cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zumholz FR
Chli Geografii
Natürlech het Zumhouz o chlii Waut, z Berghöuzli, nai hets im Brann une u bi de Sunegg u de Seisa na ono chli Waut. T Seisa isch de wüuda Bach, wo t Grenza vo de Gmiin Zumhouz zum Bärnbiet büudet. Immer Summer settemu bi Gwitter jaanid det ga baade, wüus cha hoi Fluetwäle gä.
Zumholz
Dr dytsch Namme Zumholz bezeichnet verschideni Ortschafte im alemannische Sprochruum:
Zumholz FR
Chli Geografii
A chli a zaamera Bach fliesst fasch mitz dür Zumhouz dedür, de Limbach, oder z Bächeli, wi de Bach o hiist. Dä Bach isch aber sehr chli.
Gschicht
Sit em 1. Januar 2017 ghört Zumhouz zäme mit Oberschrot zu de Gmiin Plaffeie.
Murgenthal
Murgede (amtlich Murgenthal) isch e Ywoonergmeind im Bezirk Zofige im Kanton Aargau. Si isch ane 1901 bi dr Fusioon vo de eltere Gmeinde Riike und Balzewiil entstande.
Geografii
D Gmeind liit ganz im Weschte vom Aargau a dr Gränze zu de Nochberkantöön Bärn, Luzärn und Soledurn.
Dr gröscht Deil vom Gmeindbann isch im grosse Wald i der wyte Hügellandschaft uf der Südsyte vo dr Aare, und d Dörfer Riike, Balzewiil, Glashütte, Hohwart und Murgede und d Wiiler Walliswil, Gruebe, Rotherd, Rank und Winkel liggen i grosse, alte Waldliechtige, deils no fascht eso wie d Rodigsdörfer im Middelalter. D Wälder vo Murgede heisse Fätzholz, Tannacher, Boowald, Unterwald und Chloschterwald. Uf der Oschtsyte vom Gmeindbann loufe d Bech us em Wald is Taal vo der Pfaffnere abe, wo bi Rootrischt id Aare ymündet.
D Kantons- und Gmeindgränze liit uf dr Nordsyte i dr Aare und uf der Weschtsyte im Bach Murg, wo am Rand vo Murgede us de beide Quellbech Root und Langete entstoot.
D Nochbergmeinde vo Murgede sind Rootrischt, Voremwald und Brittnou im Aargau, Pfaffnau im Kanton Luzärn, Roggu und Wynau im Bärnbiet und Woufu und Fulebach im Kanton Soledurn.
Gschicht
Ane 1415 hend d Eidgnosse dr habsburgisch Aargau eroberet und d Dörfer a dr Aare sind derno bis 1798 im Territorium vo der Stadt Bärn gsi. Sid em Ändi vo der Helvetik ane 1803 ghört das Land zum Kanton Aargau.
Im 17. Joorhundert isch der Rootkanal bout worde, wo Wasser us dr Root abläitet und bis uf Rootrischt füert.
Vercheer
Ane 1857 isch d Ysebaanlinie vo Basel über Aarburg und Murgete uf Langete und Bärn eröffnet worde. Sid 2004 git s für d Neubaustreki zwüsche Rootrischt und Matstedde en Dunnel under em Gmeindbiet vo Murgete, dr Murgededunnel, wo ne Lengi vo 4745 Meter het.
Vo Murgede us goot sid 1864 e Holzbrugg über d Aare.
Hayange
Hayange (lothr. Heengen/Héngen, ditsch Hayingen) ìsch e frànzeesche Stàdt ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem ìm Arrondissement Thionville.
Geogràfi
Hayange lijt ìm Fenschdàl, rund àcht Kilometer sìdweschtlich vun Thionville uf re Heche zwìsche 176 und 344 m ìwer em Meeresspiejel. Züe Hayange ghert àui s Derfel Marspich (patois Maaspich).
Gschìcht
Hayange ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 821 àls Heingen (875: Hainges, 1067: Haenges, 1363: Haienges), Marspich ànne 821 àls Marxbach.
Kloster St. Urban
S Chloschter Sant Urbe ist es Chloschter vo de Zisterzienser gsi, wo im 12. Joorhundert i dr Landschaft Oberaargau gründet worden isch und hüt im Biet vom Kanton Luzärn i dr Schweiz liit.
Gschicht
D Fräiheere vo Langeschtei hend ane 1194 im Taal vo der Murg, noch bi der Aare, es Chloschter lo gründe. Do derzue sind Mönch us em Chloschter Lützel im Elsass cho. Sant Urbe het noch der Tradizion vo de Zisterzienser zu der Filiazion vom Chloschter Morimond ghört.
Im 13. Joorhundert isch d Chloschterziegelei berüemt worde, wo als äinzegi grossi, schön verzierti Bachstei gmacht het, wo me dermit s ganz neue Chloschter boue het. Im 18. Joorhundert isch s middelalterleche Chloschter abbroche und dur nes grössers im barocke Stil ersetzt worde.
Ane 1848 het der Kanton Luzern pschlosse, s Chloschter ufzhebe. Die grossi Biblioteek und s Archiiv sind uf Luzärn cho und mache hüt en bedütende Deil vo de alte Beschtänd vo der Zentral- und Unibiblioteek und vom Staatsarchiiv us. Ane 1873 het der Kanton i de alte Gebäu s Schpital für psychisch Chranki ygrichtet, wo hüt Luzärner Psychiatrii heisst.
Alberich Zwyssig
De Alberich Zwyssig (au: Alberik) (* 17. November 1808 z Baue; † 18. November 1854 z Mehrerau) isch en Zisterziensermönch gsi und het im 1841i de Schwiizerpsalm komponiirt.
De Alberich Zwyssig, wo ursprünglich de Vorname Johann Josef Maria gha het, isch z Baue am Urnersee gebore worde und ufgwachse. Er isch de dritti Sohn vo sine Eltere, em Johann und de Anna Maria Zwyssig gsi. Er und sini Brüedere Gerold und Peter Joseph sind musikalisch sehr begabt gsi. Im Johr 1821 isch de Zwyssig Schüeler und Sängerknabe im Chloschter Wettige worde und isch nach em Abschluss vom Gymi ins Chloschter iiträte. Sini Profess het er am 29. Aprile 1827 gha und derte sind Chloschtername Alberich übercho. D Priesterweihe het er vom Aposchtolische Nuntius Filippo de Angelis übercho. Im Chloschter het er als Lehrer gschaffet und er isch Sekretär vo de Äbt Alberich Denzler und Leopold Höchle gsi, zudem Chorleiter und Kapellmeischter. Unter anderem het er s Graduale «Diligam te Domine» komponiirt, en Messgsang wo am 5. Juli 1835 zum erschte Mol in de Wettiger Dorfchile ufgführt worde-n-isch. Der Messgsang isch d Vorlage für de Schwiizerpsalm gsi, wo de Zwyssig im 1841 zu eme Tekscht vom Leonhard Widmer komponiirt het.
Wo de Gross Rot vom Kanton Aargau im 1841 d Chlöschter ufghobe het und d Mönch numme 48 Stund Zit hei gha, ums Chloschter z verloh, isch de Alberich Zwyssig unter dene Flüchtling gsi. Einigi Johr sind d Mönch unterwegs gsi und nach em Sonderbundschrieg het de Zwyssig sechs Johr im Zisterzineserchloschter Wurmsbach Ufnahm gfunde, wo er Musiklehrer am Töchterinstitut isch gsi. Im 1854 hei d Wettiger Mönch, au durch d Unterstützig vom Zwyssig, z Mehrerau bi Breagaz e noii Heimat gfunde. So isch am 8. Juni 1854 im ehemolige Benediktinerchloschter d Territorialabtei Wettige-Mehrerau entschtande. Näbem Zwyssig und em Abt Leopold Höchle sind sechs witeri Patres und drü Brüedere derbi gsi. Z Mehrerau isch de Zwyssig scho bald an ere Lungeentzündig verstorbe. Bestattet worde isch er uf em Chloschterfridhof, aber im 1943 het me ihn exhumiirt und er isch am 18. November 1943 in sim Heimetort Baue wider bestattet worde.
Vex VS
Vex (fp. [ɛ̃ viː]) isch en Munizipaalgmei im Bizirk Ering im Kanton Wallis, Schwiz.
Geografii
Vex liggut ufer lingg Sita vam Rottu am Igang zum Eringertaal (fr. Val d'Hérens). Zer Gmei gcheerunt ds Doorf Vex, d Wiiler Les Prasses und Ypresses und di Turischtueerter Les Collons und Thyon. Vaner Gmeiflächi sind 36,6 % landwirtschaftlichi Flächi, 44,7 % Wald, 11,1 % Sidligsflächi und 7,5 % annri Flächine
Gschicht
Vex isch im 11.–13. Jh. zum eerschtu Mal erwäänts choo als Ves (1302 Vex), Thyon 1260 als Tyons.
Iwoner
Quälla: Bundesamt fer Statistik 2005 Dr Üsländerateil isch 2010 bi 12,1 % glägu.
Politik
Dr Gmeipresident va Vex ischt dr Daniel Defago (Stand Oktoober 2017).
Spraach und Dialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vanu 1311 Iwoner 92,8 % Französisch als Höiptspraach agigä, 2,9 % Titsch, 0,3 % Italienisch und 4 % annri Spraache.
Dr tradizionell Dialäkt va Vex gcheert zum Frankoprovenzalischu.
Josef Reinhart
Dr Josef Reinhart (* 1. Septämber 1875 z Rüttene SO; † 14. April 1957 z Soledurn) isch e Schwiizer Mundartschriftschteller us em Kanton Soledurn gsi.
s Läbe
Dr Reinhart isch i dr Nöchi vo dr Kantonshauptstadd Soledurn, uf em ene Buurehof bi Rüttene, wo Galmis heisst, ufgwachse. Si Vatter hed Franzsepp Reinhart gheisse und sini Muetter Katarina, vo ledig Katarina Gaugler. Vom 1894i a hed er als Lehrer z Niderärlischpach und sid 1900 a dr Bezirksschuel z Schönewärd gschafd. Dört isch er, wo im Soledurnische als Katolik ufgwachsen isch, zu de Chrischtkatolike cho. Wo-n-er den z Berlin, z Nöieburg und z Bärn gstudiert gha het, isch er im 1912i Dütschlehrer am Lehrerseminar z Soledurn worde. Vo denn a hed er mid synere Frau, dr Ida Buser, und mid de vier Chind z Soledurn gwoont.
s Schaffe
1897 hed dr Reinhart es Büechli mid em Titel Liedli ab em Land useggä und vier Joor spöter no eis, wo Gschichtli ab em Land gheisst. Zu sym erschte Liederbuech hed er über die Mundartgedicht gschribe:
Drufabe si vo im immer wider Gedicht und Prosategscht, Churzgschichte und anders usecho, alls im Soledurner Landtialäkt vom Jurafuess gschribe. Mid dr Zyt hed dr Reinhart denn au Sache im Standarddütsch verfasst, vor allem Jugetbüecher. I dr Schrift Dr Galmisbueb vom 1922i hed dr Dichter vo synere eigete Jugetzyt i däm Waldtaal bi Rüttene gschribe und im Wärch Dr Schuelheer vo Gummetal us em 1925i über syni erschti Lehrerzyt. Dr Charles Linsmayer seit, ass dr Reinhart mit de Arbete vo dr Heimet und über bekannti Persone wie dr Pestalozzi zu synere Zyt zum ene Volks- und Jugetschriftschteller worde-n-isch.
Vo sym Heimetort im Galmis hed dr Reinhart gschribe:
Es baar vom Reinhart syne Gedicht hed dr Komponischt Casimir Meister, wo z Soledurn Singlehrer und Chordirigänt gsi isch, so glunge verdoont, ass sy bald zu beliebte Schwyzer Volkslieder worde sy, öppe s Mis Müeti het mer brichtet und D’Zyt isch do. Für s Lied S het deheim e Vogel gsunge, i der Hostet vor em Hus, wo vo Abschid und Heiwee redt, chunt d Melody vom Bärner Komponischt Carl Hess (1859–1912).
Dank sym Schrybe hed dr Reinhart Kontakt gha zum Sproochwüsseschafter Jost Winteler z Aarau und zum Bärner Germanischt und Schriftsteller Otto vo Greyerz und au zu anderne Mundartdichter und -dichtere i dr Schwiiz, em Simon Gfeller im Bärnbiet und dr Sophie Haemmerli-Marti im Aargau.
Er het es bar vo sine Wärch bim Suurländer Verlag useggä, und für dä het er au als Lektor gschaffet.
Eerige
Vo dr Universidääd vo Bärn hed dr Reinhart im 1936i dr Eeredoktor übercho, und im 1944i en Prys vom Schwiizerische Lehrerveräin, und im 1952i hed ihm di Schwiizerische Schillerschtiftig ire Prys zuegsproche.
Materiaal
Dr Nochlass vom Josef Reinhart wird im Schwiizerische Literaturarchiiv z Bärn ufbewaart.
S Archiiv vom Casimir Meister isch i dr Zentraalbiblioteek z Soledurn, das vom Carl Hess au im Schwiizerische Literaturarchiiv.
Givrins
Givrins (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Nyon im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Givrins isch e Hufedorf uf eme chlaine Chapf am Jurafueß. D Gmaiflechi umfasst 43,3 % landwirtschaftligi Flechi, 44,1 % Wald, 12,4 % Sidligsflechi un 0,3 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Givrins isch zum erschte Mol gnännt wore um 1087 as Givriacus (1145 Gevrins, 1155-85 Givriacum).
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 27,2 % gläge.
Religion
49,8 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 23,9 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,2 %, CVP 4,2 %, FDP 26,0 %, GLP 13,0 %, GP 8,0 %, SP 17,2 %, SVP 20,3 %, Sunschtigi 1,8 %.
Dr Burgermaischter vu Givrins isch dr Philippe Zuberbühler (Stand Merz 2014).
Choi Kyu-ha
Dr Choi Kyu-ha (rev. Rom. Choi Gyu-ha, McCune-Reischauer Choi Kyu-ha, koreanisch 최규하, hanja 崔圭夏; uf d Wält cho as Seook; * 16. Juli 1919 z Wonju, denn z Korea, im hütige Südkorea; † 22. Oktober 2006 z Seoul, Südkorea) isch e koreanische Politiker und Bresidänt vo Südkorea gsi.
Givrins
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,4 % gläge.
Choi Kyu-ha
Dr Choi het während em Zwäite Wältchrieg z Japan änglischi Sprooch und Literatur studiert und Politikwüsseschafte. Vo 1946 aa het er in dr provisorische Regierig z Südkorea gschafft. Er isch as Diplomat z Japan und z Malaysia gsi. Vo 1967 bis 1971 isch er Usseminister gsi und vo 1975 bis 1979 Brömieeminister. Noch em Mord am Presidänt Park Chung-hee isch er am 6. Dezämber 1979 dr viert Bresidänt vo Südkorea worde. E baar Dääg druf het dr Chun Doo-hwan am 12. Dezämber e Militärputsch gmacht und als Armeeschef am 17. Mai 1980 im ganze Land dr Usnaamzuestand usgrüeft. Im August 1980 isch dr Choi als Bresidänt zruggdräte.
Givrins
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 823 Yywohner 76,2 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 10 % Dytsch, 0,9 % Italienisch un 12,9 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Belz
Bălți ([], russisch Бельцы/Belzy, ukrainisch Бєльці/Bjelzi, dütsch Belz, jiddisch בעלץ/Belts) isch e Stadt z Moldawie. Si het 149'100 Ywohner (01.01.2011) und isch eso noch Chișinău (dütsch Kischinau) die zweitgrössti Stadt im Land, wenn mä Tiraspol nid in Betracht zieht, wo in Transnistrie lit, aber das isch hützudags de facto vo Moldawie unabhängig.
Belz isch s wichtigscht Industri-, Kultur- un Gschäftszentrum un s wichtigscht Verchehrsdräichrüz im Norde vo Moldawie. D Stadt lit in dr Belz-Steppe, rund 130 km nördlich vo Kischinau am Fluss Răut, eme Nebefluss vom Dnestr.
Im Johr 1620 isch Belz s erscht Mal gnennt worde als Teil vom Fürschtetum Moldau.
Jardin du Luxembourg
Dr Jardin du Luxembourg isch e staatlige Schlosspark im Bariser Quartier Latin (6. Arrondissement) mit ere Flechi vo 26 Hektare, wo früener e kööniglige Park gsii isch. D Aalag ghöört zum Palais du Luxembourg, wo dr Senaat dagt, die zweiti Kammere vom franzöösische Parlamänt.
Dr Jardin du Luxembourg isch im Norde begränzt vom Palais du Luxembourg, em chliinere Näbeschloss Petit Palais, wo dr Senaatsbresidänt si Amtssitz het, dr Orangerii und em Musée du Luxembourg, und im Oste vo dr Ecole des Mines. Er isch in zwäi Beriich iidäilt: um s Schloss het s Bluemebeet und Terrasse, wo sträng geometrisch aagläit si und scho sit em Aafang vom 17. Joorhundert e Bischbil si für die klassizistischi franzöösischi Gaardekunst, westlig und südwestlig drvo isch dr Gaarde in spöötere Zite im Stil vo de änglische Landschaftsgäärde freier gstaltet worde.
Ameisen
D Amäise (Formicidae) si e Familie vo Insekte innerhalb vo dr Ornig vo de Hutflügler (Hymenoptera, Apocrita). D Aagoobe zu wivil Amäisenarte es git, schwanke zwüsche 11'000 und öbbe 12'500, öbbe 200 von ene in Öiropa. Die eltiste fossile Fund stamme us dr Chriidezit und wärde uf en Alter vo 100 Millione Joor datiert. S Alter vo dr Grubbe wird aber uf mögligerwiis 130 Millione Joor gschetzt.
Alli bekannte Amäisenarte si in Staate organisiert. Si si die bedütendsti Grubbe vo öisoziale Insekte. Amäisestaate bestöön us e baar hundert bis meerere Millione Indiwidue. D Organisazioon vo Amäisestaate basiert uf Arbetsdäilig und es git immer wenigstens drei sogenannti Kaste: Arbäiter, Wiibli (Königin) und Männli. Im Geegesatz zu andere Hutflüügler, wo Staate bilde, si bi Amäise d Arbäiter grundsätzlig flügellos. Nume die gschlächtsrife Wiibli und d Männli häi Flügel. Wiibli und Männli mit Flüügel wärde für d Baarig ufzoge, und si verlöön iire Bau gliichzitig in groosse Schwärm. Noch dr Baarig stärbe d Männli, wäared d Wiibli d Flüügel abwärfe (oder abbisse) bzw. verliere und nöiji, äigeni Kolonie gründe oder in dr elterlig Bau zrugggöön, wo denn meereri Königinne koexistiere.
D Amäise lääbe uf vili verschiideni Wiise, vo nomadische „Jeeger“ über „Sammler“ und „Züchter“ bis zu Arte aane, wo Bilz as Naarigskwelle kultiviere: d Blattschniideramäise (d Gattige Atta und Acromyrmex). Es git Arte wo d Sklaverei kenne und Arbäiter vo andere Arte „versklave“ (zum Bischbil Polyergus rufescens), oder Sozialparasitismus, wo iiri Wiibli in Staate von ere andere Art iiwandere und iiri Noochkomme vo dene lön lo ufzie (zum Bischbil Anergates atratulus).
Amäisestaate häi e riisige Iifluss uf iiri Umwält. Si si wichdig für d Umschichdig vo de obere Ärdschichte, understütze dr Abbau vo pflanzligem Material, verbräite Pflanzesoome oder reguliere as Röiber d Beständ vo andere Arthropode.
D Amäise si nit nööcher verwandt mit de Termite, wo au käni Flüügel häi und Staate bilde. D Termite ghööre zun ere äigene Ornig, de Isoptera.
Christlich Demokratische Union Deutschlands
D Christlich Demokratische Union Deutschlands (churz CDU) isch e dütschi Partei, wo uff chrischtliche un demokratische Grundwerte zehlt.
Gschicht
D CDU in dr Sowjetzone isch aber politisch mit dr SED glichgschaltet worre, so dass d Kooperation vu dr Wescht-CDU igstellt worre isch. D Oscht-CDU isch aber nooch dr ditsche Wiidervereinigung 1990 dr Wescht-CDU biträtte. Mit Usnahm vu Bayere, wo sich dr Landesverband Chrischtlich Soziali Union (CSU) gnennt het, hän sich die weschtditsche CDU-Landesverbänd 1950 zue dr Bundes-CDU zsämmegschlosse. Mit dr CSU het mer sither im Bundestag e Fraktionsgmeinschaft.
D Gschicht vu dr Chrischtdemokrate (wie au vu dr Sozialdemokrate) im Saarland isch e besundere Fall, wil sich alli Parteie iber s Saarstatut in sich zerstritte hän. Zwische 1953 un 1960 het es dorum dert bis zue vier chrischtlich-konservativi (un zwei sozialdemokratischi Parteie) gä, wo sich vor allem in ihrer Haltig zue dr Zuekumft vom Saarland (Europastatut oder ditsches Bundesland) underschiide het. Zitwiis het es in sällere Zit au Versueche gä, im Saarland e CSU-Landesverband z etabliere. 1976 und bi dr Wiidervereinigung 1990 (DSU) het es noch emol Versueche gä, d CSU iber Bayern usz'dähne.
Aktuell
Noch de Bundesdagswahle 2005 het CDU under dr Angela Merkel e Koalition mit dr SPD bildet. D Merkel isch Bundeskanzleri worde und demit die erschti Frau in dem Amt. Noch de Bundesdagswahl 2009 het d Union mit de FDP e Koalition bildet. Vo 2013 bis 2021 het si wieder i dr große Koalition mit dr SPD regiert.
Europa
CDU un CSU sin Mitglid vu dr Europäische Volkspartei (EVP) un ihri Abgordnete im Europaparlament Mitglider vu dr EVP-Fraktion.
Surselvisch
Verbreitig
S Surselvisch wird im grööschte Deil vùm Bündner Oberland, de Surselva, gschwätzt. Scho immer dütschsproochig sin aber d Walserdörfer Obersaxe, Valsch, St. Martin ùn s Safiental mit de Gmeie Valendas, Versam, Tenna ùn Soofia. Usserhalb vùm Bezirk Surselva ghört au no Flims zum Surselvische Sproochbiet. Dernäbe isch s Surselvisch in Deil vùm Sutselvische Sproochbiet als Schriftsprooch bruucht worde. Wo 1944 e eigni Sutselvische Schriftsprooch gschaffe worde isch, sin die Gmeie Bonaduz, Rhäzüns, Ems ùn Trins im Bezirk Imbode bim Surselvische blybe. Im Rescht vo de Sutselva isch sowiiso vor allem Dütsch als Schriftsprooch bruucht worde. Dernäbe isch s Surselvisch au im Oberhalbstei langi Zyt als Chilchesprooch bruucht worde.
Vo dänne Gmeie wo traditionell Surselvisch gschwätzt wird, hen hüt no di meischte e romanischi Mehrheit. D Ussnaame sin Flims, Laax, Schnaus, Ilanz, Kästris, Surcuolm ùn Duvin. Usser z Flims het aber in all dänne Gmeie in de Volchszäälig 2000 e Mehrheit aagee, dass si im Alldaag au Romanisch schwätze, au wänn es nit die beschtbherrschti Sprooch vo de Mehrheit isch. Z Ilanz isch die Mehrheit aber mit öbe 51 % sehr chnapp, ùn d Ùmgangssprooch vo Ilanz isch vor allem Dütsch. In öbe de Hälfti vo de Gmeie het s Romanisch no e Mehrheit als beschtbherrschti Sprooch vo über 70 % oder 80 %. De hööggscht Wärt het Vrin mit über 95 %. Als Ùmgangssprooch wird's no in fascht alle Gmeie vo mindeschtens 70 % bruucht; in über de Hälfti sogar vo über 80 %, ùn in öbe eme Drittel vo über 90 %. Insgsamt hen in de Surselva in de Volchszäälig vo 2000 70,1 % aagee, dass si im Alldaag Romanisch schwätze, ùn 58,3 % hen Romanisch als die Sprooch aagee, wo si am beschte bherrsche.
Ilanz ùn Flims sin die einzige Gmeie, wo nùmme Dütsch als Amtssprooch bruuche, ùn zämme mit Schnaus di einzige, wo Romanisch nit d Hauptschuelsprooch, sùndern nùmme e Fach isch. In de Cadi im Weschte ùn im Lugnez wird aa Schuele au datsächli ùff Surselvisch ùnterrichte; in de meischte Gmeie vo de Gruob het mer inzwüsche au s Rumantsch Grischun yygfiert.
Abgränzig ùn Innegliidrig
Zämme mit em Sutselvische ùn Surmeirische wird s Surselvisch mangmool als eini vo de „Rheinische“ Mùndarte bezeichnet. Die Mùndarte hen zum Byspil gmeinsam, dass die Vokal ü ùn ö zue i ùn e entrùndet worde sin. In de Engadiner Mùndarte sin die Vokal dergäge erhalte: surs. mir ‚Muur‘ ùn egl ‚Aug‘, engad. mür ùn ögl. Bim Satzbau (Syntax) git es usserdäm Ùnterschid, wie dass im Engadinische e diräkts Objekt mit de Präposition a yygleitet wird: hest vis a Peider? ‚hesch de Peter gsee?‘ statt has viu Peider? im Surselvische. Dernäbe hen die rhynische Mùndarte bim Wortschatz Gmeinsamkeite: surselvisch gie, sutselvisch ea, surmeirisch gea ‚joo‘, aber engadinisch schi, surs. entscheiver, suts. & surm. antschever ‚aafange‘, aber engad. cumanzar/cumanzer oder tat ‚Grossvater‘ aber Putèr non bzw. Vallader babsegner.
Sproochstrùktuur
S Surselvisch isch einer vo de am beschte sproochwüsseschaftlig bschriibene Dialäkt vùm Bündnerromanische. Dialäktologisch isch es dergäge änder schlächt erforscht.
Ortografi
D Ortografi vùm Surselvische isch in de Regel sehr nooch aa de Ussprooch. D Betonig isch meischt ùff de vorletschte Silbe oder ùff de letschte. In nit-betoonte Silbe werde d Vokal meischt zumene Schwa.
Bad Wildbad
Bad Wildbad (amtlich Bad Wildbad) ischt a Kurstadt em Landkroes Calb en Bade-Wirttebärg.
Surselvisch
Fonologi
S Surselvisch het 22-23 Konsonantefonem, wo in derre Tabelle ùffgfiert sin: D Ussprooch vùm /r/ isch je nooch Dialäkt en Zungespitze-r oder en Zäpfli-r. Di stimmlose Plosiv /p t c k/ sin nit behuucht ùn /b d ɟ g/ sin ganz stimmhaft. Im Surselvische git es e Ussluutverhärtig, so dass di stimmhafte Plosiv ùn Frikativ am Änd vùmene Wort stimmlos wärde: clav ‚Schlüssel‘ >, buob ‚Bueb‘ > oder glieud ‚Lüt‘ >. E wyteri fonologischi Regel isch dass im Ussluut nooch  ùn  nit ussgsproche werde: dent ‚Zaan‘ >, grond ‚gross‘ > , cauld ‚warm‘ > , aunc ‚no‘ >  oder saung ‚Bluet‘ >. Usserdäm wird -r im Ussluut bi de Infinitiv vo bstimmte Klasse vo Verbe ùn bi Substantiv wo ùff -er ände, nit ussgsproche: luvrar ‚schaffe‘ >, temer ‚fürchte‘ > , scaffir ‚schaffe‘ > oder nurser ‚Schoofhirt‘ >. Usserdäm wird vor Konsonate palatalisiert; vor stimmlose Konsonante un Nasal zue [] ùn vor stimmhafte Konsonante zue []: scaffa ‚Chaschte‘ >, smiul ‚e weng‘ > , snuezi ‚Schregg‘ > , sgarscheivel ‚schreckli‘ >  oder sbagl ‚Fääler‘ >.
De Vokal // (z. B. cudisch ‚Buech‘) isch im Surselvische änder marginal, ùn wird vo mangi Sproochwüsseschaftler nit als e eiges Fonem aagluegt. D Betonig isch meischt ùff de letschte, sùnscht au ùff de vorletschte Silbe. In nit-betoonte Silbe wärde d Vokal //, // ùn // zumene Schwa abgschwecht (z. B. in casa ‚Huus)‘, wo als [] oder [] ussgsproche wird.
Bad Wildbad
Geografi
Bad Wildbad leit em Dal vo dr Enz, eme Nebefluss vom Negger.
D Gmarkong setzt sich zemme ous 5,2 % Landwirtschaftsfleche, 89,9 % Wald, 4,3 % Sidlongsfleche ond 0,6 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zua Bad Wildbad d Stadtdoel Aichelberg, Calmbach ond Wildbad em Schwarzwald.
Surselvisch
Fonologi
Im Surselvische git es usserdäm d Diphthong, , , , , , , , , , , ùn d Triphthong , ,  ùn.
Bad Wildbad
Gschicht
Bad Wildbad ischt zom erscht Mol gnennt worde em Johr 1345 als Wiltbade.
Verwaltong
Bad Wildbad hot mit dr Gmoede Enzkleschderle ond Heefa a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Bad Wildbad ischt dr Klaus Mack.
Surselvisch
Byspiil
''L'uolp era puspei inagada fomentada. Cheu ha ella viu sin in pegn in tgaper che teneva in toc caschiel en siu bec. Quei gustass a mi, ha ella tertgau, ed ha clamau al tgaper: „Tgei bi che ti eis! Sche tiu cant ei aschi bials sco tia cumparsa, lu eis ti il pli bi utschi da tuts“.''
Bad Wildbad
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Bad Wildbad ghert zom Schwäbisch.
Surselvisch
Byspiil
Übersetzig: De Fùggs isch wiider emool hùngrig gsi. De het er ùff ere Danne en Raab gsee, wo en Stüggli Chääs im Muul gha het. Des dät mer schmögge, het er gmeint, ùn er het em Raab zuegruefe: „Wie schöön du bisch! Wenn dyn Gsang gnau eso schöön isch wie dyn Ussgsee, no bisch du de schönst vo allene Vögel“.
Regierung Schottenstein
D Regierig Schottenstein isch vum 10. Novämber 1900 bis 15. April 1901 d Landesregierig vu Wirttebärg gsii.
1707
uf d Wält chuu
Datum nit bekannt:
Théâtre National de l’Odéon
S Théâtre National de l’Odéon isch e franzöösischs Staatstheater z Baris.
Gschicht
S Theater goot uf e königligs Patänt vom 10. August 1779 zrugg. Doodin het dr Köönig Ludwig XVI. beschlosse, e Theater im Quartier Latin, em Studänteviertel und grad näben em Palais du Luxembourg für d Comédie-Française ufzdue. Es isch 1782 under em Naame Théâtre Française iigweit worde und und het 1900 Blätz. Ass es Sitzblätz im Parkett gee het, isch für die Zit ungwöönlig gsii.
Im 19. Joorhundert het mä dört Opere, romantischi und denn realistischi Stück ufgfüert, aaspruchsvolli Unterhaltigsstück und Melodrame. Beliebti Autore si under andere dr Gioachino Rossini, dr Alfred de Musset und dr Alexandre Dumas dr Elteri gsi.
S Odéon het im früeje 20. Joorhundert under de Diräkter André Antoine (1906–1914) und Firmin Gémier (1922–1933) Höepünkt erreicht, wo s Repertuar vom zwäite Huus vo dr Comédie-Française um erfolgriichi Komödie beriicheret het.
Vo 1946 bis 1959 het s Theater Salle Luxembourg ghäisse, währed mä em Stammhuus vo dr Comédie-Française Salle Richelieu gsäit het. Am 1. Septämber 1959 het s dr Naame Théâtre de France überchoo und isch am 21. Oktober 1959 mit Tête d’or vom Paul Claudel als sälbstständigs Theater iigweit worde.
Dr Theaterläiter Jean-Louis Barrault het mit dr Madeleine Renaud zämme Uruffüerige und Erstuffüerige vo zitgenössische Dramatiker wie dr Eugène Ionesco, dr François Billetdoux, d Marguerite Duras, dr Edward Albee, dr Samuel Beckett und dr Jean Genet bote und het Klassiker wider ufgnoo und Wärk vom Jean Giraudoux, Luigi Pirandello, Paul Claudel und Jean Anouilh. Dr Barrault het im Théâtre de France au s Theâtre des Nations mit fremdsproochige Uffüerige vo usländische Ensembles lo ufdrätte. 1967 isch s Studiotheater Le petit Odéon mit 110 Sitzblätz und ere 10 m²-Büüni iigrichdet worde.
Während dr Mairevolte 1968 hai Studänte s Theater meereri Wuche bsetzt und dr Barrault het s müesse ufgee. Sit 1971 isch dr Naame wider Théâtre National de l’Odéon. Noch em Pierre Dux und em Jacques Toja isch 1983 dr François Barachin Intendant worde, während dr Giorgio Strehler zum Läiter vom Théâtre de l’Europe, wo im Odéon residiert, ernennt worden isch.
Im Merz 1990 het dr Lluis Paqual d Läitig vom Odéon übernoo, und es isch nume as Europa-Theater brucht worde. Dr Strehler isch Bresidänt worde vom Verband vo de Europäische Theater (Union des Théâtres de l’Europe), wo im Odéon dehäi isch. 1996 het dr Georges Lavaudant d Läitig vom Theater übernoo.Denn isch s restauriert und dr ganzi Apparat isch ernöiert worde und im Joor 2006het mä s widereröffnet.
Erzbistum Strassburg
S Erzbistum Stroossburg (lat.: Archidioecesis Argentoratensis o Argentinensis) isch e immediats Erzbistum vo dr römisch-katholische Kiirche vo Frankriich.
Si Gebiet umfasst d Region Elsass, bestoot also us de Departemänt Bas-Rhin (Niiderrhii) und Haut-Rhin (Oberrhii).
Gschicht
S Bistum Stroossburg wird zum erste Mol im Joor 343 erwäänt, wo der Bischof Amandus am Konziil z Serdica gsi isch, und het sit dr Karolingerzit zu dr Kiircheprowinz Mainz ghöört. Im 12. Joorhundert isch s in acht Archidiakonat iidäilt worde, wo alli zum Domkapitel ghört häi. Im 15. Joorhundert het s Bistum 448 Pfarreie in 14 Dekanat gha. Wäge dr Reformazioon isch d Zaal vo de Pfarreie im 17. Joorhundert nume no 162 gsi.
Scho im 10. Joorhundert het dr Bischof s Münzrächt und d Groofewürde gha und het im Lauf vo de Joorhundert e Territorium chönne ufbaue. S Hoochstift Stroossburg isch zwar seer versplitteret gsi, het aber e Gröössi vo 1400 Kwadratkilometer gha. D Residänz vom Bischof, wo für sini französische Ländereie sit 1687 em Köönig vo Frankriich dr Läächeäid gläistet het, isch mäistens z Dachstäi oder z Zabere gsi.
S Domkapitel isch 888 as Mariebrüederschaft vo dr Domkiirche gründet worde und isch scho am Aafang vom 11. Joorhundert wirtschaftlig sälbständig und unabhängig vom Bischof gsi. Zerst het s zwüsche 30 und 50 Mitgliider gha, 1364 isch iiri Zaal uf 24 festgleit worde. Die häi sit em 13. Joorhundert wenigstens müesse Freiherre si und uf dr Site vo dr Mueter und vom Vater 16 Aane ha.
Wo die alte Familie vom Elsass im 15. Joorhundert usgstorbe si, het s hochadlige Kapitel nume no landfremdi Kandidate gfunde. Dr letscht elsässisch Domherr söll 1456 gstorbe si. D Usenandersetzige, wo zum Däil massiv gsi si, si im 15. Joorhundert au uf em Konzil vo Baasel usdräit worde. Wil s Gäld knapp worde isch, het mä 1650 s Kapitel organisiert in zwölf Kapitularkanoniker mit em Bischofswaalrächt und zwölf anderi Domherre, wo schlächter dotiert gsi si.
Noch em Dütsch-Französische Chrieg 1870/71 isch s Bistum (wie au s Elsass und Lothringe) wider an Dütschland gfalle. S Bistum isch de dütsche Bistümer gliichgstellt worde, het aber immer as en Usnaamgebiet gulte. Wo s im Versailler Verdraag 1919 wider zu Frankriich cho isch, het s s Rächt uf e freiji Bischofswaal wider verloore, het aber zämme mit em Bistum Metz immer no e kiirchligs Usnaamgebiet vo Frankriich bildet und het im Gegesatz zu de andere Bistümer im Land e Kiirchestüür iizooge. Zum Aalass vom Bsuech vom Bapst Johannes Paul II. im Bistum am 1. Juni 1988 isch es zum Erzbistum erhobe worde, aber ooni dass es Sitz vom ene Metropolit worde weer.
Steve Jobs
Dr Steven „Steve“ Paul Jobs (* 24. Februar 1955 z San Francisco, Kalifornie; † 5. Oktober 2011 z Palo Alto, Kalifornie) isch e amerikanische Undernähmer gsi. Er isch e Mitgründer und während Joore dr CEO vo Apple gsi und eine vo de bekanntiste Persönlikeite vo dr Kompiuterindustrii. Zämme mit em Steve Wozniak und em Ron Wayne het er 1976 Apple gründet und het ghulfe, s Konzept vom Häimkompiuter mit em Apple II z popularisiere. Dr Jobs isch au dr Gschäftsfüehrer und Hauptaktionär vo de Pixar Animation Studios und noch ere Fusion dr grösst Äinzelaktionär vo dr Walt Disney Company gsi. Sis Vermööge isch im Merz 2011 vom Wirtschaftsmagazin Forbes Magazine uf 8,3 Milliarden US-Dollar gschetzt worde.
Ihringen
Geologi
Ihringe lit in d Rhienebeni am Fuess vum Kaiserstuehl. D Kaiserstuehl isch ä erloschene Vulkan, un sini Häng sin meterhoch - bis zu 30 Meter - mit Less bedeckt. Während de Räbflurbereinigunge in de 1970er Johr sin üs de urspringliche kleine Räbterrasse grossi Terrasse gmacht woore, was vun viile als Sind an de Landschaft empfunde woore isch. Bi Flurbereinigunge in de letschte Joohr isch ma aber ä weng behuetsamer gsii.
Gmeigliderig
D'Gmeind setzt sich zämme üs d Ortschafte Ihringe un Wasewiiler.
Gschicht
Ihringe isch s erschte Mol 962 als Uringa in-erä Urkund erwähnt wore. Yber d'Markgrafschaft Bade-Durle isch es zum Grossherzogtum Bade kumme. Siter 1952 ghärt d Ort zue Bade-Wirttebärg.
Religione
Ihringe isch sitter där Reformation evangelisch; Wasewiiler isch aber remisch-katholisch blibe. Wäge däm isch ai in beide Ort ä Kirch. Z Ihringe stoht ä Evangelischi Kirch, wo anne 1874 nei baud woore isch. Z Wasewiler stoht am Berg d katholisch Kirch. Zue de Evangelische Kirchegmeind ghääre 3200, zu de Katholische 1600 Lit vu Ihringe un Wasewiiler.
Z Ihringe het s bis 1938 ai e jidischi Gmei gää. 1925 het s 125 jidischi Persone gää, 3,7 % vu dr Gsamtbevelkerig. Mittelpunkt fir d Gmei isch e 1864 fertiggschtellti Synagog gsii, wu ne Vorgängerboi ersetzt gha het. Wie an andere Ort isch ai des Bauwerk in der Pogromnacht dur Brandstiftig zerstert wore. Di jidisch Gmei het ai e Fridhof, wu weschtlich vu Ihringe noch bstoht. Er isch 1990 un 2007 stark gschändet wore.
Wasewiiler
Wasenwiiler isch s erschte Mol 1000 in-äre Urkund erwähnt wore. 1974 isch es zu Ihringe igmeindet wore.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Verkehr
Beidi Ortschafte sin mit Friburg im Brisgau und Brisach am Rhiin durch d S-Bahn (Brisgau-S-Bahn) mitenander verbunde.
Bildig
Mit d Niinlindeschuel git's in Ihringe e Grund- un Hauptschuel, in Wasewiiler stot mit d Mambergschuel e reini Grundschuel. Zuesätzlich git's mit d Albertschuel ai noch e Ferderschuel. Üsserdem git's drei Kindergäärde, vu dene einer durch d evangelisch Kirch betribe wird.
Musee
In Ihringe git's e Heimetmuseum.
Müsik
Es bstehn mehreri Orchester. S'wohl bekanntischt isch dr Fanfarezug Kaiserstüehler Herolde. Usserdem müsiziere dr Müsikverei Ihringe und in Wasewiiler d'Winzerkapelle Wasewiiler.
Bauwercher
Die evangelisch Kirch isch des wohl am meischte besuecht Bauwerch vun Ihringe. Die kunstvolle Glasfenschter sin e Bsuech wert. Vieli Bsuecher füehle sich an de Mark Chagall erinneret. Aber Entwurf un Herstellig het dr Glaskinschtler Valentin Feuerstein üs Neckarsteine 1975/76 bsorgt. D'Fenschter verzelle elementari Gschichte üs dr Bible. Im Nordschiff finde sich zehe aldtestamentlichi Theme vun dr Schepfig bis zue dr Prophete. Im Sidschiff sin die zwelf Evangeliefenschter zu betrachte. Im estliche Chorruum zeigt sich s'Trinitätsfenschter, während zwei Großfenschter mit Darstellige üs dr Offebarig sich uf dr weschtliche Empore befinde. D'Kirch isch am Dag uf. E gleine Kirchefiehrer lit üs.
Regelmässigi Verastaltige
Jeder Summer finde d'Ihringer Widäg statt, 2012 vum 8. bis 12. Juni.
Vinelz
Vinelz (frz. verautet Fenil) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Seeland im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Vinelz ligt am rächte obere Änd vom Bielersee am Fuess vom Schalterain. D Gmeindsflächi bsteit us 52,7 % langwirtschaftlecher Flächi, 36,5 % Waud u 10,8 % Sidligsflächi. D Nachburgmeinde si Lüscherz, Brüttele, Eiss u Erlech.
Gschicht
Vinelz isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1228 aus Fenis. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Erlech ghört.
Religion
79,5 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 12 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 25,4 %, CVP 2,0 %, EVP 1,3 %, FDP 6,6 %. GLP 7,4 %, GP 8,8 %, SP 14,5 %, SVP 28,9 %, Suschtigi 5,1 %.
Gmeindspresidäntin vo Vinelz isch d Rita Bloch-Gutmann (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,5 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 735 Ywohner 92,1 % Dütsch aus Houptsprach aaggää u 5,3 % Französisch.
Dr Dialäkt vo Vinelz ghört zum Hochalemannisch.
Galeere
E Galeere isch e mediterrans Chriegsschiff im Mittelalter und dr früeje Nöizit gsi, wo gruederet worde isch. Tüpischi Kennzeiche si e schlanke und flache Rumpf, e Räije vo Rueder, e Hilfsbeseeglig und e Überwasserrammsporn am Bug.
Umgangssproochlig wird dr Begriff "Galeere" au für die antike Vorgänger vo de äigentlige Galeere bruucht, däilwiise sogar as Sammelbegriff für alli historische gruederete Chriegsschiff.
D Entwigglig
Mit de Chrüzzüüg isch dr Seevercheer im Middelmeerruum schnäll gwaggse und vor allem italiänischi Stedt wie Genua und Venedig häi drvo brofitiert. Si häi Flotte baut zum iiri Handelswääg und Niderlassige z schütze und häi uf gruedereti Chriegsschiff gsetzt, wo Kopie vo antike Dromone mit e baar arabische Nöierige gsi si. Am Ändi vom 12. Joorhundert isch d Galeere entstande: e flinks Schiff, wo schnäll het chönne d Richdig andere, äi Räije vo Rueder ghaa het, e Vorsteven mit ere Ramme über Wasser, wo schnäller as d Dromone gsi si und manöwrierbarer as die arabische Dau. Vom 13. Joorhundert si alli Chriegsschiff im Middelmeerruum Galeere gsi und im 14. Joorhundert si si perfekzioniert worde. S Heckrueder isch iigfüert worde und e Takelaasche mit zwäi Mäst. Im 15. Joorhundert isch no e dritte Mast am Bug drzuechoo.
Wo im 15. Joorhundert d Kanone ufchoo si, het mä sä au uf Galeere afo iisetze und sä eso installiert, ass si diräkt in dr Faarrichdig gschosse häi.
Im Marinemuseum z Istanbul cha mä d Galeere Kadirga (türkisch für „Galeere“) ooni Mäst aaluege. S Schiff stammt us em spoote 15., anderi sääge us em 16. Joorhundert und isch die äinzigi Galeere uf dr Wält, wo erhalte isch. Si isch bis 1839 im Dienst gsi. Si isch 37 m lang, 5,7 m bräit und het e Diefgang vo öbbe 2 m. 144 Ruederer si an 48 Rueder gsässe. S Schiff isch 140 Donne schweer.
Die nordafrikanische Korsare vo de Barbareskestaate häi für iiri Raubzüüg uf em Middelmeer chliineri und flinkeri Galeere vorzooge, die sogenannte Fusta mit 15 bis 22 Ruederbänk.
Ludwig der Fromme
Dr Ludwig I., au Ludwig dr Fromm, frz. Louis le Pieux (* Juni/August 778 z Chasseneuil bi Poitiers; † 20. Juni 840 z Ingelheim am Rhii), isch König vom Fränkische Riich (z Aquitanie sit 781, im Gsamtriich sit 814) und Kaiser (813–840) gsi. Er isch dr Sohn und Nochfolger vom Karls em Grosse gsi und het zerst mit däm siiner Reformpolitik mit Erfolg witergmacht. Siini eigene Söhn hai en zweimol, 830 und 833/34, für e Ziit lang wäge dr Erbfolg abgsetzt. Mit dr Ordinatio imperii het er brobiert e fränkischs Grossriich z schaffe, wo chönnt überläbe. Drei Johr noch siim Dod isch s Frankeriich vo siine Söhn im Verdrag vo Verdun (843) ufdeilt worde und nume no eimol under em Karl em Dicke für e baar Johr wider vereinigt gsi.
Kumaragupta I.
Dr Köönig Kumaragupta I. (au Kumara Gupta, Mahendraditya; † 455) het vo 415 bis 455 im nordindische Riich vo de Gupta gherrscht.
D Inschrifte vo Bilsad si dr eltiste Noochwiis vo sinere Heerschaft. Si göön uf s Joor 96 vo dr Ziträchnig vo Gupta zrugg, s Joor 415.
Dr Soon vom Chandragupta II. het lang regiert und in dere Zit s Riich innerlig konsolidiert. Er isch zwar Hindu gsi, isch aber bekannt für si religiöösi Toleranz und umfangriiche Stiftige an hinduistischi, buddhistischi und jinistischi Chlöster. Die buddhistische Chlöster häi sich zu Finanzzentre entwicklet, und die hinduistische häi iire Landbesitz mee und mee vergröösseret.
Am Ändi vo dr Regierigszit vom Kumaragupta I. het dr Brinz Skandagupta s Riich vor eme groosse Ufstand vom Stamm vo de Pushyamitras am Narmada-Fluss grettet. En Inschrift verzellt, ass dr Kumaragupta I. ere Hunneschlacht gfalle sig und ass dr Skandagupta d Hunne gschlaage het. Dr Skandagupta (reg. 455-67) het dr Chronbrinz Purugupta verdrängt, het 458 d Huna, die sogenannte Wisse Hunne, no chönne abweere und isch dr vorletscht bedütendi Gupta-Köönig gsi.
Kshatriya
Kshatriya (Sanskrit क्षत्रिय, m.,, Chrieger) isch im indische Kastesüsteem d Bezäichnig für d Mitgliider vom zwäite Stand (Varna), wo ursprünglig hauptsächlig us Chrieger, Fürste und Köönig (Raja) bestande het.
Es isch iiri Ufgoob, d Gmäinschaft z beschütze und dorum si Daatchraft und Unternäämigsgäist (Rajas) wichdigi Äigeschafte. Dr ächti Kshatriya sött bekämpfe, was nid woor isch, und baraat si, s grächte Süsteem, Gsetz und Rächt, d Woolfaart und dr Woolstand vom Land z verdäidige, wie au die moralischi Grundornig und -orientierig vom Volk. Do drzue ghöört, ass er de Schwache und deene wo in Not si, wurd hälfe.
Hüte si d Kshatriyas nüme so wichdig wie in früenere Gsellschafte. In iirem ursprünglige Metiee, dr Politik, si hüt e Hufe Inträssegrubbe aktiv, und die politischi Heerschaft häi si scho in dr Zit vo de islamische Riich in Nordindie verloore. Im milidäärische Beriich häi sich bsundrigs au d Sikhs chönne etabliere.
Regierung Breitling
D Regierig Breitling isch vum 15. April 1901 bis 3. Dezämber 1906 d Landesregierig vu Wirttebärg gsii.
Hayes (Moselle)
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Hayes lijt 15 Kilometer nordeschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 207 und 307 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghert àui no s Derfel Marivaux.
Gschìcht
Hayes ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1018 àls Herede (1085 Heis).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Hayes ìsch. Hayes ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Hayes ghert zem Lorrain.
Kanton Markolsheim
Dr Kanton Markelse (amtlich: Canton de Marckolsheim) isch bìs März 2015 e Untergliderung vom Arrondissement Schlettstadt-Eerstain (Sélestat-Erstein) im Département Niderelsass (Bas-Rhin) in dr Region Elsass in Frankrich gsin.
Gschichte
Mit dr Gründung vom Arrondissement am 17. Februar 1800 isch dr Kanton als Teil vom domolige Arrondissement Barr nej zuegschnitte worde. Am 10. Februar 1806 isch us em Arrondissement Barr s'Arrondissement Schlestadt worre.
In dr ditsche Zit von 1871 bis 1919 het es keini witeri Untergliderung vom domalige "Kreis Schlettstadt" gewe.
Sit 28. Juni 1919 isch dr Kanton wiider Teil vom Arrondissement Schlettstadt, wo am 24. Mai 1974 zum Arrondissement Schlettstadt-Eerstain zammeglegt worde isch.
Zum 22. März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wora.
Geographi
Dr Kanton hàt im Norde an dr Kanton Benfeld granzt, im Oschte an Ditschland mit em Ortenaukreis und em Landkreis Emmedinge im Regierungsbezirk Friburg (Bade-Wirdeberg), im Süde an dr Kanton Andelse im Arrondissement Colmer im Département Owerelsass (Haut-Rhin), im Südweschte an dr Kanton Rappschwihr im Arrondissement Rappschwihr, (ewefalls im Département Owerelsass) und im Nordweschte an dr Kanton Schlettstadt.
Gmeinde
Dr Kanton Markelse bstoht üs 21 Gmeinde ghet:
Sozialdemokratische Partei Deutschlands
Die Sozialdemokratischi Partei vo Dütschland (churz SPD) isch e dütschi Volkspartei und die eltisti Partei z Dütschland, wo im Parlament verdräte isch. As erste Vorlöifer vo dr Partei gälte dr Allgemäini Dütschi Arbäiterveräin, wo 1863 gründet worde isch, und die Sozialdemokratischi Arbäiterpartei us em Joor 1869.
D SPD isch zur Zit (2021) in zäh Länder an dr Regierig bedäiligt, in sibe von ene stellt si dr Regierigsschef. Uf Bundesebeni stellt si sit Dezember 2021 mit em Olaf Scholz dr Bundeskanzler in ere Ampelkoalition mit Grüene und FDP.
D Jugendorganisation vo dr SPD sin d Jusos.
Bardeipolitik
S Sälbstverständnis vo dr SPD, wo si au in iire Bardeiprogramm brobiert z tradiere, umfasst politischi Inhalt und langfristigi Ziil, wo nit zu Gunste vom ene churzfristige Vordäil sötte ufgee wärde. Iir Grundsatzbrogramm begrift si as „moralischi Rächtfertigung für iiri Politik“.
Die Grundsatzbrogramm si vo dr SPD in dr Vergangehäit beschlosse worde:
Am Aafang isch d SPD e sozialistischi Arbäiterbardei gsi. Si het sich mee und mee bis zum Godesbärger Brogramm zun ere sozialdemokratische Volksbardei entwigglet. Im „Hamburger Brogramm“, wo im Joor 2007 beschlosse worde isch und bis hüt gültig isch, isch s Ziil vo dr Bardei mit Hilf vo dr „solidarische Meerhäit“ z regiere. Dr demokratisch Sozialismus wird as e „Wision von ere freie, grächte und solidarische Gsellschaft“ as „duurendi Ufgoob“ uuseghobe und „die soziali Demokratii“ as s „Brinzip vom Handle“ bezäichnet.
Freihäit, Grächtikäit und Solidaridäät si noch em Hamburger Brogramm für d SPD d Grundwärt vom Demokratische Sozialismus. So isch die soziali Grächdikäit äini vo iire wichdigste politischen Läitwärt. Die koordinierti soziali Määrtwirtschaft söll gsterkt und iiri Erdrääg fäär verdäilt wärde, wil das as nöötig für e Woolstand vo dr Gsamtbevölkerig aaglueg wird. D SPD dänggt, ass au in dr Zuekumft e starke Staat und e handligsfähige Sozialstaat nöötig wird si, zum die schwechere Bevölkerigsgrubbe chönne schütze. Si läit Wärt uf e Finanzpolitik, wo „nit uf Chöste vo de zuekümftige Generazione“ gestaltet isch und langfristig dr Staatsverschuldig en Ändi wurd mache. Under em Stichwort vorsorgende Sozialstaat wärde Änderige am Sozialsüsteem begrüesst, wo d Äigeverantwortig wurde sterke und wo im Raame vo dr Agenda 2010 realisiert worde si.
Gsellschaftspolitisch understützt d SPD Bürgerrächt, d Öffnig vo dr Gsellschaft und Bürgerbedäiligung. Ussepolitisch will si dur en Usgliich vo de Inträsse dr Friide uf dr Wält sterke. D Globalisierig söll „dur e demokratischi Politik“ gstaltet wärde. D SPD will die Öiropäischi Äinigung erwitere und verdiefe.
Intern cha mä d SPD in eender linggi Sozialdemokrate iidäile, wo sich im Forum Demokratische Linke 21 und dr Parlamentarische Lingge organisiere, und in gemässigt konserwative Sozialdemokrate, wo sich im Seehäimer Krais beziejigswiis im Forum Nürmbärger Middi dräffe. Zletscht het sich mit em Netzwärk Berlin e nöiji Generazion zämmegschlosse, wo gege die dradizionalistischi Flügelbildig isch. Wääred die gmässigt konserwative Sozialdemokrate dr Reformkurs, wo dr Gerhard Schröder iigläitet het, braktisch ooni Vorbehalt understütze und sich generell an dr politische Middi orientiere, kämpfe die lingge Sozialdemokrate für e klassischi linggi und sozialstaatligi Politik, wo d SPD iirer Uffassig nooch in de vergangene Joor vor allem dur d Agenda 2010 und eme Kurs, wo as z vil wirtschaftsliberal empfunde wird, drvo abgruckt isch.
Oppenau
Oppenau isch ä kloins Schtädtli im Renchtal im Schwarzwald. S läit on de B 28 zwische de Gmoinde Bad Pedersdal-Grisbach und Luddebach. De Schtadtkern läit om Lierbach, ca. oi Kilometer vum zämäfluß mit dä Rench.
Geographii
D Oppenauer Gmarkig erschtreckt sich vum Renchtal bis uf d Gipfel vun dä Bärg drumrum, zum Bäischpil dä Mooskopf (878 Meter), dä Bruubärg (877 Meter), dä Schliffkopf (1050 Meter) un em Kniebis (960 Meter). De tifscht Punkt läit so bi 260 Meter on dä Rench. De Gmeindsbann het ä Flächi vun 58,5 Quadratkilometer. Vun dänä sin 14,5 % Landwirtschaftsflechi, 80,5 % Wald, 4,4 % Sidlungsflechi un 0,6 % sunschtigi Flechi.
Stadtteil
Bi de Gmeindsreform Bade-Württebärg Onfong vun de 1970er Johr sind di vorher selbschtändige Gmoinde Ibach, Lierbach, Maisig und Romschbach iigmoindet wore. Insgsomt ghäred hit e bisli mä wi 100 Därfer, Wiler, Zinke, Hef und Oinzlhieser zu de Schtadt.
Gschicht
Wichtig fir d Entwicklig vun Oppenau isch au d Gründig vun dä Burg Friidbärg gsi, wo uf Initiative vom Strossburger Bischof 1319 am Usgang vom Lierbachtal ins Renchtal bout wore-n-isch. De Ort Friidbärg, wo um die Burg rum entschtonde-n-isch het vom Bischof s Schtadträcht bekumme und isch mit de Ziit mit em Dorf Oppenau zämegwachse. Ab em 15. Johrhundert het mer donn de Ortsnome Oppenau für beidi Ort brucht.
Verwaltung
Burgermaischter isch de Uwe Gaiser (sitt 2017).
Gmairot
Ergebnis vun dr Kommunalwahl vum 26. Mai 2019:
12. Juni
Dr '''12. Juni''' isch dr 163. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 164. in Schaltjohr), dodermit blybe no 202 Däg bis zum Änd vum Johr.
Nets
D'r Cabaret NETS (fer Net Emmer Trurig Se) esch a elssaser Theatr Group us'm Bluamatahl (frz. Florival). Ar esch anne 1976 grendt worre. Di ursprünglegi Bedütig vom Name isch gwea; Neijà Elsasser Theater vu Sangrà.
Motto
"Cabaret, das esch unser Lawà, unsri Muàtersproch wànn mer haltà hoch".
Otelfingen
Ootelfinge (amtlich Otelfingen) isch e politischi Gmäind im Bezirk Tielschtoorf im Kanton Züri, Schwiiz.