cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Préverenges
Geografi
Préverenges lyt am Gämfersee an dr Stroß Lausanne-Gämf. D Gmaiflechi umfasst 38,6 % landwirtschaftligi Flechi, 4,3 % Wald, 56,5 % Sidligsflechi un 0,5 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Préverenges isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1224 as Preverenges.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 28,4 % gläge.
Religion
39,7 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 37 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,9 %, CVP 5,6 %, FDP 16,7 %, GLP 5,6 %, GP 11,1 %, SP 25,9 %, SVP 19,7 %, Sunschtigi 1,5 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 4,7 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 4078 Yywohner 84,1 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 5,1 % Dytsch, 3 % Italienisch un 7,8 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Schweizerische Nationalphonothek
Di Schwiizerischi Nazionaalfonoteek isch en Inschtituzioon, wo Toonträäger vo jeder Art tuet samle und bearbeite, wo mid de Schwiiz z tue händ.
Si isch sid 2016 en Abdeilig vo dr Schwiizerische Nazionaalbiblioteek, wo dr Hauptsitz z Bärn het.
D Nazionalfonoteek schaffet au mid de Memoriav und de Swissperform zsäme. Ire Sitz het si z Lugano.
Bhüet Euch!
Bhüet Euch! isch e Jodelmäss mit Mundartlieder us dr Schwiiz.
Ane 2011 het dr Verband für Chilemusig vom Bischtum Basel s Jubiläum vo 125 Joor sit syneri Gründig gfyret. Do derzue het er es grosses Programm mit Musig i alne Deil vom Bischtum organisiert; die Feschtreje het cantars – Chilegsangsfescht 2011 gheisse.
Für d cantars–Fyyr i dr Stiftschile Sankt Leodegar im Hoof z Luzärn het dr Chilemusiker Wolfgang Sieber, wo dört uf dr Orgele spiilt, bi dr Komponischtin Marie-Theres von Gunten-Walthert vo Beatebärg es neus Stuck bstellt. Das isch d Jodelmäss Bhüet Euch!. D Marie-Theres vo Gunte het vo irem Brueder Jules Walthert z Dagmerselle dr Tieläkttegscht vo de Lieder lo schrybe und denn het si derzue d Melodie gsetzt. S Hauptlied vo dr Jodelmäss foot a mit em Värs:
Am 2. Juni 2011 isch d Jodelmäss i dr Luzärner Hofchile s erschte Mol ufgfüert worde. D Marie Theres vo Gunte isch d Dirigäntin vom Jodlerchörli vo Göiesee im Luzärnbiet und vom Wäber-Chörli vo Bärn, und die hend zäme d Lieder und d Jodelgsäng vortreit, begleitet het se dr Wolfgang Sieber uf dr grosse Hoforgele.
Ane 2014 und 2017 het d Marie-Theres vo Gunte mit em Jodelchörli Göiesee d Jodelmäss Bhüet Euch! z Züri i dr chrischtkatolische Auguschtynerchile jewyle inere eucharistische Fyyr chönne bringe. D Fyyr vom 22. Oktober 2017 het s Schwiizer Radio und Färnseh für die ganzi Düütschschwiiz übertreit.
Schafskäse
Schoofchääs isch Chääs, wo us Schoofmilch gmacht wird. Es si hauptsächlig Wäichchees wo mäistens e sterkere Gruch und Gschmagg häi as Chääs us Chuemilch.
Zu de Schoofchäässorte ghööre under anderem Abertam, Beenleigh Blue, Brebis Pyrénées, Brinsechääs, Klenczer, Kaschkawal, Etorki, Schoof-Feta, Schoof-Halloumi, Lanark Blue, Kefalotiri, Idiazabal, Manchego, Oscypek, Pecorino, Roncal, Rokfor, Sirene (bulg. Сирене, Bulgarie, Schipka- oder Schopskachääs, im Brinzip wie Feta), Torta del Casar und Valbreso.
Schoofchääs wird vilmol aber nit immer as Salzlakechääs härgstellt.
Lüt, wo Milchäiwiss us Chuemilch nid verdrääge, chönne vilmol Schoof- oder Gäissechääs ässe.
Gurmels
Gurmus oder Gurmuz (französisch Cormondes, Patois, amtl. Gurmels) isch a Teil vam Schwyzer Kanton Fryburg, gnau gsiit isch Gurmus a politischi Gmiin im Seebezirk ( District du Lac), im Gebiet va Dütschfryburg.
Somogy
Geografy
E Großdeil vom Komitat bstoht uss Flachland; im Oste git's zwar vereinzelt Hügel, wo aber nit höcher wie 300 Meter sin. Somogy isch relativ rych an Wasser: d'Drau und d'Kapos fließe durch s Komitat und an de nördlige Gränze litt de Balaton, de gröscht See vo de Pannonische Diefebeni.
Gurmels
Geografy
Gurmus lyt ùf, 6 Kilometer südöschtlich vam Bezirkshùùptort Mùùrte südlich va de Bibere. Zue de Gmiin ghööre ds Doorf Gurmus mit Düreberg ù Monterschu, Guschlemuet mit Grossguschlemuet ù Chlynguschlemuet, Liebistorf ù Wallebuch. Va de Gmiinflechi si 71 Prozent landwirtschaftlichi Flechi, 20 Prozent Waud u 8 Prozent Sidligsflechi.
Somogy
Gschicht
S Komitat isch in sine hüttige Gränze durch d'Komitatreform vom Johr 1950 entstande. D'Gränze entspräche denne vom historische Komitat (vármegye) Somogy, woby Deile vo sällem an di hüttige Komitat Baranya, Fejér und Zala hän mieße abgee werre, während vo Tolna und Veszprém neui Gebiet dezüecho sin (lüeg Bild).
Gurmels
Geografy
D Nachpuurgmiine va Gùrmùs si Chliibösige, Düdinge, Courtepin, Cressier, Murte, Uumiz ù ds Gebiet Staatswald Galm im Kanton Fryybùrg ù Loupe, ù de na Chriechwiu ù Ferebaum im Kanton Bärn.
Somogy
Verwaltigsglyderig und gröschti Städt
S Komitat wird in 11 Chleigebiet ydeilt und bstoht insgsamt uss 245 Gmeinde. Di gröschti Stadt isch Kaposvár mit 67'746 Ywohner, wo glychzitig au de Komitatssitz ("megyeszékhely") isch.
Gurmels
Gschicht
Gurmus (d Pfarry) het mengs hundert Jahr zu de Alte Landschaft va Fryburg kört. 1848 na de nüüe Organisation va de Schwyz het o de Staat Fryburg sich nüüi Strukture gä. I däm Zämehang isch di Alti Landschaft ufglöst cho u demit isch Gurmus im nüe Bezirk See zuetöut cho.
Somogy
Wirtschaft
In de Landwirtschaft spylt s Wy-Land südlig vom Balaton e wichtigi Rolle; es isch ca. 3500 Hektare groß. Dört git's rund 4000 Wybure in 16 Gmeinde; in sällem Gebiet isch scho zu de Römerzit Wy broduziert worre.
Gurmels
Gschicht
D Bevöukerung va Gurmus redt e Varianta vam Fryburgerdütsch. So isch Gmiin Gurmus gäge ire Wille im Seebezirk zuetöut cho. D Region Gurmus het i der damalige Zyt giing umhi probiert zum Seisebezirk z cho, will ali Verbindige uber Jahrunderte zu de Dörfer im Seisebezirk eng zäme gwachse u ser guet gsi si.
Somogy
Wirtschaft
S Undernähme mit em gröschte Erdrag isch (2006) d'MOL Földgázszállító Zrt. gsi (s 20.-gröscht Undernähme vo Ungarn).
Gurmels
Gschicht
Nume so näbebi: de gröschti Tüu va de Pfarri Gurmus het zwüsche 1803 u 1848 zum Dütsche Bezirk kört mit de Stadt Fryburg als Houptort.
Somogy
Tourismus
D'Zyl vo de meiste Touriste sin s südlig Ufer vom Balaton, s Somogy-Hügelland, d'Heilbäder (zum Bispyl z Nagyatád, Kaposvár, Barcs, Siófok-Igal und Csokonyavisonta) und d'Donau. S Somogy-Hügelland mit sine Dörfer wird als ruhig gschätzt; usserdem gältet s Wygebiet südlig vom Balaton als eini vo de schönste Gegende, wo d'Donau z biete hät.
Ungarndütschi Ortsnämme
Ungarndütschi Ortsnämme im Komitat Somogy
Gurmels
Gschicht
D Gmiin Gurmus bestiid hüt (2006) us de Dörfer Cordast, Gurmus, Guschlemuet, Chligurmus, Liebischtorf, Monterschu u Wallebuch.
Name
De Name Gurmus chunnt urschprünglech us em frankorpovänzalische Cormunt, was uf Dütsch so vüu hisst wi "Der Hof va Mundi". Mit de Zit het mu de Cormunt agfange Gurmuols u später Gurmus z säge.
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik, 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 6,7 Prozente gläge.
Religion
59 Prozent va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 31 Prozent evangelisch-reformiert.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 3311 Yywoner 93 Prozent Tüütsch aus Hùùptspraach aaggää, füüf Prozent Franzöösisch ù zwöehalb Prozent anderi Spraache.
De Tialäkt va Gùrmùs stììt zwüsche dem Seislertüütsch ùn em Bäärntüütsch, ghöört aber zum Hööjschtalemannisch.
Gmiinrat
De Gmiinrat vo Gurmus setzt sich us dene Lüüt zäme (Stand 2017): Daniel Riedo (Amman), Jean-Marc Sciboz, Pascal Aeby, Manfred Bäriswyl, Thomas Fontana, Beat Meuwly u Markus Wüstefeld.
Wilhelm Hausenstein
Dr Wilhelm Hausenstein isch am 17. Juni 1882 z Hornberg uf d Wält cho. Er isch e dütsche historische Schriftsteller, Kunstkritiker und Kulturhistoriker, Publizist und Diplomat gsi. Er het sich gegen e Nationalsozialismus und Antisemitismus iigsetzt. 1936 isch er us dr Riichsschriftchammere usgschlosse worde, was e Publikationsverbot bedütet het. 1943 het en d «Frankfurter Zeitung» entloo und jedi publizistischi Arbet isch em verbote worde. Noch em Zweite Wältchrieg het er sich intensiv um die dütsch-französischi Fründschaft kümmeret. Er isch am 3. Juni 1957 z Münche gstorbe.
Nymphe
E Nümfe ( „Brut, jungi Frau“, latinisiert nympha) isch in dr griechische und röömische Müthologii e wiiblige Natuurgäist. Im witere Sinn wird d Bezäichnig au für Briesterinne brucht.
In dr griechische Müthologi isch dr Rang vo de Nümfe niidrig. Si si Personifikazioone vo Natuurchreft und chömme überall vor. Mänggisch begläite si hööcheri Gotthäite wie dr Dionysos, d Artemis oder d Afrodite, mänggisch si si sälbstständig.
Si gälte as mäistens wooldäätig und si Gäister vo de Ort, de Bärg, de Böim, de Matte oder de Höölene, si si aber nit immer an die bunde, sondern wandere frei ume, danze, gönge uf d Jagd, wääbe in chüele Höölene, pflanze Böim und hälfe de Mensche uf verschiideni Wiis. Wenn d Mensche aber Lärm mache, blibe si äwägg.
D Nümfe häi as stärblig gulte. Si häige aber vil lenger gläbt as d Mensche und sige fast unstärblig gsi und immer jung bliibe. Dr Dood von ere Nümfe isch mäistens mit em Ändi vo däm, wo si verkörperet het, gliichgsetzt worde.
Liste vo de Nümfe
Es het e Hufe Arte vo Nümfe gee:
Wassernümfe Meernümfe Wald- und Baumnümfe Bärg-, Grotte- und Höölenümfe Mattenümfe Daalnümfe Räägenümfe Sustigi
Kwelle
Dr Ardikel «Nymphe» uf dr dütsche Wikipedia
Spital zum Heiligen Geist
S Hoilig–Goisch–Schbidal en Blaubeira isch a middlaldrlichs Haus, mo heid s Urgschidichlich Museum dren isch.
Gschichd
En de Joor zwischa 1420 ond 1424 hond Birgr ond dr Generalvikar vom Bischof vo Konschdanz, dr Magister Johannes Ruess des Schbidal gschifded. Blaubeira isch selbigsmol a Hellensteinisch Schdadt gwaä, mo 1474 an Württeberg vrkaufd worra isch. Des Schbidal isch mid dr Zeid a wichdige ond au ned grad arme Inschdidudssioo worra
1938 isch s Schbidal aufghoba ond dr Stadt übertraga worra. Nachdem s Schbidal mid em Bürgerhaus zsemmaglegt worra isch, war s a Aldrshoim, mo bis ens Joor 2008 Leid pflegd worra send.
Bsondrhoida
En dr frieahra Eingangshall isch a Riih vo Wandmolereia mo Szena aus em Leba vo dr Heiligen-Elisabeth von der Wartburg aus em 15. Jahrhundert zoigad.
Heid
Heid isch s Urgschidlich Museum dren ond zoigd Fondschdigg mo em Schwäbischa en de Hehla vo dr Schwäbischa Alb gfonda worra send.
Podestà
Podestà isch dr Titel vo hoche Beamte, im Allgemeine vom Stadtpresidänt, in vile italiänische Stedt im spötere Mittelalter gsi. In andere Stedt het men e rettori gsait. Im 16. Johrhundert isch s Amt wider verschwunde.
Gallische Sprache
Gallisch isch e usgstorbeni keltischi Sproch, wo vo de keltischi Stämm in Gallie un Gebiet, wo dra gränze, gsproche worre isch. D'Gallischi Sproch isch spöteschtens noochem 6te Johrhundert komplet vum Vulgärlatin bzw. vo germanischi Sproche verdrängt worre. Gallisch ghört zu de Feschtlandkeltischi Sproche, wobi s'Gallisch sich warschynlich nüt bsunders vo de brythonischi Sproche unterschiide het un usserdem bodi P-keltischi Sproche gsi sin. D'inselkeltischi Sproche unterscheide sich hüt vor allem durch de Wegfall vo dr Morphologi un d'Aluutmutation. D'sprochlichi Spure erlaube e rächt gueti Rekonschtruktion vum Gallische. Allerdings sin numme wenigi Verbe, Adjektive etc. überliifert. Wege dem wird e detailiirti Rekonschtruktion nie möglich sy.
Podestà
Etymologii
Dr Begriff chunnt vom latiinische potestas, wo „Macht“ bedütet.
Mittelalter
Dr erst podestà isch us Bologna bekannt, wo me 1151 dr Guido di Ranieri di Sasso of Canossa vo Faenza brocht het für zum rettore e podestà z si. Das isch im Allgemeine so dr Bruuch gsi, ass me as podestà e Neutrale us enere andere Stadt gwehlt het, wil d Politik sehr brutal gsi isch und me en Unparteiische as Oberhaupt het welle, für zum d Gwaltdädikeit z mässige. Dr podestà isch nume Administrator gsi und het keini legislative Kompetänze gha. Er het d Polizei und d Gricht überwacht, aber d Miliz isch nit under siim Befähl gstande, sondern hüfig vom capitano del popolo, eme Art Volkstribun agfüehrt worde.
Gallische Sprache
Verbreitig
D'Gallier hen mit Sicherheit verschiedni Dialäkt gredet, d'Sproch isch aber z'spärlich überlieferet, als dass mer chönt d'Dialäkt noochvollziehe. Möglicherwys sin d'Dialäkt durch e eventuels prä-indoeuropäisch Subschtrat verschiede beyflusst gsi; so sin zum Byspiil Flussnämme im hütige Frankrych oft no vor-keltisch.
Niidergang
Nooch dr römischi Erobrig vo Gallie isch d'Sproch schnäll verdrängt worre. Warschnynts het sich s'Vulgärlatiin zerscht i de Städt durchgsetzt un schliesslich au unter de Buure. Bi dr Usbreitig vum Latiinisch hen Händler, Soldate, Beamte un Siidler e grossi Roll gschpiilt. Spöteschtens im 3. oder 4. Johrhundert isch s'Latiinisch scho fescht z'Gallie etabliert gsi; em Verschwinde vum Gallische isch aber mit Sicherheit e langi Zit vo Zweisprochigkeit vorusgange; d'spötere gallische Inschrifte hen oft viili Fehler. Im 4. Johrhundert het dr Hieronymus berichtet, dass d'Sproch vo de Galater derre vo dr Bevölchrig vo Trier ähnlich gsi isch. E grossi Roll bi dr entgültigi Romanisierig vo Gallie het d'Chrischtianisierig gschpielt, wo s'Latiinisch au i abglegeni Dörfer brocht het.
S'Gallische het sich bis churz nooch dr fränkischi Erobrig chönne halte. Im 6. Johrhundert het dr Gregor vo Tours berichtet, dass in synrer Gegend no vereinzelt Gallisch gsproche worre isch; des isch s'letschti Mol, dass d'Sproch erwähnt wird. D'Romanisierig isch i Raetia un i de Decumates agri am langsamschte gsi un so ischs möglich, dass i abglegeni Gegende no bis ins 10. Johrhundert Keltisch oder z'mindeschtens Galloromanisch gsproche worre isch.
Schriftlichi Spure
D'erschti schriftlichi Spure sin usem 4te Johrhundert vor Chrischtus überliiferet, öppe im 3te Johrhundert höre d'Beleg uf. Im 6te Johrhundert sin vum Gregor vo Tours gallischi Heilsprüch überlifert; bald druf isch d’Sproch usgstorbe. D'schriftlichi Zügnis vum Gallischi sin z’erscht im Griechischi Alphabet, spöter au im Latinischi Alphabet gschribe; d'eng verwandti Lepontischi Sproch isch au imene Altitalische Alphabet gschribe worre. Dass Gallisch nüt öfters isch gschribe worre, chönnt au mit dr Gheimhaltig vo de gallischi Druide zammehänge.
D'Inschrifte finde sich zum Teil uf Steitafle (zum Byspiil Weihinschrifte), uf Tonscherbe (oft noochem Muschter “X het des gmacht”), Münze, Bleitafle etc. Üsser Wüsse über gallischi Zahle stammt vor allem vonere Tonplatte, wo uf 10 Öffe inere Fabrik Bezug nimmt.
Dr lengschti gallischi Teggscht isch 1983 gfunde worre. Er bstoht useme Zauberspruch, wo uf zwo Bleitafle ygritzt worre isch; d'gnaui Bedütig isch nüt chlor. Eis vo de wichtigschti Dokument isch dr “Chalender vo Coligny”, wo i dr Nähi vo Lyons gfunde worre isch. E andrer wichtiger Teggscht isch e Weihinschrift ufenere Bleitafle, wo binere Quell vergrabe worre isch un em Gott Maponos gwidmet isch.
Us dr spötere Zit vum Gallische sin mehreri churzi “Liebesbotschafte” erhalte. E typischi Inschrift isch: moni gnatha gabi / buððutton imon (myn Maidli, gib mer e Müntschi) oder geneta imi / daga uimpi'' (i bin e hübsches Maidli). Interessanterwys isch eis vo de erschti schriftlichi Zeugnis vum Alemannische au e Liebesbotschaft.
I dr Schwiiz sin gallischi Inschrifte selte. E paar Münze mit gallischi Inschrifte im griechischi Alphabet sin gfunde worre; usserdem e Schwert mit dr Inschrift KORICIOC (warschynlich dr Name vum Schmiidt) i dr Nähi vo Biel. D'längschti Inschrift vo de Helvetier isch d'"Bärner Zink Tafel" wo 1980 bi Bärn gfunde worre isch. Uf dr Tafle stönn viir Wörter im Griechischi Alphabet:  ΔΟΒΝΟΡΗΔΟ ΓΟΒΑΝΟ ΒΡΕΝΟΔΩΡ ΝΑΝΤΑΡΩΡ (Dobnoredo Gobano Brenodor Nantaror). S'isch allerdings nüt absolut sicher, ob's sich um e gallischi oder e latiinischi Sprooch handelt, d Inschrift bstoht nämli fascht nume us Flur- un Personename. S handelt sich um e Widmig zum Gobannus, emene gallo-romanischi Gott vo de Schmiid. Brenodor isch e Ort (-duron (Stadt, Maart), also “Stadt vum Brennus”). Nantaror isch vilycht s'Aaretal (nanto – “Tal”). Dobnoredo bedütet wahrschynts “Wält” (vo dubno). D'Inschrift chönnt also heisse: “Gwidmet Gobannus, wo dur d Wäld reist, vo de Lüt us Brennoduron usem Aaretal”.
Orthographi
S'sin vorallem drei Schrybige bekannt: die vo Lugano us Gallia Cisalpina (us Norditalie, für s'Lepontisch bnutzt, wo meischtens als gallischer Dialekt agseh wird), s'griechischi Alphabet us Gallia Transalpina (Südgallie) un s'latiinischi Alphabet, wo i Gallie nooch dr römischi Erobrig bnutzt worre isch. S'Alphabet vo Lugano bnutzt d'Buechstabe: AEIKLMNOPRSTΘUVXZ. S'unterscheidet nüt zwüsche Stimmhafti un Stimmlosi Chonsonante (Fortis un Lenis): P isch /p/ oder /b/, T stoht für /t/ oder /d/ un K für /k/ oder /g/. Z stoht für /ts/. U stoht für /u/ un V für /w/. Θ isch warschynlich /t/ un X e /g/.
S'griechischi Alphabet bnutzt d'Buechstabe: αβγδεζηθικλμνξοπρστυχω. S'unterscheidet zum Teil zwüsche langi un churzi Vokal (ι für s'churzi /ɪ/ un ει für /i/ aber η un ω stönn sowohl für d'langi wie d'churzi /e/, /e:/ un /o/, /o:/). χ stoht für [χ] un θ für /ts/. ου stoht für /u/, /u:/ un /w/.
S'latiinischi Alphabet het bnutzt: : ABCDÐEFGHIKLMNOPQRSTUVXZ. Ð het eigetlich de Balke ganz über de Buechstabe gha, des wird aber im Unicode nonüt aazeigt. G un K sin mangmol ustuuschbar gsi, Ð, ds un s chönne au /ts/ aazeige. X stoht für [χ] oder /ks/. Q  isch numme sälte bnutzt worre (in mangi archaischi Wörter).
Konsonante
1. Als Allophon vo // vor /.
2. D'gnaui Natur vum r isch nüt sicher.
Luutverschiebige
D'gallischi Sproch het zu de P-Keltischi Sproche ghört. Des bedütet dass dr indoeuropäischi Luut /*kw/ zu /p/ isch verschobe worre, e Luutwandel wo au im Griechischi un mangi Italischi Sproche z'beobachte isch. D'Goidelischi Sproche un d'Keltiberischi Sproch hen de /k/ Luut erhalte. So isch s'Gallischi Wort für “Sohn” mapos gsi, s'Uririschi hingege maqi. Ähnlich isch Protoindoeuropäisch *ekuos (Ross) im Gallische zu epos worre, im Keltiberische zu eqos worre un im Altirische heisst's ech.
Usserdem isch dr Luut /gw/ zum Stimmhafte Labial-velare Approximant /w/ verschobe worre: uediiumi (i bet) vo gwediūmi. Dr Luut /tst/ isch zu ts/ verschobe worre: neððamon (näher) vo Indoeuropäisch *nedz-tamo''. Indoeuropäisch /ew/ isch zu /ow/ un spöter zu /o:/ worre: *teutā > touta, tota (Volk, Stamm).
Andri phonologischi Entwicklige sin d'Monophthongirig vo -/oi/ zu /i/ im Maskuline Dativ Singular, d'Apokope vo -/ui/ zu /u:/, un de Luutwandel vo /e/ zu /i/. Usserdem sin d'Diphthong /ew/ un /ow/ zammegfalle, denooch zu /o:/ monophthongirt worre un schlieslich zu /u:/ worre. So isch teut- (Volk, Stamm) zu tout-, tot- un schlieslich tut- worre. S'wird au e Monophthongirig vo /ey/ zu /e:/ vermutet, de Wandel vo langi Vokal im Usluut zu churzi, un d'Entwicklig vomene dentale Frikativ.
Wilhelm
Wilhelm isch e männlige Vorname und isch bsundrigs im Norde vo Dütschland verbreitet. Im Dütsche het dr Name vili lokali und abkürzti Forme: Wellem in de rhiinische Dialäkt, Wilko und Wim z Norddütschland, uf Platt Wilm, Willem, Willken; Willi, Welm und anderi as Abchürzige.
Gallische Sprache
Grammatik
Gallisch het säggs oder siibe Fäll gha. Gnau wie s'Latiinisch het Gallisch e Nominativ, Akkusativ, Genitiv, Dativ, un viilycht au e Vokativ gha. Gallisch het statt em latiinische Ablativ e Instrumentalis gha. Usserdem het sich dr Lokativ möglicherwys erhalte gha. S'gallischi Syntax isch no praktisch unbekannt. D'Satzstellig isch meischtens SVO (Subjekt, Verb, Objekt) gsi aber vereinzelt isch au SOV überliifert. In de hütigi keltischi Sproche isch d'Satzstellig VSO, des isch au us mindeschtens zwei gallischi Inschrifte überliiferet. D'Satzordnig het durch s'usprägti Kasussytschtem chönne variiere.
Wilhelm
Die meiste europäische Sproche kenne e Variante vo däm Name: William (abkürzt Bill, Will usw.) uf Änglisch, Wim und Willem uf Holländisch, Guilherme uf Portugiisisch, Guglielmo uf Italiänisch, Guilielmus uf Latiinisch, Guillaume uf Französisch, Guillén uf Aragonesisch, Guillermo uf Spanisch, Liam uf Irisch, Ville uf Finnisch, Vilhjalmur uf Isländisch, Vilmos uf Ungarisch, in mehrere slawische Sproche Vilim, uf Tschechisch Vilém, uf Slowakisch Viliam und uf Russisch Wilgelm.
Täferrot
Däferraot (amtlich Täferrot) ischt a Gmoed em Oschtalbkroes en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Wilhelm
Härkumft und Bedütig
Dr Name chunnt us em Althochdütsche und lot sich vo willio (Wille, Entschlosseheit) und helm (Helm, Schutz) härleite. Dr erst Wilhelm, wo bekannt worden isch, isch dr Heilig Wilhelm vo Aquitanien (745–812) gsi. Dr Name isch vor allem in Nordwesteuropa verbreitet gsi und dorum het s vili Wilhelm in de Familie vo de Oranier und de Hohezollere.
Täferrot
Geografi
Däferraot leit em oberen Leindal an dr Mendong vo dr Rot en d Lein, rond 7 km nordeschtlich vo Gmẽẽd. D Nochbergmoede vo Däferraot send Ruppertshofen, Eschach, Göggingen, Leinzell, Iggingen, Schwäbisch Gmünd ond Durlangen.
Gallische Sprache
Grammatik
D'Konjugation vo de Verbe isch glychfalls fascht nüt überliifert. Gallisch het ähnlich wie s'Griechisch d'Verbe mit de Endige -mi (athematisch) un -o (thematisch) erhalte.
S'Gallisch het wie s'Griechisch fümf Modi gha: de Indikativ, Subjunktiv, Optativ, Imperativ un de Infinitiv. Usserdem het Gallisch mindeschtens drüü Tempus (Gegewart, Zuechumft un Präteritum) gha.
Täferrot
Geografi
Vo dr Gmarkong send 50,8 % Landwirtschaftsfleche, 39,3 % Wald, 8,7 % Sidlongsfleche ond 1,2 % sonschtiche Fleche.
Gallische Sprache
Spure in hütigi Sproche
D'gallischi Sproch het i Weschteuropa mehreri Spure hinterlo. Im Französischi sin e paar gallischi Wörter erhalte. Mangi Langues d'oïl hen usserdem gallischi Wörter erhalte, wo in andri Dialekt oder em Standardfranzösisch nüt uftauche. So wird e Chueh im Normännische als bringie bezeichnet, wenn sii e Fell mit bruuni Flecke het. Des goht uf Gallisch *brinos (Stock) zrugg. Un e wertloser Gegestand wird als agobille bezeichnet, vo Gallisch *gobbo (Schnoobel). Usserdem isch s'französischi Zahlesüschtem vo quatre vingt (80) e Relikt usem Keltische. D'Luutverschiebig vo /u/ zu /y/ im französische isch möglichwys durch s’Gallisch beyflusst gsi.
Möglicherwys hen d'Rescht vo dr gallischi Bvölkrig vur Bretagne uf s'Bretonischi ygwirkt, des isch aber nume Spekulation.
Dass sich im früehere Gallie zwo romanischi Sproche, d'Langues d'oïl un s'Okzitanisch entwiggelt hen, chönnt mit dr schnellere Romanisierig im Süde zämmehänge.
Täferrot
Gschicht
Däferraot ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1293 als Roth (1298 Afrenrot, 1525 Tefferrot).
Gallische Sprache
Spure in hütigi Sproche
Sunscht het d'keltischi Sproch vor allem Flurnämme hinterlo, bsunders i dr Weschtschwiiz: dunum (bfeschtigti Stadt) isch als don in Yverdon un Moudon, aber au in Name vu Thun erhalte. Solothurn un Winterthur göhn uf durum (Stadt) zruck. D'Dreisam un dr Brysgau göhn uf tragisama (schnäll laufe) zruck. Im Schwarzwald sin Name mit briga (Berg) un cumba (Tal) hüüfig. Zur Zit vum Altalemannische sin vilycht no Rescht vur keltischi Bvölkrig ume gsi, aber au im Alemannisch gits fascht ekei keltischi Wörter mee.
Täferrot
Verwaldong
Däferraot hot sich mit Durlãnge, Muedlãnge, Rueberdshoofe ond Schproebach zom a Gmoedverwaldongsverband zammagschlossa.
Dr Schuldes vo Däferraot ischt dr Daniel Vogt.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Däferraot ghert zom Schwäbisch.
Hettlingen ZH
Hettlige (amtlich Hettlingen) isch e politischi Gmäind im Bezirk Wintertuur im Kanton Züri, Schwiiz.
Geografy
Hettlinge lyt nördlich vo Winti zwüschäd Winti und Schaffhuuse. D'Bevölkärig vom Dorf hät i dä letschte Jaar stark zuägnoo, s'ursprünglichä Puurädorf isch mee und mee zunämänä Woondorf vo dä nöchä Statt Winti wordä. Vom Gmeindegebiät vo 5,87 km² diänäd 61,3% dä Landwirtschaft, sind 21,3% vo Wald bedeckt, sind 10,7% Sidligsgebiät, 5,8% Vercheersflächi, 0,2% Gwässär und 0,2% Brachland.
Gschicht
Hettlige isch zum eschte Mal gnamset worde im Jaar 886 als Hetelinga.
Religion
55,5 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 20,5 % sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 2,9 %, CVP 4,6 %, EDU 2,0 %, EVP 6,3 %, FDP 17,4 %. GLP 12,3 %, GP 8,0 %, SP 10,4 %, SVP 35,1 %, Suschtigi 1,1 %.
Gmäindspresidänt isch de Bruno Kräuchi (Stand 2012).
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Hettlige ghört zue de Winterthurer Mundarte.
Odilienberg
Odiliebari (fr.: Mont Sainte-Odile, dt.: Odilienberg) esch e Bari in Mittelvogesewàld, wu sich 763 m hoch ewer s Rhiintàl ufhebt. Owe steht s Kloschter vun Heilige Odilia (oder Ottilia), wu sitter s Mittelàlter e chrischtiliche Wàllfàhrtsort esch. D´r Ort ésch`s "regional Heilichtum" vum Elsass.
Miguel Primo de Rivera
Dr Miguel Primo de Rivera y Orbaneja, Marqués de Estella (* 8. Januar 1870 z Jerez de la Frontera; † 16. Merz 1930 z Bariis) isch e schbanische Generaal und vo 1923 bis 1930 Diktator gsi.
Dr Miguel Primo de Rivera isch an dr Milidäärakademii z Madrid usbildet worde. Er het sich vo 1895 bis 1913 in de Kämpf in de domoolige schbanische Kolonie Kuba, Filippine und Schbanisch Marokko uszäichnet. Won er z Marokko gsi isch, het er d Regierigspolitik in dr Kolonii kritisiert. Er isch wäge däm meermols entloo worde, aber denn het män en wider iigstellt. 1922 und 1923 isch er Generalkapitän vo Katalonie gsi, won er d Bevölkerig gege sich ufbrocht het mit dr Art, wien er gege die Ufständische vorgangen isch.
Für zum de Staatskrisene, wo sich die ganz Zit widerhoolt häi, en Änd mache, het er, understützt vom Köönig Alfons XIII., am 13. Septämber 1923 e Milidäärdiktatuur errichdet, wo säggs Joor duurt het. Zerst het er as Regierig e Direktorium iigsetzt, wo nume mit Milidäär bsetzt gsi isch. 1925 si au Ziviliste drzue choo, und dr de Rivera het denn dr Ditel "Ministerbresidänt" aagnoo. Dr de Rivera het vo Aafang aa bedoont, ass d Diktatuur sött befristet si. Am Aafang het s Erfolg gee wie dr entschäidendi Siig über die Ufständische in Marokko bi Alhucemas und e gwüsse wirtschaftlige Ufschwung, denn het dr Primo de Rivera am 28. Januar 1930 aber müesse zruggdräte, zum Unruejene und Ufständ vermiide. Denn häi d Republikaner bi de Kommunalwaale gwunne und am 14. April 1931 isch die Zwäiti Schbanischi Republik usgrüeft worde.
Em Primo de Rivera sini Chinder, dr José Antonio (1903–1936) und d Pilar (1907–1991), häi 1933 die schbanischi faschistischi Bewegig Falange gründet.
Vernichtungslager
Vernichdigslaager, au Doodeslaager oder in dr Umgangssprooch emfatisch Doodesfabrike, säi mä ere Grubbe vo bsundere Konzentrazioonslaager (KZ), wo in dr Zit vom Nazionaalsozialismus vo SS-Dootechopfverbänd im bsetzte Poole und Belarus speziell für e Massemord an Juude us ganz Öiropa und andere Personegrubbe, wo d Nazi verfolgt häi, brucht worde isch.
Vom Joor 1941, wo si baut worde si, aa bis zu iirer Befreijig dur die Rooti Armee vo dr Sowjetunioon 1944 und 1945 si in deene Vernichdigslaager mee as drei Millioone Mensche vor allem in Gaskammere ermordet worde. D Vernichdigslaager häi doorum näbem Verschiesse dur die bsundere SS-Iisatzgrubbe e zentraali Rolle im Völkermord an de Juude gspiilt.
Mallingen
Malléngen (lothrìngisch; frànzeesch Malling, ditsch Mallingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Geogràfi
Malléngen lijt àm rachte Stàde vun dr Mosel, 14 Kilometer nordeschtlich vun Thionville uf re Heche zwìsche 145 un 211 m ìwer em Meeresspiejel.
Nymphe (Begriffsklärung)
Nümfe stoot für:
Mallingen
Gschìcht
Ìm Johr 1661 ìsch Malléngen züe Frànkrich kumme. Züe dr Gmein Malléngen ghert zitter ànne 1811 àui s Derfel Petite Hettange (Kleinhettingen). Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Malléngen ìsch. Malléngen ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Malléngen ghert zem Moselfrankisch.
Phonogrammarchiv der Universität Zürich
S Fonogrammarchyv Züri isch en Zürcher Instituzioon, wo Tondokumänt vo de Dialäkt us de Schwiiz und us gwüssne Gebiet grad änet de Landesgränze samlet, uuswärtet und publiziert. S Archyv isch scho mee weder hundert Jaar alt, und hüt ghöörts zu der Uni Züri.
Spraache
I de Samlig vo Tondokumänt sind Bischpiil vo allne Spraachregione vo de Schwiiz z finde. Das sind:
Gschicht
Wo a de Wändi zum 20. Jaarhundert d Phonographe, d Aperäät zum Töön ufnää und spöter wider chönen abspiile, gnueg wyt entwicklet gsi sind, hät da demit au d Spraachforschig es inträssants neus Wärchzüüg gha. Vorheer hät me bi Undersuechige vo Spraachen und Mundarte, zum Bischpiil als Material für d Wörterbüecher, d Uussage vo de Gwäärslüüt deils transkribiert und mid underschidliche Luutschrifte feschtghalte, und jetz hät me dezue ane au d Luut, also d Foneem sälber und die ganz gschwätzti Spraach für d Forschig chönne pruuche. Ass me bi der Arbet mid dene mündliche Dokumänt aber mues luege, under wele Bedingige si entstande sind, zum mit ne korräkt als wüsseschaftlechi Kwäle z schaffe, hät d Elvira Glaser vo der Uni Züri betoont.
Scho ane 1909 hät me z Züri aagfange di erschte Fonogramm uufznee. De Zürcher Profässer für Germanischtik, de Albert Baachme, hät defür z Wien bim Öschtrychische Fonogrammarchyv e sonen Aperaat usgleent und demit als erschts d Stimm vo de Glarner Studäntin Catharina Streiff uufgnaa, wo d Serii vo de Wenker-Sätz in irere Mundart vorgläse hät. S Inträssi vom Fonogrammarchyv a de Wenker-Sätz isch da devo choo, will dänn i de Schwiiz e grösseri Naabefraagig mid dene Sätz plaanet gsi isch. 1909 und 1910 hät de Germanischt und spööteri Schriftsteller Jakob Vetsch (und 1911 no s Wiener Fonogrammarchyv sälber) Wenkersätz uufgnoo, und glychzytig isch d Saag vom «Chuewürger vo Plans» uf Rätoromanisch uufzäichnet worde. Mit de us em Zämehang grissene und vo Akademiker gredte Wenkersätz isch mer aber offebar z Züri nöd zfride gsi, me hätt lieber e volchstümliche Fliesstäggscht gha. Under em Vetsch sym Naafolger, em Germanischt Wilhelm Wiget, hät me drum sit 1912 für d Dütschschwyzer Mundaarte e Verzellig über de Wilhälm Täll uufgnaa und für di italiäänische Mundaarte s Glychnis vom verloorene Suun.
Ane 1913 händ de Baachme und de Zürcher Romanischt Louis Gauchat zäme mid em Bündner Robert vo Planta, wo ane 1904 eine vo den Iniziante vom Dicziunari Rumantsch Grischun, em Wörterbuech vom Rätoromanische, gsi isch, s Fonogrammarchyv vo der Uni Züri ggründet. Derby händ ne de Jakob Vetsch, wo vil vo de früene Toonuufnaame gmacht hät, und de Dialäktforscher Otto Gröger ghulfe, wo vo 1913 bis 1936 de technisch Läiter vom Archyv gsi isch und sälber au en Huffe Uufnaame vo Schwiizer Mundarte isch goge samle. De Baachme und de Gröger sind zu irere Zyt au füerendi Persoonen i de Redakzioon vom Schwiizerischen Idiotikon gsi.
1929 isch de Wilhälm Doegen vom Berliner Luutarchyv mid sim neue Gramofoon-Verfaare is Rysdaal Toonbischpiil vo de Südwalser Dialäkt fürs Zürcher Fonogrammarchyv goge mache. D Clara Stockmeyer vom Schwiizerischen Idiotikon hät em ghulfe das Projäkt vorzbereite.
Eerscht im Jaar 1932 hät s Archyv es eigets Uufnaamegräät vo de Margge «Demofon» für syni Regischtrierarbet übercho. Vo de 1930er bis zu de 1950er Jaar hät me di jüdischi Mundart, Jiddisch, wo im Surbdaal im Aargau no läbig gsi isch, uufzäichnet. Die jüngere vo dene Tondokumänt sind zsäme mid de Forschige vo dr Florence Guggenheim-Grünberg über s Weschtjiddisch vom Surbdaal entstande. D Guggenheim het se scho ane 1966 deilwys veröffentlecht.
Ane 1939 hät s Fonogrammarchyv für d «Landi», d Landesusstellig z Züri, äxtra e Serii vo Spraachufnaame us de ganze Schwiiz useggee. Uf Schallplatte hät men a de Landi vo 34 verschidene Schwiizer Mundarte die Toonbischpiil chönne lose. Bekannti Schwiizer Schriftsteller händ für das Projäkt im Musikgstudio vo de Hug & Co. us irne Schrifte vorgläse: de Simon Gfeller us am Ämmedaal, de Rudolf von Tavel vo Bärn, de Traugott Meyer us em Baselbiet, der Alfred Huggenberger us em Tuurgi, de Meinrad Lienert vo Äisidle, der Josef Reinhart vo Soledurn, der Albin Fringeli us em soledurnische Schwarzbuebeland, de Traugott Vogel vo Züri, de Bärner Otto vo Greyerz, de Hans Valär vo Tavaas, der Albert Bächtold vo Schaffuuse und no anderi Lüüt us dr ganze Schwiiz; deby isch nu grad ei Frou gsi, d Agathe Clauss-Arnold (d Frau vom Walter Clauss) us em Kanton Uri. Der Eugen Dieth, de Louis Gauchat, de Oscar Keller und der Andrea Schorta händ die aktuelli Tonsamlig ane 1939 under am Titel «Stimmen der Heimat» uf Schallplatte, wo d Turicaphon presst hät, veröffentlecht. Ane 2009 händ d Elvira Glaser und de Michele Loporcaro zsäme mit em Stephan Schmid zum hundertjöörige Jubiläum vom Fonoarchyv die Serii vo Uufnaame neu useggee.
Vo 1948 aa hät s Fonogrammarchyv für syni Uufnaame Gräät vom Typ Webster WireRecorder pruucht. De technisch Läiter Robert Brunner hät da demit au Uufnaame für s Projäkt vom Spraachatlas vo de tüütsche Schwiiz gliferet. Ane 1957 hät den im Zürcher Archyv d Zyt vo de Toonbandgräät agfange, und sid de de 1970er Joor schafft men au mid digitaale Technike.
I de 1990er Joor isch s Archyv es eigets Inschtitut vo der Uni Züri i de Filosofische Fakultäät worde. Ane 2014 hät s d Fakulteet em Inschtitut für Verglychendi Spraachwüsseschaft zuegordnet, wo me dän als Raame für s Seminar für Allgemäini Spraachwüsseschaft und für s Seminar für Indogermanischtik neu pildet hät. Vier Joor spööter isch es organisatorisch wider züglet: Sit 2018 isch es e Teil vom Inschtitut für Computerlinguischtik. Sis Büro hät s Fonogrammarchyv im Kollegiegebäude vo de Uni Züri a de Rämistraass. Im aktuelle Projäkt «PAZTeK» tuet s Archyv di vile Textbischpiil, wo me vo de Toonuufnaame i de Samlig scho gmacht hät, elektronisch ufbereite. D Sicherig vo de grosse Beständ uf en langi Zyt use isch jetz e Hauptuufgaab vom Archyv.
Organisazioon
Vernetzig
Sid der Afangszyt hät s Zürcher Archyv mid de beede grosse Fonogrammarchyv vom tüütsche Spraachruum z tue gha, mit dem z Wien, wo zää Joor früener als das z Züri als erschti Samlig vo deren Art wältwyt ggründet worden isch, und mid dem z Berlyn, wo ane 1904 entstanden isch und sech allerdings fasch usschliesslech de Musigforschig witmet. Vo Wien us hät me deils diräkt und spööter deils zsäme mit em Zürcher Archyv au die eerscht gross Serie vo Fonogramm i de Schwiiz plaanet und uufgnaa.
Sid em 1. Jänner 2014 ghöört s Fonogrammarchyv zum Inschtitut für Verglychendi Spraachwüsseschaft vo de Uni Züri. I dem Inschtitut isch au s Foneetische Laboratorium vo de Uni, wo der Eugen Dieth ane 1935 ggründet hät und wo sälber au Spraache – Schwiizer Dialäkt und anderi – uufzäichnet und undersuecht. S Laboratorium und s Fonogrammarchyv händ i de Uni es gmeinsams, modärns Tonstudio ygrichtet.
S Fonogrammarchyv schaffet bsunders au mid em Dütsche und em Romanische Seminar vo de Uni Züri und und mid em «Centre de dialectologie et d’étude de français regional» vo dr Uni Nöieburg zäme, und dezue ane au mid de grosse nazionaale Wörterbüecher vo de Schwiiz, mid em Schwiizerischen Idiotikon, em Glossaire des patois de la Suisse romande, em Dicziunari Rumantsch Grischun und em Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana.
Mid däne vier Inschtituzioone, em Inschtitut für Verglychendi Spraachwüsseschaft vo der Uni Züri und de Schwiizerische Nazionalbiblioteek hät s Archyv ane 2012 z Bärn d Uusstellig «Sapperlot! Mundarten der Schweiz» organisiert. Die meischte Spraachuufnaame, wo me a däre Uusstellig hät chänne lose, sind us de Samlig vom Fonogrammarchyv gsi, e Reie vo anderne Toondokumänt händ s Schwiizer Radio, d Schwiizer Nazionalfonoteek z Lugano und d Radiotelevisiun Svizra Rumantscha bygschtüüret, and es baar sind vo verschidene Schriftsteller, Privatpersoone und Organisazioone us em ganze Land cho.
Presidänte
Früeneri Presidänte vo dr Läitende Kommissioon fürs Fonogrammarchyv sind gsi:
Beraatendi Fachkommissioon hüt
Ziegenkäse
Gäissechääs isch Chääs wo us Gäissemilch gmacht wird.
Nit alli Gäissechäässorte wärde zu 100 Broznt us Gäissemilch härgstellt, vilmol wird si mit Chuemilch oder Schoofmilch vermischt. Es git sä as Früschchääs, Wäich- und Schimmelchääs bis zu Hartchääs aane. Au s Aroma isch underschiidlig, vo mild und greemig bis chreftig-aromatisch.
Was im Chääs dinne isch, isch zum grösste Däil s Gliiche wie bi Chääs us Chuemilch. Es het aber e chli weniger Fett und Milchäiwiss din. Wäge däm chönne Lüt, wo Milchäiwiss nid verdrääge, vilmol Gäisse- oder Schoofchääs ässe.
Baldegg
Baldegg isch de Name vo däne
Ort:
Persone:
Lueg au:
Italienische Sozialrepublik
D Italiänischi Sozialrepublik (au Sozialrepublik Italie, italiänisch: Repubblica Sociale Italiana, kurz RSI), oft au Republik vo Salò (Repubblica di Salò), isch en radikalfaschistische Satellitestaat vo Nazi-Dütschland in Norditalie ksi. Im Gägesatz zu sim Vorgängerstaat hät d Republik kei Kolonie und anderi usseeuropäischi Gebiet ka.
Vorgschicht
Am 25. Juli 1943 hät de faschistischi Großrat de bisherigi Ministerpräsidänt Benito Mussolini s Misstraue usgsproche und ihn demit als ihre Führer (il Duce) praktisch abgsetzt. De Mussolini hät dena de italiänischi König Viktor Emanuel III. ufgsuecht und sin Rücktritt als Premier ikreicht. De Viktor Emanuel III. hät ihn dena verhafte la und wider de Oberbefähl über d Königlich Italiänischi Armee übernoh. De Marschall Pietro Badoglio isch mit de Bildig vonere Militärregierig beuftrait worde. De Badoglio hät dänn alli faschistische Institutione per Dekret verbote. Am 8. Septämber 1943 hät er en Waffestillstand mit de Alliierte gschlosse. Dena isch hän di dütsche Truppe Norditalie bsetzt.
Gründig vo de RSI
Am 12. Septämber 1943 isch de Mussolini vo dütsche Fallschirmjäger befreit worde. Am 23. Septämber 1943 hät er uf Initiative vom Adolf Hitler d italiänischi Sozialrepublik usgrüeft.
Beschribig
Us de alte PNF (Partito Nazionale Fascista) (= Nationali Faschistischi Partei) isch vom Mussolini e neui faschistischi Partei gründet worde - d PFR (Partito Fascista Repubblicano) (= Republikanischi Faschistischi Partei). Die Sozialrepublik isch en Einparteiestaat ksi. S Gebiet vo de Republik hät vor allem de Norde vo Italie umfasst, isch aber wäge em Vorrücke vo de Allierte immer chliner worde. S vorher italiänische Istrie isch de facto zu Nazi-Dütschland cho.
D RSI isch zwar vo nur wenige Staate aerkännt worde, hät aber de facto Strukture vo em richtige Staat ka. Es hät Briefmarke, Autokännzeiche, e Währig und e eigeni Armee ka. D Verwaltig und Gsetzgäbig isch de Dütsche vorbehalte blibe.
S Ändi vo de RSI
Am 28. April 1945 isch de Mussolini uf sinere Flucht id Schwiiz vo Partisane gfange kno und ermordet worde. Am 2. Mai händ d Dütsche s Gebiet ändgültig ufgä und kapituliert. D RIS isch demit offiziell ufglöst ksi. Churz druf hät s Königriich Italie wieder sis volle Staatsgebiet in Besitz kno.
Rat für gegenseitige Wirtschaftshilfe
D RGW isch 1949 als sozialistischs Gägestück zum Marshallplan gründet worde. D RGW isch – wie s Militärbündnis Warschauer Pakt, wo 1955 gründet worde isch – im Jahr 1991 nach em Fall vom Kommunismus ufglöst worde.
Gschicht
[[Datei:CEMA members.png|mini|RGW im Johr 1986
Mitgliid
Ruhendi Mitgliidschaft
Assoziierts Land
Beobachter]]
Gründigsmitgliider sind näbe de Sowjetunion d Länder Pole, Rumänie, Bugarie, Ungarn und d Republik Tschechoslowakei, ab 1960 Tschechoslowakischi Sozialistischi Republik ksi. Am 23. Februar 1949 isch Albanie, am 29. September 1950 d DDR (bis 1990) biträte. D Mongolei (6. Juli 1962), Kuba (1972) und Vietnam (1978) sind später ebefalls Mitgliider worde. Am 17. September 1964 isch Jugoslawie einige Organ vom RGW biträte.
China (bis 1961) und Nordkorea händ Beobachterstatus ka. Im November 1986 händ Afghanistan, Angola, Äthopie, Südjemen, Laos, Mosambik und Nicaragua als Beobachter an eme Treffe teil gno.
Am 16. Mai 1973 häd Finnland es Kooperationsabkomme mit de RGW unterzeichnet, 1975 de Irak und Mexiko, Nicaragua 1984, Mosambik 1985, Angola, Äthiopie und Jemen 1986 und Afghanistan 1987 au.
Mit de Auflösig vo de Sowjetunion hät sich au d RGW am 28. Juni 1991 ufglöst.
Balder
De Balder (ahd. Balder; altnordisch: Baldr) isch e germanische Gott gsii, wobii sin Tod i de Mythe e wichtigi Rolle spillt.
Westgermane
Die ältisti möglichi Erwähnig vo dem germanische Gott stammt us de Römerzit. En Inschrift us Utrecht i de römische Provinz Nidergermanie nenni nämli under anderem en Gott BALDRVO. Well aber die Inschrift absichtlich mit Schnörkeli unleserlich gmacht woren isch, isch die Lesig zimli uusicher, zudem werd i dere Inschrift mit de Borvoboendoa au en gallische Göttername gnennt.
Im zwaite Merseburger Zauberspruch stoot, as em Balder sis Füli sin Fuess verrenkt het und as de Gott Wodan s Ross mit Hilf vo vier Göttine ghailt het.
S altenglische Wort bealdor bidütet nume "Herr" und werd nie as Göttername brucht. I de Stammbömm vo de angelsächsische Könige werd aber en Bældæg Wodening gennt, as Soo vom Gott Woden. De Bældæg isch de Stamvatter vode Königshüser vo Wessex und Bernicia. De Isländer Snorri Sturluson nennt en i sim Prolog Beldegg und setzt en mit em Baldr gliich. Allerdings stimet di baide Näme etymologisch nöd öberii und me ninnt aa, as de Snorri die Gliichig nume gmacht het, well sich di baide Näme gliichet. Genauso het de Snorri nämli s Göttergschlecht vo de Ase mit em Erdtail Asie i Verbindig brocht.
Edda
Am bikanntischte isch de Baldermythos wo i de Edda öberlifert isch. Deno isch de Baldr, de Soo vom Odin und vo de Frigg und ghört zu de Ase. Sini Frau isch d Nanna und er het vo ere de Soo Forseti, wo de Richter vo de Götter isch. Er wont im Palast Breidablik.
Noch de Edda isch de Baldr de best und ase schöö, as e Lüüchte vonem uusgoot. Er heb aber ann Feeler, nämli de, as sini Richtsprüch nöd duuret. De Mythos verzellt as er schlechti Trömm gha heb und drum saiet d Götter bisorgt gsii, well da sin Tod adüütet het. Sini Muetter Frigg het den vo allne Wese und Sache en Aid abgnoo, as si em Baldr nünt aatüend. Druf abe hend sich d Götter en Spaass drus gmacht, uf de Baldr im Spiil Waffe und Gschoss z werfe, die sind aber immer ali anem abprallt. De Loki isch verchlaidet zu de Frigg ggange und het ere da Ghaimnis entlockt, ass en bestimmte Mistelzwiig de Aid nöd abgee heb, wel er sowiso vill z schwach sai. De Loki holt de Zwiig und giten em Hödr, em blinde Brüeder vom Baldr. De Hödr zilet mit Hilf vom Loki und de Baldr ghait tot um. Spöter zügt de Odin mit de Rindr de Váli, wo de Baldr rächt. Deno isch Schicksal bisiglet und d Welt stürzt ines Chaos und goot im End im Endzitchampf Ragnarök under.
Dänemark
De dänischi Historiker Saxo Grammaticus schilderet de Tod vom Balderus andersch. De Høtherus, de Soo vom schwedische König Hothbrodus wachst bim König Gevarus uuf und verliebt sich i dem sini Tochter Nanna. Aber au de Halbgott Balderus, de Soo vom Othinus verliebt sich i die und will drum de Høtherus bisitige. De Høtherus erfaart da vo Waldfraue, won em au verrootet, wiemer de Balderus töte chön, don er nöd verletzt werde cha. S chunnt zum Chrieg zwüschet em Høtherus und de Götter, wo im Schluss aber flüche müend. De Høtherus und d Nanna hürootet. De Balderus trömt aber immer vo de Nanna und cha nüm guet schloofe und werd drum ase schwach aser nüme cha laufe und en Wage bruucht. S chunnt nomol zumene Chrieg wo denn de Balderus vom Høtherus dur bsundrigi Umständ tötet werd. Nochem Tod vo sim Soo raist de Othinus in Oste um mit de Rinda de Bous z züüge. De räächt denn im End sin Halbbrüeder, chunnt debi aber selber um.
Au uf de Brakteate, wo bsundrigs z Dänemark verbraitet sind, werd offesichtlich de Tod vom Balder dargstellt und zwor uf de seltnige Draigötterbrakteate. Druf chamer erchene, wienen Gott ufeme Podest tanzt, hinder em isch en andere Gott miteme Speer, wo em Tänzer e Ring git. Vorem Tänzer stoot en Gott mit Flügel wo en Zwiig gege de Tänzer richtet. Uf aim Brakteat steckt de Zwiig aber im Buuch vom Tänzer ine. Do drii wött mer de Baldr, de Odin und de Loki erchene.
Düütig
Di früenrig Forschig het im Balder en Liechtgott gsie und en mitem Apollon oder gär em Hailand vergliche, wa aber nöd haltbar isch. Spöter het mer versuecht, de Baldermythos as Symbol för d Vegetation z düte, wo jo jede Herbst sterbi und im Früelig noi ufständ. Jetz isch aber z beachte, ass be Baldr nöd wideruferstande isch: obwoll all Wese ussert ais um de Baldr brüelet hend, het er müese i de Totewelt bliibe. D Welt isch ire Lauf oni de Baldr witergagne aber immer chaotischer worde, bis si denn im Endzitchampf völlig zerstört worden isch. Erst i de noije Welt sind de Baldr und de Hödr zruggchert und d Völöspa nennt zudem no de Hönir, und de Snorri ono de Vidarr, de Vali, de Modi und de Magni.
In Würklichkait chamer vom Balder nume säge, as er nie aktiv uftrete tuet sondern immer nu e passivi Role spillt und ass sin Tod irgedwie s Endi vo de Welt iilaitet oder wenigstens aachündet.
André Breton
Dr André Breton isch am 19. Februar 1896 in Tinchebray, Kanton Tinchebray, (Département Orne) in der Normandie uf d Wält cho. Er isch e französische Dichter und Schriftsteller gsi und dr wichtigst Theoretiker vom Surrealismus. 1919 het er zämme mit em Max Ernst dä Kunststil erfunde und drus e Bewegig gmacht, won er siis ganze Läbe lang mit ere verbunde bliiben isch. 1924 het er s Manifest vom Surrealismus gschriibe. Er isch am 28. September 1966 z Baris gstorbe.
Theodorskirche (Basel)
D Theodorskiirche isch en evangelisch-reformierti Kiirche in dr Stadt Baasel. Die gotischi Kiirche befindet sich im Wettstäi-Kwardier und isch em häilige Theodor gweiht.
D Kiirche stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter z Baasel, wo nazionali Bedütig häi.