cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Toggenburg
Früegschicht
S Toggeborg isch archäologisch völlig schlecht erforscht. Dromm waiss mer o wenig öber d Früegschicht vom Taal. Aidüttig isch ass s Toggeborg vo verschidnige Sitte her bisidlet woren isch, nämmli emole vom Noorde heer usem Thurgauische und im anderen End vom Rintl unenufe is Obertoggeborg und denn no usem Piet vo de Linthebni. S mittlere Toggeborg isch offesichtlich em spöötischte erschlosse woore.
Reim
Baarriim
Schema:
Kanton Appenzell Innerrhoden
Dä Kantoo Appezöll Innerroode (,, , RMS Appenzell Dadens) ischt en Kantoo im Nordoschte vo da Schwiiz.
Reim
Gschichtligs
In dr altgermanische Värsdichdig isch nume dr Stabriim brucht worde, d. h. d Wörter vom ene Värs, wo am sterkste bedoont worde si, häi die gliiche Lut am Aafang ghaa (Aalut). Im hütige Sproochgebruch chunnt dr Stabriim fast nume no in gsetzte Wortwändige vor wie in
Toggenburg
Früegschicht
Di ältiste menschliche Spuure im Toggeburg stammet us de Staizitt. S Wildemannlisloch (1682 m.ü.M) am Noordhang vom Seluu isch vor guet 40’000 Joor zittewiis vo Neandertaler uufgsuecht woore. Nochem Rückzuug vo de Gletscher noch de letschte Iiszitt isch s Toggeborg nodisnoo zomene Uurwald woore, wo - wenn öberhopt - nume wenig Mentsche glebt hend.
Kanton Appenzell Innerrhoden
Appezöll Innerroode ischt dä Kanto mit dä nidrigschte Yywoonerzahl (rond 15'800) ond de zweitchlinschte Flächi (noch Basel-Stadt).
Reim
Gschichtligs
Dr Stabriim isch im Dütsche vom Ändriim abglööst worde, wo sich s letschte (oder die letschte) Wörter vom ene Värs riime. So het dr Hebel dichdet:
Toggenburg
Früegschicht
Uf de Alp Vorder Seluu isch a zwee Plätz vercholets Holz gfunde woore, wo ahand vo C14-Bistimmig i di früeni und mittleri Bronzezitt datiert were chönd. Die chönntet Öberrest vo Füürstele sii oder uf e früeni Brandrodig hiiwiise. Pollenanalyse vo de Alp Gamplüt oberhalb vo Wildhuus zaiget, ass i de spoote Bronzezitt do Wald grodet woren isch. Im ondere Toggeborg sind i de Joore 1997 und 1998 bi Schwaarzebach und Bazed guet 1700 Fundobjekt us de Tuur borge woore, wo vo de mittlere Bronzezitt bis i d Noizitt ine datiert were chönd. Us de mittlere Bronzezitt chömid von dene beede Plätz sechs Glofe und e Pfiilspitz. Scho früenner hett mer bi Schwaarzebach i de Tuur e Bieli us Bronze gfunde, wo us de mittlere Bronzezitt stammt. A dene beede Plätz hett mer o spootbronzezittlichi Angelhöögge und e Schwert gfunde. Si zaiget, as im undere Toggeborg zo dere Zitt Mentsche glebt hend. E chliini Siidlig isch doozmol uf de Sant Iddaburg gsii und en anderi vermuetli uf de Glattburg bi Oberbüre grad öber de Tuur. Pollenanalyse im Rootmoos bi Tegersche zaiget, as i de Nööchi scho i de spoote Bronzezitt Chorn aabaut woren isch.
Kanton Appenzell Innerrhoden
Geografii
Innerroode gränzt an Kantoo Appezäll Osserroode ond ischt im Übrige vom Kantoo Sangalle omgee.
Toggenburg
Früegschicht
Us de Halstattzitt gits fast ekai Fünd. Nume uf de Iddaborg sind Öberrest vonnere Sidlig usem spoote 6. und 5. Jh. v.Chr. gfunne wore. Fünd us de Latènezitt sind hüüffiger. Usem 1. Jh. v.Chr. stamid sechs cheltischi Münze, womer a dene beede Fundplätz a de Tuur gfunde hett. Die Münze wiiset druf hii, as oberhalb vo dene Fundplätz e Sidlig gsii sii mue. Halbwegs zwösched den Plätz isch bi Cholberg e Handmöli vo dere Zitt us Stai gfunde woore, e sichere Biwiis, asmer do gwont und Feldbau bitribe hett.
Kanton Appenzell Innerrhoden
Geografii
Dä högscht Bärg ischt dä Sääntis im Alpschtä mit ännere Höchi vo Vo dä Schwägalp us fahrt sit 1935 a Säälbaa uf dä Gipfel ufi. Doba häts a Wätterstazioo, än wichtiga Vermässigspunkt, än 123-ahalb Meter hööcha Sändemascht ond zwee Wertshüüser. Dä Sääntis ischt ä beliebts Uusflugsziil för Wanderer ond Turischta wo bi schönem Wätter d’Uusischt vo da Alpachetti bis zom Bodasee gnüüssa wend.
Toggenburg
Früegschicht
I de Röömmerzitt het s Toggeborg zo de Provinz Raetia ghöört, bis hütt sind aber no kai Sidlige us dere Zitt entdeggt wore. Möglicherwiis aber isch uf de Glattburg bi Oberbüüre e chliini Sidlig gsii. Me hett aber a verschidnige Pletz röömischi Münze gfunde. Di ältiste stamed vom Chaiser Augustus (12–8 v.Chr.), di jüngste vom Magnentius (350–353). E Münzhort isch z Ufhofe i de Gmaind Oberbüüre gfunde wore. Öb die Münze us Oberuzwiil vomene Hort chömed isch umstritte, o de Fundort isch umstritte. Anzelni Münze sind bi de Burg Eppeberg ob Bichwil gfunde wore, bi Oberglatt, im Sunetaal bi Oberbüüre und zwoo uf de Glattburg und aini no bi Oberhelffetschwiil. Us de beede Fundplätz i de Tuur chömed sechs röömischi Münze und nüü Fible. Da zaigt, as im undere Toggeborg Römer umenand gsii sind.
Kanton Appenzell Innerrhoden
Geografii
Im Kantoo Appezöll Innerroode gits no a paar wiiteri Säälbaane uf Uusichtspünkt; z. B. Höch Chaschte, Ebänalp und Chroobärg. I däm Kantoo schaffid vill meh Lüüt im Bereich Turismus als i da Landwertschaft. Im gaanze Alpschtää gits a grosses Netz vo guat onderhaaltne Wanderwääg; z. B. zum Seealpsee, Sämtissersee ond Fäälasee.
Psychiatrische Dienste Graubünden
Di Psychiatrische Dienst Graubünde (PDGR) sind för di psychiatrischi Versorgig im Kantoo Graubünde zuständig. D PDGR bildet bilde en aigeständig Aastalt vom kantonale öffentliche Recht mit em Sitz z Chur.
Kanton Appenzell Innerrhoden
Gschecht
Bi dä Appezöller Landstäälig im Johr 1597 sönd us em damoliga Kanto Appezöll us konfässionöllä Grönd di beeda Halbkantö Appezöll Osserroode und Appezöll Innerroode entstandä. Di inneri Rood ischt hüt no öberwiegend katholisch ond di össer Rood ehnder reformiert.
Toggenburg
Früegschicht
Usem Früemittelaalter stamed e paar wenigi Gräber im undere Toggeborg. So hett mer Niderozwil e Mane- und e Frauegraab gfunde und z Jonschwil e Mane- und e Chindergraab. Di eerste schriftliche Uurchunde wo Ort im Toggeborg bitreffed stamed usem 8. Joorhundert. De nöördlich Tail hett denn zom Tuurgau ghöört. Ahand vo Oortsneme chamer aanee as d Aalpe im Obertoggeborg doozmool vo romaanischsproochige Senne gnutzt wore sind.
Psychiatrische Dienste Graubünden
Uufgoobee
D BDGR sind zuständig för di psychiatrischi Versorgig vom Kantoo Graubünde im stationäre, tailstationäre und ambulante Biraqich und au för Woonhaim und Arbetsstätte för psychisch und gaistig behindreti Mönsche.
Toggenburg
Grofschaft Toggeburg
De Name het s Toggeburg vo de Groofe vo Toggeburg öbercho, wo zerschtmol im Joor 1044 erwähnt werdet. De Stammsitz isch d Burg Alttoggeborg gsii. D Grofe hend dur Hürote ire Landbsitz immer mee chöne uusdehne und hend schlussendli grossi Gebiet im Bündnerland und im Vorarlbergische ghaa. Wo aber de letzti Groof Fridrich VII. im Joor 1436 ohni Erbe gstorben isch und er au kai Testament gschribe ghaa het, hend d Zörcher gmaint, si möset da Tal ha, und e Chrieg azettlet. De Alti Zürichrieg hend s aber verloore. Im Joor 1468 het de Förstabt vo Sanggale s Toggeborg vom Fraiherr Petermann vo Raron abkauft.
Kanton Appenzell Innerrhoden
Politik und Verwaltig
Appezöll Innerode isch ene vo dene Kantöö, wo e Landsgmeend hond. Die mos all Gsetz bschlüüsse ond all Regierigsrööt ond kantonale Richter wele. Vorbiräite tot die Gsetz de Grooss Root; dää hät föfzg Mitglider. D Regierig hät de Name Standeskommission; die hät sibe Mitglider.
Psychiatrische Dienste Graubünden
Betriie
D PDGR bistönd us de Klinik Beverin z Cazis, de Klinik Waldhuus z Chur und us de drüü Haimzentre Arche Nova z Landquart, Montalin z Chur und Rothebrunne (ARBES) z Rothenbrunne.
Kanton Appenzell Innerrhoden
Politik und Verwaltig
Dä Kantoo hät 5 «Bezirk, wo d Funkzione vo Gmeende öbernämmid. Si sönd 1872 os de ehemoolige Roode entstande.
Besträbige, wo dia Uftälig het söle veäfache, sönd vom Groosse Root as «Strukturreform» uusgschaffet worde. S Volch hät da aber a de Landsgmeend vom 29. Apröl 2012 abgleent.
Bsondrigs
Zo dä Spezialitäta vo Innerroode ghört onder anderem dä wörzig Appezöller Chääs, dä gsond Alpäbetter, dä Appezöller Biber, d Südwooscht, dä Pantli ond da Humor, womer em Appezöller Volch noosäät. Änn wo dä Humor öber s Appezöllerland usi bekannt gmacht hät, isch de Komiker Simon Enzler.
Psychiatrische Dienste Graubünden
Klinik Waldhuus
D Klinik Waldhuus het under anderem akutpsychiatrischi und gerontopsychiatrischi Statione, e Tinnitusklinik und e Psychotherapeutischi Tagesklinik.
Heimzentrum Arche Nova
S Heimzentrum Arche Nova z Landquart büütet 24 Wohnplätz för Fraue und Mane, won e gaistigi oder meerfachi Behinderig hend. Zum Heimzentrum ghöret dezentrali Woonainhaite z Landquart, z Schiers und z Untervaz. Z Landquart werd no e Bischäftigungsstätt gfüert.
Heimzentrum Montalin
S Heimzentrum Montalin z Chur het verschidnigi stationäri und ambulanti Aagibot för erwachsni Mönsche mit ere psychische Behinderig.
Heimzentrum Rothebrunne
S Heimzentrum Rothebrunne z Rothenbrunnen het au verschidnigi stationäri und ambulanti Agibot för Erwachsni mit ere psychische Behinderig. Dezue chömed no Ussenwoongruppe z Chur und z Roverdo.
Toggenburg
Förstabtai Sanggale
Im Joor 1524 het de Reformator Ulrich Zwingli mitere Botschaft a d Toggeburger d Reformation iiglaitet. Nochdem sich aber s Chloster Sanggale vo de Uurue erholt het, heds chräftig afange s Tal wider z rekatholisiere. Us dem Grund isch s Toggeburg recht gmischt, en Tail vode Bevölkerig isch reformiert, de ander isch katholisch.
1712 hät de Toggeborgerchrieg – wo wider mitemene Schtriit ums Toggeborg aagfange het, die entschaidendi Schlacht isch aber bi Villmerge gsii – zunere Erschtarchig vo de reformierte Kantöö gfüert, was schlussendli (nochem Sonderbundschrieg im 1847i) d Bildig vom Schwiizerische Nationalschtaat ermöglicht het.
1798 sind d Franzoose i d Schwiz iimarschiert und hend under anderem au de Förstabt vo Sanggale entmachtet und es isch die Helvetischi Republik usgruefe worde. S Toggeburg isch zum Kantoo Säntis choo, aber s Obertoggeburg zum Kantoo Linth.
Neues Bauen
S Nöije Baue isch e Beweegig in dr Archidektuur und im Stedtebau z Dütschland und in dr Schwiz in dr Zit vo vor em Erste Wältchrieg bis in d 1930er Joor gsi. S Nöije Baue stoot im gliiche Kontext wie die niiderländischi De Stijl-Beweegig und die Nöiji Sachligkäit. S Bauhuus isch si experimentelli Leerstatt gsi und s Nöije Frankfurt s erste umfassende stedtebaulige und soziale Brojekt. Em Nöije Baue gegenübergstande isch die konservativ usgrichdeti, tradizionalistischi Ströömig vom Häimetschutzstil. Dr Begriff Nöis Baue isch vom Archidekt Erwin Anton Gutkind mit em Ditel vo sim Fachbuech ''Neues Bauen. Grundlagen zur praktischen Siedlungstätigkeit'', wo 1919 erschiine isch, brägt worde.
S Ziil vom Nöije Baue isch s gsi, s Baue z razionalisiere und z tüpisiere, nöiji Wärkstoff und Material iizsetze, und d Inneusstattige sachliger und äifacher z mache und eso e ganz nöiji Form vom Baue z entwiggle, wo d Sozialverantwortig bin em (vil Sunne, Luft und Liecht gege Mietkasärne, Hinderhööf und vollgstopfti Rüüm) e zentrali Bedütig gha het. Eso si e Hufe Siidlige entstande, wo vilmol aagstoosse worde si, wenn s im ene Gmäindirööt e sozialdemokratischi Meerhäit gee het.
Zum Neuen Singer
S Huus Zum Nöje Singer isch e Woonhuus an dr Spiiserstrooss 98 z Baasel. Es isch in de spoote 1920er Joor im Stil vom Nöije Baue as Woonhuus für ledigi Fraue baut worde, und isch bsundrigs für iiri Aasprüch blaant gsi. Drfür isch s as Kulturguet, wo nazionali Bedütig het anerkennt worde.
Woonige für Singels het mä äigentlig erst afo baue, wo in dr Noochchriegszit d Zaal vo de elläistehende Erwärbsdäätige, wo sich e Woonig häi chönne läiste, het afo waggse. In dr erste Helfti vom 20. Joorhundert het mä aber e Schritt in die Richdig gmacht, wo mä Häim für Ledigi het afo baue. Eso isch z Baasel im Ufdraag vo dr Baasler Frauezentrale 1929 s «Huus zum Nöij Singer» entstande, blaant vom Archidektebüro vom Paul Artaria und Hans Schmidt. Es isch e Woonhuus gsi, wo ledigi Fraue in 22 chläine Woonige, 4 Äizimmer-, 15 Zwäizimmer- und 3 Dreizimmerwoonige, sälbständig häi chönne woone. S Brojekt het internazional Beachdig gfunde und Anerkennig überchoo.
D Gmäinschaftsiirichdige im Huus si 1956 ufgee worde und wo mä s 1990 saniert het, het mä die liichte Balkongitter mit chlobige Eternitblatte und die filigrane, schwarzgraue Staalraamefänster mit groobe, wisse Kunststofffänster ersetzt, was dr Archidekturkritiker vo dr NZZ Hubertus Adam as e Schand bezäichnet het.
Lohr (Lothringen)
Lohr (lothrìngisch; frànzeesch Lhor, bìs 1947 Lohr, ditsch Lohr) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Lohr lijt fìmf Kilometer sìdlich vun Albestroff uf re Heche zwìsche 218 und 249 m ìwer em Meeresspiegel. Sìdlich vun Lohr lijt dr Lohrweiher (Étang de Lhor).
Gschìcht
Lohr ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1525 àls Lar un Lore (1559 Lare / Lahr, 1793 Lohr).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Lohr ìsch. Lohr ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Lohr ghert zem Rhinfrankisch.
Kiebitz
Dr Kibitz isch en schwarz-wiisse Vogel mit langem Federschopf uuf em Chopf. Er lebt vor allem in Ried- und Ackerbau-Gebiet. S Nescht macht er in seichte Ärdmulde und chleidets mit Halme uus. Er het ei Bruet pro Jahr. Nahrig: Insekte, Larve, Schnegge, Sämereie und Gras. Einzeln tuet er au überwintere. Dr Kibitz-Beschtand isch dur die intensivi Landwirtschaft sehr schtark reduziert worde, es giit ne fascht nu no in Naturschutz-Gebiet.
Im Volchsglaube sind alti Jumpfere i Kibitz verwandlet worde, lueg der Artikel übers Giritzemoos.
Literatur
Naturforschende Gesellschaft Kanton Solothurn, Heft 37
Ortschaftsrat
Dè Ortschaftsrõt (je nõch Bundesland au Ortsuusschuss, Ortsbeirõt, Ortsrõt, Beirõt, odder Ortsdeilvodrèttig bezeichnèt) isch è Vowaltigsorgan von èrè Stadt odder Gmeind z Dütschland.
Er duèt d Interessè vo dè Ortsdeil, Stadtdeil odder Deilort (z Hessè Ortsbezirk, z Badè-Württèbärg, Niddersachsè un bis 2008 z Thüringè Ortschaftè) gegèübber dè gsamtschtädtischè odder gsamtgmeindlichè Vowaltig vodrèttè.
Ortschaftsrôt wörred in è baar dütschè Bundesländer bi dè Kommunalwaalè diräkt gwäält. Z Badè-Württèbärg, deilwys z Sachsè un bis 2008 z Thüringè Ortschaftsrõt, z Hessè un Schleswig-Holschtei Ortsbeirõt, z Niddersachsè un im Saarland Ortsrõt, z Bremè Beirõt un z Mecklèburg-Vorpommèrè Ortsdeilvodrèttig.
Z Badè-Württèbärg, dè Stadt Bremè, Hessè un èm Saarland könned Ortschaftsrôt bzw. Ortsbeirôt è eignes Budget für d Vpwaltig übberdrait kriègè. D Hauptsatzig vo dè Städt un Gmeindè könnè in è baar Bundesländer vorsää, dass d Ortschaftsrôt dè Uusschüss vom Gmeinderõt glychgschtellt wörrè. I sellem Fall könned Beschlüss übber s eigene Budget usè bis zuè nèrè feschtglaitè Gränz selbstschtändig berõtè wörrè. Selli müèn denn èm Gmeindsrõt lediglich für d Abschtimmig, nit abber zuè nèrè witerè Berõtig vorglait wörrè.
In Nordrhy-Weschtfalè git s statt èm Ortschaftsrõt è Bezirksvodrèttig i dè Stadtbezirk odder Bezirksiusschüss i dè Ortschaftè.
Diè inneri Vofassig vo dè Gmeindè un diè Uffgabè vo dè Stadtbezirk odder Ortschaftsrôt sin i dè Gmeindsordnigè vo dè Länder greglèt.
Bremè
I dè Stadtgmeindè Bremè wörred zur Wòòrnemmig vo örtlichè Aaglegeheitè 22 Beirôôt – devò füüf für eigèschtändigi Ortsdeil – gwäält. Es sin Stadtdeilparlament mit ygschränktè Entscheidigsmöglichkeitè ud eigenè finanzièllè Mittel. Hintergrund isch, dass diè kommunali Vodrèttig, d Stadtbürgerschaft, uss dè stadtbremischè Abgordnetè vom Landesparlament, dè Bremischè Bürgerschaft, bschtòt un kei Volksvodrèttig wiè z. B. z Bèrlin odder Hamburg uff dè Bezirksebeni exischtyrt.
→ Luèg au Lischtè vo dè Wowaltigseinheitè z Bremè
Hessè
Z Hessè könned d Städt un Gmeindè nõch § 82 Abs. 1 vo dè Hessischè Gmeindeordnig (HGO) durch Bschluss vo dè Gmeindevodrèttig für irè Gebièt Ortsbezirk bilded. D Yrichtig un Abgränzig vo dè Ortsbezirk wörd i dè Hauptsatzig vo dè Gmeind greglèt. In jeddem Ortsbezirk wörd èn Ortsbeirõt gwäält, dè Vorsitzende isch dè Ortsvorschteher. Desèll wörd i dè èrschtè Sitzig nõch dè Waal uss dè Mitti vo dè Ortsbeirôtsmitglider gwäält.
D Waal zu dè Ortsbeirôôt erfolgt glychzitig mit dè Waalè zu dè Gmeindsvodrèttig bzw. dè Stadtvoordnetèvosammlig für d Duèr vo füüf Johr. Änderigè vo dè Ortsbezirksgränzè odder d Uffhebig vo dè Ortsbezirk sind nu zum Ènd vo dè Waalzit möglich.
Dè Ortsbeirõt isch zu allnè wichtigè Aaglegeheitè, wo dè Ortsbezirk bedrèffèd, aazhörè, bsundere zum Entwurf vom Huushaltsblaan. Er hèt è Vorschlagsrächt in allnè Aaglegeheitè, wo dè Ortsbezirk aagônn. Er hèt zu denjenigè Frõgè Stellig z nää, diè ym vo dè Gmeindevodrèttig odder vom Gmeindevorschtand vorglait wörred. Witeri Uffgabè könned èm Ortsbeirõt widerruèflich vo dè Gmeindevodrèttig übberdrait wörrè cha. Dè Ortsbeirôôt wörred zu dè Erledigung vo irè Uffgabè diè nötigè Finanzmittel zur Vofüègig gschtellt.
In Hessè bschtônn nit i allnè Gmeindè Ortsbeirôôt. I dè Regel hèn si au nu diè nõch HGO beschribbenè Mindeschtkompetenzè wiè Aahörigs- un Vorschlagsrächt. D Entscheidungè, gegèbenèfalls au gegè s Votum vom Ortsbeirõt, wörred i dè Gmeindevodrèttig droffè. In einigè Städt, z. B. Frankfurt am Main, wörred dè Ortsbeirôôt witergehendi Uffgaabè übberdrait un inè au diè entsprèchendè Finanzmittel zur Vofüègig gschtellt.
Rhyland-Pfalz
Z Rhyland-Pfalz könned Städt un Gmeindè ab enèrè beschtimmtè Größi Ortsbezirk bildè (§ 77 GemO). Dõ könned Ußèschtellè vo dè Vowaltig mit bschtimmtè Uffgabè ygrichtet wörrè. Selli Uffgabè wörred vom jewyligè Ortsbeirõt un Ortsvorschteher wòòrgnõ.
Dè Ortsbeirõt ist zu allnè wichtigè Aaglegèheitè, diè dè Ortsbezirk bedrèffèd, z hörè, bsunders zum Entwurf vom Huushaltsblaan (§ 75 GemO). Er hèt è Vorschlagsrächt in allnè Aaglegèheitè, diè dè Ortsbezirk aagônn. Er hèt zu sebbè Frõgè Stellig z nää, wo ym vo dè Gmeindevodrèttig odder vom Gmeindevorschtand vorglait wörred. Witeri Uffgabè könned èm Ortsbeirõt widerruèflich vo dè Gmeindevodrèttig übberdrait wörred. Dè Ortsbeirôôt wörred diè zu dè Erledigung vo irè Uffgabè nötigè Finanzmittel zur Vofüègig gschtellt.
Archäologie
D Archäologii ( archaios, ‚alt‘ und λόγος lógos ‚Leer‘; wörtlig also ‚Altertümerkund‘) isch d Wissenschaft vun d' dingliche Hinterlasseschafte vun em Mansche, wie Geböid, Wärkzüüg und Kunstwärk.
Allgemäins
D Archäologii isch zwar e verheltnismässig jungi Wüsseschaft, aber mä cha kuum me alli Zitrüüm überblicke, und dorum häi sich verschidnigi Fachrichdige uusebildet. Dodrbii chönne d Epoche regional underschiidlig datiert si, zum Däil si si nit überall dokumentierbar. Näbe dr Orientierig an Epoche (z. B. Middelalterarchäologii) oder Regione (z. B. Vorderasiatischi Archäologii) git s au d Spezialisierig uf bestimmti Themegebiet (z. B. Christligi Archäologii, Rächtsarchäologii).
Archäologischi Däildiszipline
D Archäologii vo Europa und em Nööche Oste glidret sich hischtorisch in d Diszipline:
D Archäologii vun d Alamanne isch e Doil vun d Ur-und Fruehgschichte.
Bundesversammlung (Schweiz)
D Bundesversammlig isch gmäss dr Bundesvrfassig s Parlamänt vo de Schwiiz.
was si isch
[[Datei:Sitzverteilung Bundesversammlung (Schweiz) nach Fraktionen2009.svg|mini|300px|wievill Sitz jedi Frakzioon het (2009):
]] Si isch di legislatyvi Gwalt vom Land.
D Bundesversammlig het het zwoo Chammere:
D Rootsmitglieder wäärde all vier Joor vom Volch gwählt.
Wenn die beide Greemie zämme taage, was öppe bi de Wahl vom Bundesroot und de Bundesrichter de Fall isch, isch si die Vereinigti Bundesversammlig.
Für d Arbet hälfen em Root d Parlamäntsdienschte.
iiri Gschicht
D Bundesversammlig git’s sit de Gründig vom Schwiizer Bundesstaat im Joor 1848. Si trifft sech z Bärn, wo drum au «Bundesstadt» heisst. Sit em 1858i si der Nazional- und der Ständeroot im erschte Deil vom Bundeshuus, em hütige «Bundeshuus Wescht» zämechoo, wo dozmol «Bundesroothuus» gheisse het. Sit em 1902i isch de Tagigsort de zentrali Chuppelbau vom Bundeshuus, wo dänn noi baut worde-n-isch.
Es baar mol het d Bundesversammlig wäge Bouarbete am Bundeshuus an anderne Ort i de Schwiiz taget, nämli z Gämf (für d Herbschtsession 1993), z Lugano (für d Früeligsession 2001) und z Flims (für d Herbschtsession 2006).
D Sitzverteilig im Nazionalrot entspricht em Bevölkerigsaateil vo de einzelne Kantöön, und jede Kanton het mindeschtens ei Person als Verträtig; im Ständerot hei 20 Kantöön je zwöi Sitz, sächs Kantöön aber numme eine (des sin die, wo me früener als «Halbkantöön» agluegt het).
De Presidänt oder d Presidänti vom Nazionalroot leitet d Tagige vo der Vereinigte Bundesversammlig und heisst drum au „dr höchscht Schwiizer“ – odr „di högscht Schwiizeri“. Nach em protokollarische Reglemänt vo de Schwiizer Bundesbehörde chunt dä Poschte aber eigentli erscht an achter reschpäktiv nünter Schtell.
wichtigi Ufgabe
Di Vereinigti Bundesversammlig wählt d Bundesrööt, de Bundespräsident oder d Bundespresidänti, d Bundesrichter, de Bundeskanzler oder d Bundeskanzlerin und im ene Fall, wo s zum Chrieg chönt cho und mä öppe müesst s Militäär uufbiete, de General as Oberbefäälshaber vo dämm.
Wenn öpper vom Bundesgricht verurteilt worde-n-isch, chaner es Gsuech uf Begnadigung iireiche, wo vo de Rööt beurteilt wärde muess.
Wenn sech di drei politische Gwalte vom Bund – s Parlamänt, der Bundesroot und s Bundesgericht – inere Sach eifach nid drüber eis wäärde, was jetz sell gälte, so entscheidet d Bundesversammlig drüber; si isch vom Schwiizer Volk, em Suverään, au do derfür ygsetzt.
Römer (Begriffsklärung)
Unter a'ma Römer verschteht ma:
Wenkerbogen von Guebwiller
Dr Wenkerboge vu Gawiller isch e Blatt vu dere grosse Ufnaam vu dr ditsche Sprooch, wo im 19. Joorhundert agfange hed un hit Bschdanddeil vum Ditsche Sprochadlas isch. Sällimols, wo dr Sproochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 sinner Sproochadlas vorbereitet hed, hänn alli Schuele im domolige ditsche Riich e Froogeboge mid vierzig gliche Muschdersätz vorgleit griägt, wu d' Schiäler middem Léhrer in de lokal Mundart uffschriewe hänn mièn.
Audi-Ufnahm
Audio-Ufnahm Wänkersätz vum M. Früh, uffgnumme anne 1922
Eschach (bei Schwäbisch Gmünd)
Eschach (amtlich Eschach) ischt a Gmoed em Oschtalbkroes en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Eschach leit nerdlich von Gmẽẽd auf dr Frickehofer Heche, sidweschtlich vom Kocher. D Nochbergmoede vo Eschach send Sulzbach-Laufen, Abtsgmünd, Obergröningen, Schechingen, Göggingen, Täferrot ond Ruppertshofen ond Gschwend.
Vo dr Gmarkong send 58,1 % Landwirtschaftsfleche, 32,2 % Wald, 9,3 % Sidlongsfleche ond 0,4 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Eschach gheret s gleichnamig Dorf, d Weiler Batschenhof, Helpertshofen, Holzhausen, Kemnaten, Seifertshofen, Vellbach ond Waldmannshofen ond d Hef Dietenhalden, Gehrenhof, Götzenmühle ond Hirnbuschhöfle.
Gschicht
Eschach ischt zom erschte Mol gnennt worda om 1366 als Äschach.
Verwaldong
Eschach hot sich mit Geggenge, Iggenge, Leinzell, Obergrẽänenge ond Schechenge zom a Gmoedverwaldongsverband zammagschlossa.
Dr Schuldes vo Eschach ischt dr Jochen König.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Eschach ghert zom Schwäbisch.
Provinzialrömische Archäologie
D Provinzialrömische Archäologie bschaftigt sich mit d materielle Hinterlasseschafte vun d Römr in d norwestliche Provinze, bsundrig in Gallie und Germanie, Rätie, Noricum und Pannonie (Tütschland, Osterriich und Schwiiz).
Zitlich umfasst d Provinzialrömische Archäologie d Zit vun ungefähr füffzg vor Chrischtus bis vierhundredfüffzg noch Chrischtus südlich vom Rhii und vo de Donau. Nördlich vun em Rhi, em Boddesee und dr Donau endet d römische Zit schon um 260 n. Chr. wo d Bsiidlig durch d Alemanne afangt. Im Gegesatz zu de Klassische Archäologie, wo sich eener uf kunsthistorischi Aspekt konzentriert, setzt sich di provinzialrömisch Archäologii me mitem Alltagslebe vo de Bevölkerig usenand und bruucht dezue äänlichi Methode, wie d Ur- und Früegschicht.
Literatur zum Thema lueg: D Römer in dr Schwyz
Otto Stich
De Otto Anton Stich (* 10. Jänner 1927 z Basel; † 13. September 2012 z Dornach; heimatberächtigt in Dornach und Chliilützel) isch en Schwiizer Politiker (SP) gsi.
Früehi Jahr
De Otto Stich isch in Dornach im Kanton Solothurn uufgwachse. Siini Eltere sind beidi sozialdemokratisch engagiert gsii, siin Vater Otti Stich als Gmeindrat. D Politik isch immer es wichtigs Gschprächsthema gsii i dr Familie, grad au dur de Nationalsozialismus und de zweiti Weltchrieg.
De Stich hät a dr Universität Basel bim Professor Salin Wirtschaft gschtudiert. 1953 isch er diplomiertr Handelslehrer worde und 1955 hät er zum Doktor vo de Schtaatswüsseschafte promoviert. Denaa hät er a dr Gwerbschuel d Fächer Düütsch, Gschäfts-, Wirtschafts- und Schtaatskund underrichtet.
Gmeindrat und Nationalrat
1947, im Alter von 20 Jahr, isch de Otto Stich Mitgliid vo dr sozialdemokratische Partei vom Kanton Solothurn worde. Mit 26 Jahr hät er siini politischi Karriere mit eme Sitz i dr Dornacher Rechnigsprüefigskommission aagfange. Vier Joohr schpäter, im Jahr 1957 isch er in Gmeindrat gwählt worde und hät nach ere familieinterne Uussprache mit siim Vater Otti au s Amt vom Gmeindamme chönne überneeh.
1959 hät de Stich für de Nationalrat kandidiert. Wil aber di Bisherige wider aaträte sind isch de Stich chancenlos gsii. Vier Jahre schpäter jedoch hät de Stich chönne für de Willy Ritschard, wo zugunschte vomene kantonale Amt uf es nationals verzichtet hät, naarutsche und isch knapp in Nationalrat gwählt worde. 48 Schtimme Vorsprung sind gsii bi dr erschte Zellig, 24 bi dr zweite und 12 bi dr dritte und letschte Zellig. Am 2. Dezember 1963 isch em Stich siin erschte Tag im Nationalrat gsii.
Im Nationalrat hät de Stich nöd viil vo sich rede gmacht. Er isch aber sit 1971 Präsident vo dr Wirtschafts- und Finanzkommission gsii. 1970 hät er vo dr Coop d Schtell als Personalchef überchoo.
1983 isch dr Stich vo siinere kantonale Partei indirekt uufgforderet worde, nümme für de Nationalrat z kandidiere. Vor allem de Ernst Leuenberger und de Rolf Ritschard (Sohn vom Willi Ritschard) händ de "Sesselchläber" Stich vo siim Sitz welle dränge.
Bundesrat
De Willi Ritschard hät am 4. Oktober 1983 im Parlament siin Rücktritt aagkündigt. De Stich isch zu dem Ziitpunkt scho abgwählt gsii und di letschti Wuche im Parlament. D SP hät im folgende Wahlkampf für d Lilian Uchtenhagen votiert, eini vom Stich siine Schtudiekollege, als em Ritschard siini Nachfolgerin. D Uchtenhagen isch während de Wahlvorbereitige entschprechend au als Favoritin behandlet worde. Am 7. Dezember 1983 isch de Stich dänn aber unerwartet in Bundesrat gwählt worde. Im erschte Wahlgang hät de Stich 124 Schtimme gwunne, d Uchtenhagen hät sich mit 96 Schtimme müesse begnüege. Gwählt worde isch de Stich vo dr bürgerliche Mehrheit, wo d Uchtenhagen uf kein Fall hät welle wähle.
Während siinere Amtsziit isch er em Finanzdepartement vorgschtande. Er het gege jedi Form vo Schuldewirtschaft kämpft, aber as Sozialdemokrat het er s hüfig vorzooge, d Stüüre z erhööe anstatt d Staatsusgoobe z verchliinere, wenn s drum gangen isch, en usglichnigs Budget z presentiere. Am 31. August 1995 hät de Stich siin Rücktritt us em Bundesrat per 31. Oktober aakündiget.
Er isch Bundespräsident gsii i de Jahre 1988 und 1994 und Vizepräsident i de Jahre 1987 und 1993.
Dr Chefredaktör vom «Blick», dr Peter Uebersax, wo in de 1980er Joor vil gege dr Stich gschriibe het, het in sine Memoire gschriibe, dr Stich sig sicher dr populärsti Bundesroot gsi, wil er dr glaubwürdigsti von ene gsi sig.
Gosselmingen
Gosselming (ditsch Gosselmingen) isch a klanes Dorf vu ungfähr 600 Inwohner, wu i de Moselle Region (Frankreich) Lothringe leijt, i Frankrich, newe Sarrebourg.
Gschicht vum Nãme
S Dorf isch geje 465 (n.J.S) durch a Chef vu Franke gegrindet wore. Seler Chef hät Gozhelm gheische. Deweije heischt s Dorf jetzt Gosselming. Zerscht hän de Lit s Dorf Gozhelminge gnennt ãwer s isch schnell Gosselming wore. Seler Nãme existiert jetzt noch und zite mehr als 1000 Jahr. I de ditschi Zit (1870-1918, 1940-1944) hät s "Gosselmingen" ghascht. Hit ze Dãs heischt s wider Gosselming.
Gschicht vum Dorf
Gosselming isch a Dorf wu sehr frih gegrindet wore isch. D Franke hän's gebäut wenn se s Römische Reich invadiert hän. S Dorf isch durch de Drissigjährige Krieg schwer beschädicht wore. Fãscht ãlli Lit sin gestorwe und ãlles isch vernischtet wore. Nume a pààr Familie hän iwerlebt. Wie iwerãll herum hät d Bevölkerung a schreklicher Priss bezãhlt. Me kenne de Zãhl vu de Iwerlewende nit meh als uf ungfähr 20 Persone schätze. Noh dem schrekliche Krieg hät de Region wider Lit geprüscht. Seli sin vu verschiedeni Teile vu Europa kumme. Manschi sin vu de Schwitz kumme, anderi vu Ditschland, a paar Franzose sin ã kumme. De Lit hän noh s Dorf wider gebaüt, ãwer se hän s nimme genau am selwe Platz anegmãcht. S Dorf ich a bissele verschobe wore. S isch wãrum me noch hit manchi Nãme härt wu uns ãns ãlte Dorf denke mãche. Zum Beispiel gits a stick wu Krizgàde heischt (Kreuzgarten uf Ditsch), des isch wàrschinlich de ãlte Kerischhof gwenne.
Zer Zit
Hit isch s Dorf ãm vergräsere. De Wohnsiedlung werd immer glaner. Geje wãs newes Dorf manchmal passiert, isch d Lãndschãft sehr schen, weje d Nãtur fãscht nit beschädigt wore isch. De Stolz vum Dorf isch sini Fussballmãnschãft, wu bis jetzt im Durchschnitt immer guti Resultãt bekumme hät.
Helene Fischer
D Helene Fischer (* 5. Augschte 1984 z Krasnojarsk, Sowjetunion) isch e dytschi Schlagersängeri, Dänzeri un Entertaineri. Si zellt mit iber nyyn Millione verchaufte Dondreger zue dr erfolgrychschte Schlagersänger vu Dytschland. Ihri Albe «Farbenspiel» un «Best of Helene Fischer» ghere zue dr maischtverchaufte Musikalbe z Dytschland. Di mehfach pryysgchrent Chinschtleri schafft au fir s Färnseh un bresäntiert an dr Wynächte syter anne 2011 «Die Helene Fischer Show».
Härchumft un Uusbildig
D Helene Fischer isch as zwait Chind vum russlanddytsche Eebaar Maria un Peter Fischer z Sibirien uf d Wält chuu. Ihre Vater het as Sportlehrer gschafft un ihri Mueter as Ingenieuri an erer Hochschuel. D Großeltere sin Wolgadytschi gsii, wu 1941 uf Sibiririe deportiert wore sin. Anne 1988 sin ihri Elter mit ihre un ihre sechs Johr eltere Schweschter uf Wöllstein z Rhyland-Pfalz uusgwanderet. D Helene Fischer isch z Wöllstein uf Realschuel un het dert scho an Theater-AG un Musicalkurs dailgnuu.
Noch em Realschuelabschluss anne 2000 het d Helene Fischer an dr Stage & Musical School z Frankfurt am Main e dreijehrigi Uusbildig gmacht, wu si mit dr Bihniryfibriefig as staatlig anerkännti Musicaldarstelleri abgschlosse het. Scho in dr Zyt vu ihren Uusbildig het si erschti Engaschmänts ghaa. Si isch am Staatstheater Darmstadt in d Rocky Horror Show un am Volkstheater Frankfurt in dr Schlagerrevue Fifty-Fifty un em Musical Anatevka ufdrätte.
Karriere
Dr Fischer ihri Mueter het e Demo-CD an dr Chinschtlermanager Uwe Kanthak gschickt. Dää het derno Kontakt mit em Produzänt Jean Frankfurter ufgnuu, un d Fischer het e Platteverdrag iberchuu. Ihri Färnsehpremiere het d Fischer am 14. Mai 2005 im Erschte im Hochzeitsfest der Volksmusik ghaa, wu si ne Duett mit em Florian Silbereisen gsunge het. Am 3. Februar 2006 isch ihre erscht Album «Von hier bis unendlich» erschine.
Ihre dritt Studioalbum «Zaubermond» (2008) isch bis uf Blatz 2 vu dr dytsch Albumchart chuu, ihre viert Album So wie ich bin (2009) isch wider uf Blatz 2 vu dr dytsche Albumchart, z Eschtrych bis uf Blatz 1 chuu, in dr Schwyz uf Blatz 7. Mit ihrem fimfte Studioalbum «Für einen Tag» (2011) isch si derno au z Dytschland uf Blatz 1 vu dr Albumchart chuu, z Eschtrych un in dr Schwyz je uf Blatz 2. Ihr sechst Studioalbum «Farbenspiel» (2013) isch schließlig in allene drei Länder uf Blatz 1 vu dr Albumchart chuu. Us däm Album isch am 29. November 2013 d Singleuuskopplig «Atemlos durch die Nacht» erschine, ihre bishär greschte Hit, wu z Dytschland bis uf Blatz 3 vu dr Singlechart chuu isch, z Eschtrych uf Blatz 1 un in dr Schwyz uf Blatz 2.
Sunschtigs
Ab Mai 2008 isch d Helene Fischer mit Florian Silbereisen liiert gsii. Di baide hän as Draumbaar vum dytsche Schlager gulte. Im Dezämber 2018 hän si verchindet, ass si scho lenger drännt seie.
D Fischer engaschiert si syt em Dezämber 2012 im Verein roterkeil gege Prostitution vu Minderjehrige.
Diskografy (Uuswahl )
{| style="background-color:transparent;" width="100%"
Arrondissement Pontarlier
S Arrondissement Pontarlier isch e Verwaltungsbezirk im Departemänt Doubs in der französische Region Bourgogne-Franche-Comté.
Der Hauptort vom Verwaltigsbezirk isch Pontarlier.
S Arrondissement gränzt im Südoschte im Fluss Doubs an d Schwiiz.
Es het 149 Gmeinde in föif Kantön:
Bezirk Frutigen
Dr Amtsbezirk Frutige isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort Frutige gsi. Är het sibe Gmeinde umfasst:
Dr Amtsbezirk Frutige het 18'643 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 489 km² gha. Sit em 1. Jänner 2010 ghöre auui Gmeinde zum Verwautigskreis Frutige-Nidersimmetal.
Bruderholz
S Bruederholz isch e Blatoo in de bäide Halbkantöön Baasel-Stadt und Baasel-Landschaft in dr Schwiz. Es isch äins vo de beliebtiste Woon- und Noocherhooligsgebiet vo Baasel.
Dr Naame chunnt vo de Waldbrüeder (Äisiidler), wo früener in chliine Ghölz und Wäldli an de Stäilhäng vom Bruederholz gläbt häi und wo bis öbbe 1600 die äinzige Lüt gsi si, wo uf em Blatoo gwoont häi.
Vo däm Blatoo het s südligste Kwardier vo dr Stadt Baasel si Naame überchoo, lueg Baasel-Bruederholz.
Geografii
Dr Undergrund und d Daaalsoole bestöön us Cyrenemergel (Blaue Lätt/ Oligozän) us dr Terziäär. Drüüber het s Deckischotter (zum Däil Naagelflue) und as Deckschicht fiini, gälbligi Staubärde, Löss/ Lössleem us dr Iiszit (Diluvium). Die Deckschicht isch seer fruchtbar, und dorum het s uf em Blatoo fruchtbaari Äcker und saftigi Matte.
Gschicht
Am 22. Merz 1499 het doo wäärend em Schwoobechrieg s Gfächt am Bruederholz zwüsche de Schwoobe und de Äidgenosse stattgfunde.
Vo 1792 aa isch d Gränze zwüsche dr Äidgenosseschaft und em revoluzionääre Frankriich über em Bruederholz verloffe. Dr Wiener Kongräss het s Blatoo im Joor 1815 dr Schwiz zuegsproche. Mä het denn au e Schanze gege d Franzoose baut, wo män ere Batterii gsäit het.
S Bruederholz isch vo 1910 aa besiidlet worde, und 1915 het män e Dramlinie ("Basler Rigi") uf s Blatoo uufe baut. 1926 isch ganz in dr Nööchi dr Wasserdurm Bruederholz baut worde, wo mä vo witem cha gsee, und 1944 e Mustersiidlig vo dr Landgnosseschaft Jakobsbärg. Uf em Bruederholz stoot au äins vo de drei Spiddääler vom Kantonsspiddaal Baaselland (KSBL), wo im Merz 2012 entstande isch wo d Spiddääler Liestel, Bruederholz und Laufe veräinigt worde si.
Kalidasa
Dr Kalidasa (Sanskrit, m., कालिदास,, wertlig: Diener vu dr Getti Kali) isch e indische Dichter gsii, wu wahrschyns im 5. Johrhundert zur Zyt vum Guptarych gläbt ghaa het. Är wird as ain vu dr nyyn „Juwele“ am Hof vum Vikramaditya bschribe un giltet näb em Amaru un em Bhartrihari as Hauptverdrätter vu dr indische Sanskrit-Lyrik.
Dichtig
Dr Kalidasa het in syre Liebeslyrik verschideni Frauegstalte in dr Vordergrund gstellt, zum Byschple di drei Eremitedochter Shakuntala im glychnamige Drama Shakuntala, di emotional Urvashi un d Sklavi Malavika, wu ihre Chenig lieb ghaa het. In syym Chunschtepos Kumarasambhava (dt. 1913 as Die Geburt des Kriegsgottes) goht s um d Gschicht vun dr lyydeschaftlige Liebi vu dr Getter Shiva un Parvati. Im Epos Raghuvamsha (dt. 1914 as Raghus Stamm) chunnt Kritik am Herrscher zum Uusdruck. S lyrisch Gedicht Meghaduta (dt. 1847 as Der Wolkenbote) schilderet s Weh un d Sehnsucht vun eme drännte Liebesbaar.
Em Kalidasa syy Shakuntala isch ais vu dr erschte Wärch vu dr indische Literatur gsii, wu im Weschte bekannt woren isch. S isch anne 1789 vum William Jones ins Änglisch un 1791 vum Georg Forster vum Änglisch ins Dytsch ibersetzt wore. Dr Goethe, dr Herder un dr Schiller sin fasziniert gsii vu Shakuntala, dr Dichter Arthur William Symons het s s schenscht Drama vu dr Wält gnännt. E wyteri dytschi Ibersetzig vu Shakuntala het dr Friedrich Rückert 1854 uusegee. Dr Rolf Lauckner het 1924 e Noodichtig vereffetligt.
Di Gschicht vu dr Shakuntala stammt usem Mahabharata un wird au in dr Puranas bhandlet, aber nit in däre stilistische Maischterschaft.
Wärch
D Zueschryybig vu dr Drame isch nit gsicheret, wel s e baar glychnamigi Autore git.
Drame
Chunschtepe
Gedicht
Uusgabe
Wäg dr Iberliferig in verschidene Rezensione isch d Textlag bsundersch schwirig, s git e Huffe Uusgabe. D Devanagari-Rezension isch din in:
Ibersetzige
E Gsamtibersetzig vu allene Wärch ins Dytsch git s nit. Dailibersetzige sin in däne uusgabe uusechuu:
Alli drei Drame vum Kalidasa sin in däre änglische Ibersetzig din:
Sakuntala un d Gedicht Meghaduta un Ritusamhara git s in:
Steigungsmaß
S Stygigsmaß isch:
Matthäus
Matthäus isch e Familiename und e männlige Vorname.
Härkumft und Bedütig
Dr Name Matthäus stammt us dr Bible und isch e Variante zum hebräische Name Matthias.
Oppens
Oppens (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Gros-de-Vaud im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Oppens umfasst s glychnamig Dorf am linke un dr Wyler La Tuilière am rächte Stade vum Sauteruz. D Gmaiflechi umfasst 68 % landwirtschaftligi Flechi, 27,3 % Wald, 4,4 % Sidligsflechi un 0,3 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Oppens isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1160/64 as Opens.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 19,3 % gläge.
Religion
62,9 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 27,6 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 2,5 %, CVP 2,6 %, FDP 18,7 %, GLP 11,5 %, GP 6,9 %, SP 15,4 %, SVP 36,0 %, Sunschtigi 0,2 %.
Dr Burgermaischter vu Oppens isch dr Pascal Pitton (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,1 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 170 Yywohner 84,7 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 4,7 % Dytsch un 10,6 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Monzón
Monzón (IPA: ) isch die zweitgröschti Stadt vo de Provinz Huesca. Si ghört zu de Region Aragón z Schpanie. Mer bezeichnet d Ywohner vo de Stadt als Montisonenses.
Clara Wettach
D Clara Wettach (* 1888 z Sanggalle, † 1979 au dört) isch e Schwiizer Gschäftsfrau und e Mundartschriftstellerin gsi.
s Läbe und s Schaffe
Von irem Läbe weiss me wenig. Si het z Sanggalle als Gschäftsfrau gschaffet und dr Gschiirlade gfüert, wo si schynts vo irem Vatter übernoo het. Und si heig sech au im soziale Berych angaschiert, schripts si emol imene Tegscht. Si isch mit dr Sanggaller Schriftstellerin Frida Hilty-Gröbly und dere irem Maa, em Kantonsschuellehrer Hans Hilty, bikant gsi. Mit s Hiltys het si au im Sangaller Kulturklub Gselschaft für dütschi Sprooch und Literatur z tue gha, wo 1911 gründet woden isch. D Wettach und d Frida Hilty sind Exponänte vo dr Sanggaller Mundartliteratur gsi. Iri Wärch sind im Fürschteländer oder gnauer em Stadtsanggaller Tieläkt gschribe.
Es bar Gedicht vo dr Clara Wettach sind i de 1940er und 1950 Joor glägentlech i dr Zytschrift Schwyzerlüt und i Mundartläsebüecher abtrukt worde. 1949 het d Redakzioon vo Schwyzerlüt e ganzi Clara-Wettach-Sondernummere gmacht! Do drinn stoot über d Schriftstellerin: ''Wer wett sy nid könne, üüsi lyeb Sant Galler Dichteri, wo e so härzegi Värsli us irem ryche Gmüet use ströit? Do isch e Spital wo sött es Wyenechts-Spili haa, deet isch e Verein i Verlägeheit wil em öppe für sys Jubilee no dr Prolog fäält: «dei» – wi s z Sant Galle sägid, möcht men e Geburtstag fyre […] e natürli, me rüeft d Clara z Hilf: «Gäll, mach mer au gleitig öppis Nätts, de weisch jo scho wi s sött sy!» und d Fröili Wettach seid nye nei, – sy hilft eister und immer wider. […] für Witz und Gspaß und Gmüetlechkeit isch sy immer z haa; drum hemmer au alli e so Fröid an ire und wüüschid Glück und Säägen und es langs Lääbe – und no mängs schöns Gschribnigs i irem bsundere Sant Galler-Dialekt, wo sy meischteret, äbe wi s nume ne ganz ächte Dichter chaa.''
Dr Sanggaller Uniprofässer und Dichter Georg Thürer schript i dr glyche Nummere vo Schwyzerlütt das über d Wettach: ''Im Vorfrüehlig hät d St. Galler Gsellschaft für tüütschi Sprach, wo underem Profässer Hans Hilty-Gröbly für d Mundart anenand e-n-offes Ohr und au e-noffes Häärz hät, e-n-Oschtschwyzer Mundartabed duregfüehrt. D Lüüt sind i helle Hüüfe chuu, […] Und am meischte Strüüß hät die Dichteri törfe heiträge, wo der chüürzischt Heiwäg gha hät, d Clara Wettach us der Goliathgaß. […] D St. Galler händ iri Dichteri mit guete Gründe gfyret, und nüd bloß, wil si […] vor chuurzem e Geburtstag mitere runde Zahl gha hät. Si gspüred i irne Väärse öppis vum Härzschlag vu irer Stadt. Vu chly uuf hät d Clara Wettach d Muetersprach i Rym und Rhythmus i sich uufgnuh. Es läbt niemert zwüsched Rosebärg und Freudebärg, wo d St. Galler Chindersprüch so innig i ds Gmüet gschlosse hett wie si. […] Sinds nüd Woort wie usseme Märli, wo au üs Erwachsene nuch halb magisch vorchänd? D Clara Wettach hät üs «Alti Sprüch mit neue Cherne» gschänggt. Eso list mäs uffeme gfreute Värsbändli. […] Bi de schüünschte Gedicht isch eim, es heigg e-n-Aengel mitgschribe. Chunnt das ächt vu de Hände vu dr Dichteri, wo d Wuche duur hofeli, hofeli mit schüüne Vase, Kelch und Glesere umgaht. Aber si kännt di ruuch Arbet au. Wie hät doch au das säb eerscht Gedicht agfange, wonis vor mih as zäche Jahre begägnet isch:'' ''Schwyzerhänd bruuched e stränge Wärchtig. Si sölled aber au Gnad zu Fyrabed und Sunntig ha. Und wers verleernet hät, der cha ds Bsinne und Stuune i de Gedicht vu der Clara Wettach wider leerne.''
1955 het d Stadt Sanggalle dr Clara Wettach en Anerchennigspryys zuegsproche. E Tschuppele Gedicht vo dr Wettach sind vo Komponischte verdoont worde und i verschideni Schwiizer Liederbücher choo. Und jetz chamer dr dichterisch Nachlass, wo zimli umfachrych isch, i dr Sant Galler Kantonsbiblioteek Vadiana go aluege.
Buchhaltung
Öb me d Buechhaltig unterteile muess, chunnt ganz druf a, wie gross s Unternähme isch.
Feldhase
Dr Fäldhas (Lepus europaeus) isch e Suuger us de Familie vo de Hase (Leporidae).
Er chunnt vor allem in dr offene und halboffene Landschaft vor. Grundsätzlich findet er sich sogar in relativ intensiv gnutzte Agrar-Landschafte zrächt. Wichtig isch einfach, dass er viil Ruum het und es Mindeschtmass an extensiv bewirtschaftete Fläcke, z. B. ökologischi Uusgliichs-Flächene in dr Landwirtschaft. S natürlich Verbreitigsgebiet umfasst witi Teil vo de südweschtliche Paläarktis. Wäg dr starken Intensivierig vo de Landwirtschaft isch dr Bstand in vile Regione vo Europa ruckläufig. D Schutzgemeinschaft Deutsches Wild het de Feldhas für s Jahr 2001 und wider 2015 zum «Tier des Jahres» erklärt.
D Nahrig vom Fäldhas isch rein pflanzlich.
Schulhaus Wasgenring
D Wasgeringschuel isch e Brimar- und Orientierigsschuel für öbbe 1100 Schüeler an dr Wälschmattstrooss 30 im Iiselykwardier z Baasel. D Brimarschuel bestoot us säggs Bawilion, wo in jeedem drei oder vier Klassezimmer si.
S Schuelhuus stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter z Baasel, wo nazionali Bedütig häi.
D Geböid
D Bawilion vo dr Brimarschuel häi zwäi Stöck und zwüschene het s offeni Verbindigswääg. Eso isch s Bauwolume ufglööst worde, wie s in dr Archidektuur vo de 1950er populär gsi isch. Im Hoof stoot sit 1953 e Brunne vom Bénédict Remund, wo uf em Brunnerand von em zwäi Sfinx us Bronse stöön. D Sekundarschuel vo 1960 an dr Blotzheimerstrooss 82 grad näbe dr Brimarschuel isch uf eme chliine­re Ruum konzentriert. Si bestoot us zwäi fümfstöckige Klassedrakt, wo im Barder offe si, und äistöckige Handarbetsbaute. D Durnhalle isch abgsänkt. D Lengssiite si voll Fänster, wo vil Liecht iinelöön, d Stirnsite si zue.
2004/2005 het mä d Fassade vo dr Sekundarschuel saniert, under anderem zum im Summer d Tämpratur in de Klassezimmer niidrig z halte.
René Felber
De René Felber (* 14. März 1933 z Biel; † 18. Oktober 2020) isch en Schwiizer Politiker (SP) gsii.
Uspildet isch er as Primarlehrer gsii. Vo 1965 bis 1976 isch er Neueburger Grossrat gsii, von 1967 bis 1981 Nationalrat und dänn vo 1981 bis 1987 Neueburger Staatsrat.
Er isch im Jahr 1992 Bundespresidänt und im Jahr 1991 Vizepresidänt gsii.
Grenzstein
E Marchschtei isch es Zeiche für en Platz uf ere March.
Wenn e March nid ere eidütige Form i der Landschaft noogoot wie öppen im ene Fluss, chame se mit künschtleche Elimänt marggiere. Do derfür bruucht me für d Marche zwüsche de Länder und süschtige Herrschaftspiet eso Schteisüüle. Und au für d Plätz imene Gmeindbann setzt me Zeiche ufe Bode, das sind teils chlyni Marchschtei oder modärner mängisch nume Metallzäpfe. Die grosse Marchzeiche vo de Staate, Länder und Kantöön zeige hüüffig s Wappe vo dene und gärn au d Jooreszaal vo dere Zyt, wo se en Vermässer im Uuftrag vo de Behörde und vo de Scheidlüüt hiigstelt het.
En alte Bruuch isch es, am Banntag de Marche noo go luege, ob no alli Marchschteine ringsume Gmeindbann am rächten Oort sind.
Was s Wort «Marchschtei» au no bedüütet
Rosental
Rosental isch dr Name vo dene geographische Objekt:
Ort:
Regione:
Die Vögel Graubündens
Die Vögel Graubündens isch e Buech wo mit öppe 300 Vogelarte di ganzi Avifauna vom Bündnerland bischribt, nämli Vögel wo im Bündnerland brüetet und Zugvögel wo nume churz oder säsonal länger as Gast verwiilet. S Werch het de Aaspruch ali Vögel z erfasse wo i de Gschicht und i de Gegewart biobachtet wore sind. S Buech isch vo Ornithologe gschribe und redigiert wore aber populärwösseschaftlich uufgmacht und richtet sich en e braiti ornithologisch intressierti Öffetlichkait.
S Buch isch ane 2008 vom Verein vo de Bündner Buechverlääg zum «Buch des Jahres» gwäält wore.
Gstaltig
Bi jedere Vogelart isch de tütsch, de italienisch und de rätoromanisch Name aaggee und dzue no de latiinisch-wösseschaftlichi, de französisch und de englisch name. Uufgfüert isch d Verbraitig z Mitteleuropa und i de Schwiiz und Diagramm zaiget s regionali Vorchoo und Zugbiweigige im Bündnerland. För jede Vogel gits no e Fötteli.