cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wepsische Sprache
Es gitt in de Hauptsach dräi Dialäkt, wu geografisch vunenand drännt sin: s Nordwepsisch (Umgäbig vum Onegasee un Gebiet nördlig vum Fluss Swir), s Mittler Wepsisch (bi St. Petersburg) un s Südwepsisch (Wologda). De nördlig Dialäkt unterscheidet sich dütliger vu de beide andere wie sälli unterenand, einewääg verstönn sich d'Sprächer vu verschidene Dialäkt güet. D'Selbschtbezeichnig vum nördlige Dialäkt isch l'üd'ińik (vgl. lüdischi Sproch). Datsächlig isch s Lüdisch äng mit em Wepsisch verwandt, abber au zum Karelische gitt's viili Parallele.
In de 30er-Johr isch e wepsischi Standardsproch gschaffe wore. Sälli isch au unterrichtet wore, d'Sprächer vum Wepsisch sälber hänn si abber chuum gfördert.
Phonologii
S Wepsisch kännt d'acht Vokäl a, ä, e, i, o, ö, u un ü. Dodebii chönne mit i un u Diphthong bildet werre (ou, uu, üu; ai, ei, ii, ui, äi, öi, üi).
Im Gegesatz zù de andere ostseefinnische Sproche kännt s Wepsisch kei Stufewechsel. D'Bedonig litt im Allgemeine (wie in alle finno-uugrische Sproche) uff de erschte Silbe vum Wort.
Grammatik
Wepsisch unterscheidet zwölf Fäll:
D'Personalbronome sin m'ińa, śińa, h'än in de Eizahl un m'ii, t'ii, h'ii in de Mehrzahl.
D'Verbe känne dräi Modi, de Indikatiiv, de Konditional un de Imperatiiv. Bi de Zitforme sin s Bräsens un s Imperfäkt eifach, s Perfekt un s Plusquamperfekt sin zämmegsetzt. S Imperfekt wird mit eme -i bildet (toin, toid, toi – ich ha brocht, duu häsch brocht, är hät brocht). Verneint wird mithilf vu'me-ne Verneinigsverb: en to, ed to, ii to heißt ich bring nit, duu bringsch nit, är bringt nit.
Do d'Konjugation vu toda (bringe) im Bräsens:
Neubulach
Bualich (amtlich Neubulach) ischt a Stadt ond Lufkurort em Landkroes Calb en Bade-Wirttebärg.
Geografi
Bualich ischt a Lufkurort em Nordschwarzwald.
D Gmarkong setzt sich zemme ous 40,7 % Landwirtschaftsfleche, 44,1 % Wald, 14,5 % Sidlongsfleche ond 0,7 % sonschticher Fleche.
Konstantin IV. (Byzanz)
Dr Konstantin IV. (* um 650; † 685; latiinisch Flavius Constantinus, ) isch vo 668 bis 685 byzantinische Kaiser gsi. Dr Biinaame Pogonatos (Πωγωνάτος‚ „dr Bärtigi“) isch woorschiinli uf si Vater Konstans II. bezooge gsi.
Dr Konstantin IV. isch dr Soon vom Kaiser Konstans II. gsi. Dä het in de letschte Joor vo sim Lääbe si Residänz uf Sizilie verläit und vergääblig verlangt, ass si Soon und Mitkaiser au dört aane chiem. Wo dr Konstans 668 ermordet worden isch, isch z Syrakus dr Armenier Mizizios zum Augustus usgrüeft worde. Es git Kwelle wo sääge, ass dr Konstantin IV. denn persöönlig mit ere Flotte vo Konstantinopel uf Sizilie gseeglet sig, zum d Usurbazioon niiderschloo. Öb das aber woor isch, isch in dr Forschig umstritte. Sicher isch nume, ass dr Mizizios noch e baar Möönet umchoo isch.
Dr Konstantin het sini bäide Brüeder Herakleios und Tiberios lo verstümmle, für dass si nid chönnte an d Macht cho. Er het e baar milidäärischi Erfolg ghaa: 678 het er die ersti Belaagerig vo Konstantinopel dur d Araber abgweert und drbii iiri Flotte vernichtend gschlaage. D Araber häi denn mit em e Friidensverdraag abgschlosse, wo si nume e baar Joor vorhäär nit aagnoo hätte. 685 isch dr Verdraag ernöijeret worde. En andere Erfolg isch d Integrazioon vo de Sermesianoi, offebar Noochfaare vo dr römischen Provinzialbevölkerig z Pannonie und de römische Gfangene, wo 616 dört aagsiidlet worde si, wo dr Bulgarefürst Kuver 680 uf Makedonie und won er e Chanat errichtet het. Denn häi au no d Berber und dr Exarch vo Karthago d Araber bi Biskra 683 in Nordafrika abgweert. Kirchebolitisch het er sich mit em Babst 681 versöönt.
Neubulach
Gschicht
Bualich ischt zom erscht Mol gnennt worde em Johr 1390; Nuibualich 1275, Oberhaugstett 1355; Liebelsberg 1374 Ond Martinsmoos 1423..
Konstantin IV. (Byzanz)
Wo d Protobulgaren 679 under em Brueder vom Kuver, em Khan Asparuch, in d Browinz Mösie wo denn zum grösste Däil scho slawisiert gsi isch, iigfalle si, het dr Konstantin IV. das nit chönne verhindere, so dass er s nöi gründete Bulgareriich het müesse anerkenne. 680 het er d Äigeständikäit vom Langobarderiich z Italie anerkennt. Dr Konstantin im Alter vo 33 im Joor 685 gstorbe.
Neubulach
Verwaltong
Bualich hot sich mit Bad Daenach-Zavlschdoe ond Nuiweiler zom Gmoeverwaltongsverband „Teinachtal“ mit Sitz en Bad Daenach-Zavlschdoe zammagschlossa.
D Birgermoeschtere vo Bualich ischt d Petra Schupp.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Bualich ghert zom Schwäbisch.
LGV Rhin-Rhône
D LGV Rhin-Rhône ([], churz für Ligne à grande vitesse Rhin-Rhône, „Hoochgschwindigkäitsstrecki Rhii-Rhone“) isch e Schnällfaarstrecki z Frankriich, wo zum Däil in Betriib und zum Däil in Blaanig isch. S Brojekt het e dobbleti Funkzion: Uf dr äinte Site sölle d Faarzite zwüschen em Süd-Elsass und dr Nordwestschwiz uf Bariis reduziert wärde, uf dr andere Site söll s schnälleri Verbindige us em Elsass in Ruum vo Lyon mööglig mache, wo d Strecki mit dr LGV Rhône-Alpes söll verbunde wärde. D Bauherrin isch Réseau ferré de France (RFF), die französischi Schiineinfrastrukturbehörde. Dr erst Abschnitt vom Ostast isch am 11. Dezember 2011 in Betriib gnoo worde.
Hermann VII. von Baden
Dr Markgrof '''Hermann VII. vu Bade', gnännt dr Wecker'', (* 1266; † 12. Juli 1291) isch vu 1288 bis 1291 dr regiered Markgrof vu Bade gsi.
Dr Hermann VII. isch dr Suhn vum Rudolf I. vu Bade un dr Kunigunde vu Eberstei (* um 1230; † 12. April 1284/90 z Lichtedal), dr Dochter vum Grof Otto vu Eberstei.
Anne 1291 het dr Markgrof Hermann VII. vu Bade Bsitzige vum Chloschter Waisseburch iberchuu, zem Byschpel z Bietge.
Dr Hermann VII. vu Bade isch im Chloschter Lichtedal begrabe.
Dr Hermann VII. het vor em 6. Oktober 1278 d Agnes vu Truhedinge († noch em 15. März 1309) ghyrote. Us däre Eh sin die Chinder fiirigange:
Baldenweger Buck
Dr Baldeweger Buck isch e hoch Buckel im Schwarzwald rund 900 m nordeschtlig vum Fälbeg.
Mit syre gringe Dominanz vu 520 m un ere Schartehechi vu nume 7,7 m gegeniber em Fälbeg wirkt dr Baldeweger Buck nit as aigeständigi Hebig, derfir as Näbegipfel vum Fälbeg. Wäge däm wird in dr Regle dr niderer aber prominenter Seebuck as zweethegschte gipfel vum Schwarzwald gnännt.
Iber dr Baldeweger Buck fiert e markierte Wanderwäg vum Rinke iber d Baldeweger Hitte zum Fälbeggipfel.
Forstfeld
Forschfald (frz. Forstfeld, dt. Forstfeld) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Forschfald ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 745.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Forschfald ìsch. Forschfald ghert zem Kommünàlverbànd.
Diàlakt
Dr elsassisch Dialekt vun Forschfald ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Niklaus von Flüe
De Brueder Chlaus (au Niklaus von Flüe oder Nikolaus von der Flühe; * 1417; † 21. März 1487 im Flüeli, Gmäind Sachsle im Kanton Obwalde) isch en Schwiizer Einsidler, Asket un Myschtiker gsi. Er isch de Schutzpatron vo de Schwiiz.
Läbe
De Brueder Chlaus isch als Buuresohn z Obwalde uf d Wält cho. Sin Vater het Heinrich gheisse, sini Muetter Hemma. In de Johr 1440 bis 1444 het de Chlaus als Offiziir am Alte Zürichrieg teilgnoh. Dodernoch het er d Dorothea Wyss ghürote un mit ihre 10 Chind gha.
Im 1467 het de Chlaus sini Familie verlah um als Eremit z läbe. Nach ere Vision, won er gha het, het er sich i de Ranftschlucht niderglah, ganz i de Nöchi vom Huus vo sinere Familie. I de Ranftschlucht het er es intensivs Gebätsläbe pflägt un het sich bsunders mim Leide vom Chrischtus usenandgsetzt. Immer wider het er au Visione gha.
Obgliich de Chlaus en Myschtiker isch gsi, het er sich für politischi un anderi wichtigi Ereignis interessiirt. So het er au bi de Vermittlig vom Stanser Verkommnis im 1481i e wichtigi Rolle gspilt. Durch sini Vermittlig isch d Ufnahm vo de Kantön Friburg un Solodurn erscht möglich worde. Au het er d Eidgnosse ufgforderet d Grossmachtspolitik sii z lah un het ne d Neutralität empfole.
Heiligsprechig
De Brueder Chlaus isch scho im Johr 1669 selig gschproche worde. D Heiligsprechig het hingäge lang uf sich warte lah. Di isch erscht am 15. Mai 1947 gsi. Er isch de Schutzpatron vom Kanton Obwalde un vo de Schwiiz, vo de Katholische Landjugendbewegig un em Schwiizerische Studenteverei. Sis Grab z Sachslä un sini Eisidelei im Ramft une isch scho bald nach sim Tod en bsunders wichtige Pilgerort i de Schwiiz gsi.
Si Gedänktag isch sit dr Heiligsprächig am 25. September, drvor isch er am 21. Merzä gsi, am Benediktstag. Dr Tag vom Brueder-Chloise-Fäscht isch z Obwaldä ä Fiirtig.
Gedänkjaar 2017
Im Gedänkjaar 2017 isch s Visonsgedänkspil Vo innä uisä uf dr Sachsler Allmend, i dr Neechi vom Forschtwärchhof Chalchofe, epe uf halber Heechi zwische Sachslä und em Fliäli, im en äxtra puite Pavillon uifgfiärd wordä.
S ganze Gedänkjaar zum 600. Geburtstag vom Niklois vo Fliä isch under em Motto «Mee Roift» gschtandä, und das Motto schtaad oi fir mee Ruä, mee Glassehäit, mee Beschäidehäit und weniger Egoismus. Näbe de vile Veraschtaltigä vom Trägerveräin «Mee Roift» und all siinä Mitmachprojekt heds oi nu anderi ggä. Am bekanntischtä isch dr Alass vom alt Bundesrat Blocher und em Bischof Huonder vom 19. Oigschtä. Dä isch as Gägeveraschtaltig zum Schtaatsakt mit dr Doris Leuthard vom 30. Abrelle z Sarnä empfundä wordä.
Walperswil
Wauperswiu (amtlech Walperswil) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Seeland im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Wauperswiu ligt uf ere Moräne zwüsche Bielersee u Seeland. D Gmeindsflächi bsteit us 76,8 % langwirtschaftlecher Flächi, 9,2 % Waud, 8,9 % Sidligsflächi u 5,2 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Epse, Büeu, Chapele, Baarge, Sisele, Hagneck u Töiffele.
Gschicht
Wauperswiu isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1225 aus Walperssuivile, 1247 Walbervilar. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Nidou ghört.
Religion
85,5 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 7 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 23,4 %, CVP 1,3 %, EVP 2,4 %, FDP 2,6 %. GLP 6,4 %, GP 5,8 %, SP 12,8 %, SVP 40,2 %, Suschtigi 5,1 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,3 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 788 Ywohner 96,3 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,9 % Französisch u 0,4 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Wauperswiu ghört zum Hochalemannisch.
AIDS
AIDS isch e Chrankhet, wo mer chriegt, wann mer sich mid dem HIV aaschdäggt. Aaschdegge cha mer sich bim uugschüdsde Gschlächsvärkär. Dodebii ischd's egal, ob de Maa odder dFrau infitsierd isch. Mer cha sich au midd Blued fo em infitsierde Mensch aaschdegge odder bim ussdusche fo der gliiche Schbridse bim Drooge bumbe. E Chind fo ere infidsierde Müedder cha au aastäggd werre, muss abber nidd, wa mer d'Muedder rächdziddig fier de Geburd midd Medikamende behanneld un e Chaiserschnidd mächd.
Vorbeugig
Schüddse cha mer sich bim Gschlächsvärkär mid Verhütig, wa mer iid Vagina odder iis Füdli iedringt. Au bim Bloose soll mer e Kondom bruche und bim Cunnilingus (ebefalls "Blase", bloss de Maa ade Frau) e Schutzduech, wo d Vire nid duurechönne, uf d Vagina lege.
Dr Verlauf vo dr Chrankhet
D'Chrankhet göed langsam los. Meischdens märkd mer nidd wa mer sich infidsierd hädd. Ofdmoals chriegd mer churz noach em Infidsiere e weng e Malääse wi bi ere Chribbe. Dann goads em joahrelang güed one das mer öbbies märgd. Chliechziddig chämpfd öbber de Chörber di ganzi Zidd middeme Virus. Schböder chomme uuspedsifische Chrankheide - wie mer seid, so chenannde obbordunisdische Infägdsjohne.
Griechisches Feuer
S Griechische Füür ( Hygròn Pýr, nöigriechisch Υγρό Πυρ Igró Pir „flüssigs Füür“) isch e milidäärischi Brandwaffe gsi, wo im byzantinische Riich sit em 7. Joorhundert iigsetzt worden isch. Dr Naame griechischs Füür isch nit authentisch; d Byzantiner sälber häi em Seefüür oder flüssigs Füür gsäit. S griechische Füür isch kritisch gsi in dr Verdäidigung vo Konstantinopel, wo d Araber d Stadt vo 674 bis 678 belaageret häi. Es isch au spööter immer wider iigsetzt worde und wägen em het die byzantinischi Flotte dr östligi Middelmeerruum wäärend Joorhunderte chönne beherrsche.
Brandmiddel
D Zämmesetzig vom Brandmiddel isch immer mee verbesseret worde. Vermuetlig isch s au an die underschiidlige Waffesüsteem aabasst worde. Es si dorum verschiideni Variante überlieferet, in alle isch het mä Ärdööl oder Asfalt as Grundlaag brucht. Die het mä im byzantinische Riich in dr Nööchi vom Schwarze Meer gfunde. Anderi Bestanddäil, wo mänggisch din gsi si, si Baumharz, Schwääfel und brennte Chalch, vom 10. Joorhundert aa woorschiinlig au Salpeter gsi. D Detäi, wie s härgstellt worden isch, si aber nit überliiferet. Vilmol wird verzellt, ass es vo sälber häig afo brenne, wenn s mit Wasser in Kontakt cho isch, für das git s aber käini Beleeg.
Pia Kästner
D’ Pia Kästner (* 29. Jüüni 1998 z’ Eisenhüttenstadt, Bràndeburg) ìsch a diitscha Volleybàllschpììlera, wo àls Schtällera schpììlt. Zamma mìt dr Allianz MTV Stuttgart ìsch sa ànna 2019 diitscha Maischtera worra. Sitter 2022 schteht sa biim SSC Palmberg Schwerin unt’r Vertrààg. Sa ìsch àui Mìtglììd ìn dr diitscha Nàzionààlmànnschàft.
ìhra Kàrriar
Ìn ìhra Jugendsjoohra hàt d’ Pia Kästner biim VSB Offensiv Eisenhüttenstadt un schpeeter biim SC Potsdam gschpììlt. Vu 2013 bis 2017 hàt sa zamma mìt dr Juniorinna-Mànnschàft vum VC Olympia Berlin ìn dr zwaita un äärschta Bundesliga gschpììlt. Gliichzittig ìsch sa Mìtglììd ìn dr Juniorinna-Nàzionààlmànnschàft gsìì, mìt wäller sa ànna 2015 bii dr U18-Waltmaischterschàft ìn Peru uff Plàtz säcks ànakumma-n-ìsch; mìt dara Mànnschàft ìsch sa àui ànna 2016 bii dr U19-Öiropàmaischterschàft ìn Ungàrn uff Plàtz fìmf gsìì. Ànna 2017 ìsch sa zem diitscha Vìzamaischter un Pokààlsiiger Allianz MTV Stuttgart gànga ge schpììla. Doo ìsch sa ànna 2018, 2019 un 2021 bis àn da Andschpììler vu dr Bundesliga-Playoffs glunga; d’rbii hàt sa ànna 2019 dr diitscha Maischtertìtel gwunna. Ànna 2017/18 ìsch sa mìt dr Verainsmànnschàft Drìtta ìm Wättbewarb vum öiropäischa CEV-Cup worra.
D’ Saison 2021/22 hàt d’ Kästner biim frànzeescha Maischter ASPTT Mìlhüüsa gschpììlt. Mìt dr Verainsmànnschàft hàt sa dr frànzeescha Schpìtzapokààl gwunna un ìsch Zwaita ìn dr nàzionààla Maischterschàft worra. Mìt Mìlhüüsa ìsch sa àui bii dr Champion’s League uff Plàtz 11 ànakumma. Fìr d’ Saison 2022/23 hàt sa Vertrààg biim SSC Palmberg Schwerin unterzaichent.
Üsserdam düet d’ Kästner ìn dr diitscha Nàzionààlmànnschàft àls Schtällera schpììla. Bis zu doo ìsch sa 78-mol ìn dr A-Nàzionààlmànnschàft iigsätzt worra (Schtànd: Oktoower 2022).
Herrchweiler
Herrichwiller (lothrìngisch; frànzeesch Henriville, ditsch Herrchweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Herrichwiller lijt fìmf Kilometer sìdlich vun dr Granz zem Sààrlànd uf re Heche zwìsche 260 und 302 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Herrichwiller ìsch ìm Johr 1608 vum Heinrich II. vun Lothrìnge grìndet worre. Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Herrichwiller ìsch. Herrichwiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Herrichwiller ghert zem Rhinfrankisch.
Rappen
E Rappe isch e glei Gäldstickli, wu friähjer im alemannische Biät verbreitet gsii isch – in dr Schwiz hit no; der Schwizer Franke isch in 100 Rappe unterdeilt.
Noch em Kluge isch dr Rappe e Minz gsii, wu zerscht im Elsass prägt wore isch, si het e Adler zeigt, wu as Grabb (Rapp) gützt (verspottet) wore isch.
Dr Peter Wyss schibt am 6. Jünni 1998 im „Stübli“ :
''Da hed ends vom 13. Jh. e gwissa Her von Rappoldstein – d Ruinen vom Schloss (…) ischt neerdlich von Ribeauvillé (= Rappoltsweiler) im Oberelsass no z gsehn – unerlaubterwiis niidraatsigs Minz lan präägen und im Umleuf btingen. Uf dänen Pfennigen isch es Adlerheut ipräägt gsiin. Aber d Liit hein das niidtatiga Gäld verspotted und hein gseid, das siigi gar nid es Adlerheut, das siigi e Rrappengrind, waa uf däm Minz siigi.''
Gschicht
Anne 1403 hän sich Basel, Briisach, Colmer, Friiburg un anderi Landschafte im Briisgaü un im Elsiss zämme due un hän dr Rappe as haüptsächligi Währungseiheit gnutzt. 1584 isch dä Rappe-Minzbund ufglest wore.
Aber in mehrere Schwizer Kanton sin awel no Rappe prägt wore. 1798 isch in dr Helvetische Republik dr Franke zu 100 Rappe iigfiährt wore. Noch 1803, wu d Helvetik gändet het, hän d Kanton witter Rappe, aber aü eigini gleini Minze prägt. 1840 noch dr Grindig vum Bundesstaat isch as eiheitligi Schwizer Währig dr hittig Franke iigfiährt wore. Im Verhältnis zum franzesische Franke (Franc) isch dr Schwizer bis 1927 1:1 gstande – so aü dr Rappe zum franzesische Centime. Wäge däm heißt dr Rappe aü hit no uf franzesisch centime oder centesimo uf Italiänisch.
Zum witere Schicksal vum Rappe lueg bi Schwizer Franke.
Dr Rappe in dr Redensarte
Dr Peter Wyss schribt in sinem entrundete Brienzer Hegschtalemannisch im "Stübli" üs sinere Kindheit (in dr 20er Johr vum 20. Johrhundert):
Mier hein no Eirräppler und Zweiräppler bchennd, hein etzen no dr Fiif-, Zähn-, Zewnzg- und Fifzgräppler, und waan i bin e Bueb gsiin, han i no fir nen Fiifer chennen es Ei cheufen und fir achtezwenzg Rappen es Brood.
''Da wird eim eppa ds Sparen und Huusen naagleid: Mit dem Rappen faad ds Sparen an, un en Huuffen Rappen gäben o e Frankän. Wär nir Sorg het zum Rappen, uberchunnd Sorgen mit dem Frankän. (…) Von eim, waa zueverlässig und grad im Läben steid, seid ma eppa: Das ischt eina, waa hundert Rappen fir nen Franken zald. Albeneis mues ma si o i d Finger nän und sägän: Diss und das hätti griisli gäären, aber i han d Rappen nid derfir. Und den mues ma o chennen gsehn, wen eppis nid e Rappen wärärd ischt. Von mengem, waa hiitzutags gschriben wird, mues ma das wol sägän: "Ghein rota Rappen wäärd!"''
Fuessnote
<References/>
Bernhardt
Bernhardt isch ein dütsche Familienname.
Deutsch-Französischer Krieg
Im Dütsch-Franzöösische Chrieg vo 1870–1871 (zitgenössisch au dr Sibziger Chrieg oder 70/71 gnennt) het s Kaiserriich Frankriich em Köönigriich Pröisse bzw. em Norddütsche Bund dr Chrieg erkläärt. Druf häi sich au die drei süddütsche Staate, wo no 1866 gege Pröisse kämpft häi, uf die pröissischi Site gstellt. Innerhalb von e baar Wuche si im Spootsummer 1870 die franzöösische Armeä besigt gsi und dr Käiser Napoléon III. isch gfange gnoo worde. Frankriich het denn aber as Republik dr Chrieg witergfüert und isch erst im Früelig 1871 zum Friidensschluss baraat gsi, nochdäm Bariis vom 19. Septämber 1870 aa belaageret worden isch. Die revoluzionääri Bariiser Kommune het dr Kampf gege Dütschland welle witerfüere, isch aber am 28. Mai 1871 vo de franzöösische Regierigsdrubbe bluetig niiderdätscht worde.
Friedrich II. von Baden
'''Friedrich II. vu Bade''' isch dr Namme vu däne Persone:
Deutsch-Französischer Krieg
Dr Chrieg isch dr dritt und letscht vo de Dütsche Einigungschrieg und het zur dütsche Riichsgründig gfüert, wo dr Bismarck aagsträbt het. D Niderlaag vo Frankriich, d Broklamazioon z Versailles vom pröissische König Wilhelm I. zum Dütsche Kaiser, d Reparazioone, wo Frankriich het müesse zaale, und d Iigliiderig vo Elsass-Lothringe ins Dütsche Riich het zum franzöösische Revanchismus gfüert.
Schloss Hünegg
Ds Schloss Hünegg isch es Schloss us em 19. Jahrhundert i der Hilterfingen am Thunersee im Kanton Bärn
Lag u Gschicht
Ds Schloss isch e herrschaftleche Landsitz mit ere ne mume no säute vorhandene Inneirichtig. Die läbigi Atmosphäre vom Hushaut hiterlat e Ydruck, dass der Eigetümer nur churz abwäsend isch.
Im Schloss befindet sech ds Museum für Wohnkultur vom Historismus u em Jugendstil.
Ussteuige
Ds Schloss wi ou si Schlosspark stö für Ussteuige zur Verfüegig. So het zum Bischpiu im Summerhaubjahr 2012 u 2013 jewils vom Mei bis i Oktober e Sonderussteuig über Bärgbahne stattgfunde. Im Summerhaubjahr 2014 wird die Sonderussteuig e witeri Saison zeigt wärde. ,
D Sonderussteuig Bärgbahne zeigt Pionierwärk über die Schwizerische Bärgbahne. D Ussteuig, wo vom Robert Ganz und Roger Rieker mit emene Budget vo 95'000.- Franke gstautet isch worde, zeigt mit Leihgabe vo 130 Privatpersone und 30 Unernäme de Bsuecher e Überblick über Gebirgsbahne, Bärgbahne, Standseilbahne, Luftseilbahne, Schilift u witeri interessanti Konstrukzione. Näbe mehrere Originalobjekt si öppe 200 Modäu, über 500 Fotos, über 100 Dokumänt und 10 Video-Präsentazione z gsee.
20. Juni
Dr '''20. Juni''' isch dr 171. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 172. in Schaltjohr), dodermit blybe no 194 Däg bis zum Änd vum Johr.
Zollhausried
S Nadur- un Landschaftsschutzgebièt Zollhuusrièd lyt uff èm Gebièt vo dè Stadt Blummbärg bim Stadtdeil Zollhuus im Schwarzwald-Baar-Chrais z Baddè-Württèbärg. S NSG isch am 31. Oktober 1985 vum Regyrigsbräsidium Fryburg durch è Voorning uusgwisè worrè.
Laag
S Gebièt vum NSG lyt nordöschtlich vo Zollhuus, ènèm Ortsdeil vu Blummbärg. Unwitt weschtlich volauft d B 27 un nördlich d Landesschtròß L 185. Südlich vum NSG lyt näbbèm Dörfle Zollhuus dè Baanhof Zollhuus-Blummbärg am Scheitelpungt vo dè Sauschwänzlebaan. Am nordlichè un nordöschtlichè Rand vum Gebièt flǜèßt d Aitrach vorby. Am nördlichè Rand lyt dè Sportflugblatz Blummbärg. Hǚdrologisch spannend isch d Laag vum NSG i dè unmittelbarè Nôchi vom südweschtlichè Zipfel vo dè Europäischè Hauptwasserscheidè Donau-Rhy, wo gnau im Damm nõch vo dè B 27 volaufè duèt.
Zämmesetzig
Für s NSG isch diè südlichi Hälfti vum Zollhuusrièd uusgwisè worrè. D Grundform vum NSG isch è langzogenès Rächtegg. S Rächtegg lyt dè nõch in Richtung Blummbärg un Donaudal. Dè weschtliche Rand wörd durch d B 27 feschtglait, wo uff ènèm Damm quer übbers Rièd volauft. Diè öschtlichi Flankè lyt zwüschè dè Längi un èm Chräbsbachdal. D Längi vum NSG bedrait öppè 1300 m. Dè nördlichi Rand wörd durch diè jungi Aitrach un d Start-/Landebaan vum Blummbärger Sportflughaffè begränzt. A dè südlichè Flankè ligèd d Gleis vum Zollhuser Baanhof. S NSG isch vum Flughaffè bis zum Baanhof öppè 500 m breit. Zmitts durch s NSG gòt dè Längi nõch dè Gereutgrabbè; sell isch è Brünnele, wo s Zollhuusrièd entwässèrè duèt un bim Aalegè vum NSG widder uffgschtaut worrè isch. Näbbe m klassischè Rièd, wo us Rièdgras bschtòt, git s zwei Wyèr, wo rächts un links vum Gereutgrabbè ligèd. Im nordweschtlichè Zipfel vum NSG lyt dè Chlynè Wyèr, südlich i dè Mitti dè Großi Wyèr. Dè Chlynè Wyèr isch fascht quadratisch mit èrè Kantèlängi vo öppè 130 m un wörd i dè Mitti vo dè Wescht-Oscht-Achsè von èm schmalè Damm mit Wägli fascht vollschtändig deilt. Dè Große Wyèr isch wiè nè Drapez gformt, öppè 380 m lang un 150-80 m breit. Vo Südufer hèr gòt èn breitè, aber churzè Damm in Wyèr iè. Ußèrdèmm git s im Großè Wyèr èn früènèrè Damm, wo übberschpüèlt isch, un 30 m èwäg im nordöschtlichè Eggè vum Wyèr s Weer, wo dè Abfluß i dè Gereutgrabbè stüèrè duèt.
Bedütig
S 76,4 ha große Nadurschutzgebièt un s 63,9 ha große Landschaftsschutzgebièt stön sit èm 31. Oktobèr 1985 unter Schutz. S handlèt sich um „Flach- un Übbergangsmoorberych, Streuwisè un Hochstuudèflur mit zaalrychè z. T. vom Zrugggang odder Uusschtèrbè bedrohtè Pflanzè- un Dyrartè.“
Friedrich II. von Baden (Markgraf)
Dr Markgrof '''Friedrich II. vu Bade''' († 22. Juni 1333) isch vu 1291 bis 1333 dr regiered Markgrof vu Bade gsi.
Dr Friedrich II. isch dr Suhn vum Hermann VII. vu Bade un dr Agnes vu Truhedinge († noch em 15. März 1309).
Dr Friedrich II. het vor em 16. Oktober 1312 d Agnes vu Weinsberg († 3. Mai 1320) ghyrote. In ere zwote Eh het er noch em 3. Mai 1320 d Margarete vu Vaihenge († 1348) ghyrote.
Dr Friedrich het fimf Chinder gha. Weli us dr erschte un weli us dr zwote Eh stamme, losst isch nit sicher zueordne, wel d Gebrutsdate vun ene nit bekannt sin.
Kanton Ingweiler
Dr Kànton Ìngwiller ìsch e Kànton ìm Département Bas-Rhin ìm Elsàss z Frànkrich. Dr Kànton ìsch àm 1. Janner 2015 grìndet wora. Hauiptort (frz. bureau centralisateur) vum Kànton ìsch Ìngwiller.
Gmeinde
Ìnsgsàmt hàt s ìm Kànton Ìngwiller 75 Gmeinde:
Der Blaue Reiter
Der Blaue Reiter isch e Bezeichnig vom Wassily Kandinsky und Franz Marc für ihri Usstelligs- und Publikationsdätigkeit, wo die beide as Redakteur im Almanach mit em gliiche Name, wo zum erste Mol Middi Mai 1912 uusecho sich, als Herusgäber fungiert hai. S Redaktionsteam het in de Johr 1911 und 1912 z Münche zwei Usstellige organisiert, zum siini kunsttheoretische Vorstellige mit de usgstellte Kunstwärk z illustriere. D Künstler, wo im Umfäld vom Blaue Riter dätig und wichdigi Wägbereiter vo dr modärne Kunst vom 20. Johrhundert gsi si, wärde mänggisch as Künstler vom Blaue Riter bezeichnet, au wenn sich dä nit as Künstlergruppe verstande het.
Département Saône-et-Loire
Saône-et-Loire [] isch e Département z Frankrych. S ghert zur Region Bourgogne-Franche-Comté un isch s 71. in dr alfabeetische Raiefolg vu dr franzesische Département. Dr Name chunnt vu dr Fliss Fluss Saône un Loire.
Geografii
S Département Saône-et-Loire lyt im Oschte vu Frankrych. S gränzt an d Département Côte-d’Or, Jura, Ain, Rhône, Loire, Allier un Nièvre.
Francesco Pipino
Dr Francesco Pipino, au Francesco Pipino da Bologna (* öbbe 1270 z Bologna, † noch 1328 z Bologna) isch en italiänische Dominikaner und Archivar gsi. Er het Wärk über historischi, geografischi und juristischi Süsche verfasst. Er isch seer gleersam gsi, aber es gseet nid us, wie wenn er en ussergwöönligs literarischs Talänt gha het. Wichdig isch er vor allem, wil er im Marco Polo sis Wärk Il Milione uf Latiinisch übersetzt und es eso popularisiert het.
Dr Pipino isch dr Archivar und stellverdrätend Prior vo dr Chlosterchille San Domenico z Bologna gsi. 1320 het er e Pilgerräis ins Häilige Land und uf Konstantinopel gmacht und het denn d Örter, won er underwägs gsee het, in sim Tractatus de Locis Terrae Santae beschriibe.
21. Juni
Dr '''21. Juni''' isch dr 172. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 173. in Schaltjohr), dodermit blybe no 193 Däg bis zum Änd vum Johr.
Tanztheater
Danztheater bezäichnet e Kunstform vom Danz, wo sich in dr zwäite Helfti vom 20. Joorhundert us em dütsche expressionistische Danz vo de 1920er Joor entwigglet het. Im Geegesatz zum klassische Ballett mit sinere hooch stilisierte, dradizionelle Beweegigssprooch schafft s Danztheater mit experimentelle Beweegigselimänt und suecht noch nöije Forme für die dänzerischi Daarstellig, wo über d Schaner uusegönge. Dr theatralisch Aspäkt wird drbii stark bedoont.
In de 1980er-Joor si nöiji Uffüerigsort entstande, wo näbe de Stadttheater, de Danztheater und Performance under em Sammelbegriff Zitgenössische Danz bresentiere. D Danzblattform Dütschland isch s Forum für aktuelli Tendänze im Zitgenössische Danz z Dütschland.
Der König der Löwen
Der König der Löwen (Originaltitel: The Lion King) isch en Zeichetrickfilm vo Disney, wo 1994 erschine isch. Im Jahr 2011 isch e 3D-Fassig vom Film id Kinos cho.
Johannes XII. (Papst)
Dr Johannes XII. (* 937 oder 939 as Octavian vu Spoleto z Rom; † 14. Mai 964 in dr Campagna) isch Papscht vum 16. Dezämber 955 bis zue syre Absetzig am 4. Dezämber 963 gsii. Är isch dr ainzig Papscht – villicht mit Uusnahm vum Papscht Benedikt IX. –, wu as Jugedlige sy Amt aadrätte het. Är het anne 962 mit em Otto em Große zum erschte Mol en remisch-dytsche Chenig zum Chaiser gchrent.
Der König der Löwen
Handlig
De Simba isch en Junge Loi, wo spöter emal de Platz vo sim Vater als König vo de Loie inä wird. De Simba mag chum warte und wär am liebschte jetzt scho König. Es wäri alles guet, wenn da nöd de bösi Onkel vom Simba, de Scar wär. Dä wot nämli au König si. Er versuecht, de Simba und sin Vater mit enere Lischt usem Wäg zrume.
Johannes XII. (Papst)
Lääbe
Är isch e Suhn um Grof Alberich II. vu Spoleto gsii un dodermit e Änkel vum Stammvater vu dr Tuskulaner, em Langobard Alberich I. Sy Mueter isch d senatrix Marozia gsii. Dr Alberich II. het uf em Dotebett dr Papscht Agapitus II. un dr remisch Adel per Aid verpflichte loo, sy Suhn Octavian nit nume zum princeps vu Rom un dodeermit zue sym Noofolger z mache, nai, noch em Dod vum Agapitus II. het er au solle zum Papscht gwehlt wäre. Wu dr Agapitus schließli gstorben isch, isch dr Octavian no au am 16. Dezämber 955 im Alter vu 16 oder 18 Johr zum Papscht gwehlt wore, är het no dr Name Johannes XII. aagnuu. Är isch dr fimft Papscht gsii, wu uf Ghaiß vum Alberich gwehlt woren isch. No spetere Darstellige soll er uubildet gsii syy un heeb kai Latynisch gschwätzt. Wänn au d Schilderig vu syre Amtszyt dur dr Liutprand vu Cremona as tendenziös gälte, isch s aber sicher, ass dr Johannes nit fromm gsii isch un au kai bsunschder guete Papscht gsii isch, u nass er derfir e wältli Lääbe gfiert ghaa het.
Der König der Löwen
Handlig
Er verzellt em Simba vom Elefantefriedhof, wo am Rand vom Königriich liet. De Simba wot das sofort gseh, obwohl er weiss, dass er nöd det ane törf. Zäme mit siner Fründin Nala schliecht er sich defo, wo grad niemer lueget. Uf em Friedhof isch es recht unheimlich. Drü Hyäne begäned ine, wo versuched di beide chline Loie zfrässe. Zum Glück chunnt de Mufasa, em Simba sin Vater, grad na rächtziitig zum die zwei z'rettä. Am Scar sin Plan isch gschiiteret, aber er het scho wieder e noi Idee.
Johannes XII. (Papst)
Lääbe
In syre Amtszyt isch dr Berengar II., dr Markgrof vu Ivrea mit sym Suhn Adalbert in Chilchestaat yygfalle. Dr Johannes het derno – villicht zwunge dur Chrais vu dr Cluniazensische Reform – dr oschtfränkisch Chenig Otto I. zue Hilf gruefe, wu wie dr Berengar Aasprich uf dr Titel vum Chenig vu Italie gstellt ghaa het. Anne 961 isch dr Otto mit eme Heer uf Italie zoge, dr Berengar het si zruggzoge uf syni Burge. Z Rom het dr Johannes am 2. Februar 962 dr Otto un sy Frau Adelheid vu Burgund zue Chaiser un Chaiseri gchrent. Dodermit het er di remisch Chaiserwird uf s Oschtfränkisch Rych iberdrait. Dr Otto het im Gegezug em Papscht dr Erhalt vum Chilchestaat garantiert, indem er mit em Privilegium Ottonianum d Schänkige vum Pippin III. un vum Karl em Große un au d Constitutio Romana vu 824 bstetigt het. Wie scho in dr letschtere feschtglait, het er derby bstimmt, ass d Papschtwei nume noch ere uusducklig kanonische Wahl un noch eme Lächeaid vum Gwehlte em Chaiser gegeniber darf vollzoge wäre.
Wun er em Papscht dr Dreiaid abgnuu ghaa het, het dr Otto Rom verloo go dr Berengar unterwärfe un dodermit sy Chenigsherrschaft gegeniber dr Adlige, wu dert gherrscht hän, duresetze. No rund aim Johr het dr Berengar uf dr Burg San Leo kapituliert un isch ins Exil uf Bamberg brocht wore. Em Berengar sy Suhn Adalbert isch uf Korsika gflichtet.
Der König der Löwen
Handlig
Nach emene lange Marsch trifft de Simba de Timon und de Pumba, es Erdmännli und es Warzeschwein. Er bliibt bi ine und lebt nach em Motto "Hakuna Matata", was sovil bedütet wie "keini Sorge". Nach vilne Jahr, de Simba isch i de Zwüscheziit zumene stattliche Leu worde, taucht e Loin uf, wo de Pumba jagt. De Simba schützt sin Fründ und er merkt, dass die Loiefrau sini Fründin Nala isch.
D'Nala überredt de Simba zrugg zcho. Er wot zerscht nöd, will er Angscht het, si wär bös uf in, wenn si erfahre würd, dass er gschuld isch am Tod vo sim Vater. Schliesslich chunnt er aber doch mit und sie schtürzed d'Herrschaft vom Scar. De Simba wird jetzt König.
Johannes XII. (Papst)
Lääbe
No dr Abrais vum Chaiser het dr Papscht Johannes sy Dreiaid broche un si mit em gflichtete Adalbert verbunde. Dodruf isch dr Chaiser Otto wider uf Rom zoge. Dr Johannes un dr Adalbert sin mit em Chilcheschatz gflichtet. Z Rom het dr Chaiser am 6. Novämber 963 e Synode abghalte go dr Papscht absetze. Noch eme Augezyyg Liutprand vu Cremona sin dryzeh Kardinäl do gsii, dr greßer Dail isch aber bim Johannes gsii. Derno isch s Vorladigsschrybe verläse wore, wu em Papscht Mord, Mainaid, Tämpelschändig, Bluetschand, Zuedrinke uf dr Deifel un d Aaruefig vu Zeus, Venus un andere Dämone vorgworfe het.
Dr Johannes het dr versammlete Bischef vu sym Versteck uus schriftli Antwort gee. Är heeb ghert, ass en andere Papscht soll yygsetzt wäre, het fir dää Fall e Chaiserr mit dr Exkommunikation droht un isch dr Vorladig nit noochuu. Dodruf het d Synod zum erschte Mol in dr Chilchegschicht en Papscht abgsetzt, wu e Verbrächer un Hochverreter gnännt woren isch. Zum Noofolger isch dr Laie Leo VIII. gwehlt wore, wu erscht diräkt vor syre Wahl di notwändige Weie kriegt ghaa het.
Voreb dr Chaiser wider uf Rom het chenne zie, isch dr Johannes gstorbem mer waißt nit, wie un wurum. Syni Aahänger hän no sym Dood dr Benedikt V. zum Papscht gwehlt.
Eisenbach (Hochschwarzwald)
Iisebach (Hochschwarzwald) isch e Luftkurort im Landkreis Brisgau-Hochschwarzwald in Bade-Württeberg.
Geographi
D'Gmarkung vu dr Gmei erstreckt sich in ere Höchi zwische 800 un 1130 m i. NN. im Bregdal, em Quellfluss vu dr Done.
Gschicht
Im Ortsdeil Schollach isch dr erscht Skilift vu dr Welt errichtet worre. Anno 1908 isch dr Lift in Betriib gnu un mit Wasserkraft betriibe worre un het uf ere Strecki vu 280 m e Höcheunderschid vu 32 m iberwunde. Im Erschte Weltkrieg isch d'Anlag wiider abbaut un s'Material zum Waffebau igschmolze worre.
Wirtschaft un Infrastruktur
In Iisebach isch traditionell d'Uhrmacherei starch verträtte. Es isch doher au eini vu dr Statione an dr Ditsche Uhrestross.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Typhon
De Typhon oder Typhoeus isch i de griechische Mythologii e Traach, wo gege de Zeus gchämpft hett. Vo de Saag gits verschidnigi Variante.
Giburt
Noch de Theogonii vom Hesiod hend de Tartaros und d Gaia de Typhon zügt, nochdem di olympische Götter unter de Füerig vom Zeus d Titane bisigt hend, mit de Absicht, as dee de Zeus stürze söll. Noch de Homerische Hymne het d Hera, nochdem de Zeus d Athene us siim Chopf use uf d Welt broocht hett, de Typhoeus i Parthenogenese uf d Welt broocht. Er isch z Delphi vom Traach Python uufzoge wore.
E spööteri Version vermischt di zwoo Saage, deno söll d Gaia, hässig uf de Zeus, well de d Gigante töödt hett, dee bi de Here verlüümdet haa. Si isch zom Kronos ggange und hettem s Laid gchlagt. De hett zwai Aier gnoo und die mit sim Soome iigribe und gmaint, si söll die i de Erde vergrabe, druus werdi e Gegner vom Zeus wachse. Si hett den di zwai Aier underem kilikische Berg Arimon vergrabe. Nochem Pindar ischer z Kilikie uufgwachse.
Uussie
De Typhon isch e Mischwese gsii, obe e riisige Maa mit merire Schlangebai und vo sim Chopf sind hundert Schlangechöpf abeghanget. Us sinene Augi isch Füür gschosse und er hett schuderlichi Töö vo sich gge, moll wiene Stier, denn wiene Loi oder e Hund denn hetter zischlet wiene Schlange.
de Champf
Wo de Typhon grooss woren isch, hett er sich gege d Götter erhobe und Felse uf si grüert. Die sind us Angst uf Ägypte gfloche, wo si sich i Tier verwandlet hend. De Zeus hett de Strool geg en gschmetteret und de Typhon isch zom syrische Berg Kasion gfloche, wonen de Zeus mitere Sichle verwundet hett. De Typhon het sich umen gschlunge und em d Sichle eweggnoo un dodemit em sini Seene abenandgschnitte. De gläämti Zeus hett er uf Kilikie is Land vo de Arimer broocht und bi de Korykische Grotte inere Hööli versteggt. De Hermes und de Aigipan hend d Seene, wo vo de Traachefrau Delphyne biwacht wore sind gstole und die em Zeus wider iigsetzt. De Pan hett a de Chüste us Fisch e Festesse gchocht und de Typhon us sim Verstegg useglockt.
Nochem Nonnos het de Pan em Mentsch Kadmos sini Panflööte gee und de het as Hirt verchlaidet demit Musig gmacht. De Typhon isch us siim Verstegg choo und het Froid ghaa a de Flöötechläng und en bette nomee Musih z mache. De Kadmos het gmaint, wener em Seene gebi, wörer e Laiere mache und mit dere no schöneri Musig spile. Do hett de Typhon em d Seene vom Zeus ggee. De Kadmos hett die ine Hööli glait und de Zeus isch anegchroche und si sich wider iigsetzt.
De Zeus wider champffäig wore, isch mit sim Wage, wo vo gflöglete Ross zoge woren isch, vom Himmel obenabe gege de Typhon aagstürmt. De isch zom Berg Nysa gfloche und denn witter uf Thrakie, wonen de Zeus töödlich verwundet hett, so as sis Bluet numeso umegsprützt isch. De Typhon isch uf Sizile gfloche, aber de Zeus hetem de Berg Aitna nochegworffe und de Typhon ase vergrabe. De Typhon lebt no und wener sich regt chonnts zo Erdbebe und Vulkanuusbrüch.
Famili
De Typhon het bi de Arimer mit de Schlangefrau Echidna vill Uughüür zügt, nämmli de Traach Ladon, d Wasserschlange Hydra, wo vom Herakles umbroocht woren isch, d Gorgone, d Chimaira, de Höllehund Kerberos und de Orthos, d Sphinx, d Skylla und anderi mee.
Herrlisheim (Unterelsass)
Harelse (frz. un dt. Herrlisheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Harelse ìsch. Harelse ghert zem Kommünàlverbànd.
Diàlakt
Dr elsassisch Dialekt vun Harelse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Glücksspiel
Glücksspiil, mänggisch au as Hazardspiil (vo französisch hasard, dt. Zuefall, abgläitet vo arabisch az-zahr, dr Meerzaal vo Spiilwürfel bezäichnet, si Spiil, wo dr Verlauf von ene maassgääblig vom Zuefall bestimmt isch. In rächtliger Hiisicht si Glücksspiil Spiil um Vermöögenswärt, wo dr Gwünn und Verlust bin ene usschliesslig oder vorwiegend vom Zuefall abhänge und nit vom Gschick oder de Entschäidige vo de Spiiler.
Sucht
E Hufe Lüt wärde spiilsüchtig, wil si äntwäder Verlust wider wäi iispiile oder noch eme Gwünn gradzue gierig wärde. Bi de mäiste pathologische Spiiler lööst e hooche Gwünn, wo dr Spiiler früe ghaa het, d Sucht us. Si chönne e groosse Däil vo iirem Iikomme verspiile oder verschulde sich sogar, zum ihri Sucht finanziere. Wil wäge däm vilmol ganzi Familie in Existänznööt groote si, git s hützudags e Hufe Sälbsthilfgrubbe für Spiilsüchtigi und in gwüsse Länder muess dr Betriiber vom ene Kasino iigrife, wenn er merkt, ass öbber us Sucht und nid us Vergnüege spiilt.
Au wenn es sich bi dr Spiilsucht um e Chrankhet handlet, wo mä muess ärnst nee, si iiri volkswirtschaftlige Uswirkige immer no seer vil chliiner as d Woolfaartschoste, wo dur e Alkohol- und Tubakmissbruuch entstönde.
Altweltkamele
D Altwältkamel (Camelus) si e Süügergattig, wo zwäi Arte drzue ghööre: s Drambbeldier oder Baktrische Kamel (C. bactrianus), wo zwäi Höcker het und s Dromedar (C. dromedarius) mit nume äim. Zur zoologische Familie vo de Kamel (Camelidae) ghööre au d Nöiwältkamel, wo in Amerika lääbe (Guanako, Lama, Alpaka und Vikunja).
Aabassig an s Wüesteklima
D Altwältkamel chönne groossi Mänge vo Wasser und Naarig spiichere. In iire Höcker laagere si Fett ii, und chönne dank däm bis zum e Mooned ooni Naarig uschoo. In iirem Maagesüstem chönne si öbbe 100 bis 150 Liter Wasser spiichere, won ene für bis zu zwäi Wuche längt. Si bruche nume öbbe zää Minute zum die ganzi Mängi vo Wasser uf äimol z drinke.
Zum nid z überhitze bruuche au d Kamel brinzipiell s Verdunste vo Wasser. Si chönne aber iiri Körpertämpratuur bis zum ene gwüsse Graad au andersch reguliere. Z Nacht chönne s Wermi diräkt an die chalti Nachtluft abgee ooni drbii Wasser z verliere und iiri Tämpratuur sinkt bis uf 34 °C. Underdags cha d Körpertämpratuur bis uf 41 °C stiige, ooni dass d Dier Schaade nämme.
D Bäi vo de Altwältkamel si zimlig lang. Wie alli Kamel berüere si dr Boode mit em vorletschte und letschte Gliid vo de Zeeche. Si häi käni Huef sondern chrummi Neegel, und doorum isch nume die vorderi Kante vo de Füess gschützt. D Zeeche si uf eme elastische Bolster us Bindgwääb, won e bräiti Sooleflechi bildet. Iire Bassgang, wo si bäidi Bäi uf dr gliiche Site zämme bewege, und iiri seer bräite Fuessflechene hilft ene au uf diefem, wäichem Sand guet vorwärtszchoo.
Die rote Bluetkörperli häi e Form äänlig wie die von ere Rugbyballe. Mä vermuetet, ass eso s Bluet besser fliesst, wenn s wäge Wassermangel dickflüssiger wird. Mä dänggt ass sich d Bluetkörperli uf mee as s Dobblete vo iirer Gröössi chönne usdeene.
Wil s in Wüestegebiet immer wider zu Sandstürm chunnt, isch s vo Vordäil, wenn sich e Dier vor dene Bedingige cha schütze. D Kamel häi extrem langi Wimpere, wo d Auge zuedecke und so vor em Sand schütze. Uf iiren Oore waggse langi Hoor und si chönne iiri Naaselöcher zuedue, sodass kä Sand iine cha.
Johannes XVIII.
Dr Johannes XVIII. (vorhär Johannes Fasanus; * z Rom; † no Mai 1009 z Sankt Paul vor dr Muure) isch Papscht vum 25. Dezämber 1003 bis 1009 gsii. Vor sym Pontifikat isch dr Benediktiner Kardinalprieschter vu St. Peter gsii.
Lääbe
Wie scho sy Vorgänger, Johannes XVII., isch er vum remische Patricius Johannes II. Crescentius zum Papscht ghobe wore un vu sällem abhängig gsii. Ainewäg isch er in Chilchefroge dytli aktiver gsii un het si u. a. mit em franzesische Chenig Robert II. aaglait. Anne 1004 het er di erscht fimf polnische Märtyrer, di fimf Hailige Brieder, hailiggsproche. In dr Zyt vu sym Pontifikat het er 1007 d Grindig vum Bischtum Bamberg dur dr Chenig vum Oschtfrankerych un spetere Chaiser Heinrich II. bstetigt.
Är isch zruggzoge as Mench im Chloschter Sankt Paul vor dr Muure gstorbe, wun er au vergrabe isch. S isch nit klar, eb er vorhär as Papscht abdankt ghaa het.
Johannes XVII.
Dr Johannes XVII. († 6. Novämber 1003; vorhär Giovanni Sicco) isch anne 1003 (vermuetli vum 16. Mai bis 6. Novämber) fir churzi Zyt Papscht gsii.
Lääbe
Dr Johannes isch noch em Dood vum Silvester II. vum remische Patricius Johannes II. Crescentius am 16. Mai 1003 zum Papscht ghobe wore un isch vu sällem abhängig gsii. Dr Crescentius het en draa ghinderet, zum Heinrich II. Kontakt ufznee go gueti Bezieige zum Chaiser ufböue. Iber sy Pontifikat waißt mer wenig. Sy wichtigschti Amtshandlig isch d Ernännig vum Benedikt zum Missionar un as er dä uf Pole gschickt het, wel mit eme Benedikt het d Chrischtianisierig vu dr Slawe aagfange. Wie alt dr Johannes bi sym Dood am 6. Novämber 1003 gsii isch, waißt mer nit. Är zellt zue dr weniger wichtige Päpscht vu dr Gschicht. Ainewäg isch e Grabschrift vu 1040 erhalte blibe, wu au drei vu syne Verwandte din gnännt wäre, wu alli au hochi Stellige in dr Chilche ghaa hän. S handlet si um e Bischof, e Diakon un e Wirdedreger vu dr Laterankanzlei.
Mit ihm het di falsch Zellig vu dr Päpscht mit em Name Johannes aagfange. Wel aber dr Gegepapscht Johannes XVI. vum Vater vum Johannes II. Crescentius, em Crescentius I. Nomentanus, yygsetzt woren isch, het ihm sälle Papscht natyrli as rächtmäßig gulte.
Walterswil BE
Wauterswiu (amtlech Walterswil) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Oberaargou im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Wauterswiu ligt im Oberaargou um umfasst s glychnamig Dorf, d Wiiler Schmidigen u Müliwäg u s Ghöft Wiggisberg. D Gmeindsflächi bsteit us 75,1 % langwirtschaftlecher Flächi, 21,2 % Waud u 3,8 % Sidligsflächi.
Albert Bachmann (Philologe)
Dr Johann Albert Bachmann (* 12. Novämber 1863 z Hüttwyyle; † 30. Jänner 1934 z Samaade, Burger vu Hüttwyyle) isch e Schwyzer Dialäktforscher, Professor fir germanischi Philologi an dr Universitet Züri, ab 1892 Redakteur un ab 1896 bis zue syym Dod Chefredakteur am Schwyzerische Idiotikon gsii.
Walterswil BE
Gschicht
Wauterswiu isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1139 aus Walterswile. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Trachsuwaud ghört.
Albert Bachmann (Philologe)
Läbe
Dr Albert Bachmann isch anne 1863 as Suhn vum Thurgauer Buur Johann Ulrich Bachmann (1830–1897) un dr Maria Elisabetha geb. Haag (1828–1903) uf d Wält chuu.
Walterswil BE
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 2,2 % gläge.
Albert Bachmann (Philologe)
Läbe
Är isch vu 1869 bis 1875 uf d Elementarschuel un 1875–1878 uf d Sekundarschuel z Hüttwyyle gange, bim Ortsbfaarer Schaltegger het er altsprochlige Unterricht iberchuu. Vu 1878 bis 1881 isch er uf d Kantonsschuel Frauefeld gange, wu bi ihm dur syy Dytsch- un Gschichtslehrer Johannes Meyer s Inträssi an Volk un Sproch gweckt woren isch.
Walterswil BE
Religion
93,4 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 0,5 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Albert Bachmann (Philologe)
Läbe
An dr Universitet Züri het dr Bachmann vu 1881 bis 1886 Germanischi Philologi un Verglychendi Sprochwisseschaft studiert, akademischi Lehrer vu ihm sin dr Friedrich Haag (Altbulgarisch, Russisch), dr Adolf Kaegi (Sanskrit, griechischi Grammatik, verglychendi Syntax), dr Alois von Orelli (dytschi Staats- un Rächtgschicht), dr Heinrich Schweizer-Sidler (Verglychendi indogermanischi Sprochwisseschaft), dr Ludwig Tobler (Germanischi Philologi) un dr Jakob Ulrich (Altfranzesisch) gsii. Am 9. Jänner 1886 het er promoviert bim Schweizer-Sidler un bim Tobler mit dr Arbet Beiträge zur Geschichte der schweizerischen Gutturallaute.
Walterswil BE
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 13,6 %, CVP 0,3 %, EVP 4,6 %, FDP 2,0 %. GLP 3,1 %, GP 3,5 %, SP 6,5 %, SVP 59,8 %, Suschtigi 6,6 %.
Albert Bachmann (Philologe)
Läbe
Vu 1886 bis 1896 het er as Dytschlehrer am Gymnasium Züri gschafft. Anne 1891 het er sich habilitiert, as Arbet derfir isch syyni kritisch Edition Deutsche Volksbücher aus einer Zürcher Handschrift des fünfzehnten Jahrhunderts akzeptiert wore, syy Habilitationsvordrag isch zum Thema Der i-Umlaut in den germanischen Sprachen mit vorzüglicher Berücksichtigung des Hochdeutschen gsii.
Walterswil BE
Politik
Gmeindspresidänt vo Wauterswiu isch dr Ernst Lanz (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 0,3 % gläge.
Sundhausen (Unterelsass)
Sundhüse (IPA: ; amtl. Sundhouse, dt. Sundhausen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Albert Bachmann (Philologe)
Läbe
Im Johr 1892 isch er Redakteur am Schwyzerische Idiotikon wore un 1896 Noofolger vum Friedrich Staub as Chefredakteur vu dem Wäärch. Im nämlige Johr, 1896, isch er as Noofolger vum Ludwig Tobler usserorderlige Profässor fir germanischi Philologi an dr Universitet Züri wore, ab 1900 bis zum WS 1931/32 derno ordelige Profässor fir germanischi Philologi. 1902–04 isch er Dekan vu dr Philosophische Fakultet gsii. No syre Pensionierig het er no vu 1932 bis 1934 as Honorarprofässor glehrt.
Sundhausen (Unterelsass)
Geographi
Sundhüse lit in dr Rhinebeni am Weschtufer vum Rhin öschtlich von Schlettstadt. D'Gmein lejt uf ungfähr halwem Weg von Strossburj im Norde und Milhüse im Süde. S Dorf bildet e Viereck mìt Nààrds (Nordhausen), Ooscht (Osthausen) und Weschthüse (Westhausen).
Gschicht
Sundhüse isch zum erschte Mol gnännt worre anne 723. Dr Ortsname leitet sich von dr Himmelsrichtung "Süd" ab. Sundhüse bildet mit dr Gmeinde Weschthüse (Westhausen), Nààrds (Nordhausen) und Ooscht (Osthausen) e Viereck. Im Zentrum vom Viereck isch mit Hellelum (hit Ehl) e antiks Heiligtum glege.