cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Schluchtensteig
Wägbeschrybig
Bi dè Schattèmülli isch dè Ygang zu dè Lotèbachklamm. Dè Schluchtèschteig gòt allerdings rächts im Waald d Haaldè uè un denn è Stugg ußerhalb vo dè Schlucht d Dalwangè bis zum Rand uè. D Schlucht wörd bald druff bim Räuberschlössle widder erreicht, èn Flüè übber dè Wuètè, uff demm sich im 14. Johrhundert d Burg Neu-Blumegg befundè hèt. D Wuètè flüèßt öppè zwei Kilometèr dehinter gu dè Stallegger Brugg übber d Stauschtufè vom Flusschraftwärk Stallegg. Sell Chraftwärk isch s älteschte Flusschraftwärk z Badè. Es hèt vo 1889 bis 1979 Stròm broduzyrt und isch 2000 widder reaktivyrt worrè. Denõch gòt s vorby a dè Mündig vom Rötèbach zu dè Mündig vo dè Haslach. Obsi vo dè Haslachmündig wörd d Wuètè als „Guètach“ bezeichnet. Nomòll übberquert è Brugg d Wuètè (Guètach), bevor dè Wäg s Wuètèdal volòtt un witer i d Haslachdobèl füürt. Übber dè Rèchèflüè un dè Höllochflüè erreicht dè Wäg d Trassè vo dè 1976 stillglaitè ehemõligè Baanschtreggi vo Kappèl gu Länzkirch, uff derrè irè Trassè gòt witer gu Länzkirch. Unterhalb vo Kappèl hinter èm ehemõligè Baanhof Kappèl-Grüèwaald drènnt sich dè Schluchtèschteig vom Schwarzwald-Querwäg Fryburg-Boddèsee. Dè Schluchtèschteig volòtt dehinter diè abbauti Baanschtreggi un füürt èm Müllibach nõch durch èn Dunnel unterhalb vo dè Baanschtreggi widder abbè zu dè Haslach. Denõch gòt s widder uè un nommòl übber d Streggi durrè zu dè Lochmülli un witer nõch Länzkirch. Ab Länzkirch volauft dè Schluchtèschteig durch dè Geopark è kurzes Stugg uff dè glychè Streggi wiè dè Mittelwäg Pforzè-Waldshuèt. Aaschlièßend gòt d Wanderig unterhalb vom Stöcklebärg uè un widder absi, im Schwendedàl witer i eim Rutsch uèzuès bis zu dè Fischbacher Hütte, vorby a dè Cyriakkapellè un èm Schwendehof. Ab dè Hüttè gòts gäch absi bis Obberfischbach, èm Deilort vo Schluchsee.
Hans Kern
Fasnet
Er hät diè Guggèmusig-artigi Formation anno 1962 mit is Lebè grufè un isch Zyt sines Lebèns dè Dätschmeischter i sellem Huufè gsi. Nebbeby isch er Hästräger vo de Stüèlingor Narrèzunft gsi und hät als Pumuckl vokleidet sin närrischè Johresrückblick vordrait. Sini Paraderollè isch dè Hochwürdè gsi, dè närrische Pfarrer, wo diè Trauerzeremonie vo dè hochheiligè Fasnet vollzogè un noch dè Vobrennig vom Bög dè närrische Seggè gä hèt. Bi dè Trauerzeremony isch er vo drei närrischè Minischtrantè unterschtützt worrè. D'Minischrantè hän dodèby warmes Wasser, kaaltes Wasser un „Weihrauch“ (Rauch von èmè Stumpè) vodeilt. S'Brivileg vo sinè Hochwürdè isch d'Schnörrè voll Messwy gsi, um d'Stimmbänder z'ölè. Legendèr sin sini Lièder un Sprüch gsi. Als Lièd hät er sini Amanda vordrait, d'Zeremony vo dè närrischè Bergpredigt hät èbèso dezuè ghört. E Hampflè Lièdtext im Stüèlingèr Dialèkt wared au deby.
Schluchtensteig
Wägbeschrybig
Z Obberfischbach füürt dè asphaltyrte Bildschteiwäg vom Haus des Gastes hoch zum Waldrand un denõch witer durch dè Waald übber dè Koolplatz zum Bildschtei. Vo dört gòt s im Zick-Zack abbè zum Schluchsee, wellè bi Aha erreicht wörd. Dört unterquert dè Wäg znägscht d Baanlinniè vo dè Dreiseèbaan un denn d B 500, bevor er s Ufer vom See erreicht. Dè Wäg bygt nõch rächts ab un füürt am Seeufer nõch zum Unterkrummèhof uff dè anderè Sitè vom See nõch. Denõch füürt d Streggi durch dè Waald uff èm Muchèländerwäg übber d ehemõligi Krummèsägi, vorby am Krummèchrützbrunnè un zwischè m Oberè un Unterè Habsbärg durrè nõch Muchèland. Kurz vor dè Wittemlehüttè biègt dè Wäg links ab zum Raschtblatz Pfaffèbrünnle un füürt uff èm Waldwûrtschaftswäg un übber Albwisè abbè nõch dè Althüttè, wo dè Wäg nomòll uff dè Mittelwäg drifft un für öppè ein Kilometèr uff dè glychè Streggi mit ym zämmè volauft. Witer gòt s absi vorby a dè Sandgruèb, gäch absi uff èm Schotterwäg un denõch durch d Windbärgschlucht i s Dal vo dè Alb gu St. Bläsy, wo übber d Fridrichstrõß un d Albstrõß erreicht wörd.
Hans Kern
Mundart
S Alemannischè z braktizyrè isch eins vo sinè gröschtè Aaligè gsi. Er hèt vili fascht uusgschtorni Ussdrügg regelmässig bruucht, un dodèmit am Lèbè erhaaltè. S beharrlichè Bschtoo uff üsem Dialèkt isch sicher ganz im Sinn vo allè Autorè i dè alemanischè Wikipedia gsi. Mitte vo dè 1970er Johr hèt er èn Band mit Heimètgedicht usègää. S eint odder anderè Schmankerl dört druus hèt er a dè Fasnet zum Beschtè gää.
Schluchtensteig
Wägbeschrybig
St. Bläsy wörd durch dè Kurgartè volõ. Vo dört füürt d Wanderig zum Luschthuusflüè. Bim Schwandbrünnele biègt dè Wäg links ab un füürt witer zum Uussichtsturm uff èm Lehenchopf. Vo dört füürt d Streggi übber Rüttèwys, wo d Chreisschtrõß 6527 übberquert wörd, un Horbach zum Kloschterweihèr. Vom ehemõligè Gaschthòf Kloschterweihèr gòt s berguff zu dè Fridrich-Auguscht-Gruèb, wo hüt als Spylbärgwärch ud Nadurschutzgebièt bruucht wörd. Nõchdèmm d Chreisschtrõß 6525 überquert wörd, gòt s witer am Obberibach vorby. Bald druff erreicht dè Wäg d Landesstrõß 150 un gòt öppè 500 Metèr a dè Strõß entlang. Nõchdem dè Wäg a d Ymündig vo dè Chreisstrõß 6525 d Strõß widder volõ hèt, volauft d Streggi an èm Gedenkschtei für d Waldflurbereinigung un a dè Weeraquèllè vorby, wo è Stugg èwäg vom Wäg lyt, zum Ibacher Chrütz. Dört wörd d Landesstrõß 150 übberquert un d Wanderig füürt witer durch s obbere Dal vo dè Weera absi gu Todtmoos, wo übber d St.-Bläsy-Strõß erreicht wörd.
Hans Kern
Naturkundi
Floristisch aagluègèt isch iim vo allèm am Schuzt vo dè heimischè Orchideè glägè gsi. Bsunders dè üsserscht seltènè Gäälè Frauèschuè, wellè i sim Revir im Gwann Lindenbärg/Spièssèbärg heimisch isch, hèt sin bsunderè Schutz gnossè. Eher vo bodanischer/kulinarischer Nadur war si Indrèssi am Bärlauch. Als Egsbertè hèt er einem dè Unterschyd zwischèm Bärlauch un Maièrysle brääzis erklärè chönnè.
Schluchtensteig
Wägbeschrybig
Vo Todtmoos uus füürt dè Schluchtèschteig vorby a dè Weerawald-Klinik übber dè Weihèrwäg zum Deilort Schwarzèbach. Vo dört volauft d Streggi übber dè aalte Hornwäg abbè zu dè Zumkeller-Sägi. Dört wörd d Landesschtrõß 148 übberquert un dè Schluchtèschteig drûfft widder uff d Weera un voeinigt sich mit èm Weeradalwäg. Kurz denõch biègt dè Wäg zèrscht links un denn gly widder rächts ab un füürt uff èm nadurbelõènè Pfàd vorby an èm Wildgehege bis nõch Todtmoos-Au. Hinter Au biègt d Streggi links ab i dè Schwandhaaldèwäg. S Dal wärd dõ äng un schluchtartig. D Streggi gòt znägscht ußerhalb vo dè Schlucht berguff bis zuè nèrè Spitzkeeri un denõch widder absi uff èn schmalè Pfàd obberhalb vo dè Weera a dè Haaldè nõch. Èn nadurbelõènè Pfàd füürt entlang von èm Bachlauf gäch abbè bis zu dè Landesstrõß 148. Dört wörd d Weera übber è aalti Steibrugg sowiè d Strõß übberquert. Dè Wäg stygt denn uff dè anderè Sitè widder gäch nõch obbè aa. Durch dè Waald wit obberhalb vo dè Weera volauft dè Wäg witer am Uusbligg a dè Felsèhüttè uff dè anderè Schluchtsitè vorby, bevor er widder absi zum Weera-Stausee füürt. Vor èm Stausee chunnt dè Wäg mit èm Hotzewald-Querwäg zämmè. Er übberquert d Staumuèr un füürt witer am Fluss nõch bis gu Weer.
George Washington Jones (Politiker, 1828)
Dr George Washington Jones (* 5. Septamber 1828 ìm Marion County, Alabama; † 11. Jüüli 1903 z’ Bastrop, Texàs) ìsch a US-àmerikànischer Politiker gsìì. Vu 1879 bis 1883 hàt’r dr Bundesschtààt Texàs ìm Represantàntahüüs vu da Verainigta Schtààta vertratta. Ar ìsch àui Vìzagouverneur vum Texàs gsìì.
sii Laawa un Kàrriar
Ìn Politik ìsch dr Jones Mìtglììd ìn dr Greenback Party gsìì. Bii da Kongrasswàhla ànna 1878 ìsch’r ìm fìmfta Wàhlbezirk vum Texàs ìns US-Represantàntahüüs gwählt worra. Ìm Hüüs z’ Washington, D.C. hàt’r àb’m 4. März 1879 àls Noohfolger vum De Witt Clinton Giddings gsassa. Ar ìsch amol wììdergwählt worra un hàt bis àm 3. März 1883 ìm Kongrass känna bliiwa. Ànna 1872 hàt’r sìch nìt fìr a Wììderwàhl uffgschtällt.
Noh-n-em And vu siinera Àmtszitt ìm US-Represantàntahüüs hàt dr George Jones wììder àls Ànwàlt gschàfft. Ànna 1882 un 1884 hàt’r sìch àn dr Gouverneur-Wàhl uffgschtällt, ìsch àwwer jeedsmol vum John Ireland gschlààga worra.
Dr George Washington Jones ìsch àm 11. Jüüli 1903 z’ Bastrop gschtoorwa. Ar ìsch doo ìm Fairview-Frììdhoof beardigt worra.
Ìm George Wahsington Jones sii Hüüs z’ Bastrop ìsch a gschìtzt Nàzionààl Hischtoorisch Dankmol.
Verwaltungskreis Seeland
Dr Verwautigskreis Seeland isch sit em 1. Jänner 2010 e Verwautigskreis im Kanton Bärn. Dr Kreis ghört zur Verwautigsregion Seeland un umfasst 42 Gmeinden uf 336,76 km² mit zämme Ywohner (Stang: ). Houptort isch Arbäärg. Dr Kreis bsteit us Gmeinde vo de ehmalige Amtsbezirk Arbäärg, Büüre, Erlech, Froubrunne u Nidou.
Hermann Burte
Dr Hermann Burte (eigentli Hermann Strübe; * 15. Februar 1879 z'Muulburg; † 21. März 1960 z'Löörech) isch e ditsche Dichter und Moler gsi.
Sitter sinem alemannische Gedichtband Madlee (1923) bis in d 60er, 70er Johr het dr villfach uszeichneti und geerti Burte fascht unumstritte as dr grescht alemannisch Dialäktdichter nooch-em Hebel golte. Wäge sinere Mitwirkig im Nationalsozialismus isch si Wärk nooch 1945 neij bewärtet un vum e Deil Rezensente as politisch undragbar verworfe wore. Verschiidini Rezensente sin drgege fir e differenziärti Betrachtig vum Burte un sinem Wärk iidrätte. Noch däne seig e große Deil vu sinem Wärk unverfänglig un hit no läsenswärt. Allewäg isch mit sinere politische Afächtig aü s Asähne vu sinere alemannische Dichtig gsunke.
Aü as Moler het dr Burte gschafft; er sälber het si Dichtung hecher iigschetzt wiä si Molererei.
Dr Burte ase jung
Dr Hermann Strübe (spetere Dichternamme: Hermann Burte) isch am 15. 2. 1879 z Muulburg uf d Wält kumme. Sini Vorfahre sin vor allem Büüre, aber aü Wäber un Handwärker üs em alemannische Raüm gsii. Si Vatter, dr Friedrich Strübe (1842–1912) isch vu Steine gstammt un het as Buechhalter in ere Basler Fabrik im Wiisedal gschafft. Si Mütter isch d Elisabeth Strübe geb. Kuhny (1847–1917) gsii, d Dochter vum e Grummholz-(Wagner-)Meischter; däre sträng evangelische Fraü het dr Reformator un Sprochschepfer Martin Luther viil bedittet. Dr Hermann het fimpf Gschwischtrig gha.
Scho im Strübe Hermann si Vatter het alemannisch dichtet; er het dr Hebel, dr Schiller un bsunders dr Uhland verehrt. Im Elterehüüs het e Geischt gherrscht, wu im Hermann si Begabig zum Dichte gferderet het.
Noch dr Volksschuel z Muulburg un dr hechere Birgerschuel z Schopfe het er 1897 z Friiburg s Abitür gmacht. Drno her er z Karlsrueh d Akademie der bildenden Künste bsuecht – wiä si jingere Brueder Adolf, wu ebefalls zum Mole begabt gsii isch.
Zwische 1904 un 1907 het er zum Deil mit Stipendiä zwei Mol uf London un Paris kenne reise un het s geischtig Läbe derte kenne diäfer känne lehre. Unter em Iidruck vu dr Drame vum Shakespeare un dr Dichtig vum Burns het sich si Inträssi vu dr Molerei meh in Richtig Dichtig verschobe. Friili isch er nit vum Mole abkumme: er het siner Läbdig bsunders Landschafte in dr ängere un wittere Heimet gmolt (Elbilder, Aquaräll, Zeichnige). Sini Bilder neige meh zum Dramatische wiä zum Idyllische. Un dr het mit em Aüg vum e Moler dichtet.
Z Paris het dr Strübe sich witter mit Literatür bschäftigt, bsunders mit em Rabelais, em Balzac un em Baudelaire. Do het er aü si erscht alemannisch Gedicht gschriibe (1905). Ebefalls z Paris het er im Ramme vum e Briisüsschriibe si erscht Stick ufs Babiir brocht. Des het em aü dr Kontakt zum e Verleger iibrocht, dr isch vum Gideon Karl Sarasin, wu z Berlin Verleger gsii isch, unter Vertrag gnumme wore. Ab jetz het dr Strübe Hermann unter em Namme Hermann Burte vereffentligt – Burte het dr Held vu sinem erschte Stick gheiße.
Zu dr ditschsprochige Vorbilder vum Burte hän dr Jeremias Gotthelf, dr Friedrich Nietzsche un dr Carl Spitteler zellt. Dr ideologisch Iifluss vum Nietzsche un vu dr breite „völkische“ Bewegig, wu dertemol scho exischtiärt het, isch im Roman „Wiltfeber“ unverkännbar.
Durchbruch as Dichter
Dä Roman Wiltfeber isch im Friähjohr 1912 rüskumme; fir des Wärk het er 1913 (zämme mit em Schriftsteller Reinhard Sorge) dr renommiärt Kleist-Briis bikumme; mit em Wiltfeber het dr Burte e Durchbruch im ditschsprochige Raüm erreicht un isch iberregional bekannt wore. Mit däm Roman zeigt sich dr Burte scho friäh as bewußte Alemann, ditsche Nationalischt un - in dr Aüge vu Autore wiä dr Wolfgang Heidenreich - as Antisemit; diä ditsche Belang sin em aber wichtiger wiä d alemannische.
1914 isch er fir si Schaüspiil „Katte“ fir dr Schillerbriis nominiärt wore, aber wäge gritischem Inhalt het dr Kinnig vu Preuße (= dr Kaiser Wilhelm dr Zweit) s Veto iiglegt; 1927 her er dä Briis drno – zämme mit em Franz Werfel un em Fritz von Unruh – doch bikumme.
Wäge me Härzliide het er 1914 nit miäße oder nit derfe in dr Griägsdiänscht iirucke; Änds 1916 isch er drno doch no zu dr Poschtiberwachungsstell z Friiburg iizoge wore.
Zitewiis het er finanziälli Schwiirigkeite gha. Am 14. Juli 1913 schribt er an dr Walther Rathenau: ''„Mein Verleger versagt finanziell leider völlig. Er meint offenbar, seine Pferde würden besonders gute Rennen machen, wenn er ihnen das Futter entzieht.“''
1917 schribt dr Burte Erinnerige an Begägnige mit em Walther Rathenau uf, eme jüdische Induschtriälle un Schriftsteller. Diä Frejndschaft isch 1912 dur dr Roman Wiltfeber entstande un im Briäfwägsel bis 1919 nochwiisbar. 1925 het dr Burte „Mit Rathenau am Oberrhein“ vereffentligt. Mer zue dr Frejndschaft mit em Rathenau lueg in sällem Artikel.
1923 het er – ebefalls bim Sarasin – si alemannische Gedichtband Madlee rüsbrocht. Diä Gedichter, wu uf 450 Sitte gsammlet sin, sin diä meischte scho um 1913 rum entstande, hän in dr Griägsjohr aber nit het kenne erschiine.
1924 het er an dr Universität Friiburg im Briisgaü fir sini Verdiänscht um dr alemannisch Dialäkt dr Ehredokter verdlehnt bikumme.
Dr Dichter Rainer Maria Rilke het am 2. 12. 1924 im Briäf an dr Edmund v. Freyhold iber dr Burte gschriibe: "Ein Gedicht wie diese 'Himmlische Ernte', ist ein allgemeiner deutscher Besitz, ein Gut von solcher Reinheit und Gnade, daß es für sich allein ausreicht, den gründlichen Reichtum des Dichters für immer zu erweisen."
Vu 1925 ab isch dr Burte mit em Winterthurer Mäzen Werner Reinhart befreindet gsii un vu däm bis zu sinem Dot 1951 gferderet wore. Ass er vu sinere Lyrik un Dramatik nit rächt het kenne üskumme, isch siner Läbtig e Broblem gsii. Do het kei Mäzen kei Fade abbisse.
1926 isch e Frejndschaft zwischen em Burte un em jüdisch-elsässische Dichter Nathan Katz entstande, wu bis zum Dot vum Burte ghebt het - meh drzue lueg do.
1929 isch er – unter em SPD-Burgemeischter Kuttler – Ehrebirger vu Muulburg wore, 1939 z Lerrach, 1957 z Efringe-Chilche.
Zwische 1919 un 1933 isch dr Burte Mitgliid vu dr Deutschnationalen Volkspartei gsii (1933 het si sich miäße uflese). Zwische 1924 un 1932 het er „Der Markgräfler“ mit rüsgä.
Er isch en Verfächter vo ere völkische Ideologii gsi un het sich scho im 1925i en Schribtisch la mache, wo nach sim eigene Entwurf mit Hakechrüzmotiv gschmückt isch gsi.
1932 het er noch eigenem Bekunde as Ditschnationale im e Flugblatt dr Hitler as Daübmann (Hochstapler) bschumpfe. Drno her er – noch eigenem Bekunde - zitewiis z Basel Unterschlupf vor Nochstellunge dur d SA gsuecht.
Im Burte si afängligi Gegnerschaft zu dr Nazi wird aü im e Artikel vum "Völkischen Beobachter" dittlig, wus drin heißt: Vu 1930 bis 1937 isch dr Burte im Rotary-Club Basel Mitgliid gsii, wu fir Humanität, Friide un Velkerverständigung iidrätte isch. Dä Club isch in dr USA grindet wore un het aü viil Jude as Mitgliider gha. 1937 isch d glichzittig Mitgliidschaft im Rotary-Club un in dr NSDAP verbotte wore.
Im Burte si Verhalte im Nationalsozialismus
Anne 33 isch er in d „Deutsche Akademie der Dichtung“ iidrätte, wu unter nationalsozialischtischi Reschii gstellt gsii isch.
Am 12. Juni 1933 het er im e Briäf an dr Nohl anlässlig vu dr Biächerverbrännig dur d Nazi gschriibe, d Ditsche hebe „die Kampfmethoden ihrer Todfeinde“ ibernumme (lueg Orginalzitat 1).
Noch sinene Agabe heb si „Rede auf Hebel“ (19. Mai 1935) nit derfe im Radio iberdrage wäre, wel si e einzigi Huldigung an dä mild, grischtlig un mänschlig Dichter gsii seig.
Am 23. Jänner 1936 het er d Ufnahm in d NSDAP beadrait un het bal druf Kandidatestatus bikumme; am 1. Mai anne 37 isch dr Biidritt wirksam wore. E Amt in dr Bartei het er niä keins gha.
Am 18. Juni 1936 het er as erschte dr nej gstiftet Hebelbriis bikumme.
1938 bikunnt dr Burte dr „Großdeutsche Mundarten-Preis“
Si Roman Wiltfeber vu 1912 isch vu dr Nazi üsgschlachtet wore un si Romanfigür (bzw. er sälber) zum „Seher des Dritten Reiches“ hochstilisiärt wore, so in ere Schrift vum Max Dufner-Greif 1939. Dr Rüdiger Hoffmann schribt do drzue 1988, dr Burte heb sich des biäte lo, dr heb sich schiints in däre Roll sogar gfalle, dr seig ebe ehrgizig gsii.
S Gedicht Hebel rassisch!, wu dr Burte 1939 z Muulburg vordrait het un im Markgräfler Jahrbuch 1940/41 vereffentligt het, setzt sich mit dr nationalsozialischtische Rasselehr kritisch üsenander. S wird vum Paul F. Wagner as "Ausdruck einer inneren Freiheit" vum Burte ghalte, wu Muet koschtet het: „Man stelle sich vor, was eine solche Lesung 1939 bedeutete!“
Dr Burte isch e gschetzts Mitgliid im Basler PEN-Club gsii. Dr het in sällere Schriftstellerorganisation, wiä meh as er zu dr Nazi ibergange isch, wiä meh Positione im Inträssi vu dr ditsche Üssepolitik verdrätte.
Im Burte wird e Spitzeltätigkeit vorgworfe (3 Briäf im Friähjohr 1940 mit Stimmigsbricht); friili hets im PEN-Club niäme gä, wu nit gwisst het, ass dr Burte Nazi isch – dr isch uffe ufdrätte. Diä Bricht sin iber d Sicherheitsdienst-Außenstelle Lörrach uf Berlin ins Reichssicherheitshauptamt gange.
1943 sin Sieben Reden von Burte erschiine. In dr Rede zwische 1940 un 42 vor ditsche Intelektuälle, wu an sich Broblem vu dr Dichtung un vum Kültürläbe zum Haüptinhalt gha hän, het er dr Hitler hochglobt, noch em Rüdiger Hoffmann meh wiäs zum Mindeschtpegel ghert, wu enne het miäße iihalte, wu effentlig het welle ufdrätte. In dr letschte Red „an Bartels“ finde sich glari antisemitischi Floskle. Friili wiche diä Rede zum Deil dittlig vu dr offiziälle Parteiliniä ab.
Ebefalls as Redner isch dr Burte vor dr Hitlerjugend, vor em Schwarzwaldverein un vor andere ufdrätte. Im e Dagebuechiidrag vum 26. 5. 1942 wird dittlig, ass Vorträg vum Burte „verlangt“ wäre – „mich in Ruhe zu lassen, wäre die beste Politik des Dritten Reiches, aber viel zu gescheit, um geübt zu werden!“
Im Dagbuechiidrag vum 14. 10. 1943 schribt dr Burte nommol, ass er iberlegt, as Redner ufzhere. „Fast alle Fehler aller verflossenen Fürsten haben sich in wenigen Jahren unter – zusammengeballt: Es wird in der Tat genau das Gegenteil dessen erreicht, was man als Ziel angegeben hatte.“ Lueg Originalzitat 2 un Bild.
Während em Nationalsozialismus isch dr Burte in evangelischi Gottesdiänscht gange, was vu dr Nazis nit gärn gsähne gsii isch. Dr het zu grischtlige Fäschter religieesi oder anderi Gedichter, wu basst hän, vereffentligt; des beziige Dankschriibe vu Pfarrer u. a. noch em Griäg.
Noch eigene Agabe isch im Dritte Rich si Drama Simson (1917) un si Stick Krist vor Gericht (1930) wäge altteschtamäntligem Thema bzw. grischtligem Inhalt verbotte gsii. Si Schauspiil „Mensch mit uns“ isch z Karlsrueh zwar ürufgfiährt wore, dr Gauleiter Wagner heb aber drfir gsorgt, ass es abgsetzt wird.
S git Hiiwiis druf, ass dr Burte un sini literarische Fähigkeite vu fiährende Nationalsozialischte ring gschetzt wore sin. Dr Bropagandaminischter Joseph Goebbels het anne 1936 iber s Burtes Drama Katte gschriibe:
Dr Hermann Göring, dr zweithegscht Mann im Rich, het anne 43 zu s Burtes Textbuech vu dr Oper Das Schloss Dürande im e Telegramm gschriibe:
Zu sinem 65. Geburtstag im Febber 1944 het dr Burte e Dotation vu 15.000 Riichsmark üs em Kulturfilm-Förderungsfonds bikumme. Ass Uftraggäber vu däre Dotation het dr Joseph Goebbels zeichnet.
Noch em Griäg
Vum Jülli 1945 bis im März 1946 isch dr Burte z Lerrach uf Aordnig vu dr franzesische Bsatzig üs politische Grind im Gfängnis gsii un drno üs Lerrach üsgwiise wore.
In ere Verteidigungsschrift 1947 bringt dr Burte vor, ass er am Afang gege dr Hitler un si Partei gsii sich, aber wun er gsähne het, ass sich si Macht feschtigt un d Wirtschaft akurblet wird, het er zum Hitler ghalte. Fir ihne seigs nimmi „um Partei und Antipartei, sondern um Reichstreue und ihr Gegenteil“ gange. (Lueg Originalzitat 3)
Dr Hermann Burte het noch em Griäg ke geischtigi Kehrtwändi gmacht. Si Wältasicht, wu d Nation un s Fiährertum e großi Roll drinne spiile, het sich scho in sinere Kindheit un Jugend rüsbildet gha; s Dritt Rich het er nit grundsätzlig gritisiärt, er het numme bstimmti „Üswigs“ un „Fähler“, wiä d Unterbindig vu dr Meinigsfreiheit, gritisiärt, aber nit si „nationali“ un „völkischi“ Üsrichtung. 1948 het er si "Mit Rathenau am Oberrhein" (z'erschd anne 25 as e Privtadruck erschiene) wieder rüsbrocht, wu si friähjeri Frejndschaft mit däm Jud bschriibe isch; dodermit het er zeigt, ass si Antisemitismus, wun er im Dritte Rich z erkänne gä het, nit si erscht un si letscht Wort isch.
1949 isch er im Verfahre vor dr Spruchkammer Friiburg (s Entnazifiziärigsverfahre) as politisch minderbelaschtet iigstuft wore un het d Erlaübnis bikumme, sini bishärige Wärk witter z verbreite un aü in Zuekumft as Schriftsteller un Fäschtredner z schaffe; politischi Rede z halte un neiji Wärk mit politischem oder sozialpolitischem Inhalt z vereffentlige isch em friili verbotte wore.
Im Markgräflerland un driiber nüs isch dä Muulburger Dichter mit nationalem Rang alliwiil no in hochem Asähne gstande. 1957 isch er Ehrebirger vu Efringe-Chilche wore, wun er noch em Griäg gläbt het. Des Asähne isch friili durch effentligi Aklage alliwiil meh gminderet wore. Doch hän sich verschiidini Persenligkeite, wu dr Burte un si Zit üs eigenem Aluege kännt hän, zu ihm un sinere Dichtig bekännt, so dr Richard Gäng (1959), dr Raymond Matzen (1979), dr Georg Thürer (mehrfach), dr Wilhelm Altwegg (Hebel-Rüsgäber un Päsident vu dr Hebelgsellschaft, Basel, 1954, 1959), verschiidini Politiker un Kirchefiährer; unter däne wu dr Burte - viilmol nit unkritisch - gschetzt hän, sin etligi, wu im Dritte Rich verfolgt wore sin, so dr Reinhold Schneider (1954), dr Fritz von Unruh (1959), dr Rupert Gießler (1959, 1960), dr Nathan Katz (mehrfach) un anderi.
Dr Bundespräsident Theodor Heuss het anne 1952 vum Burte sini Wärk „Madlee“ un „Die Seele des Maien“ bikumme un druf gantwortet: „Ich habe (…) mich an ein paar Abenden in die beiden Gedichtbände mit Gewinn hineingelesen und sehe, daß Sie den Hebel’schen Ansatz ja individuell stark zu erweitern verstanden haben.“ Uf de andere Siit hät de Heuss über Burte gsagt, sii „Form brutaler Romantik“, sii ihm "innerlich völlig fremd" un dass es „groteske“ aseh würd, Burte un de Johann Peter Hebel uf einiri Stüfe z stelle.
Am 21. März 1960 isch dr Hermann Strübe-Burte im Alter vu 81 Johre verstorbe; dr isch z Muulburg, in sinem Geburts- un Heimetort, begrabe.
Politische Stritt noch em Dot vum Dichter
Am 24. 3. 1960 het dr Rupert Gießler, dr Feuilletonchef vu dr Badische Zittig, im Nochruef gschriibe, im Burte si greschti Leischtig seig „die Erneuerung der alemannischen Sprache im Gedicht“ gsii. Dr Gießler sait zwar, ass dr Burte „schlimme politische Irrwege“ unter dr Diktatur gange seig, aber mer miäß „im Licht des Todes“ dr Blick uf des richte, „was der Künstler in ihm, der Meister des Wortes geleistet hat, was das Bleibende über dem Vergänglichen ist.“
Eini vu dr bsunders kritische Positione isch vum Magazin Der Spiegel verdrätte wore. Do wird dr Burte as „Blut-und-Boden-Sänger des Dritten Reiches“, „Mord-Barde Burte“ (1. April 1959) un „Blut-und-Boden-Barde“ un „NS-Dichter“ (Nr. 21.1989) bezeichnet.
Zu dr Verteidiger vum Burte het d Hermann-Burte-Gesellschaft (grindet 1960) ghert. Zu dr Redner un Publizischte, wu sich fir e differenziärti Bhandlung vum Burte iigsetzt hän, ghere dr Sangallemer Brofässer Georg Thürer, dr Rüdiger Hoffmann, dr Paul F. Wagner un etligi anderi. Si hän - wiä dr Gießler - drfir gsproche, ass mer an däm, was in s Burtes Wärk positiv isch, sott feschthebe.
E Stellungnahm mit ere große Wirkig isch e Sändig vum Südweschtfunk gsii, wu Änds 1978 un Afangs 1979 zwei Mol üsgstrahlt wore isch. Dr Rundfunkredakteer Wolfgang Heidenreich verdrittet do, ass dr Burte vu Afang a e geischtige Wägbereiter vum Nationalsozialismus gsii seig un sich im Dritte Rich dur sini Rede mitschuldig gmacht heb. Si Person seig nit teilbar in e guete un e schlächte Burte. E Benännung vun ere Schuel noch em Burte sei unmeglig.
Diä Sändunge sin im Zämmehang mit ere effentlige Üsenandersetzig kumme, wu zwoo Schuele im Markgräflerland noch em Burte hätte sotte benännt wäre. S Oberschuelamt Friiburg het diä Benännig drno verbotte. Muulburg het des Verbot akzeptiärt; Efringe-Chilche het d Benännig vu dr Schuel uf d Durnhalle verlageret.
Orginalzitat
1. Briäf an dr Nohl, 12. 6. 1933 (Hermann-Burte-Archiv (HBA)): „Dinge, wie die sog. nationale Revolution muss man, um wahr zu sein, religiös bewerten. Was aus der Materie kommt, ist Dreck und geht zum Dreck zurück. Unter den jüdischen Büchern, die man am kommenden Sonntag in Karlsruhe fast amtlich verbrennt, fehlt - die Bibel! Diese Tatsache, dass man nicht folgerichtig sein darf, wiegt ungeheuer schwer zu Gunsten der Anderen. Wir geraten als Volk in den Fluch, den galuth, wie die Juden, wenn wir nicht im Geiste bleiben! An den sechstausend Jahren, gemessen, in deren Lauf Gottes Wort sich als wahr erwies, ist die jetzige Bewegung in Deutschland eine Episode. Die Deutschen haben völlig die Kampfmethoden ihrer Todfeinde – Todfeinde im Wesen! – angenommen!“
2. Tagebuchnotiz vum 14. 10. 1943 (HBA): „Ich überlege mir heute, ob es nicht für mich das einzig Richtige wäre, mich vollständig aus der Öffentlichkeit zurückzuziehen, weder zu sprechen als Redner, noch im Rundfunk, sondern nur zu schreiben, zu schreiben, zu schreiben mit dem Ziel: Sieg des deutschen Geistes ohne Waffen hach der Art der Schweiz: Deutschland die grössere Schweiz Europas, ohne Aggression: Das ewige Misslingen der Deutschen in der Politik, dieser Kunst, Erfolg zu haben, muss auf angeborenen Fehlern, Mängeln, Eigenschaften beruhen. Denn einmal müsste die Überlegenheit, falls sie vorhanden wäre, sich offenbaren. Tausend Jahre lang, von Karl dem Grossen zu Franz dem Kleinen ist unsere Geschichte von einer erstickenden Talentlosigkeit. Fast alle Fehler aller verflossenen Fürsten haben sich in wenigen Jahren unter – zusammengeballt: Es wird in der Tat genau das Gegenteil dessen erreicht, was man als Ziel angegeben hatte.“
3. Üs dr „Erwiderung von Hermann Strübe Burte (…)“ 1947 (HBA): „Als im Jahre 1933 Hitler an die Macht gelangte, Reichskanzler wurde, infolge allgemeiner Wahlen, die unter einer nichtnationalsozialistischen Regierung vollzogen wurden, also auf scheinbar legalem Wege, durch demokratische Mittel, und von Hindenburg, dem allverehrten Reichspräsidenten, in aller Form anerkannt wurden, kam ich als Gegner der Partei in eine schwierige, fast tragische Lage. (…) Man macht sich heute (1947) nur selten eine richtige Vorstellung davon, welchen Hemmungen und Schwierigkeiten ein Mann, vor allem einer, dessen Name in der Öffentlichkeit bekannt war, sich aussetzte, wenn er damals 1933 nicht Pg (= Parteigenosse) war! Opposition gegen Hitler war jetzt gleichbedeutend mit Widerstand gegen die Staatsgewalt! Es handelte sich von 1933 ab überhaupt nicht mehr um Partei und Antipartei, sondern um Reichstreue oder ihr Gegenteil! Zu dieser aussichtslosen Opposition, die ja auch später (1944) völlig erfolglos blieb, konnte ich mich nicht entschliessen; in das Ausland zu gehen, verbot mir meine Liebe zur Heimat und zum Vaterlande, zum deutschen Wesen; ich bin immer überzeugter Deutscher gewesen: Deutschland vor Allem! war mein Wahlwort, und es blieb mir nichts übrig, als das Ergebnis der Wahlen auch meinerseits anzuerkennen und meinen Frieden mit der Bewegung Hitlers zu machen. Ich sah ausserdem, dass Hitler anfangs grosse Erfolge hatte, im Innern unbestritten, aber auch im Äusseren: (…) Wenn alle Mächte ihn anerkannten und ihre Vertreter nach Berlin schickten, ist es von einem deutschen Dichter, einem glühenden Patrioten, zu viel verlangt, er solle seinen Kanzler bekämpfen!“
Uszeichnige und Ehrige
D Ehrebürgerschaft vom Burte vo Lörrach isch noch em zweite Wältchrieg z Lörrach kontrovers diskutiert, em Burte aber nie aberchannt worde. Dr Bundespräsident Theodor Heuss, wo het solle Ehrebürger vo Lörrach werde, het di Ehrig abglehnt, wil d Stadt net uf d Ehrebürgschaft vom Burte het welle verzichte.
Literatür
Üs em Nochlass vum Burte im Hermann-Burte-Archiv, Muulburg, verschiidini autobiografischi Fragmänt un Dokumänter, do drunter:
Word-Datei im Hermann-Burte-Archiv zum Läbe vum Hermann Burte vu dr Ulrike Falconer, Stand 2004, unvolländet.
Fidschi
Fidschi (uf Fidschi: Matanitu Tu-Vaka-i-koya ko Viti, ängl.: Fiji Islands) isch en Inselstaat im Südpazifik nördlig vo Neuseeland und östlig vo Australie. Fidschi isch sit 1970 unabhängig und sit 1987 e Republik mit dr Hauptstadt Suva uf dr Insle Viti Levu.
Geografii
Fidschi isch en isolierti Inselgruppe im Südwestpazifik und lit öbbe 2'100 Kilometer nördlig vo Auckland, Neuseeland. Vo Dütschland bruucht mä öbbe 20 Stunde zum uf Fidschi zfliege. D Küste isch im Ganze 1'129 Kilometer lang. Dr Archipel bestoht us 332 Insle mit ere Gsamtflechi vo 18'333 Quadratkilometer. 110 vo de Insle si bewohnt. Usserhalb vom Fidschi-Archipel ghört no d Insle Rotuma im üsserste Norde und s Atoll Ceva-i-Ra im üsserste Südweste zum Staatsgebiet vo Fidschi.
D Hauptinsle Viti Levu (10'429 km²) und Vanua Levu (5'556 km²) umfasse fast nüün Zähntel vo dr Landflechi und ihre Ursprung isch wie dä vo de meiste vo de Fidschiinsle vulkanisch, die chliinere Insle si us Koralleriffe entstande. Uf de beide grosse Insle lige zerklüfteti Gebirgschettene, umgee vo schmale Küstenebene und vorglagerete Koralleriff. Dr höchst Bärg isch mit 1.324 Meter dr Mount Victoria (hütig Name: Tomanivi) uf Viti Levu. Näbe Viti Levu und Vanua Levu si no Taveuni (470 km²), Kadavu (411 km²) und Gau und Koro (je 140 km²) von ere gwüsse Grössi.
Es herrscht e dropisch-heissfüechts Klima mit Tämprature vo 16 bis 32 Grad Celsius. In dr niiderschlagsriichere Summerzit vom Novämber bis zum April git s dropischi Wirbelstürm (Zyklone) im Südpazifik. Statistisch wird d Inselgruppe in 10 Johr vo 10 bis 12 Wirbelstürm bedroffe, zwei bis drei drvo verursache schweri Schäde. In de Wintermönet vom Mai bis zum Oktober bringe beständigi Südostwind chüehleri Luft. Die drifft uf warmi äquatoriali Luft (South Pacific Convergence Zone) und verursacht Wolkebildig und Räge. Die Wätterlage, wo dur Passatwind verursacht wärde, bringe bsundrigs an dr bärgige, dicht bewaldete Südostküste vo dr Hauptinsle (Viti Levu) starke Räge. Die westlige Häng mit lichtem Baumbestand und Grasland si wäsentlig drochener. Über zwei Drittel vo dr Landflechi vo Fidschi si bewaldet und nume e chliine Deil si Matte.
Die grösste Stedt si (Stand 16. Septämber 2007): Nasinu 75'719 Iiwohner, Suva 75'225 Iiwohner, Lautoka 44'143 Iiwohner, Labasa 33'397 Iiwohner, Nausori 24'630 Iiwohner und Nadi 11'871 Iiwohner.
ASCII
ASCII (oft [] usgsproche) isch z Akronym vo American Standard Code for Information Interchange (uf Düütsch: "Amerikanischer Standard-Code für den Informationsaustausch"). Es isch es Schema zur Kodierig vom latinische Alphabet. En erschti Version, no ohni Chliibuechstabe, isch im 1963i entschtande. Die hüttigi Version gaht ufs Jahr 1967 zrugg. ASCII isch en 7-bit Code, das heisst, das 128 verschideni Zeiche chönd dargschtellt werde. Uf de Positione 0-31 sind nöd darschtellbari Stüür-Codes (z. B. "Bildschirm lösche"), so das 96 eigentlichi Zeiche übrigbliibet für s'Alphabet, d'Ziffere, Interpunktion usw. Umlut und anderi Diakritika chönd nöd codiert werde. D'ASCII Tabelle isch identisch mit de erschte 128 Positione vo Unicode.
Die vollschtändigi Tabelle vo de 95 darschtellbare Zeiche 32-126 (uf Position 32 ischs Leerzeiche): +"#$%&'*+,-./ 0123456789:;<=>? @ABCDEFGHIJKLMNO PQRSTUVWXYZ[\]^_ `abcdefghijklmno pqrstuvwxyz{|}~
ASCII-Bilder
(__)         (oo) /---\/             O        __o          <>_<>      _______                _____ / |    ||     /o)\     /H\      _ \<,_      .---|'"`|---. |  |_|  |_|_|_|_|_|_|_ (_____)   *  ||||     \(o/     / \    _(_)/_(_)    `o"O-OO-OO-O"o'`-o---o-'`-oo-oo-'`-o---o-'       Chue     Yin/Yang  Einer  Velofahrer    SBB-Krokodil mit Güäterwäge
Um söttig Bilder mache z chönne, mues me en Schriftsatz neh wo alli Zeiche gliich lang (breit) sind. Courier New eignet sich guet. Wenn alli gliich gross sind, chann me luschtigi Zeichebildli mache.
Fidschi
Bevölkerig
D Amtssprooche si Fidschi, wo zu de austronesische Sprooche zelt, Hindustani und Änglisch. Die indischstämmigi Bevölkerig schwätzt Fidschi Bat (au Fiji Talk), e Variante vom Hindustani, wo au Amtssprooch isch.
Öbbe 32 % vo dr Bevölkerig vom Land isch under 14 Johr alt, 65 % zwüsche 15 und 64 und 4,5 % isch über 64 Johr alt. D Wachstumsroote isch 2006 knapp 1,4 % gsi, bin ere Geburteroote vo 22,55 Geburte pro 1000 Iiwohner und Johr und ere Dodesroote vo 5,65 pro 1000 Iiwohner und Johr. D Läbenserwartig lit bi dr Geburt bi öbbe 69,9 Johr (67,3 für Manne, 72,5 für Fraue).
Octavio Paz
Dr Octavio Paz Lozano (* 31. Merz 1914 z Mixcoac, hite Mexiko-Stadt; † 20. April 1998 z Mexiko-Stadt) isch e mexikanische Schriftsteller un Diplomat gsii. Är het anne 1990 dr Nobelbryys fir Literatur iberchuu.
Lääbe
Dr Paz isch uf d Wält chuu as Suhn vum Octavio Paz Solórzano un dr Josefina Lozano. Sy Vater isch en active Unterstitzer vu dr Revolution gege s Reschiim vum Porfirio Díaz gsii. Dr Octavio Paz isch im Dorf Mixcoac ufgwachse, wu hite zue Mexiko-Stadt ghert.
Dr Paz het Jura un Philosophy studiert, zerscht z Mexiko, speter as Guggenheim-Stipendiat z San Francisco un z New York. Anne 1937 het er s Studium abbroche un het e Sekundarschuel fir indianischi Arbaiter- un Buurechinder uf dr mexikanische Halbinsle Yucatán grindet.
Anne 1945 isch dr Paz in dr diplomatisch Dienscht vu Mexiko yydrätte. Bis 1962 het er z Frankrych gschafft, unter anderem zämme mit em Pablo Neruda. In däre Zyt isch dr Essay El laberinto de la soledad (dt. Das Labyrinth der Einsamkeit) entstande, ne Erforschig vu dr mexikanischen un latynamerikanische Identitet. E surrealistische Yyfluss uf sy Wärch het sich gee dur d Zämmenarbet mit em André Breton un em Benjamin Péret. Im Spanische Burgerchrieg het d Paz kämpft uf dr Syte vu dr Republikaner.
Anne 1962 isch dr Paz mexikanische Botschafter z Indie wore. Im Johr 1968 het di diplomatisch Laufbahn niderglait us Protescht gege s Massaker an Studänte uf dr Plaza de Tlatelolco z Mexiko-Stadt. Im Johr 1971 isch er uf Mexiko zrugggange, wun er derno bis zue sym Dod gläbt het.
Zue syne wichtigschte lyrische Wärch zelle Piedra de sol (dt. Sonnenstein) us dr 50er Johr, e Wärch wu in syre Wirkig uf di latynamrikanisch Literatur vergliche wird mit dr Wirkig vu s T. S. Eliots The waste land uf di änglischsprochig Literatur, Blanco (Weiß) us dr 60er Johr un Pasado en claro (Von der Kladde zur Klarheit) us dr 70er Johr. Die drei Wärch sin unter em Titel Die großen Gedichte au uf Dytsch uusechuu.
Saint-Hubert (Moselle)
Saint-Hubert (ditsch Sankt Hubert) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Saint-Hubert lijt rund fìmf Kilometer eschtlich vun dr Mosel zwìsche Metz un Thionville uf re Heche zwìsche 204 un 353 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
S Dorf ìsch ànne 1602 grìndet worre ìm Wàld vum Zisterzienserkloschter Villers-Bettnach, wie e bààr Kilometer nordeschtlich lijt un no dr Zersterung ìn dr Frànzesche Revolütion 1792 ufgan worre ìsch.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Saint-Hubert ìsch. Saint-Hubert ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Saint-Hubert ghert zem Lorrain.
Nenzische Sprache
Di nenzisch Sproche (hist.: Jurakischi Sproch) isch eini vu dr samojedische Sproche. Die bilde zämme mit dr finno-ugrische Sproche di uralisch Sprochfamilie.
Nenzisch wird im nerdlige Oschteuropa un z Nordasie vu dr Nenze gschwätzt, ere Bevelkerig vu dr Tundra un dr nerdlige Taiga, wu deilwyys nomadisch läbe un Rendier zichte.
Di schriftlos Sproch vu dr Wald-Nenze un di verschriftet Sproch vu dr Tundra-Nenze sin gegesytig verständli.
Status, Verbreitig, Sprächerzahl
Nenzisch isch näb em Russisch Amtssproch im Autonome Chreis vu dr Nenze, im Autonome Chreis vu dr Jamal-Nenze un im Autonome Chreis Taimyr (Dolgano-Nenzische Autonome Chreis), wu alli zue Russland ghere. Villicht wird s Nenzisch au no uf dr Halbinsel Kola un im Norde vum Autonome Chreis vu dr Chante un Manse brucht.
No Aagabe vu 2003 (Finno-ugorski westnik Nr. 29) wird si vu 24.000 Mänsche gschwätzt. Fir 1990 isch aagee wore, ass 77,1 % vu dr 34.665 Nenze Nenzisch as Erschtsproch schwätze (offiziälli russischi Statischtik).
S Nenzisch isch unter dr indigene Sproche z Nordrussland e weng e bsundere Fall, wel s, drotz ass es e gringi Sprächerzahl het, nonig akut vum Uusstärbe bedroht isch. Des lyt vor allem an dr vollnomadische Rendierhaltig, wu ellei uf dr Halbinsle Jamal rund 5.000 Mänsche ganzjehrig bscheftigt sin. In dr nomadische Gmeinschafte sich s Nenzisch di wichtigscht Verchehrssproch. E Verschwinde vum Nomadismus, zem Byschpel dur El- un Gasferderig, chennt d Chance fir s Iberläbe vum Nenzisch arg verschlächtere.
Schriftsproch
Syterhär het sich näbe dr mindlige Iberliferig au ne chleini Literatur uf Nenzisch netwicklet.
Vokal
In e Deil Dialäkt wird s æ dur e ersetzt.
Julian Assange
Dr Julian Paul Assange [] (* 3. Juli 1971 z Townsville, Queensland, Auschtralie) isch e auschtralische bolitische Aktivischt, Journalischt un e Sprächer vu WikiLeaks. Är isch näb em WikiLeaks-Sprächer Kristinn Hrafnsson un em Daniel Schmitt (eigetli Daniel Domscheit-Berg), wu WikiLeaks im Septämber 2010 verloo het, eis vu dr wenige bekannte Gsichter vu däre Whistleblower-Plattform im Internet, wu s sich zum Ziil gsetzt het, gheim ghalteni Dokumänt allgmein verfiegbar z mache. Dr Assange nännt sich sälber aber nit Grinder.
Läbe
Em Assange syy Eltere hän e Wanderzirkus bedribe. Syy Chindheit het dr Assange in dr Nechi vu dr auschtralische Ortschaft Byron Bay verbrocht, eme Zäntrum fir alternativi Chinschtler. Speter sin si uf d Insle Magnetic Island zoge. No dr Drännig vun syyne Eltere isch dr Assange bi syyre Mueter ufgwagse. Si het anne 1979 e Musiker ghyrote. Us däre Eh isch em Assange syy Halbbrueder firi gange. Wu sich d Mueter wider vu ihrem zweete Mann drännt, het si mit ihre beider Chinder vilmol dr Wohnort gwägslet, zem Eine wel si Film drillt het, zem andere wel si zytwyys uf dr Flucht vor ere Sekte gsi isch,. D Chinder hän wäge däm vilmol d Schuel gwägslet un hän au zytwyys statt däm Huusunterricht gha. Speter het dr Assange Physik studiert an d University of Melbourne.
Erschti Brogrammiererfahrige het dr Assange uf eme C64 gsammlet, 1987 het er sich e Modem zuegleit. Unter em Pseudonym „Mendax“ het er aagfange mit erschte Hacker-Aktivitete. Är un zwei wyteri Hacker hän sich zämmegschlosse un het e Gruppe grindet mit em Namme „International Subversives“. Wäg syyne Hacker-Aktivitete het d Australien Federal Police anne 1991 in syym Huus z Melbourne e Razzia durgfiert. 1992 isch dr Julian Assange in 24 Fell vun eme illegale Hacke fir schuldig bfunde wore. Är isch zuen ere Bueß in Hechi vu 2100 AUD un zuen ere Bewehrigsstrofe verurdeilt wore.
In syyre Hacker-Zyt het er syy speteri Frau chänne glehrt. Anne 1989 sin si zämmezoge un hän e Suhn iberchuu. 1991 het s sich s Baar drännt. Noch eme johrelange Rächtsstryt hän sich dr Assange un syy Mueter mit syyre friejere Frau uf e gmeinsam Sorgerächt geinigt.
Syt 2006 isch er fir Wikileaks aktiv. No syyre Uussag het er „im Internet Gäld verdient“ un het wäge däm ohni Bezahlig fir WikiLeaks chenne schaffe. Wäg syyre Arbet fir Wikileaks isch er e baar Mol verhaftet, abghert, zensiert un au verchlagt wore, aber alliwyyl erfolglos.
Ideä
Dr Assange stoht in Ideä vum Krypto-Anarchismus noch, wu ne Informationsasymmetri zwische Staat un Burger verdrätte un vu libertärem Gedankeguet uusgoht. Derwylscht e Staat in dr Lag sej, großi Deil vu dr Kommunikation vu syyne Burger z iberwache, versuecht er glyychzytig, vil Informatione vor däm gheim z halte. Di tächnische Innovatione vum Internet deete jetz d Megligkeit biete, die feschtgstellt Asymmetri umzchehre. Uf eire Syte chennte alli private Informatione mit kryptographische Mittel gschitzt wäre. Des hätt e großi Bschränkig vu staatlige Yyfluss- un Kontrollmegligkeite as Folg. Zem glyyche Ziil chennt mer uf dr andre Syte au dur di konsequänt Vereffentlichung vu Herrschaftswisse chuu. S Publikmache vu Herrschaftswisse deet Staatsorgan derzue veraaloo, ihri Kommunikationsfliss z reduziere, was e Verminderig vu dr Funktionsfähigkeit vum Gsamtsyschtem Staat deet bedyte. Doderzue meint dr Assange: „Leaking isch e inhärent antiautoritärI Tat. S isch e anarchistischi Tat.“
USA
Syt Juni 2010 wird dr Assange vu dr Beherde vu dr USA gsuecht. Hintergrund sin megligii Verbräche in Zämmehang mit dr Beschaffig un Verbreitig vu iber 92.000 gheime Dokumänt vu dr NATO. D USA versueche doderbyy Hilf vu Dytschland, em Vereinigte Chenigryych, Auschtralie un andere Verbindete z iberchuu.
Haftbefähl z Schwede un Verhaftig z Großbritannie
Syt Augschte/Septämber 2010 lauft z Schwede ne Verfahre geg dr Assange wäge sexuälle Vergoh. Unterstitzer vum Assange sähne s Verfahre as Schmierkampagne vu bolitische Gegner aa go WikiLeaks schade. D Staatsaawälti, wu z Schwede zueständig isch, d Marianne Ny, het derno im Dezämber 2010 bedont, ass si keim bolitische oder anderem Druck uusgsetzt sej. No Mediebricht wäre sexuälli Vergoh vu dr Gsetz z Schwede im internationale Verglyych ussergwehnli wyt definiert; D Marianne Ny isch scho vor em Fall as "besonders weitgehende Staatsanwältin" (Die Zeit) ufgfalle.
Im Augschte hän zwoo Fraue, dr Assange bi dr schwedische Bolizei aazeigt. Dr Assange soll mit ene zerscht yyvernämmlige Sex ghaa haa (no eire vu dr Fraue un noch s Assanges Aawalt), was sich aber no däne Fraue zue sexuällem Missbruuch entwicklet heb. Im Mittelpunkt solle doderbyy no e Deil Mediebrichte d Froge stoh, eb dr Sex wyter yyvernämmli gsi isch, eb dr Assange sich gweigeret heb, e Kondom z bruche, eb er e Frau, wu gschlofe het, sexuäll beläschtigt oder sogar Sex mit ere gha het; Sex mit eberem, wu schloft, wird no schwedischem Rächt nit as yyvernämmli aagsähne.
Am 20. Augschte 2010 isch geg dr Assange e Haftbefähl wäge Vergwaltigung erloo wore, aber ei Dag speter wider ufghobe wore, wel d Ermittligsbeherde dr Vorwurf vun ere Vergwaltigung as uubegrindet aagsähne het. Am 1. Septämber 2010 het si unter ere neje Aachlegeri (Marianne Ny) d Ermittlige wider ufgnuu, jetz wäg sexuäller Netigung un sexuäller Bläschtigung Dr Assange sälber het d Vorwirf bstritte un het vu „dräckige Trick“ vu syyne Gegner gschwätzt. Em Assange syy Aawalt het bedont, ass d boode Chlegerne no ihre eigene Uussag yyvernämmlige Sex mit syym Kliente ghaa hätte. Si hätte ihn erscht bschuldigt, wu s sich uusgstellt het, ass dr Assange mit boode Fraue sexuälli Kontakt ghaa heb.
Dr Assange isch no dr Aachlagerhebig zerscht no fir drej Wuche z Schwede blibe fir e eventuälli Bfrogig; no syym Aawalt sej er au zuen ere Uussag unter Eid bereit gsi. No dr Aagabe vu dr Ny het dr Assange ere schließli persenli aagruefe, gi si froge, eb er us em Land derft uusreise, was si ihm do erlaubt heb. Är isch derno "ganz offiziell" (Die Zeit) uf Großbritannie uusgreist.
Am 1. Dezember 2010 isch bekannt wore, ass Interpol e „Red Notice“ gege dr Assange erloo het. Die „rote Mitdeilige“ heiße, ass di 188 Mitgliidsstaate s Land, wu dr urspringli Haftbefähl stammt, bi dr Suechi noch ere Person „mit Blick uf ihri Feschtnahm un Uusliferig“ solle unterstitze. S handlet sich doderbyy no Interpol nit um e internationale Haftbefähl. Dr Assange deet gsuecht wäre wäg dr Vergwaltigungsvorwirf, wu z Schwede gege ihn erhobe wore seje. Syy Aawalt het wenigi Stund vor dr Vereffetlichung vu dr Red Notice dur Interpol e Beruefigsgricht z Schwede aagruefe ghaa un d Ufhebig vum schwedische Haftbefähl beaadrait ghaa.
Am 7. Dezember 2010 het sich dr Assange z London dr Bolizei gstellt un isch verhaftet wore. Am 14. Dezämber 2010 het e Londoner Gricht entschide, dr Assange gege ne Kaution vu 200.000 britische Bfund (ca. 240.000 € bzw. 301.000 CHF) frejzloo. Zuesätzli miesste zwei Burge 40.000 Bfund z Verfiegig stelle. Derzue miesst er e elektronischi Fueßfessle drage un wyteri Bedingige yyhalte. Di britische Staatsaawaltschaft het Beruefig gege d Frejlossig yygleit. Am 16. Dezämber 2010 het dr High Court z London entschide, dr Assange zue dr ufgfierte Bedingige uf Kaution us dr Haft z entloo. No am nämlige Dag het dr Assange s Gfängnis verloo. Dr Journalist Vaughan Smith het em Assange Härbärg gee un em effetlig Unterstitzig zuegsait. Im Jänner 2011 het s e 10-minitigi Verhandlig z Großbritannie gee, e wyteri Aaherig zuen ere meglige Uusliferig uf Schwede isch am 7. Februar 2011 gsi, d Verhandlig isch aber wyter verdagt wore. Am 24. Februar 2011 het s Gricht entschide, ass dr Assange an Schwede derf uusgliferet wäre. Dr Assange het dodergege Beruefig vor em Londoner High Court yyglait. Sverfahre het im Juli 2011 aagfange. Am 2. Novämber 2011 het dr High Court entschide, dass dr Assange derf uusgliferet wäre.