cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pyramide (Bauwerk)
Mittelamerika
Die grössti Pyramide in Mittelamerika hai d Azteke baut, es isch die Gross Pyramide vo Cholula im mexikanische Staat Puebla. In dr mexikanische Hauptstadt het mä Überräst vo dr Cuicuilco Pyramide mit emä runde Grundriss, geometrisch ä Cheigel, gfunde, und dört isch au die sächzig Meter hochi Pyramide vo Tenochtitlán.
Uf dr mexikanische Halbinsle Yucatan hai d Maya gläbt. Z Chichen-Itza hai si für ä Gott Kukulcán ä driissig Meter hoche Pyramidetämpel baut, d Tämpelpyramide z Palenque isch zwanzig Meter hoch.
Anna Aaron
D Anna Aaron (* 29. Januar 1985 z Basel; bürgerlig Cécile Meyer) isch e Schwizer Singer-Songwriterin und Pianistin.
Lääbe und Karriere
D Anna Aaron isch z Ängland, in Asie und Neuseeland ufgwaggse. Si het Germanistik und Philosophii studiert und ihri musikalischi Karriere in ere Band aagfange. 2009 het si bim Lausanner Label Two Gentlemen mit ere Fründin I'll Dry Your Tears Little Murderer ufgnoh und so ihr Debüt as Solokünstlere gmacht. Im Februar 2011 isch d Single King Of The Dogs uusechoo, mit Airplay unter anderem uf Radio SRF 3. Ihr Debüt-Album isch im August uusechoo und het dr Ditel Dogs in Spirit.
Uszäichnige
2009 und 2010 isch d Anna Aaron für e Basler Pop-briis nominiert worde. 2010 het si dr Haupt-Förderbriis vo dr „RegioSoundCredits“ überchoo.
Il Milione
Il Milione (dütschi Übersetzig: Der Milione) isch dr Ditel vom Marco Polo sine Räisebeschriibige.
Dr Naame
Milione isch möögligerwiis d Churzform vom Spitznaame vo dr Polo-Familie Emilione gsi. Aber vili näme aa, ass es en Aaspiilig vo de Zitgenosse uf im Polo sine Bricht vo de saagehafte Schetz vom Oriänt isch, wo dene wenig glaubwürdig erschiine si. S Buech isch au as Le meraviglie del mondo oder Devisament du monde (dütsch: Die Wunder der Welt oder Aufteilung der Welt) bekannt.
Wie s entstande isch
Dr Bricht isch – noch eme mündlige Bricht vom Polo – zwüschen em Septämber 1298 und Juli 1299 in dr altfranzöösische Sprooch vom Rustichello da Pisa (au Rusticiano da Pisa) ufgschriibe worde. Dr Teggst isch verloregange und isch 1928 rekonstruiert und veröffentligt worde.
Dr Marco Polo isch 1298 noch dr Seeschlacht bi Curzola in die genuesischi Gfangeschaft gfalle und het dört dr Rusticiano droffe. Dä isch e Sammler und Herusgääber vo bretonische Ritterepe gsi und het Erfaarig im Schriibe ghaa. Wie dr Bricht genau verfasst worde isch, isch umbekannt. Dr Polo het im Rusticiano villicht sini Erinnerige diktiert, oder im sä äifach verzelt und dr Rusticiano het sä denn noochverzelt. Uf jeede Fall basiere uf deere Urschrift öbbe 150 Originalmanuskript, wo zum Däil stark verfelscht si. Erst die modärni Litratuurwüsseschaft het brobiert, dr ursprünglig Teggst so wit wie mööglig z rekonstruiere. Ass s Buech uf Französisch verfasst worde isch, isch zu sällere Zit im italiänische Sproochruum nit ungwöönlig gsi.
Analüüse
Au wenn s Wärk zum grüsste Däil e sachlige Räisebricht isch, het s din doch au bluetrünstigi Gschichte vo Schlachte, aaschauligi Beschriibige vo brunkvolle Baläst, zauberhafte Gärte mit fremdartige Blueme, fiirlige Zeremonie, Götze und Potentate. Mit sine Gschichte het dr Polo e Wärk verfasst, wo mä mit de franzöösische Ritterromään cha vergliiche. E Höhepunkt vom Buech isch d Episode vom „Alte vom Bärg“, wo in verschiidene Forme bis in die nöijere Zit iine immer wider interpretiert worde isch. Historische Wärt het vor Allem d Beschriibig vom Lääbe in dr brunkvolle Summerresidänz vom groosse Khan, und vo de Brüüch im alte chinesische Kaiserriich. Dr Autor blibt immer dezänt im Hindergrund. Mä gspüürt aber doch die ganzi Zit, wien en die fremdartigi Umgääbig verzauberet het.
D Bedütig vom Wärk
Wie glaubwürdig d Bricht vom Marco Polo si, isch aber in dr Gschichtsforschig bis hüt umstritte.
Kritischi Teggstusgoobe
Bis hüte isch die sogenannti Edizione integrale vom Luigi Foscolo Benedetto: Marco Polo, Il Milione. L. S. Olschki, Florenz 1928 (= Comitato geografico nazionale italiano, 3) grundleegend. Berücksichtigt sätte au no die Usgoobe w#rde:
Gabriella Ronchi: ''Marco Polo, Milione. Le divisament dou monde. Il Milione nelle redazioni toscana e franco-italiana'', mit eme Vorwort vom Cesare Segre, Mondadori, Mailand 1982 Valeria Bertolucci Pizzorussa: ''Marco Polo, Milione. Versione toscana del Trecento'', 2. verb. Usg., Adelphi, Mailand 1982 Alvaro Barbieri: Marco Polo, Milione: redazione latina del manoscritto Z, versione italiana a fronte. Fondazione Pietro Bembo, Mailand; Guanda, Parma; 1998, ISBN 88-8246-064-9 Alvaro Barbieri, Alvise Andreose: Il Milione veneto: ms. CM 211 della Biblioteca civica di Padova. Marsilia, Venedig 1999, ISBN 88-317-7353-4 Philippe Ménard (dr läitend Herusgääber): Marco Polo, Le devisement du monde, Droz, Genf 2201-2006 (= Textes littéraires français, 533, 552, 568, 575, 586), 5 Bände, ISBN 2-600-00479-3, ISBN 2-600-00671-0, ISBN 2-600-00859-4, ISBN 2-600-00920-5, ISBN 2-600-01059-9 Justin V. Prášek: Marka Pavlova z Benátek Milion: Dle jediného rukopisu spolu s přislušnym základem latinskym. Česká akademie věd a umění, Prag 1902
Lausanne
Lausanne ([], uf frankoprovenzalisch Losena []) isch e politischi Gmai und d Hauptstadt vom Waadtland in de Schwiiz. S isch au de Hauptort vom Bezirk Lausanne. Früener het me für Lausanne de dütsch Name Losanen bruucht, hüt sait des kaum meh öpper. Lausanne isch di viertgröscht Stadt vo de Schwiiz, numme Züri, Gämf und Basel hei meh Iiwohner. Lausanne ghört zu de Metropolregion Gämf-Lausanne und isch e wichtigi Wirtschafts-, Kultur- und Bildungsstadt und für d Weschtschwiiz de grööscht Vercheersknotepunkt. Wältwit bekannt isch Lausanne psunders, will s Internazional Olympisch Komitee (IOC) sin Sitz derte het.
Geografi
D Stadt Lausanne lyt am Nordstade vum Gämfersee. Si het a däm See en Uferstreife, wo öpe föif Kilometer läng isch. Em See noo sind z Lausanne grossi Päärk, Promenaade, es Strandbad bi Vidy, und de öfentlech Hafe vo Ouchy und dèè für privati Schiff bi Bellerive. Di ehemolig Gmaind Ouchy, wo grad am See lyt, isch ane 1798 en Deil vo dr Stadt Lausanne worde.
Dr Bann vu dr Gmai goht vum Seestade bim Hafe vu Ouchy bis uffe zue dr Wälder vum Jorat. Zue dr Stadt ghere au d Stadtdail Vidy, Cour, Ouchy, Mornex, Chailly, La Sallaz, Vennes, Montblesson, Vers-chez-les-Blanc, Montheron un Chalet-à-Gobet und Vernand. D Gmaiflechi umfasst 17,3 % landwirtschaftligi Flechi, 39,5 % Wald, 43 % Sidligsflechi un 0,2 % sunschtigi Flechi. D Tobel vo de Bech Louve und Flon verschnyde dr Bärghang und forme im Stadtzäntrum die drei Hügel Cité, Le Bourg und Saint-Laurent. Di historisch Altstadt vo Lausanne ghört zu de Ortsbilder vo dr Schwiiz, wo nazionali Bedütig hend.
Bi Chalet-à-Gobet im Stadtgebiet vo Lausanne gaat d Straass Numero 1, wo vo Gämf uf Lausanne chunt und vo da uus wyter uf Moudon, Murte und Züri gaat, über di kontinentaal Wasserscheidi zwüschet em Yzugsgebiet vo dr Rhone und dem vo dr Aare.
Näbem Kwartier Bosson-Bois-Gentil lyt dr Flugplatz vo Lausanne, wo Lausanne-La Blécherette heisst. Nit wyt wäg dervo isch s Olympiastadion Pontaise, wo dr Tschuttklub ''Lausanne-Sport' dehei isch.
Wyter gäge Nordweschte het Lausanne en Exklaafe mitem Kwartier Vernand. Das Gebiet het scho sid em Middelalter em Domkapitel vo Lausanne ghört.
Gschicht
Lausanne wird zum erschte Mol gnännt uf ere latynische Inschrift usem 2. Joorhundert, wo me ane 1793 am See gfunde het. Uf dere Dafele, wo em Römische Museum vo Lausanne ghört, isch dr Publius Clodius Cornelia Primus ufgschribe, wo curator vikanor[um] Lousonnensium, also so öpis wie dr Bürgermeischter vo dr römische Stadt gsi isch. Es anders Dokumänt vo öpe 280 erwäänt dr Gämfersee als lacu Lausonio, um 400 heisst dr Ort civitas Lausanna, ane 990 denn Losanna.
Im Middelalter isch Lausanne dr Sitz vomene Bischof gsi, und d Kathedraale het d Funkzioon vo dr Hauptchile vom Bischtum Lausanne gha. D Stadt het zäme mid em ganze Waadtland im Spootmiddelalter de Grafe vo Savoye ghört.
Vo 1536 bis 1798 isch Lausanne e Landstadt vo Bärn gsi. Wo d Bärner ane 1536 s savoyische Waadtland eroberet hend, isch vone im ganze Gebiet sofort d Reformazioon duregsetzt worde; dr Bischof vo Lausanne, dr Sebastian vo Montfalcon (1489-1560), isch uf Savoye gflüchtet. Lausanne isch derno im wälsche Deil vom Bärnbiet en Landvogtei gsi. Es het nid alne Waadtländer und Lausanner bast, ass si nur no Undertane vo Bärn gsi sind, und es barmol het’s Ufständ ggä, wo d Bärner jewyls mit Gwalt underdrückt hend. Dr Jean Daniel Davel (1670-1723) vo Morrens, wo e Major vo de wälsche Truppe vo Bärn gsi isch, het ane 1723 sonen Revolte aagfüert; er isch gly uf Befääl vo dr bärnische Obrigkeit gfange gnoo und enthauptet worde. D Akzioon vom ”Major Davel“ isch es guet bekants Motyv in dr Waadtländer Gschicht, und es git verschideni Dänkmööler, wo a dää Freiheitsheld erinnere, z Lausanne hangt en Schriftdafele für de Major Davel i dr Kathedrale, und es Dänkmol vo iim stoot an prominänter Stell vor dr Stadtburg Saint-Maire.
Ane 1798 isch d Stadt Lausanne i dr Zyt vo dr Helvetik dr Hauptort vom Kanton Léman worde, und ane 1803 d Hauptstadt vom nöje Kanton Waadt.
2002 isch nach em Jean-Jacques Schilt dr Daniel Brélaz vo de Grüene Stadtpresidänt woorde. Si Nochfolger isch sit 2016 dr Grégoire Junod.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 124.914 Yywohner 78,8 Prozänt Franzesisch as Hauptsproch aagee, 4,3 Prozänt Dytsch, vier Prozänt Italienisch un 12,9 Prozänt anderi Sproche.
Religion
28,9 Prozänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 37,8 Prozänt sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,5 %, CVP 4,4 %, FDP 12,5 %, GLP 4,6 %, GP 15,3 %, SP 32,1 %, SVP 16,5 %, Sunschtigi 1,9 %.
Dr Burgermaischter vu Lausanne isch dr Grégoire Junod (Stand 2018).
Leonie Schwertmann
D’ Leonie Schwertmann (* 12. Janner 1994 z’ Münster) ìsch a ehamààliga diitscha Volleybàll-Nàzionààlschpììlera. Sa hàt àls Mìttelblockera gschpììlt.
ìhra Kàrriar
Ìn ìhra Jugendsjoohra hàt d’ Leonie Schwertmann ìn Hessa biim TSV Frankenberg un biim TV Biedenkopf gschpììlt. Ànna 2009/10 hàt sa biim TV 05 Watter ìn dr Zwaita Bundesliga Süd gschpììlt. Ànna 2010 ìsch sa ìns Schportsìnternààt vu Münster kumma; doo hàt sa àm Bundesschtìtzpunkt trääniart un hàt ìn dr Nàchwucksmànnschàft ìn dr Zwaita Bundesliga Nord gschpììlt. Vu 2012 bis 2017 ìsch sa ìm Bundesligakààder vum USC Münster gsìì. Mìt dara Mànnschàft ìsch sa ànna 2014/15 un 2015/16 Drìtta ìm CVV-Pokààlwättbewarb worra. Ànna 2015 ìsch sa d’rzüa uff Plàtz Viar vu dr Nàzionààlmaischterschàft ànakumma. Ìm Joohr 2017 ìsch sa fìr zwai Schpeziààlzitta ìn dr Ligakonkürranta Rote Raben Vilsbiburg gànga ge schpììla. Mìt dam Verain ìsch sa ànna 2017/18 Fìmfta ìm CVV-Pokààlwättbewarb un ìm folgenda Joohr Säckschta ìn dr Bundesliga worra. Ànna 2019 hàt d’ Schwertmann ìhra äärschta Vertrààg ìm Üsslànd bikumma, bii Les Mariannes Pàriis. Mìt dara Mànnschàft ìsch sa bis àm Plàtz Fìmf ìm frànzeescha Pokààl-Wättbewarb glunga. Ànna 2020 ìsch sa ìn d’ diitscha Bundesliga z’ruckgànga, dàsmol bii da Ladies in Black Ààcha. Mìt dam Verain ìsch sa bis ìn d’ Viartelfinààla vum DVV-Pokààl 2020/21 glunga; ìn dr Bundesliga-Hàuiptrunda hàt d’ Mànnschàft geega dr Dresdner SC verloora un ìsch uff Plàtz Àcht ànakumma. Àui ìn dr Saison 2021/22 hàt d’ Schwertmann fìr d’ Ladies in Black gschpììlt un ìsch bis àm Plàtz Säcks ìn dr Bundesliga glunga. Àm And vu dr Saison hàt sa ìhra Kàrriar schlussgmàcht.
Lausanne
Politik
Z Lausanne isch s Bundesgricht vo dr Schwiiz.
Kultur
Z Lausanne isch dr Sitz vom Internazionale Olimpische Komitee.
Vo der Stadt am Gämfersee uus sändet s frankoprovänzalische Radio Radiô Arpitania über s Internet syni Programm.
Bildig und Instituzioone
D Stadt Lausanne isch im Waadtland, was d Primar- und d Sekundarschuel agaat, en eigete Schuelchreis. Si het 15 Stadtschuele. Und es git dezue ane au divärsi Privatschuele.
S Unispital vom Waadtland, wo Centre hospitalier universitaire vaudois, churz CHUV heisst, isch z Lausanne zimli im Stadtzäntrum. Es isch näbem Gämfer Unispital, wo aber wyt wäg ännet em Gämfersee lyt, s grosse Zäntralspital vo dr Weschtschwiiz.
Z Lausanne isch e grossi Hotelfachschuel, wo 1893 gründet worden isch.
Wirtschaft
Z Lausanne sind grossi Firmene dehei, zum Bischpiil d AGEN Holding, d Compagnie financière Tradition, d Edipresse, d EOS Holding, d Golay-Buchel Holding, d Landolt & Cie, d Publigroupe und d Vaudoise Assurances.
Öpe 70 Meter höcher als dr Gämfersee lyt d Ysebaanlinie, wo dur de Baanhof vo Lausanne gaat. Vo Nordweschte chömet d Strekine vo Gämf, Ifferte und Vallorbe uf Lausanne und vo Südoschte d Linie dur d Alpe, wo vo Mailand us dur de Simplon und über Sitte chunt, und d Strekine, wo vo Bärn über Friburg und vo Payerne über Moudon chömet und den zäme dur s Lavaux laufe. Die churzi Schmaalspurbaan vo Lausanne uf Echallens und Bercher Chemin de fer Lausanne–Echallens–Bercher foot nid am Baanhof vo Lausanne aa, sondern im Kwartier Flon öpen en halbe Kilometer vom Baanhof ewägg mit ere eigete Stazioon.
Bim Hafe vo Lausanne-Bellerive het d Gselschaft ”Persooneschifffaart uf em Gämfersee“ (uf französisch: Compagnie générale de navigation sur le lac Léman – CGN) sid ane 1888 iry Basis und d Wärchstatt.
Tauben
D Duube (Columbidae) si e Familie vo Vögel mit vile Arte. Si si die äinzigi Familie in dr Ornig vo de Duubevögel (Columbiformes). D Arte vo dr Familie häi e zumlig äihäitlige Körperbau mit eme chreftige Rumpf und eme relativ chliine Chopf, wo bim Laufe uf e charakteristischi Art vorwärts und und zrugg bewegt wird. Bi de mäiste Arte isch s Gfiider grau, graublau oder bruun. Es git e baar wenigi Arte, wo die mäiste von ene zu de Fruchtduube ghööre, wo seer farbigi Fäädere häi.
D Duube ernääre sich vor allem vo pflanzliger Naarig, wo vo de mäiste Arte ganz verschluckt wird. Im Geegesatz zu de mäiste Vögel lüpfe d Duube zum Drinke dr Chopf nit, sondern si suuge s Wasser uf. D Näster vo de Duube si mäistens seer äifach. S Gleeg bestoot us äim bis zwei Äier. Es isch bsundrigs für d Duubevögel ass si für iiri Junge die sogenannti Chropfmilch bilde und si mit ere füetere. Die Junge waggse seer schnäll und chönne bi vile Arte scho mit zwäi Wuche usfliege.
D Familie umfasst öbbe 42 Gattige und mee as 300 Arte. Die grössti Artevilfalt bestoot im Gebiet vo Südostasei bis Australie. In dr Paläarktis chömme 29 Arte vor, fünf von ene in Middelöiropa.
Rolf Böhme
De Rolf Böhme (* 6. Augschte 1934 z Konschtanz; † 12. Februar 2019 z Friburg) isch e ditsche Bolitiker (SPD) gsii. Er isch vu 1978 bis 1982 Barlementarische Staatssekretär bim Bundesminischter vu de Finanze un vu 1982 bis 2002 Owerburgermaischter vu de Stadt Friburg gsii.
Uusbildung un Beruef
De Böhme het z Minche un z Friburg Rechtswisseschaft studiert. Im Johr 1965 isch er in di bade-wirttebergisch Stiirverwaltung iidrette, 1968 isch er als Fachaawalt fir Stiirrecht zuegloo wore. Anne 1969 het er an de Universitet Friburg promoviert mit de Arwet Die Beschränkung der Amtshaftung auf die Hoheitsverwaltung.
Sit 2003 isch de Böhme Partner im Friburger Biro vu de Rechtsaawaltskanzlei Graf von Westphalen un schafft vor allem im Berich Effentlig Recht un Projektentwicklung. Er isch au Beroter vum ehmolige Bundesinneminischter Otto Schily gsii.
Abgordnete
Vu 1972 bis zue sinre Mandatsniderlegung am 2. Dezember 1982 isch de Böhme Mitglid vum Ditsche Bundesdag gsii. Er isch alliwil iwer d Landeslischt Bade-Wirtteberg in de Bundesdag iizoge.
Effentligi Ämter
Am 16. Februar 1978 isch er als Barlementarische Staatssekretär bim Bundesminischter vu de Finanze in di vum Bundeskanzler Helmut Schmidt gfiert Bundesregierung beruefe wor. Bin re Kabinettsumbildung isch er zum 28. April 1982 us em Amt gschide.
Am 16. November 1982 isch er zum Owerburgermaischter vu de Stadt Friburg im Brisgau gwehlt un dodemit zum Noofolger vum Eugen Keidel wore. Wun er anne 2002 u#s Altersgrind nimi het derfe kandidiere, isch de Griene Dieter Salomon sin Noofoolger wore. D Stadt Friburg het de Große Saal vum Kunzerthuus,. wu vum Böhme maßgeblig gferderet wore isch, no ihm gnennt. In sinre Amtszit isch d B 31 Oscht uusbaut wore, wu mit re Tunellstrecki großi Dail vum Friburger Oschte vum Durgangsverkehr entlaschtet ghaa het. Baidi Projekt, s Kunzerthuus un de Uusbau vu de B31-Oscht sin in de Bevelkerig arg umstritte gsii.
Am 27. April 2002 isch em Böhme z Stuegert d Verdienschtmedallie vum Land Bade-Wirtteberg un am 27. Juni 2005 vum Otto Schily z Berlin s Groß Bundesverdienschtkriz verlihe wore.
Tessub
De Tessub isch de Soo und Gegner vom Kumarbi und de Brüeder vom Tasmis und vo de Sauska. Sini Frau isch d Ḫebat. De Sarrumma und d Allanzu sind d Chind vo dem Götterpaar.
De Tessub isch de Gott vom Wetter, wo Sturm, Rege und Gwitter macht. Sini Waffe isch de Tunnerkail. Siin Wage werd vo zwee Stiere zoge, em Seri und em Ḫurri. Im hethitisch-hurritische Felshailigtum Yazılıkaya stoot er uf zwee Berggötter, em Namni und em Ḫazzi. Er füert di männlichi Götterprozession aa. Gegenöber von em stoot d Ḫebat, wo d Prozession vo de Göttine aafüert.
Grandcour
Grandcour (frankoprovenzalisch, dt. veraltet Langendorf) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Broye-Vully im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Grandcour umfasst s glychnamig Dorf un d Wyler Ressudens un Chesard. D Gmaiflechi umfasst 79,9 % landwirtschaftligi Flechi, 13,9 % Wald, 6,1 % Sidligsflechi un 0,2 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Grandcour isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1212 as apud grancort, Ressudens im 10. Jh. as Ramsoldingis (1184 Ressoudens).
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 6,2 % gläge.
Religion
70,8 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 16,6 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,6 %, CVP 1,6 %, FDP 21,1 %, GLP 4,1 %, GP 8,4 %, SP 16,9 %, SVP 35,6 %, Sunschtigi 3,7 %.
Dr Burgermaischter vu Grandcour isch dr Philippe Mayor (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,5 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 730 Yywohner 93,2 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 4,1 % Dytsch, 0,7 % Italienisch un 2 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Enzklösterle
Enzkleschderle (amtlich Enzklösterle) ischt a Luftkurort em Landkroes Calb en Bade-Wirttebärg.
Geografi
Enzkleschderle leit em Nordschwarzwald em obere Enzdal. D Nochbergmoede vo Enzkleschderle send d Stadt Bad Wildbad em Norde ond Oschte, Semmersfäld em Sidoschte, Seewald em Landkroes Fraidestadt em Sidweschte ond Gernschbach ond Forbach em Landkroes Raschti em Weschte.
D Gmarkong setzt sich zemme ous 6,1 % Landwirtschaftsfleche, 88,7 % Wald, 4,5 % Sidlongsfleche ond 0,8 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zua Enzkleschderle gheret s Dorf Enzkleschderle, d Weiler Gompelscheuer, Lappach, Mittelenztal, Poppeltal, Rohnbach ond Süßbächle ond dr Ort Hetschelhof.
Gschicht
Dr Ort hot sich bildet om a Zisterzienserkloschter, wo em Johr 1145 grendet worde ischt. Bis 1826 hot s Dorf zua Wildbad ghert. 1935 hond sich d Gmoede Enkleschterle ond Enzthal zammegschlosse.
Verwaltong
Enzkleschderle hot mit dr Stadt Bad Wildbad ond dr Gmoed Heefa a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
D Birgermoeschtere vo Enzkleschderle ischt d Petra Nych.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Enzkleschderle ghert zom Schwäbisch.
Naturtrompete
Natuurdrumbeete säit män ere Drumbeete, wo käini Ventil, Klappe oder Intonazionsusgliichlöcher het. Mä cha druf doorum nume d Döön vo dr Natuurdoonräije spiile.
Gschicht
E Hufe antiki Völker wie d Egüpter, d Grieche, d Etrusker, d Römer, d Kelte und d Germane häi d Naturdrumbeete kennt. Au in Asie isch s Instrumänt verwändet worde, u. a. z Indie, China und Tibet. In dr Antike isch d Natuurdrumbeete vor allem bi liturgische und milidäärische Aaläss iigsetzt worde.
D Döön
In dr Natuurdoonräije stönde d Döön im mathematische Verheltnis vo 1 : 2 : 3 : 4 : 5 … zunenander. Mä bechunnt eso d Doonräije C, c, g, c1, e1, g1, b1 (tief), c2, d2, e2, f2 oder fis2 (11. Natuurdoon, zwüsche f2 und fis2), g2, a2 (dief), b2 (dief), h2, c3 usw. Die Natuurdöön wärde im Körper bildet und mithilf vo Lippevibrazione ufs Instrumänt überdräit.
Dr Gebruuch
Gege s Ändi vom 18. Joorhundert het sich d Technik vom Drumbeetespiile veränderet. Mä het Stöpfel und Klappesüsteem usbrobiert, bis mä schliesslig um 1815 zum Ventil cho isch.
Hützudags wärde Natuurdrumbeete wider iigsetzt zum Muusig us em Barock spiile, vor allem im Zämmehang mit dr historische Uffüerigspraxis. An dr Schola Cantorum Basiliensis z Baasel git dr Jean Francois Madeuf sit 2001 Underricht im Spiile vom Clarin.
Natuurdrumbeete
Vo de Spiiltechnik här, ghört au s Alphorn und de Büchel zu däre Gattig.
Helsdorf (Lothringen)
Helschtroff (lothrìngisch; frànzeesch Helstroff, ditsch Helsdorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Helschtroff lijt rund 20 Kilometer eschtlich vun Metz àn dr Autoroute A4 (Paris-Stroßburi) uf re Heche zwìsche 215 und 359 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Ìm Johr 1769 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme, dodrvor hàt s züe dr luxemburgische Exklav Rollingen ghert. Ànne 1811 ìsch s Derfel Macker (Machern) ingmeindet worre. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Helstroff ìsch. Helschtroff ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Helschtroff ghert zem Moselfrankisch.
Oberhofen an der Moder
Ewerhoffe (frz. Oberhoffen-sur-Moder, dt. Oberhofen an der Moder) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Ewerhoffe ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1260.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Ewerhoffe ìsch. Ewerhoffe ghert zem Kommünàlverbànd.
Diàlakt
Dr elsassisch Dialekt vun Ewerhoffe ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Gechingen
Gächeng (amtlich Gechingen) ischt a Gmoed em Landkroes Calb en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Gächeng leit em Heckegäu am Bächle Irm (schwäbisch „Sau“). D Nochbergmoede vo Gächeng send Althengstett und Oschdlsa em Norde, Aidlenge em Landkroes Beblenga em Oschte ond Side ond Calb em Weschte.
D Gmarkong setzt sich zemme ous 45,5 % Landwirtschaftsfleche, 37,8 % Wald, 13,8 % Sidlongsfleche ond 2,9 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zua Gächeng gheret s Dorf Gächeng ond d Ort Berghöfe, Bergwald, Dachtgrubenhöfe ond Waldhof.
Gschicht
Gächeng ischt als Gaichingen zom erscht Mol gnennt worde en ere Schenkong aus em Johr 830, wo en ere Reichenauer Chronik om 1500 iberlifert ischt.
Verwaltong
Gächeng hot sich mit Hengschdedd, Oschdlsa ond Semmerza zom Gmoeverwaltongsverband „Althengstett“ mit Sitz en Hengschdedd zammagschlossa.
Dr Birgermoeschter vo Gächeng ischt dr Jens Häußler.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Gächeng ghert zom Schwäbisch.
Manfred Bosch
De Manfred Bosch (* 16. Oktober 1947 in Bad Dürrheim) isch en deutsche Schriftsteller, Literaturhischtoriker, Herausgebber und Publizischt. .
Lebbe
De Manfred Bosch isch in Bad Dürrheim und in Radolfzell am Boddesee uffgwachse und hot s Abitur gemacht. Denoch hot er in em Münchner Altersheim Zivildienscht gleischtet. Mit sinnem Studium in de Fächer Soziologie und Germanistik hot er uffghört und isch in d freie schriftstellerische und publizistische Tätigkeit gange.
Aaligge Gsellschaftspolitik
Vu 1969 ab hot er e Reihe Gedichtbänd und Biecher zu gesellschaftliche und kulturpolitische Themen ussegbrocht und hot in de Redaktion vu de Zeitschrift Publikation mitgarbeitet. Er hot ville Essays, Aufsätze und Rezensionen in de Zeitschrifte (Frankfurter Hefte, Neue Rundschau), Zeitunge (Süddeutsche Zeitung, Frankfurter Rundschau, Darmstädter Echo, Die Tat (Deutsche Volkszeitung)), de alternative Literaturzeitschriften Ulcus Molle Info und Der Metzger sowie bei Rundfunkanstalten veröffentlicht.
Alemannische Muettersproch
In de zweite Hälft vu de 1970er Johr hot er mit vier alemannische Gedichtbänd d Mundartliteratur weiter brocht. Mit sinnem Band ''Wa sollet au die Leit denke. Letzte alemannische Gedichte'' hot er 1983 es publiziere in Mundart uffgäbbe. Er isch vu Bayern nach Südbade (1980 Rheinfelden, 1997 Lörrach, 2008 Konstanz) umzogge und hot sich immer meh spezialisiert uff zeit- und literaturgeschichtliche Darstellunge vum deutsche Südweschte mit em Schwerpunkt Boddesee.
Fürsprech fir d vergessene Autore
Parallel zu de Gründung und Redaktion vu de allmende – Zeitschrift für Literatur durch d Herausgebber Martin Walser, Adolf Muschg, Hermann Bausinger, André Weckmann und andere hot de Manfred Bosch ville Anthologie, Bücher und Werkausgabe vu zeitgenössische und au vu vergessene Autoren rausgäbbe und isch Lektor für Buchreihe vum Verlag G. Braun, Karlsruhe gwäse.
Dokumentar vum Südweschte
Im Johr 1985 hot er es Buech Als die Freiheit unterging usse brocht. Dees isch en Buech vu de Verweigerung, Widerstand und Verfolgung in de Zit vum Nationalsozialismus in Südbade. D Fortsetzung Im Buech vum Johr 1988 goht um Der Neubeginn in de Zit vu 1945–1950 in Südbade. Im Buech kummt vor, was denn passiert isch: d' französische Besatzungszit, d'Währungsreform vu 1948 und d Gründung vu de Bundesrepublik Deutschland.
De Manfred Bosch hot au ville Ausstellunge – zum Beischpiel im Auftrag vum Land Baden-Württemberg ibber de Johann-Peter-Hebel-Preis 1936–1988 vu de Städte Freiburg im Breisgau, Konstanz und Überlingen, vum Literaturhaus Gottlieben sowie vum Hermann-Hesse-Höri-Museum in Gaienhofen gstaltet.
De Manfred Bosch isch Mitarbeiter bei biographische Reihe, wo vun de Kommission für geschichtliche Landeskunde in Baden-Württemberg rausgäbbe werret. Er leitet derzeit als erschter Vorsitzender d literarische Gesellschaft Forum Allmende. Usserdem isch er Vorsitzender vu de Leopold Ziegler-Stiftung. Er isch Literaturhischtoriker fir d Literaturlandschaft Bodesee, Vorarlberg, Markgräflerland, Oberrhein und Wiesetal. Sin Buech vu 1997 ''Bohème am Bodensee. Literarisches Leben am See von 1900 bis 1959'' macht uff de Boddesee uffmerksam mit Essays vu 1900 bis 1950.
Werk und Veröffentlichunge
(chronologisch geordnet)
In Schriftdeutsch
Ausführlich isch es literarische Schaffe vu Manfred Bosch im Aahang vum Buech: Siegmund Kopitzki und Inga Pohlmann (Hrsg.): ''Manfred Bosch – Literarischer Sekretär der Region. Eine Freundschaftsgabe.'' dokumentiert.
Klarinette
D Klarinettè isch è transponyrends Inschtrumänt uss dè Familliè vo dè Holzblõsinschtrumänt. Si hèt è vorwigend zûlindrischi Boorig. Irè Mundschtugg isch wiè bim Saxophon mit èm eifachè Roorblatt uusgschtattet. Dè Nammè vom Inschtrumänt („chlynes Clarino“) wörd dõdruff zrugggfüürt, dass si im hochè Regischter äänlich dôônt wiè diè hòchi Clarin-Drumbeetè, derrè iri Fungtion si im 18. Johrhundert deilwys übbernõ hèt.
Deile vo dè Klarinettè
Dè Korpus vo dè Klarinettè bschtòt üblicherwys uss Grenadillholz, mengmòl au uss Buchsbaum-, Ebèholz odder Kunschtoff, seltè uss Metall. D Klappèmechanig isch i dè Regèl uss vosilbertem Neusilber, seltè uss Messing, Silber odder Gold. D Gsamtlängi vo dè B-Klarinettè bedrait uugfäär 66 cm (71 cm bi dè A-Klarinettè), d Innèboorig ist öppè 13 mm wit un vollschtändig zûlindrisch (exklusyv Drichter).
Um eifacher hèrgschtellt, dransportyrt un gwartet wörrè z chönnè, bschtòt d Klarinettè uss füüf drènntè Deil, wo mit korkbelaitè Zapfè inènand gschteggt wörred:
Dè Drichter wörd au Bècher, Stürzè, Schallschtugg odder Schallbècher benamst. Er isch für dè Klang vo dè düèfschtè Döön uusschlaggèbend.
Am Obber- un Unterschtugg befinded sich d Dònlöcher un d Klappè. Im Gegèsatz zum zûlindrischè Obberschtugg isch s Unterschtugg in sinerè unterè Hälfti lycht konisch gformt, also èngmensuryrt. An sim oberè Ènd isch ußerdèmm è chlynè Griff aabrocht, mit dèmm s Inschtrumänt uff dè rächte Dumè gschtützt wörd un asè bim Spillè ghaaltè wörd.
S schnabelförmigi Mundschtugg wörd uss ghärtetem Kautschuk, früèner au uss Holz hèrgschtellt. Moderni Mundschtugg sin uss Kunschttoff wiè Ebonit odder Acryl, au uss Glas, Metall odder Plaschtik gmacht. Dè eigentliche Dònerzüüger isch s öppè 12,5 mm breite eifache Roorblatt (kurz „Blatt“ odder „Blättle“ benamst, luèg au Zungè), wo am Mundschtugg (au Schnabel benamst) befeschtigt wörd. Es isch fascht immer uss Roorholz (Pfaalroor, Arundo donax), well Kunschtoff-Blätter bishèr nu seltè zuè nèm befridigendè Klang füüred. Zu dè Befeschtigung wörred je nõch gwünschtem Klang un nõch Gwonnèt vom Klarinettischtè Metallhalter ygsetzt, Kunschtoffhalter (beidi Blattschruubè odder Ligaturè benamst) vowendèt odder im Dütschè Sischteem au ca. 50 cm langi Blattschnür, mit dennè Mundschtugg un Roorblatt umwicklèt wörred.
Zum Stimmè vom Inschtrumänt vowendet Klarinettischtè einersits Birrè mit unterschidlichè Längè, anderersits cha au d Birrè einigi Millimeter uss èm Obberschtugg zogè wörrè, um düèfer z intonyrè. D Bonner Klarinettischtè Henry Paulus un Matthias Schuler hèn 2008 è stufèlos stimmbari Klarinettèbirrè entwicklèt, wo nimmi usèzogè wörrè muè. Stattdessè lòt si sich übber èn grifflètè Drèèring yschtellè, äänlich wiè bi nèm Zoomobjektiv (deswegè nennèd si iri Erfindig "Z-Birrè"). Übblicherwys wörd d B-Klarinettè znägscht uff èm notyrtè h1 gschtimmt (klingend a), gegèbenèfalls wörred h un h2 voglichè. Au d Übberbrüèfig vo dè Unterquintè e odder dè e-Moll-Dreiklang sin witeri Indiziè für d Subberkeit vo dè Intonation. In extremè Fäll cha ußer m Birrèuuszùg no s Obberschtugg uss èm Unterschtugg zogè wörrè (Korrektur i dè Mitti), falls d Stimmig vill z hoch isch. Im Gegèsatz zu dè Sinfonyorcheschter odder Kammermusigensembles stimmed Blõsorcheschter (dè Blèchblõser wegè) oft uff èm klingendè b y. I dèm Fall spilled d Klarinettischtè denn notyrt c.
Phûsik
Durch dè Luftschtròm, wo vom Musiger i s Inschtrumänt blõsè wörd, fangt s Blättle, wo am Mundschtugg befeschtigt isch, aa mit vibryrè. Dõdurrè entschtòt è Schwingig i dè Luftsüülè. D Klarinettè vohaaltet sich dõby wiè nè eisitig zuènès zûlindrischs Roor (am Mundschtugg zuè, am Drichter offè). Des heißt, nu ei Virtel vo dè Wellülängi lyt im Roor. Dõhèr döönt d Klarinettè bi glycher Roorlängi è Oktavè dü!fer als d Flötè, welli è beidsitig offnes Roor hèt, bi dèm sich diè halbi Wellè im Roor lyt.
D Wellèlängi un dõmit au d Frequènz vo sellèrè Schwingung hängt vo dè Längi vom Korpus ab, wo durch Öffnè un Schlièßè vo dè Dònlöcher un Klappè voänderèt wörd. S Übberblõsè wörd durch è Übberblõsklappè (Duodezklappè) ermöglicht. Drübber usè kontrollyrt dè Spiller mit dè Unterlippè un èm Luftschtròm au d Vibration vom Blättle, wodurrè er sowoll dè Klang als au d Intonation beyflusst.
Well d Klarinettè è eisitig zuènès, zûlindrisches Roor isch, wyst s Spektrum vo dü Klarinettè im Chalumeau-Regischter (s. u.) übberwigend Obberdöön von èrè graadzaaligè Ordnig (= Deildöön uugradè Ordnig) uff. Dõdruus resultyrt iren ehnder dunklè Klang i dè Düèfi, voglychbar mit gedacktè Pfyfèorgelregischter.
Uus èm glychè Grund übberblõst d Klarinettè i dè Duodezimè (also vo 1/4 Wellèlängi uff 3/4 Wellèlängi) un nit i d Oktavè wiè d Flötè odder au s Saxophon, bi dèm wegè m konischè Roor anderi Vohältnis hèrrschèd. Dõdurrè hèt d Klarinettè èn großè Dònumfang (è ganzi Oktavè mee als byschpillswys è Saxophon, Oboè odder Bloggflötè). S dritte Regischter übberblõst zwei Oktavè un ei Tèrz (also uff 5/4 vo dè Wellèlängi). Diè gsamti Skala vo dè Klarinettè bedrait fascht vir Oktavè.
D Obberdònreiè vo dè einzelnè Regischter charakterisyrt au iren Nammè. Asè heißt s düèfe, dumpfe Regischter Chalumeau-Regischter, well s èm Klang vom Chalumeau glycht, des noch nit in è höchers Regischter übberblõsè hèt könnè. Biswylè wörd s Regischter au Schalmei-Regischter benamst (Schalmei un Chalumeau hèn diè glychè etûmologischè Wurzlè), wa abaer irrefüürend isch, well dè Klang vo dè Schalmei bekanntlich lut un offè isch. S Mittel-Regischter heißt Clarinregischter un erinnerèt a dè Klang vo Blèchblõsinschtrumänt, wo in èrè hochè Laag gschpillt wörred, also im Clarin blõsè wörred. S hoche Regischter drait dè Nammè Flageolett-Regischter, wa uff dè Charakter von èrè Flageolett-Flötè hywyst.
D Artikulation erfolgt bi dè Klarinettè meischtens durch èn Zungèschlag (au als Zungèschtòß bezeichnèt), cha abber für bsunders weich ysetzendi Döön au durch dè kontrollyrt unterbrochene Luftschtròm allei erfolgè. Bi nèrè Klarinettè isch dè Zungèschtòß abber nièmòls so hart un prägnant wiè bi nèrè Drumbeetè, well de Dòn nit dirèkt vo dè Lippè, sondern vom Blättle broduzyrt wörd.
Vouvry
Vouvry (fp. [vœˈvri]) ischt a Munizipalgmeind im Bezirk Monthey im Kanton Wallis, Schwiiz.
Klarinette
Griffsischteem
Die!zwei vorhèrrschendè Griffsischteem sind s dütsche Griffsischteem, wa vor allem z Dütschland, Öschterrych un Oschteuropa vowendèt wörd, un s hüt international wit vobreitete französische Sischteem (Böhm-Sischteem) uff dè anderè Sitè.
Vouvry
Geografi
Vouvry lit im Tal vaner Rottu am Grammont. Zer Ggmeind gcheerunt ds Dorf Vouvry und d Porte du Scex im Tal und d Bärgdeerfer Miex und Taney. Vannr Ggmeindsflechi sint 35,8 % landwirtschaftlechi Flechi, 36 % Wald, 5,3 % Sidligsflechi und 22,9 % süschtigi Flechi.
Klarinette
Griffsischteem
S dütsche Griffsischteem leitet sich vo dè historischè Griffwys ab; d Grundgriff vo dè modernè Oehler-Klarinettè glychè im Wesèntlichè no immer dennè vo dè 5-Klappè-Klarinettè, wo zu Zitè vom Mozart gschpillt worrè sin. Si isch lediglich durch Feinheitè voänderèt worrè. Wesèntlichi Neuerung isch d Polschterung gsi, wo vom Iwan Müller ygfüürt worrè isch, dè Gabelmechanismus für s b un s f", sowiè d Vobesserung vo sellèm durch dè Oskar Oehler. S dütsche Griffsischteem isch vor dè Erfindig vom Böhm-Sischteem in allnè Länder vobreitet gsi; als «dütsch» wörd s èrscht bezeichnèt, sit s Böhm-Sischteem Èndi vom 19. Johrhundert z Frankrych zum Standard worrè isch.
Vouvry
Gschicht
Vouvry ischt zum eerschtu Mal gnennt choo im Jaar 1018 als Vobreium, Wovregium.
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 24,3 % glägu.
Klarinette
Griffsischteem
S Böhm-Sischteem bruèt uff èm Theobald Böhm sini Entwicklungè für d Querflötè. S isch abaer nit vom Theobald Böhm sèlbscht, sondern vom Hyacinthe Klosé entwicklèt worrè. Dè Unterschyd lyt im wesèntlichè dõdrin, dass d Gabelgriff für b un f uff h un fis volait worrè isch un d Griff vom chlynè Finger konsequènt redundant gschtaltet worrè isch, sodass d Böhm-Klarinettè ooni d Rollvobindigè zwûschè dè Klappè uuschunnt, wo für diè dütsch Klarinettè tûpisch isch.
Vouvry
Religion
61,8 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 18 % evangelisch-reformierti.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Vouvry ischt dr Reynold Rinaldi (Stant Oktober 2017).
Klarinette
Griffsischteem
Nebbè dè Unterschyd i dè Griffwys unterschydè sich diè französischè Klarinettè vo dè dütschè Klarinettè traditionell durch è öppis breiteres Mundschtugg, längeri konischi Abschnitt, stärker unterschnitteni Grifflöcher un è lychteri Bauwys. Dõdurch isch dè Klang bi dè Böhmklarinettè schärfer, flexibler un obberdònrycher. Dè Klang vo dè dütschè Klarinettè wûrkt reiner, sonorer un wärmer. S Klangideal isch abaer nit dirèkt mit èm Griffsischteem vobundè: Diè schu 1850 z Belgiè entwicklèti Albert-Sischteem-Klarinettè isch im wesèntlichè è Klarinettè mit französischem Klangideal un klassischer «dütscher» Griffwys. D Klarinettè, wo i dè oschteuropäischè Volksmusig ygsetzt wörred, hèn übblicherwys è eifachs dütsches Griffsischteem, abber èn sèlbscht im Voglych mit dè französischè Klarinettè zimli hellè Klang. In letschter Zit wörred au Klarinettè mit èm Klangideal vo dè dütschè Klarinettè mit Böhm-Griffsischteem baut un unter m Nammè «Reform-Böhm» lancyrt worrè, un mengi Klarinettischtè bruuched Mundschtugg mit französischem Schnitt uff dè dütschè Klarinetĕtè, wa zuè nèm dunklè, weichè Dòn füürt. Well au d Witti vo dè Baanöffnig, dè Boddè vom Mundschtugg, s Blättle un nit zletscht dè Spiller sèlbscht wesèntlich zum Klangresuldat bydräget, cha nadürlich au uff klassischè französischè Klarinettè èn warmè un uff dütschè Klarinettè èn schärferer Klang erzüügt wörrè. I dè Amateurblõsmusig wörd z Dütschland sit è baar Johr fascht uuschlièßlich s Böhm-Sischteem für d Uusbildung vo Jungmusiger vowendèt, un dõmit zuènemmènd s dütsche Sischteem in Hintergrund drängt.
Nebbè dè gnanntè Sischteem git s no witeri, wiè z. B. s «Pupeschi-Sischteem» odder s «Mazzeo-Sischteem», wo sich abber nit durrèsetzè hèt könnè.
Vouvry
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 2960 Iwonru 86,1 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 3,4 % Titsch, 1,8 % Talienisch und 8,7 % anneri Spraache.
Dr tradizionäll Tialäkt va Vouvry gcheert zum Frankoprovenzalisch.
Klarinette
Stimmigè
D Familliè vo dè Klarinettè hèt zaalrychi Vodrètter in unterschydlichè Größè, well sich diè zûlindrischi Boorung un s flexible Klappèsischteem bsunders guèt für baulichi Experimènt eignè duèt. Scho dè Richard Strauss hèt (i sinèrè Übberarbeitig vo dè Inschtrumentationsleeri vom Berlioz) von èrè Ufffüürig vo dè Mozartschè g-moll-Simphony mit èm reinè Klarinettèorcheschter brichtèt, welles sich uss Inschtrumänt vo dè voschiedenschtè Stimmigè zämmègsetzt hèt. Fascht alli Klarinettè sin transponyrendi Inschtrumänt un müèn dõher dèmentschprèchend notyrt wörrè.
Hüt vobreiteti Stimmigè
Im modernè Gebruuch sin in èrschter Linniè vir Größè gängig: Diè „normal“ Klarinettè in B, wo au im Jazz un i dè Volksmusig vowendèt wörd. Si döönt èn Ganzdòn düèfer, wiè si notyrt isch. Im Orcheschter hèt si mèngmòl d A-Klarinettè als Gschpônli, wo è chlyni Tèrz düèfer wiè notyrt klingt. (Im obberè Kaschtè sin beidi Tûpè nebbènand abbildet: d B-Klarinettè mit, d A-Klarinettè ooni Mundschtugg.) Diè abwechselndi Vowendig vo sellè beidè Tûpè isch vor allem technisch begründet, klanglich sin si glych: Passagè i dè B-Dònartè lôn sich uff èm B-Inschtrumänt lychter uusfüürè, d A-Klarinettè isch für Chrütz-Dônartè spilltechnisch besser geignet. Für mengi Komponischtè stòt allerdings graad dè klangliche Unterschyd zwûschè dè beidè Bauwysè im Vordergrund un nit diè lychteri Griffwys. So wörd dört d A-Klarinettè für èn weicherè odder wärmerè Dòn ygsetzt, uff broblematischi Dònartè wörd dõby kei Rüggsicht gnõ.
Für hochi Stimmè mit spezièllè Klangeffèkt isch sit Mitti vom 19. Johrhundert mengmòl d Es-Klarinettè („Sopran-Klarinettè“) vowendet woorè, iren gögsigè Dòn in Blõsmusigè un i dè böhmisch-mährischè Volksmusik, abber au im groß bsetztè Simphonyorcheschter zum Ysatz chò isch. Wegè irem durchdringendè Klang wörd si im Orcheschter normalerwys nu einzeln bsetzt odder isch i villnè Amateur-Orcheschter scho i dè 1980er-Johr ganz eliminyrt worrè. Sell hèt demit z duè, dass d Volksmuig, bsunders d Polkas è bitzelè im Repertoire in Hintergrund drèttè sin un uff dè Orcheschterklang immer mee Wèrt glegt worrè isch, dǒdemit hèt mo diè dominant-gägsigi Es-Klarinettè nimmi bruuchè könnè. Unter dè Musiger kursyrt deshalb s Bonmot Für è Es-Klarinette bruucht mò èn Waffèschy
Analog zum normalè Satz vo B- un A-Klarinettè gsèllt sich zu dè chlynè Klarinettè in Es selli in D dèzuè, wiè si dè Richard Strauss in sinèrè Dòndichtig Im Till Eugèschpygel sini luschtige Streichle forderè duèt. Übblicherwys wörd selli Stimm abaer uff dè Es-Klarinettè transponyrt gschpillt.
Hauptsächlich im Orcheschter un i dè simfonischè Blõsmusig, voeinzelt au im Jazz, isch d Bassklarinettè in B deheim, wo nè Oktaav düèfer als d B-Klarinettè klingt. Iren Dònumfang isch hüüfig übber s düèfe E usè bis maximal zum C hy erwiterèt, dõmit isch iren düèfschtè Dòn klingènd Kontra-B. Im Gegèsatz zu dè Normalklarinettè wörd d Bassklarinettè normalerwys nit in A baut.
Seltèner vobreiteti Stimmigè
Kaum vorhandni hochi Instrumänt sin d Hoch-G-Klarinettè (s git au è düèfi G-Klarinettè), s „picksüèße Hölzl“, wo uusschlièßlich i dè Wièner Schrammelmusig gschpillt wörd, un d C-Klarinettè, wo im 19. Johrhundert no wit vobreitet gsi isch, hüt abber als einzigs nit-transponyrends Famillièmitglyd übblicherwys durch d B-Klarinettè ersetzt wörd, wa dezuè füürt, dass d C-Stimm transponyrt wörrè ,muè, also vom Blatt èn Ganzdòn höcher gschpillt wörrè muè.
S Bassetthorn in F isch vor allem vom Wolfgang Amadeus Mozart richtig glièbt un in è baar vo sinèrè Operè (Zauberflötè), Kammermusigwärch un i sim Requiem vowendèt worrè. Au dè Felix Mendelssohn Bartholdy un dè Richard Strauss hèn s i dè (Elektra un dè D Frau ooni Schattè) ygsetzt. Hüt erlèbt s è Renaissance i dè neuerè Quartettliteradur für Klarinettè. Dè Dònumfang vom Bassetthorn isch mit dè sognanntè Bassettklappè nõch unnè bis zum notyrtè C (klingend F) erwiterèt (wiè au d Bassklarinettè un Bassettklarinettè bis zum notyrtè c bzw. C erwiterèt sin). Dõdurch bedrait dè Dònumfang volli vyr Oktavè. I dè Blõsmusig übbernèmmèd d Rollè vo dè Mittellaag zwûschè dè normalè un dè Bassklarinettè die Altklarinettè in Es, welli gwöönlich ooni Bassettklappè baut wörrè, mengmòl abber bis notyrt D (klingend F) volängerèt wörred, um Bassetthornschtimmè widdergää z könnè.
I dè grychischè sowiè i dè türkischè Volksmusig wörred Düèf-G-Klarinettè vowendet. Diè Inschtrumänt hèn diè dütsch Griffwys un è graadi Bauform, s git si sowoll uss Holz, als au uss Metall. D Mechanig isch meischtens nõch Albert konschtruyrt, mò findet abaer au diè moderni Form. D Stimmig isch è reini Quartè düèfer wiè notyrt, cha also dè Altlaag zuègordnet wörrè.
Fascht nit bruuchti Stimmigè
Diè hoch As-Klarinettè hèt früèner i dè Blõsmusig diè högschti Klarinettèschtimm gschpillt un wörd hüt durch d Es-Klarinettè ersetzt, ebbèso wiè diè hochi D-Klarinettè, wo byschpillswys im baroggè Klarinettèkonzert vom Johann Melchior Molter odder i dè Wièner Tanzmusig (Johann Strauß) z findè isch. Beidi Bauformè wörred hüt nimmi serièmäßig hèrgschtellt.
D Bassettklarinettè (in A, B odder au C) glycht zimli im Bassetthorn, für sebb hèt dè Mozart si Klarinettèkonzèrt KV 622 komponyrt, wo hüt nu no in rekonschtruyrtè Fassigè vorlyt. D Bassettklarinettè isch 1788 vom Wièner Hofinschtrumäntèmacher Lodz erfundè worrè un isch vom Anton Stadler (1753–1812), èm Fründ vom Mozart, vobesserèt worrè. Er hèt zu dè normalè Klarinettè no diè düèfèrè Döön Dis, D, Cis, C un H dezuè baut. Diè düèfschtè Bassagè vom Konzèrt sin nõch èm Mozart sim Abläbbè nõch obbè oktavyrt worrè, um s uff dè vobreitetè A-Klarinettè spillè z chönnè. Einigi Inschtrumtèbauer hèn in letschter Zit moderni Sonderaafertigungè vo sellèrè Bauform hèrgschtellt worrè, so dass neueri Yschpillungè è authentischers Bild vom Wärch vomittlè chönnèd.
Im Blõsorcheschter wörd mèngmòl zu dè Voschtärkig vom düèfè Klarinettèregischter d Kontra-Bassklarinettè in B un seltè d Kontra-Altklarinettè in Es vowendet. Si wörred auch in einigè Musicals (z. B. A Chorus Line, The Producers) ygsetzt. Vo dè nõ düèfèrè Subkontra-Altklarinettè in Es, sowiè dè Subkontra-Bassklarinettè in B exischtyred wältwit nu wenigi Exemblaar.
Kurligs
Dè kanadische Klarinettèbauer Steven Fox konschtruyrt Klarinettè, wo i dè Bohlen-Pierce-Skala gschtimmt sin. Wegè dè hochè Kompatibilidät vo sellèrè Skala mit Klarinettè chönned selli au in Bezug uff d Klappèmechanig dütlich eifacher uusgfüürt sy.
Gschichtè
D Gschichtè vo dè Eifachroorblättinschtrumänt gòt bis i d Antike zrugg. Sit altägyptischer Zit, i dè klassischè Antike sowiè im Mittelaalter isch è großi Fülli vo unterschydlichè Inschtrumèntèformè, hüüfig mit doppeltem Schallroor nõchgwisè. Bi dè Roorblättle vo sellnè Inschtrumänt entschtòt diè schwingendi Zungè durch èn Yschnitt i dè Halm von èm Roor (ideoglottes Roorblättle).
In Regionè mit lebèndiger traditionèller Musigtradition sin entschprèchendi Inschtrumänt z. T. bis i d Neuzit erhaaltè blibbè (z. B. Sipsi).
S Chalumeau
S Chalumeau isch èrscht sit èm Èndi vom 17. Johrhundert nõchwysbar un somit nu wènig älter als d Klarinettè. Gegèübber früènèrè Eifachroorblattinschtrumänt, wo z. T. au scho als Chalumeau / Schalmei benamst worrè sin, cha bim Chalumeau s Roorblättli vum Mundschtugg glöst wörrè (heteroglotts Roorblättle). S Chalumeau hèt è zilindrischs Röörli. Es hèt kei Übberblõsklappè un wörd nu im Grundregischter bruucht, also in èm Dònumfang von èrè großè Nonè. Übberblõseni Döön chönned zwar erzüügt wörrè, sin abber klanglich unbefridigend un oft nit suuber. Äänlich wiè d Bloggflötè hèt s acht Grifflöcher, mèngmòl ergänzt um ei odder zwei Klappè für d Erwiterig vom Dònumfang. Chromatischi Döön wörred mit Gabelgriff gschpillt.
D Klarinettè im 18. Johrhundert
Um 1700 ummè hèn dütschi Instrumèntèbauer aagfangè, s Chalumeau witer z entwicklè. Diè bedütendschti Errungèschaft uff èm Wög zu dè Klarinettè isch im dütschè Inschtrumentèbauer Johann Christoph Denner glungè. Sini Witerentwicklig vom Chalumeau hèt dõdrin bschtandè, è Inschtrumènt z bauè, wo è Zusatzklappè für s Übberblõsè ghaa hèt. Well sell Inschtrumènt im mittlerè un hochè Regischter èn lutè, klarè Klang gha hèt, wo a nè Baroggdrumbeetè (wegè m „Clarinschpyl“ au als Clarino benamst) erinnerèt hèt, isch es vom Mayer im „Museum musicum“ (1732) als Clarinetto, also chlyni Drumbeetè benamst worrè. Well s bi dè èrschtè Klarinettè nit glungè isch, glychzitig s düèfe un s übberblõsene Regischter klanglich un indonatorisch befridigend uuszfüürè, sin diè èrschtè Klarinettè fascht uusschlièßlich in übberblõsenè Regischter gschpillt un für s düèfè Regischter witerhy Chalumeaus baut worrè. Hüt no nennt mò diè düèfscht Laag vo dè Klarinettè s Chalumeau-Regischter. D Denner-Klarinettè hän nu zwei Klappè gha, doch voschidni anderi Hèrschteller hèn witeri dezuè duè, um zuèsätzlichi Döön spillè z könnè. S klassische Inschtrumènt, wiè dè Mozart s kennt un glièbt hèt, hèt (ooni Bassetterwitterig) schlièßlich acht Grifflöcher und äppè füüf Klappè gha un isch schu in allnè Regischter guèt spillbar gsi.