cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bahnstrecke Stuttgart–Hattingen
Uusbau un Blüètèzit vo dè Gäubaan (1919–1945)
I dè 1920er-Johr hèt dè freie Volksschtaat Württèbärg uff èn Uusbau vo dè im 19. Johrhundert meischtens eingleisig aaglaitè Ysèbaaschtreggènè hygschaffèt. Zyl isch dõdeby gsi, dass dè Vokeer vo Bèrlin i d Schwiz un gu Italiè nimmi uusschlièßlich übber d Nõchbòrländer Baddè un Bayern volaufè hettèd söllè, sondern ebbèso übber d Gäubaan un dõmit übber eignes Territorium. Witerhy isch d Rychsweer nõch dè Rügggaab vo Elsaß-Lothringè a Frankrych 1918 an èrè leischtungsfähigè Nord-Süd-Vobindig vo Bèrlin a diè südweschtlichi Rychsgränz intressyrt gsi, welli nimmi so eifach vom Gegner hèt chönnè unterbrochè wörrè, wiè d Rhydalbaan vo Monnèm uff Bàsel. Selli Befürchtig isch 1923 durch d Bsetzig vom gränznahè Rhyndalbaan-Bahnhof Offèbürg durch französischi Druppè ydrèttè, wa s Intresse vo dè Rychsweer an èrè leischtungsfähigè Gäubaan dütlich aagfacht hèt.
Am 23. un 24. Oktobèr 1927 hèt Württèbärg un diè Dütsch Rychsbaan dõrum èn Vodraag übber dè witerè Uusbau vo dè Streggi uusghandlèt. Dört dinnè hèt Württèbärg dè Rychsbaan èn Kredit übber 35 Millionè Rychsmark (entschpricht èm Gegèwärt vo Euro), woby sich d Rychsbaan vopflichtet hèt, d Streggi vo Stuègètt bis Duttlingè vollschtändig zweigleisig uuszbauè un vo Duttlingè uus è eingleisigi Vobindigskurvè zum baddischè Baanhof Hattingè a dè Schwarzwaldbaan z bauè.
Dè Büèz dõdefür hèt schu 1928 aagfangè. Am 15. Mai 1934 hèt d Rychsbaan diè eingleisigi 8,2 Kilometer langi Neubauschtreggi vo Duttlingè nõch Hattingè baut. Biè 1941 wòrend èm Zweitè Wältchrièg ygschtelltè Bauarbetè hèn schlièßlich dazuè gfüürt, dass d Rychsbaan d Gäubaan zwǜschè Stuègètt un Duttlingü bis uff ein 2,3 Kilometer langè Abschnitt bi Oberndorf durchgängig zweigleisig uusbaut hèn. Mit dè eingleisigè Vobindigskurvè uff Hattingè a diè inzwǜschè ebbèfalls zweigleisigè Schwarzwaldbaan isch asè è leischtungsfähigi Baanschtreggi vo Stuègètt gu Singè entschtandè. D Faart vo dè Züüg übber Immendingè un s notwendigi Kopfmachè für dè Faartrichtigswechsel isch wègkeit. Wôrend èm Uusbau hèt d Rychsbaan d Knotèbaanhööf Rottwyl un Horb am Neggar stark erwiterèt un d Baanhööf Duttlingè un Eutingè durch großzügig dimensionyrti Neubautè ersetzt.
Dè Faarblaan vo dè Gäubaan isch durch d Uusbaumaßnaamè i dè 1920er- un 1930er-Johr rächt vobesserèt worrè. S hèn jetzt Schnellzüüg vo Bèrlin übber Erfurt, Würzburch, Stuègètt, Züri un Mailand bis uff Rom vokeert. Dè letschte Friddensfaarblaan vom Summer 1939 wyst däglich drei söttigi Zugpärli Bèrlin–Italiè uus, woby ab Mailand abber nit alli Züüg witer bis Rom gfaarè sin. Zuèsätzlich sin Schnellzugpörli zum Ysatz chò, wo zwǜschè Bèrlin un Lozärn sowiè zwǜschè Stuègètt un Konschtanz pendlèt hèn. D Reisezit vo dè Schnellzüüg zwǜschè Stuègètt un Singè hèt sich bis 1933 uff 2 Stundè 41 Minutè vochürzt; s Eilzug- un Naavokeersaagebot uff dè Streggi hèt sich stark vobesserèt.
Wôrend vor èm Streggèuusbau, wiè schu sit èm Èrschtè Wältchrièg, widder diè Württèbärgischi C dè Schnellzugdiènscht übbernõ hèt, isch nõch èm Bau vo dè Vobindigskurvè gu Hattingè vornämlich d Preußische P 10 als Schnèllzuglokomotyv zum Ysatz chò. Diè Württèbärgischi C hèt uff dè Gäubaan d Beschpannig vo dè Eil- un Naavokeerszüüg übbernõ. Diè Württèbärgischi T 5 isch ebbèfalls widder zum Ysatz chò, isch denn abber ab 1933 vo dè Baureiè 24, abglöst worrè. Scho 1920 hèt sich d Rychsbaan diè P 8 zwǜschè Horb un Immendingè ygsetzt. Im Güètervokeer isch i dè Zwǜschèchriègszit für Durchgangsgüèterzüüg d Preußischi G 12 sowiè diè Württèbärgischi K zum Ysatz chò. Ab 1924 hèt d Rychsbaan d G 10 für Güèterzüüg uff kürzerè Dischtanzè ygsetzt. Zwǜschè 1936 un 1938 hèt d Rychsbaan churzzitig ebbèso d Baureiè 86 für Naavokeersgüèterzüüg ygsetzt. Im Zweitè Wältchrièg hèt d Rychsbaan dè Personèvokeer uff dè Gäubaan ygschränkt, wôrend dè Güètervokeer i dè Bedütig ehnder zuègnõ hèt. Zum eintè isch dè Gäubaan-Anrainer Oberndorf am Neggar mit dè Mauser-Wärche è wichtigi Süülè vo dè dütschè Waffèbroduktion gsi, zum andrè hèt Dütschland dè Bündnispartner Italiè wôrend èm Chrièg mit Kollè uss Obberschlesiè beliferèt un hèt sèlli Züüg ebbèfalls übber d Gäubaan gfüürt. Well d Gäubaan vo allem sit èm Russlandfäldzùg als Nord-Süd-Achsè milidärisch a Bedütung volorè hèt, hèt d Rychsbaan vill neueri Lokomotyvè, bsunders diè Preußischi P 10, nõch Oschteuropa abzogè un hèt d Schnellzüüg uff dè Gäubaan widder mit dè Württèbärgischè C beschpannt.
Chriègszerschtörig, Demontagè un Diselbedryb (1945–1962)
Wôrend èm Zweitü Wältchrièg isch d Gäubaan bis im Februar 1945 witgehend vo größerer Zerschtörig voschont blibbè. Alliyrti Flygerbombè hèn 1944/45 zwar schwèri Schäddè a dè Baanhööfen Hèrrèbärg, Horb am Neggar, Rottwyl, Spaichingè un Duttlingè voursacht. Selli hèn dè Vokeer abber nit duèrhaft gschtört. Èrscht im Februar 1945 isch bi nèm Aagriff uff diè für diè dütschi Rüschtungsinduschtry wichtigi Stadt Oberndorf durch alliyrti Bombervobänd è Brugg kabutt gmacht un dè Baanvokeer unterbrochè worrè. No schwèrwigender sin d Schäddè gsi, wo dütschi Truppè im April 1945 voursacht hèn. Selli hèn zwǜschè Böblingè un Stuègètt mengi Brüggè zerschtört un dè Vokeer dõdemit kurz vor Chriègsènd völlig zum Erligè brocht. Am Stugg hèt mò die Streggi denõch èrscht widder im Mai 1946 befaarè chönnè. Im April 1945 hèn amrikanischi Druppè un französischi Begleiter dè Südweschtè vo Dütschland bsetzt. Dè nördliche Gäubaan-Abschnitt zwǜschè Bondorf un Stuègètt isch dõdeby Deil vo dè amrikanischè, dè südliche Deil zwǜschè Ergènzingè un Hattingè dègegè Deil vo dè französischè Besatzungszonè gsi.
Anderscht wiè d USA hèt Frankrych si Rächt uff Reparationè in großem Umfang wòrgnõ un 1945 s zweite Gleis zwǜschè Horb un Duttlingè plünderet,wo èrscht wènnigi Johr devòr volait worrè isch. Sitdèmm isch d Gäubaan nu no zwǜschè Stuègètt un Horb sowiè zwǜschè Hattingè un Singè wèg èm Schwarzwaldbaanabschnitt zweigleisig. D Gränzè zwǜschè dè französischè un amrikanischè Zonè hèn dè durchgängige Vokeer zwǜschè Stuègètt un Singè vohinderèt, dèsèll isch èrscht 1948 widder uffgnõ worrè. Dè Bedryb sich im Voglych zu dè Blüètezit vo dè Streggi am Èndi vo dè 1930er-Johr stark ygschränkt worrè un hèt èrscht am Ènd vo dè 1950er-Johr widder s Vorchriègsniveau erreicht. Dè Bèrlin-Vokeer, für wellèn d Streggi i dè Zwǜschèchriègszit unter andrem uusbaut worrè isch, hèt diè Dütsch Bundesbaan nimmi uffgnõ, well d Magischtralè Bèrlin–Erfurt–Würzburch–Stuègètt–Züri durch diè Dütsch Deilung a Bedütung volorè hèt.
Als Ersatz hèt d Bundesbaan ab dè 1950er-Johr einzelni Schnèllzüüg Züri–Stuègètt bis nõch Hamburg volängerèt. Unter andrem wegè de Huufè italiènischè, zuègloffenè Gaschtarbeiter, wo nõch Baddè-Württèbärg ab èm Èndi vo dè 1950er Johr chò sin, hèt s widder Schnèllzüüg vo Stuègètt gu Italiè gää. Zum Ysatz sin aafangs hauptsächlich P 10 chò, sowiè d P 8. Zwǜschè 1958 un Mitti vo dè 1970er Johr hèn zuènèmmènd Disellokomotyvè vo dè Baureiè V 100 un Baureiè V 200 d Dampfloks uff dè Gäubaan ersetzt. Im Güèterzugvokeer isch ab 1964 d V 200.1 zum Ysatz chò.
Elegtrifizyrig ab 1963
Dè 150 Meter lange Kaufwalddunnel isch im Vorfäld vo dè Elegtrifizyrig in nüü Mönet i dè Johr 1958 un 1959 bi eingleisigem Bedryb abdrait worrè. Nõchdèm 170.000 Kubikmeter Degggebirge abdrait worrè sin, isch èn Yschnitt entschtandè.
Zwǜschè Böblingè un Stuègètt sin nõch dè Elegtrifizyrig 1963 znägscht d Baureiè E 17/117, E 41/141, E 44/144 un ET 55/455, ab 1969 zuènèmmend d Baureiè 425 (alt), 427 un 465 zum Einsatz chò. Ab 1974 isch dè Abschnitt Böblingè–Horb glychfalls elegtrisch betribbè worrè isch, hèt d Bundesbaan iri Regionalzüüg uff èm nördlichè Gäubahn-Abschnitt vor allem mit dè Baureiè 110 beschpannt, ab 1977 ebbèso dè Schnèllzugdiènscht uff dè Streggi übbernõ. Im Güètervokeer hèt d Bundesbaan ab dört hauptsächlich mit Baureiè 150 un 193 ygsetzt, i dè 1980er-Johr isch d Baureiè 151, ab 1988 voschtärkt d Baureiè 140 un ab 1991 d Baureiè 143 zum Ysatz chò..
1985 isch dè Abschnitt bis Böblingè i d Stuègètter S-Baan ybundè worrè. D S-Baan faart sitdèmm vom Hauptbaanhof übber diè neui Stuègètter Vobindungsbaan, wo innerhalb vo dè Stuègètter Innèschtadt komplètt in eim Tunnel volaufè duèt, un am Baanhof Oschterfäld i d Gäubaan mündè duèt. D Vobindungsbaan vokürzt dè Faartwäg für d S-Baan um 5,5 Kilometer un hèt dè neue Campus vo dè Universidät Stuègètt a s Schinnènetz aagschlossè. Dè Regional- un Fèrnvokeer bruucht witerhy diè aalt Gäubaantrassè, allerdings haalted d Züüg nimmi zwǜschè Stuègètt un Böblingè. Dè füüf Kilometer lange Gäubaan-Abschnitt zwǜschè m Baanhof Öschterfäld un Stuègètt-Roor isch für d S-Bahn unter hochè Koschtè vo 1982 bis 1983 virgleisig uusbaut worrè.
Neuè Fèrn- un Naavokehr (sit 1990)
Bis 1991 hèt sich d Zaal vo dè Schnellzüüg uff dè Gäubaan auf täglich acht Zugpärli erhöht, dõdevò sin füpf übber Züri usè gu Mailand, Genua, Lecce reschpektyv Neapel gangè. Dè Vokeer vo dè Gäubaan übber Stuègètt witer gu Nordè isch dõgegè witgehend zum Erligè chò. Nu no ei Schnèllzug-Pörli isch 1991 byschpillswys witer bis Nürnberch gfaarè. D Schnellzüüg hèn jetzt no exakt zwei Stund für d Streggi Stuègètt–Singè bruucht un sin mit dè Baureiè 110 un 181 beschpannt worrè. Ab 1993 hèt diè Dütsch Bundesbaan bezièigswys ab 1994 iri Rächtsnõchfolgeri Dütschi Baan, d Faarzitèè vo dè Fèrnvokeerszüüg witer z reduzyrè. Zu sellèm Zwèck hèn Teschtfaartè mit èm z Italiè erfolgrych ygsetztè Pendolino sowiè èm schwedischè Hochgschwindigkeitszug X2000 stattgfundè. Zwǜschè 1993 un 1995 hèn zwei EC-Zugpärli diè traditionsrychè Schnellzüüg bediènt. Zum Ysatz sin kurzzitig TEE RABe-Trybwägè vo dè Schwizerischè Bundesbaanè, welli d Faarzit zwǜschè Stuègètt un Singè uff unter ein Stund un 50 Minutè voringerèt hèn. Well dütschi Neigetechnig-Züüge no nit ysatzfähig gsi sin, hèn ab èm 1. März 1998 èrschtmòls zwei vo dè Schwizer Cisalpino AG betribbeni Neigetechnig-Zugpärli vo dè Baureiè ETR 470 èn Deil vo dè Schnèllzüüg bediènt, ooni dass sich dõdurrè znägscht Faarzitvokürzigè ergää hettèt.
Èn Aafang 1998 vorglaits Gutachtè im Uffdraag vo dè dütschè un schwizerischè Anrainergmeindè isch zum Schluss chò, dass mit Inveschtitionè vo öppè 100 Millionè Dütschè Mark d Faarzit zwǜschè Züri un Stuègètt vo 184 uff 156 Minutè gsenkt un zuèsätzlich dü Flughaffè Züri aabundè wörrè chönnt.
1999 hèt diè Dütsch Baan dè Fèrnvokeer uff dè Gäubaan umgschtellt un bis uff ei Zugpärli alli lokbeschpanntè Schnellzüüg vo dè Streggi abzogè. Zum Ysatz sin jetzt èrschtmòls ICE-Züüge mit dè Baureiè 415], wo mit [[Neigetechnik|Neigetechnig uusgschtattet sin. Zämmè mit èm Cisalpino isch es Gros vom Fèrnvokeer uff dè Streggi beschtrittè worrè. D Faarzit Stuègètt–Singè hèt sich asè uff 1 Stunde 44 Minutè vokürzt. Dè Cisalpino hèt dõdeby dè Italiè-Vokeer uff dè Relation Stuègètt–Mailand übbernõ, d Zuügläuf zwǜschè Stuègètt un Züri vom ICE. Diè durrèbundènè Züüg vo Stuègètt bis uff Genua un Neapel sin wègkeit. 2005 hèt diè Dütsch Baan s letschte lokbeschpannte Zugpärli, dè Intercity Insubria, ygschtellt. Ei Johr spôter, im Dezembèr 2006, sin d Cisalpino-Vobindigè wègè gravyrendè Mängel a dè Züüg widder wègkeit, sitdèmm sin im Fèrnvokeer dass seitdem im Fernvokeer nu no ICEs zum Ysatz chò. Dirèktvobindigè nõch Italiè git s sitdèmm nimmi z Stand chò.
D Voänderigè bim Naavokeer vo dè Gäubaan sin sit dè 1990er-Johr fascht glych düèfgryfend wiè selli im Fèrnvokeer. Am 5. Dezembèr 1992 hèt diè Dütsch Bundesbaan d S1 vo dè S-Baan Stuègètt vo Böblingè uff Hèrrèbärg volängerèt, dõdemit dé Naavokeer zwǜschè m Gäu un dè Landeshauptschtadt stark vobesserèt. Èbbèso isch d Yfüürung vom Ringzug 2003 èn witerè großè Uusbau vom Naavokeer gsi, wellè sitdèmm uff dè Gäubaan zwǜschè Duttlingè un Rottwyl vokeert. Bi beidè Naavokeerssischteem isch es 1977 ygfüürte eilzugmäßige Faareè widder durch Züüg ergänzt worrè, wo in kurzem Abschtand haalted, un dõdemit chlyni Gmeindè a s Baannetz aaschlièßèd. Für sell hèt d DB Station&Service vill stillglaiti Stationè re- und zuèsätzlichi Haltepüngt aktivyrt.
Diè Dütsch Baan rechnèt nit mit èrè kurzfrischtigè odder mittelfrischtigè technischè Lösung für d Neigetechnig. Nõch Aagaabè vo dè Dütschè Baan gön sit 2010 d Faargaschtzaalè im Fèrnvokeer uff dè Gäubaan zrugg. DB un SBB schaffed an èm optimyrtè Faarblaankonzèpt, wo oone Neigetechnig uuschunnt (Stand: März 2013). Aafang 2014 wörred i d Fèrnzüüg uff dè Gäubaan im Durchschnitt wèmniger als 150 Reisende zellt. S Aagebot sig nõch Aagaabè von DB Fèrnvokeer unwirtschaftlich.
Zwǜschè Stuègètt-Vaihingè un Stuègètt Hauptbaanhof sin 2010 rund 8400 Reisende bro Daag unterwègs.
Fèrnvokeer
Im Fèrnvokeer bschtòt zur Zit èn Zwei-Stundè-Tagt. S vokeerèd däglich sibbè Zugpärli zwǜschè Stuègètt un Züri, wo als Intercity gfüürt wörrè. È Zugpärli füürt übber Stuègètt usè bis Frankfurt am Main. uff dè Gäubaan haaltèd d Züüg in Stuègètt, Böblingè, Horb am Neggar, Rottwyl un Duttlingè. Sit èm Faarblaanwechsel 2013 wörd dè Baanhof Böblingè, wiè schu bis 2003, ebbèfalls vo dè IC-Züüg bediènt.
Regionalvokeer
Zuèsätzlich zu dè Intercity-Züüg vokeerèd im Zwei-Stundè-Tagt Exprèss-Züüg (RE) zwǜschè Stuègètt un Singè. Zuèsätzlich zuè sellèm Grundaagebot faarèd im Zwei-Stundè-Tagt Regional-Exprèss-Züüg zwǜschè Rottwyl un Stuègètt, wo z Eutingè gflügèlt wörrè. È Zughälfti faart jewyls vo Eutingè übber d Gäubaan Eutingè–Freudèschtadt gu Freudèschtadt. Zwǜschè Rottwyl un Stuègètt ergit sich uss dé Übberlagerung vo dè Regional-Exprèss-Züüg Stuègètt–Singé sowiè vo Stuègètt nõch Rottwyl bezièungswys Freudèschtadt èn Regional-Exprèss-Stundètagt. Dè Regional-Exprèss-Vokeer uff dé Gäubaan bedrybt diè Dütsche Baan, wo sich sebbi Vokeersleischtungè durch èn langjöhrigè Vokeersvodraag mit èm Land Baddè-Württèbärg bis zum Johr 2016 gsicherèt hèt. Im Johr 2004 hèt diè Dütsche Baan uff dè Relation Stuègètt–Singè, wo bis dörthy uusschlièßlich mit lokbeschpanntè n-Wagè gfaarene Regional-Exprèss uff diè neu uusgliefertè Drybzüüg vo dè DB-Baureiè 425 umgschtellt, diè ab 2006 deilwys durch Doppelschtockwägè abglöst worrè sin, wo mit Loks vo dè Baureiè 146.2 beschpannt worrè sin. D Baureiè 425 chunnt sitdèmm zwǜschè Stuègètt un Singè nu no voeinzelt zum Ysatz, durchgängig vokeert si abaer no uff dè Relation Stuègètt–Rottwyl/Freudèschtadt. Bi nèm Zugbaar zwǜschè Stuègètt un Singè bringt diè Dütsche Baan witerhy modernisyrti Silberling-Wägè zum Ysatz.
Zwischè Stuègètt un Hèrrèbärg isch d Gäubaan i s S-Baan-Netz Stuègètt integryrt. Uff dè Gäubaan vokeert d S1 abber nu vo Hèrrèbärg bis zum Baanhof Oschterfäld un faart denn unterirdisch übber d Stuègètter Vobindigsbaan zum Hauptbaanhof un vo dört witer übber d Neggar-Alb-Baan un d Teckbaan bis nõch Kirchheim (Teck). Zum Ysatz chunnt d Baureiè 430. D S-Baan wörd ebbèfalls vo dè Dütschè Baan bedribbè un faart im Halbschtundè-Grundtagt. Wärchtigs vokeeréd d S-Baan-Züüg i dè Hauptvokeerszitè abber jeddi Virtelschtund. Zwǜschè Hèrrèbärg un Eutingè bedrybt diè Dütsch Baan wärchtigs im Stundètagt Regionalbaanè, wo uff Vokeerszitè vo dè S-Baan ab Hèrrèbärg uusgrichtet sin.
Èn Deil vo sellnè Züüg hèn abber nit bis Eutingè vokeert, sondern nu bis Bondorf. A Wörchtig chunnt no ein vo dè Albdal-Vokeers-Gsellschaft betribbènè Drybwagè vo dè Stadtbaan Karlsruè zwǜschè Freudèschtadt, Eutingè un Hèrrèbärg dezuè un stellèd t Hèrrèbärg dè Aaschluss a d S1 hèr.
Im Abschnitt Rottwyl–Duttlingè faarèd Regio-Shuttle-Drybwägè vom Ringzug, wo vo dè Hohenzollerischè Landesbaan (HzL) betribbè wörd D Ringzüüg faarèd uff dè Gäubaan wörchtigs mindeschtens im Stundè-Tagt, am Wochèènd zweischtündlich.
Güètervokeer
D Gäubaan hèt è stygendi Bedütung im internationalè Güètervokeer, wo bsunders diè stark befaareni Rhydalbaan entlaschtè duèt. Dõby diènt d Gäubaan vo allem als Durchgangsschtreggi. D Güèterabfertigungè dè Streggi nõch sin inzwǜschen mit wènnigè Uusnaamè wiè z. B. dè Gleisaaschluss vom Böblinger Induschtrygebièt Hulb ygschtellt. DB Schenker Rail füürt vo allem Züüg vom Rangyrbaanhof Kornweschtheim in Richtig St. Margrethè. Diè Hohèzollerischi Landesbaan füürt Zement-Züüg vo Dotterhuusè übber Duttlingè i d Schwiz. Im Güètervokeer umfaared d Züüg immer dè Stuègètter Hauptbaanhof. Sell isch bis i d 1970er-Johr übber dè [|Braagdunnel]] un Stuègètt-Wescht sowiè è Vobindigskurvè, sit Eröffnig vo dè S-Baan Stuègètt 1978 übber d Rankbachbaan vom Kornweschtheimer Rangyrbaanhof übber Leonbärg gu Böblingè un vo dört witter uff d Gäubaan gangè. Zum Ysatz chunnt vor allem d Baureiè 185.
Brobleem vom Bedryb
Trotz dè beachtlichè Faarzitvokürzungè i dè letschtè Johrzeent ist d Gäubaan vo allem wègè m eingleisigè Abschnitt zwǜschè Horb un Hattingè (Baddè) hüt immer no voglychswys langsam. Im Abschnitt zwǜschè Duttlingè un Rottwyl muè diè eingleisigi Streggi nebbè m Intercity, Regional-Exprèss- un Güètervokeer sit 2003 ußerdèmm dè Ringzug-Vokeer uffnää, so dass es i sellèm Streggèabschnitt zu bsunders vill Zugchrützigè chunnt un d Ringzüüg a dè Baanhööf Wurmlingè Nord, Spaichingè un Aldingè jewyls è baar Minutè stò müèn, um dè Gegèzug abzwartè. Im Bedrybsbaanhkof Epfèdorf zwǜschè Rottwyl un Horb haaltèd sogar d Intercity-Züüg faarblaanmäßig, um dè Gegèzug vorbyzlõ. Diè deilwys eingleisige Gäubaan stt zuèdèmm in Konkurrènz zuè dè modern uusbautè A 81. Z Stuègètt vobassèd d Gäubaan-Intercitys ußerdèmm faarblaanmäßig um wènnigi Minutè dè wichtige ICE-Aaschluss uff Bèrlin bezièigswys gu Dortmund.
In sibbè Faarblaanlagè cha d S-Baan-Linniè S1 zwǜschè Schwõbschtrõß un Hèrrèbärg im Beruèfsvokeer nit odder nu mit Einschränkigè vokeerd (Stand: 2014).
Widderhèrschtellig vo dè Zweigleisigkeit un witeri Uusbautè
Diè Widderhèrschtellig vo dè Zweigleisigkeit uff dè gsamtè Gäubaan isch è Thema, welles sich durch alli Johrzeent sit dè Demontage zièt. Dè Gäubaan-Abschnitt Horb–Hattingè (Baddè) söll zmindescht deilwys widder zweigleisig uusbaut wörrè. S Uusbaubrojèkt isch im Witerè Bedarf vom Bundesvokeerswegeblaan 2003 enthaaltè. È Umsetzig isch dõmit èrscht nõch 2015 möglich. Dè zweigleisige Uusbau isch auch im Generalvokeersblaan vom Land Baddè-Württèbärg vorgsää.
Im Johr 2006 hèt s Bundesvokeersminischterium è Voglychsschtudiè, wo dè Nutzè von èrè Elegtrifizyrig vo dè Südbaan un dè Baanschtreggi Münchè–Lindau mit dè Widderhèrschtellig vo dè Zweigleisigkeit uff dè Gäubaan voglichè wörd. D Gäubaan schnydet deby nõch ènèrè Standardisyrtè Bewärtig mit èm Nutzè vo 0,6 dütlich schlèchter ab alè diè beidè Voglychsbrojèkt, dènnè jewyls èn bositivè volkswǜrtschaftlichè Nutzè zuègschprochè wörd.
S Land Baddè-Württèbärg hèt dè Uusbau un Bau vo Doppelschpurabschnitt mit èrè Gsamtlängi vo 20 km für dè Bundesvokeerswegeblaan agmeldet. Diè eschtimyrtè Koschtè hèn 162 Millionè Euro bedrait.
Stuègètt 21
Luèg au: Stuègètt 21
S Brojèkt Stuègètt 21 sièt d Stilllegig vo dè dunnelrychè Gäubaan-Stygigsschtreggi innerhalb vo dè Stadt Stuègètt vor. D Züüg vo dè Gäubaan sälled statt sellèrè uff neuè Gleisaalagè vom Hauptbaanhof in Richtig vom Stuègètter Flughafè vokeerè un dört mit dè Neubauschtreggi Stuègètt-Wendlingè, wo uss Ulm chunnt, vobundè wörred. Vom Flughafè isch blaant, d Züüg Richtung Böblingè übber diè bschtehendè S-Baan-Gleis nõch Stuègètt-Roor z füürè un dört übber diè neu z bauendi Roorer Kurvè a diè beschtehendi Gäubaan-Streggi aazbindè. Im Johr 2001 hèt d Stadt diè 38 Hektar umfassendi Flächi für 14 Millionè Euro kauft.
Selli neui Wägfüürig übber dè Flughaffè volängeri, nõch Aagaabè vo Pro Bahn, dè Wäg um öppè 4,2 Kilometer un d Faarzit byschpillswys zwǜschè Stuègètt Hauptbaanhof un Böblingè im Regionalvokeer um füüf Minutè. Nõch Aagaabè vom DB Netz siged mit dè neuè Streggèfüürung degegè „fascht identischi“ Faarzitè yzhaaltè. Èn Guètachtè vo dè Berõter Vieregg-Rössler erwartet è Faarzitvolängerig vo öppè füüf Minutè durch dè Umwäg, yschlièßlich vo witerè Faktorè vo zee Minutè. S Blaanungsbüro SMA un Partner stellt dõgegè fescht, dass es keini faarblaantechnischè Yschränkigè uff dè Gäubaan gää würd un s nit zu Faarzitvolängerigè chò würd.
Für dè Regional- un Fèrnvokeer uss Richtung Singè (Htw) dät sich d Faarzit zum Flughaffè durch diè neu Trassèfüürig abber vokürzè un s wär kei Umschtygè mee erforderlich. Allerdings isch offè, wiè dè Haalt am Flughaffè für d Züüg vo dè Gäubaan durrègfüürt wörrè söllè. S Bruuchè vom neuè Filderbaanhof würd dè Bau von èm Vobindungsdunnel unter m Messegelände mit Meekoschtè vo bis zu 100 Millionè Euro erforderè würd. Zur Zit isch blaant, statt dè beschtehendè S-Baan-Baanhof am Flughaffè z bruuchè.
Dè mit dè Schlichtung vom Brojèkt Stuègètt 21 beuffdragte Heiner Geißler isch i sim Schlichterschpruch am 30. Novembèr 2010 uff dè Erhaalt vo dè Gäubaan un dèrrè iri Aabindung übber dè Füerbach a dè neue Hauptbaanhof ygangè. Dè Erhaalt vo dè Gäubaan un diè i sellèm Zämmèhang diskutyrti Modernisyrig sin nit im Brojèktbudget vo Stuègètt 21 enthaaltè. Dè 2009 bschlossene Regionalblaan vo dè Region Stuègètt besait, dass „im Zuge des bzw. nach Realisierung des Projekts Stuttgart 21 [solle] zugunsten des regionalen Schienenverkehrs (…), die Gäubahntrasse zwischen Stuttgart-Nord und Stuttgart-Vaihingen in betriebsfähigem Zustand erhalten“ wörred. Die im laufendè Brojèkts offè ghaalteni Option Nordchrütz sièt dõdrübber usè vor, dè Gäubaanabschnitt für d S-Baan z erhaaltè bezièigswys z reaktivyrè un im Berych vom Nordbaanhof mit dè S-Baan Richtig Füèrbach un Bad Cannschtatt z vochnüpfè.
Im Raamè vo dè 1995 vorglaitè Machbarkeitsschtudiè für s Brojèkt Stuègètt 21 isch au erwogè worrè, d Gäubaan vo Horb übber Tybingè un Reytlingè zu dè Chlynè Wendlinger Kurvè z füürè, woby d S-Baan bis Horb volängerèt wörrè sött. I dè Evaluation sin d Vordeil von èrè besserè Vokeerserschlièßig (bsunders vo Reytlingè un Tybingè) un dè Vomydig von èm Mischbedryb uff dè Flughaffè-S-Baan d Nõchdeil von èrè oppè zee Minutè längerè Faarzit un d Koschtè für d Elegtrifizyrig un dè zweigleisige Uusbau zwǜschè Horb un Tybingè sowiè dè Uusbau vom Baanhof Horb entgegè. È witerI VariantÈ hèt zuèsätzlich dè Bau von èrè zwölf Kilometer langè Abkürzungsschtreggi (fangt südlich vo Tybingè aa) zum Flughaffè vorgsää, um d Faarzit z vokürzè. Beidi Variantè söttet im Raamè von èrè vodüèftè Untersuchig abschlièßend beurdeilt wörrè.
Im Juni 2012 isch es im Raamè vom „Filder-Dialog S21“, èm Bürgerbedeiligungsvofaarè zum Blaanfeschtschtellungsabschnitt 1.3 vo Stuègètt 21 (Filderberych), zuè nèrè öffentlichè Diskussion chò. Dõdeby isch es um dè Wäg gangè, wo Züüg vo dè Gäubaan zum blaantè Stuègètter Düèfbaanhof nää söttet. Nebbè dè vo dè Dütschè Baan vorgschlagènè Aadraagstrassè sin sechs witeri Variantè i d Diskussion gää worrè. Dezuè zelled unter andrem è Variantè, mit dèrrè Züüg witerhy übber Stuègètt-Vaihingè un Stuègètt-Nord zum Hauptbaanhof gfüürt wörrè sölled, è großräumigi Füürung ab Horb übber Tybingè, Reytlingè un d Wendlinger Kurvè gu Stuègètt sowiè vo voschidnè Variantè vo dè Füürung übber dè Flughaffè.
Wènnigschtens vir Mönèt vor Inbedrybnaam vom Stuègètt-21-Baanknotè söll d Gäubaan im Berych vom Nordbaanhof für dè Bau vo dè neuè S-Baan-Gleis stillglait wörrè. Dezuè söllèd Regionalzüüg am Baanhof Vaihingè haaltè.
Dè Voband Region Stuègètt evaluyrt è Durchbinding vo dè Schöbuèchbaan zu dè Strohgaubaan übber dè stillzlegendi Gäubaan-Abschnitt. Demit sig d Sicherig vom Streggèabschnitt im Regionalblaan grächtfertigèt.
Bedryb
Dè Landchreis Rottwyl brüèft vo Juni bis Novembèr 2008, dè Ringzug-Bedryb au uff dè Gäubaan-Abschnitt Horb–Rottwyl uuszweitè. Im Gegèzug söttet abber d Regional-Exprèss-Haalt z Sulz am Neggar un Oberèdorf am Neggar wegkeiè Sellès Modell isch abber schlièßlich am Widderschtand vo dè betroffenè Städt Oberèdorf un Sulz gschiiterèt. Ußerdèmm hèn sit 2008 d Landchreis Calw un Böblingè meereri Studiè in Uffdraag gää, wo è Volängerig vo dè S1 übber Hèrrèbärg usè bis Eutingè un Nagold brüèfè un bewärtè duèt. Im Juli 2011 isch in beidè Chreisdääg è Machbarkeitsschtudiè vorgschtellt worrè, welli zuè nèrè bositivè Yschätzig chunnt.
Ab Èndi 2015 söll s Faarblaankonzèpt umgschtellt wörrè, um z Stuègètt un Züri besseri Aaschlüss hèrzschtellè. S zweischtündige Zugaagebot blybt deby znägscht erhaaltè.
Ab Dezembèr 2017 sölled Intercity-Züüg vo dè Linniè 87 uff dè Gäubaan zwǜschè 5 un 22 Uhr im Stundentagt vokeerèd un s Vokeersaagebot uff 15 Zugpärli pro Daag vodopplèt wörrè. Dezuè muè èn schinnèglychè Baanschteigzuègang z Bondorf duuscht wörrè. Im stündlichè Wechsèl söllèd deby èn Intercity (mit Haalt z Böblingè, Horb, Rottwyl, Duttlingè un Singè ) un èn Fèrnvokeerszug faarè, wo a d Stell vo dè bisherigè zweischtündlich faarendè Regionalexprèss-Aagebot Stuègètt–Singè drèttè duèt un a zee witerè Stationè häaltè duèt. Drübber usè sin mittags zwei zuèsätzlichi Regionalzüüg vo Stuègètt gu Horb vorgsää. Ab Èndi 2018 söll selli Linniè übber Schwäbisch Hall gu Nürnbärch volängerèt wörrè
S Land Baddè-Württèbärg zaalt dè Dütschè Baan èn Uusglych, demit letschtgnannti Züüg mit Faarkartè vom Regionalvokeer bruucht wörrè chpnned. Dè z Grund liegende, bis 2025 laufende Dè zuèghörige Vokeersvodraag isch am 6. Februar 2014 z Böblingè unterzeichnet worrè. D Höchi vom Uusglych stòt unter Voschluss.
Diè blaanti Reisezit zwǜschè Stuègètt un Züri söll denn im Zwei-Schtundè-Tagt zwei Stundè un 56 Minutè lang si; diè zuèsätzlich haaltendè Züüg sölled 12 Minutè länger bruuchè. Neui IC-Haalt sin z Hèrrèbärg, Gäufäldè, Bondorf, Sulz, Oberndorf, Spaichingè un Èngè vorgsää. Diè bishèrigè Haalt z Ergenzingè un Eutingè sölled wägkeiè. D Übbergäng zum Ringzug z Rottwyl sölled aabasst wörrè. Duttlingè wörd im Raamè vom Integralè Tagtfaarblaan zum Vollknotèbaanhof. Wôrend d Regionalbaan Hèrrèbärg–Bondorf un dè Regionalexprèss Stuègètt–Rottwyl/Freudèschtadt unvoänderèt blibbè, söllè zwei S-Baanè vo Böblingè Richtig Hèrrèbärg zuèkümpftig a drei Stationè durrèfaarè. Durch Abfaartè z Stuègètt zu dè Minutè 29 (bi graadè Stundè) bzw. 17 (bi dè ungraadè Stundè) söll d Aaschlusssituation vobesserèt wörrè. D Aakumpft z Züri söll einheitlich bi dè Minutè 25 erfolgè, z Stuègètt bi dè Minutè 32 (uugraadi Stundè) un 43 (graadi Stundè). Als Faarzüüg sin Doppelschtock-Intercity-Züüg vorgsää. Dè bisherigi Lokwechsèl z Singè söll wägkeiè.
Dè Vokeersvodraag, wo im Regionalvokeer vo Stuègètt übber Freudèschtadt nõch Konschtanz z Grund liegendè Vokeersvodraag zwǜschè m Land un DB Regio hört 2016 uff. Dè Nõchfolgevodraag isch Èndi Dezembèr 2014 uusgschribbè worrè.
Im Zuug von èrè Kompromisslösig für dè Filderbaanhof hèt s Land im März 2015 aakündigt, èn Halbschtundètagt uff dè Gäubaan yzrichtè. Èn söttigè Halbschtundètagt isch auch im Zylkonzèpt für dè Schinnèpersonènaavokeer 2025 vom Land vorgsää. D Tagtvodichtig söll lut èm Pressebricht öppè 30 Millionè Euro koschtè un vo 2025 aa erfolgè.
Warmzeit
E Warmzit isch in dr Klimagschicht und au in dr Geologii e Zitruum mit durchschnittlig hööchere Tämpratuure zwüsche zwäi Zitabschnitt mit durchschnittlig diefere Tämpratuure, sognennte Chaltzite. Wenn e Warmzit innerhalb vom ene Iiszitalter gmäint isch, so reedet mä au vo Interglaziaal oder Zwüscheniiszit, dr Usdruck Zwüschechaltzit wird sältener brucht. Zur Zit isch d Ärde im ene Iiszitalter, em känozoische Iiszitalter. Das wird in chürzeri Abschnitt vo Chaltzite und Warmzite iidäilt. S geegewärtige Holozään, wo sit öbbe 12'000 Joor herrscht, isch son e Warmzit innerhalb vom ene Iiszitalter.
Lengeri Zitabschnitt in dr Ärdgschicht mit hööchere Tämpratuure (öbbe mit dr Lengi vo Ärdperioode) wärde au as Warmklimata bezäichnet. In sonige Zite git s uf dr Ärde normalerwiis käini gröössere Veriisigsgebiet, bsundrigs au nit in de Polregioone.
Kwelle
Dr Ardikel «Warmzeit» uf dr dütsche Wikipedia
Lucy (Moselle)
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Lucy lijt sìdeschtlich vun Metz ìm Saulnois uf re Heche zwìsche 228 un 315 m ìwer em Meeresspiejel. D weschtlich Granz vum Bànn bìldt d Frànzesch Nied.
Verwàltung
vun Lucy ìsch. Lucy ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Lucy ghert zem Lorrain.
Gala Éluard Dalí
D Gala Éluard Dalí, bekannt as Gala, geboore as Jelena Dmitrijewna Djakonowa (russisch Елена Дмитриевна Дьяконова; * 26. Augschtejul./7 Septämbergreg. 1894 z Kasan, Russland; † 10. Juni 1982 z Portlligat, Schbanie) isch e bekannti Muse im 20. Joorhundert gsi. Si het e Hufe Künstler inspiriert, bsundrigs Surrealiste. Zu iine ghööre iiri bäide Manne, dr Dichder Paul Éluard und dr Mooler und Bildhauer Salvador Dalí, und dr Mooler Max Ernst, wo s mit em e Liebesbezieig ghaa het. Si isch fast fuffzig Joor mit em Dalí verhürootet gsi und in dere Zit isch er zum finanziell erfolgriichste Künstler vo siner Generazioon worde, was dä siner Frau au öffentlig dankt het drfür.''
Vo wo iir Pseudonym Gala chunnt, isch nid sicher. Mä dänkt ass es e Diminutiv vo Galina chönnt si, e Vornaame, wo in dr Ukraine wit verbräitet isch. Aber dä wird eender as Galja brucht. Dr Naame Galina het si vermuetlig vo iirer Mueter überchoo, wääred iire Vater dr Vornaame Jelena vorzooge het und dä isch mindestens in de offizielle Dokumänt brucht worde.
Schrifte
Die Autobiografii het dr Dalí illustriert. Si enthaltet 89 Fotografie zu sim Lääbe und Wärk, und 130 Zäichnige. D Widmig lutet uf Hochdütsch übersetzt „Für Gala-Gradiva-Die Vorwärtsschreitende“. 1961 bis 1963 het er e Nöiuflaag vo ''Das Geheime Leben des Salvador Dali. Ballett de Gala'' zämmegstellt.
Ludwig von Moos
De Ludwig von Moos (* 31. Januar 1910 z Sachslä; † 26. November 1990 z Bärn), vo Sachsle OW, isch en Schwiizer Politiker (CVP) und Jurist gsii.
1933 isch er Gmeindsschriiber vo Sachsle worde und vo 1934 bis 1946 Mitgliid vom Sachsler Iiwoonerroot gsi, ab em 41i as Gmeindsbresidänt.
1936 isch er Ersatzmaa vom Kantonsgricht, 1943 Mitgliid und Vizibresidänt vom Obergricht worde. Vo 1941 bis 1943 isch er au Mitgliid vom Obwaldner Kantonsroot gsi.
Vo 1946 bis 1959 isch er denn Mitgliid vo der Obwaldner Kantonsregierig gsi und vo 1943 bis 1959 – uf Bundeseebeni – Mitgliid vom Ständerat.
Am 17. Dezember 1959 het en di Vereinigt Bundesversammlig in Bundesrat gwählt. Währed siinere Amtsziit isch er em Juschtiz- und Polizeidepartement vorgschtande. Zruggträte isch er am 31. Dezember 1971. De von Moos isch Bundespräsident gsii i de Jahre 1964 und 1969 und Vizepräsident i de Jahre 1963 und 1968.
Pio Scilligo
De Pio Scilligo (* 8. Jäner 1928 z Pumatt; † 3. Juli 2009 z Room) isch en walserisch-italienische katolische Prieschter, Psicholoog, Profässer und Inschtituutsgründer gsy.
Ussert syne Büecher über psicholoogischi Theeme hät er au zwäi pumattertüütschi Wöörterbüecher gschribe – s eerscht isch au e chlyni Gramatik.
Sys Läbe und syni Uusbildig
De Scilligo (oder äigetli «Schilling», wie de Name früener uf Tüütsch ghäisse hät ) isch as nüünts vo zwölf Chind vom Michele Scilligo und de Anna Maria née Ferrera im Pumatter Wyler Staafulwald uf d Wält choo; syni Mueterspraach isch s «Pumattertitsch» gsy. Er hät scho as Bueb wele Prieschter wëërde, und de Doorffpfarer hät en a d Salesiaaner z Turyn vermittlet. Bi dëne hät er scho s letscht Primaarschueljaar bsuecht und dänn ab 1940 s Gimi. 1945 isch er em Salesiaaner-Orde byträtte.
Im Februaar 1948 isch er für der Orden uf Hongkong und Macau. Am eerschtgnännten Oort hät er vo 1950 bis 1953 Theology gstudiert und 1951 di eebig Profäss abgläit. Nach föif Semeschter Stuudium isch er uf Shillong versetzt woorde – das isch doozmaal im nordweschtindische Staat Assam gläge, isch hüt aber d Hauptstadt vom Staat Meghalaya) –, und deeten händ s en am 24. Juli 1954 zum Prieschter gweit. Nach anderthalb Jaar isch er wider zrugg uf Hongkong, zum deet zeerscht as gwöndliche Leerer und nachanen as Schuelläiter von eren Ordensschuel z würke. Wil er esoo vil Jaar z Hongkong gläbt hät, hät er näbet Walsertüütsch, Italienisch und Änglisch au Kantoneesisch chöne.
1963 isch er uf Kalifornie und hät im 65i a de staatlichen Uniwërsitëët vo San Francisco de «Master of Arts in Secondary Education» gmachet und im 67i a der Uniwërsitëët Stanford z Palo Alto de Toktertitel i «Educational Psychology» überchoo. Im 68i isch er äntli häi uf Itaalie – und a de Fakultëët für Erzieigswüsseschafte vo de Pööpschtliche Salesiaaner-Uniwërsitëët Dozänt woorde. Er hät aber gly gmërkt, das em na vil fëëlt – s isch ja au d Zyt gsy, wo d Psichology zu nöien Uufer uufprochen isch. So isch er i de Sibezgerjaar fascht Sumer für Sumer uf Kalifornie zrugg, zum sich a inowatyven Inschtituut usserhalb vom Uniwërsitëëtsbitriib wyterbilde. I dëne Jaar isch er am Center for Studies of The Person z La Jolla bim Carl Rogers, am Gestalt Institute z San Francisco i de Gstaltterapy, am Robert and Mary Goulding Western Institute for Group and Family Therapy i de Transakzioonsanalyse und am Mental Research Institute z Palo Alto gsy. 1975 isch er Mitgliid vo der International Transactional Analysis Association und 1976 vo de European Transactional Analysis Association woorde.
Zum Würken as Profässer ab 1974 reschp. 1976 a zwoo Röömer Uniwërsitëëte – zum Täil paralel zu synere Wyterbildig z Kalifornie – und as Inschtituutstiräkter und -gründer gits mee im Kapitel, wo chunt. I syne letschte Jaar hät er sich mit Counseling abggëë, das ghäisst mit professioneler psichosoziaaler Biraatig, und isch Eerebresidänt gsy vom «Coordinamento Nazionale Counsellor Professionisti».
Gstoorben isch er mit 81i z Room, aber bigrabe lyt er wider z Pumatt, uf em Fridhoof zer Chilchu.
Hooch- und Fachschuelwäse
De Scilligo hät zeerscht emaal a zwoo röömische Hoochschuele gleert: A de La-Sapienza-Uniwërsitëët isch er ab 1974 usserordentliche Profässer für Forschigsmetoodik am Inschtituut für Psichology gsy (bis i s 77i isch er au dëm syn Tiräkter gsy), und a de Pööpschtlichen Uniwërsitëët vo de Salesiaaner (UPS) hät er vo 1976 bis 1981 as ordentliche Profässer für Soziaalpsichology und Schuelpsichology gwürkt.
Die Zyt i de Sibezgerjaar, wo-n-er sich a inowatyven Inschtituut z Amërika wyterpildet hät (daadezue s Kapitel vorane), hät aber en groossen Yfluss uf de Scilligo ghaa, und er isch z Itaalie sälber zum Inschtituutsgründer woorde. 1977 hät er zäme mit de Carla Del Miglio und em Raffaella Guglielmotti s Inschtituut für Gstalt- und Transakzioonsanalyse («Istituto di Gestalt e di Analisi Transazionale», IGAT) uuftaa. Daadruususen isch dänn 1981 s Forschigsinschtituut für intrapsychischi und relazionaali Prozäss («Istituto di Ricerca sui Processi Intrapsichici e Relazionali», IRPIR) woorde, wo dezue ane 1986/1993 na s Bildigs- und Forschigsinschtituut für Erzier und Psichoterapöite («Istituto di Formazione e Ricerca per Educatori e Psicoterapeuti», IFREP) choo isch. S IRPIR-IFREP hät Sitz z Room, z Cagliari (Sardynie) und z Mestre (Veneezie). Zäme mit em Antonio Arto, em Eugenio Fizzotti und em Herbert Franta hät er dänn 1991/1994 di Hööcher Fachschuel für Klynischi Psichology a de Salesiaaner-Uni («Scuola Superiore di Specializzazione in Psicologia Clinica dell’UPS», SSSPC-UPS) ggründet und isch vo dëre 1995–2005 de Tiräkter gsy. Die Schuel schaffet mit de Salesiaaner-Uni zäme: d SSSPC stelt Leerbiuufträiti zur Verfüegig, und d UPS git de Studänte s Diploom. 2008 schliessli isch er na Mitgründer gsy vo de Fachschuel für Interpersonelli und Gruppepsichoterapy («Scuola di Specializzazione in Psicoterapia Interpersonale e di Gruppo», SSPIG) mit Sitz z Palermo (Sizilie).
1987 hät de Scilligo d Fachzytschrift Psicologia Psicoterapia e Salute (bis 1994: Polarità) ggründet und isch bis zu sym Tood dëren ire wüsseschaftlich Tiräkter gsy.
Eerige
Für syni Läischtige hät de Scilligo am 29. Mai 2009, churz vor sym Tood, d Silbermedalje vo de Salesiaaner-Uni überchoo.
Es git hüt au en Pio-Scilligo-Prys: D Fakultëët vo den Erzieigswüsseschafte vo de Pööpschtliche Salesiaaner-Uniwërsitëët und d «Scuola Superiore di Specializzazione in Psicologia Clinica (SSSPC-UPS)» gänd zäme mit em Trägerveräin vom «Istituto di Formazione per Educatori e Psicoterapeuti (IFREP)» d Premia Pio Scilligo use. Si gaat a Lüüt, wo-n-e gueti empyrischi Abschlussaarbet im Gibiet vo den Erzieigswüsseschafte gschribe händ.
S Büechli «Pumatter Tietsch», s «Pumattertietsch Werterbeuch» – und d Pumatter sälber
Em Scilligo syni Publikazioone bilded zäme mit dëne vo der Angela Bacher und de Silvia Dal Negro, mit em literaarische Schaffe vo der Anna Maria Bacher und de Daate vom Spraachatlas vo de tüütsche Schwyz en groosse Täil vom Wüsse, wo d Gërmanischtik hüt über s Pumattertüütsch hät.
Syni Büecher
1989 hät er es Büechli über syni Mueterspraach, s Pumattertüütsch, useggëë, wo-n-e Mischig us Wöörterbuech und Gramatik isch. Drinn häts au vil Byspilsätz, und dezue ane erlüüteret er syni Schrybwys uusfüerlich. Wie-n-er im Voorwoort schrybt, isch de Zwäck vo dëm Büechli, em Pumattertüütsch, wo vo de Junge chuum me gredt wird, es Tänkmaal z hinderlaa: ''Wir chunnu bloss hoffe daswer kneug zeiche lah wa mitum ziet niet vergengen. Dits haeni ich im si: riechi zeiche lah das die wa denah chomen chunnun wisse un losu was ist aes mal ksi und wi is gsi.''
Vo 1989 bis 1993 hät er dänn e gröössers Wöörterbuech zämegstelt. Sys Ziil isch gsy, wie-n-er im Voorwoort schrybt, so vilne Mundaartwöörter wie nu mügli e kodifizierti schriftlichi Norm z gëë. Wil de Scilligo scho as Junge vo dihäime furt isch, hät er, wie-n-er mäint, der alt Tialäkt vo synere Mueter us Früduwald ganz ungstöört chöne bhalte – esoo, wie-n-er en i synere Juged z Staafulwald gredt gha hät. En Sprachwüsseschafter im Algimäinen oder en Tialäktoloog im Bsunderen isch de Scilligo aber nöd gsy. Gramatik oder Byspilsätz häts i dëm zwäite Buech nüme dine.
Zum de pumattertüütsch Woortschatz vo synere Juged samle, hät er zeerscht emaal uf e tüütsches Wöörterbuech zrugggriffe und hät sich deet drususen es Korpus vo öppe 5000 Wöörter zämegstelt. Mit de Hülff vo sym Brüeder Giuseppe Scilligo und em Lino Matli hät er dänn all Wöörter uusgsonderet, wo im Pumattertüütsch chuum pruucht wëërded. Drufabe hät er d Wöörterbüecher vo Greschonei und Eischeme entteckt und gmërkt, das s Greschoneitüütsch sym Pumattertüütsch starch glycht, und hät namaal 1000 Wöörter us dëm usegnaa. Wyteri hundert Wöörter hät er vom Gurinertüütsch gholt, und zwaar us eme Manuskript us de Zwänzgerjaar, wo-n-em der italienisch Walserforscher Enrico Rizzi ggëë gha hät. Und zletscht hät er na us de läbige Reed gschöpft, nämli us all dëne Gsprööch, wo-n-er mit em Giuseppe Scilligo gfüert hät. Edërewääg sind dän ales i alem 7500 Wörter und Sätzli zämechoo; 1993 hät er s Manuskript la trucke. S isch em aber klaar gsy, das mer a dëm Wöörterbuech na hett sele wyterschaffe, und er hät au d Lüüt pätte, das s em hälffid. Trotzdëm isch nie e zwäiti Uuflaag usechoo.
Syni Schrybwys vom Tialäkt isch ganz en äigeni und macht s richtig Läsen echli schwëër. Wil er ekäi Umluut und anderi Zuesatzzäiche bruucht, schrybt er «ae», «eu», «ie», «oe» und «ue» für [æ ø i œ y], aso öppe waeltsch [ʋæltʃ] «italienisch», feuss [føːsː] «Fuess», liet [lit] «Lüüt», toepf [tœpf] «Tauffi», luet [lyt] «luut». Lengi truckt er i Fäll, wo-n-er bi Chürzi nu äin Buechstabe schrybt, mit Vertopplig uus, i Fäll aber, wo-n-er en Zwiiluut schrybt, mit eme «h»: miidi [mɪːdɪ] «Müde, Müdigkeit», haehrt [hæːrt] «Hëërd, Ëërde». Voll durezie tuet er das aber nööd; er schrybt zum Byspil d meuter «die Mutter», säit aber, das me das tmeuhter uussprächi (lueg scho obe feuss und na une miesch). D Schrybig vom tipisch walsertüütsche palatalisierte /s/ isch zmäischt «sch» [ʃ] oder «zch» [ʒ]: miesch [miːʃ] «Mäuse», zchie [ʒi] «sie», denäbet aber im Genitiv «s», öppen i ds heers huehs «s Heers Huus, s Huus vom Pfarer», was mer as [ts heːrʃ hyːs] mues läse, und au im Fall vo maess «Mäss» wëër doch wol maesch [mæʃː] z erwaarte. Meedüütig isch au s «ch»: im Normaalfall staat das für en (eener wäiche) /ç/-Luut (chatza [çɑtsɑ] «Chatz») – nu nöd i de Verbindung chs, die isch as [ks] z läse (fuchs [fuks] «Fuchs»). Veräinhäitliche tuet er au im Fall vo der Uusluutverhërtig: er schrybt waeg «Wääg», säit aber, das me daa s «g» as [k] uussprächi (aso [ʋæk]), andersch als i waeg im waald «Wääg im Wald», wo s «g» für [g] stöch (aso [ʋæg]). Anderi, wo daas em Scilligo naagmachet hetted, gits nööd – de Walserverein Pomatt und d Schriftstelleri Anna Maria Bacher schrybed uf en Aart, wo d Luut tiräkter zum Uustruck bringed.
D Lüüt
I de Sächzger- und Sibezgerjaar hät de Scilligo au e Räie Pumatter Familie fotigrafiert. Die Bilder cha me hüt uf YouTube aaluege.
Publikazioone
Monografye
Artikel
Bitröiti Aarbete
Quäle
Lueg au: Il «valzer» di Don Pio Scilligo – vil Fotenen us em Läbe vom Pio Scilligo.
Giuseppe Lepori
De Giuseppe Lepori (* 2. Juni 1902 z Massagno; † 6. September 1968 z Seravezza) isch en Schwiizer Politiker (CVP) gsii.
Er isch am 16. Dezember 1954 in Bundesrat gwählt worde. Am 31. Dezember 1959 hät er siis Amt übergeeh, nachdem er am 24. November siin Rücktritt erchlärt hät. Während siinere Amtsziit isch er em Poscht- und Iisebahndepartement vorgschtande.
Er isch Vizepräsident gsii im Jahr 1959.
Landschaftsmalerei
Überblick
D Landschaftsmoolerei umfasst d Daarstellig vo Usschnitt us eme Ruum, wo vo dr Natuur wie au vo Menschehand bestimmt isch. Bildgeegeständ chönne konkreeti und idealisierti natürligi Landschafte si, vom Hügelland bis zum Hoochgebirg, zum Bischbil Seestück, Flüss, Bärgseeli und Gipfelformazioone oder Motive an dr Meeresküste. Hüfigi Motiv si au Kulturlandschafte -- öbbe Aasichte vo Stedt und Archidekduuren, Gärte und Parklandschafte, Industriimotiv und Fabriklandschafte.
Züügniss für d Daarstellig vo landschaftlige Motiv in dr Moolerei git s scho im alte Egüpte, in Mesopotamie und in Öiropa sit dr griechische Antike, aber vo deene wäiss mä nume us schriftlige Kwelle.
D Landschaftsmoolerei isch e bedütende Zwiig vo dr bildende Kunst in China und Japan, wäärend die vorkolumbianische Kultuure in Südamerika käi Landschaftsmoolerei kenne. In dr islamische Kunst git s Landschaftsmoolerei im Raame vo dr hoochentwicklete Buechmoolerei z Persie und Indie.
Schwyzer Meie
Dr Schwyzer Meie isch es Buech mit schwiizerdüütsche Mundartgedicht.
s Buech
Dr Gedichtband isch anne 1938 z Züri im ehemolige „Schwiizer Spiegel-Verlag” usecho; es isch es Wärch vom Publizischt Adolf Guggebüel, wo dä Verlag 1925 gründet und übrigens zäme mit m Eugen Dieth grad 1938 au dr Veräin Schwyzertütsch is Läbe grueffe het, und vom Literaturwüsseschaftler und Schriftsteller Georg Thürer. Ufem Umschlag und im Buech gseht me fyni Titelvignette, die sind mit dr ganze visuelle Gstaltig vom Zürcher Grafiker Helmuth Kurtz (1903–1959) und vom August Frey gmacht. Dr Yband vom Buech, wo 235 Syte het, isch vo dr Papetery Volkart z Rapperschwyl.
s Buech und d Mundartliteratur
Sid em Afang vom 20. Joorhundert het d Dichtig i de schwiizerdüütsche Mundarte und au d Sproochforschig über d Tieläkt en Bluescht gha, und so isch ane 1938 ussrt em Schwyzer Meie no en andere schwiizerdüütsche Samelband, em Zürcher Schriftsteller Traugott Vogel sini Schwizer Schnabelweid bim Suurländer Verlag z Aarau usecho. Das Buech het usgwälti Prosategscht nöi veröfentlecht; es baar Schriftsteller sind i beide Wärch verträtte.
Öppen es Vierteljoorhundert spöter het dr Georg Thürer, wo sälber vil Mundarttegscht und au Sache über d Dütschschwiizer Literatur und d Tieläkt gschribe het, bi de Verlääg Langwiesche-Brandt z Münche und Suurländer nomol es Samelwärch vo der Mundartliteratur useggä, dr “Holderbluescht”. Das isch jetz es Buech gsi mit Byschpiil für alli alemannische Mundarte, also au us em Süüddütsche, em Elsass, em Vorarlbärg, vo Liechteschei und au vo de Walsergebiet ännet den Alpen im Piemont. Bi de Schwiizer Autore isch e ganzi Zylete, wo scho im Schwyzer Meie vorcho sind. Und es het näbe Prosategscht au i dere nöie Anthology wider vil Gedicht drin.
was drinn isch
Am Schluss vom Buech Schwyzer Meie chame im Pricht vo de Redaktoore go lääse, wie dä Band z stand cho isch. Wo dr Guggebüel und dr Thürer agfange händ Gedicht i de Schwiizer Mundarte z sueche, isch bi-n-ne gly e grossi Bygi vo Mundartvärs vo öppe 300 Verfasser zämecho. D Fröid a dr Mundartlyrik isch denn au bi anderne uufcho, und es het sech zeigt, ass dozmol grad au dr Aarauer Seminardiräkter Carl Günther Schwiizer Gedicht im Uuftrag vom Suurländer Verlag gsuecht het; und es het sech ergä, dass dr Günther sini Samlig em Guggebüel und em Thürer für s Projäkt vom Schwyzer Meie eifach grad überloo het.
Z’letscht händ d Bearbeiter en Uuswahl mit Gedicht vo füfzg deils eltere und deils zytgnössische Schriftsteller is Buech too. Em Guggebüel und em Thürer isch es drby überhaupt nid drum ggange, alli Dütschschwiizer Kantöön glych z berücksichtige, sondern schöni Byschpiil vo dere literarischi Kunscht vo de verschidene Tieläktregione z bringe. Si schrybe, me gäb halt nid us alne Kantöön glych vil Mundartautoore, und es sign ne wichtiger gsi, Värs wo sproochlich und mit em Inhalt überzüüge z bringe.
Grad d Helfti vo de Dichter im Schwyzer Meie sind – noch de biografische Agoobe im Buech – 1938 no läbig gsi und händ also do als zytgnössischi Autoore gschaffet; die andere sind früener scho gstorbe, föif sind no us dr Afangszyt vo dr alemannische Literatur und händ es Geburtsdatum im 18. Joorhundert (das sind dr Alois Glutz, dr Josef Anton Henne, dr Gottlieb Jakob Kuhn, dr Johannes Merz und dr Johann Rudolf Wyss).