cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Busbetrieb Grenchen und Umgebung
Fahrzüg
D Büs bestöh gröchsteteils us Citaro C2 NGT, zudem giz no wenigi Citaro Facelift CNG (Nr.24-27) wo aber sit 2019 durch C2 NGT abglöst wärde. Es git 2 Glenkbus, en Citaro Facelift mit Erdgasatrib (Nr. 28) und en Diesel Citaro C2 G (Nr. 8). Zuesätzlich giz no en Diesel C2 Ü (Nr. 20) wo ufem BGU-Netz verchert aber au für Extrafahrte userhalb vom BGU Netz igsetzt wärde chan. Für Schüelerkürs bsitzt d BGU en Setra 431 DT (Nr. 9).
Martha Lüthy-Zobrist
D Martha Lüthy-Zobrist (* 16. Augschte 1876 z Winterthur; † 14. April 1943 z Bärn) isch e Schwyzer Frauerächtleri un d Zäntralbresidänti vum Schwyzerische Frauegwärbverband gsii.
Lääbe
D Martha Lüthy-Zobrist isch as Dochter vum Schuemacher Heinrich Zobrist un syre Frau Elisabeth Widmer uf d Wält chuu. Si isch bi stränge Bfläägeltere ufgwachse un het Dameschnyderi glehrt. Anne 1899 het si mit 23 Johr dr Briefdreeger Jakob Lüthy ghyrote. Noch em frieje Dood vum Mann het si ihre aige Dameschnyderatelier gfiert. Anne 1918 het si dr Damenschnyderneverband Winterthur grindet.
D Martha Lüthy-Zobrist isch 1920 Mitgrinderi vum Schwyzerische Frauegwärbverband gsii un vu 1923 bis 1943 au Zäntralbresidänti vun em. As erschti Frau isch si 1924 in Vorstand vum Schwyzerische Gwärbverband gwehlt wore. Anne 1928 het si im Ufdrag vum Patronatskomitee unter em Vorsitz vu dr Bundesreet Giuseppe Motta un Edmund Schulthess di Schwyzerisch Uusstellig fir Frauenarbet z Bärn organisiert. Zuesetzli het si 1929 di vollamtli Laitig vu dr Gschäftsstell vum Frauegwärbverband ibernuu. In ihre Funktion het si si derfir yygsetzt, ass e Maischternebriefig gschaffe wird, fir di beruefli Wyterbildig un fir e Reglementierig vu dr Beruefslehre im Frauegwärb. Unter anderem het si 1930 in dr usserbarlemäntarische Studiekummission fir s Bundesgsetz iber di beruefli Uusbildig mitgwirkt.
Dr Schwyzerisch Gwärbverband het si anne 1938 zum Ehremitglid ernännt.
Charta der Vereinten Nationen
Si gilt do drmit au wie d Verfassig vo dr UNO. S Dokumänt isch am 26. Juni 1945 vo Verträtter vo füfzg Länder underschribe worde. Am 24. Oktober 1945 isch d Charta in Chraft trätte, wo si vo de meischte Länder und psunders vo alne Mitglider vom Sicherhäitsroot au ratifiziert gsi isch.
D Charta isch für die Länder, wo bi dr UNO sind, e völkerrächtlech verbindleche Vertrag.
Z Düütschland sind die beide Staate BRD und DDR ane 1973 em Vertrag byträtte, d Schwiiz, wo d Vorlöiferorganisazioon vo dr UNO, dr Völkerpund, dihei gsi isch, erscht ane 2002.
was i dr Charta stoot
D Charta vo de Veräinte Nazioone het en Präamble und nüünzää Kapitel.
D Präamble seit, d Gmeinschaft vo de Völker well drfüür luege, ass es kei Chrieg me gäbi und dass me de algemeine Möntscherächt uf dr ganze Wält nocheläbi.
I de Kapitel vo dr Charta stoot, wie d UNO organisiert isch, was d Gäneralversamlig und dr Sicherhäitsroot mache, wie d Länder i dr Wältwirtschaft selle zämeschaffe und wie dr Internazional Grichtshoof funkzioniert.
Lanmeur
Lanmeur (bretonisch Lanveur) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Lanmeur lyt 78 km vu Quimper un 64 km vu Brest uf ere Hechi zwische 20 m un 128 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Plougasnou im Nordweschte, Guimaec im Norde, Plouégat-Guerrand im Oschte, Garlan im Sidweschte un Plouigneau im Side.
Gschicht
Lanmeur isch zum erschte Mol gnännt wore anne 931 as Lanmurmeler (1163 Lanmur, 1235 Lanmeur, 1330 Lamuer, 1330 Lamur, 1330 Lameur, 1330 Lanmuer).
Verwaltig
vu Lanmeur isch. Lanmeur ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Lanmeur ghert zem Bretonisch.
Freie Hochschule für Grafik-Design & Bildende Kunst Freiburg
Di Frei Hochschuel fir Grafik-Design & Bildendi Kunscht Friburg (kurz FHF) isch e privati Hochschuel mit Sitz z Friburg gsii. Anne 2010 het si mit em International Music College Friburg, eme Berich vu dr Jazz & Rock Schuele Friburg (JRS) zur Hochschuel fir Kunscht, Design un Populäri Musik Friburg fusioniert, wu mit em Wintersemeschter 2011 de Lehrbedrib ufgnumme het. Dreger isch d Hochschuel fir Kunscht, Design un Populäri Musik Friburg gmainnitzigi GmbH gsii.
Gschicht
D Hochschuel isch anne 1986 us ere Initiativ vu Kinschtler*ne un Kunschtferder*ne entstande, aafangs as Freiburger Akademie Modell e.V., no as Freie Kunstakademie Freiburg, bzw. Freie Akademie für bildende Kunst Freiburg. De Lehrbedrib isch 1986 mit em Fachberich Molerei ufgnumme wore. 1988 isch s Studienaagebot dur de Fachberich Grafik-Design erwitteret wore.
Ruine Urgiz
D Ruine Urgiz isch e ehemoligi Burg uf em Gmeindsbann vo Däischbere im Schwiizer Kanton Aargau. D Ruine ligt nordöschtlich vom Dorf uf eme Felsgrat öppe 120 Meter über em Tal.
Vo de Entstehigsgschicht isch wenig bekannt, aber schpöteschtens im 12. Johrhundert isch si bauet worde. In ere Urkund taucht si s erschti Mol im Johr 1277 uf, wo d Herre vo Uriols gnennt werde, wo d Burg vom Bischof von Strassburg als Lehe hei übercho. Au di beide Dörfer Däischbere und Schp, wo zämme d Herrschaft Urgiz bildet hei, hei zum Lehe ghört. Nach em 1315 werdet di Herre vo Uriols nüm gnennt und so isch di witeri Gschicht vo de Burg so unklar wi d Entstehig. Bekannt isch, dass si durch Basler Erdbäbe vo 1356i schwer beschädigt worde-n-isch. Im 1429i hei d Effinger vo Brugg s Lehe vo de Burg gha und im 1444 isch d Burg an d Familie Rätz vo Säckinge verchauft worde und im 1475i an d Hasfurter vo Lozärn. Im 1502 hei d Bärner d Herrschaft Urgiz kauft, d Burg isch damals scho e Ruine gsi. Im 1996i/97i het me d Muurrescht vo de Burg freiglägt und konserviert.
Freie Hochschule für Grafik-Design & Bildende Kunst Freiburg
Gschicht
Anne 2014 hän di letschte Absolvente*ne vu de FHF ire Abschluss gmacht.
De Name „Hochschuel“ stimmt nit ganz. D Schuel het nie di staatlig Anerkennung as Fachhochschuel ghet. Au sin d Abschliss nit staatlig anerkennt.
Studiegäng
S sin drei Studiegäng aabote wore:
Dezue het di Frei Hochschuel Friburg e dreijehrige, uf sechs Wuchestunde begrenzte Morge- un Owekolleg Freii Molerei un Zeichne aabote un e Mappe-Vorbereitungskurs mit drei Veraastaltunge pro Wuche.
Studiegebihre
Kursgebihre (ab SuSe 2008), Stand: Oktower 2007
Jegenstorf
Iegischtoorf (amtlech Jegenstorf) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärn-Mittuland vom Kanton Bärn ir Schwyz.
Geografi
Iegischtoorf ligt uf em Rapperswiler Plateau. D Gmeindsflächi bsteit us 65,3 % langwirtschaftlecher Flächi, 20,3 % Waud, 14 % Sidligsflächi u 0,3 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Deisswiu, Graferied, Matstette, Urtene-Schömbüeu, Wiggiswiu, Zauggeried, Züzwiu u Ifwiu. Dür d Exklave vom Gmeindsteil Schüüne gränzt Jegischtorf ou a Etzukofe, Bangerte u Rapperswiu im Kanton Bärn wie ou a Messe im Kanton Soledurn.
Gschicht
Iegischtoorf isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1131 aus Igistorf, 1255 Jegistorf (1177 Egistor, 1180 Eigistorf, 1220 Jegistorf, 1223 Egestorf, 1229 Yegistorf, 1299 Jegenstorf).
Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Froubrunne ghört.
Uf en 1. Jänner 2010 isch di früecher Gmeind Baumoos, wo im Südweschte glägen isch, per Fusion zu Jegischtorf gschtosse. Äbefaus fusioniert hei di ehemalige Gmeinde Münchringe im Oschte u Schüüne chli witer ewägg im Weschte uf en 1. Jänner 2014 mit Jegischtorf. Dür s Gebiet vo Schüüne het d Gmeind en Exklave bichoo.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 8,5 % gläge.
Religion
72,6 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 13,4 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 19,5 %, CVP 2,3 %, EVP 5,6 %, FDP 10,4 %. GLP 6,8 %, GP 8,1 %, SP 18,8 %, SVP 22,8 %, Suschtigi 5,7 %.
Gmeindspresidänt vo Iegischtoorf isch dr Daniel Wyrsch (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,9 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 3999 Ywohner 93,6 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 1,1 % Französisch u 0,9 % Italienisch.
Dr bärntütsch Dialäkt vo Iegischtoorf ghört zum Hochalemannisch.
Skala (Empirie)
D Begriff Relazionensüsteem (churz Relativ), empirischs Relativ und numerischs Relativ si Fachbegriff in dr Empirii zum d Konstrukzion von ere Skala im Sinn von ere Mäss vorschrift abstrakt z beschriibe. Die konkreti Entwigglig von ere Mässvorschrift isch d Operazionalisierig.
Schloss Wildegg
S Schloss Wildegg isch es Schloss uf em Gmeindsbann vo Mörike-Wildegg im Schwiizer Kanton Aargau. S Schloss ligt öppe 80 Meter oberhalb vom Dorf Wildegg uf em Chäschtebärg oberhalb vo de Aare.
Di ursprünglich Burg isch vo de Habsburger um s Johr 1200 umme bauet worde. S erschti Mol in ere Urkund taucht d Burg im Johr 1242 uf und isch vo Vasalle vo de Habsburger, de Wildegger bewohnt gsi. Wo di Familie im 1348 usgschtorbe isch, hei d Herre vo Hallwyl Wildegg übernoh. Ab em 1415 sind Bärner Landesherre gsi und d Wildegg het ab em 1437i e paar Mol de Bsitzer gwächslet. Nach de Hallwyler sind des d Herre von Greyffesee und dann d Ballmooser gsi, bevor d Schtadt Bärn Bsitzer worde-n-isch. D Bärner hei d Wildegg dann im 1483/84 an d Effinger, ere Patrizierfamilie vo Brugg, verchauft. Im 1522 isch d Burg wäge em Blitzschlag abbrönnt und dann wider ufbauet worde. Im 1684 isch si zu eme Schloss umbauet worde und im 1912 isch di letzscht Effinger ohne Nachkomme gschtorbe. S Schloss isch an d Eidgnosseschaft gfalle, wo s zum 1. Jänner 2011 an de Kanton Aargau verchauft het.
Skala (Empirie)
Bischbil „Tämpratuur“
Wemm mä sich gnauer mit Tämpratureffekt beschäfdigt und brobiert, dr Beriich zwüsche Fixpünkt wie zum Bischbil zwüschen em Schmelzpunkt und em Siidpunkt vo Wasser gliichmäässig iizdäile, so merkt mä, ass verschiideni Mässbrinzip (Usdeenig vo Flüssigkäite und Gas, elektrische Widerstand vo Metall oder Kontaktspannig zwüsche Metall, d Laag vom Gliichgwicht bi chemische Reakzione, …) zu Ergäbniss füere, wo nid äihäitlig si. Mä nimmt aa, ass es nit äi äinzigi Mässmethode git, wo d Äigeschaft „Tämperatuur“ definiert und die andere Mässmethode Ergäbniss liifere, wo abwiiche, sondern dass alli Methode nume nööcherigswiis die woori Äigeschaft T daarstelle. Füsikalischi Entdeckige wie d Existänz von ere undere Gränze für d Tämpratuur (T = 0) oder d T4-Form vo dr Tämpratuurabhängigkäit vo dr Straaligsläistig vo dr Wermistraalig, wenn d Tämpratuurverheltniss über e maximal Wirkigsgrad vo Wermichraftmaschine definiert wärde, understütze die Aanaam.
Pfaffenhofen an der Roth
Pfahofa (amtlich Pfaffenhofen a.d.Roth) ischt a Markt em Landkroes Nei-Ulm en Bayern.
Geografi
Pfahofa leit 16 km sideschtlich vo Ulm ond 45 km nerdlich vo Memmenga. Vo dr Gmarkong send 71,2 % Landwirtschaftsfleche, 16 % Wald, 11,9 % Sidlongsfleche ond 0,9 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Pfahofa ghered d Derfer Balmertshofen, Berg, Beuren, Biberberg, Diepertshofen, Erbishofen, Hirbishofen, Kadeltshofen, Niederhausen, Raunertshofen, Remmeltshofen, Roth ond Volkertshofen, dr Weiler Luippen, Beurensäge, d Beurermühle ond d Marienfriedkirche. Pfahofa grenzt an Nersingen, Bibertal, Ichenhausen, s gmoedfrei Gebiat Stoffenrieder Forst, Weißenhorn, Senden, Neu-Ulm ond Holzheim.
Gschicht
Pfahofa ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1303.
Religion
80,4 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 12,7 % evangelisch.
Verwaltong
Pfahofa hot mit dr Gmoed Holza a Verwaltongsgmoeschaft vereibart. Dr Birgermoeschter vo Pfahofa ischt dr Josef Walz.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Pfahofa ghert zom Schwäbisch.
Schneeburg
D Schneeburg isch e Ruine, wo sich uf 516 m Höchi uf em weschtliche Näbegipfel vum Schimberg uf dr Gmarkig vu Ebringe zwische Ebringe un Uffhuse im Stadtteil Sant Jörge vu Friburg im Brisgau befindet.
Die äldist erhalde Erwähnig vu dr vu dr Herre vu Hornberg erbaute Burg datiert uf anno 1312. Anno 1349 het dr Werner von Hornberg d Burg in d Lahenshoheit vum Chloster Sankt Galle ybergä un isch defir mit dr Herrschaft Ebringe belähnt worre.
D Burg isch scho vor 1500 verlosse worre, womit e Zerstörig im Burechrieg 1525 eher ins Riich vu dr Legende ghört. Die domols iber Ebringe herrschende Herre vu von Falkenstei hän ihr Residenz in dr Ort Ebringe verlegt un s Ebringer Schloss – s hütig Rothus – baut, wo um 1710 si hütigi Gstalt erhalde het.
Hüt isch vu dr Burg numme e chleineri, deilwiis rekonstruierti Ruine mit Reste vum Bergfrid un eme Wohngebäude erhalde.
Inzwische het d Gmei Ebringe einigi Baim vor dr Burg gfällt, so dass si inzwische ganzjährig guet vu Ebringe un dr Rhiebeni us im Wald zsähe isch.
Ruine Tegerfelden
D Ruine Tägerfäld isch e ehemoligi Burg uf em Gmeindsbann vo Tägerfäld im Schwiizer Kanton Aargau. Si liet uf eme Felsvorsprung vom Ruckfeld.
Wi d Burg entschtande-n-isch weiss me hüt nümm so genau. Si isch am Änd vom 11. Johrhundert bauet worde und het de Freiherre vo Tägerfäld ghört. D Familie isch mit em Tod vom Walter III. von Tegerfelden (er isch im 1254i zum letschte mol in ere Urkund erwähnt worde) im Mannesschtamm usgschtorbe. D Tochter und ihre Maa, de Ulrich von Klingen hei scho im 1236i s Erb übernoh. Scho im 1269i wird d Burg in ere Urkund als Ruine bezeichnet. Hüt gseht me numme noch wenigi Überräscht.
Tuniberg
Dr Duniberg (amtl. Tuniberg) isch e Erhebig im Brisgau, wo sich mit 314 m Höchi nur wänig iber die Oberrhinisch Diefebeni erhebt, wo dert guet 190 m iber em Meeresspiegel lit. Säll isch allerdings im wohrschte Sinn vum Wort numme oberflächlich äso. Datsächlich isch dr Duniberg die westlichscht Scholle vu dr Vorbergzone vum Schwarzwald, wo noch us dr Ebeni rusluegt. Dr Steilhang am Weschtrand goht geologisch fascht 4 km dief abi un bildet demit d'Grenze zum eigetliche Grabebruch, wo mit Chies und Sand vu dr Alpe ufgfüllt isch.
Dr Berg het e Nord-Süd-Usdähnig vu öppe 9 km un e Oscht-Wescht-Usdähnig vu 3 km. Rund um dr Duniberg lige, ufglischtet im Uhrezigersinn, im Norde Gottene, im Oschte die zue Friburg im Brisgau ghörige Ortschafte Walterschhofe, Obfige mit Sandichlaus, Dienge un Munzige, im Weschte die zue Brisach ghörige beide Ortschafte Oberrimschige un Niderrimschige sowie Märdinge.
Wibau
Uf dr yberwigende Chalchstei-, Löss-, un Leimböde waxe verschidini Burgunder- un au Müller-Thurgau-Räbe.
Dr Duniberg bildet e eigene badische Wibauberiich (Grosslag "Attilafelse").
Wikon
Wigge (amtlech Wikon) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Willisou im Kanton Lozärn, Schwiiz.
Geografi
Wiigge liid zwösche dr Wigger im Weschte ond dr Uerke im Oschte. Zue dr Gmeind ghöre d Ortsteil Wigge-Dorf, Adelboden ond Rotfarb. Vo dr Gmeindsflechi send 39,4 % Landwirtschaftlechi Flechi, 51,6 % Waud, 8,8 % Sidligsflechi ond 0,1 % süschtigi Flechi. Nachbergmeinde vo Wigge send Räide im Kanton Lozärn ond Bottewiu, Brittnou, Wiliberg ond Zofige im Kanton Aargau.
Gschicht
Wigge esch zom erschte Mau gnamsed worde im Jahr 1256 aus apud Wiggen.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil esch 2010 bi 13 % gläge.
Politik
Dr Gmeindspräsident vo Wigge esch dr Hans Golling (Stand Februar 2016).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit esch im Jahr 2011 bi 2,4 % gläge.
Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 1342 Iiwohner 90,4 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,5 % Französisch, 1,5 % Italienisch ond 7,6 % anderi Sprache.
Z Wigge redt me s hochalemannisch Lozärntütsch.
Tu B’Av
Tu B’Av (hebräisch ט״ו באב, dütsch 15. Aw) isch e chliine jüüdische Fiirdig, wo in dr Vollmondnacht zwüschen em 14. und 15. Daag vom Monet Aw afoot. Er gältet as Fröidedaag, wil er sit dr Zit vom Tämpel z Jerusalem dr Aafang vo dr Wiilääsi sümbolisiert und dr Jom Kippur s Ändi. An dene bäide Dääg häi die leedige Mäitii vo Jerusalem wissi Chäider aazooge und si in d Wiibärg go danze. S Drakdaat Ta’anit 30b-31a verzellt au, ass es käni frööligere Fiirdig für d Juude gäb as dr Tu B’Av und dr Jom Kippur. Dorum wird er hüte z Israel as s Fest vo dr Liebi (Hebräisch: חג האהבה, Hag HaAhava) begange, äänlig zum Valentinsdaag im angelsäggsische Ruum.
Dr Daag erinneret au an e baar historischi Eräigniss. Zu dene ghööre zum Bischbil dr Siig vo de Farisäer über d Sadduzäer und d Erlaubnis, d Aahänger vom Bar Kochba, wo in Betar gfalle si, z begraabe.
Die ersti offizielli Erwäänig vom Tu B’Av findet mä in dr Mischna am Ändi vom zwäite Joorhundert. Es handlet sich um kä dradizionelle Fiirdig, sondern um e normale Aarbetsdaag, au wenn in dr Nacht vorhär vil gsunge und danzt wird.
Fehren
Feere (amtlich Fehren) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Tierstei im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Geografi
Feere isch es Dorf am Nordfuess vom Metteberg, im Schwarzbuebeland. D Gmeindsflächi umfasst 56,7 % langwirtschaftlichi Flächi, 30 % Wald, 12,7 % Sidligsflächi un 0,7 % suschtigi Flächi.
Nochbergmeine si Zubel, Mältige, Biesserach und Bräitebach.
Gschicht
Feere isch zum erschte Mol gnennt worde im Johr 1371 als der Hofe in Ferren.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch 2010 bi 3,2 % gläge.
Religion
11,8 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 77,6 % römisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2011 hät s das Ergebnis gää: BDP 2,8 %, CVP 23,5 %, EDU 1,4 %, EVP 1,6 %, FDP 22,2 %, GLP 3,0 %, GP 5,0 %, SP 8,1 %, SVP 29,7 %, Suschtigi 2,7 %.
Gmeindspresidänt isch dr Peter Merckx (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 3,0 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hei vo dr 509 Iiwohner 96,5 % Dütsch als Hauptsproch aagää, 1,8 % Französisch, 0,2 % Italienisch un 1,5 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Feere ghört zue dr Schwarzbuebeländer Dialäkt, wo zuem Nordweschtschwyzerdütsch ghöre.
Wolhusen
Wouhuuse (amtlech Wolhusen) esch e politischi Gmeind im Wahlkreis Äntlibuech im Kanton Lozärn, Schwiiz.
Geografi
Wouhuuse liid uf dr linke Siite vo dr Chliine Ämme. Vo dr Gmeindsflechi send 58,1 % Landwirtschaftlechi Flechi, 32,6 % Waud, 8,6 % Sidligsflechi ond 0,7 % süschtigi Flechi. Nachbergmeinde vo Wouhuuse send Äntlibuech, Dopplischwand, Mänznou, Romoos, Ruusmu ond Wärtischtei
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil esch 2010 bi 15,1 % gläge.
Religion
76,4 % vo dr Iiwooner send im Jahr 2000 römisch-katholisch gsii, 8,4 % evangelisch-reformiert.
Altsteinzeit
D Altstaizyt – fachsprochli Paläolithikum, vu griech. παλαιός (palaios) "alt" un λίθος (lithos) "Stai" – isch di erscht un lengscht Period vu dr Urgschicht un maint z Europa un z Asie dr eltscht Abschnitt vu dr Staizyt. Dr Name beziet sich uf di dominierend Iberliferig vu Staiwärchzyyg, derwylscht Wärchzyyg us Chnoche un Holz im Verglych sälte gfunde wäre. Z Afrika wird dr Uusdruck Early Stone Age („Früeni Staizitt“) brucht. Uf em amerikanische Kontinänt un z Auschtralie isch die Gliderig nit gängig.
Wolhusen
Politik
Bi dr Nationauraatswahle 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 0,6%, CVP 33,5% , FDP 14,7% , GLP 2,1% , GP 4,1% , SP 6,4% , SVP 32,3% , Süschtigi 6,3%.
Dr Gmeindspräsident vo Wouhuuse esch dr Peter Bigler (Stand Februar 2016).
Altsteinzeit
Di systematisch Härstellig vu Staiwärchzyyg isch e wichtige Schritt in dr Mänschwärdig gsii. Scho di frieje Verdrätter vu dr Gattig Homo, aber au ihir Noofahre, d Neandertaler un d Cro-Magnon-Mänsche hän as Jeeger un Sammler gläbt.
Definition
Dr britisch Anthropolog Sir John Lubbock het in syym anne 1865 erschinene Wärch Prehistoric Times d Staizyt in d „Period vum gschlaane Stai“ (Old Stone Age ,Altstaizyt‘) un d „Period vum gschliffene Stai“ (New Stone Age ,Jungstaizyt‘) unterdailt.
Wolhusen
Sprach ond Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hend vo dr 4086 Iiwohner 92,4 % Dütsch aus Houptsprach aagää, 0,1 % Französisch, 0,8 % Italienisch ond 6,7 % anderi Sprache.
Altsteinzeit
Unterdailig
D Altstaizyt fangt no dr Defintion aa mit dr erschte Härstellig Staiwärchzyyg. Mit dr basale Mänschhaitsgschicht z Afrika het dert vor rund 2,5 Millione Johr s Early Stone Age (mit dr Kultur vum Oldowan) aagfange, wu derte vyl friejer aagfange het wie uf allne andere Kontinänt. No elteri Staiwärchzyyg (rund 2,6 Millione Johr alt) sin wahrschyns eme nonig bekannte Vorfahr vum Homo ergaster zuezschryybe.
S Acheuléen, wu au zum Early Stone Age ghert, isch karakterisiert dur Fuschtchydel un di erscht archäologisch Kultur, wu flächehaft au z Asien un z Europa noogwisen isch un dodermit e Beleg isch fir d Out-of-Africa-Theory. Dreger vu däne Wärchzyyg sin dr Homo ergaster bzw. dr Homo erectus gsii. S afrikanisch Middle Stone Age un s Later Stone Age wyyche zytlig ab vu andere Kontinänt.
Di europäisch Altstaizyt wird in di drei Periode Altpaläolithikum, Mittelpaläolithikum un Jungpaläolithikum unterdailt, wu s din archäologischi Kulture het, wu iber karakteristischi Staiwärchzyyg abgränzt wäre. Dreger vum eltschte Bsidligshorizont sin dr bishär nume z Nordspanie eso Homo antecessor un im ibrigen Europa dr Homo heidelbergensis (as europäischi Uusbregig vum Homo erectus). Di archäologische Kulture sin no dr geowisseschaftlige Tradition zmaischt noch dr erschte Fundort vum jewylige Zytabschnitt gnännt, dr sognännt Typlokalitete. Näb em Acheuléen isch z Europa dr – hite nume no forschigsgschichtli relevant – Technokompläx vum Clactonien fir fuschtchydelfreji Inventar vum Altpaläolithikum brucht wore.
Ellgau
Öllge (amtlich Ellgau) ischt e Gmoed im Landkroes Augschburg z Bayern.
Geografi
Öllge leit rond 25 Kilometer nerdlich vo Augschburg en dr Neche vom Lech. Vo dr Gmarkong send 77,2 % Landwirtschaftsfleche, 10,0 % Wald, 7,8 % Sidlongsfleche ond 5,0 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Öllge ghert s gleichnamig Kirchdorf.
Gschicht
Öllge ischt zom erscht Mol gnennt worda em Johr 1126.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,5 % gleäge.
Religion
88,7 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 8 % evangelisch.
Verwaltong
Öllge hot mit dr Gmoede Abemdsoofe, Eegna, Kialedaal, Nordedorf ond Wöschtedorf a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Öllge ischt dr Manfred Schafnitzel.
Dialäkt
Dr Dialekt vo Öllge ghert zom Schwäbisch.
Bernmobil
Bernmobil isch sitem Jahr 2000 d Gschäftsbezeichnig vom Verchersunernähme vo der Schwizer Bundesstadt Bärn. Der handelsrächtlich Name vom Unernähme lütet witerhin Städtische Verkehrsbetriebe Bern, abgchürzt SVB. D SVB isch sit 1999 es rächtlich eigenständigs Unernähme.
Ds Netz vo Bärnmobil umfasst füf Tramlinien, drei Trolleybuslinien und sächzäh Autobus-Linien, wobi d meischte ds Stadtzentrum mit de Ussebezirke und Vorort verbinet. Der Grossteil vom zentrumsnah Vercher wird vo Bärnmobil abgewicklet. Sitem Fahrplanwächsel vom 12. Dezember 2004 isch Bärnmobil im Tarifverbund Libero integriert.
Gschicht
Erschti Forme vom öffentliche Vercher sind Rossomnibus gsi. Endi vo de 1870er Jahr verchert en Linie vom Käfigturm uber de hütig Eigerplatz und Schönegg uf Wabern, sie verchere allerdings nur viermal am Tag. D vo der Bevölkrig als Rösslitram bezeichnet Irichtig isch kei Erfolg gsi, sodass der Fuhrhalte zahligsunfähig worde isch. Ab 4. Oktober 1885 verchert uf der Linie Bahnhof–Bärengrabe stündlich oder halbstündlich es zweispännigs Fuhrwerch, wo als Tram-Omnibusdiebscht bezeichnet worde isch. D Linie isch später bis zum Bremgartenfriedhof verlängret worde. Trotzdem isch der Dienscht kei Erfolg gsi und isch wäge mangelnde Fahrgäscht 1889 wider igstellt worde.
Mitem Choufvertrag vom 6. Juni 1898 geit ds Tramnetz per 1. Januar 1900 vo der Berner Tramway-Gesellschaft uf d Stadt Bern uber. Die bildet darfer d Dienschtabteilig Städtische Strassenbahnen Bern (SSB). Für d am 17. November 1924 eröffnet erscht Autobuslinie richtet d Stadt e neui Dienschtabteilig Stadt-Omnibus Bern (SOB) ih. Der Tribstoffmangel im Zweite Wältchrieg füehrt zur Irichtig vome Trolleybusbetrib durch d SSB. 1947 legt d Stadt beidi Abteilige SSB und SOB zemme und nennt si neu Städtischi Verchersbetrib Bern (SVB). Ab 1. September 1947 gilt en iheitliche Tarif für d drei städtischi Verchersmittel. Dermit isch ere Petition us der Bevölkerig entsproche, wo vier Jahr vorher im Gemeinderat behandlet worde isch worde.
Am 26. März 1997 beschliesst der Gemeinderat, der Verchersbetrib us der Stadtverwaltig uszlagre und in en Anstalt des öffentlichen Rechts umzwandle. D Grundlag für dise Entscheid bildet ds neu kantonal Gesetz uber de öffentlich Vercher (GöV).
Am 13. Juli 1999 sind d Städtische Verchersbetrib Bern (SVB) im Handelsregister vom Kanton Bärn als eigeständigs Unernähme itreit. Für d Usgliderig us der Stadtverwaltig isch d Rächtsform vo de städtisch öffentlich-rechtliche Astalt gwählt. Grundlag isch ds Anstaltsreglement vo der SVB vom 28.9.1997. Zum Afang vom Jahr 2000 git sich d SVB d Gschäftsbezeichnig Bernmobil und es neus Logo, verbune mit eme neue Farbkonzäpt mit de dominierende Farbe Rot (ähnlich RGB R210 G0 B55) und Anthrazit (ähnlich RGB R57 G57 B57). Ds erscht Tram im neue Erschinigsbild verchert abem 30. Oktober 2000. Um d Sichtbarkeit vo de Fahrzüg bi Dämmerig und bi Nacht ds verbessre, bechunt Bärnmobil nachträglich vo der Polizei d Uflaf, en helle Strife azbringe. Glichzitig muess d Wagenummer uf der Front und em Heck in Silber statt Rot abracht wärde, um disi bi nächtliche Unfallufnahme erchennbar z mache. Sitem Jahr 2016 wärde neui Fahrzüg ohni de Wiss Strife abglifert und ou bi de ältere Fahrzüg isch der Strife entfärnt worde.
Glichzitig mit der Usgliderig us der Stadtverwaltig sind d Eigetumsverhältniss und Agstellteverhältniss neu greglet worde. Grund und Bode sowie d Immobilie, uner anderem ou d Depots und Verwaltigsgebeude, sind im Eigetum vo der Stadt Bärn blibe. Äbeso d gsamt Gleis- und Fahrleitigsinfrastruktur. Bärnmobil zahlt für d Nützig vo de Immobilie und der Infrastruktur en Mieti und isch ou für de Unerhalt verantwortlich. Bärnmobil ubernimmt ds gsamt Rollmaterial sowie d entsprechende Betribsirichtige, drunder ou d Betribsmittel vo de Wärchstätt sowie ds Mobiliar vo der Verwaltig. D Agstellte verliere ihre Beamtestatus. Nach Ablouf vo der entsprächende Übergangsfriste unerlige si öffentlich-rächtliche Arbeitsverträg.
Am 1. September 2019 isch Bärnmobil em nationale Schwarzfahrerregister biträte.
2019 bstellt Bärnmobil bi Stadler Rail neui Tramlink-Tram wo ab 2023 bestehendi Tram ersetze sölle.
Heckwerbige
E chlini Übersicht vo de Heckwerbige uf de MAN A35 Midi, Mercedes-Benz C2 K und Facelift G CNG.
Mercedes-Benz C2 K 2. Serie
Die Serie isch mit Hybrid-Antrieb usglifert worde.
Lannéanou
Lannéanou (bretonisch Lanneanoù) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Lannéanou lyt an dr Uuslaifer vu dr Monts d'Arrée, 64 km vu Quimper un 61 km vu Brest uf ere Hechi zwische 119 m un 285 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Plouigneau im Norde, Botsorhel, Guerlesquin im Oschte, Scrignac im Side un Plougonven im Weschte.
Gschicht
Lannéanou isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1279 as Lanlenout ? (1559 Lanleanou, 1590 Lannneanou, 1630 Lenleano).
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Lannéanou ghert zem Bretonisch.
Kultur un Böuwärch
Chilche Saint-Jean-Baptiste (Glockedurm 1751)
Liste der Nobelpreisträger für Physiologie oder Medizin
Die Lischte zellt in ere kronologisch Zyylete alli Dreger vum Nobelbryys fir Fysiologii oder Medizin uf mit dr Begrindig vum Nobelkomitee.
1901 bis 1910 • 1911 bis 1920 • 1921 bis 1930 • 1931 bis 1940 • 1941 bis 1950 • 1951 bis 1960 • 1961 bis 1970
1971 bis 1980 • 1981 bis 1990 • 1991 bis 2000 • 2001 bis 2010 • 2011 bis 2020 • 2021 bis 2030
Verdeilig no Länder
Sin bin ere Person zwei Länder aagee, no zellt des bi beide Länder as halbe Punkt.
Sudan
D Republik Sudan (arabisch جمهورية السودان, Dschumhūriyyat as-Sūdān) isch ä Staat in Nordost-Afrika mit Zuegang zum Rote Meer. Bis zue dr Abspaltig vum Sidsudan am 9. Juli 2011 isch er mit 2,6 Millione Quadratkilometer s'gröscht Land vu Afrika gsi.
An sine neije Grenze liige im Norde an Ägypte und Libye, im Weschte an Tschad und die Zentralafrikanisch Republik, im Süde dr Südsudan, im Oschte an Äthiopie und Eritrea. Mit erä Flechi vo knapp 1,9 Millione Quadratkilometer isch s Land öbbe fimfmol so grooss wie Dütschland.
Im Jänner 2011 isch e Abstimmig iber d'Unabhägigkeit vum eher chrischtlich-animistisch prägte Side vum muslimisch-arabisch prägte Norde erfolgt. Sälli Abstimmig het mit fascht 99% vu dr Stimme e Zuestimmig fier d'Deilig vum Land ergä.
Farbe
Farb isch en indiwiduelli wisuelli Woornäämig, wo dur Liecht entstoot. D Farbräiz, wo dr Mensch cha woornää, lige im Beriich zwüsche 380 nm und 780 nm vom elektromagnetische Spektrum. D Farbwoornäämig isch subjektiv und wird beiiflusst vo de Äigeschafte vom Aug, zum Bischbil wie empfindlig d Rezeptore si. Mä muess anderi optischi Woornäämige wie Struktur (Liecht-Schatte-Wirkige), Glanz oder Ruuchhäit, und psüchischi Effekt und Fänomen vom Seesinn, wie Umstimmig oder Adapzioon, vom Farbbegriff drenne.
DIN 5033 definiert s eso:
Sudan
Dr Sidsudan het sich no am 9. Juli 2011 fir unabhängig erchlärt. D'Grenze zwische beide neje Staate isch aber in ere eelriiche Gegend strittig, so dass e sällewäg e Chrieg befürchtet wird.
Farbe
Liechtfarb
Für dass Farb cha woorgnoo wärde, brucht s Liecht. Das entstot dur d Wermibewegig vo Molekül bzw. Atom oder dur Ändrige in de Energiiniwoo vo dr Elektronehülle vo Atom.
St. Galler Rheintal
S Sanggaller Rhintl fangt uugföör bi Sargans im Süüda aa und hört denn im Noorda öppa mit Aalterhii uf. Es liit uf de leangga Site vom Rhii, mit Uusnahm vo Tippilzou, wo dor d Regulierig vom Rhii a Insle wora ischt. Ab Sammagreata rhiiabwärts ischt d Gränza da Aalt Rhii.
Sudan
Geografii
E Dail vum ehemolige Gsamtstaat Sudan isch Deil vu dr Großlandschaft Sudan un dr Sahelzone. Syy Relief wird vu dr Beckelandschaft vum Nil un däm syne Randgebirge bstimmt. Im Nordoschte lyt s Bärgland vum Dschibal al-Bahr al-ahmar am Rote Meer, wu bis uf e Hechi vu 2.259 m uffe goht. Im sidlige Gränzberaich zue Uganda lyt im Immatong-Gebirg dr Bärg Kinyeti, wu mit 3.187 Meter dr hegscht Bärg vum Land isch. Dr sidweschtli Beckerand bilde d Nordäquatorialschwelle un di Zentralafrikanisch Schwelle, wu au d Wasserscheide zwisch em Nil- un em Kongosyschtem sin. Im Weschte lyt e Basaltgebirg uf em Marra-Plato, dr hegscht Bärg dert isch mit 3.088 Meter dr Marra. Im Zäntrum lige d Nuba-Bärg, wu zwische 500 Meter un 1.325 Meter hoch sin. Im Norde goht s Land uf bode Syte vum Nil in d Sahara iber, dr Dail weschtli vum Nil nännt mer Libyschi Wieschti, dr Dail eschtli Nubischi Wieschti. In dr Region um Khartum, wu dr Wyss Nil un dr Blau Nil zum eigetlige Nil zämmefließe, braite sich wyti, flachi Laimebene uus. Dr Sidsudan isch in dr Hauptsach bregt vu Iberschwämmigs- un Sumpflandschafte, di grescht Sumpflandlandschaft isch doderby dr Sudd.
St. Galler Rheintal
Gschicht
Es hed amol d Landvogtai Rhintl gee, vo 1491 bis 1798, dia isch denn aber wenig spöter in 1803 gründete Kanton Sanggalla integriert wora.
Sudan
Klima
Dr Sudan lit ummitelbar südlich vum nördliche Wendekreis un demit in dr eher druchene Regione vu dr Trope. Dr Norde het e Wüschteklima. S'Klima isch je witter sidlich, desto fichter. In dr Rägezyt vu April bis Novämber verdaile sich d Niderschlagsmängine vu 1.000 Millimeter im Side uf unter 100 Millimeter im Norde. Di mittlere Monetstämperature lige zwische 24 Grad Celsius un 32 Grad Celsius. D Tämperature chenne doderby wäg em Wieschteklima im Norde uf 41 Grad Celsius am Dag styyge un bis uf 4 Grad Celsius in dr Nacht abgheie.
Flora un Fauna
D Vegetation goht vu gringlächtem Bflanzewugs in dr nerdlige Wieschte un Halbwieschte iber Dorneheckesavanne in dr Sahelzone bis zue Druche- un Fyychtsavanne mit Hochgras im Side. Im Sumpfbiet vum Sudd an dr Grenze zum Südsudan dominiere Schilfgreser, Papyrus un Wasserhyazinthe, wu dur ihre schnäll Wagstum d Schiffbarkeit yyschränke.
St. Galler Rheintal
Gschicht
Vo 1900 bis öpa 1960 het me dr Rhii im Projäkt Rhiiregulierig zume ena Kanal umbout zum neui Überschwemiga z verhindera.
Sudan
Nationalpark
Im Sudan ischliesslich Südsudan het es 2006 zeh Nationalpark gä. S Schutzbietssyschtem umfasst doderby aber au Naturschutz- un Vogelschutzbiet. Dr Bärg Barkal mit dr historische Stadt Sanam ghere zum Wälterb vu dr UNESCO un baidi zämme bilde di antik Hauptstadt Napata vum Chenigryych vu Kusch.
St. Galler Rheintal
geologisch
S Tal isch entschtanda will d Platta zwüschad da zwo Bergreiha in Joormilliona zwoa Kilometer wit abgsunka sin. S Tal isch vom Rhii und de Flüss us Vorarlbearg mit Chiis und anderem us de Berga heragschwemte Material ufgfüllt wora. Do dura isch s Rhintl zumana recht flacha Tal wora, wo denn uf beidna Sita dur recht schnell aastigandi Hügl abgränzt wird. S Rhintl isch recht erdbebagföördat, weils uf zwo verschiidana Plattana lit. Allpot ghört mer widar achli vo chlinna Erdbeba, wo d Lüt denn aber nöd amol gross kspörid.
Sudan
Demografii
Zue dr Bevelkerig vum Sudan git s unterschidligi Aagabe. Si gehn vu ca. 36 Millione (Berächnig 2006, World Gazetter ), iber rund 38 Millione (Schetzig 2006, Uuswärtigs Amt ) bis knapp iber 41 Millione, Berächnig Juli 2006, CIA World Fact Book 2006 ). Devu entfalle ca. 28 Millione Lit uf dr Nordsudan un 8 bis 10 Millione uf dr Südsudan. 38,9 Brozänt vu dr Sudanese hän 2003 in Stedt gläbt; S Balligsbiet isch Khartum. 39,5 Brozänt vu dr Yywohner sin im glyyche Johr jinger wie 15 Johr gsi. D Bevelkerig wwagst alljohr um 2,55 Brozänt (Stand: 2006).
St. Galler Rheintal
politisch
Im Norde isch am Bodesee bim Rhiidelta s Ändi vom Sanggaller Rhintl. Drum het d Gmaind Taal mit em Flughafe Sanggale-Alterhii früener, wos im Kanton Sanggalle no Bezirk ge het, zum Bezirk Underrhintl ghört. Hüt fangt de Waalkrais Rhintl mit Rhinegg a.
Sudan
Demografii
Bevelkerigsentwicklung (incl. Südsudan):
Abtwil AG
Apel (offiziell Abtwil) isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Muri im Schwiizer Kanton Aargau. D Gmeind ligt im Freiamt an de Gränze zum Kanton Lozärn.
Sudan
Demografii
S Durschnittsalter vu dr Bevelkerig lyt bi 18,3 Johr (Stand: 2006). D Läbeserwartig lyt bi 58,92 Johr, bi Manne 57,69 Johr un bi Fraue 60,21 Johr (Stand 2006).
Abtwil AG
Gschicht
De Name vo Apel  taucht s erschti Mol in ere Urkund vom Chloschter Muri vo 1256 uf. S Dorf wird do Apwiler gnennt. Bis zum Johr 1805 hei d Johanniter vo Hohenrain d Grundherrschaft z Apel usgüebt. Landeherre sind bis 1415 d Habsburger gsi. In dere Ziit het Apel zum Amt Meiebärg ghört.
St. Galler Rheintal
politisch
Im Süüde isch es a kli schwiriger zum säge, wo as s Sanggaller Rhintl ufhört. De alt Bezirk Oberrhintl isch bis und mit Rüthi, wo bis 1994 no offiziell Rüthi (Rheintal) ghaisse het, gange. Rüthi isch au hüt no di südlichst Gmaind im Waalkrais Rhintl. Rhii ufwärts schlüsst denn de Waalkrais Werdeberg a. D Raststett a de Autobahn A13 uf Höchi Bugs isch früener mit «Werdenberg» aagschribe gsi, hüt stoht döt «Raststätte Rheintal». De Waalkrais Werdeberg goht bis uf Trüebbach, e Dorf i de Gmaind Wartau, ufi. Dänn chunnt s Sargaserland oder anderst gsait, s Sanggaller Oberland, und da isch aidütig nüme im Rhintl.
Sudan
Ethnie
Im ehemolige Staatsgebiet sin 52 Brozänt vu dr Bevelkerig sin Schwarzafrikaner gsi, 36 Brozänt arabischer Abstammig (Sudanaraber), 9 Brozänt ghere zue kuschitische Velker (v. a. zue dr Bedscha), 2 Brozänt sin Uusländer (zmaischt Flichtling us dr verschidne Chrieg z Afrika) un 1 Brozänt zue andere. Mit dr Unabhängigkeit hän sich die Ethnie entmischt. Mit dr Abspaltig vum Südsudan mit ere iber 90% schwarzafrikanische Bevölkerig stelle Sudanaraber jetz e knappi Mehrheit vu dr Iwohner.
St. Galler Rheintal
Landwertschaft
Dur da, dass s Rhintl asa flach isch, rentiert sich s Buure recht guat im Rhintl. Wäg am Pföa, wo öppa us am Tessin is Rhintl blosat, isch s Klima meist recht mild.
Sudan
Sproche
Vor dr Abspaltig vum Süde het guet d Helfti vu dr Sudanese Arabisch (Sudanesisch-Arabisch) gschwätzt, vor allem im Norde (dodervu 42 Brozänt as Muetersproch). Di ander Helfti schwätzt Afrikanischi Sproche, dodrunter Nuer-Dinka (12 Brozänt Dinka, 6 Brozänt Nuer; vor allem im Side), Nubisch (9  Brozänt; am mittlere Nil), Bedscha (8  Brozänt; im Nordoschte), Azande (5  Brozänt; im Sidweschte), Bari (3  Brozänt; im Sidoschte). E chlaini Bevelkerigsgruppe schwätzt Ndogo. Änglisch isch as zwoto Amtssproch verbraitet, im Südsudan alleinigi Amtssproch.
St. Galler Rheintal
Landwertschaft
Dur di günstiga geografischa Begebeheita wird im Rintl vil Landwertschaft betriba. E bekannts Produkt ischt da Ribelmais, me seit em o Törgga, und es git o scho Ribelpier vo da Sunnabröi. Es anders Produkt isch s Rapsöl, wo au im Rhintl produziert werd. Dur s milda Klima chönid o Wiitruba im Rhintl aabaua wöra. Aso isch o s Doarf Rebstoa zu sim Nama cho. Mittlerwila werd aber o döt numma sövil Wii abaua.
Sehenswördigkaite
S bekanntischt Städtli näbet Rhinegg isch de ehemolig Bezirkshoptort Altstetta, wo jede Donnstig Maart ischt. Dänn häts fascht i jedem Dorf a Schloss oder a Burg. Di ainte send no bewohnt, di andere nu no a Ruine. Im Kobelwaald obe chamme ine Höhli ini, go Kristall aluege.
Dialekt
Da oschtschwizertütsch Dialekt voda Rhintaler isch vor allem im Mittelrhintl gspickt vo Wörter mit Doppellut, da Endig vo vilna Verba uf -a und em weiche "k"-Lut (wie Kuchikäschtli). Aber au im Rhintl gond toals Dialäkt starch usanand, anderersiits verschmelzid dia Sprocha bald amol zumn oanheitlicha Dialekt im Rhintl, du da früazitig Kontakt mit da andara. Da Dialekt vom undera Rhintl goot is Mittelalemannischa übera.
Kernkraftwerchbau
Was immer wider beschprocha werd, wär as Kernkraftwerch bi Rüthi, wo aber bi da Bevölkerig uf grossi Ableenig stosst. O weils aso nöch bi Östriich isch, wörda d Östriicher woll interveniera, wenn s Projekt wörklich wör realisiert wera. Es isch scho ida 70er-Joor amol aso wit gsi, isch aber nöd baue wora.
Sudan
Religion
D Scharia-Gsetz, wu im Sudan gälte, sin Dail vun eme staatlige Islamisierigsbrozäss, wu d Muslimbrieder unter em Hasan at-Turabi zuestimme. D Aahänger vum ehmolge Mahdi sin bolitisch in dr Hintergrund grote. Unter dr muslimische Bevelkerig hän sich verschideni Sufi-Orde (Tariqa) wyt uusbraitet. Doderzue zelle Qadiriyya, di im 19. Johrhundert yygfierte Bruederschafte vu dr Sammaniya un vor allem vu dr Khatmiyya. Gege dr offiziäll Islam bhaupte sich in dr draditionäll liberale sudanesische Gsellschaft volksislamischi Ritual wie dr Zar-Kult.
D Christe sin in dr Mehrhait Aahänger vu dr remisch-katholische Chilche im Sudan, wu im Side um 1900 in dr Region um Wau glyychzytig mit dr britische Anglikaner um Bor aafange hän missioniere. Di amerikanisch Presbyterian Church het bi dr Nuer am Obere Niol missioniert. Syt em Ädn vum Burgerchrieg braite sich im Side allmeh amerikanisch-evangelikali Gruppierigen uus. S git au Kopte im Norde, wu zmaischt vu Ägypte stamme.
Im afrikanische Verglyych sin im Sidsudan draditionälli Religione wie die vu dr Dinka no iberdurschnittli verbraitet.
Gschicht
D Gschicht vum Sudan losst sich bis in d Paharonezyt zruckverfolge. Fir s alt Ägypte isch Nubie as Liferant vu Gold un Sklave wichtig gsi. Aafangs vu dr 12. Dynaschtii (1991–1785 v. Chr.) isch s an s ägyptisch Chärnland aagschlosse wore. As Folg vu dr Uflesig vum Neie Ryych ab em 12. Johrhundert v. Chr. isch z Nubie im 9. Johrhundert v. Chr. dr Staat Kusch entstande, wu bis in s 4. Johrhundert n. Chr. bstanden isch. In dr Johr 712–664 v. Chr. het Kusch mit dr „kuschitische Dynaschtii“ iber ganz Ägypte gherrscht.
Zytglyych mit dr Chrischtianisierig vu dr Region hän sich bis zum segste Johrhundert n. Chr. di drei nubische Chenigryych Nobatia, Makuria un Alodia uusebildet. Anne 651 het Ägypte, wu mittlerwyyli vu dr islamische Araber beherrscht woren isch, mit Nubie ne Fridesverdrag gschlosse. Är het bis zum 14. Johrhundert relativ stabili Beziehige begrindet. Im Zäntralsudan sin d Sultanat Darfur un Sannar entstande, wu bis in s 18. Johrhundert Bedytig gha hän. Zwisch em 14. un 16. Johrhundert isch dr Sudan mit Uusnahm vum Side islamisiert wore.
Im frieje 19. Johrhundert hän di osmanische Vizechenig vu Ägypte aagafnge mit dr Eroberig vum Sudan. Gege di ägyptisch Bsetzig het vu 1881 bis 1899 unter em islamisch-bolitische Fierer Muhammad Ahmad, em sälbschternännte Mahdi, dr Mahdi-Ufstand stattgfunde. Dää giltet as dr erscht erfolgryych Ufstand vun eme afrikanische Land gege dr Kolonialismus un het am Änd vum 19. Johrhundert zue dr Bildig vun eme aigene Staat gfiert. S sognännt Kalifat vu Omdurman het s 15 Johr gee un isch anne 1898 dur e anglo-ägyptischi Strytmacht in dr Schlacht vu Omdurman zerstert wore. No dr Ruckeroberig vum Sudan isch anne 1899 e britisch-ägyptisch Kondominium yygrichtet wore. Faktisch isch dr Sudan bis 1953 britischi Kolonii blibe.
Noch em Sturz vum Chenig Faruk vu Ägypte anne 1952 un dr Zyt vu dr isch fir dr Sudan dr Wäg frei gsi in d Uaabhängigkeit. Am 1. Jänner 1956 isch noch ere Volksabstimmig d Republik Sudan uusgruefe wore. Us dr Barlemäntswahle isch d National Unionsbartei (Umma-Bartei, churz UP) as Sigeri fiirigange un ihre Vorsitzende Ismail al-Azhari isch dr erscht Minischterbresidänt vum Land wore. Wäg innerbarteilige Differänzen isch no im nämlige Johr syy Rival Abdullah Chalil neie Minischterbresidänt wore.
Wäge dr Instabilitet vu dr Koalitionsregierig un wel aagäbli e ägyptischi Invasion dolt heb, het sich dr Chalil 1958 an dr Oberbefählshaber vu dr Strytchreft, dr General Ibrahim Abbud, gwändet mit dr Bitti z interveniere. Noch em Militerbutsch isch dr Abbud allmeh mit Revolte, Komplott un em Burgerchrieg im Sidsudan konfrontiert wore. Wel er mit däne Brobläm nit ferig woren isch, isch er no effetlige Brotescht anne 1964 zruckdrätte un het d Amtsgscheft an e Zivilregierig unter em Minischterbresidänt Sirr al-Chatim al-Chalifa ibergee. In dr Johr dernoo het s aber kai boltischi Stabilitet gee: 1965 isch dr Muhammad Ahmad Mahdschub Minischterbresidänt wore, 1966 dr Sadiq al-Mahdi, 1967 wider dr Muhammad Ahmad Mahdschub un 1969 dr Babikar Awadullah.
Die Situation het dr Oberscht Dschafar Muhammad an-Numairi 1969 zuen eme wytere Militerbutsch gnutzt. Em Numairi syy Bolitik het sich an syym ägyptische Vorbild Gamal Abdel Nasser orientiert, s sin sozialistischi un panarabischi Reforme durgfiert wore. Di Sudanesisch Sozialistisch Union (SSU) isch as ellainigi Bartei im Staat inschtalliert wore. Anne 1971 isch fir churzi Zyt dur e kommunistische Butsch entmachtet, derno aber wider yygsetzt wore. Dodruf isch er zum Bresidänt gwehlt wore, un s isch em 1972 glunge, dr Burgerchrieg zwische dr sudanesische Regierig un dr Rebällen im Sidsudan (Sudanesischi Volksbefreiigsarmee SPLA), wu scho 17 Johr gangen isch, mit em Addis-Abeba-Abchuu z beände. Anne 1981 het er aagfange d Regierig no islamistische Grundsätz uuszrichte. 1983 het er d Scharia im ganze Land yygfiert, au im jetz autonome Sidsudan. Är het di sidsudanesisch Regierig ufglest un dodermit s Addis-Abeba-Abchuu verletzt. Wäge däm isch dr Burgerchrieg wider uusbroche. Die bolitische Uarueje im Land het d Armee unter em General Swar ad-Dahab 1985 zum Aalass gnuu fir e wytere Militerbutsch, d Scharia isch aber in Chraft blibe. Bi dr Wahle 1986 isch wider dr Sadiq al-Mahdi zum Minischterbresidänt gwehlt wore.
Wel di boliotisch Instabilitet all greßer woren isch, isch anne 1989 wider zuen eme Militerbutsch chuu, unter em Generalleutnant Umar Hasan Ahmad al-Baschir, wu zue dr Bolitik vum Numairi zruckgchehrt isch. Au wänn er zyterhär as Vorsitzende vum „Nationale Kommandorot fir d Rettig vum Land“ s Land ohni Aafechtig beherrscht, het er vergebli versuecht, d Regierigsgwalt iber dr Side zruckzgwinne. Vu 1983 bis 2005 isch dr im Side ohni Unterbrächig im Burgerchrieg gsi.
Anne 2003 isch z Darfur im Weschte vum Sudan e Rebellion gege d Regierig z Khartum uusbroche. D Regierig het ere arabische Miliz, dr Dschanschawid, freii Hand gee un die het, usser d Rebälle z bekämpfe au d Zivilbevelkerig drangsaliert un Chriegsverbräche begange. Syt 2005 untersuecht dr International Strofgrichtshof (ICC) die Verbräche.
2005 isch e Friidesabchuu unterzeichnet wore zwische dr Regierig z Khartum un dr Sudanesische Volksbefreiigsarmee (SPLA), dr wichtigschte sidsudanesische Rebällegruppe. S het em Sidsudan Autonomii gwehrt un siht e Referändum iber d Uaabhängigkeit vum Sidsudan fir 2011 vor, wu vum 9. bis zum 15. Jänner durgfiert woren isch. Bi däre Abstimmig hän sich rund 99 % vu dr Wehler fir d Uuabhängigkait gstimmt.
Verwaltigsgliderig
Dr Sudan isch in 16 Bundesstaate (wilayat) underdailt. Witteri zehe, ehemoligi Bundesstaate, wo sit 2005 di autonome Region Südsudan bildet hän, sin am 9. Juli 2011 unabhängig worre. Die noochfolgend Tabelle enthaldet au noch dr Südsudan.
Weblink
Regierig
Abtwil AG
Gschicht
Nach de Eroberig vom Amt Meiebärg durch d Lozärner hei di d Landesherrschaft übernoh, hei si aber ab em 1425i mit allne Eidgnosse müesse teile. S Amt Meiebärg isch zu de Freie Ämter cho, ere gmeine Herrschaft.
Sudan
Weblink
Überblick
Verzeichnis
Abtwil AG
Gschicht
Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiert un hei di Helvetisch Republik usgrüeft. Apel het in dere Ziit zum Kanton Bade ghört, wo 1803 im noie Kanton Aargau ufggange isch.
Stephan I. (Bischof von Rom)
Dr Stephan I. († 2. Augschte 257) isch vum 12. Mai 254 bis zue sym Dod Bischof vu Rom gsii. Är isch us em remische Julier-Gschlächt chuu. Sy Name stammt us em Griechisch un maint „där mit em Chranz“.
Lääbe un Wirke
D Amtszyt vum Stephan isch e relativi Friideszyt fir d Chilche gsii, zwische dr Verfolgige unter em Decius un em Valerian. Dr Stephan isch vor em aigetlige Uusbruch vu dr valerianische Verfolgig gstorbe. Ass er dr Märtyrerdod glitte het, isch e Legänd; im remische Kaländer vu 354 wird er im Verzaichnis vu dr verstorbene Bischef gnännt un nit im Verzaichnis vu dr Märtyrer.
Dr Stephan het si im sognäänte Chetzerdaifstryt mit em Cyprian vu Karthago un em Firmilian vu Caesarea verstritte. Im Gegesatz zue däne, wu vu eberem.wu vun eme Häretiker daift woren isch, e neii Daifi verlangt hän, het dr Stephan d Widerdaifi abglähnt. Au dr Dionysius vu Alexandria het do die Haltig verdrätte. Dur sy hertig Haltig däre Frog het dr Stephan fascht e Bruch mit dr Chilche z Afriak un im Oschte riskiert. Erscht no sym Dod isch dr Stryt vu sym Boofolger Sixtus II. byglait wore. Langfrischtig het si in dr kadolische Chilche aber d Position vum Stephan duregsetzt.