cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Überlingen
Stadtgliderig
Zue dr einzelne Stadtdeil un dr Chärnstadt ghere no seperat glägeni Wohnblätz mit eigene Nämme oder Wohngebiet, vilmol neji Böugebiet, wu aber zmeischt kei feschtgleiti Gränze hän. Doderzue ghere:
Hüttenheim (Unterelsass)
Hìttene (frz. Huttenheim, dt. Hüttenheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Überlingen
Schutzgebiet
Im Biet vu dr Stadt Iberlinge sin zurzyt vier Naturschutzgebiet („Aachtobel“ (72 ha, Deilgebiet), „Hedinger Tobel“ (28 ha, Deilgebiet) zwische Hedinge un Sipplinge, „Katharinefelse“ (4 ha) un „Spetzgarter Tobel“ (12 ha) zwische Goldbach un Spetzgart), drej Landschaftsschutzgebiet („Wirttebärgische Bodeneestade“ (Deilgebiet), „Lippersreuter Umland“ (Deilgebiet) un „Drumlin Biblis“), zwei flechehafti Naturdänkmeler („Eggeweiler Hof“ un „Steibalme“) un rund dryssg einzelni-Naturdänkmeler uusgwise. (Stand: 30. April 2009)
Hüttenheim (Unterelsass)
Gegràfi
Hìttene lijt sìdlich vun Banfald uf 160 m NN.
Gschìcht
Hìttene ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 770.
Überlingen
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 2006: 1 2006: WASG, seit 2011: Die Linke
Sersheim
Serse (amtlich Sersheim) ischt a Gmoed em Landkroes Ludisburg en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Hüttenheim (Unterelsass)
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Hìttene ìsch. Hìttene ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Hìttene ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Sersheim
Geografi
Serse leit am Sidrand vom Stromberg an dr Metter, eme Zuafluss vo dr Enz. D Nochbergmoede vo Serse send Vaihingen an der Enz, Sachsenheim ond Oberriexingen.
Vo dr Gmarkong send 45,1% Landwirtschaftsfleche, 33,4 % Wald, 20,7 % Sidlongsfleche ond 0,7 % sonschtiche Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Serse gheret koene weitere Ortsdoel.
Verwaltong
Serse hot mit dr Städt Vaehinge, Oberriexenge ond dr Gmoed Eberdenge a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes vo Serse ischt dr Jürgen Scholz.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Serse ghert zom schwäbisch-sidfränkische Ibergangsbiet.
Greifvögel
D Grifvögel (Falconiformes) si en Ordnig vo de Vögel, wo üebligerwiise din d Familie vo de Habichtartige (Accipitridae), Falkenartige (Falconidae), und de Fischadler und de Sekretär iigordnet wärde, jewiils as eigeni Familie Pandionidae bzw. Sagittariidae.
Noch neuere molekulargenetische Undersuechige cha mä die Ornig aber im Bezug uf die Falkenartige (Falconidae) und d Neuwältgeier (Carthartidae) paraphyletisch und dorum as Taxon nit bhalte. Die Falkenartige si aso nit nöcher mit de übrige Familie verwandt, wo bishär zu dere Ornig zelt worde si, sondern si e Schwöstertaxon von ere Grossgruppe, wo d Babbageievögel (Psittaciformes) und d Singvögel (Passeriformes) drzue ghöre. D Neuwältgeier si, nid wie mä dänggt het, s Schwöstertaxon vo de Familie Accipitridae, Pandionidae und Sagittariidae.
As Konsequänz dodrus wärde in dr neuere Systematik vo de Vögel d Familie Accipitridae, Pandionidae, Sagittariidae und Carthartidae in ere eigene Ornig Accipitriformes zsämmegfasst und nume no d Falconidae si as einzigi Familie in dr Ornig Falconiformes.
Riaz
Riaz (patois [a ˈrja]; tüütsch Zum Rad) isch a politischi Gmiin im Greyerzerbezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.
Geografi
Riaz liit ùf, 2,5 km nördlich vam Bezirkshùùptort Bulle a de Sionge, am Südfuess vam Gibloux. Zue de Gmiin Riaz ghööre o d Sidlige L'Etrey ù Joulin. Va de Gmiinflechi si 65,7 % landwirtschaftlichi Flechi, 24,4 % Waud, 9,6 % Sidligsflechi ù 0,3 % schüschtigi Flechi. Nachpuurgmiine va Riaz si Bulle, Vaulruz, Sâles, Marsens ù Echarlens.
Gschicht
Riaz isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 859 aus Roda.
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 13,8 % gläge.
Religion
83,9 % va de Yywoner si im Jaar 2000 römisch-katholisch gsii, 4,5 % evangelisch-reformiert.
Reckeng op der Mess
Reckeng op der Mess (dt. Reckingen, frz. Reckange-sur-Mess) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Ortsdail
Zue Reckeng op der Mess ghere d Ortschafte Éiléng (Ehlange-sur-Mess), Lampech (Limpach), Pisseng (Pissange), Reckeng op der Mess, Riedgen (Roedgen), Wickreng (Wickrange).
Geografi
Reckeng lyt an dr Mess, eme Zuefluss vu dr Alzette.
Riaz
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 1648 Yywoner 92,2 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 3,3 % Tüütsch ù 4,5 % anderi Spraache.
Reckeng op der Mess
Verwaltig
Reckeng op der Mess ghert zum Kanton Esch-Uelzecht im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Reckeng op der Mess isch dr Carlo Muller. Scheffe sin dr Lucien Franck un dr Christian Tolksdorf. Gwehlt wird iber e Majorzwahl.
Gschicht
D Gmai Reckeng op der Mess isch in ihre hitige Zämmesetzig anne 1784 entstande. Vu 1823 bis 1856 het au Leideleng zue Reckeng ghert.
Riaz
Spraach und Tialäkt
De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 49 va de 1648 Yywohner ggredt.
Reckeng op der Mess
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Reckeng op der Mess ghert zum Moselfränkisch.
Agnes Dünneisen
D Agnes Dünneisen (* 17. Septämber 1955 z Baasel) isch e Schwyzer Theater- un Filmschauspiileri.
Lääbe
D Dünneisen het e Schauspiiluusbildig an dr Zürcher Schauspiilakademy gmacht un anne 1975 mit em Diploom abgschlosse. Ire Theater-Debüt het si anne 1974 am Stadttheater Bärn gee as Hedwig in Die Wildente vum Hendrik Ibsen (Reschy: Frederik Ribell). Vu 1975 bis 1981 het si ne Engaschmänt am Schauspiilhuus Bochum ghaa, wu si unter anderem d Bella in Gaslicht vum Patrick Hamilton, d Constance in Die drei Musketiere vum Alexandre Dumas, d Agnes in Der Untertan noch em Heinrich Mann, d Heidi in Fürsorgezöglinge no Bambule vu dr Ulrike Meinhof gspiilt het. Syter anne 1982 schafft si as freiberuefligi Schauspiileri. Si het Verdreeg fir ainzelni Stuck ghaa an dr Ruhrfeschtspiil Recklinghausen, an dr Wirttebäärgische Staatstheater Stuegert, am Schauspiilhuus Züri (unter anderem 1982 d Sandra Möller in Züglete vum Hansjörg Schneider in dr Raie D’Familie Chäller, Reschy: Jean Grädel) un am Theater an dr Winkelwise z Züri. Vu 1984 bis 1986 het si z Paris gschafft. Syter anne 1987 wohnt un schafft si in dr Schwyz. Si het Engaschmänt ghaa am Schauspiilhuus Züri (1987 d Lisa in Wassa Schelesnowa vum Maxim Gorki, Reschy: Gerhard Klingenberg), am Od-Theater Baasel (d Sigune in Parzival noch em Wolfram von Eschenbach, Reschy: Hans-Dieter Jendreyko, in dr eemoolige Schlotterbeck-Diefgaraasch 1990; verschiideni Rolle in Jugend ohne Gott vum Ödön von Horváth, Reschy: Jendreyko, im Baadische Bahnhoof Baasel 1997), am Theater Darum Baasel (d Nancy in Strandläufer vum Albee, Kulturwerkstatt Kaserne 1994), an dr Helmut Förnbacher Theater Company Baasel (d Susanne in Schloofzimmer Farce vum Ayckbourn, Reschy: Helmut Förnbacher, Mäss Baasel 1995), am Freie Schauspiil Baasel (d Nelly in Thrill vum Martin Roda Becher, Tabourettli 1997).
Näbe ire Aarbet am Theater het si au ne Hufe Rolle im Raadioo, im Fäärnsee un in Film ghaa, unter anderem in Dr gsund Paziänt mit em Ruedi Walter noch em Molière un in verschiidene dytsche Serie wie Der Kommissar, Tatort, Derrick, SOKO 5113, in dr Wynäächtserie Patrik Pacard (1984) un in Mit Leib und Seele (1989).
Derzue duet d Dünneisen us e Änglisch, Franzeesisch un Iteliänisch ibersetze.
Dr Martin Roda Becher isch ire Lääbespaartner.
Myriam Kloster
D’ Myriam Kloster (* 4. Àuigscht 1989 z’ Montreuil, Département Pas-de-Calais) ìsch a ehamààliga frànzeescha Volleybàllschpììlera, wo àls Mìttelblockera gschpììlt hàt. Mìt verschììdana frànzeescha Verainsmànnschàfta-n-ìsch sa amol frànzeescha Maischtera un dräimol Pokààlsiigera worra. Üsserdam hàt sa mìt dr Nàzionààlmànnschàft gschpììlt.
ìhra Kìndhait un Jugendsjoohra
D’ Myriam Kloster ìsch ànna 1989 z’ Montreuil ìn Nordfrànkrììch uff d’ Walt kumma. Ìhra Vàtter schtàmmt üss Nànzig, ìhra Müatter üss Bangui ìn dr Zäntrààlàfrikànischa Repüblik. Ìn ìhra Kìnderjoohra hàt d’ Kloster äbba säcks Joohra làng uff Tahiti glabt, un àui àb 2000 uff dr Ìnsla Réunion. Uff Tahiti hàt sa glarnt seegla un tànza. Biim Verain ASPTT Saint-Denis uff La Réunion hàt sa zem äärschta Mol Volleybàll gschpììlt.
Üssbìldung
Mìt 13 Joohra-n-ìsch d’ Kloster zem Pôle Espoir vu Boulouris ìn Süüdfrànkrììch gànga ge schpììla — d’rwillscht hàt sa zwai Joohra làng biim Verain AS Saint-Raphaël gschpììlt. Ìm Harbscht 2003 hàt sa àn’ma nàzionààla Furtbìldungskurs fìr d’ U–18 mìtgmàcht. Àb 2004 hàt sa Üssbìldung àm Federààla Volleybàll-Ìnschtitüüt (IFVB) z’ Toulouse bikumma — sa ìsch doo mìt 15 Joohra inagànga, normààlerwiis müass maa 16 Joohra àlt sìì fìr ìns Ìnschtitüüt inageh. Doo ìsch sa dräi Joohra làng blììwa; ìn da zwai äärschta Joohra-n-ìsch sa vu dr Marie Tari gebìlda worra, wo zwaimol ìn dr Kàtegorii Amatööra frànzeescha Maischtera worra-n-ìsch. Ìm äärschta Joohr hàt d’ Kloster gliichzittig mìt’m Verain vu Gruissan gschpììlt; doo hàt sa zamma mìt dr Héléna Cazaute gschpììlt. Mìt dr Verainsmànnschàft hàt sa ìn dr Liiga Nationale 3 vu da Senioora gschpììlt. Ànna 2005/2006 hàt sa mìt dr Junioora-Mànnschàft vum Pôle France ìn dr Liiga Nationale 2 gschpììlt — doo hàt sa àndra Schpììlerinna kännaglehrt, wia d’ Aminata Coulibaly, mìt wäller sa schpeeter z’ Mìlhüüsa gschpììlt hàt, un d’ Laura Ong, mìt wäller sa schpeeter biim Paix d’Aix-Venelles VB gschpììlt hàt. Ìm drìtta Joohr ìsch sa vum Jacques Béraux träniart worra; àm And vum Saison ìsch d’ Mànnschàft vum Pôle France ìn d’ N2 gschtììga.
Profi-Verainskàrriar
Ìhr äärschter Vertrààg hàt d’ Kloster biim süüdfrànzeescha Verain Gazélec Béziers fìr d’ Saison 2007/08 unterzaichent. Mìt dr Verainsmànnschàft ìsch sa Viarzehnta ìn dr Nàzionààlmaischterschàft worra; sa ìsch àui uff Plàtz 9 vu dr öiropäischa Challenge Cup ànakumma. Ìm Joohr druff hàt sa a Vertrààg biim elsassischa Verain ASPTT Mìlhüüsa unterzaichent. Doo ìsch sa vu dr Magali Magail träniart worra. Ìn dr äärschta Saison mìt’m Verain ìsch sa àm Kriizbànd verlätzt worra un hàt fìr zwaiainhàlb Moneeta nìt känna Schpììla. Trotzdam ìsch sa mìt dr Verainsmànnschàft frànzeescha Vìzamaischtera worra un hàt s’ Andschpììl vum nàzionààla Pokààlwättbewarb geega dr RC Cannes mìt 3:0 verloora. Üsserdam ìsch sa uff Plàtz 14 bii dr Öiropäischa Champions League ànakumma. Ìn dr zwaita Saison (2009/2010) hàt sa d’ gliicha-n-Ärgaabnisser ärziilt; d’ Kloster ìsch sogààr àls „Nàchwuckstàlant vu dr Saison“ ààglüagt worra. Ànna 2010/11 ìsch sa nochamol frànzeescha Vìzamaischtera worra, àwwer ìsch numma-n-uff Plàtz 5 ìm Pokààlwättbewarb ànakumma — waga-n-era Schwàngerschàft hàt d’ Kloster salbscht numma viar Moneeta làng àn da Schpììler mìtgmàcht.
Ànna 2011 hàt d’ Kloster biim süüdfrànzeescha Verain Pays d’Aix-Venelles a Vertrààg fìr zwai joohra unterzaichent. Waga-n-ìhrer Schwàngerschàft hàt sa numma-n-àb 2012 känna schpììla. Àm And vu dr Saison 2011/12 ìsch sa mìt dr Verainsmànnschàft Zehnta ìn dr Nàzionààlmaischterschàft so wia Niinta ìm Pokààlwättbewarb worra. Ìm Joohr 2012/2013 ìsch sa Säckschta bii dr Maischterschàft un Niinta biim Pokààlwättbewarb worra.
D’rnooh ìsch d’ Kloster fìr zwai Joohra zem Verain vu Le Cannet gànga ge schpììla. Mìt dara Mànnschàft ìsch sa ànna 2013/14 uff Plàtz 4 vu dr Nàzionààlmaischterschàft so wia-n-uff Plàtz 5 vum Pokààlwättbewarb ànakumma; üsserdam ìsch sa nochamol bis àm Plàtz 5 vum CEV-Pokààl glunga. Ìn dr Saison 2014/15 ìsch sa nochamol frànzeescha Vìzamaischtera worra un hàt zem äärschta Mol dr Frànkrììch-Pokààl gwunna. Üsserdam ìsch sa fìr ìhra indiwidüälla Laischtung dräifàch üsszaichent worra: àls Bäschta Mìttelblockera, Bäschta Blockera so wia Bäschta Schpììlera (MVP).
Ànna 2015 ìsch d’ Kloster zem RC Cannes gànga ge schpììla; doo hàt sa a Vertrààg fìr zwai Joohra unterzaichent. Àm Ààfàng vu dr Saison 2015/16 hàt sa dr Schpìtzapokààl geega-n-ìhra ehamààliga Verain Le Cannet mìt 3:2 verloora. Sa ìsch àwwer frànzeescha Vìzamaischtera un nochamol Pokààlsiigera worra. Bii dr Champions League ìsch d’ Verainsmànnschàft uff Plàtz 14 ànakumma. Ìm Joohr druff hàt sa dr Schpìtzapokààl geega Saint-Raphaël mìt 3:0 verloora. Sa ìsch jedoch uff Plàtz 5 ìm Pokààl wia àui ìn dr Nàzionààlmaischterschàft ànakumma; ìn dr Nàzionààlliiga-n-ìsch d’ Kloster salbscht àls Bäschta Blockera-n-üsszaichent worra. Àm And vu dr Saison 2016/17 hàt sa ìhra Vertrààg um zwai Joohr verlängert. Ànna 2017/18 ìsch sa mìt Cannes nochamol Vìzamaischtera worra un hàt nochamol dr Pokààl gwunna. Ìm Joohr 2018/19 ìsch sa frànzeescha Maischtera worra un ìsch nochamol àls Bäschta Blockera vu dr Nàzionààlliga üsszaichent worra. D’rzüa ìsch sa biim Pokààlwättbewarb bis àm Plàtz 5 glunga, un bis àm Plàtz 11 bii dr Champions League. Àm Ààfàng vu dr Saison ìsch sa Kàpitään vu dr Mànnschàft vum RC Cannes worra gsìì. Ìn dr Saison 2019/2020 hàt sa dr Schpìtzapokààl mìt 3:1 geega Saint-Raphaël gwunna un ìsch d’rzüa uff Plàtz 4 ìm Pokààlwättbewarb ànakumma. D’ Verainsmànnschàft ìsch uff Plàtz Dräi ìm Tàball vu dr Nàzionààlmaischterschàft gsìì, vor äbb s’ Wättbewarb waga dr COVID-19-Pandemii àbgsajt worra-n-ìsch.
Doo druff ìsch d’ Kloster zem Verain Pays d’Aix-Venelles z’ruckkumma. Doo hàt sa a Vertrààg fìr zwai Joohra unterzaichent. Mìt dr Verainsmànnschàft ìsch sa 2020/21 Siabta ìn dr Nàzionààlmaischterschàft worra, un Drìtta ìm Jooh druff — doo ìsch sa nochamol Bäschta Blockera un Bäschta Mìttelblockera vu dr Nàzionààlliiga ärnännt worra. Àm And vu dr Saison 2021/22 hàt d’ Kloster ìhra Kàrriar schluss gmàcht.
ìn dr Nàzionààlmànnschàft
D’ Myriam Kloster ìsch z’äärscht Mìtglììd gsìì ìn dr frànzeescha Nàzionààlmànnschàft vu da U-18 un vu da U-20. Mìt Mànnschàft vu da U-18 hàt sa ànna 2004 ìn dr Slowàkäi àn dr Kwàlifikàzioonsrunda fìr d’ Öiropàmaischterschàft mìtgmàcht — doo hàt sìch s’ Frànkrììch fìrs Wättbewarb nìt kwàlifiziart. Mìt dr U-20-Nàzionààlmànnschàft hàt sa àn dr öiropäischa Maischterschàft vu da Juniorinna z’ Saint-Dié-des-Vosges ìm Lothrìnga mìtgmàcht — doo ìsch s’ Frànkrììch bis uff Plàtz 7 glunga. Ìm Nowamber 2007 hàt d’ Kloster z’ Ankara ìhr äärscht Schpììl mìt dr A-Nàzionààlmànnschàft gaa. Ìm Joohr 2007 ìsch sa mìt dr frànzeescha Mànnschàft uff Plàtz 13 vu da Walthochschüalschpììler z’ Bangkok ànakumma. Ànna 2009 ìsch sa uff Plàtz 4 vu dr öiropäischa Golden League ànakumma; àn dam Turniar ìsch sa d’rzüa àls Bäschta-n-Uffschlaagera üsszaichent worra. Trotzdam ìsch d’ Kloster àm Ààfàng vu dr Saison 2009/2010 vum Trääner Fabrice Vial nìt ìn d’ Nàzionààlmànnschàft berüafa worra. Waga-n-ìhra Schwàngerschàft ànna 2011 hàt sa àn da Öiropàmaischterschàfta nìt känna mìtmàcha. Sa ìsch jedoch ìm Jüüni 2012 wììder ìn d’ Nàzionààlmànnschàft berüafa worra un hàt àn säcks Vorberaitungsschpììler geega Schpània un d’ Tscheechischa Repüblik mìtgmàcht, wia àui àn säcks Kwàlifikàzioonsschpììler. Vu 2013 àà hàt d’ Kloster ìn dr Nàzionààlmànnschàft zamma mìt viar Verainskolleega gschpììlt ghàà: d’ Elisabeth Fedele, d’ Alexandra Jupiter, d’ Maëva Orle un d’ Mallory Steux. Ìm Joohr 2013 ìsch sa mìt Frànkrììch Àchta bii dr Öiropàmaischterschàft ànakumma, so wia-n-uff Plàtz 6 vu da Mìttelmeerschpììler. Ìm Nowamber 2014 hàt d’ Kloster ìhra Rucktrìtt üss dr Nàzionààlmànnschàft verkìndet, fìr sìch àn ìhrer Tochter wìdma.
Arche
Arche (vu lat. arca ; hebr. tevah Chaste, Chästli bzw. vu gr. αρχή Afang, Ursprung) bezaichnet
Wörter und Sachen
Wort und Sache isch e Methode vo dr Forschig, wo im früene 20. Joorhundert uufchoo isch, zum d Gebiet vo dr Sproochforschig und vo dr Sachkultur z verbinde.
Sid em Joor 1909 isch z Heidelberg d Zytschrift mit em Titel «Wörter und Sache» usecho. D Iniziante händ probiert, d Sproochforschig mee i die algemeini Kulturwüssechaft z integriere.
Es isch drum ggange, d Fänomeen, wo d Volchskund undersuecht, und d Erkenntnis vo dr historische Linguistik zämezbringe. D Idee isch die gsi, ass i dr Kultur Wörter überall für so Sache nötig sind, wo d Lüüt au känne. Wenn sech e konkrete Gägestand wie öpen es Wärchzüüg odr e technischi Methode odr e bestimti Idee vo eim Kultur- oder Sproochruum in en andere usbreitet, bruuche d Lüüt im nöie Gebiet drfür en Name, sig’s ass si es alts Wort uss irere Sprooch uf die nöji Sach überträge oder ass si eifach es anders Wort us em Ursprungsgebiet vom Gägestand übernää.
Ganz algemein chönt ma dänke, ass dr Wortschatz vonere Sproochgruppe immer ungfäär dr Sach- und Ideeèkultur vo dr jewilige Gägewart würd entspräche. Das heisst aber nit, ass alli Persone s komplette Vokabular beherrsche, es git jo so vil Fachsprooche, neui Usdrück für bestimti Technike und Läbensforme, Lüüt wo Innovazioone sofort akzeptiere und anderi wo das nit mache, und denn halt au alti Wörter, wo bi deil Lüüt vergässe wärde, wenn die Sache, wo-n-e entspräche, us dr Mode sind. Das alles sproochgeografisch und gschichtlech z undersueche, isch s Zyl vo dr Forschig rund um d Wort und d Sache. Bedütendi Wüsseschaftler vo dere Richtig sind i dr Afangszyt dr Rudolf Meringer, dr Wilhelm Meyer-Lübke und dr Hugo Schuchardt gsi.
I deil Kulturrüüm wird us sproochpolitische Gründ s Vokabular vo zueständige Organisazione aktyv vergrösseret, zum für neui Sache eigeti Wörter z ha, so wie öpe im Rätoromanische. Es isch intressant z gsee, weli Uusdrück sech i dr Umgangsprooch denn au duresetze und weli nit.
Zu dr Sachkultur sind bi de grosse Forschigszäntre vo dr Tieläktology vil Grundlage vorhande, so wie öpe im Material vom Schwiizerischen Idiotikon und bi de Büecher vom Dicziunari Rumantsch Grischun.
grossi Projäkt und Monografye
Grossi Projäkt sind:
Monografye sind zum Byspil:
Dora Lardelli
D Dora Lardelli (* 28. Dezämber 1953 z Soglio; † 29. Jänner 2023) sich e Schwyzer Chunschthischtoorikeri, Autoori un Kultuurvermittleri gsii.
Lääbe
D Dora Lardelli isch e Doochter vum Dokter Rudolf Lardelli vu Poschiavo un dr Chauffrau Gerda Hirschfeld vu Erfurt gsii. Ire Grooßunkel Giacomo Lardelli isch uf Warschau uusgwanderet un het deert as Zuckerbeck gschafft.
D Dora Lardelli het vu 1981 bis 1987 an dr Uniwersiteet Baasel Chunschtgschiicht, klassisch Archeology un iteliänischi Sproochwisseschaft studiert un bim Gottfried Boehm mit em Lizentiat in Chunschtgschiicht abgschlosse. Vu 1975 bis 1999 het si s Segantini Museum z St. Moritz glaitet. Anne 1981 isch si Mitgrinderi vu dr «Vereinigung Museen Graubünden» gsii, wu si 1991 bis 2000 au presidiert het. Anne 1988 het si zäme mit em Bildhauer Giuliano Pedretti s «Kulturarchiv Oberengadin» grindet. Des isch e Archiiv, wu s doodmool z Europa in dääre Aart niene gee het un wu syterhär vylfach noogmacht wooren isch. Bis zue irem Dood isch si Bresidänti vum Kultuurarchiiv gsii. Syter 1997 sich si kantonaali Archiivinschpäkteri gsii. 2004 bis 2008 war sie Mitglied der schweizerischen Kulturkommission der UNESCO.
Anne 2008 het dr Regierigsroot Hansjörg Trachsel im Name vu dr Bündner Regierig die Woort an d Laitig un d Mitarbaiter*ne vum Kulturarchiv Oberengadin griichtet: «Dank Ihnen wurde enormes Wissen erhalten, das sonst nicht mehr vorhanden wäre».
In irem Beruef isch d Lardelli breegt gsii vu Lyt us dr Kultuur, wie zem Byyschpel Remo Maurizio, Diego Giovanoli, Horst Bayer, Prof. Dr. Stucki, Erica Pedretti, Iso Camartin, Heinz Adamek, Reto a Marca, Peter Robert Berry un Hans-Peter Danuser.
Dur en Foorschigsufdraag iber chinschtlerischi Hoteluusstattige vu dr Belle Époque bim Verein für Bündner Kulturforschung het si 1995 bis 2010 s Wisse iber dr Belle Époque im Alperuum verdieft. Si het Uusstellige im In- un Uusland organisiert zue Segantini, Giacometti etc. un het Uusstelligsraie zue verschiidene Theeme kuratiert im Rame vum Segantini-Museum St. Moritz, em Kulturarchivs Oberengadin, en internazionaale AlpenMythenSehen-Programm, in dr Bergeller Rimessa Castelmur z Stampa/Coltura un im Atelier Segantini z Maloja. In ire Täxt un Voordreeg isch s iber zytgnessischi internazionaali un lokaali Chinschtler*ne gange wie Arman, Mimmo Rotella, Daniel Spoerri, Paolo Pola, Erica Pedretti, Giuliano Pedretti, Martin Ruch, Wanda Guanella un Ursina Vinzens, um Fotograafe*ne wie Albert Steiner, Gustav Sommer un Elizabeth Main oder au um Theeme wie Panoraamachunscht, histoorischi Herbaarie oder d Engadiner Landschaft.
D Dora Lardelli het im Huus vu ire Eltere z Roticcio oberhalb vu Vicosoprano gläbt. Iiri Doochter isch e erfolgryychi Yyschunschtlaiferi gsii un schafft as Kultuurmänätscheri. D Dora Lardelli isch am 29. Jänner 2023 noch ere schwääre Chranket im Alter vu 69 Johr gstoorbe.
Arche (Mond)
D' Arche (Jupiter XLIII) isch ein vu dr sehr chleine Mönd vum Planet Jupiter.
Entdeckig
S/2002 J 1 isch am 31. Oktober 2002 vum Astronom Scott S. Sheppard entdeckt worre. Der Mond hat am 30. März 2005 de offiziell Namme Arche vu de Internationale Astronomische Union IAU erhalde.
Bahndate
Arche umchraist de Jupiter ime middlere Abstand vu 22.931.000 km in 723 Däg, 22 Stund un 36 Minute. D'Bahn wiist ä Exzentrizität vu 0,2588 uf. Mit ere Naigig vu 165,001° isch d'Bahn retrograd, d. h., de Mond bewegt sich entgege vu de Rotationsrichtig vum Jupiter um de Planet.
10. Oktober
Dr '''10. Oktober''' isch dr 283. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 284. in Schaltjohr), dodermit blybe no 82 Däg bis zum Änd vum Johr.
Arche (Mond)
Bahndate
Ufgrund vu ihrene Bahnaigeschafte wird Arche de Carme-Gruppe, bnennt nochem Jupitermond Carme, zuegordnet.
Physikalischi Date
Arche bsitzt ä Durmesser vu etwa 3 km. Ihr Dichti wird uf 2,6 g/cm3 gschätzt, sofern si iberwigend us silikatischem Gstai ufbaut isch. Si wiist ä sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,04, d. h., bloß 4 % vum igstrahlte Sunneleecht werre reflekteert. Ihr schinbari Helligkait betrait 22,8m.
Antike Ortsnamen der Schweiz
Die Liste vo de antike Ortsnäme i de Schwiiz nennt all geographischi Näme und Ethnie, wo för d Antiki würkli bizügt sind. Da chöned literarischi Zügnis sii, wie vom Geograph Ptolemäus, vom Historiker Tacitus oder au antiki Inschrifte, wo i de Schwiiz gfunde wore sind. Vo de Wüsseschaft rekonstruierti oder erst im Mittelalter öberlifreti latinischi Näme ghöred nöd i die Uuflistig.
Die maiste Näme hend en keltische Uursprung. Di wichtigste gallische Namesbistandtail sind: dunum «Burg, Festig»; durum «Maart, Stadt»; magus «Feld»; briga, brix «Hügel, Burg»; lind- «See»; nanto «Tal».
Provinze
Di hütig Schwiiz het i de Antiki zu verschidnige römische Provinze ghört, wo denn no im Verlauf vo de Zitt gänderet hend.
Gwässer, Furte, Berge, Päss
Latiinischi und Altgriechischi Uusdrück sind: mons / ὅρος «Bärg»; lacus / λίμνη «See».
Völcher, Stemm, Regione, Göi
I alte Charte vo de römische Schwiiz erschiinet mengisch i de Bündnerberge d *Pritanni im Prättigau, d *Eniates im Underengadin und d *Magesavi im Misox. Die Näme sind aber nöd öberliferet sondern e Rekonstruktion us mittelalterliche Näme. Meriri Stemm, wo mit de Helvetier enger verbunde sind, chöned nöd mit Sicherhait lokalisiert werde, lueg dodeför bi de ainzelne Artikel.
Latiinischi Uusdrück: regio «Region, Geged»; pagus «Gau, Tailstamm»; campus «Feld»; vallis «Tal»
Ortschafte
D Sidlige hend bi de Römer verschidnigi politischi Bidütig ghaa. Da sind: castrum «Kastell, Feschtig»; statio «Stroosse- & Zollstation»; vicus «Dorf»; civitas «Hoptort vomene Stamm»; colonia «Römerkolonii».
Saignelégier
Saignelégier isch e Gmeind im Bezirk Freibärge im Kanton Jura.
Es isch de Hauptort vom Bezirk. Früener het ma mengisch de dütsch Näme Sankt Leodegar bruucht, hüt sait ma des nüm.
Sit em 1. Januar 2009 ghöre di früener selbschtändige Gmeinede Goumois un Les Pommerats au zu Saignelégier.
Geographi
De Hauptort Saignelégier ligt ugfähr 22 Kilometer nordöschtlich vo La Chaux-de-Fonds uf ere Höchi vo 978 Meter über Meer im nördliche Teil vo de Freibärge. S Gmeindsgebiet goht aber bis ins tüf iigschnittene Tal vom Doubs, wo z Goumois d Gränze zu Frankriich bildet.
D Flächi isch sit de Gmeindsfusion vo 2009 31,72 Kwadratkilometer im Gägesatz zu de 11,7 Kwadratkilometer vo vorher.
De höchsti Punkt vom Gmeindsgebiet isch uf 1088 Meter uf de Höchi vom Chaumont.
Dr Étang de la Gruère isch e wytume berüemte chlyne See.
Gschicht
Der Ortsname isch als Sonnelegilier s erschte Mol anne 1382 im ene Dokumänt gnennt.
Kultur un Tourismus
Saignelégier isch es wichtigs Zentrum für de Tourismus in de Freibärge, wo aber no nöd z fescht entwicklet isch.
Sit em 1985i hets im Ort es grosses Freizitzentrum mit eme Schwimmbad, Sporthallene, Konferenzrüüm, eme Iislaufschtadion un eme Hotel. Bekannt isch Saignelégier, bsunders unter Rösseler, wägem Marché-Concours, wo jeds Johr am zweite Sunntig im Auguscht stattfindt.
Archäologische Fenster in Zürich
Archäologischi Fäischter z Züri sind Plätz, wo me im Zäntrum vo Züri alti Sache vo de Bougschicht vo de Stadt chan aluege.
Es isch zwar z Züri zu alne Zyte so vil bout worde, ass im Verglych zu anderne Stedt weniger Bouwèèrch oder archäologischi Spuure vo früener no ume sind (defüür hät d Stadt ganz vil wärtvoli Hüüser vo de nöiere und de modèèrne Architäktuur) ; wämme gnau lueget cha mer aber scho na Rèschte vo alte Geböid oder andernen Yrichtige gfinde. Gmeint sind da jetz emal nöd die bekante und grosse historische Bouwèèrch wie öpe s Grossmöischter und s Fraumöischter oder d Zoufthüüser oder au s Bollwèèrch Chatz, sondern meh die ganz chlyne Sache wome chuum würd aluege wänn se nöd d Lüüt vo de Bouforschig im Ampt für Stedtebou vo Züri agschribe heted. Si händ dènen Oort, wo me bsunderi alti Sache chan gseh, ebe Pfäischter zum id Gschicht luege gsäit.
Im Huus "Zum Rech" am Nöimèèrt 4 isch näbed em Stadtarchyv au s Bougschichtlech Archyv dihei, wo eim die Fäischter chan uftue. Und d Lüüt vo de Fachstell für Underwasserarchäology und Dendrochronology zeiged a der Seefäldstraass 317, wie en Uusgrabig im Zürisee gaat und was me deet scho so gfunde hät.
Gemeinden des Kantons Waadt
De Kanton Waadt hät 300 politischi Gmeinde (Stand: 1. Jänner 2022).
Gmeinde vom Kanton Waadt
D Bezirkshauptort sind fett gschribe.
Y
* : dä dütsch Name wird nümme bruucht ** : dä dütsch Name wird no sälte bruucht
Vogel
Vogel bezeichnet:
Lueg au:
Kerzfeld
Kerzfald (frz. Kertzfeld, dt. Kerzfeld) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Kerzfald ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 991.
Vögel (Begriffsklärung)
Vögel stoht für
Kerzfeld
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Nonnenhorn
Nunnehorn (amtlich Nonnenhorn) isch a Gmuand im Landkrois Linde in Bayern.
Vögel (Begriffsklärung)
Vögel isch dr Familienname vo dene Persone:
Kerzfeld
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Kerzfald ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Nonnenhorn
Gmuindsdoil
Zua Nunnehorn gheret kuine wiitere Ortsdoil.
Gschicht
Nunnehorn ischt zum erschte Mol gnennt worda im Johr 910.
Vögel (Begriffsklärung)
Lueg au:
Nonnenhorn
Iiwohner
Dr Uusländeraadoil isch 2011 bi 5,9 % gleage.
Religion
68 % vo dr Iiwohner sin im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 24,7 % evangelisch.
Verwaltung
Nunnehorn ghert zua kuanere Verwaltungsgmuinschaft. Dr Birgermoischter vo Nunnehorn isch dr Rainer Krauß.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla siit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Nunnehorn ghert zum Bodaseealemannisch.
Steinheim an der Murr
Schtõẽne (amtlich Steinheim an der Murr) ischt a Stadt em Landkroes Ludisburg en Bade-Wirttebärg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Schtõẽne leit am Onderlauf vo dr Murr an dr Mendong vo der Baodmer. D Nochbergmoede vo Schtõẽne send Großbottwar, Murr ond Marbach am Neckar.
Vo dr Gmarkong send 57,1% Landwirtschaftsfleche, 21,4 % Wald, 19,6 % Sidlongsfleche ond 1,9 % sonschtiche Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Schtõẽne gheret d Stadtdoel Höpfigheim, Kleinbottwar ond Schtõẽne.
Verwaltong
Schtõẽne hot sich mit dr Gmoed Murr zom Gmoedverwaltongsverband Schtõẽne-Murr zammagschlossa
Dr Schuldes vo Schtõẽne ischt dr Thomas Winterhalter.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Schtõẽne ghert zom Schwäbisch.
Saint-Brais
Sankt Brix isch e Gmeind im Schwiizer Kanton Jura. D Gmeind ghört zum Bezirk Freibärge.
Geografii
Sankt Brix lyt uf ere Hechi vu, 10 Kilometer nordöschtlech vum Bezirkshauptort Saignelégier (Luftlinie). S Dorf erstreckt sich uf mene ussichtsriiche Jurakamm vu de nordöschtliche Freibärge (franzesisch Franches Montagnes), am Rand vum tüüf iigschnittene Tal vum Doubs.
Im Süde goot s Gmeindsbiet in ds Erosionstal vum Bach Tabeillon, eme lingge Sytebach vu de Sorne.
Zu dr Gmeind ghöre d Ortsteil Le Péquie und Le Chésal und es baar verstreuti Buurehööf.
D Nochbergmeinde sind Lajoux, Falkebärg, Clos du Doubs, Val Terbi und Saulcy.
Gschicht
Sankt Brix isch im Joor 1275 als Sem Bris erwäänt worde. S het zur Herrschaft Freibärge ghört, wo em Fürschtbistum Basel understande isch. I de Joor 1793 bis 1815 het d Gmeind zu Frankriich ghert, zerscht zum Departemänt Mont-Terrible, denn ab 1800 zum Departemänt Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de Ort zum Kanton Bärn chunnt. Sit de Gründig vum Kanton Jura uf de 1. Jänner 1979 ghört d Gmeind zu dem Kanton.
D Pfarrchile Saint-Brice isch ane 1656 bout worde.
Autonomismus
Autonomismus isch e politischi Besträbig, wu in Ramme vum e Staat d Sälbstverwaltig vun ere Volksgruppe will erreiche oder halte. S Ziil vum Autonomismus heißt mer politischi Autonomii – si soll meischtens in ere bstimmte Brovinz realisiärt wäre, wu sich e bstimmti Volksgruppe konzentriärt un d Mehrheit het. Im – vum Autonomismus üs gsähne – beschte Fall bliibe d Üssepolitik, d Verteidigig, d Währig un anderi zentrali Ufgabe in dr Händ von gmeinsame Staat, inneri Aglägeheite vun ere Brovinz – Wirtschaft, Kültür usw. wäre intern greglet. Hit-ze-Dag soll d Autonomii meischtens in dr Hand vu demoktarisch gwehlte Organ liige (Regionalparlamänt).
Dr Autonomismus goht nit so wit wiä dr Sepatarismus, wu e eigene Staat will. Dr goht witter, wiä dr Regionalismus, wu bstimmti Rächt un Freiheite fir e Volksgruppe will, aber nit umbedingt Sälbschtverwaltig.
Hischtorischi Biispiil fir Autonomismus:
Lueg aü
Alemannischer Separatismus, Föderalismus
Kissing
Kissing (bairisch Kissing) ischt e Gmoed im Landkroes Aichach-Friedberg z Bayern.
Geografi
leit faef Kilometer sidlich vo Augschburg.
Vo dr Gmarkong send 57,5% Landwirtschaftsfleche, 17,2% Wald, 19,4% Sidlongsfleche ond 5,9% sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Kissing gheret d Ortsdoel Kissing, Mergenthau ond Ottomühl.
Gschicht
Kissing ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 763 als Kisingas.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 4,7 % gleäga.
Religion
76 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 16,2 % evangelisch.
Verwaltong
Kissing ghert zua koenere Verwaltongsgmoeschaft.
Dr Birgermoeschter vo Kissing ischt dr Manfred Wolf.
Wahla
Ergebnis vu dr Landdagswahla seit 1986:
Dialäkt
Dr Dialekt vo Kissing ghert zom Lechroanerisch.
Rachel (Schauspielerin)
s Läbe
D Rachel Felix isch nid e Schwiizerin gsi, aber z Mumpf am Hochrhy uf d Wält cho, wil ihri Eltere grad dört uf der Reis hi cho sind. D Familie isch us em Elsass gsi, und Muetter und Vatter sind als Künschtler und Chauflüüt a vil Oorte higange. Und im Februar 1821 sind si uf Mumpf cho, wo d Muetter ihri Dochter Rachel imene Wirtshuus uf d Wält brocht het.
1837 isch si s erschte Mol im ene Theater ufträtte, im Théâtre du Gymnase Marie Bell. Scho 1838 het si uf der Büüni vo der Comédie Française chönne mitspiile; si het grad d Hauptrolle Camille vo der Tragödie Horace übercho und isch uf ei Schlag z Paris und in ganz Europa bekant worde. 1842 het si chönne d Phädra vom Racine interpretiere. Mit der guete Stimm und der eifache Erschynig, wo ohni das übertribene Pathos vo ihrne Vorgängere e starchi Würkig gha het, het si s Publikum fasziniert. 1848 het si bi der Revoluzioon im „Théâtre de la République“, wie me der Comédie Française jetz gseit het, d Marseillaise gsunge.
Si isch denn au z Berlin, z Wien, z St. Petersburg, z London und i den USA ufträtte. Anne 1858 isch si z Südfrankrych gstorbe; me het se im grosse Friidhof Père Lachaise z Paris begrabe.
Literatur
Sachbücher
11. Oktober
Dr '''11. Oktober''' isch dr 284. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 285. in Schaltjohr), dodermit blybe no 81 Däg bis zum Änd vum Johr.
Silvia Kistler
D Silvia Kistler (* 1956, heimatberechtigt z Brugg) isch e schwiizerischi Gmeinds- und Chillepolitikerin. Im 2011/12 isch si Iwohnerratspräsidentin vo Brugg gsi und in de Amtsperiode 2011-2014 Präsidentin vo de Synode vo de reformierte Landeschille Aargau. Somit isch so im Momänt die höchschti aargauischi Reformierti. Sie isch Mitglied vo de FDP und vo de Synodefraktion 'Kirche und Welt'. Vo Bruef isch si diplomierti Betriebswirtschafteri HF und het en eigedi Tourismusfirma z Brugg.
א
Aleph isch de ärscht Buechstab im Hebräischä Alphabet. De Luutwärt isch // in de IPA-Notation – De Knackluut wo in vieli Varietäte vum Dütsche (im Alemannische aber nüt) zwar vohonde isch, abr nit gschriebe wird. Er het de Zahlenwert 1.
Blockflöte
D`Blokfleete isch a Fleete und gheert zu de Holzblosinschtrument. Sie gheert hiisichtlich dr Tonerzoigung zur Familie vo dr Kernschpaltfleete, vo dr Haltung her zu de Längsfleete und vo dr Schpiilwiis noch zu de Schnaablfleete. Witere Bezoichnunga sind: Flauto dolce oder Flauto diritto (italienisch), Flûte à bec oder Flûte douce (franzesisch), recorder (änglisch) und Schnaablfleete, für d` Sopranino-Blokfleete ou Flautino.
Blokfleetetype
In Europa hot sich d` Blokfleete in dr Muusik vo dr Renaissance als gonze Inschtrumentefamilie dur alle Tonlaage dur b'houptet (im folgende isch allad dr tiefschte schpilbare Ton aagea):
Dr Tonumfang vo dr uinzelne Blokfleete betreit jewils ca. 2 Oktave.
No heit sind vor allem Sopranino- bis Bassblokfleete gängig. Drneabe werred für spezielle Aaforderunga ou Blokfleete für praktisch jede ander Laag gmachet.
Lueg au
Querflöte
Firefox
De Namme Firefox bezaichnet
S'englisch Wort Firefox (alemannisch: Firfux) bzaichnet sowohl de chlai Panda (au Katzebär gnennt) als au de Rotfux
Ried bei Kerzers
Ried (amtlich Ried bei Kerzers; franzöösisch Essert) isch a politischi Gmiin im Seebezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.
Geografi
Ried liit ùf, 6 km oschtnordöschtlich vam Bezirkshùùptort Mùùrte, südlich vam Grosse Moos, im nördliche Fryybùrger Mittelland. Zue de Gmiin Ried ghööre o ds Dorf Agriswil ù de Wyyler Gurzelen. Va de Gmiinflechi si 81,4 % landwirtschaftlichi Flechi, 7,4 % Waud, 11 % Sidligsflechi ù 0,3 % schüschtigi Flechi. Nachpuurgmiine va Ried si Kerzers, Gurbrü, Ferenbalm, Gempenach, Murten ù Galmiz im Kanton Fryybùrg ù Müntschemier ù Gurbrü im Kanton Bärn.
Gschicht
Ried isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1277 aus Rieden (1318 Esser).
Jougne
Jougne isch e Gmeind im französische Departemänt Doubs.
Geografy
D Gmeind lyt grad a dr Landesgränze vo Frankrych zu dr Schwiiz. Si isch eini vo de 23 Gmeinde im Canton de Mouthe vom Departemänt Doubs. D Nochbergmeinde vo Jougne im Kanton Waadt sind Baulmes, L’Abergement, Lignerolle, Ballaigues und Vallorbe.
Jougne isch im Regionale Naturpark Haut-Jura. I de Bärge vom Jura isch dört e Lücke, wo me dur ne Chluus vom Waadtland uf d Hochebeni vo Pontarlier dure chunt. Oberhalb vom Dorf isch dr Pass Col de Jougne, und über dää verlauft d Wasserscheidi zwüsche de Yzugsgebiet vom Rhy und vo dr Rhone. D Strooss vo Lausanne und Vallorbe uff Pontarlier und Besançon goot bi Jougne-le-Haut über de Jougne-Pass, wo uf 1017 Meter lyt. D Passhöchi isch nid a dr Landesgränze, sondern öpe 5 Kilometer drvo wääg a dr nördleche Gmeindgränze zwüsche Jougne und dr Nochbergmeind Les Hôpitaux-Neufs. Es het do en Stroossekreisel vo dr Umfahrig vo Les Hôpitaux-Neufs.
Ried bei Kerzers
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 16,9 % gläge.
Religion
76,8 % va de Yywoner si im Jaar 2000 evangelisch-reformiert gsii, 15,4 % römisch-katholisch.
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 831 Yywoner 91,2 % Tüütsch aus Hùùptspraach aaggää, 2,8 % Franzöösisch ù 6 % anderi Spraache.
De seislertüütsch Tialäkt va Ried ghöört zum Hööjschtalemannisch.
Badische Hauptbahn
Diè Badischi Hauptbaan isch eini zwischè 1840 un 1863 entschtandeni Ysebaaschtreggi, wo vom Großherzogtum Badè als eini vo dè èrschtè dütschè Staatsbaanè baut worrè. Si füürt vo Monnèm übber Heidelbärg, Karlsruè, Offebürg, Fryburg im Briisgau, Basel, Waldshuèt, Schaffuusè un Singè am Hohentwyl gu Konschtanz. Diè Badischi Hauptbaan isch mit 412,7 Kilometer Längi diè längschte Baanschtreggi im Netz vo dè Dütschè Baan AG un glychzitig diè älteschti z Südweschtdütschland. Im Abschnitt zwischè Monnèm un Basel isch si diè wichtigschti nördlichi Zuèfaart zu dè Schwizer Alpèpäss, wòrend dè Abschnitt zwischè Basel un Konschtanz nu regionali Bedütung hèt. Dè Streggèabschnitt zwischè Karlsruè un Basel wörd au als Rhydalbaan benamst, dè Abschnitt Basel–Konschtanz als Hochrhyschtreggi.
Hranno
De Mercurius Hranno isch e germanische Gott gsii, wo ide Römerzitt i de Provinz Germania inferior vereert woren isch.
Badische Hauptbahn
Vorgschichtè
I dè Oberrheinischè Düèfebeni isch scho sit dè Zit vo dè Römer è wichtigi Handelsstrõß vo Mitteleuropa i d Schwiz un gu Italiè volaufè. Mit dè Entwicklig vom Ysebaawesè sin scho am Aafang vo dè 1830er Johr Übberlegigè zum Bau von èrè Ysebaa vo Monnèm uff Basel gmacht worrè, um dè Personè- un Güètervpkeer schneller un günschtiger abwicklè z könnè als mit Fuurwärch, zmoll au dè Obberrhy südlich vo Monnèm nu ygschränkt schiffbar gsi isch. Dè erschte, wo diè Lokomotyvè vom George Stephenson un d Eröffnig vo dè Linniè zwischè Liverpool un Manchester im Hèrbscht 1831 im Parlament thematisyrt hèt, isch dè Pryschter un liberali Politiker Gottlieb Bernhard Fecht (1771–1851) gsi. Ym isch vorgworfè worrè, sinèrè Zit voruus z sy un sin Vorschlag hèt keini Aahänger gfundè. è èrschti wûrklichi Initiativè im Johr 1833 gòt uff dè Monnèmer Unternèmmer Ludwig Newhouse zrugg, wo abber ebbèso wiè dè Vorschlag vom Frydrich Lischt kei Zuèschtimmung vo sitè vo dè Badischè Regyrig gfundè hèt.
Hranno
Hranno
Bi Bornheim-Sechtem, emene Ort zwüschet Bonn und Köln im Piet vo de germanische Ubier isch e römerzittlichs Hailigtum gstande, wo de Merkur vereert woren isch, wie meriri Inschrifte zaiget. Aini devo isch em MERCVRIO HRANNON gwidmet. De Nominativ vom germanische Name mue Hranno gluutet ha und bidüütet »Polterer, Grobian«. Noch de Interpretatio Romana steckt hinderem römische Mercurius de germanisch Gott Wuotan/Odin. En Uufäligkait vo dem römerzittliche Hailigtum isch, as föf vo sechs Inschrifte vo Fraue gstiftet wore sind.
Badische Hauptbahn
Vorgschichtè
1837 isch è Technischi Kommission uss èm Baurat Dr. Karl Bader (1796–1874), èm Bauingenieur Franz Keller un Johann Sauerbeck (1798-1861) bildet worrè, wo uff èrè Uuslandsreis nõch Frankrych, Belgiè un Èngland dört Ysebaabauprinzipiè studyrt un aaschlièßend bim Bau vo dè badischè Hauptbaan technisch bi dè Waal vo dè Betrièbsmittel un dè Trassè aagwendet hèn. Franz Keller hèt d Bauleitig übbernõ.
Hranno
Hrani
De westgermanisch Name Hranno entsprecht im Altnordische em Odinsname Hrani. I de Saag vom dänische König Hrólfr Kraki, trefft de en Buur mitem Name Hrani aa. De testet sini Gest mit Chelti, Durst und Füür. Aber nume de Hrólfr und zwölf vo sinene Biglaiter widerstönd dem und de Hrani empfellt em Hrólfr, as er nume mit dene zwölf wiiterraise söll, wa au biherzigt werd. Spööter begegnet de Hrólfr em Hrani nomole und de büütet em Waffe aa, doch de Hrólfr will die nöd und de Hrani goot verergeret ewegg. Jetz erchennt de Bödvar Bjarki, as de Hrani niemert anders as de Gott Odin gsii isch.
Badische Hauptbahn
Blaanig
Èrscht als sich im benõchbòrtè Elsass 1837 è Ysebaagsellschaft mit èm Zyl gründet hèt, è linksrheinischi Streggi zwischè Basel un Strõßburg z bauè, hèt Badè mit dè Blaanigè für dè Bau von èrè Ysebaa agfangè, um è Volagerig vo dè Vokeersschtrôm ufs s linksrheinischi, elsässischi Ufer z vomydè. In èm eigens ybruèfènè Landdaag 1838 hèt diè Badischi Ständevosammlig dè Bau einer Bahnstrecke von Mannheim zur Schweizer Grenze bei Basel auf Staatskosten beschlossè, wiè s byschpillswys scho am 31. Juli 1835 vom Fryburger Hischtoriker Karl vo Rotteck gforderèt worrè isch. D Streggi sött als Hauptschtreggi in erschter Limniè èm übberregionalè Vpkeer diènè un dõher è graadlinnigo Streggèfüürig am öschtlichè Rand vo dè Oberrhyebeni uffwysè. Als Bsunderheit hèt Badè als einzigschtè dütschè Staat für sy neus Baansischteem znägscht è Spurwiti vo 1600 mm Breitschpur mit èm flachè nõch Isambard Kingdom Brunel konschtruyrtè uff Längsschwellè volait Schienenprofil.
Bau vo dè Streggi Monnèm-Basel
Scho im September 1838 hèt dè Bau vo dè èrschtè Deilstreggi zwischè dè beidè neuè Kopfbaanhöf Monnèm un Heidelbärg als Èndpünkt aagfangè. Nõch zwei Johr Bauzit isch sellèn Abschnitt am 12. September 1840 feierlich eröffnet worrè. D Witerfüürig nõch Sûdè isch in folgendè Etappè erfolgt: Heidelbärg–Bruchsal–Karlsruè am 10. April 1843, Karlsruè–Ettlingè–Raschtatt am 1. Mai 1844, Raschtatt–Oos (hütigè Baanhof Badè-Badè) am 6. Mai 1844, Oos–Offenburg am 1. Juni 1844 un Offèbürg–Fryburg am 30. Juli 1845. Sämtlichi Hochbautè vo dè Streggi vo Monnèm bis Fryburg, von denè no hüt einigi Gebäude erhaaltè sin, hèt dè badische Architekt Friedrich Eisenlohr blaant. Es sin diè Streggèabschnitt Fryburg–Müllheim (Badè) am 1. Juni 1847, Müllheim–Schlièngè am 15. Juni 1847 un Schlièngè–Efringeè-Kirchè am 8. November 1848. Dè Witerbau in Richtig Schwizer Gränze isch durch d Ereignis vo dè Märzrevolution behinderèt worrè, i dennè irem Volauf d Ysebaastreggi a mengè Stellè vo Freischärler beschädiget worrè isch. D Fèrtigschtellig vom Abschnitt bis Haltingè hèt sich dõdurch bis zum 22. Januar 1851vozögeret. Nõchdem sich usègschtellt hèt, dass sämtlichi Nõchbòrländer für iri Baanè d Normalschpur mit Vignolschinnè vowendè duèn, hèt diè Badischi Staatsbaan 1854/55 innerhalb vo nu eim Johr alli iri bis dõhin erschtelltè Streggè sowiè s rollendi Matriaal uff Normalschpur um.
Witerfüürig nõch Konschtanz
Nõdhdèmm im Gsetz vo 1838 nu vom Bau von èrè Streggi „von Monnèm zu dè Schwizer Gränz bi Basel“ d Reed, hèt sich denn d Frõg nõch èm geignetè Èndpunkt sowiè dè Aabindig a s Schwizer Vokeersnetz. Wôrend d Stadt Basel è Aabindig z Basel gfordert hèt, hèt s in Badè nit wènnigi Stimmè gää, wo èn Streggèèndpunkt im Uusland skeptisch gegèübberschtandè sin und als Èndpunkt diè badisch Chlyschtadt Lörrach odder gar Waldshuèt bevorzugt hèn. Diè sinerzitigi bolitischi Diskussion isch vo vill nationalè Argumènt un Vorbehalt brägt gsi. So hèt Badè scho 1846 dè Schwizerischè Nordbahn-Gsellschaft d Konzession zum Bau von èrè Ysebaastreggi vo Basel/Lörrach gu Waldshuèt mit Fortsetzig i d Schwiz Richtung Züri erteilt, um è Vobindig mit èm schwizerischè Ysebaanetz im badischè Waldshuèt anschtatt im schwizerischè Basel z erreichè. Allerdings hèt diè Schwizerischi Nordbaan-Gsellschaft diè finanzièllè Mittel zum Bau vo derrè Streggi nit aufbringè könnè, so dass d Konzession vofallè isch. Èrscht im badisch-schwizerischè Staatsvodraag vom 27. Juli 1852 hèt mò è duurhafti Lösig für d Witerfüürung vo dè Badischè Hauptbaan erzyle könnè: dè Vodraag hèt dè Witerbau vo Haltingè übber dè rechtsrheinischè Deil vo Basel un witer übber Säckingè gu Waldshuèt vorgsää. Dõdurch isch diè bis hüt witerbeschtehendi, ugwöönlichi Situation entschtandè, dass è dütschi Staatsbaan è Ysebaastreggi im Uusland baut un bedrybt.
Am 20. Februar 1855 isch diè Streggi vo Haltingè bis Basel eröffnet worrè, am 4. Februar 1856 isch dè Abschnitt bis Säckingè un am 30. Oktober vom sèlbè Johr d Witerfüürig bis Waldshuèt gfolgèt, wo mit Eröffnig vo dè Rhybrugg am 18. Auguscht 1859 diè èrscht Ysebaavobindig zwischè Badè un dè Schwiz entschtandè isch.
Bim Bau vo dè Streggi Monnèm–Basel/Waldshuèt isch dè internationale Nord-Süd-Vokeer un d Vobindig vo dè gröschtè badischè Städte im Vordergrund gschtandè, trotzdèmm isch schu im Badisch-Schwizerischè Staatsvodraag è Witerfüürig zum Bodèsee greglet worrè, mit dèrrè è Aabindig vom Bodèseeraum um Konschtanz a d Ysebaa ermöglicht worrè isch. Doch au dõdèby hèn Meinungsvoschiddèheitè um d Streggèfüürig im Raum Schaffhuusè zu Verzögerigè gfüürt: wôrend d Schwizer Sitè è Füürig durch dè nördliche Chläggi uff Schwizer Territorium bevorzugt hèt, hèn d Badener è Streggèfüürig durch s Wangèdal zum badischè Jeschtettè favorisyrt. Si hèn sich allerdings dõmit nit durrèsetzè könnè, well dõmit alli Chläggi-Gmeindè öschtlich vo Wilchingè bis zuè dè Beringer Èngi vo dè Baan abgschnittè gsi wäred. Ergo isch d Witerfüürig vo dè Badischè Hauptbaan vo Waldshuèt nõch Konschtanz nit übber Jeschtettè, sondern übber Èrzingè un Beringè gfüürte un am 13. Juni 1863 eröffnet worrè. Mit sellem letschtè Streggèabschnitt, für dèm sini Baumaßnaamè dè Robert Gerwig engagyrt worrè isch, hèt mò dè Bau vo dè Badischè Hauptbaan vollendet.
Zweigschtreggè
Schu im Gsetz vo 1838 isch dè Bau vo zwei Zweigstreggè vo dè Badischè Hauptbaan wäg vorgsää gsi: d Streggi Appèwyer–Keel zu dè Aabindig a s Elsass isch schu am 1. Juni 1844 eröffnet worrè, diè kurz Stichbaan vo Badè-Oos gu Badè-Badè (Stadt) am 27. Juli 1845. Am 11. Februar 1872 sin mit dè Rhybrugg zwischè Weil am Rhy un Saint Louis sowiè am 6. Februar 1878 mit dè Vobindig Müllheim-Mühlhuusè witeri Vobindigè mit èm Elsass entschtandè. Zu dè Aabindig a d Schwiz isch 1859 d Rhybrugg bi Waldshuèt, 1871 d Vobindig Konschtanz–Chrützlingè un 1873 d Basler Vobindigsbaan entschtandè, letschteri vobindet dè Badische Baanhof mit èm Centralbaanhof z Basel.
Entwicklig vo dè Streggi bis zum Èrschtè Wältchrièg
Bi Betrybsuffnaam vo dè èrschtè Deilschtreggi zwischè Monnèm un Heidelbärg sin däglich vir Personè-Zugbaar ygsetzt worrè, diè für diè eifach Streggi ca. 35–40 Minutè Fahrzeit bruucht hèn. Zum Voglych: hüt bruuched d Züüg für diè glych Streggi 12–17 Minutè. 1845 isch dè Güètervokeer uffgnõ un 1847 dè èrschte Schnellzug zwischè Schlièngè un Monnèm ygsetzt worrè. Mit fortschritendem Witerbau vo dè Badischè Hauptbaan isch sellè Schnellzugvokeer bis Basel, Waldshuèt un Konschtanz volängerèt worrè. Ab 1863 hèn däglich zwei Schnellzugbaar zwischè Monnèm un Konschtanz vokeert, wo für diè 414 km langi Streggi 12–14 Stundè bruucht hèn. Zum Voglych: hüt benötiged d Züüg vo Monnèm nõch Konschtanz übber Basel ca. 4 Stundè, übber d Schwarzwaldbaan ca. 3 1/2 Stundè.