cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Loki
Beschriibig ahand vu e paar Mythe
De Loki isch en Gstaltewechsler, en Meister vu de Metamorphose, wo sich i di verschiedenste Tier und Mensche verwandle chan. I de überlieferete Mythe isch er en Adler, e Stuete, en Lachs, e Flüüge oder e alts Wiib. Denn er wechslet au sis Gschlecht, erlebt Schwangerschaft und Geburt, treit i Gstalt vunere Stuete s achtbeinige Ross vum Odin, Sleipnir, uus, wie d Saag vum Riisebaumeister verzellt. Das wird vu de germanische Götter für en Maa als schändlich betrachtet. Es isch „d’ Art vumene Arge“, sich als Maa wie e Frau ufzfüehre: „Under de Erde acht Winter bisch du gsii / Milchendi Chue und Muetter / den du hesch det uf d’ Welt bracht / das dünkt mich wie d’ Art vumene Arge“, (Lokasenna [Lokis Zankreden|Lokis Zankrede], 23).
De Loki isch als Kulturheros de Erfinder vum Fischernetz, aber er, d'Tölpelhaftigkeit und de Listeriichtum i sich vereint, wird au zum Opfer vu sinere eigete Erfindig. Er het de Ase i sine Zankrede (Lokasenna) so fest verruckt gmacht, dass er sich vo ihne het müesse verstecke. Uf emene Berg het er sich es Huus mit vier Tüüre gschaffe, so dass er i alli Richtige het chöne gseh. Am Tag het sich de Loki vu Ziit zu Ziit inen Lachs verwandlet, um sich im Wasserfall Franangr z verstecke. Eimal, woner so ellei det gsesse isch, het er s Flachsgarn gno und zu Maschene gflechtet, „wie mer sit doo Netz macht“. Da het er gseh, dass d Asie nöd wiit eweg gsi sind, und er isch schnell als Lachs is Wasser gumpet, zum sich z verstecke. D Ase hend s Netz gfunde, und eine vo ihne isch uf d Idee cho, dass es e guet Mittel seigi, zum Fisch z fange. Als de Loki vum Fischnetz i d’ Engi tribe worde isch, ischer drüber gsprunge. De Thor het nachem griffe und het en chöne i de Mitti hebe, aber er ischem us de Hand glitte, so dass er ihn sch am Schwanz wieder het chöne festhebe. Es heisst, dass darum und sit doo, de Lachs hine spitz zuelaufi.
De gfangnigi Loki isch zur Straaf mit de Iigweid vu sine Söhn ufen spitzige (drüükantige) Felse gfesslet worde. Über ihm het mer e giftigi Schlange ghänkt, wo ätzende Speuz het tropfe lah. Sini Frau d’ Sigyn het de Speuz inere Schüssle ufgfange. Nur, wenn si d Schüssle wegzoge het, um si z leere, hend e paar Tropfe s’ Gsicht vum Loki troffe. Er het sich under sine Schmerze so gwaltig gschüttlet und gwunde, dass dadure es Erdbebe entstande isch.
Theorie zu de Gstalt vum Loki
Em Loki sini Handlige lönd erchenne, dass si Schlechts wie au guets bewürked; s letzte hüüfig gege sini ursprüngliche Absichte. Trotzdem het er nöd nume schädigend ghandlet. Hüüfig wird de Loki wege sinere Listigkeit und sinere Kreativität vu anderne Gottheite herbizoge, um uussichtsloose Situatione z’ bewältige. Ebeso laht er sich dur die verpflichte, de Schade, wo dur sini Schalkhaftigkeit agrichtet worde isch, wieder guet zmache.
Ei vu de Theorie über d’ Gstalt vum Loki beseit, dass d Beschribig vu sim wese als bös oder destruktiv als usschlieslich christlicher Sichtwiise erchennt werde müend. Da fast alli schriftliche Beleg über de Loki us em Hoch- und Spätmittelalter stammed, cha nöd zwiifelsfrei behauptet werde, dass de Loki i de beschribene Wiis würklich en germanische Gott gsii isch. Es isch möglich (und wird vo e paar Historiker au so gseh), dass de Loki e literarischi Erfindig isch und de germanischen Götterwelt ersch lang nach dere ihre Verdrängig dur s’ Christetum zuedichtet worde isch.
Trotzdem schiint grad em Loki sini Mehrdütikeit en Hiiwiis uf e authentischi vorchristlichi Gstalt zsii, wo di eidütig Zueschriibige nur zum Guete oder nur zum Böse nöd kennt. Es isch devo uszgaah, dass em Loki sini böse Siite i christlicher ziit nöd dezuegfüegt worde sind, sondern di guete Wesenszüüg und Tate glöscht und di übrig blibene böse betont worde sind. (Lueg dezue de Artikel Trickster aah).
E anderi Theorie, wo bsunders uf de diachronische Spraachwüssenschaft und verglichende Mythologie basiert, nimmt für de Name vum Loki und vom Odin sowie au für gwüssi vu ihrne Eigeheite en keltische Uursprung aa. Während de Odin verschideni Attribut und Assoziatione vum keltische Lugus wie öppe Einäugigkeit, Rabesymbolik und Zauberspeer uf sich vereint, treit de de „Bluetsbrüeder“ vum Odin de Loki die germanisch Form vum Name Lugus.
Vereinigtes Königreich
Ds Vereinigte Königriich (engl. United Kingdom abkürzt UK) oder i de Langform United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland (gälisch Rìoghachd Aonaichte na Breatainn Mhòr agus Eirinn a Tuath, schottisch Unitit Kinrick o Great Breetain an Northren Ireland, Manx Reeriaght Unnaneysit ny Bretyn Mooar as Nerin Hwoaie, alemannisch Vereinigts Königriich Grossbritannie u Nordirland) isch en Staat mit ere konstitutioneller Monarchii im Nordweschte vo Europa.
Dr gröschti Inselstaat vo Europa besteit us de Landesteil Wales, England u Schottland uf dr Insle Grossbritannie u us Nordirland. Ds hüttig United Kingdom isch 1920/27 bildet worde, wo d Republik Irland unabhängig worde isch.
dr Name
Im dütsche Sprachrum (so ou hie) wird dr Name meischt als Vereinigts Königriich, Grossbritannie oder Ängland verchürzt. Allerdings bezeichne die Näme nume verschideni Teil vo der Insel. Unter Grossbritannie versteit me d Houptinsel, wo Ängland, Schottland u Wales lige, aber nit s benachbarte Nordirland. Ungünschtig isch hingege d Bezeichnig «Ängland». Zwar isch Ängland dr gröschti Teil vom Staat, aber ebe nur en Teil vom United Kingdom.
Woher das «Gross» in Grossbritannie chunt, wird klar wenn mes in Französische aluegt: Grande-Bretagne, und zwar ebe im Unterschied zu de Region Bretagne z Frankrych.
Klima und Vegetation
Ds Klima vo Grossbritanie u Nordirland variiert, isch aber gmässigt. Es isch wägem Golfstrom erheblich wärmer als in Gebiet uf em glich Breitegrad (z. B. z Polen). Allgemein isch ds Klima im Süde wärmer und drochener als im Norde.
Dr Wind chunt houptsächlich vo Nordweschte, vom Atlantische Ozean her. Während me als dr Hälfti vom Jahr isch dr Himmel bewölkt. Ds Land isch relativ selte vo Naturkatastrophe betroffe, vor allem im Winter chöi allerdings starchi Sturmwind und Überschwemige uftrete.
D Rägemengi betreit im Norde durchschnittläch 1000 Millimeter im Jahr, im Süde 700 Millimeter. D Grafschaft Essex isch die trochenschti Gegend, au wenn s a über hundert Tääg im Jahr rägnet.
Dr Loub-und Mischwald, wo früeher wit verbreitet gsi isch, isch uf acht Prozänt zrugdrängt worde.
Gschicht
S Vereinigt Königriich hett vor öppe 100 Johr s gröschte Wäutriich gha, wo s je ggää het. Es het öppe über e Viertu vor ganze Wäut gherscht, was uf das zruggzfüere isch, dass si sehr fortgschritte si gsi im Handu, ir Schifffahrt und ir Induschtri.
1973 isch s Vereinigt Königriich der Öiropäische Gmeinschaft, em Chärn vo dr hütige EU, byträtte. Noch ere Abstimmig ane 2016 isch es Ändi Jänner 2020 us de EU uusträtte.
Geographi
Dr gröschti Teil vo England hat grossi Ebene. E Linie, wo me sech zwische de Flüss Tees und Exe cha vorstelle, teilt England in en arg flache und ine eher hügelige Teil. Di wichtigschte Gebirgskette von Nord nach Süd sind: d Cumbrian Mountains, d Pennines, dr Peak District, d Cotswolds und d Chilterns. Die wichtigschte Flüss sind: Themse, Severn, Trent, Great Ouse und Humber. Di gröschte Städt sind London, Birmingham, Manchester, Sheffield, Liverpool, Leeds, Bristol und Newcastle-upon-Tyne.
Wales isch abgseh vore Ebeni im Süde sehr hügelig. Dr höchschti Berg isch dr Snowdon, 1.085 Meter hoch. Nördlich vom Feschtland liegt d Insle Anglesey. Die gröscht Stadt isch Cardiff a dr Südküschte.
D Geographi vo Schottland isch ganz ungerschiedlich, mit de flache Lowlands im Süde und Oschte und de Teils gebirgige Highlands im Norde und Weschte. Dr Ben Nevis isch dr gröscht Berg im Vereinigte Königrich. Es git zahlrichi und längi Meeresärm, wo Firth und Loch heisse. An dr Nord und Weschtküschte gits e stattlechi Azahl vo Insle, drunter d Hebriden, d Orkney- und d Shetlandinseln. Die gröschte Stedt vo Schottland sind Edinburgh, Glasgow und Aberdeen.
Nordirland umfasst dr Nordöschtlich Teil vo dr Insel Irland. Ds Gländ isch hügelig. Zimlich exakt i dr Mitti ligt dr Lough Neagh, dr gröschti Binnesee vo de Britische Insle. Die wichtigschte Städt sind Belfast und Derry.
Herrischried
Herrischried isch e Gmeind im Landchreis Waldshüet, Bade-Württeberg.
Geografischi Lag
Herrischried litt am Vordere Hotzewald, me Südusläufer vom Schwarzwald in de Nöchi vom Hochrhy.
D Gmeind gränzt im Norde an Todtmoos und Ibach, im Oste an Görwihl, im Süde an Rickebach, im Weste an d Stadt Wehr und im Nordweste an de Ortsdeil Gerschbach vo de Stadt Schopfe im Landchreis Lörrach.
Gmeindeglyderig
Zu de Gmeind Herrischried ghöre d Gmeinde Großherrischwand, Hogschür, Hornberg, Nyderbebischbach, Rütte und Währhalde, wo friehner selbständig gsi sin. Zu de Gmeind Großherrischried ghöre s Dorf Großherrischried und s Hus Jägerhus. Zu de Gmeind Herrischried in de Gränze vo de Gmeindereform in de 1970er-Johr ghöre d Dörfer Herrischried und Lochmatt und d Wyler Miehli, Sägi und Stehle. Zu de ehemolige Gmeinde Hogschür und Rütte ghöre jewyls numme di glychnamige Dörfer. Zu de ehemolige Gmeind Hornberg ghöre d Dörfer Hornberg und Obergebischbach und de Wyler Atdorf. Zu de ehemolige Gmeind Nydergebischbach ghöre s glychnamige Dorf, s Ghöft Maierhöfe und d Hüser Im Murgdal. Zu de ehemolige Gmeind Wehrhalte ghöre d Dörfer Wehrhalde, Gierschbach und Chleiherrischwand, d Sydlig Lochhüser und d Hüser Chlaffebach. Im Gebiet vo de ehemolige Gmeind Großherrischwand litt d Ortschaft Schälleberg, wo in Großherrischwand uffgange isch.
In de Gmeinde, wo friehner selbständig gsi und jetz ygmeindet worre sin, sin Ortschafte no de bade-württebergische Gmeindeordnig mit jewyls me eigene Ortschaftsroot und me Ortsvorsteher als Vorsitzende ygrichet.
Zivilisation
As Zivilisazioon (vo ‚Bürger‘) wird e menschligi Gsellschaft bezäichnet, wo die soziale und materielle Lääbensbedingige bin ere dur technische und wüsseschaftlige Fortschritt mööglig worde si und vo dr Politik und dr Wirtschaft erschaffe wärde. Allgemäingültigi Kennzäiche für Zivilisazioone si d Bildig vom ene Staat, hierarchischi Gsellschaftsstrukture, e hoochs Määss an Urbanisierig und e Spezialisierig und Aarbetsdäilig, wo wit goot.
Beux
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Beux lijt rund 15 Kilometer sìdeschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 223 un 315 m ìwer em Meeresspiejel. D Gmein bsteht üs Beux (friejer àui Beux-Basse, ditsch 1915-18 un 1940-44 Niederbö) un em Willer Beux-Haute (1915-18 un 1940-44 Oberbö).
Liste der Kulturgüter in Muttenz
D Liste vo de Kulturgüeter z Muttez si alli Objekt in dr Gmäind Muttez im Kanton Basel-Landschaft, wo noch dr Haager Konwenzioon zum Schutz vo Kulturguet bi bewaffnete Komflikt, em ''Bundesgsetz vom 6. Oktober 1966 über e Schutz vo de Kulturgüeter bi bewaffnete Komflikt und dr Verornig vom 17. Oktober 1984 über e Schutz vo de Kulturgüeter bi bewaffnete Komflikt'' under Schutz stöön.
Herrischried
Politik
Herrischried underhaltet sit 1978 partnerschaftligi Beziehige zu de französische Gmeind Le Castellet in de Provence.
Beux
Gschìcht
Beux ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1277 àls Bu.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Herrischried
Sport
In de Umgebig werre im Winder vyli Langlaufloipe präpariert.
Beux
Verwàltung
vun Beux ìsch. Beux ghert zem Kommünàlverbànd.
Herrischried
Sport
Im Summer biete sich Velofahre und Wandere a; d Velo- und Wanderwäg sin güet usgschildert.
Beux
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Beux ghert zem Lorrain.
Liste der Kulturgüter in Muttenz
Alli Objekt vo de Kategorie A und B si in dr Liste, d Objekt vo dr Kategorii C feele no (Stand: 1. Januar 2013).
Herrischried
Usflüg
Als Usflugszyl eigne sich zum Bispyl de Gugelturm, s Hornbergbecke, d Ödlandkapälle, de Chlausehof oder de Ort Hornberg sälber.
Zu de öffentlige Yrichtige ghört d Yssporthalle. Sälli hät zwüsche Oktober und April uff und stoht au Yshockeyverein zur Verfiegig. Im Gebäude vom Yssportzäntrum hät's au e Hallebad.
Zivilisation
Definizioon
Dr Begriff Zivilisazioon isch vom Adjektiv zivil (bürgerlig, vo lat. civis, „Bürger“) abgläitet und isch im Dütsche sit em 17. Joorhundert belegt. Im 18. Joorhundert het mä im Franzöösische d Idee vo dr Zivilisazioon as Geegesatz zum Begriff „Barbarei“ brucht. So het mä nitöiropäischi Gsellschafte as unzivilisiert charakterisiert. In de romanische und angelsäggsische Sprooche wärde d Begriff „Kultur“ und „Zivilisazioon“ anders brucht as im Dütsche. D Gschichtswüsseschaft verstoot under Kulture groossrüümigi und langlääbigi Gebild, won e groossi Bräägchraft entwiggle, au wenn si hüfig e Hufe Erschiinigsforme und Entwiggligsstuefe häi.
Die hütigi Definizioon vo Zivilisazioon in dr internazionale Politik verstoot sä bildlig vorgstellt as „Kulturdach“ für meereri Kulture, wo äänlig glaageret si und wo geografisch nit mitenander müesse verbunde si. Staate von ere Zivilisazioon häi die gliichi Wältaaschauig. Kultur wird in däm Zämmenhang definiert as d Brodukzioon vo gmäinsame Wärt und Norme, wo lokal begränzt si und Sinn stifte. Dr Begriff wird au im Sinn vo „Zivilisierig“ verwändet, wie s dr Sozialwüsseschaftler Norbert Elias in sinere Theorii Über den Prozeß der Zivilisation gmacht het.
E politische Kampfbegriff
Sit spöötistens em 19. Joorhundert wird «Zivilisazioon» as Kampfbegriff brucht. So häi d Gegner vo dr Bariiser Kommune vom ene Siig vo dr Zivilisazioon gaschwätzt, wo d Kommune undergange isch. Au dr öiropäisch Kolonialismus het sich as zivilisatorischi Chraft verstande, wo iigeborene Barbare die besseri öiropäischei Zivilisazioon wurd bringe.
Au in dr Gegewart brucht dr Samuel Huntington in sim The Clash of Civilizations dr Begriff zum wältwiti Komflikt z definiere. Er underschäidet d „Zivilisazioone“ vom Islam, vom Weste, vom Konfuzianismus, die japanischi Zivilisazioon, dr Latino-Amerikanismus, die orthodox-slawischi Zivilisazioon, dr Hinduismus und die afrikanischi Zivilisazioon.
Wenn dr Geegesatz zwüschen em Weste und dr islamische Zivilisazioon dr entschäidendi weer, denn cha s natürlig kä andere si, z. B. nit dr Geegesatz zwüschen Arm und Riich. Bin ere sonige Uffassig vo intensive soziale Komflikt verliert d „Zivilisazioon“ denn au liicht iiri umgangssproochligi Bedütig vo „zivilisierte“ Umgangsforme. Braktisch isch s e Rächtfertigung für Kampfforme, wo Chrieg bis zur brutale Underdruckig chönne rächtfertige.
Alemannen (Heidentum)
Under Alemanischem Haidetum isch d Religioo vo de Alemane z verstoo, bevor si christianisiert worde sind.
Römerzit
De Cassius Dio schriibt über de römischi Kaiser Antonius: «Um de Verstand brocht und irr gmacht henden Zaubersprüch vode Find. Denn e paar Alemane, wo devo ghört hend, hend bhoptet, as si gwüssi Zaubermitteli brucht hebid, um sin Verstand z verwire.»
Früemittelalter
De Agathias het aber scho recht vill gwüsst. Er beschribt de Gotechrieg z Italie, wo die baide alemanische Herzög Butilin und Leuthari (553/4) tüchtig mitgmischlet hend. Öber d Alemane schribt er: «Si hend e paar aigni Sitte und Brüüch. Wa die öffetliche Sache und d Verwaltig agoot, so machets wie d Franke. Aber bezüglich vode Gotthait, do hends ganz anderi Aasichte. Si verehret nämli gwüssi Bömm, Wele vode Flüss, Hügel und Schluchte. Und a dene tüends Ross, Rinder und jeglichi anderi Tier opfere, so wieses halt hailigi Pflicht isch. Und da machets indems dene Tier d Chöpf abhauet. Aber die enge Kontäkt mite Franke hend scho e günstigi Uswürkig und tuet die Assichte afange verändere, vor alem bi de gschidere Lüt.» Wäred also die chrischtliche Franke und Gote i dem Chrieg d Chile schonet, so tüend die no haidnische Alemane d Chile plündere: «vili hailigi Gfäss und Wiewasserbecki us Gold, vili Chelch und Chörb und wa sus no zu de Uusüebig vo de hailige Sakrement nötig isch, hends eweg gnoo und zum Privataigetum gmacht. Als öb da nöd scho glängt het, nai sie hend au d Dächer abdeckt und Grundmuure zerstört.» De Agathias waiss au, as bi de Alemane Seher gsi sind, wo ainisch vonere Schlacht abgrote hend.
De ganzi Bricht zaigt gwüssi Ähnlichkaite mit de Langobardesaag vom Ebor und Agio, wo au uf de Rot vode Muetter, e Seheri, gloset hend. Zudem bedütet de Name Chrocus uf alemanisch «Chraie» und da isch typisch för westgermanischi Eroberer, wie langobardisch Ebor («Eber») oder angelsächsisch Hengist / Horsa («Hengscht und Ross»). Die Gschicht passt guet is Schema vode westgermanische Stammessage, wobi die gnennte Füerer nöd umbedingt historisch gsi si müend. En interessante Punkt isch, as jedi Stammessag mitere unredliche Tat verbunden isch.
Au Hailigevite gend mengisch Uskunft öber die religiöse Vorstellige vo de Alemanne. So beschribt d Vita vom Hailige Columban e Bieropfer an Gott Wodan, wo i de Nöchi vo Bregenz abghalte woren isch. D Vita vom Gallus nennt kai Götternäme, doch uffälig isch d Nennig vom Himilinberc («Himmelberg»), wo Dämone (=Götter) druf wonet. De Name erinneret starch an nordische Götterpalast Himinbjörg.
Zaubersprüch
Well halt d Ärzt im früene Mittelalter nonöd eso gschiid gsii sind wie hüt, hend d Lüt au noch de Becheerig zum Christetum witers Zauberversli ufgsait, wenns chrank worde sind. E Sammlig vo alemanische Zaubersprüch findet me imene Buech, wo z Paris isch. En zimli aigenartige Spruch nennt en Stabraimvers mit Endraim, wo mer as Aruef an Donnergott Donar düte cha: Doner dutîgo diete wîgo! («Donner Vertraute, Volks-Kämpfer / -Weiher»).
Archäologi
D Archäologe hend immer no am maischte usegfunde, wie die alte Alemane ghuset hend. Si budlet in alte Gräber ume und findet den grusligi Sache. So het en riche Fürscht, wo z Schretzhaim vergrabe worden isch, i de Totewelt nöd wöle elai sii. Mir nüd, dir nüd, het er nöd nu sini Lieblingssache mit is Grab lege lo, sondern sis Ross, sin Rosschnecht und de Mundschenk hend grad ono mit is Grab ine müese.
En alemanische Opferfund het mer i de Rautwise bi Münchhöf (Gm. Eigeltinge, Hegau) gfunde. Döt sind im 4. Johrundert imene Quellmoor Waffespitze för d Götter anegelait worde. Öberhopt hend d Alemane im 4. Johrhundert ales möglichi zu Gunste fode Götter versenkt: Goldmünze, Fible und Ring het mer dozmol for alem in Fluss Nägger gopferet.
Rune und Brakteate
A paar Objekt wo im 6. Johrundert mit Rune bechritzlet worde sind, bezüget vode alte Religioo. Die Runeinschrifte ghöret zude früeste Zügnis vom Altalemannische.
D Spange vo Nordedorf zaigt d Inschrift: ᛚᛟᚷᚨᚦᛟᚱᛖ ᚹᛟᛞᚨᚾ ᚹᛁᚷᛁᚦᛟᚾᚨᚱ (logaþore Wôdan Wîgi-Þonar). E paar Lüt wönd do en alemanischi Trias gsee, aber die noieri Forschig maint, as die Inschrift nöd e Huldig a die alte Götter isch, sondern en Abcheer vom Haidetum. Sie dütet die Inschrift as „Aidbrecher/Lügner sind de Woatan und de Wîgi-Donar“.
D Gürtelschnale vo Pforze (Allgöi) isch miteme schöne Stabraimversli mit Endraim verziert worde: ᚨᛁᚷᛁᛚᚨᚾᛞᛁᚨᛇᛚᚱᚢᚾ / ᛚᛏᚨᚻᚢᚷᚨᛊᛟᚲᚢᚾ (Aigil andi Aïlr ûn : elah un gasôk un .) „De Aigil und d Ailrûn hend d Hirsche verurtailt.“ Debii sind haidnische Verschlaidigi as Hirsch gmaint. S git aber o anderi Dütige vo dere Inschrift. Jedefalls schint e Bezüchig zude germanische Heldesaag vom Egill und de Ölrún do z sii.
Ganz sicher e Fälschig isch s Chiselstaili vo Arguel bi Besançon, wo de Göttername Wodan drigchritzlet worden isch.
Au Brakteate stamed usem 6. Johrundert. Si zaiget mengisch e Bild vonere Gotthait.
Zwee Brakteate usem alemannische Ruum zaiget en alti Frau, wo die gleerte Lüt «zauberchundigi Göttin» nenet. Aine stammt vo Welschinge, vom andere waiss me nüme so gnau, won er gfunde worden isch, irged näbe z «Südwestdütschland». Zimli sicher stelet die Bilder Göttin Frîja dar. Au z Thüringe het mer zwee ähnlichi Brakteate mit dere Göttin gfunde. Und e füfte stammt usem Goldschatz vo Gudme uf de dänische Insle Füne.
De Brakteat vo Daxlande bi Karlsrue zaigt en Maa ide Vogelmetamorphose. E paar Lüt hend grad wöle de Jesus erchene und d Tube, as Bild vom Hailige Gaischt. Da isch aber nöd mögli, well de Brakteat isch zäme miteme Isebiel und emene Schädel vomene Ross verbudlet worde. So näbis machet Christe nöd. Also stellt de Brakteat zimli sicher de Wuotan dar, wiener sich grad inen Vogel verwandlet.
Götter
Würkli bezügt für d Alemane sind aigentli nu de Woatan, de Herrscher vode Götter und de Donnergott Donar. Aber sicher hend d Alemane au d Frîja, em Woatan sini Frau, und de Zîu verehrt. De Vater vom alemanische Prinz Mederich, wo as chline Bueb uf Galie cho isch, het dai de Ghaimkult vom griechisch-ägyptische Gott Serapis keneglernt, drum het er sin Soo Serapio gnennt, e Zaiche dodeför, ass d Alemanne gege üsseri Iiflüss nöd verschlosse gsii sind.
Mittelalterlichi Quele redet au vonere Göttin Cisa, wo z Augsburg verehrt worde sii söll. Doch nimmt mer aa, das da ales erfunde und erloge isch.
As d Alemane aber au a anderi mythischi und halbmythischi Wese globt hend, demonstrieret schö d Schwertschaide vo Gutestai wo e Werwolf oder Wolfschrieger abbildet isch und e Goldschibe us Bliezhause zaigt ufeme Ross en Chrieger, wo e Speer schwingt und hinder dem isch e zwergehafte «mythische Siighelfer» abbildet.
Kanton Muzillac
Dr Kanton Muzillac (franzesisch Canton de Muzillac, bretonisch Kanton Muzilheg) isch e Kanton im Arrondissement Vannes im franzesische Département Morbihan in dr Region Bretagne. Dr Hauptort isch Muzillac.
Gmaine
Zum Kanton ghere 15 Gmaine:
Gmaine bis 2015
Bis zue dr Neiornig vu dr Kanton anne 2015 hän die Gmaine zum Kanton ghert: Ambon, Arzal, Billiers, Damgan, Le Guerno, Muzillac (Hauptort) un Noyal-Muzillac.
Sudan (Begriffsklärung)
Dr Begriff Sudan bezeichnet:
Bettweiler (Lothringen)
Bettwiller (lothrìngisch; frànzeesch Bettviller, ditsch Bettweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Bettwiller lijt ìm Bitscher Lànd zwìsche Sarreguemines un Bitche ìm Dàl vun dr Bickenalb uf re Heche zwìsche 252 un 376 m ìwer em Meeresspiejel. Züe dr Gmein ghere àui no d Ortsdeiler Hoelling (dt. Höllingen) un Guising (Giesingen).
Gschìcht
Bettwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1154 àls Bedebur (1496: Bedebronn), wie speter wiescht glaje ìsch. S hiti Dorf ìsch ìm 16. Jh. wìder ufgeböit worre (1544: Betweiler, 1594: Bedweiller, 1601: Bettweiller, 1606: Betteviler, 1771: Betteviller).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Bettwiller ìsch. Bettwiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Bettwiller ghert zem Rhinfrankisch.
Montmollin
Montmollin (frankoprovenzalisch ) isch es Dorf im Kanton Nöueburg.
Früener isch es en eigeti Gmeind gsii. Zum 1. Jänner 2013 het si mit dr Gmaine Boudevilliers, Cernier, Chézard-Saint-Martin, Coffrane, Dombresson, Engollon, Fenin-Vilars-Saules, Fontainemelon, Fontaines, Les Geneveys-sur-Coffrane, Les Hauts-Geneveys, Le Pâquier, Savagnier un Villiers zue dr neie Gmai Val-de-Ruz fusioniert.
Geografi
Zue Montmollin ghert näb em glychnamige Dorf no dr Wyler La Prise. S Piet umfasst 57 Prozänt landwirtschaftligi Flechi, 37 Prozänt Wald un 6 Prozänt Sidligsflechi. D Nochbergmaine vu Montmollin sin früener gsii: Coffrane, Corcelles-Cormondrèche, Rochefort, La Sagne un Les Geneveys-sur-Coffrane gsi.
Lena
S'Wort Lena bezeichnet
Montmollin
Gschicht
Montmollin isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1347 as Mommolens, 1372 Montmolens.
Syt 1648 isch Nöueburg Firschtetum un ab 1707 dur Personalunion mit em Chenigrych Preuße verbunde gsii. Anne 1806 isch s Biet an Frankrych unter em Napoleon I. abdrätte wore. Im Zug vum Wiener Kongress isch s anne 1815 an d Schwyz chuu, doderby sin d Chenig vu Preuße aber bis zum Nöueburgerhandel 1857 au Firschte vu Nöueburg blibe.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 12,3 Prozänt gläge.
Religion
47,9 Prozänt vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 23,7 Prozänt sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,5 %, CVP 2,5 %, FDP 32,4 %, Grüeni 10,4 %, PdA 1,0 %, SP 29,2 %, SVP 18,6 %.
Wirtschaft
Montmollin isch es tradizionells Puuredorf. Und derzue ane het’s hüt au chly Gwärb.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 473 Yywohner 91 Prozänt Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,6 Prozänt Dytsch, 2,4 Prozänt Italienisch un 3 Prozänt anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn. .
Zeittafel Weltgeschichte
Lueg au
Zeittafel Europäische Geschichte
Michail Gorbatschow
Der Gorbatschow isch vo Merz 1985 bis Ougscht 1991 Generausekretär vom Zentraukomitee vor Kommunischtische Partii vor Sowjetunion (KPdSU) u vo Merz 1990 bis Dezämber 1991 Presidänt vor Sowjetunion gsi. Är het ir Sowjetunion Reforme voratribe (Perestroika u Glasnost, unger anderem). Me seit, mit sine Reforme heger der Sowjetunion der Gnadestoss gä: s'Syschteem isch zämebroche, Nazione hei sech abgspautet, u was übrig blibe isch, isch die Russischi Föderazion. 1990 heder dr Fridensnobäupriis becho.
Oberschönegg
Oberschenegg (amtlich Oberschönegg) isch a Gmoed em Landkroes Onderallgai en Bayern.
Geografi
Oberschenegg leit rond 20 km nord-eschtlich vo Memmenga en dr Region Donau-Iller en Oberschwoba. Vo dr Gmarkong send 53,6 % Landwirtschaftsfleche, 37,2 % Wald, 8 % Sidlongsfleche ond 1,3 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Oberschenegg ghered d Derfer Oberschönegg, Dietershofen b. Babenhausen ond Weinried ond d Weiler Märxle, Obermühle ond Untermühle.
Gschicht
D Burg Alteschenegg isch Sitz vo ma Reichsminischterialgschlecht gwea. Seit 1355 isch si Pflegamt vom Hochstift Augschburg gwea. Mit em Reichsdeputationshauptschluss vo 1803 isch dr Ort zua Bayern komma.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 1,7 % gleage.
Religion
97,3 % vo dr Eiwohner send em Jaur 1987 remisch-katholisch gwea, 2,4 % evangelisch.
Verwaltong
Oberschenegg haut mit em Markt Babahausa ond dr Gmoende Egg, Hasla, Kettershausa ond Winterriada a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Oberschenegg isch dr Günther Fuchs.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Oberschenegg ghert zom Oschtschwäbisch.
Seltisberg
Sältisbärg (au Sältischbrg oder Sälti, hochdytsch Seltisberg) isch e politischi Gmeind im Bezirk Lieschtel vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Lag
Sältisbärg liggt uff enere Terrasse zwischem Oristal und em Waldeburgertal uff 491 m. ü. M. Nochbergmeinde sin Lieschtel, Buebedorf, Lupsige und s soledurnische Nuglar-St. Pantaleon.
Wappe
Erscht sitt 1944 hett Sältisbärg e offiziells Wappe. Es isch in zwei Helftene dailt. Obe isch e silbrigi Bliete vomene Ärdbeeri mit goldige Mitti und griene Bletter uff rotem Grund zgseh. Die unteri Helfti isch wyss. S Ärdbeerblüemli erinnert an Spitzname, wo d Sältisbärger friener gha hän: Ärdbeerischnitzer.
Gschicht
Bereits in dr Staizyt hän Lytt uff em Hochplato vom Sälti gläbt, wie archäologischi Fund belegge. Meeglig isch au, ass d Reemer en Buurehoof gha hän. 1194 wird Sältisbärg als "Selboldisperch" s'erschte Moll schriftlig erwäänt. S Dorf hett dazumoll de Froburger gheert. 1305 isches an Bischof vo Basel und 1400 an d Stadt Basel cho. 1803 ischs Dorf vom Amt Waldeburg an Bezirk Lieschtel umteilt worde. 1855 isch d Gmeind wäge verdräggtem Trinkwasser vonere Choleraepidemii heimgsuecht worde.
Brüüch
Wie villi Gmeinde im Baselbiet fiirt dr Sältisberg en Banndag. Dä findet immer an Uffrt statt und füert vo de Oschtgränze vom Dorf (ungfähr bim Chinderheim) an de lieschtlemer und buebedörfer Gränze entlang zur Schweini, emene Stück Wald an de Gränzä zu Lupsige, wo denn au effektiv gfiiret wird. Zur Zyt vo de Länderlerfasnacht het au Sältisbärg en chliine Umzug, wo aber vor allem fürd Chinder do isch. Di meischte gön mit irne Wääge und Gugge doch an di grössere Umzug in Lieschtel und so witr. Um Oschtere umme findet au en Eierläset ufem Schuelhusplatz statt, es git e Rääbeliechtliumzug und natürlich wird au am erschte Auguscht ufem Galms-Hügel es grosses füür azündet.
Joseph Wright of Derby
De Joseph Wright of Derby (* 3. Septämber 1734 z Derby; † 28. Auguscht 1797 au z Derby) isch en änglische Maler gsi, de erschti wo de Gäischt vo de industrielle Revolution zäiget hät.
E groossi Zaal vo sine Bilder sind im Museum und Kunschtsammlig vo Derby usgschtellt.
Läbe
De Joseph Wright of Derby isch am 3. Septämber 1734 z Derby uf d Wält cho. Siner Läbtig lang hät er guete Kontakt zu sinere Häimetstadt gha. Är hät sich psunders für Naturwüsseschaft intressiert. Das gseet mer au in e paar vo sine berüemtischte Bilder, zum Biischpil „S Experimänt mit me Vogel in de Luftpumpi“. I de Ziit vo de industrielle Revolution und de Naturwüsseschafte händ senig Bilder de Lüüt gfale und de Weight isch mit dene Bilder bekannt worde. Won är 17i gsi isch, hät er 1751 zum Thomas Hudson id Leer chöne. Dä isch en bekannte Porträmaler gsi. De Wright häd de Stil vom Hudson übernaa. Das isch de Start gsi vom Wrgiht sinere Karriäre als Porträmaler. Zerscht isch eär zwar enttüüscht gsi über sini Bilder. Aber mit de Ziit isch s em besser glunge und är isch en beliebte und bekannte Maler worde.
1760 isch är dur Mittelängland gräist, zum deet Uufträg überzcho. De Wright hät dänn aber scho bald aagfange anderi Bilder z maale. Uf sine neue Bilder hänts naturphilosophischi und naturwissenschaftlichi Theme gha. Är hät dänn au mit psundere Liechteffäkt pröblet. Nach em Iifluss vom Hudson uf sin Porträstiil, hät er sich bi dene Bilder vo de Caravaggiste inschpiriere laa, psunders vo de Holländer. Är hät dänn d Hell-Tunkel-Malerei imitiert.
Wärch
Bi de holländische Meischter us em 17. Jaarhundert gits vil Bilder mit Alchemischte won i tunkle Wärchstett hantiered. Wil sich de Wright vo de Holländer inpiriere laa hät, cha mer säge, das disi Bilder Vorläufer vo sim Wärch sind. Nume zwäi Jaar, nachdem de Wright settig Bilder gmaalt hät, hät en andere Künschtler, de Joseph Northcote 1772 behauptet, de Wright segi de berüemtischti Maler vo Cherzeliechtbilder wo no läbi. S Psunderi sind nöd di wirkigsvolle Liechteffäkt, sonder iri Theamtik. Früener sind uf settige Bilder mäischtens Lüüt gsi won gläse oder vilicht e Statue aaglueget händ. De Wright hät s Liecht me für dramatischi Belüüchtig pruucht, vor alem i de Naturwüsseschaft: En Philosoph hät den Vortrag über em Planetarium oder ebe S Experimänt mit me Vogel in de Luftpumpi.
1768 isch är für drüü Jaar uf Liverpool gange. Deet händ vil Lüüt es Porträ von em wele. Eine devo isch de Erasmus Darwin gsi; de Großvater vom Charles Darwin. De Colonel Pale hät em Wright en psundere Uuftrag gee: i de Radburne Hall hät är en ganze Ruum mit Cherzeliechtbilder müese gstalte.
Im Juli 1773 hät de Maler d Anne Swift ghürate. Zäme sinds dänn uf Rom. Deet hät er tagelang Aquarellstudie vo de Freske vom Michelangelo gmacht und antiki Skulpture kopiert. Die Skizze hät er dänn bis a Ändi vo sim Läbe als Voorlage pruucht. D Füürwärch vo Rom händ em neui Idee gee für sini Liechteffäkt. Won s wiiter in Süüde ud Neapel sind, isch grad de Vesuv uusproche. Schnäll hät de Wright d Ölfarbe füre gna und das gmalet. D Bilder won är spööter gmalet hät sind scho e chli romantisch. S isch de Übergang zu de nögschte Generation vo de änglische Landschaftsmaler. Är hät dänn mee au Bilder gmalet zu Sujet us de Literatuur.
Letschti Jaar
1775 isch er uf Derby zrugg. Aber scho zwee Monet spööter dänn uf Bath, eme änglische Seebad. Deet isch de Porträmale Thomas Gainsborough ewegg und de Wright hät tänkt, äär chöni jetzt für die fäine Härrschafte Porträ maale. Das hät aber nöd klappet. D Gescht sind sich gwonet gsi, es schmäichelhafts, idealisierends Bild überzcho. Em Wright sin nüchterne Porträstil, wo z Mittelängland guet aacho isch, hät ne gar nöd passt. Drum isch är wider zrugg uf Derby - dasmal ändgültig. 1784 isch är Vollmitglied vo de Royal Academy worde. Am 28. August 1797 isch de Joseph Wright z Derby gschtorbe.
Reisiswil
Reisiswiu (amtlech Reisiswil) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Oberaargou im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Reisiswiu ligt im Oberaargou im Hüguland uf 640-782 m ü.M. (Hochwacht). D Gmeindsflächi bsteit us 64,5 % langwirtschaftlecher Flächi, 31 % Waud u 4,6 % Sidligsflächi. D Nachburgmeinde si Mäuchnou, Madiswiu u Gummiswiu.
Gschicht
Reisiswiu isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1194 aus Richolsiswillare. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Aarwange ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 8,7 % gläge.
Religion
88,8 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 5,1 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 12,4 %, CVP 0,1 %, EVP 0,8 %, FDP 1,3 %. GLP 0,9 %, GP 3,7 %, SP 4,2 %, SVP 67,8 %, Suschtigi 8,8 %.
Gmeindspresidäntin vo Reisiswiu isch d Erika Meyer-Lanz (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 0,7 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 197 Ywohner 95,4 % Dütsch aus Houptsprach aaggää u 2 % Französisch.
Dr Dialäkt vo Reisiswiu ghört zum Hochalemannisch.
Walter Thurnherr
Dr Walter Thurnherr (* 11. Juli 1963 z Muri, Kanton Aargau; haimetbrächtigt z Tippilzou) isch e Schwyzer Diplomat un Bolitiker (CVP). Syt em 1. Jänner 2016 isch er Bundeskanzler vu dr Schwyzerische Aidgnosseschaft.
Lääbe
Dr Thurnherr isch z Wohlen im Kanton Aargau ufgwachse. Anne 1982 het er an dr Kantonsschuel z Aarau d Matura gmacht un derno vu 1983 bis 1987 Theoretischi Physik an dr ETH Züri studiert. Vu 1987 bis 1989 het er am Mathematische Seminar un am Physiologischen Inschtitut vu dr Universitet Bärn gschafft.
Noch em Studienabschluss isch er in dr diplomatisch Dienscht yydrätte, zerscht as Attaché vu dr schwyzerische Botschaft z Moskau. Vu 1991 bis 1995 het er im Bolitische Sekretariat vum Aidgnessische Departement fir uuswärtigi Aaglägehaite (EDA) gschafft, vu 1995 bis 1997 isch er Gsandte vu dr Botschaft z Moskau gsii. Parallel doderzue isch er vu 1995 bis 1997 Verdrätter vu dr Schwyz in dr Minsk-Gruppe un vu 1993 bis 1997 Assischtänt vum Abgsandte vum UN-Generalsekretär fir Georgie gsii.
Dr Thurnherr isch vu 1997 bis 1999 persenlige Mitarbaiter vum Bundesrot Flavio Cotti gsii. Anne 2000 isch er zum Schef vu dr domolige Bolitischen Abdailig VI vum EDA ufgstige, wu fir alli Krisen un Konsularschutzfäll im Uusland zueständig gsii isch. Ab 2002 isch er ai Johr lang Generalsekretär vum EDA gsii, voreb er 2003 ins Aidgnessisch Volkswirtschaftsdepartement (EVD) gwächslet isch un dert di nämlig Funktion ghaa het. Derno isch er ab 2011 Generalsektretär im Aidgnessische Departement fir Umwält, Verchehr, Energy un Kommunikation (UVEK) gsii. Am 9. Dezämber 2015 isch er vu dr Bundesversammlig mit 230 Stimme zum Bundeschanzler gwehlt wore. Am 1. Jänner 2016 het er d Noofolg vu dr Corina Casanova aadrätte. Am 16. August 2023 het er verchindet, ass er bi dr Wahl 2023 nit fir nomol e Amtszyt wett kandidiere.
Dr Thurnherr isch ghyrote un het zwai Chinder.
Siderische Periode
Di Siderischi Periode isch d Ziit, wo en Himmelskörper für ei vollschtändigi Umdrehig benötigt.
Dr Name leitet sich ab vo latiinisch sidus (Genitiv: sideris) „Schtern“, wil e vollschtändigi Umdrehig dr wiederkehrende Kulmination vomene unendlich wiit entfernte Fixschtern entspricht.
Bezoge uf d Erde is en siderische Tag chürzer als en bürgerliche Tag (mittlere Sunnetag) und es siderisches Jahr chürzer als es bürgerlichs Jahr, wil d Erde dr schiinbare Bewegig vo dr Sunne hinderher lauft.
Au di tropische Periode (Schterntag, topische Monet, tropisches Jahr) sind echli chürzer, wil dr Bezugspunkt Früehligspunkt nöd ortsfescht isch wie en (unendlich wiit entfernte) Fixschtern, sondern sich um 360/25800 = 0,014 Grad pro Jahr = 50" verschiebt.
En siderische Monet isch di mittleri Ziit vomene vollschtändige Umlauf vom Mond um d Erde, gliichbedüütend em Ziitruum zwüsched zwei Kulminatione vomene (unendlich wiit entfernte) Fixschtern amene beschtimmte (aber beliebige) Ort uf em Mond. En tropische Monet bezieht sich entschprechend uf d Kulminatione vom Früehligspunkt. En synodische Monet (Lunation) isch die Ziit, bis dr Mond in gliicher Elongation zur Erde schtaht. En drakonitische Monet bezieht sich uf d Durchgäng dur de gliichi Mondchnote. En Anomalistische Monet bezeichnet de Period vo zwei Perigäums-Durchgäng.
Übersicht
E Tabelle über di mittlere Date, Schtandardepoche J2000.0, und di abgleitete Grösse vo dr Kalenderrechnig: Siderische Tag     Siderische Monet      Siderischs Jahr 86164,099s         27,32166 d            365,256366 d 23h 56m 4,099s      27d 7h 43m 11,5s      365d 6h 9m 9s Schterntag (1)     Tropische Monet       Tropischs Jahr 86164,091 s        27,32158 d            365,242199 d 23h 56m 4,091s      27d 7h 43m 4,7s       365d 5h 48m 46s Sunnetag (2)       Synodische Monet      Sunnejahr (2) 86400s             29,53059 d            -"- (3) 24h                 29d 12h 44m 2,9s Kalendertag         Kalendermonet         Kalenderjahr (6) -"- (4)                                   365,2425 d                     30 d oder 31d (5)     365d 5h 49m 12s
Saint-Servais (Finistère)
Saint-Servais (bretonisch Sant-Servez-Landivizio) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Saint-Servais lyt 57 km vu Quimper un 28 km vu Brest uf ere Hechi zwische 23 m un 116 m iber Normalnull.
Gschicht
Saint-Servais isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1609 as Sainct Servaix (1640 Saint Serves).
Verwaltig
vu Saint-Servais isch. Saint-Servais ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Saint-Servais ghert zem Bretonisch.
Mascon
Mascons sin grossrümigi Beriiche vu höchere Dichti in gringer Diefi uf em Mo. Dr Namme stammt vum englische Begriff fer Massekonzentration (mass concentration) ab. Als negativi Mascons werre Gebiite wo e gringeri Dichti wie d'Umgäbig ufwiise bezeichnet. D'Dichti innerhalb vu ere Mascon lit bi 3.3 g/ccm, fer s'umgäbend Gstei degege bi 3.0 g/cm³. D'Masse vu alle Mascons macht circa 0.01 bis 0.03 Prozent vu dr Gsamtmasse vum Mo us.
Liste vu bekannte Mascons (Uswahl)
Mascons liige in aller Regel underhalb vu dr Maria. Die meiste werre in Äquatornächi uf dr erdzuegwendete Site entdeckt.
Entdeckigsgschichte
Die "chrumme" Bahndate vu dr erste Mondsonde (Lunar Orbiter) hän d'Astronome uf Störige in dr Masseverdeilig vum Mondes higwiise. Numme bi ere gliichförmige (homogene) Masseverdeilig umchreist e Satellit dr Himmelskörper uf ere elliptische Bahn. Die uregelmässige Umläuf vu dr Sonde hän somit numme mit Gravitationsanomalie dur Mascons erchlärt werre chönne. D'Lunar Prospector Mission het sälli Gebiite kartographiert, demit isch e detaillierti Charte vu dr Mascons erstellt worre.
Entstehigshypothese
Wil Mascons underhalb vu Ischlagskrater un Maria liige, got ihri Entstehig uf d'Zitt vum "grosse Bombardement" vor ca. 3 bis 3.5 Mrd. Johre zruck. Riisigi Meteorite sin in sällere Ära uf dr Mo un gstürzt un hän si Gsteichruste durbroche. S'ufstiigend Magma het sich yber d'Mooberflächi ergosse un so d'Maria gformt. Underhalb vu dene Maria sin d'Mascons enstande. Nooch einere Hypothese sin d'Mascons Yberblibsel vu dr Iisecherne vu dene Meteorite, anderi gen vu Lavablose us, wo in Folg vum Ischlag ufgstiige sin.
Mascons uf dr Erde?
Underhalb vu dr grosse Ischlagkrater uf dr Erde wie bispilswiis under em Nördlinger Ries sin keini Massekonzentratione noochgewiise worre. Es wird vermuetet, dass der dur dr Flueg in dr Atmosphäri ufgheizt Chern bim Ufschlag verdampft isch oder sich d'Trümmerstücker bim Ufprall grossflächig verdeilt hän. Au reicht d'Erdchruste wesentlich diefer als die früeher Mondchruste un isch nit wie bi dr Entstehig vu dr Mare durschlage worre.
Andrew Bond
De Andrew Bond (* 1965 z England) isch en Schwiizer Musiker un Theolog. Als Musiker isch er mit sine Chinderliedli sehr erfolgriich.
Bâloise
D Bâloise Holding AG isch e Schwizer Versicherigskonzärn mit Sitz z Baasel. Dr Konzärn drätted as Baloise Group uf. Ändi 2020 het er öbbe 7700 Mitarbäiter beschäfdigt und isch dr drittgrösst Schwizer Allbransche-Versicherigsdienstläister für Brivaatpersoone und Undernääme.
Andrew Bond
Biografii
De Andrew Bond isch z Grossbritannie un im Kongo ufgwachse, bevor er mit zwölfi i d Schwiiz isch cho, em Heimatland vo sinere Muetter. Er het z Züri Theologi schtudiirt un isch au ordiniirt worde, het aber nii als Pfarrer gschaffet. Er het 17 Johr Musik un Religion an de Oberstuefeschuel z Wädischwil Unterricht gäh un sich in de Us- un Wiiterbilding engagiirt. So isch er zum Bischpil Mitautor vo eme Lermittel für de Religionsunterricht a de Oberstuf («Menschen leben in Religionen und Kulturen»). Di erschte Mundart-Lieder het er 1998 für sini Chind gschribe. In de Zwischeziit git er vili Konzert in de ganze Dütschschwiiz.
Bâloise
Gschicht
D Basler Versicherungsgesellschaft gegen Feuerschaden isch 1863 noch em Brand vo Glarus gründet worde, under anderem dur dr spööter Generaalstabsachef Rudolf Paravicini. Im Joor 1864 isch s Aagebot vo Füürversichrige mit Lääbes- und Dransbortversichrige ergänzt worde. In de Joor druf si no mee Versicherigssparte drzuechoo.
Andrew Bond
Musik
Di erscht CD «Zimetschtern han i gern» isch 1998 entschtande. Uf dere CD sin Lieder für de Herbscht un d Adventsziit. De Lermittelverlag vom Kanton Züri het die CD in irs Aagebot übernoo un scho na drü Johr het de Andrew Bond dodefür e goldigi Schallplatte übercho un im Herbscht 2004 eini us Platin. Di zweit CD isch «Suneschtraal tanz emaal» mit Sommerlieder gsi, di dritt «Maieriisli lüüted liisli» un di viert «Brännti Mandle, Magebroot». 2001 isch d Mitsing*Wienacht usecho, wo mit 24 Mundartlieder d Gschicht vo de Wiehnacht verzält wird. Dodernach isch 2003 «Schternefeischter» un 2004 für Erwachseni «Gränzeloos» veröffentlicht worde.
Südsudan
Dr Südsudan (änglisch South Sudan) oder au Southern Sudan, offiziell änglisch Republic of South Sudan (RoSS), arabisch جنوب السودان, Ǧanūb as-Sūdān) isch e Staat in Nordost-Afrika, wo am 9. Juli 2011 vom Sudan unabhängig worden isch. Vorhär isch s Gebiet 1972–1983 und wider 2005–2011 en autonomi Region vom Land gsi.
Geographii
Dr Südsudan isch flechemässig öbbe dopplet so gross wie Dütschland, het aber nume öbbe e Zähntel so vil Iiwohner. Im Norde isch s Land dur Savanne und Drochewälder brägt, im Süde dur dropische Rägewald. Die höggsti Erhebig isch dr Kinyeti in de Imatong-Bärge. Dr Wiiss Nil fliesst dur d Region und bildet s Sumpfland Sudd. Dr Nilnäbefluss Bahr al-Arab (Kiir) bildet dr nordwestlig Deil vo dr Gränze zum Nordsudan. Die Gränze isch allerdings nit markiert, und näben em Abyei-Gebiet git s no anderi Gränzregione mit Weideland und Rohstoffvorkomme, wo s nid klar isch, wämm die ghöre, so zum Bischbil d Enklave vo Kafia Kingi. Im üsserste Südoste lit s Ilemi-Dreiegg, wo vom Sudan, vo Kenia und vo Ethiopie beaasprucht wird; d Haltig vo dr südsudanesische Regierig in däm Gebietsstriit isch no umbekannt.
Bevölkerig
Noch offizielle Resultat vom gsamtsudanesische Zensus vo 2008 het dr Südsudan denn öbbe 8,26 Mio. Iiwohner gha, was 22 % vo dr Bevölkerig vom ganze Sudan gsi isch. Die gsetzgäbendi Versammlig vom Südsudan het bestritte, ass die Zahle richtig wäre, und isch von ere höchere Iiwohnerzahl usgange.
Die grössti Volksgruppe si d Dinka, wo zu de Nilote ghöre, drnäben läbe im Land no die nilotische Nuer und Schilluk, d Azande und e baar anderi Gruppe.
Währed dr Nordsudan mehrheitlig islamisch isch, ghört d Bevölkerig im Südsudan vor allem zum Christedum und zu lokale Religione. Vor allem nochdäm 1964 usländischi Missionär usgwiise worde si, hai immer meh Südsudanese zum Christedum konvertiert. D Christe si mehrheitli Katholike und Anglikaner.
Noch Aagoobe vo de südsudanesische Behörde für 2009 si im Ganze 73 % vo dr Bevölkerigm wo der über fufzähni isch, Analphabete. 20–34 % vo dr Bevölkerig si underernährt.
Öbbe vier Millione Südsudanese si wägem Bürgerchrieg in s Usland gflüchdet. 2006 isch gschetzt worde, ass drei Millione von ehne wei dr Südsudan zrugggoh. Bsunders vor em Unabhängigkeitsreferendum im Januar 2011 si e Hufe von ehne zrugggange.
Vibrant
Als Vibrante bezeichnet mer e Gruppe vo Konsonante wo doodurch entstehe dass d Artikulatore (meischtens d Zung un e bstimmts Deil vum Mund) locker anenander ghalte werre un deno durch de Artikulationsstrom (also de Atem) mehrmools usenander un wiider anenander bloose werre. Meischtens wiiderholt sich die Bewegig uugfäär drei Mool, aber au Vibrante mit weniger oder mit bis zue fümf Zungeschläg sin mögli. Wichtig isch dass d Artikulatore d Vibratione nüt bewusst usfüere sundern dass dr Luftstrom d Bewegig uslöst. Vibrante unterscheide sich doodurch vo de Tap, bimene Tap wird d Bewegig vum Artikulator sälber usgfüert, statt vum Lufstrom usglöst.
Es git drei verschidni Vibrante wo als Phonem i dr mänschliche Sprooch verchömme; d gnaui Ussproch vo denne drei isch allerdings in denne Sprooche wo si vorchömme arg unterschidlich un cha sogar vo Sprecher zu Sprecher e chly andersch sy.
Bâloise
Gschicht
1962 isch d Bâloise Holding gründet worde. Zur Baloise Group ghööre d Baasler Versichrige Schwiz, die Fondsgsellschaft Baloise Fund Invest (Lux), verschidnigi Immobilie und d Baloise Bank SoBa mit em Hauptsitz z Soledurn.
Vibrant
Vibrante chönne nüt überall im Mund artikuliert werre. So isch es z. B. anatomisch unmögli en velare Vibrant z bilde wyl weder s Gaumesegel (Velum) noch s Mittelstugg vo dr Zunge beweglich gnue sin gägenander z vibriere.
Bâloise
Gschicht
Zwüsche 2015 und 2019 het d Baasler Versicherig drei nöiji Verwaltigsgeböid uf em Baloise Park lo baue, drunder s Baloise Hoochhuus,m wo 89 Meter hooch isch.
Vibrant
De bilabiale Vibrant, wo mit dr Unter- un Oberlippe artikuliert wird, isch arg sälte. Er chunt in e paar Sprooche usem Amazonas (Wari’) un Neuguinea (Kele un Titan) vor. In andri Sprooch wird au als Zeiche vo Chälti bnutzt oder zume Rösser aatrybe.
De alveolare Vibrant isch umgangssprochlich au als "gerolltes-r" oder "Zungespitze-r" bekannt. Vo de Sprooche vo dr Wält hen zirka 75% en "r-artige" (rhotische) Konsonant un d Mehrheit devo isch en alveolare Vibrant, so au in viilene alemannische Dialäkt.