es gitt für d Statistik bi de Waale no wyterhi vier Regioone im Kanton.
Chêne-Bourg
Chêne-Bourg (frankoprovenzalisch [] ) isch e bolitischi Gmai im Kanton Gämf in dr Schwyz.
Geografi
Chêne-Bourg lyt am linke stade vum Gämfersee. Dr Bann umfasst 9 % landwirtschaftligi Flechine, 3 % Wald, 72 % Sidligsflechine un 16 % Vercheersflechine.
Nochbergmaine sin Thônex, Chêne-Bougeries un Vandœuvres.
Gschicht
Chêne-Bourg isch zum erschte Mol gnännt wore anne 270 as Quercus.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch anne 2011 bi 35,3 % gläge.
Religion
16,1 % vu dr Yywohner sin anne 2000 reformiert gsi, 43,1 % remisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrotswahle 2011 het s des Ergebnis gee: FDP 17,6 %, CVP 8,9 %, GLP 2,6 %, GP 16,9 %, MCR 10,6 %, SP 20,3 %, SVP 14,5 %, Sunschtigi 8,5 %.
Gmaindspresidänti isch d Christiane Nicollin (Stand 2012).
Sproch
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 7.221 Yywohner 5.781 Franzesisch as Hauptsproch aagee, 213 Dytsch, 262 Italienisch un 965 anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Mars (Planet)
De Mars (Sümbool: ) isch, vu de Sunne us gsähne, de viert Planet in unserem Sunnesystem. Er zellt zue de erdähnliche (terrestrische) Planete. Ufgrund vu sinere bluetrote Farb isch er nochem römische Chriegsgott Mars bnennt worre un wird oft au als de Rot Planet bezeichnet. Symbolisiert wird de Mars dur e Chreis miteme Pfiil wo schräg noch rechts obe zeigt. Säll Zeiche, wo e Schild mitem dehinder stohende Speer darstellt, stoht fer de Chriegsgott. In de Biologi symbolisiert da Symbol s'männlich Gschlecht. De Mars bsitzt zwä zimli chlaini, uregelmäßig gformti Mond, Phobos un Deimos (griech. "Furcht" un "Schrecke"), in de Mytholigi d'Söhn vum grichische Chriegsgott Ares, wo im römischen Mars glichgsetzt isch.
Wäge sinere rote Färbig het de Mars scho immer d'Mensche fasziniert. D'Färbig selber verdankt de Planet Iiseoxid-Staub, wo sich uf de Oberflächi un in de Atmosphäre verdeilt het. Somit isch de Mars e „rostige“ Planet.
Geologischi Gschicht
D Dichti vo de Iischlagkrater ufem Mars ermöglicht drai geologischi Periode z bistimme, well ältiri geologischi Formatione mee Krater uufwiised, as jüngeri. Die Periode sind noch Gegete ufem Mars binennt. Allerdings isch e gnaui zittlichi Bistimmig nöd mögli. Di drai Epoche sind:
Latène-Kultur
Latène-Kultur isch d Bizaichnig vonere archäologische Kulturgruppe vo de jüngere Isezitt, wo öber wiiti Tail vo Europa verbraitet gsii isch und mit de Galater au uf Anatolie cho isch. Binennt isch si noch La Tène, emene wichtige Fundort vo dere Kultur bi Thielle am Noijeburgersee. D Latène-Kultur werd a de Kelte zuegschribe. Si het di elteri Hallstatt-Kultur abglöst und isch im End i de riichsrömische Kultur uufgange bzw. am nördliche Rand dör d Germane verdrängt wore.
Die wichtigste Merkmool sind Flachgreberfelder mit Graabbigoobe und Pflanzemuster uf de Keramik, im Früe-Latène riichi Förstegreber und im Spoot-Latène d Usbildig vo stadtäänliche Zentre, de Oppida.
Uusbraitig
D Latène-Kultur het sich im 5. vorchristliche Joorhundert i Randregione vo de Hallstatt-Kultur uusbildet, im Oste z Böhme und im Weste a de Marne und undere Mosel bis an Rhii. Under mediterranem Iifluss het sich e noiji Kultur entwicklet, d Keramik isch noi mit Drehschiibe hergstellt wore und mit Pflanze- und Wirbelmuster verziert wore, d Chriegergreber sind mit Waffe und zum Tail mit zwairedrige Striitwege usgstattet wore und s Flachgrab het de Grabhhügel abglöst. Abem 4. Jh. isch d Liicheverbrenig uufchoo un het sich bis zum End vom 3. Jh. völig döregsetzt.
Metrò alpino Bosco Gurin – Formazza
D Metrò alpino Gurin–Pumatt isch es Bouprojäkt von ere Isebaanstrecki i de Tessyner Alpe.
Latène-Kultur
Uusbraitig
Ab 400 sind Gallier us de Marne-Mosel-Region und us Böhme i d Poebni iigwanderet, d Insubrer hend sich um Mailand (gall. Mediolānum »Mittelebini«), d Cenomane am Comersee, und d Boier um Bologna (gall. Bōnonia »Woonsitz«) niderloo und zum Tail mit de Etrusker vermischt. Ane 387 hend die Gallier ger d Stadt Rom plünderet.
Metrò alpino Bosco Gurin – Formazza
Sit öppe de Jartuusigwändi gits Ideee, zwüsched em Schwyzer Walser doorff Bosco/Gurin im Kanton Tessyn und em italiänische Walsertaal Pumatt im Piemont e «Metrò alpino» z boue. Bäidi Oort sind e geograafischi Sackgass, und me hofft, das e Vercheersverbindig Uufschwung brèècht. Im Summer 2022 sell s Projäkt a s schwyzerisch Bundesamt für Vercheer gschickt woorde sy.
Latène-Kultur
Uusbraitig
Im Weste het sich d Latène-Kultur bis zu de Pyrenäe, im Norde bis öber s dütsche Mittelgebirge uusbraitet und im Oste entlang de Donau, iischliessli de Nebeflüss Theiss und Drau. Ane 279 hend Kelte underem Brennus de ganz Balkan öberrent und s Orakel vo Delphi plünderet. D Galater sind 278 öber de Hellespont uf Chliiasie öbere und hend in Zentralanatolie festi Wonsitz ignoo.
Metrò alpino Bosco Gurin – Formazza
D Baan vo Gurin uf Pumatt wèèr vollständig underiirdisch, au di beeden Ändhaltitstele wèèred im Bode. Es wèèr e Traatsäilbaan imene Tunel; si wèèr äispuurig und 5,8 Kilomeeter lang. D Taalstazioon wèèr z Staafelwald/Fondovalle z Pumatt, d Bèèrgstazioon, wo 257 Meeter hööcher lèèg, z Gurin. I äinere Kabyne hetted 50 Lüüt Platz, und d Faarzyt wèèr 8 Minuute. Im Jaar chönnt me 115 200 Passaschier transportiere.
Latène-Kultur
Oppidum-Zivilisation
Im uusgende 3. Joorhundert het sich nördlich vo de Alpe vom Atlantik bis zu de Theiss e Netz vo befestigte Sidlige uusbildet, sognennte Oppida. De Handel isch en wichtige Wertschaftsfaktor wore und vom Mittelmeerruum isch d Bnutzig vo Geld und vo de Schrift öbernoo wore. D Gsellschaft isch vomene Chriegeradel trait wore, wo au de König (rīx) gstellt het und i Chriegszitte isch e Heefüerer (vergobretos) bisitmmt wore. Zum Gfolg vom König hend au Sänger (bardos) ghört. D Priester (druid-) hend en aigne Stand bildet, denebet het s no Seher (vātis) ggee. Di frai Landbivölkerig het schliessli i Sippeverbend glebt.
Metrò alpino Bosco Gurin – Formazza
Choschte tèèt die Baan 52 Milioone Franke. Abgsee vo 15 Milioone müesst si privaat finanziert wèèrde.
Latène-Kultur
Randregione
D Latène-Kultur het en starche Iifluss uf anderi Kulture ghaa, so isch die lepontischi Golasecca-Kultur im 4. Jh. vo de Latène-Kultur öberlageret wore, oni, ass d Bivölkerig gwechslet het. Da gelt au för England wo im 4. Joorhundert Element vo de Latène-Kultur öbernoo wore sind und zum Tail au im südwestliche Irland. I dere Zit hend sich typischi Eliment vo de Latène-Kultur au uf de Iberische Halbinsle uusbraitet und die Keltiberischi Kultur bildet.
Metrò alpino Bosco Gurin – Formazza
D Idee vo dèren underirdische Baan wird vom Helikopterundernämer Giovannni Frapolli voraatribe. Er mäint, die Baan chönnt scho 2027 uufgaa. Im ghööred au d Schiilift, es Hotel und d Jugedhèrbèèrg z Gurin. D Gmäinden im Maggiataal sind defüür und d Baan isch drum au im Masterplan für s ober Maggiataal drinn (zu dèm Masterplan ghöört au e Luftsäilbaan zwüschet Fusio und Ambrì-Piotta). Si hoffed, es brèècht em struktuurschwache Taal wiirtschaftlichen Uufschwung. Machbaarkäitsstuudien erwaartet e Wèèrtschöpfig für Gurin und Pumatt von 26,5 Milioone Franke und 235 nöii Aarbetsplätz (wän au fascht all i de Bouwiirtschaft). D Guriner sälber sind aber skeptisch. Si händ Angscht, das im Döörffli nu na Jubel-Trubel hèrscht, wänn die Baan emaal daa isch. Trotzdèm hät de Guriner Gmäindraat zäme mit em Pumatter Gmäindraat 2019 e schriftlichi Abspraach gschlosse, das Projäkt nèècher aazluege.
Latène-Kultur
Periodisierig
[[Datei:Celts 800-400BC.PNG|thumb|300px| Die witisti Verbreitig vo de Kelte im 3. Jh. v. d. Z.
Metrò alpino Bosco Gurin – Formazza
Am 20. Dezämber 2022 hät de Tessyner Staatsrat chundtaa, das d Metro in kantonaale Richtplaan uufgnaa wiird. Drufabe hät d Stiftig Landschaftsschutz Schwyz e Stelingnaam useggèè, das si das völig denäbe findi. Es gäb ekäi Detäistuudie über d Folge für d Umwält, für d Ruumplaanig, für der Aarbetsmèèrt und für de Wirtschaftsstandoort, und überhaupt sei das Projäkt überdimänsioniert.
Latène-Kultur
Periodisierig
<span title="grüen" style="border-left: 14px solid #96FF00; margin-right: 8px"> S Gebiet vo dr Hallstattkultur (öbbe 750 v. d. Z.)
S Gebiet vo dr La-Tène-Kultur (öbbe 450 v. d. Z.)]]
Zürichgau
De Zürigau oder elter s Zürigöi isch im Middelalter e Naame vo de Landschaft gsi, wo vo de Innerschwiiz im Süüde und de Linthebeni im Südoschte über Züri bis zum Rhy gaat. Das isch ursprünglig e Deil gsi vom alte Gebiet vom Herzogtum Alamannia.
S erschte Mol chunt de Naame inere Kwäle us de 740er Jaare vo. Me hät de Naame dän Zurihgauuia gschribe. Im früene nüünte Jaarhundert hät me s Züripiet, wo bis dän no ganz zum alte Tuurgau ghöört hät, us dem useglööst und als eigeständige Gau aagluegt. Er isch dän zwüschet em Tuurgi und em Aargau ine glääge.
D Gau sind sid em Früemiddelalter die einzelne Regioone im karolingische und dän im tüütsche Königrych gsi, wo vo de Gaugraafe verwaltet worde sind. Für de Zürigau sind öppe d Nääme vo de Graafe Pebo im achte Jaarhundert und vom Ruadker im nüünte Jaarhundert bikant. Spööter sind d Graafe zytewys us de adlige Familie vo de Eberhardinger cho, dän sind d Näleburger und d Burchardinger Zürigraafe gsi und vom elte is zwölfte Jaarhundert d Länzbrger. Wän d Graafe i de Stadt gsi sind, händs di grossi Pfalz uf em Hügel a de Limet pruucht zum drin z woone und z taage, das isch hüt de Lindehoof; und i däre Burg händs au de Chönig empfange, wän dee mid sym Aahang uf Züri choo isch; de Chönig hät de Graafe s Amt i de Gaulandschafte jo eigetli nur uf Zyt ggä und si händ d Pfalze für iin ghüetet.
Aldingen
Aaldinga (amtlich Aldingen) ischt a Gmoed em Landkroes Duttlinga en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Zürichgau
Als letschti Graafe vo Züri sind d Zääringer im Amt gsi. Wo de letscht Herzog us däre Dünaschty ane 1218 gstorben isch, hät d Stadt Züri de Rang vonere rychsunmiddelbaare, also praktisch sälbständige Stadtgmeind überchoo. I de glyche Zyt sind starchi Adelsgschlächter immer wie bedüütender woorde, und die händ d Herschaftsrächt vo de alte Gau abglöst und sozsäge privaat ufdeilt. Im Tuurgi und im Aargau sind das vor alem d Raperswyler, d Rägischpeerger, d Kyburger und d Habspurger gsi, wo grossi Deil vom früenere Zürigau übernoo händ. I de Innerschwiiz sind nodisnoo d Landgmäinde unabhängig woorde und händ spööter en Pund ggründet, di Alti Äidgnosseschaft. Und im Chäärn vom alte Zürigau hät vom vierzääte Joorhundert aa d Stadt Züri rundume d Landschaft vo de Adelsgschlächter übernaa zum es eigets Herschaftsbiet z ha, wo dän spööter de Kantoon Züri woorden isch. Bis im achzääte Jaarhundert hät me defüür de Naame Zürigau no ganz normaal pruucht. Sider gilt er as veraltet.
Aldingen
Geografi
Aaldinga leit am Oschtrand vo dr Boor am Fueß vo dr Schwäbische Alb an dr Prim. Nochbergmoede send d Stadt Rottweil ond Friddlinga em Norde, Denkinga em Oschte, d Stadt Spoachenga em Side ond d Stadt Drossinga ond Deißlingen im Landkreis Rottweil em Weschte.
D Gmarkong setzt sich zemme ous 44,9 % Landwirtschaftsfleche, 34,1 % Wald, 19,8 % Sidlongsfleche ond 1,2 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Aaldinga gheret d Ortsdoel Aixheim (mit em gleichnamige Dorf, em Weiler Neuhaus ond dr Wohnblätz Neueichhof, Neuhof ond Täfermühle) ond Aaldinga.
Gschicht
Aaldinga ischt zom erschte Mol gnennt worde em Johr 802.
Verwaltong
Aaldinga hot mit dr Stadt Spoachenga ond dr Gmoede Baalga, Bettinga, Denkinge, Dürba, Friddlinga, Housa ond Moalstette a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Aaldinga ischt dr Ralf Fahrländer.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Aaldinga ghert zom Schwäbisch.
Rossinière
Rossinière (frankoprovenzalisch, dytsch veraltet Russeneire ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Riviera-Pays-d’Enhaut im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Rossinière umfasst s glychnamig Dorf un dr Wyler La Tine (dt. veraltet die Bocken). D Gmaiflechi umfasst 38,6 % landwirtschaftligi Flechi, 47 % Wald, 2,4 % Sidligsflechi un 12,1 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Rossinière isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1155 as La Ransonery La Tine anne 1234 as la Tina. Wel La Tine dur d Saane als iberschwämmt woren isch, isch dr Wyler anne 1702 hecher glait wore..
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 15,8 % gläge.
Religion
72,8 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 10,1 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,2 %, CVP 5,7 %, FDP 15,5 %, GLP 2,5 %, GP 14,1 %, SP 24,1 %, SVP 25,7 %, Sunschtigi 3,5 %.
Dr Burgermaischter vu Rossinière isch dr Jean-Pierre Neff (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 1,5 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Neuviller-la-Roche
Nevlet (Patois, frz. Neuviller-la-Roche, bìs zem 28. Dezember 1961 Neuwiller, dt. Neuweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Nevlet hàt friejer züe dr Herrschàft Ban de la Roche ghert.
16. August
Dr '''16. Augschte''' isch dr 228. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 229. in Schaltjohr), dodermit blybe no 137 Däg bis zum Änd vum Johr.
Neuviller-la-Roche
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Nevlet ìsch. Nevlet ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr romànisch Dialekt vun Nevlet ghert zem Welche un domìt zem Lorrain.
Mundarttage Bad Bellingen
D Mundartdääg Bad Bellinge finde syter anne 2010 all Johr z Bellige am e Wuchenänd im Friejohr statt.
Grindet wore sin d Mundartdäg vu dr Ulrike Ebinger-Zöld (1949-2016). Si het all Johr bekannti Mundartchinschtler us dr Region uf Bellige yyglade, vu Siddytschland, us em Elsass un us dr Schwyz. Wu d Ebinger-Zöld chrank woren isch, sin d Mundartdäg 2016 vu dr Gmai abgsait wore. Noch em Dod vu dr Ebinger-Zöld im Juli 2016 isch s nit sicher gsii, eb des Mundartwuchenänd nomol stattfindet. Im Mai 2017 het d Gmai aber wider e Wuchenänd unter em Titel „Mundarttage“ veraastaltet.
Ufdrätte sin im Lauf vu dr Johr unter anderem d Liliane Bertolini, s Duo Karl David un Martin Lutz, d Ulrike Derndinger un dr Heinz Siebold, dr Uli Führe, Goschehobel, d Colette Greder, d Carola Horstmann, dr Markus Manfred Jung, dr Claude Mesmer, dr Max Mundwiler, dr Stefan Pflaum, dr Martin Schley un dr Ruedi Stuber, aber au jungi Musiker, Schuelklasse, Chinderschuele, Drachtegruppe un Musikschuele. Derzue git s Vordreg, e Gottesdienscht un e Chunschtuusstellig.
Wäg dr Koronavirus-Pandemy het s zwische 2020 un 2022 kaini Mundartdäg gee. Im Johr 2023 het mer derno wider e MundArtTag gmacht.
Grabs
Grabs isch e Gmeind vom Kanton Sanggalle.
Geografy
S Stedtli Werdebäärg lyt i dr Gmeind Grabs. Dr Werdebärger See grad undedra isch aber scho uf em Bode vo dr Nochbergmeind Buggs.
Sit me dr Rhy bi dr grosse Flussregulierig i syn nöi Kanaal gläit het, chunt s Gmäindpiet nümme bis an iim sys Ufer, nume no bis an Werdebäärger Binnekanaal. Im Wyte Talbode lyt s Grabser Riet, wo me s Kulturland um 1902 mit ere grosse Güeterzämelegig nöi glideret und mit der Meliorazioon i de 1960er Joore verbesseret het.
Zwüschem Walchebach und em Simmitobel lyt dr Grabserbäärg und obedra dr Maiebäärg, es wyts Gebiet mit Kulturland am Bärghang und vil verströite Sidligen und Hüüser. Wyter oben isch s Alpgebiet bis zu de Felse vom Margelchopf, em Gamsbäärg, em Sichelchamm und zum Chäserrugg. Uf dr Voralp liit dr Voralpsee, uf Der Ortsgmeind Grabs sind näbe der Voralp tradizionell no vier anderi grossi Alpe: Ivelspus,  Naus, Ischlawiz und Gamperfin. Es het fasch dryssg Pachte uf denen Alpe.
Im alte Doorffzäntrum vo Grabs änderet dr Walchebach syn Naame, i dr Ebeni unde häisst er Grabserbach.
Zum Ussichtspunkt uf dr Gamsalp het’s ä Sässellift ab em Oberdorf z Wildhuus.
Houston
Houston [] isch die grössti Stadt z Texas und die viertgrössti in de Vereinigte Staate vo Amerika.
Grabs
Gschicht
I der Röömerzyt het’s i dere Landschaft zwöi Wachttürm gha a der Strooss vo Sargans uf Bregänz. De Plätz vo de beede Türm seit me hüt Gäschtele.
S obere Rhintel het zum Piet vo Churräzie ghöört. Dr Name vom Doorf Grabs isch scho in Dokumänt vom 9. Joorhundert erwänt, bsunders au im Urbaar vom Rychsguet z Räzie vo 842; er het dozmol Quadravedes gheisse. Der Ortsname chunt vom latinische caput rapidae.
Im 13. Joorhundert het der Graf Ruedolf vo Montfort d Burg Werdebäärg lo boue. Syni Familie het sech sidhäär der Name «vo Werdebäärg» gää.
Houston
Houston isch wältberüehmt für siini Energiiindustrii (deilwiis Öl), Flugtechnikindustrii und für si Schiffskanal, wo au Seeschiff duure chönne. D Region isch au e wältfüehrends Zentrum für Alles wo mä brucht zum Öl z fördere. Dr Hafe vo Houston isch dr sächstgrössti in dr Wält. Under de US-Häfe isch er uf Blatz 1 im Umschlag vo usländische Ware und au dr grösste im ganze Umschlag. Houston isch au dr Sitz vom Texas Medical Center, wo die grössti Konzentration vo Forschig und Gsundheitsfürsorginstitution het und wältwit bekannt isch drfür. D Stadt het e grossi Szene in dr visuelle und darbietende Kunst und die grössti Konzentration vo Theatersitzblätz in dr Innestadt, wo män em au Houston Theater District sait. Öbbe 70 km südlig vo Houston isch d Inselstadt Galveston, won e Dreihpunkt für e Bootsverleih und touristischi Attraktione isch.
Grabs
Gschicht
Im spoote Mittelalter het me z Grabs, so wie im ganze mittlere Rhintl, die alti rätoromanischi Sprooch nodisno ufgää und Düütsch agfange rede. No hüt sind aber ganz vill roanischi Fluernääme umme, wo a die alti Zyt und s früenere lääbe vo de Lüüt i dr Landschaft maane. Dr Grabser Sproochforscher Hans Stricker het die Sach vili Joor lang aglueget und Büecher drüber gschribe.
Romanisch sind die alte Nääme vo den Alpweide. Und eso Fluernäämen git’s au am Grabserbäärg, wo men ine die alti romanisch Häärkumpft guet agseet, so wie öppe: Muntaschin, Mafun, Ampadell, Runggelun, Mumpelin, Müntlerentsch, Ganalin, Amaggusa, Anggalrina und Gampernei.
1517 isch Grabs e Landvogtei vo Glarus worde, 1718 isch es im helvetische Kanton Linth gsi, und sid 1803 isch s e Gmeind vom Kanton Sangalle.
Imfrastruktur
Grabs hät känn aigne Bahof, de nöggscht isch z Buggs äne. Dur Grabs fahrt es Postauto, wo vom Bahof Buggs öber Wildhuus is Toggeborg bis zum Bahof z Nesslau fahrt.
Z Grabs gits es Regionalspitol mit ere Geburtsabteilig, wo vil Chind au vo Müetere us em Liechteschtai uf d Wält chömed. Mit em Lukashuus stoot z Grabs es Wohnhaim för Mänsche mit ere Behinderig.
Grabs het es eigets Elektrizitätswäärch, wo sibe Chraftwäärch betriibt.
Titan (Mond)
Dr Titan (oder Saturn VI) isch dr mit Abstand grösst Mond vum Planet Saturn un nooch Ganymed dr zweitgrösst in unserem Sunnesystem. Au dr Titan isch grösser, aber masseärmer, wie dr Planet Merkur. Er isch dr einzig Planetemond mit ere dichte Atmosphäri. S'Hauptgas vu dr Titanluft isch debi wie bi dr Erde dr Stickstoff, molekulare Süürstoff fählt degege erwartigsgmäss ganz.
Wasser chummt uffem Titan in Form vu Iis sehr hüffig vor, isch aber bi dr herrschende Oberflächetemperature um -180 °C hert wie Granit un bildet Berge. D'Rolle vum Wasser uf dr Erde ibernimmt defir s'Methan, wo uffem Titan flüssig, fest un gasförmig vorchu cha. Im optische Beriich isch d'Titanatmosphäri udursichtig, im nooche Infrarot aber transparent. D'Titanoberflächi isch dorum e höchst fremdartigi un doch irgendwo vertrauti Welt.
Obwohl dr Titan, wil er um dr Saturn chreist, e Mond isch, isch er fer sich ällei betrachtet e usgwaxene Planet mit ere wesetlich aktivere Geologi un komplexere Atmosphäri wie bi dr Planete Merkur oder Mars.
Entdeckig
Dr Titan isch am 25. März 1655 vum Christiaan Huygens entdeckt worre. Daift worre isch er uf d'Titane, eme Gschlecht vu Riise us dr grichische Mythologi. Säller Namme un der vu wittere sibe Saturnmönd isch vu im Wilhelm Herschel sinem Sohn, dr Astronom John Herschel, in ere 1847 erschinene Veröffetlichig (Results of Astronomical Observations made at the Cape of Good Hope) vorgschlage worre. Devor isch er mitunter als dr Huygenssch Saturnmond oder dr sext Saturnmond bezeichnet worre. Dr Huygens selber het en am Afang schlicht Mi Mo gnennt.
Erchundig
Die erst Undersuechig us dr Nächi isch anno 1979 dur die amerikanisch Sonde Pioneer XI erfolgt, aber erst bim Vorbiflueg vu dr amerikanische Sonde Voyager 1 anno 1980 in numme 2000 km Höchi iber dr Titanoberflächi isch er usgibig undersuecht worre. Wege dr dichte Smogschicht isch d'Atmosphäri aber im optische Deil vum Spektrum udursichtig, si dass mer d'Oberflächi nit gsähe het. Voyager 1 het dorum numme d'Zämmesetzig vu dr Atmosphäri undersueche un Basisdate wie Grössi, Masse, Umlaufzitt etc. bestimme chänne.
D'Cassini-Sonde cha dr Titan au im noche Infrarot beobachte, wo d'Atmosphäri dursichtig isch, so dass inzwische detaillierteri Charte vu Titan vorlige.
Ufbau un physikalischi Date
Dr Titan besitzt e middlere Durmesser vu 5.150 km. Demit isch er numme e bitzili chleiner wie dr Jupitermond Ganymed un demit dr zweitgrösst Mond im Sunnesystem. Er isch grösser wie dr Planet Merkur (aber wie au Ganymed wäniger masseriich wie säller).
Ursprünglich isch mer devu usgange, dass dr Titan grösser wie dr Ganymed sei, doch het e Dunstschicht in dr Titan-Atmosphäri in 250 km Höchi defir gsorgt, dass dr dur erdbundeni Beobachtigi vor dr Ruumsondevorbiflüeg gmesse Durmesser um ebba 500 km z'hoch gläge isch. Wie alli vier Galileische Mönd vum Jupiter, dr Erdmo un dr Neptunmond Triton isch dr Titan grösser un masseriicher wie s'erst bekannt transneptunisch Objekt Pluto, wo als Zwergplanet klassifiziert wird.
An dr Titanoberflächi ibernimmt Wasseriis d'Rolle vum Gstei uf dr Erde, Methan d'Rolle vum irdische Wasser. Tümpel oder See us flüssigem Methan het mer aber nit noochgwiise, wohl aber Gebiite, wo usdrichnete Methansee un Methanflüss ähnle. D'Date len druf schliesse, dass es dicht under dr Oberflächi grossi Reservoire vu flüssigem Methan gä muess. Au wiist d'Oberflächi gebirgsähnlichi Züg uf, isch aber trotzdem vu relativ gringe Höcheunderschiide.
Dr Titan bestot us eme Chern us Silikatgstei, wo vu mehrere Schichte Wasseriis umgä isch. Die usser Schicht bestot us Iis un Methanhydrat, die inner us Hochdruckiis. Nooch Modellrechnige vu 2005 chännte sich zwische dene beide Schichte e Ozean us flüssigem Wasser befinde. Dr im Wasser enthalte Ammoniak (ca. 10 Prozent) dät als Frostschutzmittel wirke, sodass dr Ozean au bi dr zue erwartende Temperatur vu -20 Grad Celsius noch flüssig wär. Uf Titan isch au Kryovulkanismus noochgwiise worre. Die zähflüssig Masse, wo debi an d'Titanoberflächi trättet, bestot us Wasser un Ammoniak, sodass dr Gefrierpunkt vum Gmisch dütlich verringeret wird. Us sällem Grund isch die Masse annächerend flüssig.
Dr Titan besitzt mit 1,88 g/cm³ die höchst Dichti vu allene Saturnmönd, obwohl er ähnlich wie sälli zämmegsetzt isch. Die höcher Dichti ergit sich dur die gravitativ Kompression, wo au e Ufheizig vum Mondinnere bewirke dürft. Sehr wohrschinlich isch s'Inner vum Titan geologisch aktiv.
Dr Titan rotiert in 15 Däg 22 Stunde un 41 Minute um die eige Ax un wiist demit, wie dr Erdmo, e bundeni Rotation uf. D'Rotationsax isch um 1,942° us dr Senkrechte gneigt. Dr Titan besitzt e nidrigi Albedo vu 0,21, des heisst, numme 21 % vum igstrahlte Sunneliecht werre reflektiert.
Atmosphäri
Dr Titan isch dr einzige Mond im Sunnesystem un iberhaupt dr einzige bekannt Himmelskörper vu sinere Grösseklassi, wo e dichti un wolkeriichi Atmosphäri het. D'Existenz vu ere Atmosphäri isch scho anno 1944 vu Gerard Kuiper mit spektroskopischi Undersuechige noochgwiise worre. Debi isch dr Partialdruck vu dr Chohlewasserstoffverbindig Methan zue 100 mbar bestimmt worre.
Undersuechige vu dr Voyagersonde hän bi ihrene Vorbiflueg ergä, dass dr atmosphärisch Druck auf dr Oberflächi vum Titan ebba 1,56 bar betrait un somit um ebba 50 % höcher wie säller uf dr Erdoberflächi isch. Wie au d'Erdatmosphäri bestot au d'Titanatmosphäri hauptsächlich us molekularem Stickstoff. Dr Stickstoff het mer vu dr Erdoberflächi us aber nit spektroskopisch noochwiise chänne.
Ergebnisse vu dr Huygens-Mission
D'Atmosphäri bestot nooch Messige vu dr Huygens-Sonde an dr Oberflächi zue chnapp 98 % us Stickstoff und zue chnapp 2 % us Methan. Argon, wo mer nooch dr Voyagermission mit eme nenneswerte Adeil erwartet gha het, schint degege numme in Spure vorzchu. Usserdem finde sich au Spure vu mindistens eim Dutzend andere organische Verbindige (under anderem Ethan, Propan, Ethin, Cyanwasserstoff, Chohledioxid) sowie Helium un Wasser. D' Chohlewasserstoffverbindige entsten wohrschins us Methan, wo in dr obere Atmosphäri e dütlich höcher Adeil vu ebba 10% het. D'Methanmoleküle werre dur Iwirkig vu dr UV-Adeile vu dr Sunnestrahlig ufgspalte un rekombiniere no zue andere Verbindige. Nooch Erchenntnisse vu dr Huygens-Sonde wird periodisch oder ständig Methan ussem Mondinnere produziert. . In dr hütige Titanatmopshäri isch dr Adeil vu schere Stickstoffisotope dütlich höcher wie im solare Urnäbel agnumme wird. D. h. dr Titan het die liichtere Stickstoffisotope liichter an dr Weltruum verlore wie die schwer. Us em hütige Isotopeverhältnis schliesst mer dorum, dass di früeh Titanatmosphäri ebba fümfmol dichter wie die hütig gsi si dürft.
Im Titan si Atmosphäri rotiert schneller wie dr Mond un zeigt demit starchi Parallele zue dr ebba 600 Grad heissere Venus. In dr obere Atmosphäri herrsche starchi Turbulenze. D'Windgschwindigkeit betrait ebba 30 m/s in 50 km Höchi un nimmt stetig ab; under 7 km isch d'Gschwindigkeit gring. Usserdem chönnt s'Methan uf d'Oberfläche rägne, möglicherwiis git's au Blitz.
allgmeini Topographi
D' Cassini-Mission het enthüllt, dass im Titan si Oberflächi relativ glatt isch. Die wänige Objekte wo Ischlagskrater z'si schine, schine ufgfüllt worre z'si, villiicht dur rabrägnendi Kohlewasserstoffe oder aber vulkanischi Aktivität. Die bisher mit Radar-Höchemessig kartographierte Regione wiise numme Höcheunderschide vu wäniger wie 50 Meter uf ; allerdings isch uf die Art bisher numme e Deil vu dr Nordpolarregion ufgnumme worre.
D'Titanoberflächi isch charakterisiert dur grossi Gebiite vu hellem un dunklem Gelände. Säll schliesst e grossi, hoch reflektierendi Region vu dr Grössi cu Australie i, wo sowohl uf Infrarotbilder vum Hubble Weltruumteleskop als au dr Cassini-Sonde usgmacht werre cha. Die Xanadu daift Region schint e höcher gläges Gebiit darzstelle. Es git dunkli Regione vu ähnlicher Grössi anderstwo uffem Mond, wo sowohl vu dr Erde us als au vu Cassini beobachtet worre sin. Mer het spekuliert, säll seie Methan- oder Ethan-See, aber Cassini-Beobachtige schine e anderi Schlussfolgerig z'verlange (lueg witter unde). Cassini het au einigi rätselhafti lineare Strukture entdeckt, vu dene menki Wisseschaftler anämme, si däte e tektonischi Aktivität azeige, sowie au Gebite vu hellem Material, wo vu dunkle Linie gschnitte werre, innerhalb vum dunkle Terrain.
Um d'Titanoberflächi detailliert undersueche z'chänne, setzt d' Cassini-Sonde Radarhöchemessig un e Synthetic Aperture Radar (SAR) i, um Deile vum Titan während dr nooche Vorbiflüeg am Mond z'kartiere. Die erste Bilder hän e viilfältigi, underschidlichi Geologi enthüllt mit sowohl rauhe als au glatte Gebiite. Es git Oberflächestrukture wo vu Kryovulkanismus verursacht z'si schine un wo wohrschinlich e Ammoniak-Wasser-Gmisch usträttet. Es git au striifeförmige Formatione wo dur vom Wind hergwaihte Partikel entstande si chännte.
RADAR-SAR-Date wo währendem Vorbiflueg am 15. Februar 2005 gwunne worre sin, hän no meh erstaunlichi Oberflächeformatione enthüllt, bispilswiis e 440-km witts Ischlagsbecke mit mehrere Ringe (vum ISS als e abwexlend hell un dunkles konzenrischs Muster ufgnu), e chleinere 60 km witte Krater mit ebenem Bode, un Regione vu annächerend parallele helle un dunkle Liniestrukture wo iis- oder chohlewasserstoffrichi Sanddüne sin. Die 'Sanddüne' dominiere die dunkle Gebiite, wo mer vorher fer zitwiis druchegfalleni See us Chohlewasserstoff ghalde het un sin ebba 150 m hoch un viili hundert Kilometer lang.
D' Huygens-Sonde isch in dr Nächi vu ere helle, jetz Adiri daifte Region glandet un et fahli Hüegel mit dunkle Flüsse photographiert wo in e dunkli Ebeni fliesse z'schine. Die augeblicklich Interpretation isch, dass die Hüegel (au als Hochländer bezeichnet) hauptsächlich us Wasseriis bestehe. Dunkli organischi Verbindige, wo in dr obere Atmosphäre dur Iwirkig vum UV-Liecht vu dr Sunne entstehe, möge us dr Titan-Atmosphäri rägne. Si werre no dur dr Methanräge vu dr Hügel abgwäsche un iber geologischi Zittrüüm in dr Ebene abglageret.
Flüssigkeite uf em Titan
Mer het lang agnumme, dass uffem Titan See oder gar Meere us Methan an dr Oberflächi existiere chännte. Aber obwohl viili Oberflächeformatione als Ergebnisse vu dr Iwirkig vu Flüssigkeite erchlärt werre chännte, het mer - bis uf d'Usnahm um d'Pole - keini iberzügende Azeiche fer d'Gegewart vu Flüssigkeite an dr Titanoberflächi in dr jetzige Zitt finde chänne.
Wo d' Cassini-Sonde im Saturnsystem achumme isch, het mer ghofft, dass See oder gar Ozeane us Chohlewasserstoffe anhand vu reflektiertem Sunneliecht an dr Oberflächi vu jedeweder flüssige Region erchennbar si müesste, aber mer het keini sonigi Reflektione beobachtet.
D'Beobachtige bi dr Landig vu dr Huygens-Sonde am 14. Jänner 2005 uffem Titan hän keini Gebiite mit Flüssigkeite zeigt, obwohl si zimli starch d'Gegewart vu Flüssigkeite in dr jüngste Vergangeheit nohlege. D' Huygens-Bilder zeige fahli Hüegel, wo vu dunkle Abflusskanäl durschnitte werre. D'Kanäl füehre in e witti, ebeni, dunkleri Region. Am Afang het mer glaubt, dass es sich debi um e See us ere Flüssigkeit oder zuemindist us ere teerartige Substanz handelet. Aber inzwische weiss mer, dass Huygens in dere dunkle Region glandet isch - un sälli isch fest.
Es git keini umittelbare Spure vu Flüssigkeite an dr Huygens-Landestelle. E Penetrometer het d'Zämmesetzig vu dr Oberflächi undersuecht, wo d'Sonde ufgschlage isch un es isch z'erst berichtet worre, dass d'Oberflächi ähnlich wie lockere Sand sei, nasse Ton oder viliicht wie e crème brûlée (säll isch e herti Chruste, wo e chlebrigs Material iberziegt). Allerdings het e witteri Analyse vu dr Date ergä. dass die Interpretation wohrschinlich dur e vu dr Huygens-Landig verschobene grössere 'Chisel' verursacht worre isch un d'Oberflächi eher als 'Sand' us Iischörner beschriibe werre muess. Die nooch dr Landig gmachte Bilder zeige e flachi Ebeni wo vu flache 'Chisel' bedeckt isch. D'Chisel, wo wohl us Wasseriis bestehn, sin abgrundet, was e Indiz fer d'Iwirkig vu Flüssigkeite uf si si dürft.
D'Existenz vu offene Gwässer uffem Titan blibt doher ubestätigt, un einige Wissenschaftler nämme jetz a, dass viili vu dr Oberflächeformatione eher vu Kryovulkanismus denn vu strömende Flüssigkeite verursacht worre sin. Allerdings isch au agnu worre, dass Huygens grad während ere Druchezitt glandet sei un dass sich in Zitte vu starchem Methanräge See bilde chännte, wo no zug um zug wiider verdampfe. D'Längi vu dr Zit zwische dr Rägeperiode isch ubekannt un d'Wisseschaftler betone, dass Huygens numme e chleini Gegend uf dem planetegrosse Mond undersuecht heb, wo dorum nit repräsentativ fer dr gesamt Himmelschörper agsähe werre chännt.
Apfel (Begriffsklärung)
Mit em hoochdütsche Usdruck Apfel cha gmäint si: Anders:
Titan (Mond)
Flüssigkeite uf em Titan
Zwei Entdeckige anno 2005 hän d'Wohrschinlichkeit vu titanische See wiider erhöht. So sin am Titan-Südpol Wolkefelder entdeckt worre, wo sich zämmeballe. E rätselhafti dunkli Region am Pol, wo Ontario Lacus daift worre isch, het mer als e mögliche See identifiziert, wo dur d'Niderschläg vu dr am Pol bildete Wolke bildet worre sei. . E möglichi Chütselinie isch ebefalls dur Radarbilder am Pol usgmacht worre. Die Erchlärige vu dene Phänomene sin aber gegewärtig numme spekulativ.
Apfel (Begriffsklärung)
Apfel isch dr Familienaame vo dene Persone:
Titan (Mond)
Flüssigkeite uf em Titan
Neieri Erchenntnisse dien d'Regione mit mögliche See aber uf d'Polregione ischränke.
Kryovulkanischi Regione
Es isch möglich, dass d'Bedingige uffem Titan dene uf dr früehe Erde ähnle, aber bi viil diefere Temperature. Azeiche vu kryovulkanischer Aktivität, wie si bi dr Cassini-Vorbiflüeg 2005 entdeckt worre sin, len anämme, dass d'Temperature in dr kryovulkanische Regione erheblich iber dr durschnittliche Oberflächetemperatur (aber immer no witt under 0 °C) lige. D'Entdeckig vu Argon 40 zeigt a, dass us Vulkane e Wasser-Ammoniak-Gmisch usträttet.
Oberflächestrukture bi dr Huygens-Landestell
Huygens isch uf ere dunkle Ebeni glandet, wo vu chleine Felsbrocke oder Chisel bedeckt isch, wo us Wasseriis besto düen. Die beide Felsbrocke underhalb vu dr Bildmiddi in dr rächte Ufnahm sin chleiner wie si erschine düen. Dr link isch vu 15 cm Durmesser un säller in dr Middi vu 4 cm, un ere Entfernig vu 85 cm vu Huygens. Es git Azeiche vu Erosion an dr Undersite vu dr Stei, was e Indiz fer e möglichi Aktivität vu Flüssigkeite isch. D'Oberflächi isch dunkler wie ursprünglich erwartet un bestot us ere Mischig us Wasser- un Chohlewasserstoffiis. Mer nimmt a, dass dr uf dr Bilder sichtbar Bode vu Niderschläge ussem Cholewasserstoffdunst vu dr Atmosphäri bedeckt isch.
Lueg au d'Liste vu dr Oberflächeformatione uf em Titan.