cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Badener Tagblatt
Gschicht
Zerscht het d Zitig de Näme Tagblatt der Stadt Baden gha, aber ab em Johr 1870 het si Badener Tagblatt gheisse. S Verbreitigsgebiet vo de Zitig isch aber grösser gsi wi d Region Bade. Au s Freiamt het derzu ghört, wo Regionalusgabe erschine sin, nämlich s Bremgartner Tagblatt u s Freiämter Tagblatt. Wil d Region Bade am End vom 19. Johrhundert en induschtrielle Ufschwung erläbt het, wo bsunders mit de Aasidlig vo de BBC verbunde isch gsi, het au s Badener Tagblatt e immer grösseri Uflag übercho, wo zwischezitlich bi me wi 50'000 Exemplar isch gsi. D politischi Usrichtig vo de Zitig isch am Freisinn orientiirt gsi.
Nach em Wegfall vom Titel durch d Fusion vom November 1996, het de Verlag s Badener Tagblatt Endi Oktober 2014 wider noi lanciirt und bringt in 31 Gmeinde in de Region Bade wider e Zitig mit dem traditionsriiche Name uf de Märt.
Kantönligeist
Dr Kantönligeist bezeichnet e Differenzierig in dr Identität, Mentalität und Politik zwüsche de 26 Schwiizer Kantön, wo als überdriiben empfunde wird. Dr Begriff wird aber au usserhalb vo dr Schwiiz, vor allem z Östriich und z Dütschland, as Synonym für ängstirnige Lokalpatriotismus und Chilledurmpolitik bruucht.
D Ursprüng vo däm Phänomen lige in de Eigeheite vo de Kantön. So het jede von ene si eigene Mix vo Mundarte, si eigeni Verfassig und anderi regionali Spezialidete. Uf dr politische Ebeni lige d Verwaltigsorganisation, d Kultur, s Schuelwäse, die diräkte Stüüre, s Grichtswäse, s Bourächt, dr Naturschutz, dr Heimatschutz und dr Stroofvollzug hüte no ganz oder deilwiis in dr Kompetänz vo jedem einzelne Kanton.
Hüfig wird vo de Ahänger vom ene Zentralstaat oder eme Bund mit meh Kompetänze behauptet oder wenigstens insinuiert, dr Kantönligeist brämsi die politischi und wirtschaftligi Entwigglig vo dr Schwiiz. D Bezeichnig wird abwärtend für ängstirnigs und provinziells Dänken bruucht, mänggisch zum d Kritik an mehr Kooperation und mehr Bundeszueständigkeite z underminiere, aber hüfig us Frustration wil Entwigglige im ene föderative System im allgemeine langsamer si.
Trinationaler Eurodistrict Basel
Dr Trinational Eurodischtriggt Basel churz: TEB – en Erwiterig in alle Himmelsrichdige vo dr frienere Trinationale Agglomeration Basel, churz TAB – isch ä Organisation vu Gmeinde un Städte in dr Umgäbig vo dr Stadt Basel.
Si wott iber d Gränze vu dr Länder Dytschland, Frankriich un Schwyz hiwegg zämeschaffe und gmeinsami Plään mache. Säll isch wichtig, wil d Staatsgränze zum Deil zmitz dur Strossezüg verlaufe. Dr Agglomerationsruum isch ä schöns Bispiil defir, wie datsächlichs Stadtgebiet un politischi Gränze ussänanderfalle chänne.
Personico
Personico (lombardisch Parsoni) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Giornico im Bezirk Leventina.
Trinationaler Eurodistrict Basel
Mit 830.000 Iwohner isch d TEB d Metropole fers Städtedrieck vo Basel bis uff Milhüse und Friburg im Brisgau in de «Rhinische Megalopole». 60 Prozänt vu dr Bevölkerig läbe in dr Schwyz, 30 Prozänt z Dytschland un 10 Prozänt z Frankriich.
Personico
Geografi
Personico lyt uf dr linke Dalsyte vu dr untere Leventina. Zue dr Gmai ghere au d Sytedäler Val d'Ambra, Val Marcri un Val Nèdro. Nochbergmaine sin Biasca, Bodio, Frasco, Cugnasco-Gerra, Giornico, Iragna, Lavertezzo un Pollegio.
Trinationaler Eurodistrict Basel
Zum Trinationale Eurodischtriggt Basel ghöre z Dütschland dr Landkreis Lörrach plus d Gmeinde Bad Säckingen und Wehr, z Frankriich s Pays de Saint Louis und in dr Schwiiz die beide Kantön Basel-Stadt und Baselbiet), derzue s aargauische Fricktal und die soledurnische Gmeinde Witterswil und Bättwil. S Ziil vu dr TEB isch e Verbesserig vu dr gränzyberschrittende Zämmearbet un d Koordination in dr Ruumplaanig. Demit soll d Agglomeration als europäischer Wirtschaftsstandort attraktiver gstaltet un gstärkt werre. Dur die politisch Dailig vum Siidligsruum Basel het d Region suscht gegenyber Regione mit ere eiheitliche Verwaltig e Standortnoochdail.
Personico
Gschicht
Personico isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1227 as Prexonego.
Trinationaler Eurodistrict Basel
Zahlriichi Schlüsselprojekte sin festglegt un e gmeinsams Entwickligskonzept usgarbeitet worre. Usserdem isch e Verei fer die noochhaltig Ruumentwicklig vu de TAB gründet worre.
Personico
Verwaltig
Dr Burgermaischter (Sindaco) vu Personico isch dr Stefano Imelli (Stand 2018).
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Wirtschaft
Vu 1736 bis 1869 het s z Personico ne Glasfabrik gee.
Trinationaler Eurodistrict Basel
Internetuftritt
Offizielli Site vom TEB
Günterstal (Freiburg)
S'Dorf Günderschdal isch dr südlichst Stadtdeil vu Friburg im Brisgau. Es lit ime Dal am Fuess vum 1284m hoche Schauinsland im Schwarzwald, wo ebefalls uf dr Günderschdaler Gmarkig ligd. Sällewäg bezeichnet sich Friburg gern, dass si die höchstgläge Grossstadt vu Dütschland isch. Günderschdal het knapp 1700 Iwohner (Stand 2005) un isch dur e eppe 2 km breiti Sidligszäsur, d'Wonnhaldematte, vu Friburg trennt. D'Igmeindig in d'Stadt isch anno 1890 erfolgt.
Parallel zue dr Schauinslandstross füehrt e Strossebahnlinie vu Friburg her in dr nördlich Deil vum Ort. E Buslinie füehrt no vu säller ihre Endhaldestelle nooch Süde witter über d Dalstation vu dr Schauinslandbahn, wo im Horbener Ortsdeil Bohrer gläge isch, zum Horbener Ortskern.
Personico
Wirtschaft
Im Val d'Ambra isch anne 1962–67 s Wasserchraftwärch Nuova Biaschina mit ere Staumuure böue.
Derzue git s e chlaini Getränkefabrik, wu d Gazzosa Ticinese (Zitrone-, Mandarine- un Himbeerilimonade) i dr Bügelfläsche vu dr Marke "Fizzy" härstellt.
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Personico ghert zum Ticinese.
Kanton Luzern
De Kanton Lozärn esch en Kanton i de Zentralschwiiz. D Nochberkantöön send Schwyz, Obwaldä, Nidwaldä, Aargöi, Bärn ond Zoog.
Land
De südlech Deil vom Kanton liid em Voralpe- ond Alpegebiet, der Norddeil im Middelland. Di bekanntischte Bärge vom Kanton send de Pilatus, de Napf ond d Rigi. Au wenn die nome zom Teil zom Gebiet vom Kanton Lozärn ghöred.
See
Di gröschte Seee vom Kanton send de Rotsee, de Baldeggersee ond de Sämpachersee. Grösseri oder chliineri Aateil hed Lozärn au am Vierwaldschtettersee, am Zogersee ond am Hallwilersee.
Flöss
Di lengschte Flöss, wo ganz oder zom Teil em Kanton leged, send d’Rüüss, di Chlyni Ämme, d’Wiggere ond d’Sore.
Härkonft ond Iiwanderig
D Iiwohner send ursprünglech galloromanisch-alemannischi Mischling gsi, wo e hochalemmanische Dialäkt redet.
E de letschte hondert Johr send vele Lüüt us andere Ländere iigwanderet. Die erschti Iiwandererwälle esch us Italie, Spanie, Düütschland, Öschtriich, Frankriich ond Griecheland cho. Das esch bes öppe 1970 gsi. Dezue send Flüchtling vom Tibet, us Ungarn ond de Tschechoslowakei cho. Sed 1980 chömed d Iiwanderer vor allem us em früechere Jugoslawie, us de Türkei, us Sri Lanka (Tamile) ond us Portugal.
Ändi 2005 hed de Kanton 356'309 Iiwohner gha. Vo dene hend 54'729 Persone kei Schwiizer Pass gha. Das send 15,4 % vo allne Bewohner.
De Spottname vo de Lozärner isch Chatzestrecker. Chatzestrecker send Lüüt, wo Chatze töödt hend, zom si ässe oder zomene de Balg abzie ond Chappe druus mache.
Sprooch
Onder Lozärntüütsch verstoht men im Allgimeine de Tialäkt, wo im Gibiet Stadt Luzärn – Chriens – Wolhuuse – Wilisou – Soorsi – Sämpach – Hitzchilch – Hooftere – Ääbike – Megge gredt wörd. Ganz andersch, vil nööcher bim Bärntüütsch, rededs em Äntlibuech ond em Henderland. D Iiwohner vo de Lozärner Rigigmeinde (Wäggis, Vitznau ond Greppe) reded weder meh wi d Nochberslüüt usem Kanton Schwyz. E Gramatik öber s Lozärntüütsch het de Ludwig Fischer gschrebe, ond de Woortschatz esch am beschten em Schwyzerische Idiotikon ond em Sproochatlas vo de tüütsche Schwyz dokumäntiert.
Dör Zuewanderig os andere Regione vode Schwiiz oder us em Ossland, verschwendet emmer meh typischi regionali Usdröck. Die eltere Lüüt gchenned mängs Wort, wo de jonge Lüüt gar nümme seit. S Schwiizerdtüütsch werd sösch im allgemeine aber sehr guet pflegt ond esch nooch wie vor, wie öberall i de Tüütschschwiiz, d Hauptsproch. SMS, Ii-mail oder Briefe wärded vorallem vo Jugendleche emmer meh im Tialäkt gschrebe ond verdränged so d Schreftsprooch deilwys usem Alltag.
Religion
De Kanton Lozärn esch e katholisch prägte Kanton. Dör d Zuewanderig geds aber au reformierti ond muslimischi Menderheite. Chliineri Menderheite send die orthodoxe Chreschte, d Juude, d Hindus ond d Buddhischte. Es trätet au emmer meh Lüüt os de Chilene us. De Aateil vo de Katholike lit jetzt scho onder 70 Prozänt vo de Iiwohner.
Die gröschte Ortschafte em Kanton
(Stand Ändi 2021)
Dr Regierigsroot
D Metglider sind den gsi:
Dr Grossi Root (Kantonsparlament)
Dr Grossi Root esch d Legislative vom Kanton Lozärn ond het 120 Metglider. Traditionell hets em Kanton Lozärn zwe dominanti Parteie gää – di Rote ond di Schwarze. Oder andersch gseit: die Liberale (höt FDP) ond de Konservative (höt CVP). Die hend bis wyt es 20. Jahrhondert d Politik vom Kanton beherrscht. Zwar send syt hondert Johre au d Sozialdemokrate presänt, aber die hend langi Zyt nome e wenige Gmeinde er Agglomeration Lozärn chönne Fuess fasse. Spöter esch de no de Landesreng vo de Onabhängige derzue cho. Bes om 1980 hett sech aber ar Dominanz vo de zwe Grosse ned vel gänderet. E de 1980-er-Johr esch de no di rot-grüeni POCH derzue cho. Syt 15 Johre verlüred die beide Traditionspartei massyv Stemme ond Wähler. Die gönd vor allem zor SVP, wo syt de 1990-er-Johre em Kanton ufcho esch. D Veränderige send massiv ond gönd emmer no wyte. D Wahlresultat vo de letsche beide Wahlene send:
D Wahlchreis
De Kanton Luzärn esch i sächs Wahlchreis (bis Endi 2012 sends füf Ämter gsee) (i andere Kantön seit me Bezirk) ufteilt.
Vorzyyt
E de Jongschteiziit (ca. 8000–4000 v. Chr) send em Kanton Lozärn die erschte Mönsche sässhaft worde. Es send vor allem Jäger ond Sammler gsii, wo di erschte landwertschaftleche Sedlige gröndet hend. Di bekanntischte Sedlige befendit sech em Wauwiilermoos (Egolzwiler Kultur). Zwösche 800 und 300 v. Chr. wanderet keltischi Schtämm – en erschter Linie Helvetier – i d Zentralschwiiz ii ond betriibid de erschti Handel öber de Gotthardpass. Nochere Nederlag gäge d’Römer werd s’schwiizerische Mettelland om 15 v. Chr. is Römische Riich integriert.
Wo s Römische Imperium zerfallt, wanderid germanischi Alemanne i d Zentralschwiiz ii. Di germanischi Sproch verdrängt s’Galloromanische und s Chreschtetom verbreitet sech emmer meh. Als kulturelli ond wertschaftlechi Zentre entschtönd Chlöschter ond Schteft. Eis devo, eschs 750 gröndete «Luceria», wo sech schpöter d Stadt Lozärn drus entwecklet. De Name «Luzärn», wo om 840 s erscht mol erwähnt wird, bedüütet «sompfige Ort» oder «Hechtreuse».
Om 1290 esch Lozärn en wiitgehend sälbschtschtändigi Stadt met öppe 3000 Iiwohner. Zo dere Ziit chömid d Habsborger a d Macht, ond de König Rudolf I. vo Habsborg macht Lozärn zor öschtriichische Landstadt. Wo de König im Johr 1291 gschtorbe esch, beschliessid Uri, Schwyz ond Onderwalde en Bond, wo si sech drmit gägesiitigi Helf im Kampf gäge frömdi Herre verschprächid. So esch dr chärn vo dr Eidgnosseschaft gröndet worde.
Lozärn e de alte Eidgnosseschaft
Au d Lozärner setzid sech gäge d Iischränkige e de Autonomii dor d Habsborger zor Wehr, ond schlüüssid 1332 en Bond met de Waldstette. Met ehrer Helf glengts ene, e de entscheidende Schlacht bi Sämpach (1386) d Herrschaft Habsborg-Öschtriich zbesiege ond sech ändgöltig vo dere Herrschaft zbefreie.
Es entschtood es Herrschaftsgebiet, wo öppe em höttige Kanton Lozärn entschprecht. Em wachsende Schtaatebond vo de Eidgnosseschaft ghört Lozärn zo de iiflossriichschte Stedt. Wo d Reformation noch 1520 d’Eidgnosseschaft schpaltet, wärdid di meischte Schtädt evangelisch. Lozärn aber bliibt katholisch. De Solddienscht (Vermettlig vo Soldate e Ossländischi Heer) secheret em Luzärner Patriziat gueti Iikönft. Zahlriichi repräsentativi Boute e de Schtadt ond schöni Landsetz züügid hött no vo dem Riichtom.
Lozärn vor de Helvetische Revolution bes zor Gröndig vo de Schwiiz
Wo 1798 di französisch Armee i d Schwiiz iimarschiert, zerfallt di alt Eidgnosseschaft. S Lozärner Patriziat dankt wederschtandslos ab ond s Volk werd zom Souverän. De Kanton Lozärn beschtoht zwar wiiterhin, verlüürt aber voröbergehend sini Sälbschtschtändigkeit. Demet weder Rueh iicheert füehrt de Napoleon 1803 met de Mediation e Verfassig ii, wo am Kanton weder meh Souveränität ged.
Im gliiche Johr erlangt de Kanton Lozärn met de Iiglederig vom Hetzcherchamt ond de Abgab vo Mereschwande a Kanton Aargau sini höttigi Grössi. Au d Glederig i Ämter ond Gmeinde schtammt us dere Ziit. Bes 1847 hed sech s Gmeindgfüeg verfeschtiget, so dass es schpöter chuum meh Änderige ged. D’Zaal vo de Gmeinde im Kanton erreicht 107. Hött förderet de Kanton Lozärn d’Zämelegig vo chliinere Gmeinde oder Gmeindegroppe.
Wo em Napoleon sini Macht zämebrecht, entschtoht es Machtvakuum. Zwar schtellt d Luzärner Arischtokratie 1814 ehri alte Vorrächt teilwiis weder här, werd aber dor jongi liberal Dänkendi bekämpft. De Opposition glengt’s, 1830/31 e liberali Regenerationsverfassig ond 1841 en politisch demokratische Verfassigsentworf dörezsetze. De Parteigägesatz zwösche katholisch-konservative ond liberale Chräft beschtemmt drufabe s politische Gschee för veli Johrzähnt.
Gianni Infantino
Dr Giovanni Vincenzo Infantino (* 23. Merz 1970 z Brig) isch e Schwyzer Rächtsaawalt un Generalsekretär vu dr Verainigung vu europäische Fueßallverbänd (UEFA). Am 26. Februar 2016 isch dr Infantino au zum Bresidänt vum Wältfueßballverband FIFA gwehlt woren as Noofolger vum Sepp Blatter.
Fly
Dr rund 1.120 km lang Fly (ENS Fly River, Tok Pisin wara Flai) mit eme Yyzugsbiet vu 76000 Quadratkilometer un eme Abfluss vu 6000 bis 8000 Kubikmeter pro Sekund isch noch em Sepik dr zweetlengscht Fluss uf dr Insle Neiginea (Ozeanie).
Evangelische Kirche
Di evangelisch Chile isch e Sammelbezeichnig für verschidnigi Chile, wo alli us de Reformation hervorgange sind. Si werde au als proteschtantischi Chile bezeichnet.
Fly
Verlauf
Dr Fly entspringt im eschtlige Dail vu Neiginea, wu zue Papua-Neiginea ghert, in dr Victor-Emanuel-Chette, eme Dail vum Maokegebirg. S Yyzugsbiet isch vor allem am Oberlauf mit urspringligem, dichtem Rägewald deckt. Ab dr Ortschaft Kiunga (rund 30 m iber NN) fließt er di letschte 800 Kilometer mit seli gringem Gfell wie ne Mäander dur s sumpfig Diefland Richtig Side. Do dominiere liechte, savannenartige Wald, Sumpfwald un saisonal iberfluetet Grasland. Wäg em arg flache Terrain un dr hoche Niderschleg vu 4 bis 12 m pro Johr het sich s grescht Iberschwämmigsbiet vu dr Insle mit 4,5 Millione Hektar bildet. Fir e baar Kilometer bildet er d Gränze zum Weschtdail vu dr Insle, zue Wescht-Papua (friejer „Irian Jaya“ gnännt), wu zue Indonesie ghert. Schließli mindet dr Fly mit eme rund 55 km braite Ästuar in dr Golf vu Papua (au Papuagolf gnännt).
Gianni Infantino
Lääbe
Dr Gianni Infantino isch dr Suhn vun eme italienische Vater vu Reggio Calabria un ere Mueter vu Val Camonica in dr Lombardei. Är isch z Brig ufgwachse, wun er in syre Juged Fueßball bim FC Folgore (speter FC Brig-Glis) in dr 5. Liga gspiilt het.
Fly
Verlauf
Im Flussdelta lige vil chlaini, sumpfigi Insle, wu mit Mangrove bstande sin. Zue däne Insle ghere unter anderem:
Evangelische Kirche
Gschicht vom Begriff
De Begriff Evangelisch beziiht sich uf s Evangelium vo Jesus Chrischtus und di viir Evangelie, wo im Noie Teschtament vom Läbe und Stärbe vo Jesus verzälled. De Bezug uf d Bible isch daderbi bewusst chilekritisch im Gegesatz zu de katholische Chile bruucht worde, wo bis in d Noiziit de Gläubige de Zuegang zu de Bible erschwert het. De dütsch Reformator Martin Luther het de Begriff für sini Aahänger verwendet, zumal er d Bezeichnig Lutheraner nöd het welle. Wo sich im Lauf vo de Reformetion di unterschidliche Konfessione usebilded hend, isch Evangelisch zu eme Oberbegriff für di lutherische und di reformiirte Chile worde, wo mit em Weschtfälische Fride durch s Corpus Evangelicorum zu eme Verfassigsbegriff worden isch. Hüt wird de Begriff Evangelisch au vo vilne Freichile bruucht, wo ja letschtendlich au in de Tradition vo de Reformation stönd.
Fly
Verlauf
Di greschte Zuefliss vum Fly sin dr Strickland un dr Ok Tedi, wu beedi dur Abwässer vum Gold- bzw. Chupferbärgböu blaschtet sin.
Gianni Infantino
Lääbe
Dr Infantino het Jura studiert un derno as Rächtsaawalt gschafft. Voreb er bi dr UEFA as Generalsekretär vum Internationale Zäntrum fir Sportstudien (CIES) gschafft het, isch er an dr Universitet Nöieburg Beroter vu verschidene nazionale un internazionale Fueßballgremie gsii. Ab em Augschte 2000 het er bi dr UEFA gschafft, in divärsen Ämter, dodrunter ab em Jänner 2004 d Laitig vu dr Rächts- un Klublizenzierigsabdailig. Vum 1. Februar bis Mai 2007 isch er noch em Ruggdritt vum Schwed Lars-Christer Olsson Interims-Generaldirektor vu dr UEFA gsii (sy Noofolger isch dr Schott David Taylor gsii) un isch derno zum Vize-Generalsekretär wore. Syt em 1. Oktober 2009 isch er, au as Noofolger vum David Taylor, Generalsekretär gsii. Am 26. Oktober 2015 het dr Infantino sy Kandidatur zue dr Wahl vum FIFA-Bresidänt as Noofolger vum Sepp Blatter verchindet.
Fly
Verlauf
S Biet isch mit 1 bis 2 Persone pro Quadratkilometer arg dinn bsidlet.
Gianni Infantino
Lääbe
Dr Infantino het im erschte Wahlgang 88 Stimmen iberchuu. Im zweete Wahlgang het er schließli s Mee iberchuu mit 115 vu 207 Stimme, dodermit isch er zum FIFA-Bresidänt gwehlt gsii.
Privats
Dr Walliser isch ghyrote, Vater vu vier Chinder, un läbt mit syre Familie am Gämfersee. Är schwätzt Wallisertisch, Dytsch, Italienisch, Änglisch, Franzesisch, Spanisch un Arabisch un het näbe dr schwyzerischen au di italienisch Staatsburgerschaft. Sy Frau stammt us em Libanon, wu si as stellverdrättendi Generalsekretäri bim Fueßballverband gschafft ghaa het.
Fly
Gschicht
Dr erscht Europäer, wu d Mindig vum Fluss entdeckt het, isch dr Francis P. Blackwood anne 1842 gsii. Är het dr Fluss no syym Schiff, dr Korvette HMS Fly, gnännt.
1875 bis 1877 isch dr Fly uf mehrere biologische Expeditione vum Italiener Luigi Maria d'Albertis befahre wore. Mit dr Dampfbarkasse Neva isch er iber 900 km stromufezues in dr Oberlauf vum Fly un vum Ok Tedi chuu.
Dierwält
Dr Fly isch mit rund 110 Fischarte, wu jedi sibt Art dervu endemisch isch, zämme mit em Kikori dr arteryychscht Fluss vu Neiginea. Arte, wu bishär nume us em Fly Flusssyschtem bekannt sin:
Evangelische Kirche
Lehr
Gmeinsam sind de evangelische Chile di viir Soli vo de Reformation:
Evangelischi Chile
Zu de evangelische Chile zähled:
Eigeni Artikel i der alemannische Wikipedia händ die Landeschile:
Lueg au: Landeschile, Reformiirti Landeschile i de Schwiiz, Schwiizerische Evangelische Chilebund
El Niño-Southern Oscillation
El Niño und d Southern Oscillation (ENSO) beschriibe e komplex kopplets Zirkulazionssüsteem vo dr Ärdatmosfääre und dr Meeresströömig im Pazifik. El Niño stoot drbii eender für die ozeanische Zämmehäng, wääred die Südligi Oszillazion bzw. Southern Oscillation für die atmosfäärische Zämmehäng stoot.
ENSO het drei Faase: El Niño isch die bekanntisti von ene. Es git aber au no dr „normal“ Zuestand vom Ozean und vo dr Atmosfääre und La Niña, wo s Geegestück zum El Niño isch, und doorum hüfig au as Anti-El-Niño bezäichnet wird.
Wääred ENSO im Beriich vom dropische Pazifik wirkt, git s e Hufe Telekonnekzioone, wo s usgseet, ass si mit ENSO zämmehänke. D Wariabilidääte vom Indische Monsun oder d Hüfikäit vo Hurrikan in Middel- und Nordamerika wärden mit ENSO äng in Verbindig brocht.
Mässige im Beriich vo dr Mesopause, wo die ganz Zit gmacht wärde, zäige, ass d Wariabilidääte vo dr ENSO bis in groossi Hööchene uufe gönge und eso wit uf Süde und Norde chönne dransportiert wärde.
Perkutane endoskopische Gastrostomie
Künschtlich Ernährung mid ara Magasond isch fr Viele a Schreckgschpenschd. Wann ma nochguckt em Netz no gohts oim wia mit de Zettel en ara Pillaschachtl: ma vrschohts net racht, ond wemma d Nebawirkunga aguckt, tät ma am liabaschta so krank bleiba wia ma isch. Blos, des goht et so oifach, wemma nemme schlucka ka. Abr au frs Gegadoil, zom Absauga ka se notwendig sei. S geid zwoi vrschiedene Sorta, d Magasond durch d Nas odr en Mond ond d PEG-Sond.
Was isch au des
D Magasond PEG isch a Plaschtikschlauch mo ma mikroinvasiv en da Maaga neifihrt. Weil es mikroinvasivgmacht wurd, dauert d Operatio vom Oischlafa wega dr Narkos bis zom Aufwacha blos a baar Schtonda. Nach a baar Däg ka ma se benutza. Au vo dr Magsond geits a baar Sorda, d wichdigschde Ondrschied isch mid odr ohne an Balloo zom Halda vo dr Sond.
Wamma se braucha duat
A Magasond braucht ma, wemma nemme schlucka ka odr des bassiera kennt odr wemma am Essa vrschdigga kennt wemma lenger bewusstlos wurd
Wia goht ma drmit om
Wemma dia Sond hot, no muass ma se pflega. D Eitrittsstell muass pflegd werra. Ma muass aufbassa was ma neiduat, dass se net vrschtopft. Gegas Feschtwachsa sott ma se reglmässig bewega ond ma sott se absichra, drmit ma net aonedig dra zerra duat. Wann se oabsichtle rausrudschd, muaß ma glei zom Dokdr.
Wia ma se braucha duat
Dia Flüssignahrong sott ma langsam neilaufa lau. Macht ma z schnell, ka s oim schleacht werra. Ond no hot ondr Omschtänd nix davo. Des isch bsondrs wichtig wann d Leit em Bett liegat odr net s Gfühl drfür hent.
Grenza vo dr Awendong
Wia bei älle medizinische Aglegahoida geids Regla. D wichdigschd isch, dass der mo se kriaga sott des au will.
Fuassnota
<references group="A" />
(96) Aegle
D'Aegle bewegt sich zwische 2,6557 (Perihel) astronomische Eiheite bis 3,4627 astronomische Eiheite (Aphel) in 5,351 Johre um d'Sunne. D'Bahn isch 15,9379° gege d'Ekliptik gneigt, d'Bahnexzentrizität betrait 0,1319.
D'Aegle besitzt e Durchmesser vu 170 km. Sie besitzt e dunkli, chohlestoffhaltigi Oberflächi mit ere Albedo vu 0,052.
Hallwil
Haubu, offiziell: Hallwil, isch e Gmeind im Bezirk Länzbrg vom Kanton Aargau.
Geografy
D Gmeind lyt im Seetaal, nid diräkt am Hallwilersee, sondern uf emene Hügel im Weschte dervo, wo e Sytemoräne vom Gletscher us dr Yschzyt isch. D Gmeindgränze lyt uf der Oschtsyte, im Taal unde, im Aabach.
D Nochbergmeinde vo Haubu sind Seen, Seenge, Bonischwiu und Döreäsch.
Gschicht
S Dorf isch in ere gschichtleche Kwelle us em Joor 1167 s erschte Mol i dr althochdüütsche Form Hallinwilari erwäänt.
Ane 1864 isch z Haubu di ersti Zigarrefabrigg ufggange.
Loc-Brévalaire
Loc-Brévalaire (bretonisch Loprevaler) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Loc-Brévalaire lyt 66 km vu Quimper un 19 km vu Brest uf ere Hechi zwische 18 m un 71 m iber Normalnull.
Gschicht
Loc-Brévalaire isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1467 as Loprevalarz (1516 Loc Brevalazre, 1664 Locprevalazre, 1680 Locprevalayre, 1715 Lopravalaire).
Verwaltig
vu Loc-Brévalaire isch. Loc-Brévalaire ghert zum Kommunalverband.
Barfüsserkirche
D Barfüesserkiirche (früener au Franziskanerkiirche) stoot in dr Schwizer Stadt Basel und isch en ehemooligi Klosterkiirche. Hüte isch in dr Kiirche e Däil vom Historische Museum Basel dehäi. Si lit an ere zentrale Laag in dr Innestadt vom Groossbaasel und dominiert dr Barfüesserblatz.
Vorgschicht
Sit 1231 het dr Bättelorde vo de Franziskaner, wo men e im dütschsproochige Ruum au Barfüesser gsäit het, in dr Stadt Basel breedigt. Zerst si si usserhalb vo dr Stadtmuure am hütige Petersgraabe dehäi gsi, wo noch iine s Kloster Gnadedaal baut worde isch. 1250 häi si vom Bischof Berthold vo Pfirt s Rächt überchoo, sich innerhalb vo de Stadtmuure aazsiidle. Dört isch zwüsche 1253 bis 1256 en ersti Klosterkiirche entstande, wo 1298 aabebrennt isch.
D Klosterkiirche
Noch em Brand vo 1298 isch mit dr Understützig vom Bischof vo Basel, die spootgotischi Barfüesserkiirche baut worde. Si het e flachdeckts Langhuus überchoo und e Chor mit Glaasgmäld und eme Lettner. Dr Chor vo dr Barfüesserkiirche zelt mit sinere Hööchi und dr änge Fänsterfolg zu de ufreegendste Ruumschöpfige am Oberrhii.
S Historische Museum Basel
Zwüsche 1890 und 1894 häi d Archidekte-Brüeder Kelterborn d Barfüesserkiirche zum Historische Museum vom Kanton Basel-Stadt umbaut. Drbii si d Siteschiff verchliineret worde, mä het s Dach umbaut und under anderem dr WestGiibel hööcher gmacht. Dorum isch s schmaale middlere Fänster vo dr Kiirche in dr Fassade zum Barfüesserblatz aane nit in dr gliiche Fallinie wie dr Giibel, sondern e chli gege rächts versetzt. Zum d Ustelligsflechi vergröössere het mä in de Siteschiff Empore ufzooge.
Zwüsche 1975 und 1981 het mä s Geböid müesse restauriere, wil d Salzrückständ immer no Schaade aagrichdet häi, und mä het die früenere Umbaute wider rückgängig gmacht. Mä het d Empore uf de Site uusegrisse, dr Pfiiler vom Middelschiff usgwäggslet, der Lettner, wo 1843 abbroche worden isch, rekonstruiert und dr Kiircheruum resakralisiert. S Suterräng isch vergröösseret worde und mä het zuesätzligi Usstelligsrüüm iibaut.
Setra S 315 NF
D Setra S 315 NF isch en Niederflurbus usem Hus Setra, wo da uner der Produktgruppe „MultiClass 300“ abote worde isch. Ds Fahrzüg isch zum Bus of the Year 1997 gewählt worde.
Ds NF im Name steit für Niderfluer. Der S 315 NF wird im ÖPNV igsetzt. 2006 isch d Produktion vom S 315 NF zu Gunste vo sinem Nahfolger der S 415 NF igstellt worde. Mittlerwile isch der S 315 NF gröchssteteils durch neueri Büs wie em Mercedes-Benz Citaro, em MAN Lion’s City, de Setra S 415 NF oder de Iveco Crossway ersetzt worde. Näbe der Niderfluervariant giz au no en Hochfluervariante vo dem Bus, wo d Bezeichnig S 315 UL treit. En Variante mit drei Achse und 14,47 m Längi isch uner der Modellbezeichnig S 319 NF abote worde.
Anfänge der Wissenschaften
Dr Artikel D Anfäng von de Wisseschafte beschriibt, zu welchem Ziitpunkt die wichtigschte Wisseschafte historisch geseh ungefähr entschtande sind.
Allgemein bekannt isch einigermasse, dass die ältischte Wisseschafte d Mathematik, d Physik, d Philosophie, d Gschichtsschriibig und d Rechtswisseschaft sii und dass die alli bereits vor üserer Ziitrechnig (vor em Jahr Null) entschtande sii, d Mathematik z. B. isch von de Araber nach Europa choo. Bekannti Vertreter von dr damalige antike Mathematik sind z. B. dr Euklid oder dr Pythagoras, von dr Physik dr Archimedes, von dr Philosophie dr Aristoteles oder Platon, und von dr Gschichtsschriibig dr Herodot oder Tacitus.
Nach em Wirke vom Jesus Christus isch d Wiiterentwicklig von dene Wisseschafte in de missionierte Regione zum Schtillstand choo und durch d Gebiet Theologie und theologischi Philosophie abglöst worde. Bischpiel drfür sind s Konzil von Nicäa oder dr "Kirchevater" Augustinus. Im Mittelalter denn het's einigi Denker gäh, wo die kirchlich-theologischi Dominanz händ probiere z' durchbreche, dr erscht isch wohl dr 1294 gschtorbni Roger Bacon gsii, wo z. B. naturwisseschaftlichi Experiment duregfüehrt hät. Vorher bereits, bezeichnenderwiis im nit chrischtliche Alexandria, het dr Heron im erschte Jahrhundert n. Chr. es Traktat gschriibe über d Technik vom ene Gschütz, wobii er bereits mathematischi Formle bruucht het, und im nit chrischtliche Ägypte het dr Arzt Avicenna 1037 dr Canon Medicinae, es umfangriichs medizinischs Werk, veröffentlicht.
No ins Mittelalter falle auch erschti Ansätz von ere wisseschaftliche Chemie. Im 13. Jahrhundert sind Süürine beschriibe worde. 1540 ferner het en gwüsse V. Biringuccio es Werk über technischi Chemie verfasst. Auch d Volkswirtschafts-Lehr het ihri erschte Schritt im Mittelalter gmacht: Im 14. Jahrhundert het dr N. Oresmius en Versuech "zur Lösung der Ökonomie aus der Theologie" (H.G. Schachtschabel, s. Lit.) unternoo. Eindüütig wisseschaftlichi Züüg het die erschti Quantetheorie von dr Geldmengi, wo dr Merkantilischt Jean Bodin im 16. Jahrhundert entwicklet het.
Dass d Epoche von dr Uufklärig in allne damals bekannte Wisseschafte Erkenntnisfortschritte bracht het, isch wiitgehend bekannt. Auch d Biologie, wo natürlich z. B. in dr Botanik sehr alti Vorläufer ghaa het, het sich denn wiiter entwicklet, z. B. mit em Schwed Karl von Linné im 18. Jahrhundert, wo d Gattigs- und Artename von de Pflanze und Tier entwicklet het, und ca. gliichziitig mit em Antoine de Lamarck, wo d Abschtammigslehr entwicklet het.
Zwei im 19. Jahrhundert entschtandeni Wisseschafte sind d Psychologie, mit erschte Vorarbeite uuf psychophysikalischer Ebeni vom Gustav Theodor Fechner (d Anthropologie andersiits het scho im 15. Jahrhundert exischtiert), sowie d Soziologie, vom Auguste Comte erfunde. Auch bi dr Betriebswirtschaftslehr sind d Anfäng mit em Alfred Marshall im schpoote 19. Jahrhundert z verorte. Relativ jungi Wisseschafte sind d Politologie uus dr Weimarer Republik und d Informatik, wo die erschte Anfäng vielfach uf en Alan Turing mit siinere "Turing-Machine" zrückgfüehrt werde. No neuer isch d Wisseschaft von dr Ökologie.
Höngg
Höngg (im 9. Jh.: Hohinco, Hoinga, Hoenka) isch es Quartier vo de Stadt Züri und befindet sich oberhalb vo de Limet am Hang vom Chäferberg und bildet zäme mit Wipchinge de Chreis 10.
Dank de Südhanglag mit Blick über d Innestadt, de Zürisee mitem Üetliberg und em Limettal isch Höngg es sehr beliebts mittelständisches Wohnquartier.
En zentraale Platz im Quartier isch de Meierhofplatz. Hie träffet all Verkehrsverbindige vo de VBZ vom Quartier zämme.
Sehenswürdigkeite
Zu de Sehenswürdigkeite vom Quartier ghört d’reformierti Chile Höngg. Sie isch dank ihrer exponierti Lag vo wit här sichtbar. Unterhalb vo de Chile isch en Rebberg. Au isch in Höngg s’erste vom Max Bill realisirti Bauprojekt, wo ihm als Wohn- und Ateliehus dient hät. Ufem Hönggerberg het d ETH en Campus.
Gschicht
D Oortschaft Hoinga isch ane 820 s erschte Mol in ere Urkunden erwäänt.
1934 sind d’Gmeind Höngg und sibe witeri selbstendigi Gmeinde en Teil vo de Stadt Züri worde. Höngg isch in neue Stadtchreis 10 iteilt worde.
Childerich III.
Dr Childerich III. (* öbbe 720; † öbbe 755) isch der letzt Merowingerkönig (743 bis 751) gsi. Er isch dr Sohn vom Frankekönig Chilperich II. gsi.
Noch em Dod vom Theuderich IV. im Johr 737 het dr karolingisch Huusmeier Karl Martell, wo dr wirklig Herrscher im Frankeriich gsi isch, dr Erb Childerich im Chloster Sithiu (die spöteri Abtei Saint-Bertin) iigsperrt und und het dr merowingisch Dron vorläufig leer glo. Erst wo im Karl Martell si Sohn Karlmann im Früehlig 743 non emol e Schattekönig us em Gschlächt vo de Merowinger bruucht het, het me dr Childerich freiglo und inthronisiert. D Gründ drfür si nit ganz klar, aber es schiint, ass d Rächtmässigkeit vom König e Vorussetzig gsi isch für d Königsherrschaft, machtpolitisch si d Merowinger scho lang bedütigslos gsi. Me darf au anäh, ass die andere Adlige sich dr Inthronisierig und dr Legitimisierig vo dr Macht vo de karolingische Huusmeier widersetzt hai. Drzue isch cho, ass dr Huusmeier in däm Johr en entscheidende Chrieg gegen dr Herzog vo Bayre het welle füehre, und das het er, wie s schiint, gege die Grosse vom Riich nume chönne duresetze, wenn e legitime König si agfüehrt het.
Dr Childerich III. isch fast ganz unbekannt, und berüehmt isch er nume wäge siiner Absetzig worde. Me het en gschore und zwüschen em 31. Oktober 751 und em 23. Januar 752 het er müesse in s gliiche Chloster Sithiu idräte, won er vorhär gfange gsi isch. Dr Pippin het sich zum erste König vo de Karolinger krönt, vo de Merowinger het me nie meh öbbis ghört.
Dr Childerich III. het e Sohn hinderlo. Usser siim Name Theoderich weiss me nüt von em.
La Heutte
La Heutte (frankprovenzalisch [a la høt], alem. Hütte, dütsch verautet Hütte) isch es Dorf ir politische Gmeind Péry-La Heutte, wo zum Verwautigs-Chreis Bärner Jura vom Kanton Bärn ir Schwyz ghört.
Geografi
La Heutte ligt im Tau vor Schüss im Jura. D Gmeindsflächi hed us 23 % langwirtschaftlecher Flächi, 67,6 % Waud, 8,6 % Sidligsflächi u 0,9 % süschtigi Flächi bstange. D Nachbergmeinde si Sonceboz-Sombeval, Orvin, Péry, Reconvilier u Tavannes gsi.
Gschicht
La Heutte isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1393 aus Hütte, 1727 La Heutte. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Courtelary ghört. Uf e 1. Jänner 2015 hei di vormalige Gmeinde La Heutte und Péry zur nöie Gmeind «Péry-La Heutte» fusioniert.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 11,6 % gläge.
Religion
60,2 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 26 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 9,3 %, CVP 4,3 %, EVP 1,4 %, FDP 5,9 %. GLP 1,3 %, GP 6,0 %, SP 28,5 %, SVP 32,7 %, Suschtigi 10,6 %.
Gmeindspresidänti vo La Heutte isch vor dr Fusion (2014/2015) d Nelly Schindelholz gsii. Si isch ou Gmeindspräsidänti vor nöie Gmeind worde.
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,7 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 488 Ywohner 20,1 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 75,2 % Französisch u 1,6 % Italienisch.
Dr alt frankprovenzalisch Patois vo La Heutte isch wahrschynlech ir erschte Heufti vom 20. Jh. uusgstorbe.
Auw AG
Au (offiziel: Auw) isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Muri im Kanton Aargau. D Gmeind ligt im Freiamt a de Gränze zum Kanton Lozärn.
Geographii
D Nochbergmeinde vo Au sind d Aaurgauer Gmeinde Boiel, Mülau und Seis und s lozärnische Honri.
Gschicht
Nach de Eroberig vom Amt Meiebärg dur d Lozärner hei die d Landesherrschaft übernoh, hei si aber ab em 1425i mit allne Eidgnosse müesse teile. S Amt Meiebärg isch zu de Freie Ämter cho, ere gmeine Herrschaft.
Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiert un hei di Helvetisch Republik usgruefe. Au het in dere Ziit zum Kanton Bade ghört, wo 1803 zum noie Kanton Aargau cho isch. Rüschteschwil isch mit Au zämme zu einere Gmeind worde, d Ortsbürgergmeinde sind aber noch bis im 1908i trännt gsi.
Bevölkerig
In de zweite Hälfti vom 19. Johrhundert het z Au d Landflucht aagfange. D Armut het dezu gfüert, dass immer mee Lüt usgwanderet sind. D Bevölkerig het in dere Zit um öppe 20 Prozänt abgnoh. D Iiwohnerzahl isch dänn relativ schtabil blibe, bis in de 1970er-Johr, wos ufgrund vo de Nöchi zu Zug und Lozärn wider e Zuenahm geh hät.
Bevölkerigsentwicklung:
Vo de 1589 Iiwohner, wo d Gmeind Au Ends 2008 gha het, sind 12,3 Prozänt Ussländer gsi.
Religion
D Bevölkerig vo Auw, wo römisch-katholisch isch gsi – und zum gröschte Teil au hüt no isch – isch bis ins 1638i vo de Pfarrei Seis us betreut worde. Dann isch Au e eigeni Pfarrei worde, wo jewils vom Chloschter Ängelbärg en Prieschter het übercho. Ei berühmti katholischi Auerin, d Schwöschter Maria Bernada Bütler, wo im 1848 im Dorf geboren isch, isch im Johr 2008 heilig gsproche worde.
Bi de Volkszählig im Johr 2000 sind 79,8 Prozänt vo de Auerinne und Auer römisch-katholisch gsi, 10,7 Prozänt reformiert und 1,2 Prozänt muslimisch.
Infrastruktur
Au het im 1835i e Poschtstelle übercho und im 1855i isch au im Ortsteil Rüschteschwil e Postschtell iigrichtet worde. Letzschteri isch aber im 1982i wider gschlosse worde.
Liste von Ökonomen
I dere Lischte schtönd die Ökonome, wo gschichtlich gseh wäge ihre Lehrmeinige am wichtigschte sind.
Bichlbach
Piichlpaach (amtlich Bichlbach) ischt a Gmoand im Bezirk Raete im Tirol, Eeschtraich.
Geografi
Piichlpaach likt im Zwischentoren, im Dal, wo s Ehrwalder Becke mit em Lechdal verbindet. D Nochbergmoanda sin Heiterwang, Lermoos und Berwang.
Gschicht
Piichlpaach ischt zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1300 als Puechelpach,.
Aiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Vo dr 851 Aiwohner sin im Johr 2001 138 Ausländer gweacha.
Sproch und Dialekt
Bai dr Volkszellung 2001 hond vo 851 Aiwohner 735 Daitsch als Umgangsproch aagea, 99 Daitsch und andere Sproche und 17 nur andere Sproche.
Zeine
E Zaine (nideralemannisch Zone) isch e Behälter wo meistens us hölzernem, bigsame Material gflochte isch un zum Transport un Lagere vu Laste oder Material bruucht wird. Ä Drohtzaine bestot degege us eme Metallgflecht. S'Wort Zaine git's au in dr italienische Lombardei, wo zaina Behälter bedütet. S'dytsch Wort isch Korb.
Bichlbach
Sproch und Dialekt
Dr Dialekt vo Piichlpaach ghert zum Schwäbisch.
Zeine
Material
Holzzaine sin Gflechte us Ruete, Zwiige, gspaltenem Holz, Rattan, Bambus, Esparto, Schilf oder Palmeblattrippe. S'gwöhnlichst Material zum Zaineflechte sin Wiidezwiige vu speziell fer säller Zweck apflanzte Chorbwiide.
Verarbeitig
Jährigi Wiideschössling, wo gschellt oder ugschellt verarbeitet werre, werre alljohr in ere Höchi vu 1 - 1,5 m gschnitte. Will mer si schelle so ziegt mer si im frischen Zuestand dur e elastischi, hölzeri oder iiserni Zange (Chlemme) un leest no die platzt Rinde ab. Nooch em Schelle werre d'Ruete an dr Luft un Sunne möglichst schnell drichnet. Zum ganz feine Schaffe spaltet mer d'Ruete in 3 oder 4 Schiine. Säll gschiiht mit em Risser, eme äweng chegelförmig drexelte Stuck us hertem Holz, wo vu dr Middi bis ans ober dünn End so usgschnitte isch, dass es 3 oder 4 cheilförmige, wie Strahle vume Middelpunkt uslaufende Schniide bildet. D'Ruete wird am dicke End mit em Schnitzer igschnitte, dr Risser so uf d'Ruete gsetzt, dass sini Keile in d'Schnitte iträtte, un bis ans ander Ende furtgschobe. Zu de Verwandlig vu dr drisitige Spaltstücker in glatti Schiine ziegt mer si wiiderholt dur dr Zainemacherhobel un no dur dr Schmaler, um d'Sittenchante z'beschniide und alli Schiine gliich breit z'mache.
Schwabmünchen
Geografi
Mingkchinga leit 24 Kilometer sidlich vo Augschburg zwisch em Lech ond dr Wertach am Weschtrand vom Lechfeld.
Vo dr Gmarkong send 59,9 % Landwirtschaftsfleche, 23,2 % Wald, 14,7 % Sidlongsfleche ond 2,2 % sonschtige Fleche. Nochbergmoede send Großaitingen, Graben, Untermeitingen, Langerringen, Hiltenfingen ond Scherstetten
Gmoendsgliderong
Zua Mingkchinga gheret d gleichnamig Stadt, d Pfarrderfer Klimmach, Mittelstetten ond Schwabegg, d Derfer Birkach ond Leuthau, d Sidlong Wertachau, d Weiler Froschbach ond Königshausen, s Schloss Guggenberg ond Hef Hirschwang ond Schwabegger Mühle.
Gschicht
Mingkchinga ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 954 als castellum Mantahinga.
Religion
88,2 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 8,7 % evangelisch.
Verwaltong
Mingkchinga ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.
Dr Birgermoeschter vo Mingkchinga ischt dr Lorenz Müller.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986:
Dialäkt
Dr Dialekt vo Mingkchinga ghert zom Schwäbisch.
Freiherren von Sax
D Familie het meereri bedütendi Mitgliider gha, drunder dr Abt vo Sanggalle Ulrich vo Sax, (1204–1220), dr Martin I. vo Sax, um 1330 Abt vo Disentis, und dr Ulrich vo Sax (* öbbe 1462; † 1538), wo d Äidgenosseschaft diplomatisch verdräte het und dr erst Oberbefäälshaber vo dr Alte Äidgenosseschaft Armee gsi isch. Dr Johann Peter (1462–1540) isch dr letscht Groof vo Sax-Misox gsi. Er het sini Bsitz müesse verchaufe und isch verarmt gstorbe. S Gschlächt vo de Hoochesax isch im 16. Joorhundert mee und mee verchoo bis schliesslig dr letscht von ene, dr Christoph Friedrich (1620–1633), das won em no vo dr Herschaft Sax-Forstegg bliibe isch an d Stadt Züüri verchauft het und 1633 uf dr Burg Uster gstorbe isch.
Pianezzo
Pianezzo isch es Dorf in dr politische Gmai Bellinzona im Kanton Tessin in dr Schwyz.
Gschicht
D Gmai Pianezzo het uf dr 2. April 2017 mit elf anderne Gmaine zu Bellinzona fusioniert un dodrmit in Chrais Bellinzona gwechslet. Si het friejer zum Chrais (circolo) Giubiasco ghert, wo weg seller Fusion ufglest wore isch.
Verwaltig
Dr letsch Burgermaischter (Sindaco) vu Pianezzo isch dr Monica Pini gsi.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Pianezzo ghert zum Ticinese.
Doppelgenf
D Dobbelgämf (französisch Double de Genève) isch die ersti Briefmarke, wo vom Schwizer Kanton Gämf uusegee worden isch. D Bezäichnig Dobbelgämf chunnt drvoo, ass zwäi Briefmarke immer mit ere gmäinsame Chopfläiste zun ere Dobbelgämf mitenander verbunde gsi si.
D Erstusgoob isch am 30. Septämber 1843 uusechoo. Zu deere Zit het s no käi äihäitligs Bostwääse für die ganzi Schwiz gee. Jede Kanton isch für si äignige Bostdienst verantwortlig gsi. Erst noch em Sonderbundschrieg isch am 1. Januar 1849 s Schwizer Bostwääse gründet worde, wo vo 1850 allgemäini Briefmarke für die ganzi Schwiz uusegee het. Bis denn häi usser Gämf nume no d Kantöön Züri und Basel-Stadt Briefmarke uusegee. D Dobbelgämf het mä no bis zum 30. Septämber 1854 döfe bruuche wärde.
Die Art vo dr bsundrige Drennig vo de unzeente Briefmarke wird sogar uf de Briefmarkebööge sälber erkläärt. Aber um die Bestimmige het mä sich däilwiis nid kümmeret. Wenn d Dobbelgämf halbiert worde isch, het mä nume seer sälte au d Chopfliste abgschnitte. Dorum gseet mä vilmol Wortfragmänt über ere halbe Dobbelgämf. Es isch au doo und dört bassiert, ass e Dobbelgämf falsch abgschnitte worde isch und eso us zwäi Marke bestoot, wo die linggi rächts und die rächti linggs isch und uf dr Chopfziile doorum ''NTONAL. | Cent. 10. | PORT. CA'' stoot.
D Gämfer häi die Art vo Briefmarkeusgoob nit gärn gha und drzue isch choo, ass mä Briefmarke nid het müesse bruuche. Dorum het d Gämfer Bostverwaltig beschlosse, vom 1. Merz 1844 aa e halbi Dobbelgämf mit eme Bostwärt vo 5 centimes zum Briis vo 4 centimes z verchaufe, so dass si nid uf Rästbeständ hocke blibt. So het mä bi Lokalbrief äi centime und bi Kantonbrief zwäi chönne spaare, wemm mä Briefmarke brucht het, wil ma dr voll Briis het müesse zaale, wemm mä käini Marke brucht het.
D Marke si nid perforiert gsi und si im Stäidruck mit schwarzer Farb uf gäälgrüenem Babbiir in Bööge zu 10 Marke à 5 Ziile häärgstellt worde. Für s Motiv het mä s Gämfer Wabbe gweelt. Im Straalechranz, wo über em Wabbe isch, si d Buechstaabe JHS gschriibe gsi, wo für Jesus Hominum Salvator (Jesus, Retter vo de Mensche) stöön. Im Band zwüschen em Straalechranz und em Wabbe isch d Inschrift POST TENEBRAS LUX (noch dr Dunkelhäit s Liecht). Tüpeunderschiid git s käini bi de Marke. Es fallt au uf, ass die rächti Marke vil bräiter as die linggi isch.
Dr hoochi Sammlerwärt, e nid bruchti Dobbelgämf mit vollem Rand chostet öbbe 55'000 Schwizer Franke, e halbierti öbbe 16'000 Franke, chunnt drvoo, ass d Marke sälte und seer bekannt isch. Si ghöört näbe dr Basler Düübli und dr Züri 4 und Züri 6 zu de beliebtiste Briefmarke bi Schwizer Filateliste.
Zuckerrübe
Angersche (Beta vulgaris subsp. vulgaris var. altissima; alemannischi Näme) sen a Hackfruocht.
Gschicht
Dr Chemiker Andreas Sigismund Marggraf het in 1747 as Erschde dr Zuckerghalt in der Runkelrüebe nochgwiise. Nochdäm die schlesischi wiissi Rüebe züchdet worden isch, het 1801 der Physiko-Chemiker Franz Carl Achard au d Grundlage für die induschdrielli Zuckerproduktion gschafft. Die erschdi Rüebezuckerfabrik uf dr Wält isch z Cunern in Schlesie baut worde.
Um 1850 isch dr Wanzläber Pflueg und d Drillmaschine iigfüehrt worde und d Mechanisierig vom Zuckerrüebeabau het agfange.
Ardetzenberg
Dr Ardetzabearg isch an hoha Berg im Vorarlberger Rhital. Er ligt nördlich vo Fealdkirch. Im Südweschta würd er vo da Illschlucht begrenzt. Rund um da Ardetzabearg ligen die Stadttöal Tisis, Tosters, Gisiga, Altastadt, Levis und Fealdkirch Stadt. Uf am Ardetzabearg isch as Inschtitut St. Josef und witr doba da Wildpark. D Ardetzabearger Funkazumft brennt jeds Johar am Funkasunntig da Funka, sit a paar Johr am Schallerhof. Es git oh an Kinderfunka mit Würschtle und Limo.
Loc-Eguiner
Loc-Eguiner (bretonisch Logeginer-Plouziri) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Loc-Eguiner lyt 53 km vu Quimper un 31 km vu Brest uf ere Hechi zwische 27 m un 178 m iber Normalnull.
Gschicht
Loc-Eguiner isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1660 as Logueguinaire (1666 Loguiguinezre).
Verwaltig
vu Loc-Éguiner isch. Loc-Eguiner ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Loc-Eguiner ghert zem Bretonisch.
Byzantinisches Reich
S Byzantinische Riich (griechisch Βυζαντινή Αυτοκρατορία, offiziell immer [„Kaiserriich vo de Römer“], zitgenössischi Churzbezäichnig Romania/), abkürzt au nume Byzanz (griechisch Βυζάντιο[ν]) oder, wäge dr historische Häärkumft, s Oströmische Riich, isch e Kaiserriich im östlige Middelmeerruum gsi. Es isch in dr Spootantike noch dr Riichsdäilig vo 395 us dr östlige Helfti vom Römische Riich enstande und isch mit dr Eroberig vo Konstantinopel dur d Osmane im Joor 1453 undergange. S Riich isch am Aafang bis zur arabische Halbinsle gange und noch Nordafrika bis zum Atlantik, isch aber sit em 7. Joorhundert witgehend uf Chläiasie und Südosteuropa beschränkt gsi. Es isch vo dr Hauptstadt Konstantinopel (em hütige Istanbul, wo män em au Byzanz gsäit het) us regiert worde. Dr bekannti Byzantinist Georg Ostrogorsky het s Byzantinische Riich as e Mischig us römischem Staatswääse, griechischer Kultuur und christligem Glaube charakterisiert.
D Bezäichnig Byzantinischs Riich, wo vo dr Hauptstadt abgläitet isch, isch nume in dr modärne Forschig üüblig. Die domolige Zitgnosse häi sä nit brucht, si häi au nit vo „Byzantiner“ sondern immer no vo „Römer“ (in dr modärne Forschig: „Rhomäer“) oder (im latiinische Weste) vo „Grieche“ greedet. In dr modärne Forschig däilt mä d Gschicht vom Byzantinische Riich in drei Faase ii: Die spootantiki/früebyzantinischi Zit (spoot 3./frües 4. Joorhundert bis zur Middi vom 7. Joorhundert), wo s Riich no sterker als in spööterer Zit antik-römisch brägt gsi isch und as intakti Groossmacht dr ganz östligi Middelmeerruum kontrolliert het; die middelbyzantinischi Zit (öbbe vo dr Middi vom 7. Joorhundert bis öbbe 1204/1261), wo s Riich scho vollkomme grezisiert gsi isch, sich noch groosse Gebietsverlust wider konsolidiert het und immer no e wichdige Machtfaktor gsi isch; schliesslig die spootbyzantinischi Zit (1204/1261 bis 1453), wo s Riich immer mee zämmegschrumpft isch und bolitisch käi Rolle me gspiilt het. Näbe dere „dradizionelle“ Periodisierig git s au Überleegige, wo zum Däil dodrvo abwiiche; in dr nöijere Forschig git s d Tendänz, ass mä die „byzantinischi“ Gschicht erst vom 6. oder 7. Joorhundert loot afo aafoo und d Zit vor däm no zur (spoot-)römische Gschicht zelt.
Tiergehege Mundenhof
S' Dierghege Mundehof (yblicherwiis numme Mundehof gnennt) lit am westliche Stadtrand vu Friburg im Brisgau un isch e vilbesuechts Usflugszil.