cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Collegium Musicum Basel
D Bsetzig vom Orkester und d Förderig vom Noochwuggs
Für zum dr Noochwuggs z fördere si in dr Säson 2006/07 Vorkonzärt nöi ins Brogramm ufgnoo worde, wo vo Aafang aa e guets Echo überchoo häi. Jungi Noochwuggsmusiker vo dr Muusigakademii vo dr Stadt Baasel bekhömme eso d Gläägehäit, z zäige, was si könne. Dr Bsuech vo de Vorkonzärt isch gratis, so dass usser de CMB-Abonnänte au Familieaaghöörigi und gliichaltrigi Fründ drzue könne animiert wärde, in e klassischs Konzärt z goo. D Köste für s Benütze vo dr Infrastruktur, wo für d Vorkonzärt nöötig si, und au d Usgoobe für d Wärbig wärde vom CMB dräit.
Vo dr Säson 2007/2008 aa het mä brobiert, d Kontakt mit Kinder im Raame vo Erziejigsbrojekt und Jugendkonzärt an Schuele z verstergge und eso iiri Fröid an dr klassische Muusig z wegge. Au het d CMB zämme mit dr Zürcher Hoochschuel vo de Künst Wörkschops für Dirigänte organisiert, si dass d Studänte bi de Broobe für d CMB-Konzärt könne mitschaffe und bim ene dradizioonsriiche Sinfoniiorkester könne Erfaarige sammle.
D Gstaltig vom Brogramm
Z Baasel wärde jeedes Joor säggs Abonnemäntskonzärt ufgfüert. Drzue kömme Äxtrakonzärt, uswärtigi Gastspiil und s Mitmache an Festspiil.
Oitylos
Vítulo (maniot.: Βίτουλο; amtlich: Οἴτυλο, Ítilo) isch e griechische Ort uf de peloponnesische Halbinsel Mani.
Name
De Name werd z erstmool im Schiffkatalog vo de Ilias, wo de Homer gschribe het, erwäänt und luutet Oítylos (Οἴτυλος). Noch Uuswiis vo de antike Inschrifte usem Ort selber und verschidnige antike Schriftsteller hett de Ort im lokaale dorische Tielekt /Witulos/ ghaisse. Im Mittelalter werd de Hafe Porto Vitolo gnennt. Au hütt no haisst de Ort im lokale Tielekt Vítulo (Βίτουλο).
Laag
Vitulo litt amene strategisch wichtige Punkt a de Liméni-Bucht am Messenische Golf. Die Bucht büütet vo Natuur uf guete Schutz för Schiff aa. De Ort litt a de Chüstestroos, wo di nördlichi und südlichi Mani verbindet und isch de Endpunkt vo de Passtross öber de Taygetos zo de Lakonische Bucht. S alti Stedtli litt am Hang oberhalb vo de Bucht, öberem Hafe Karavostási (Καραβοστάσι „Bootplatz“). Südlich devoo, enet en Bach Milolángada am Strand litt s Feriedorf Néo Ítilo, grad underhalb vo de törggische Festig Tschelefá (Kelefá).
Underhalb vom Stedtli, halbwegs zom Hafe, litt s Chloster Dekoúlou usem Joor 1765, wo iidrucksvoll uusgmoolet isch. Drunder isch e Bild, wo e höbschi vorstelig vom Jüngste Gricht und de Verdammte gitt.
Gschicht
De Ort isch scho prähistorisch bisidlet gsii, allerdings stamed nume wenigi Chliifund us dere Zitt. Zerstmool gnennt werd Oitylos bim Homer: noch de Agoobe im Schiffkatalog het Oitylos zom Riich vom sagehafte König Menelaos vo Sparta gghört. Oitylos isch e unfraiji Perioikestadt vo de Spartaner gsii. Noch de Niderlaag vom spartanische König Nabis im Joor 195 v. Chr. isch Oitylos uf Bifeel vo de Römer frai wore und under de Schutz vom Achäische Bund gstellt wore. De Chaiser Augustus het Oitylos zom Bund vo de Eleutherolakone ggornnet.
Im Mittelalter isch Vitulo e wichtige Hafe blibe, wo lokaali Güeter und Sklave ghandlet wore sind. Genöber vom Stedtli, uf de andere Sitte vo de Schlucht Milolángada ("Mölischlucht"), isch 1670 vo de Törgge d Festig Tschelefá baut wore.
Bsundrigs
De Jules Verne bischribt i sim Buech L'Archipel en Feu de Ort Vitylo.
Michelson-Morley-Experiment
S Michelson-Morley-Experimänt isch e füsikalischs Experimänt gsi, wo dr dütsch-amerikanisch Füsiker Albert Abraham Michelson 1881 z Potsdam und denn zämme mit em amerikanische Chemiker Edward Morley in ere verfiinerete Form 1887 z Cleveland im US-Bundesstaat Ohio gmacht het.
S Ziil vom Michelson-Morley-Experimänt isch s gsii, d Gschwindigkäit relativ zum Liechtäther vo dr Ärde uf irer Baan um d Sunne noochzwiise, oder andersch gsäit, d Gschwindigkäit vom Äther relativ zur Ärde („Ätherwind“). Bim Liechtäther het es sich um e hüpothetischs Medium ghandlet, wo d Liechtwälle sich in em wurde usbräite, analog zu Wasserwälle im Wasser und Schallwälle in dr Luft. S Experimänt het as Resultat ghaa, ass die ooberi Gränze für die relativi Gschwindigkäit 5-8 km/s isch. Das het bewiise, ass d „Beweegig gegen e Äther“ käi Iifluss uf d Gschwindigkäit vom Liecht het, denn dä Wärt isch vil z chlii gsi, für dass men en mit em „Ätherwind“, wo mä gsuecht het, hät chönne in Verbindig bringe. S Michelson-Morley-Experimänt het zämme mit andere Experimänt wie das vom Fizeau oder das vom Trouton und Noble dütlig d Broblematik vo dr Ätherfüsik im 19. Joorhundert ufdeggt. Erst die spezielli Relatiwidäätstheorii, wo din uf e bevorzugts Bezuugssüsteem wie dr Äther verzichdet wird, het die chönne lööse. Dorum gältet s Michelson-Morley-Experimänt as äins vo de bedütendste Experimänt in dr Gschicht vo dr Füsik – e „Experimentum Crucis“.
Das Experimänt isch sit denn mit de verschiidenste Technike und mit Gnauikäite, wo wääsentlig hööcher si, immer wider emol widerhoolt worde. Mä het im Raame vo dr Mässgnauigkäit Nullresultat überchoo und eso d Resultaat vom ursprünglige Experimänt bestäätigt. Mä het relativi Abwiichige vo dr Liechtgschwindigkäit vom Wärt vo dr Liechtgschwindigkäitskonstante in dr Gröössenornig vo 10−17 chönne usschliesse.
Paul von Hindenburg
De Paul Ludwig Hans Anton von Beneckendorff und von Hindenburg (* 2. Oktober 1847 z Posen; † 2. August 1934 uf Gut Neudeck, Ostpreusse) isch en dütsche Generalfeldmarschall und Politiker ksi. Im Erste Wältchrieg hät die Obersti Heeresleitig gfüert und vo 1916 bis 1918 quasi diktatorisch z Dütschland regiert. De Hindenburg isch 1925 zum zweite Richspräsident vo de Weimarer Republik gwählt worde. 1932 isch er widergwählt worde. Am 30. Jänner 1933 hät er de Adolf Hitler zum Richskanzler ernannt und d Zit vom Nationalsozialismus igleitet.
Erzbistum Freiburg
S Erzbischtum Fryybeg im Bryysgau (dt. Erzbistum Freiburg im Breisgau, lat. Archidioecesis Friburgensis) isch e Diözes z Bade-Wirttebärg un umfasst di friejere Länder Bade, Hochezollere-Sigmaringe un Hochezollere-Hechinge. S Erzbischtum Fryybeg wird vun eme Erzbischof gleitet, wu au Metropolit vu dr Oberryynische Chilcheprovinz mit dr beide Suffraganbischtimern Mainz un Rauteburg-Stuegert isch. Erzbischof isch syt 2014 dr Stephan Burger. S Erzbischtum Fryybeg isch mit 1.897.555 Katholike (Stand: 31. Dezämber 2015) im Diözesangebiet s zweitgrescht Bischtum z Dytschland.
Gschicht
S Erzbischtum Fryybeg isch anne 1821 us em Bischtum Konschtanz un Deil vu dr Bischtimer Mainz, Stroßbeg, Worms un Würzburg grindet wore (Zirkumskriptionsbulle Provida solersque). S Fryybeger Minschter, wu bis dert e eifach Stadtpfaarchilche gsi isch, isch zuen ere Metropolitanchilche ghobe wore. Im Johr 1827 het dr bishärig Fryybeger Minschterpfaarer Bernhard Boll, wu dervor in dr Fryybeger Universitetschilche zum Bischof gwejt woren isch, s Fryybeger Minschter in Bsitz gnuu un isch dr erscht Erzbischof vu Fryybeg wore. Im neje Erzbischtum sin d Bischtimer Mainz, Fulda, Rauteburg un Limburg as Suffraganbischtimer zuegordnet wore. Im Zug vum Preußekonkordat vu anne 1929 sin s Bischtum Limburg dr Chilcheprovinz Köln un s Bischtum Fulda dr Chilcheprovinz Paderborn zuegordnet wore. Noch em Dod vum Erzbischof Boll am 16. März 1836 isch, noch ere nyynmonetige Vakanz, dr Ignaz Demeter am 29. Jänner 1837 dr zwet Erzbischof vu Fryybeg wore. In dr Amtszyt vum Demeter het s e Hufe Uusenandersetzige mit eme Großherzogtum Bade gee un Erger innerhalb vum Fryybeger Diözesanklerus. Dr Demeter isch noch fimf Johr im Amt gstorbe, am 21. März 1842. Am 26. März 1843 isch dr vorig Fryybeger Wejbischof Hermann von Vicari dr dritt Erzbischof vu Fryybeg wore. In syre Amtszyt het s di Badisch Revolution gee un wyteri chilcherächtligi Usenandersetzige mit em Großherzogtum Bade. Im Alter vu 94 Johr isch dr Vicari am 14. April 1868 im Amt gstorbe. Wäg em Badische Kulturkampf isch dr Stuel vum Fryybeger Erzbischof bis 1886 nit bsetzt gsi.
S Verhältnis vum Bischtum zum Staat, d Bsetzig vum Bischofsstuel un d Zämmesetzig vum Domkapitel sin im Badische Konkordat vu 1932 greglet wore, wu bis hit giltet.
E Chilchestärbe wie in andre Gebiet vu Dytschland git s im hitige Erzbischtum Fryybeg nit. S Glych giltet au fir s Fusioniere vu Pfaareije, wu aber fir s Johr Jahr 2015 plant sin. Fir d Erzdiözes Fryybeg giltet bis hite s Konzäpt vu dr Seelsorgeeinheite.
Am 1. Novämber 2005 het dr Erzbischof Robert Zollitsch zem erschte Mol in dr Gschicht vu dr Erzdiözes „Pastorali Leitlinie“ in Chraft gsetzt. Si stehn unter em Titel: Den Aufbruch gestalten.
Bischtumsgliderig
S Erzbischtum Fryybeg isch in sibe Regione glideret, wu syt dr Dekanatsreform zum 1. Jänner 2008 in 26 Dekanat glideret sin.
Dur d Nejornig vu dr Dekanat isch d Zahl vun ene vu 39 uf 26 verringeret wore. D Regione sin nit gändertet wore.
Schuele
D Erzdiözes Fryybeg fiert unter em Dach vu dr Schuelstiftig 17 Gymnasie, segs Realschuele, ei Grundschuel, ei Fachschuel fir Altepfläg, ei Beruefskolleg un zwei Internat.
Prieschterseminar
Z Fryybeg unterhaltet d Erzdiözes e Prieschterseminar, s Collegium Borromaeum (CB), wu d Prieschteramtskandidate in ihre gsamte Uusbildig wohne. S CB lyt in dr Nechi vum Fryybeger Minschter un vum Erzbischeflige Ordinariat. D paschtoral Uusbildig noch em Studium isch friejer im Prieschterseminar z St. Peter durgfiert wore. Syt s CB mit em Seminar St. Peter zämmegleit woren isch, isch s Collegium Borromaeum z Fryybeg jetz e Vollseminar.
Steffi Graf
D Stefanie Maria „Steffi“ Graf (* 14. Juni 1969 z Manne) isch e ehemaligi dütschi Tennisspileri und ehemaligi Nr. 1 vo der Wältranglischte. Si het 22 Grand-Slam-Turnier im Einzel gwunne und isch rekordlangi 377 Wuche s Nr. 1 gsi. Im Jahr 1988 het si alli vier Grand-Slam-Turnier und Olympiagold gwunne. Dem seit mer au Golden Slam, was suscht no kei andere Spileri und keim andere Spiler im Tennis glungen isch. Bi Olympische Spiil het d Steffi Graf gsamthaft drü Medaille gwunne.
Privat
D Steffi Graf het en zwei Jahr jüngere Brüeder. Iri Eltere Peter und Heidi Graf hend sich 1998 scheide la. De Peter Graf isch ire Jugendtrainer und Manager gsi. Er isch 1995 wäge Schtüürhinderziehig verurteilt worde und isch 2013 gschtorbe.
Am 22. Oktober 2001 het d Steffi Graf de ehemaligi US-amerikanische Tennisspiler Andre Agassi ghürate. Sie läbed zäme z Las Vegas und hend en Sohn (* 2001) und e Tochter (* 2003).
Die Abenteuer des Tom Sawyer
D Abentüür vom Tom Sawyer (Originalditel: The Adventures of Tom Sawyer, hoochdütsche Ditel: Die Abenteuer des Tom Sawyer), isch e Roman vom amerikanische Schriftsteller Mark Twain. S Buech isch 1876 uf Änglisch erschiine und gliichzitig au as dütschi Übersetzig.
S Buech zelt zu de Klassiker vo dr Juugedlitratuur. Es het aber immer au e Hufe Erwaggseni aagsproche. Es wird, und das isch für d Zit um 1876 ungwöönlig, in dr Alldaagssprooch, wo denn gängig gsi isch, verzelt. Das isch im Autor si Gegekonzept zu de Chinderbüecher über Musterchnaabe und bravi Mäitli gsi, wo zu sällere Zit üübli gsi si. Wäge dere Alldaagssprooch und de Chraftusdrück, wo din vorchömme, het mä s Buech in Amerika zerst uf en Index gstellt.
Dr Inhalt
D Abentüür vom Tom Sawyer isch e tüpischi Lusbuebegschicht und spilt in dr Middi vom 19. Joorhundert im fiktive Ort St. Petersburg in Missouri am Ufer vom Mississippi. Dr Waisebueb Tom läbt bi sinere Dante Polly, zämme mit sim Halbbrueder Sid, sinere Gusiine Mary und em schwarze Sklav Jim. Dr Sid isch e Brave und verrätscht dr Tom bi jedere Gläägehäit. Dä schwänzt gärn d Schuel, schleeglet vil und dribt sich mit sim beste Fründ Huckleberry Finn ume. Dr Huckleberry het kä Dehäi; si Mueter isch dood und si Vater e stadtbekannte Süffer.
Noch alle mööglige Abentüür findet dr Tom e Schatz, wo dr Verbrächer Indianer-Joe in ere Hööli versteggt het. Er däilt en mit em Huckleberry, und jetz wo dä riich isch, nimmt en d Witwe Douglas bi sich uf. Bi dere chann er aber nid mache, was er wil und er rennt furt. Dr Tom verzelt em denn vo sim Blaan, ass er e Röiber- und Erbrässerbande wel gründe, dass aber nume guet gstellti Mitgliider „mit Stil“ sölle ufgno wärde. Dr Huck gseet das ii und goot zur Witwe zrugg.
Claramatte
D Claramatte isch e Park im Clara-Quardier in dr Schwizer Stadt Basel.
Gschicht
Dr Name Claramatte, e Matte am «Chrumme Dyych», isch scho us em 15. Johrhundert bekannt. Vo 1820 aa isch dört e Durn- und Badblatz für Waisemaitli gsi. in de 1850er Johr het mä afo Blän für d Matte mache und 1864 isch die rächteggigi Parkaalag aagleit worde, wo in dr Middi e Matte und zringsum zwei Baumreihe gha het. An dr Klingedaalstrooss, an dr Droohtzugstrooss und am Claramattwäg het mä Bauparzälle blant. Uf d Schlittschuehbahn het mä müesse verzichde, wo Wasser in d Chäller näbedra gsickeret isch, und wo dr Rase im Park immer vo de Lüt verdramplet worden isch, het mä s Gländ ufgschüttet und dr Stadtgärtner Weckerle het dr Park in de 1870er Johr neu gstaltet noch em Vorbild vom änglische Square: e viereggigi Grüenflechi mit Zuegäng an de Egge, wo symmetrisch beflanzt worden isch.
1897 isch es stedtischs Bad baut worde, e Geissemilchbude und e Wärkzüüghütte, drei Johr spöter en öffentligs Pissoir hinder em Brunne an dr Hammerstrooss. S Bad isch in de Johr druf usbaut worde, und denn het mä e Musigpavillon baut. In de 1930er isch d Aalag wider umbaut worde: es het meh Raseflechene gee, e Chinderspiilblatz mit eme Sandhufe und eme Blanschbecki isch iigrichdet worde und an dr Klingedaal- und dr Droohtzugstrooss het s Autoparkblätz gee. 1937 het dr Karl Guetchnächt si «Schlangebrunne» ufgstellt, wo dr alt Drinkwasserbrunne us em Johr 1873 ersetzt het.
In de 1940er Johr het mä e Deil vo de Bäum abgholzt, für dass es meh Sunne uf dr Matte wurd gee, und d Badaastalt Claramatte isch zum e Chindergarte umbaut worde. Im Johrzähnt druff het mä d Aalag schmeler gmacht und neuji Parkblätz iigrichdet. D Geissemilchbude isch abbroche und no meh Bäum si gfellt worde. 1958 isch en öffentligi Toilette am Egge vo dr Hammerstrooss und dr Droohtzugstrooss baut worde. In de Johrzähnt druf het mä chliineri Ändrige gmacht, neuji Spiilgrät si ufgstellt und e WC für Hünd isch iigrichdet worde. Im Johr 2000 het d Christoph Merian Stifdig e Renovation vo dr Claramatte afo blaane. Mä het beschlosse, ass die ursprüngligi Idee vom Square die besti siig und ass d Parkblätz in es underirdischs Parkhuus under dr Klingedaalstrooss sötte verleit wärde. Dr Verein Claramatte het afo Spiilnoomiddäg organisiere, s Baudepartemänt het 2002 dr Musigpavillion gflickt und 2003 het dr Bau vom Parkhuus aagfange.
Prostitution und Drooge
D Claramatte mit dr Klingedaal- und dr Drohtzugstrooss isch lang e Zentrum vo dr stedtische Prostitution gsi. Wo in de 1970er Johr Massagesalon iigrichdet worde si, isch e groosse Deil vo dr Prostitution us em öffentlige Ruum verschwunde. Hützudags findet mä uf dr Claramatte ehnder Drogeabhängigi, wo d Prostitution für se e Wäg isch, ihri Droge z finanziere, as professionelli Huehre.
Tagebuch von Samuel Pepys
S Daagebuech vom Samuel Pepys ghört zu de wichtigste Kwelle für d Gschicht vo Ängland in de 1660er Joor und zu de literarische Wärk us em änglische Sproochruum, wo am hüfigste zitiert wärde.
Dr Samuel Pepys isch Staatssekretär im änglische Marineamt (Chief Secretary to the Admiralty) gsi, Bresidänt vo dr Royal Society und Abgordnete vom änglische Underhuus. Bekannt worde isch er aber dur sis ghäime Daagebuech, won er vo 1660 bis 1669 gfüert het.
Dr Inhalt
Im Pepys si Daagebuech erlaubt en unverstellte Blick uf en Alldaag im London vom spoote 17. Joorhundert und in d Psüche vom ene Mensch zu sällere Zit. Es isch ä usgezäichneti Kwelle für bedütendi Eräigniss vo dr Restaurazionsepoche, wie wo dr König Karl II. zruggchoo isch, die Groossi Pest vo 1665 oder dr Grooss Brand vo London im Joor druf. Bsundrigs isch s Wärk intressant, wil si Verfasser unverfelscht und frei vo politische oder brivate Rücksichte über Staatsakzione am Hof und im Marineamt schribt, wie au über alldäägligi Erläbniss. D Chröönigszeremonii für e Karl II., won er us em Exil zruggchoo isch, stöön näbe Beschriibige vom Pepys sine Liebschafte und Händel mit sinere Frau Elisabeth. Er schribt genau so lääbhaft über Chrieg und Ussepolitik wie über Theatervorstellige und Hiirichdige, Lektüre, Klatsch und Dratsch, Stimmige im Volk, Mode, Spiisblään, Briis und e Hufe mee.
Für dass s Daagebuech wirklig ghäim bliibi, het er s in ere stenografische Schrift in meerere Sprooche gschriibe, wo die mäiste Lüt – und vor allem si Frau – nid häi chönne lääse.
En Iidraag vom 23. August 1665 isch e guets Bischbil für die polyglotti Verschleierigstechnik: So vorsichdig wien er au gsi isch, het d Elisabeth Pepys iire Maa 1668 in flagranti mit eme Dienstmäitli verwütscht, was für iin die grössti Katastroofe bis denn in sim Lääbe gsi isch. E baar Möönet spööter het er s Daagebuech ufgee.
Giovanni Battista Tiepolo
Dr Giovanni Battista Tiepolo (au Giambattista Tiepolo; * 5. Merz 1696 z Venedig; † 27. Merz 1770 z Madrid) isch äine vo de bedütendste venezianische Mooler vom spoote Barock und em Rokoko gsi. Si Wärk umfasst Daarstellige vo Heldeepos, Historie, Opereszene, Götterfest und au Altäär.
Si Wärk
In siner früeje Faase vo 1715 bis 1730 het er z Venedig und z Udine gschafft. In sinere erste Rifizit vo 1730 bis 1749 het er Groossufdrääg us Bergamo, Mailand und andere Stedt usgfüert. Die dritti Faase vo 1741 bis 1757 isch die vo dr klassische Blüete gsii, wo dr Tiepolo uf Würzburg gangen isch, am Palazzo Labia z Venedig und dr Villa Valmarana ai Nani bi Vicenza gschafft het. In d Zit vo 1757 bis 1762 si die letschte fümf venezianische Joor vom Mooler gfalle und vo die fümfti Faase isch vo 1762 bis 1770 gange, won er z Madrid gschafft het.
Zu sine Wärk ghööre
Dollfus-Mieg et Compagnie
DMC (Dollfus-Mieg & Cie) ìsch a Textil-Firma wo ànna 1746 z Milhüüsa grìnda worra ìsch, un wo ìn dr Entwìcklung vu dr Stàdt wìchtig gsìì ìsch.
Gschìcht
D Gschìcht vu dr Firma ìsch ang verbunda mìt dr Gschìcht vu da großa Fàmìlia wo üs Milhüüsa a wìchtiga ìnduschtriella Stàdt gmàcht han: Dollfus, Mieg, Koechlin un Engel.
Vor ìhra Vereinigung mìt em Frànkrìch ànna 1798, ìsch d Stàdt Milhüüsa a frèia Republik gsìì. Ìm Frànkrìch ìsch sallamols (vu 1868 bis 1759 ) d Stoffdruckarèi ìn dr „indiennes“-Àrt verbotta gsìì, so hàt Milhüüsa a Vorteil ìwer d frànzeescha Städta ghàà, un d Stoffdruckarèi vu „indiennes“ hàt sìch z Milhüüsa güet entwìckelt. (Ànna 1792 sìn àwer hoocha Zollrachta zwìscha Milhüüsa un s Frànkrìch igrìchta worra, un s milhüüser kommerziella Betrìeb war ìn großer Gfohr gsìì, wenn's dia Vereinigung nìt gaa hat.)
Ànna 1764 hàt dr Jean Dollfus (* 1729; † 1800), wo ìn dr Stoffdruckarèi „Hartmann“ gschàfft hàt, sina Àrwet verloo fer sina eigena Unternamma z grìnda: „Dollfus & Hofer“. Ànna 1777 ìsch d Firma uf „Jean Dollfus“ umtaift worra, wial Mìtàrweiter dervu gànga sìn. Dernawa hàt dr Daniel Dollfus (* 1769; † 1818), dr zweit Suhn vum Jean Dollfus, ìn dr Stoffdruckarèi „Dollfus-Vetter & Cie“ z Lütterbàch gschàfft.
Àm 21. März 1800 han sìch dia Unternamma vum Vàter un vum Suhn zammagschlossa, un sìn „Dollfus-Mieg & Cie“ worra. Ìn dr gliicha Zitt hàt dr Daniel Dollfus d Anne-Marie Mieg (* 1770; † 1852) ghirota. Dr Daniel Dollfus hàt dia Unternamma z Durni, sallamols a Dorf nawa Milhüüsa (dàto a Viartel vu Milhüüsa), entwìckelt. Wia mehrera Unternamma ìn dara Gegend, hàt'r sìch àm Steinbächlein entlàng wälla befìnda, wial s Wàsser vum Bàch nutzbàr gsìì ìsch fer d Àktivität (fer Mìhla màcha z dreiha oder eifàch wial ma Wàsser brüücht hàt).
Ìm Johr 1814, ìsch dr André Koechlin (* 1789; † 1875) Mìtàrweiter vum Daniel Dollfus worra. Sechs Johr speeter, ànna 1820, ìsch dr Jean Dollfus-Mieg (* 1800; † 1887), dr Suhn vum Daniel Dollfus, ìn s Unternamma kumma ku mìtschàffa. Do ìsch dernoh dr André Koechlin furtgànga (fer a großa Ìnduschtriella-Màschìna-Firma z grìnda). Vu 1850 àb, ìsch dr Jean Dollfus-Mieg dr Leiter vu DMC worra. Dr Frédéric Engel-Dollfus (* 1818; † 1883), si Tochtermànn, ìsch si Mìtàrweiter gsìì.
Nawesbii ìsch aui s kreativa Teil vum Betrìeb entwìckelt worra: ànna 1884, hàt DMC d Thérèse de Dillmont (* 1846; † 1890), a beriamhta un begàbta eeschtricha Stìckera, igstellt: wahrend mehrera Johra hàt sa nèia Modell fer d Firma erfunda.
Dr ehmàliga Logo vu dr Màrka ìsch a Glocka gsìì, dàto ìsch's dr Kopf vu'ma Ross: dàs ìsch ìsch dr Logo vu dr Firma Thiriez-Cartier-Bresson, wo sìch ìm Mai 1961 hàt mìt DMC zammagschlossa hàt. Dr Nàmma „DMC“ ìsch blìewa, obwohl àss Thiriez-Cartier-Bresson greeßer gsìì ìsch, denn DMC ìsch scho ìn dr Börsa bekànnt gsìì.
Produktion
Zìmlig friaih hàt d Unternamma unhàbangig vu àndra Partner wälla wara: eigena Wawarèi, eigena Spìnnarèi, eigena Kohla-Produktion (ànna 1812 hàt DMC d Kohlamina vu Ronchamp kàuift), eigena Bleicha un Fàrbstoff-Harstellung (dr Daniel Dollfus ìsch Chemischt gsìì). D Bàuimwulla ìsch nàtiirlig üs witta Lander ìmportiart worra.
Ànna 1841 hàt DMC a nèia Àktivität ààgfànga: dr Verkàuif vu Fàda, fer nahia un stìcka. Dia Àktivität hàt sìch güet entwìchelt, wahrend àss àndra làngsàm àbgnumma han: ànna 1888 hàt d Druckarèi-Àktivität ghàlta un ànna 1898 hàt d Wawarèi-Àktivität ghàlta.
Dur dr Erfolg vu ìhrem Fàda, hàt DMC ànna 1975 d Produkt-Linia „Loisirs Créatifs“ ààgfànga: do gìtt's Fàda un Wàr fer ìn'ra Frèizitt-Àrt stìcka, nahia oder ìrgendwia mìt Textil baschla.
D beschta Zitt ìsch àwer umma; ànna 1985 hàt's d erschta Màssaentlàssung gaa. Zitter därt hàt d Zàhl vu da Mìtàrweiter regelmaßig àbgnumma. Ands 2013 han noch, ìn dr gànza Walt, numma noch 320 Beàmta fer DMC gschàft, dervu 240 ìm Frànkrìch, un dervu 235 z Milhüüsa un z Ìllsi; trotzdam blibt d Màrka DMC dr greescht Verkàuifer vu Stìckfàda.
Erschta Produktionsànlàga vu 1812
Ànna 1812 ìsch a riesiga Spìnnarèi-Fàwrìk bàuia worra; 138 m làng, 12 m breit, mìt 4 Stäck un 47 Reiha Fanschter, sa ìsch d längschta Spìnnarèi ìn kontinàntàl Europa (dàs heißt: üsser da Verreinigta Keenigreich). Do sìn 107 „mule-jenny“ gloffa (Màschina erfunda ìn Angland vum Samuel Crompton).
200 Johr noh ìhrem Bàui, ìsch d Spìnnarèi ìmmer noch gstànda, àls letscht un einzigàrtig Zeuignis vu dara Gebäi-Àrt. Sa ìsch ìn'ra àndra Firma verkàuift worra gsìì, un zitter Juni 1998 ìsch kè Àktivität meh dìnna gloffa. Ohna großa Unterhàltung un waga mehrera Brand, ìsch sa numma noch a Ruina gsìì un schliaßlig hàt dr Àbrìss vu dam lànga Gebäi àm 27. Dezamber 2013 ààgfànga.
Speetera Produktionsgebäi
Vu 1870 àb, sìn Produktion-Gebäi noh-n-em Modell vu da anglisha „sheds“ bàuia worra. Vu 1876 àb, wara Gleis fer Zìg ìn dr Unternamma ànaglìgt.
Zwìscha 1902 un 1931, sìn viareckicka Gebäi bàuia worra; üs rota Bàchstei un mìt großa Fanschter, sa gliicha sìch zìmlig, s Bàuiwark hàt hàuitpsachlig pràktisch müeßa sìì. S greeschta dervu, bàuia ànna 1913, ìsch 229 m làng, 35 m breit, un 4 Stäck hooch; 2000 Àrweiter han àls dìnna gschàfft.
Meischta vu dana Gebäi sìn jezt laar, àwer ìn'ma güeta Züestànd, noh kààt ma sa noch bhàlta un brüücha. D Stàdt Milhüüsa hàt sa àbkàuift un ìhra Zukunft z erfìnda ìsch jetz a großa Ufgàb fer d Àrchitekta.
Àrweiterviartel: d „cité“
Nawesbii hàt's Gebäi gaa wo nìt direkt ìn dr Unternamma gheera, àwer wo dur ìhra Entwìcklung entstànda sìn. D milhüüser Ìnduschtrieller han sìch um s Wohl vu da Àrweiter bekìmmert, nìt unbedìngt wial sa großharzig gsìì sìn, àwer hàuiptsachlig wial sa güeta un trèia Igstellta brüücht han, noh-n-em Pàternàlischmus-Prìnzip.
Àss d Fràuia riahwig han känna schàffa, ìsch ànna 1850 a „salle d'asile“ bàuia worra, wo d Kìnder empfànga hàt wahrend àss ìhra Miatra uf dr Fàwrìk gsìì sìn.
Àss d Àrweiter gsund un ààstandig bliiwa, hàt dr milhüüser Ìnduschtrieller Jules Siegfried ànna 1868 dr „cercle mulhousien“ grìnda, a Ort wo ìn Sport un Kültür gewìdmet gsìì ìsch ; do sìn zum Beipiel d Theàterstìckla vum Auguste Lustig gspìelt worra.
Zwìscha 1853 un 1897, ìsch a Viartel fer d Àrweiter nawa dr Unternamma bàuia worra. S Modell ìsch a Hüss, mìt'ma Gàrta drum umma, wo ìn viar verteilt gsìì ìsch: jedes vu dana viar Teil ìsch a Wohnung gsìì wo-n-a Fàmìlia hàt känna wohna. Àm Ààfàng sìn d Iwohner ìm Hüsszìns gsìì, àwer noh mehrera Johra hàn sa d Meegligkeit ghàà, ìhra Teil vum Hüss àbzkàuika. Ìm gànza gìtt's 1243 so Wohnunga. Uf Frànzeesch heißt dàs Viartel „(la) cité“, un uf Elsassisch hàt ma da Nàmma ìwernumma.
S ìnduschtriella Viartel vu Beefert
D Gebäi vu Beefert, wo noh 1872 bàuia worra sìn, sìn ànna 1960 vu dr Firma Bull àbkàuift worra. Dia hàt do viarzig Johr làng ìnformàtik Màteriàl produziart. Noh dam gheera jetz d Gebäi zum Projakt „Techn'hom“, sa wara renoviart fer nèia Firma oder Gschafter z empfànga.
Kirchberg SG
Chirchbärg isch e politischi Gmaind mit öppä 8000 Iwohner im Kanton Sanggale, Schwiz.
Ierpeldeng
Ierpeldeng (dt. Erpeldingen, frz. Erpeldange) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Kirchberg SG
Geografii
D Gmaind Chirchbärg lit im undere Toggeburg und gränzt im nordweschte as Thurgi. Zu de Gmaind ghöred s Dorf Chirchbärg, s Dorf Bazehääd a de Thur une, d Dörfer Möselbach, Gähwil und Diätschwil.
Ierpeldeng
Ortsdail
Zue Ierpeldeng ghere d Ortschafte Angelduerf (Ingeldorf), Bierden (Burden) un Ierpeldeng.
Kirchberg SG
Geografii
Nochbergmainde send im Süde Moslig, im Oschte Lütischborg und Jonschwil, im Norde Rickebach TG, Wiile TG und Sirnach, im Weschte lit no Fischinge TG.
Essert-Pittet
Essert-Pittet (frankoprovenzalisch ) isch e Dorf in dr bolitische Gmai Chavornay im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Ierpeldeng
Geografi
Ierpeldeng lyt im Nordoschte vu Luxemburg am Stade vu dr Sauer, an dr Gränz zue dr luxeburgische Ardenne, em Ösling.
Kirchberg SG
Sehenswördikaite
Näbet de Dorfcherchene z Bazehääd und z Chirchberg ghört zu de Sehenswördikaite vo de Gmaind au de 966 Meter höch Usichtsbärg St. Iddaburg mit em Wallfahrtsort vo de Heilige Idda. De Berg isch scho i de Bronzezitt bisidlet gsii. O bi Underbazed hett mer us de Tuur Fünd us de Bronzezitt borg.
Essert-Pittet
Geografi
Essert-Pittet lyt am Hang vum Platoo iber dr eschtlige Syte vu dr Orbe-Ebeni. D Gmaiflechi umfasst 81,5 % landwirtschaftligi Flechi, 8,3 % Wald, 10,1 % Sidligsflechi.
Ierpeldeng
Verwaltig
Ierpeldeng ghert zum Kanton Dikrech im Distrikt Dikrech. Dr Burgermaischter vu Ierpeldeng isch dr François Dahm. Scheffe sin dr André Bauler un d Simone Bock-Schank. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.
Kennedy-Thorndike-Experiment
S Kennedy-Thorndike-Experimeät (1932) hätt sölle noochwiise, öb s en Iifluss git uf d Usbräitig vom Liecht, wenn Beobachter in verschiidene Inerzialsüsteem iiri Gschindikäit ändere. Es isch e Wariante vom Michelson-Morley-Experimät, wo d Sitenärm vom Interferometer, wo brucht wird, underschiidlig lang sin. S Experimänt het, wie s die Spezielli Relatiwidäätstheorii vorussäit, e Nullresultat gliiferet und het eso bestäätigt, ass mä näbe dr Lengikontrakzioon au d Zitdilatazioon muess aanee. Noch däm indiräkte Noochwiis isch d Zitdilatazioon denn zum erste mol diräkt dur s Ives-Stilwell-Experimät noochgwiise worde. Wemm mä d Resultaat vo dene drei Experimänt (em Michelson-Morley-Experimänt zum Mäasse öb d Liechtgschwindigkäit vo dr Orientierig vom Beobachder abhängt, em Kennedy-Thorndike-Experimänt zum Mässe, öb d Liechtgschwindigkäit vo dr Gschwindigkäit vom Beobachder abhängt, und em Ives-Stilwell-Experimänt zum d Zitdilatazioon z mässe) cha d Lorentz-Dransformazioon abgläitet wärde.
Ierpeldeng
Gschicht
Ierpeldeng isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 1145 as Erpeldinga.
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Ierpeldeng ghert zum Moselfränkisch.
Kennedy-Thorndike-Experiment
In modärne Kennedy-Thorndike-Experimänt, wo mä die gliiche Zämmehäng zwüsche dr Gschwindigkäit vom Beobachder und vom Liecht, bzw. zwüsche dr Zitdilatazioon und dr Lengikontrakzioon undersuecht, wärde bis hüt gmacht mit dütlig gröössere Gnauigkäite dank optische Resonatore und Lunar Laser Ranging, und si bestäätige s ursprünglige Resultaat.
Essert-Pittet
Gschicht
Essert-Pittet isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1100 as Exertus (1453 Essers, vor 1764 Essert-Pittet).
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 17,2 % gläge.
Religion
65,6 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 14,4 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,8 %, CVP 1,1 %, FDP 13,6 %, GLP 2,1 %, GP 6,6 %, SP 12,4 %, SVP 33,8 %, Sunschtigi 18 %.
Dr Burgermaischter vu Essert-Pittet isch dr Dominique Vidmer (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 5,9 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 125 Yywohner 86,4 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 4,8 % Dytsch, 0,8 % Italienisch un 8 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Kirchberg SG
Verchehr
Bazehääd het en Bahnhof a de Liniä Wil-Wattwil, de ehemolige Bodesee-Toggeburg-Bahn, wo hüt Südostbahn heisst. Userdäm gits e Busliniä vo Wil über Chirchbärg uf Gähwil und eini vo Bazehääd uf Dietschwil. Möselbach isch nöd an öffentlichä Verchehr agschlossä.
Marbach
Marbach isch de Name vo folgende Ort z Dütschland:
Bade-Würteberg
Bayern
Marbach isch de Name vo folgende Ort z Öschtriich:
Marbach isch de Name vo folgende Ort i de Schwiz:
Marbach isch de Name vo folgende Gwässer:
Marbach isch de Familiename vo folgende Persone:
Lueg au:
Griechische Zahlen
Griechischi Zahle sind im Griecheland vo dr klassische Antike s übliche Syschtem vo dr Zahledarschtellig gsii. Im hütige Griechisch wird s viilfach immer no zur Darschtellig vo Ordinalzahle (erschte, zweite, ...) verwendet, während für Kardinalzahle (eins, zwei, ...) hüt normalerwiis di arabische Ziffere üblich sind. Nur wer sich in Griechenland betont traditionell gee will, verwendet zum Teil au für Kardinalzahle die griechisch Schriibwiis.
Das System basiert uf em griechische Alphabet.
S früeheschte Syschtem vo dr Zahledarschtellig isch nach em akrophone Prinzip entwicklet worde, d. h. dass dr erschti Buechschtabe vonere Ziffere (im phonetische Sinn) zum Symbol vo dr Ziffere worde isch.
Es hät gulte: Ι (eifache Schtrich) = 1; Π (vo pente) = 5; Δ (vo deka) = 10; Η (vo hekaton) = 100; Χ (vo chilioi) = 1000; und Μ (vo myrioi) = 10'000. D Darschtellig vo de Zahle us de einzelne Ziffere isch em römische Syschtem ähnlich gsii; wie s römische Syschtem schiints sich um e Aagliichig vomene ältere Kerbstocksyschtems a di gschriebeni Schpraach z handle.
Ab em 4. Jahrhundert v. Chr. isch das Syschtem dur es quasi-dezimals Syschtem ersetzt worde, wo aber au uf Buechschtabe als Ziffere basiert hät. Jedere Ziffere (1, 2, ..., 9) isch en Buechschtabe zuegordnet gsii, ebeso a de zehn- (10, 20, ..., 90) und hundertfache (100, 200, ..., 900) Werte. Das erfordert insgsamt 27 Buechschtabe. Wil s griechische Alphabet aber nur 24 Buechschtabe hät, isch es um drei bereits damals nümme benutzti Buechschtabe vonere früehere Alphabet-Version erwiiteret worde:
D Zahle werded additiv us de Ziffere bildet, im Sinn vonere Summe. "Nulle" werded uusglaa. Hinder d Zahl wird es eifachs Aafüehrigszeiche gsetzt, um d Zifferefolg vomene Wort oder vonere Abchürzig z underscheide.
Hans-Arnold Metzger
Dr Hans-Arnold Metzger (* 5. Dezember 1913 z Stuegert, † 2. April 1977 z Esslenga am Necker) ischt a deitscher Kirchamusiker (Chorleider, Organischt ond Kombonischt) ond Hochschuellehrer gwäa.
Aus seim Leaba
Dr Hans-Arnold Metzger kommt am 5. Dezember 1913 z Stuegert uff d Welt. Scho em Kendesalder lernt’r s Klaviir- ond Cello-Spiila. Noch seim Abidur belegt’r s Fach Orgel an dr Wirdabergischa Musikhochschuel en seira Hoimetstadt, ond hendrher studiirt’r noh Kirchamusik z Leipzig. Em Alder vo 19 Johr assischdiirt’r em graußa Albert Schweitzer bei-ra Konzertreis. Dodurch entstoht a Freindschaft zwischa deane zwoi Manna, wo s Leaba lang helt. Em Metzger sei erschda Stell als neababeruaflicher Kirchmusiker – er ischt emmer noh Student – ischt en Leipzig. De nächschde Stazioona vo seim Wirka send Eisleben ond schließlich fir a lengera Zeit Heilbronn, wo-nr Kantor ond Organischt an dr Kilianskirch wuud.
Em Zwoida Weltkriag wuud dr Metzger so stark vrwondet, dass mr-em sein lenka Ondrschenkl ampudiira muaß. S oinzich Guade do drbei ischt, dass jetzt dr Kriagsdenscht fir-en beendet ischt. So koo-nr em Johr 1942 ans Leipziger Konservadorium zruckganga, jetzt abr nemme als Student, sondern als Professor.
Glei noch-em Kriag grendet de Evangelisch Landeskirch vo Wirdaberg z Esslenga a oigena Schuel fir Kirchamusik ond macht da Metzger zom erschda Rekdor. Ab 1947 vrsiht’r neabaher noh s Amt vom Kantor ond Organischda an dr Esslenger Stadtkirch ond grendet dui Chorvereinigung Esslingen. . Drzua baut’r noh a Orkeschtr auf. En de frihe 1950er Johr bis 1965 leidet dr Metzger au dui Abdeilong Evangelische Kirchenmusik an dr Staatlichen Hochschule für Musik und darstellende Kunst en Stuegert. Zeitweilig vorsiht der Moo au an Lehrauftrag an dr Musikhochschuel en Trossenga, wo-nr 1954 zom Professor ernannt wuud.
Am 2. April 1977 schliaßt dr Hans-Arnold Metzger z Esslenga seine Auge fir emmer. 63 Johr alt isch der Moo worra.
A kloina Auswahl vo seine Werk
Viirstemmige Sätz fir en gmischda Chor
De meischde Chorsätz send bloß gemäßigt modern ond au guat vo Laiacheer zo senga.
Département Ain
Geografii
S Département Ain isch umgäbe vo de Départemäte Jura, Saône-et-Loire, Rhône, Isère, Savoie un Haute-Savoie un gränzt au noo aa d Schwiiz.
Zweisprachige Straßennamen im Elsass
S elsassischa Sprochàmt (s OLCA) un verschìedena Vereiner wann durch dia Stroßanamma dr elsassischa Dialekt unterstìtza.
Dr Nàmma uf Elsassisch ìsch nìt unbedìngt d Ìwersetzung vum frànzeescha Nàmma. 's gìtt Fall wo d Stroß vu jehar a ältra Bezeichnung ghàà hàt, do ìwernìmmt s Elsassischa dr tràditionella Nàmma, aui wenn's uf Frànzeesch ìn da letschta Zitta gwachselt hàt.
Uf derra Lìscht wara dia Tàfla ufglìschtet, wo mìt em Bìld dokumentiert sìn.
Milhüüsa
Ànna 1991 hàt sìch a Verein ufgstellt fer z Milhüüsa zweisprochiga Stroßaschìlder ànamàcha. D erschta Stroßaschìlder sìn àm 23. Marz 1991 ufgstallt worra. S sìn d gànz erschta zweisprochiga Stroßaschìlder ìn era großa Stàdt ìm Elsàss gsìì.
D elsassischa Tàfla steht ìmmer unter dr Frànzeescha, sa wìrd àls nochhar derzüe gmàcht. As sìn nìt unbedìngt Ìwersetzunga vum Frànzeescha, àwer aui vìelmols d historischa Namma vu da Gàssa uf Elsassisch, wia sa ìn da àlta Text ìwer Milhüüsa stehn, zum Beispiel ìn da Gedìchta vum Auguste Lustig.
Ìm Novamber 2016 sìn's 215 zweisprochiga Stroßatàfla gsìì, un d Plàkàter àm Iigàng vu dr Stàdt sìn aui zweisprochig worra. Un àb un züe kämma wìder nèia Stroßa derzüe.
Stroßburi
Àm 3. Septamber 2010 ìsch z Stroßburi d Adrien Zeller-Plàtz (Place Adrien Zeller) igwèiht worra.
Gerstlingen
Gerschlingen (lothrìngisch; frànzeesch Guerstling, ditsch Gerstlingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Gerschlingen lijt àn dr Nied uf re Heche zwìsche 185 und 323 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Gerschlingen ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1222 àls Gerslanden (Guerselanges: 1283, Gerselinga/Guersling/Gersling: 1544, Görselingen an der Nied: 1555, Gerstlingen sur la Nied: 1600, Guerchelin: 1742, Gersling: 1779, Gerstling/Guerstling: àm And vum 18. Jh.).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Gerschlingen ìsch. Gerschlingen ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Gerschlingen ghert zem Moselfrankisch.
Biesheim
Biese (IPA: ; frz. Biesheim, in alternativer elsässischer Schriwung vom Schwa Biasa) isch e frànzeesche Gmein ìm Arrondissement  ìm Owerelsàss (Haut-Rhin) mit guet 2300 Inwohner. Dr Ort ligt am Weschtufer vom Rhin.
Geographi
Die elsässisch Gmeind erstreckt sich in dr Ebene weschtlich vom Owerrhin, wo do die Staatsgrenz zue Ditschland (bzw. Bade-Wirtteberg) bildet. D'Ortschaft ligt guet en Kilometer weschtlich vom Rhi gegeniwer von alt-Brisach, jewils guet 20 km öschtlich von Colmer un weschtlich von Friburg im Brisgau. Mitte durch dr Ort verläuft dr Giessebach. Im Oschte het Biese Anteil am Rhinsidekanal mit dr lange Insle zwische Kanal un aldem Flussbett, wo von Chems bis uf Brisach goht. Nochbergmeinde sind Kunde im Norde, Urschene und Widsole im Weschte, Wolfganze und Volgelse im Süde, Vogelgrien im Südoschte und Alt-Brisach (Ditschland) im Oschte.
Gschicht
1103 isch im Dorf e im Herrschaftsberich von dr Abtei Cluny gleges Kloschter gründet worde. Vom 13. bis zum 16. Jahrhundert het Biese dr Habsburger ghört. 1507 isch es an die Stadt (Alt-)Brisach verpfändet worre, bis es 1756 an Wladner von Freundstein verkauft worde isch. 1638 hän d'Schwede Biese zämme mit em ehemolige mittelalterliche Dorf Oedeburg zerstört. Circa 1770 isch dr Ort unter französische Herrschaft komme.
Die jüdisch Synagog isch 1726 abgrisse worde, underem Vorwand, dass ihr Bau nicht gnehmigt worde sei. Von 1871 bis zum End vom Erschte Weltkrieg isch Biesheim Teil vom Ditsche Rich im Richsland Elsass-Lothringen gsin. 1910 sind in dr Gmeind 1275 Inwohner registriert worde. Im Zweite Weltkrieg isch d'Bevölkerung uf Le Mas-d’Agenais in Aquitanie evakuiert worde. Bim Kampf um dr Brückekopf Elsass gege End vum Krieg isch Biese ständig in Mitlideschaft zogen worde, sodass im Krieg insgsamt 75 % vom Dorf zerstört worde sin.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Biese ìsch. Biese ghert zem Kommünàlverbànd.
Wappe
Die amtlich Blasonierung vom Wappe lütet: „D'azur à la filière de gueles, au saumon d'argent posé en bande, la queue recourbée.“ (Uf blau mit rotem Bord e schrägligede silberne Lax mit bogenem Schwanz.)
S'Wappe isch anno 1965 als Erinnerung an mehrere Laxfischer un Flurname in dr Gmeind (Salmegrund, Salmegrien) durch dr Wappedienscht vum Département Haut-Rhin erstellt worde.
Gmeindepartnerschaft
Biese unterhaltet e Partnerschaft mit dr Gmeind Le Mas-d’Agenais in Aquitanie. Dertna isch d'Biesemer Bevölkerung im Zweite Weltkrieg evakuiert worde.
Wirtschaft und Infrastruktur
D'Gmarkung wird in Nord-Süd-Richtung von zwei Départementstrasse durchquert: D'D468 verläuft direkt weschtlich von dr Ortschaft, d'D52 witer öschtlich.
Sehenswürdigkeite
Zwei Musee informiere z'Biese über d'Geschichte vu dr Region: s'gallorömisch Museum un s'Museum vo dr optische Technik. S'Rathüs vo dr Gmeind isch gege End vom Zweite Weltkrieg abbrennt un 1962 uf dr ehemolige Fundamente widerufbaut worde. In dr Jahre 1981–1982 het d'Gmeind Modernisierungsarbeite durchführe lasse, 2004–2005 het mer s'Hüs saniert und erwiteret.
Marie-Theres Nadig
D Marie-Theres «Maite» Nadig (* 8. März 1954 z Flums) isch en ehemaligi Schwiizer Skirännfahreri. Sie isch i de 1970er und am Aafang vo de 1980er Jahr bsunders i de Diszipline Abfahrt, Riiseslalom und Kombination erfolgriich gsi. Insgsamt het sie 24 Wältcöpränne. Sie isch aber hüüfig im Schatte vo ihrere östriichische Konkurräntin Annemarie Moser-Pröll gstande. Nach em Rücktritt vo de Moser-Pröll het sie i de Saison 1980/81 d Gsamtwältcöpwärtig für sich entschide.
Saint-Martin VS
Saint Martin (fp. [ʃɛ̃ marˈtĩŋ]) isch en Munizipaalgmei im Bizirk Ering im Kanton Wallis, Schwiz.
Geografii
Zer Gmei gcheerunt di Deerfer Saint Martin, Suen, Trogne, Eison, Liez, Praz-Jean und La Luette. Vaner Gmeiflächi sind 33 % landwirtschaftlichi Flächi, 42,9 % Waald, 2,4 % Sidligsflächi und 21,8 % annri Flächine.
Gschicht
Saint Martin isch zum eerschtu Mal erwäänts choo im Jaar 1224 als Sanctum Martinum.
Iwoner
Quälla: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländerateil ischt 2010 bi 3,7 % glägu.
Religioo
92,2 % vanu Iwoner sind im Jaar 2000 römisch-katholisch gsi, 2,5 % evangelisch-reformiert.
Politik
Dr Gmeipresidänt va Saint Martin isch dr Alain Alter (Stand Oktoober 2017).
Spraach und Dialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vanu 897 Iwoner 98,9 % Französisch als Höiptspraach agigä, 0,6 % Titsch, 0,1 % Italienisch und 0,4 % annri Spraache.
Dr tradizionell Dialäkt va Saint Martin gcheert zum Frankoprovenzalischu.
Korb
Korb chan folgendes bedüte:
Johann Jakob Gerster
Dr Johann Jakob (Hans Jakob) Gerster isch e Dokter und Mediziner vo Gälterchinde gsi. Är isch am 26. Aprelle 1886 z Gälterchinde uf d Wält cho und am 7. Jänner 1954 z Gälterchinde gschtorbe. Är isch reformiert gsi.
Sys Läbe
Dr Hans Jakob Gerster isch dr Soon vom Johann Jakob Gerster, Mechaniker, und dr Sophie Recher gsi. Är isch in d Primarschuel z Gälterchinde und in d Bezirksschuel z Böckte gange. 1917 het är in erschter E`e d Ida Olga Hofer vo Zofige ghürote, 1925 in zwöiter E'e d Louise Elise Koch vo Basel und in dritter E'e 1936 d Elisabeth Eggenberger vo Grabs (St. Galle).
Sy Bruef
Dr Hans Jakob Gerster isch ins Gümnasium z Basel; drno het är z Basel, z Kiel und z München Medizin gschtudiert. 1911 het är si Abschluss als Dokter Mediziner gmacht. Im erschte Balkanchrieg 1912 1913 isch är in Lazarett als Arzt tätig gsi. Vo 1915 bis 1920 het är als Dokter im Ämmetal gschafft. Vo 1920 bis 1954 het är e eigeni Landpraxis z Gälterchinde gfüert. Är het sich für schirurgischi Fäll schpezialisiert. Sit 1933 isch är in brieflichem Gedankenustusch mit em östrychische Günekolog H. Knaus über Problem vo dr Befruchtig und Vererbig gsi. Dr Knaus het yn 1938 ufgforderet är söll doch sys Wüsse veröffentlige, wo är über die natürligi Geburteregelig heigi. Dr Hans Jakob Gerster het drno es Buech  „Kinderzahl nach Wunsch und Willen“  gschrybe, wo in acht Schproche erschyne isch. Är isch als Wüsseschaftler mit Publikazione, Korreschpondänze und Vorträg in Naturforscher- und Ärztekreise tätig gsi.
Predore
Predore isch e Stedtli in der italienische Provinz Bergamo in der Region Lombardei. Es lit uf em Westufer vom Iseosee, öbbe 70 km nordöstlig vo Mailand und 25 km östlig vo Bergamo. Es het e chli weniger as 2000 Iiwohner. D Flechi vo dr Gmeind bedrait 11.6 km². Siini Nochbergmeinde si Iseo, Sarnico, Tavernola Bergamasca, Viadanica und Vigolo.
In ere Höhli im Bärg über em Stedtli het me Hiwiis druf gfunde, ass do in dr Neusteiziit Mensche gläbt hai. Bis jetzt si s die einzige menschlige Spure im Gebiet vo Bergamo us dere Periode, wo me gfunde het.
Etagnières
Etagnières (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Gros-de-Vaud im Kanton Waadt, Schwyz.
Gschicht
Etagnières isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1202 as Etanneres.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 18,8 % gläge.
Religion
34 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 49,9 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,2 %, CVP 13,5 %, FDP 12,9 %, GLP 5,5 %, GP 13,7 %, SP 16,0 %, SVP 28,4 %, Sunschtigi 3,1 %.
Dr Burgermaischter vu Etagnières isch dr Pascal Favre (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 2,5 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 800 Yywohner 90,1 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 2,5 % Dytsch, 2,4 % Italienisch un 5 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Aluminium
Aluminium isch e chemischs Elimänt mit em Sümbol Al und dr Ornigszaal 13. Im Periodesüsteem ghöört Aluminium zur dritte Hauptgruppe und zur 13. IUPAC-Grubbe, dr Borgrubbe, wo früener au as Grubbe vo de Ärdmetall bezäichnet worde isch. Aluminium isch e silbrig-wisses Liichtmetall. Es isch s dritthüfigste Elimänt und s hüfigste Metall in dr Ärdkruste. 2010 si 41 Mio. t Primäraluminium häärgstellt worde. Au wenn s Metall seer unedel isch, reagiert s wäge dr Passiwierig bi Ruumtämpratuur nume oberflechlig mit Luft und Wasser.
Wirtschaftligs
S äinzige Usgangsmaterial für d Aluminiumbrodukzion, wo wirtschaftlig vo Bedütig isch, isch s Bauxit. Es git Bauxitvorkomme in Südfrankriich (Les Baux), Guinea, Bosnie und Herzegowina, Ungarn, Russland, Indie, Jamaika, Australie, Brasilie und de Veräinigte Staate. Übbe 60 Brozänt vom Bauxit isch Aluminiumhydroxid (Al(OH)3 und AlO(OH)), öbbe 30 Brozänt Iisenoxid (Fe2O3) und Siliciumdioxid (SiO2). Aluminium wird usschliessli dur Schmelzflusselektrolüüse vo Aluminiumoxid noch em Kryolith-Doonärde-Verfaare (Hall-Héroult-Brozäss) häärgstellt. Zum dr Schmelzpunkt niidriger mache, wird s Aluminiumoxid zämme mit Kryolith gschmulze (Eutektikum bi 963 °C). Dr Brozäss brucht wäge dr hooche Bindigsenergii vom Aluminium und sinere Dreiwärtigkäit zimlig vil Energii. Das isch au äine vo de Grübd ass s Riisäicling vo Aluminium im Vergliich zu andere unedle Metall zimlig intensiv isch.
Aluminium het e hoochi spezifischi Festigkäit. Vergliche mit Staal si Baudäil us Aluminium bin ere gliiche Festigkäit öbbe halb so schwer, häi aber e gröössers Volume. Dorum brucht me s dört, wo s uf e chliini Masse aachunnt, wie zum Bischbil bi Dransportmiddel, vor allem in dr Luft- und Ruumfaart. Aber au bi Auti wird s immer mee verwändet. Wil s e guete Läiter vo elektrischem Stroom und vo Wermi isch, wird s au vil in dr Elektrotechnik und dr Elektronik iigsetzt. In dr Verpackigsindustrii macht mä alli mööglige Doose und Folie drus. Wäge sim hooche Reflexionsgrad macht mä Spiegel mit Aluminium, es isch Däil vo Farbe, Raggeetedriibstoff, Füürwärk und het non e Hufe anderi Aawändige.
Professor
mini|Dr [[Albert Einstein as Brofässer]]
Brofässer isch en akadeemische Diddel und au d Bezäichnig für s Amt und dr Bruef vo öbberem, wo Inhaaber von ere Brofässuur isch, das häisst vom e Leeramt as Brofässer bzw. eme Leerstuel. Anders as bim Dokter handlet es sich nit um en akadeemische Graad. Nit jeede Brofässer het e Brofässuur.