cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Malcantone
Gschicht und Name
Dr Name vu dr Region isch zerscht Vallis Aroxii oder Vallis Arosii gsi, aso «Tal vo Arosio» – so ghaissts inere Urkund vu 1280. Dr hittig Name isch zum erschte Mol anne 1644 as Malus angulus gnännt wore.
Traditionäll isch im Biet e Subsistänzlandwirtschaft mit Alpwaide bedribe wore. Saisonal sin Handwärcher us dr Region als uf Nord- un Mittelitalie, Frankrych un in d Innerschwyz un hän dert as vor allem Ziegelbränner, Muurer un Stuckateur gschafft. Vor allem im 19. un am Aafang vum 20. Johrhundert sin si zum Dail derno ganz uusgwanderet. Im 19. Johrhundert sin z Sessa, z Astano un z Miglieglia Goldbärgwärch bedribe wore, uf em Monte Torri ne Yysenerzmine.
Syt dr 1950er Johr hän sich e greßeri Agglomeration an dr Achse Bioggio-Ponte Tresa lang bildet. Am Aafang vum 21. Johrhundert isch dr Malcantone ganz in dr Wirtschaftsruum Lugano integriert.
Römische Vornamen
Di Römische Vornäme (lat. praenomen) hend e offizielli Abchörzig ghaa, wo i Inschrifte bruucht woren isch. D Römer hend nu 18 Vornäme gchennt, devoo sind sechs em Adel vorbhalte gsii. I de Spootziit sind numeno elf Näme brucht wore. Fraue hend kai Vornäme ghaa.
Mut
Mut cha si:
Landtagswahl in Baden-Württemberg 1976
D Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 1976 isch am 4. April gsii. Doderby het d CDU wider Stimme derzuegwunne un s absolut Mee, wu si 1972 kriegt ghaa het, chenne uusböue. Boodi Oppositionsbarteie het Verluscht mieße hiinee; d SPD het iber vier Brozäntpinkt verlore.
Bolitische Hintergrund
Dr Minischterbresidänt Filbinger vu dr CDU, wu syter 1972 regiert het, het er kunfrontative Wahlkampf unter em Motto „Freiheit oder Sozialismus“ gfiert, wun er d CDU as „einzige nichtsozialistische Alternative“ bresäntiert het. Noch em Wahlerfolg vum Filbinger het d CDU im Wahlkampf zur Bundesdagswahl 1976 segs Monet speter mit dr Parole „Freiheit statt Sozialismus“ gworbe.
Z Nidersagse het im Jänner 1976 e nit erwartete Wägsel stattgfunde, wu bi dr Wahl vum Minischterbresidänt statt em SPD-Bewärber dr Ernst Albrecht vu dr CDU gwehlt woren isch un aafangs mit ere Minderhaitsregierig regiert het.
Ergebnis
D CDU het Stimmegwinn vu fascht vier Brozäntpinkt ghaa un het ire absolut Mee nomol chenne uusböue. Si isch mit 56,7 Brozänt vu dr Stimme uf 71 vu dr 121 Mandat im Landdag chuu, dodrunter ai Iberhangmandat. Dodermit isch dr Vorsprung uf d SPD as zwootsterkschti Bartei iber 23 Brozäntpinkt un 30 Mandat gsii. D Opposition us SPD un FDP/DVP het Stimme verlore. Wahlverlierer isch d SPD gsii, wu iber vier Brozäntpinkt verlore het un uf 33,3 % chuu isch. D FDP/DVP het 1,1 Brozäntpinkt verlore un het mit ire 7,8 % vu dr Stimme ai Mandat verlore. Anderi Barteie hän kai Roll gspilt.
Dr Aadail vu dr wyblige Landdagsabgordnete isch bi fimf Brozänt gläge.
Landdag un Landesbolitik no dr Wahl
D CDU het mit irem dytlige absolute Mee chenne ellai wyter regiere. Dr Hans Filbinger (CDU) isch Minischterbresidänt blibe un het sy viert Kabinett bildet.
Dr Fraktionsvorsitzer vu dr CDU, dr Lothar Späth, isch am 22. Februar 1978 as Inneminischter ins Landeskabinett gange; sy Noofolger an dr Fraktionsspitz isch dr Erwin Teufel wore. Dr Späth isch im Augschte vum nämlige Johr zum Minischterbresidänt gwehlt wore, wu dr Hans Filbinger im Rame vu dr sognännte „Filbinger-Affäre“ zrugdrätte isch.
Kars
__KEIN_INHALTSVERZEICHNIS__
Kars isch e Stadt im Nordoste vo de Türkei und d Hauptstadt vo de Provinz Kars. D Stadt het e Bevölkerig von öppe 100 tuusig Mensche. Iri Hauptmerkmaal sind d Festig, won im 12. Joorhundert baut worden isch, und d Bauwiis von ire Steihüüser, won i de Ziit vo de Russeherrschaft entstande sind.
Geographi
D Stadt Kars ligt ufere Höchi vo 1.768 m. Si isch 40 km entfert vo de Grenze zu Armenie und 170 km entfernt vo Erzurum, de nächste türkische Groosstadt. Wägen ire höche Laag wiit weg vom Meer het d Stadt es Kontinentalklima. Z Kars wird es also im Winter seer chalt und im Sumer nöd bsunders warm.
Gschicht
D Regioon um d Stadt Kars umen isch scho i de Steiziit besiidelt gsi. Di erschte schriftliche Quellene stammed usem Urartäische Riich (9-6. Jh. v. Ch.). Unde de Bagratide isch Kars d Hauptstadt vom Fürstetuum Vanand gsi. Im 16. Joorhundert isch d Regioon vo de Osmane eroberet worde. Sit däm isch Kars mehreri Mool vo de Perser oder vo de Russe aagriffe worde. Im Joor 1878 händ d Russe sich d ganzi Regioon vo Kars aageignet. Die 40 Joor unde de Russeherrschaft händ s Stadtbild präggt. Naach de Russische Revolutioon und em Erschte Wältchrieg händ muslimischi Nationaliste z Kars en unabhängigi Republik (di Südwäscht-Kaukasische Republik) gründet, won aber glii ufglöst worden isch. Bis 1920 isch Kars en Teil vo de Armenische Republik gsi; sit däm ghört d Stadt de Türkei.
Infrastruktur
D Stadt Kars het en Flueghafe (KSY), wo mer naach Istanbul, Izmir oder Baku cha fliege. Mängisch hets au Flüüg naach Dütschland.
Kultur und Turismus
D Ruine vo Ani, e grossi, alti Stadt, wo sitem 14. Joorhundert leer stoot, isch nöd wiit vo Kars entfernt und isch es wichtigs turistischs Ziil.
Bielefeld
Bielefeld (ostwestfälisch Builefeld, Bielefeld, Beilefeld oder Builefeild) isch e chraisfreii Stadt im Regierigsbezirk Detmold im Nordoschte vu Nordrhy-Weschtfale. Mit 333.451 Yywohner (Stand 31. Dezämber 2016) isch s di grescht Stadt vu dr Region Oschtweschtfale-Lippe un s wirtschaftli Zäntrum vun ere. In dr Landesplanig isch Bielefeld as «Oberzäntre» yygstuft.
Gschicht
Zum erschte Mol gnännt worde isch Bielefeld in ere Urkund vum Chloschter Corvey us dr Mitti vum 9. Jh. as Bylanuelde. Am Nordänd vun eme Querdaal vum vum Teutoburger Wald gläge, het d Chaufmaastadt dr Handel in dr Grofschaft Raveschberg solle ferdere. Bielefeld isch langi Zyt e Zäntrum vu dr Lyyninduschtry gsii.
Wirtschaft
Hit isch d Stadt vor allem Standort vu dr Nahrigsmittelinduschtry, vu Handel- un Dienschtlaischtigunternäme, dr Druck- un Chlaiderinduschtry un vum Maschineböu.
Syt 2013 isch Bielefeld as „Fair-Trade-Stadt“ uuszaichnet. In fascht 200 Bielefelder Gschäfter, Kafee, Chilchegmaine, Schuele, Verain un anderi Organisazione cha mer fair ghandleti Brodukt chaufe.
2. Februar
Dr '''2. Februar''' isch dr 33. Dag vum Gregorianische Kalender, dodermit blybe no 332 (in Schaltjohr 333) Däg bis zum Änd vum Johr.
NATO
D NATO (ängl. N orth A tlantic T reaty O rganization „Organisazioon vom Nordatlantikverdraag“ bzw. Nordatlantikpakt-Organisazioon; uf Dütsch hüfig s Atlantische Bündnis) oder OTAN (frz. O rganisation du t raité de l’ A tlantique n ord) isch en Internazionali Organisazioon, wo dr Nordatlantikverdraag, e milidäärischs Bündnis vo 28 öiropäische und nordamerikanische Staate, umsetzt. Im NATO-Hauptkwardier isch dr Nordatlantikroot dehäi, s Hauptorgan vo dr NATO; wo sit 1967 iire Sitz z Brüssel het. Wo dr Nordatlantikpakt am 4. April 1949 – zerst emol für 20 Joor – underschriibe worde isch, isch s Hauptkwardier bis zum April 1952 z Washington, D.C. gsi, denn isch dr Sitz vom 16. April 1952 bis 1967 z Bariis gsi.
Dr Brüsseler Verdraag, dr Vorgänger vo dr NATO, isch e Bündnis für wirtschaftligi, soziali und kulturelli Zämmenarbet und für die kollektivi Sälbstverdäidigung vo westöiropäische Staate gsi. Er isch gege Dütschland grichdet gsi, wil die andere Öiropäer Angst ghaa häi, ass Dütschland wider chönnt stark und gföörlig wärde. Wo mä denn aber d Sowjetunion und iiri ost- und middelöiropäische Satellitestaate as Bedroig het afo gsee, häi sich d Öiropäer mit de Amerikaner gegen e Kommunismus verbündet und d NATO gründet.
Mit em Kollaps vom Kommunismus het d NATO iiri Hauptrolle verloore und het sich in nöije Schaublätz afo angaschiere wie 1998 uf em Balkan und sit 2001 in Afghanistan. Sit em Uffdräte vo Russland as imperialistischi Macht under em Putin und em Aagriff uff d Ukraine spilt d NATO wider e wichtigi Rolle i dr Verdäidiung vom demokratische Europa.
Courtelevant
Courtelevant (ditsch Hebsdorf) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Territoire de Belfort ìn dr Region Bourgogne-Franche-Comté (bìs 2015 Region Franche-Comté).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Courtelevant ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1262.
S Gebiet um Courtelevant hàt ìm Mìttelàlter dr Herre vun Montbéliard ghert und ìsch ìm 14. Johrhundert an d Habsburger kumme. Zàmme mìt em Sundgäu ìsch s mìt em Weschtfälische Frìde 1648 frànzesisch worre. Zitter ànne 1793 hàt s zum Département Haut-Rhin ghert, ìsch àwer 1871 àls Deil vum Territoire de Belfort im Gegesàtz zem iwrije Elsàss bi Frànkrich bliwe.
Verwàltung
vun Courtelevant ìsch. Courtelevant ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt vun Courtelevant ghert zem Franc-Comtois.
Plomeur
Plomeur (bretonisch Ploveur) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Plomeur lyt an dr Pointe de la Torche am Atlantik, 22 km vu Quimper un 63 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 37 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Saint-Jean-Trolimon im Norde, Pont-l’Abbé im Nordoschte, Pont-l’Abbé im Oschte, Plobannalec-Lesconil im Sidoschte, Guilvinec im Side un Penmarch im Sidweschte.
Verwaltig
vu Plomeur isch. Plomeur ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Plomeur ghert zem Bretonisch.
Simplicius
Dr hailig Simplicius (* z Tivoli, Italie; † 10.Merz 483 z Rom) isch vum 3. Merz 468 bis 10. Merz 483 Patriarch vu Rom un Papscht gsii.
Lääbe un Wirke
Är isch z Tivoli as Suhn vun eme Burger mit Name Castinus uf d Wält chuu. Sy Name maint „dr Aifach“ (lat..).
Dr Simplicius het dr Entschaid vum Konzil vu Chalcedon gege di miaphysitisch Häresy verdaidigt, het dr Mänsche z Italie gege d Germane ghulfe, wu Rum eroberet hän, un isch anne 472 in e Händel mit e Chaser Anthemius grote. Är isch Zyyg vu dr Revolte vu dr foederati 476 un dr Uusruefig vum Odoaker zum rex Italiae wore, wu churz druf s Änd vum Weschtremische Chaiserdum chuu isch mit dr Absetzig vum letschte remische Chaiser Romulus Augustulus dur dr Odoaker.
Sy Mahndag (kadolisch) isch dr 10. Merz.
Myon
S Myon (uf Änglisch Muon) isch en Elementardäili, wo em Elektron äänelet, aber e Masse het, wo öbbe 200 mol gröösser isch (105,6 MeV/c2 statt 0,511 MeV/c2). Wie s Elektron isch s mit ere Elementarlaadig negativ glaade und het e halbzaalige Spin. Uf bäidi würkt die elektroschwachi aber nit die starki Wäggselwirkig. S Formlesümbol vom Myon isch \mu^-.
Im Standardmodäll si s Elektron und s Myon verwandti Däili. Bäidi ghööre zur Klass vo de Leptone, nume dass das s Elektron zur erste vo de drei Familie ghöört und s Myon zur zwäite. S entsprächende Däili us dr dritte Familie, s τ-Lepton, isch au scho gfunde worde. S Antidäili vom Myon, s positive Myon oder Antimyon \mu^+, isch wie s Positron äifach positiv glaade.
D Myone si 1936 vom Carl D. Anderson und Seth Neddermeyer entdeggt worde, wo si die kosmischi Straalig undersuecht häi. Mit Hoochenergii-Däilibeschlüüniger cha mä sä kunstlig erzüüge.
Bis in d 1960er Joor het men em Myon My-Meson gsäit; „Meson“ het denn äifach e „Däili mit ere Masse zwüschen em Elektron und Proton“ bedütet.
Universität Freiburg
Mit Uniwersidäät Freiburg cha gmäint si:
Bernoulli
Bernoulli isch dr Name von erä Familie, wo siit em 16. Johrhundert vili berüehmti Wüsseschaftler und Künstler drzue ghöre.
Teilchenbeschleuniger
E Däilibeschlüüniger isch e Gräät, wo elektrisch gladnigi Däili (z. B. Elementardäili, Atomkärn, ionisierti Atom oder Molekül) din dur elektrischi Fälder uf groossi Gschwindigkäite beschlüünigt wärde. Im Inneruum vom Beschlüüniger muss es e Vakuum haa. Die füsikalische Gsetzmässigkäite und Funkzionswiise vom ene Däilibeschlüüniger beschribt d Beschlüünigerfüsik.
Bernoulli
As Schdammvater wird dr niiderländisch Proteschdant Leon Bernoulli betrachtet, wo as Arzt z Antwärpe gschafft het. Si Sohn, dr Jacob Bernoulli, isch um 1570 us Glaubensgründ uf Frankfurt am Main zoge.
Teilchenbeschleuniger
Je noch dr Art vo de Däili und noch em Tüp vom Beschlüüniger chönne die beschlüünigte Däili ganz nooch an d Liechtgschwindikäit choo. Iiri Beweegigsenergii (kinetischi Energii) isch den vilmol gröösser as iiri äigeni Rueenergii. In dene Fäll isch die spezielli Relatiwidäätstheorii d Grundlag zum d Beweegig vo de Däili z beschriibe.
Bernoulli
Im Leon si Änkelsohn, dr Jacob, het sich um 1620 z Basel niiderglo und dört 1622 s Bürgerrächt übercho. Däm si Sohn, dr Gewürzhändler Niklaus Bernoulli, (1623–1708) het mit siiner Frau Margarethe Schönauer die berüehmti Basler Bernoullifamilie gründet, wo drunder groossi Mathematiker gsi si. Berüehmt worde si vor allem dr Jakob, dr Johann und dr Daniel Bernoulli. Si hai vil zum Verschdändnis vo mathematische und physikalische Broblem biidrait.
Teilchenbeschleuniger
Die grösste Beschlüünigeraalaage wärde in dr Grundlaageforschig (zum Bischbil in dr Hoochenergiifüsik) iigsetzt, zum mit de hoochenergetische Däili die fundamentale Wäggselwirkige vo dr Materie z undersueche und die allerchliinste Strukture z erforsche. Däilibeschlüüniger häi aber au e Bedütig in dr Medizin, wo immer gröösser wird, und für vili industrielli Aawändige.
Bernoulli
In dä Johrhundert druf het d Familie no vili Naturwüsseschaftler und im zwanzigschde Johrhundert au ä baar Künschdler gha. Dr Hans Bernoulli isch as Architekt villicht dr bekanntischt Bernoulli us em 20. Johrhundert. Är het ä baar Gebäud z Basel baut.
Wichtigi Familiemitgliider
(noch em Geburtsjohr agordnet)
Teilchenbeschleuniger
Groossbeschlüüniger wärde im Fachjargon vilmol aber ungnau as „Maschine“ bezäichnet.
Litratuur
Für Hoochenergiibeschlüüniger:
Bernoulli
Verschiidnigs
D Fantasifigur Bernard Bernoulli isch d Hauptfigur im Adventure Schbiil Day of the Tentacle.
Plumelec
Plumelec (Gallo Ploemioec, bretonisch Pluveleg) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
Geografi
Plumelec lyt 22 km vu Vannes un 55 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 27 m un 165 m iber Normalnull.
Gschicht
Plumelec isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1121 as Plomeloc (1453: Ploemelec).
Verwaltig
vu Plumelec isch. Plumelec ghert zum Kommunalverband.
Kanton Kapellen
Dr Kanton Kapellen isch e Kanton im Großherzogtum Luxeburg. Är lyt im Sidweschte vum Land. Im Norde gränzt er an d Kanton Réiden un Miersch, im Oschte an dr Kanton Lëtzebuerg, im Side an dr Kanton Esch-Uelzecht un im Weschte an di belgisch Provinz Lëtzebuerg. Hauptort vum Kanton isch Kapellen, wu zue dr Gmai Mamer ghert. Bis anne 2015, wu z Luxemburg d Distrikt abgschafft wore sin, het dr Kanton zum Distrikt Lëtzebuerg ghert.
Verwaltigsgliderig
Zum Kanton Kapellen ghere nyyn Gmaine (Yywohnerzahle vum ).
Di ehmolige Gmaine Nidderkäerjeng un Kënzeg hänn zum 1. Jänner 2012 zue Käerjeng zämmegschlosse.
Zum 1. Jänner 2018 isch Simmer zue Habscht yygmaindet wore.
Kantonsschule Rämibühl
D Kantonsschuel Rämibüel z Züri a de Rämistrass isch in 1833 als Kantonsschule Zürich gründet worde. Si bestaht hüt us vier verschidene Kantonsschuele mit unterschidliche Profil. Di vier Gymnasie sind: s Literargymnasium, s Realgymnasium, s Mathematisch-Naturwissenschaftliche Gymnasium und s Kunst- und Sportgymnasium Rämibühl. Alles zäme gönd daa über 2000 Schüeler i d Schuel.
De hüttig Schuelhuuskomplex isch vom Eduard Neuenschwander. Er isch 1970 bezoge und 1971 offiziell eröffnet worde.
Mut (Göttin)
D Mut isch än altägyptische Göttin gsi. Si het ihr Kultzentrum im oberägyptische Thebe gha, wo si ä Deil vo dr thebanische Götterdreiheit gsi isch, mit em Amun as Ma und em Mondgott Chons as Chind.
Wäse
Wo dr Amun mit em Re verschmulze isch, het d Mut as si Gfährte au Attribut vom Sunnekult übernoh und isch s Aug vom Re worde. Si het denn au die traditionelli Form vom Aug vom Re, s Leuewiibli, übercho und isch so au mit dr Sachmet identifiziert worde. Sit em Neue Rich het mä sä hüfig zu de Schöpfergottheite zelt mit em Name Mueter vo dr Sunne in welere er ufgoht'.
Au mit dr Isis isch si identifiziert worde und mit dr Bastet, erä Wildchatzegöttin.
Winkel (Geometrie)
De Winkel isch e Objekt i de Geometrie. Mit emene Winkel cha mer messe, wie sich zwei Grade oder zwei Ebene schnidet.
Definition
En Winkel wird dur drü Punkt definiert, wo uf de innere Ebene liget. (I de beide Usnahme gstreckte Winkel und Vollwinkel sind’s unendlich vil Ebene.)
Eine vo dene Pünkt isch de Usgangspunkt vo zwei Strahle, wo dur die andere beide Pünkt laufet.
Der erschti Punkt heisst Scheitel vom Winkel oder vom Winkelscheitel.
Mer cha au säge, en Winkel entstoht dur e Drehig vo zwei Grade, wo sich imene Punkt schnidet. Mit de Hilf vom Einheitskreis wird da dütlich, und d’Definition vo de Winkelfunktione (Trigonometrischi Funktion) loht sich liecht us dem folgere. Bi drü Dimensione gilt’s analoge: d’Drehig vo zwei Ebene, wo sich in ere Schnittlinie schnidet.
Well es zwei Möglichkeite git, die Grade oder Ebene z’drehe und weg dem au zwei Winkel entstönd, sött zusätzlich d’Drehrichtig ageh werde.
I de Mathematik isch es üblich, d’Drehig gege de Uhrzeiger, also im mathematisch positive Drehsinn z’wähle. Wenn d’Drehig andersch ume erfolge söll, sött da au usdrücklich ageh werde.
Kurt Marti
De Kurt Marti (* 31. Januar 1921 z Bärn; † 11. Februar 2017 am glychen Ort) isch en Schwyzer Pfarrer und Schriftsteller gsy.
Biografy
Nach em Theology-Studium a de-n-Universitäte Bärn und Basel hät de Kurt Marti im Uftrag vom Ökumenische Chilerot noch em zweite Wältchrieg es Johr als Gfangeneseelsorger z Paris verbrocht. Nochär isch er z Leimiswil Pfarer gsy, ab 1950 z Niederlenz und sit 1961 a de Nydeggchile z Bärn. Im Johr 1967 hät em de Regierigsrot vom Kanton Bärn us politische Gründ e Professur für Homiletik a der Evangelisch-theologische Fakultät vo der Uni Bärn verweigeret. Ab 1983 hät er als freie Schriftsteller gwürkt.
I sine Predigte und Ufsätz, Gedicht und Aphorisme hät sich de Marti als engagierte und kritische Literat zeiget. Es paar vo sine Text sind als neui geistlichi Lieder vertont worde. Vor allem mit em Gedichtband ''Rosa Loui. Vierzg Gedicht ir Bärner Umgangsschprach (1967) hät de Marti zue de Pionier vo de modern mundart'' ghört.
Er isch eine vo de Gründer vo der entwickligspolitische Organisation «Erklärung von Bern» gsy und hät zu der Autorevereinigung «Gruppe Olten» ghört, wo 2002 ufglöst worde-n-isch.
Sit 1950 isch dr Marti ghüraate gsy mit dr Hanni Morgenthaler, wo 2007 gstorbe isch. Zämä händ si drei Söön gha.
Verbania
Verbania isch e Stadt im Piemont.
Geografy
Si isch d Hauptstadt vo dr Provinz Verbano-Cusio-Ossola. Zum Stadtgebiet ghöre d Kwartier Antoliva, Bieno, Biganzolo, Cavandone, Intra, Pallanza, Possaccio, Suna, Torchiedo, Trobaso und Zoverallo.
Verbania lyt am westliche Ufer vom Langesee öpe 15 Kilometer vo dr Gränze zu dr Schwiiz wäg.
Plomodiern
Plomodiern (bretonisch Ploudiern) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Plomodiern lyt an dr Bucht vu Douarnenez am Atlantik in dr Region Cornouaille am Rand vum Regionale Naturpark Armorique (Parc naturel régional d'Armorique), 23 km vu Quimper un 30 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 249 m iber Normalnull.
Gschicht
Plomodiern isch zum erschte Mol gnännt wore im 9. Jh. as Ploemadiern (1223 Ploemadiern, 1368 Ploemodiern, 1395 Ploemadiern, 1410 Ploemodiern, 1516 Ploemodiern, 1536 Ploemodiern).
Verwaltig
vu Plomodiern isch. Plomodiern ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Plomodiern ghert zem Bretonisch.
Kanton Ausserschwyz
D Kantonsdäilig
Im Johr 1831 hai sich die drei Usserschwyzer Bezirk im Nordoste vom Kanton Schwyz, Vorder Hof (die hütig Ortschaft Pfäffikon), wo erscht 1848 mit em Hintere Hof zum Bezirk Hööf zämegschlosse worde isch, March und Eisiidle, und der Bezirk Chüsnacht im Weschte vom Kanton vo däm abgspalte, zum en eigene Kanton z bilde. Dr Grund für d Abspaltig isch s Gfüül gsi, ass si vo dr Regierig z Schwyz vernochlässigt würde, und will sich die konserwative Innerschwyzer gwäigeret häi, d Kantonsverfassig im e liberale Sinn z rewidiere.
Die provisorischi Verwaltig vom Kanton Usserschwyz isch scho am 6. Januar 1831 an dr liberale Volksversammlig z Lache bstellt worde. Es het Vermiddligsversüech gee, aber dr Halbkanton isch am 27. April 1832 doch konstituiert worde. D Daagsatzig het dr Kanton Usserschwyz provisorisch am 29. April 1833 anerkennt und het dr Landammaa Joachim Schmid as offizielle Gsandte zur äidgenössische Daagsatzig zuegloo. Dr Hauptort vom Kantons Usserschwyz het abgwächslet zwüsche Lache und Eisiidle.
Em rästlige Halbkanton, wo vo Schwyz no übrig blibe isch, het me Innerschwyz gsait. Drzue hai näben em alte Landdeil au dr Hinteri Hof ghört, wo dr hütige Gmeind Wollerau entspricht, und de Bezirk Gersau, wo ersch 1803 zu Schwyz cho isch.
D Widerveräinigung
Wo Schwyzer Drubbe denn am 31. Juli 1833 under em Oberst Theodor Ab-Yberg mit Gwalt gege Küssnacht vorgange si und dr Bezirk bsetzt häi, het d Daagsatzig milidäärisch in Schwyz interweniert und die bäide Bardeie zwunge, zämmezhocke. Dr sogenannti «Küssnachter Handel» isch am 23. Oktober 1833 mit dr Iifüerig von ere nöije Verfassig beändet worde, wo im ganze Kantonsgebiet die volli politischi Rächtsgliichhäit garantiert het. Innerschwyz hätt zerst die ganze Chöste für die äidgenössischi Interwenzioon, 400'000 Franke, sölle zaale, mä het das aber schliesslig uf 100'000 Franke reduziert.
Ramsen SH
Ramse (amtlich Ramsen) isch e Iiwohnergmeind im Bezirk Staa im Kanton Schafuuse, Schwiz.
Antwerpen
Antwärpe isch e Haafestadt in dr Region Flandere z Belgie und isch d Hauptstadt vo dr Brovinz Antwärpe. Wemm mä sich uf d Stadt as Verwaltigsäihäit beziet, isch Antwärpe die grössti Stadt im Land. D Agglomerazioon Antwärpe isch noch dr Region Brüssel-Hauptstadt die zwäitgrössti in Belgie.
Ramsen SH
Geografi
Ramse isch e Buuredorf in de öschtliche Exklave vom Kanton Schafuuse. D Gmeindsflächi umfasst 62,2 % landwirtschaftlichi Flächi, 28,9 % Wald, 7,3 % Sidligsflächi und 1,6 % sustigi Flächi.
Antwerpen
Antwärpe isch im 15. und 16. Joorhundert äini vo de grösste Stedt uf dr Wält gsi, e Zit lang die wichdigsti Handelsmetropole vo Öiropa und as bedütends kulturells Zentrum dr Ort gsi, wo Künstler wie dr Rubens gschafft häi.
Ramsen SH
Gschicht
Ramse isch zum erschte Mol gnennt worde im Johr 846 als Rammesheim.
Antwerpen
1920 si z Antwärpe die Olümpische Summerspiil abghalte worde und 1993 isch d Stadt d Kulturhauptstadt vo Öiropa gsi. S Druckereimuseum Plantin-Moretus und dr Durm vo dr Liebfrauekathedrale ghööre zum Unesco-Wälterb.
Ramsen SH
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 19,2 % gläge.
Religion
38,6 % vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 45,5 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 het s da Ergebnis gee: CVP 11,8 %, FDP 5,7 %, SP 22,5 %, SVP 55,0 %, Sustigi 5,0 %.
Gmeindspresidentin isch d Eveline König Moser (Stand 2012).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 1,9 % gläge.
Sproch und Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 1283 Iiwohner 95,6 % Dütsch als Hauptsproch aagee, 0,4 % Französisch und 0,3 % Italienisch.
De hochalemannisch Dialekt vo Ramse ghört zue de Nordoschtschwizer Dialekt.
Cravanche
Cravanche (ditsch Cranwelsch) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Territoire de Belfort ìn dr Region Bourgogne-Franche-Comté (bìs 2015 Region Franche-Comté).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
S Gebiet um Cravanche hàt ìm Mìttelàlter dr Herre vun Montbéliard ghert und ìsch ìm 14. Johrhundert an d Habsburger kumme. Zàmme mìt em Sundgäu ìsch s mìt em Weschtfälische Frìde 1648 frànzesisch worre. Zitter ànne 1793 hàt s zum Département Haut-Rhin ghert, ìsch àwer 1871 àls Deil vum Territoire de Belfort im Gegesàtz zem iwrije Elsàss bi Frànkrich bliwe.
Verwàltung
vun Cravanche ìsch. Cravanche ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt vun Cravanche ghert zem Franc-Comtois.
Verismus
Dr Verismus (ital. verismo, vo vero ‚woor‘) het ursprünglig e Ströömig in dr italiänische Liddratuur im 19. Joorhundert mit sozialkritische Ziil bezäichnet, wo s Lääbe vo de Buure und Fischer genau beschriibe het. Vo däm ursprünglige begriff us het mä am Ändi vom 19. Joorhundert ere Richdig vo dr italiänische Opere eso gsäit. Sit em Aafang vom 20. Joorhundert het dr veristischi Film z Italie en äigeni Dradizioon usgmacht. Sit de 1920er Joor het mä dr Begriff z Dütschland au in dr Kunstkritik brucht.
Die veristischi Liddratuur
As Verismus bezäichnet mä e Ströömig in dr italiänische Liddratuur sit öbbe 1830, wo konzeptuell em Realismus und em Naturalismus äänlig isch. D Liddratuur het sich mit dr Geegewart und em Alldaag befasst, dr Volkssprooch und de undere soziaale Schichte. E groosse Iifluss häi die franzöösische Naturaliste wie dr Emile Zola und die russische realistische Autoore wie dr Lew Nikolajewitsch Tolstoi uf e Verismus ghaa.
D Hauptverdräter vom Verismus z Italie si dr Giovanni Verga und dr Luigi Capuana gsi. Dr Capuana isch au Theoretiker gsi und het d „poesia del vero“ eso definiert: Im Underschiid zum Naturalismus brobiert dr Verismus nit möögligst unpersöönlig und „objektiiv“ z beschriibe, sondern het en äigene Standpunkt und erkläärt dä. Wäärend dr Verga und dr Capuana sich hauptsächlig mit Sizilie befasst häi – dr Giovanni Verga het 1880 die Siziianische Novälle veröffentligt –, get s veristischi Autoore für anderi Regioone gee, wie übbe d Grazia Deledda für Sardinie.
Saint-Saphorin
Saint-Saphorin chan folgendes bedüte:
Pluméliau
Pluméliau (bretonisch Pluniav) isch e ehmoligi franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne. Zum 1. Jänner 2019 isch si mit Bieuzy zue dr Commune nouvelle Pluméliau-Bieuzy fusioniert wore.
Geografi
Pluméliau lyt 37 km vu Vannes un 37 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 33 m un 152 m iber Normalnull.
Gschicht
Pluméliau isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1066 as Plomeleau (1286: Plumeliat, 1636: Plumelio).
Verwaltig
Dr letscht Maire vu Pluméliau isch dr Benoît Quéro gsii.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Pluméliau ghert zum Bretonisch.
Religion
Under Religioo verstoot mer e System vo Aasichte und Glaubessätz, wo versuecht d Welt z erchläre - maist verbunde mit moralische und ethische Grundsätz. E Religioo werd inere Kultur traditionell wittergee. Vili Religioone gönd ufen Gründer zrugg und hend mindestens ai Hailigi Schrift, wo die wichtigste Grundsätz beschribet. E Religioo cha monotheistisch (s git ain Gott), polytheistisch (s git vill Gotthaite) oder au atheistisch (s git kai Gotthaite) sii, oder au agnostisch (d Froog öbs e Gott git, werd offeloo). Naturreligioone stelet sich vor, as d Welt vo Gaister bilebt isch (Animismus). D Grenze zwüschet Religioo und Philosophii isch nöd immer aidütig.
Etymologi
S Wort Religioo chunt vom latinische religiō „Vereerig, Gottesfurcht, Frommsii, Biwusstsii, Bedenke, Glaube“. De Usdruck isch scho en Begriff vode altrömische Religioo gsii. De St. Augustin het da Wort as re-ligare „wider-verbinde“ düttet, en Etymologii, wo vo de christliche Theologii akzeptiert werd. Die nödreligiösi Sproochforschig degege het sich bis hüt nöd chöne uf e Dütig ainige.
Histoorischi Religioone
Die ältiste Zügnis vo de religiööse Vorstellige liferet d Archäologii, wo Tempel, Greber und Kultbilder us de Vorgschicht usgrabe het. Spöter chömet literarischi Zügnis dezue.
Die mesopotamisch Religion het ä Kosmogonii kennt, wo s Wältbild vo de Mesopotamier drus usegwachse isch. Si het ä Vilzahl vo Götter kennt, wo z erst nume lokali Bedütig gha hai, aber ä Deil drvo in dr ganze Region bekannt und verehrt worde isch. S ältiste Werch, wo sich mit dr Mythologii befasst, isch de sumerischi Mythos vom Held Gilgamesch us em schboote dritte Johrduusig vor dr Ziitwändi.
Im Alte Riich vo Ägypte isch öbbe zur gliiche Ziit d Idee entwicklet und in de Pyramideteggscht vom Pharao Unas (zweiti Hälfti vom 23. Johrhundert) und andere Herrscher ufgschriibe worde, ass dr König noch siim Dod zum Himmel ufschdiige und as Schdärn unschdärblig wurd. Die polytheischdischi ägyptischi Religion isch im zweite Johrduusig ä Religion vo dranszendänte und universale Gottheite worde, und alli Ägypter hai chönne erwarte noch em Dod eins z wärde mit em Göttlige und für ewig z läbe.
Die alte Grieche hai es Pantheon vo Gottheite gha, won en Art Übermensche gsi si, mit übermenschlige Mächt und unschdärblig. Si si in heilige Wäldli und in Tämpel verehrt worde mit Gebät und Opfer. D Grieche hai an es Läbe noch em Dod im finschdere Hades glaubt. Vom dritte Johrhundert vor dr Ziitwändi a het die griechisch Religion immer meh Aspekt us orientalische Religione uufgnoo.
D Gottheite vo de alte Römer si ursprünglig nit as menschlig empfunde und in de früehe Ziite au nit dargstellt worde, so het s näbe de bekannte Götter wie em Jupiter, em Mars und em Quirinus, wo di ursprünglige Hauptgötter si, au abstrakti Begriff wie Fides („Dreui“) usw. ge, wo as Gottheite verehrt worde si. Sit em 6. Johrhundert vor dr Ziitwändi hai d Grieche die römisch Ideäwält beiiflusst und d Römer hai ihri Götter de griechische afo gliichsetze. Mit dr Erwiiterig vom Römische Riich nach Oste, hai sich unter de Römer anderi Religione afo verbreite wie dr ägyptisch Isis- oder dr persisch Mithraskult.
Die Herbstzeitlosen
Die Herbstzeitlosen isch e Schbiilfilm vo dr Schwizer Reschissörin Bettina Oberli us em Joor 2006. D Komödie basiert uf eme gmäinsame Dräibuech vo dr Oberli und dr Autorin Sabine Pochhammer und handlet vo dr Martha, wo z Trueb e Dorflaade het. Si beschliesst noch em Dood vo iirem Maa e Lingerie-Butik ufzdue und wird drbii vo iire Fründinne understützt. D Hauptrolle het d Stephanie Glaser übernoo. Anderi Rolle häi d Heidi Maria Glössner, d Annemarie Düringer und d Monica Gubser.
Trajan
De Imperator Caesar Nerva Traianus Divi Nervae filius Augustus (* 18. Septämber 53 villicht in Italica, Hispania; † 8. Ouguscht 117 z Selinus, Cilicia), wo nach sim Tod isch Trajan gnennt worde, isch vom 98i bis zum 117i römische Kaiser gsi.
Die Herbstzeitlosen
Dr Film thematisiert under anderem s gstörte Verheltnis zwüsche de Generazioone und d Entmündigung und Verdrängig vo de Alte. Dr Film isch vom Schwizer Färnsee mitbroduziert worde und isch vom 5. Oktober 2006 aa in dr Schwiz ufgfüert worde. Öbbe 590'000 Lüt häi en aagluegt und er isch die erfolgriichsti Brodukzioon vom Joor gsi. Die Herbstzeitlosen isch hinder em Rolf Lyssy sim Die Schweizermacher (1978) und em Mike Eschmann sim Achtung, fertig, Charlie! (2003) uf em dritte Blatz vo dr ewige Besteliste vom Schwizer Kino.
Trajan
Dr Trajan isch uf dr Räis zrugg us em Middlere Oste chrank worde und het bevor er gstorbe isch, si Nöwöö Hadrian adoptiert. Am 8. August 117 isch er z Selinus in Kilikie gstorbe.
Flädlesuppe
A Flädlesuppe (i de Schwiz Flädlisuppe) isch a Fleischbria mit ar Eilaag aus in Schtreife gschnittenen Pfannekueche. Je noch Landschtrich hot dia Suppe verschiedene Bezeichnunga, zum Beischpil Pfannekuachesuppe odr in Eeschtereich Frittatensuppe. Au in Frankreich und Italien isch dia Suppe bekannt. Dett heist si Consommé Célestine beziiungsweis Consomme Celestina.
Zum Mache vo de Pfannekueche braucht ma Meal, Milch, Eier, Salz und a bizzle Muschkatnuss. Dia Sacha riart ma in ar Schissl zsämed und bachet demit dinne Pfannekueche aus. Noch m auskiale schneidt ma se in Schtreife und gibt si in a kräftige Fleischbria. Zum Schluss ka ma no Petrsilie odr Schnittlauch drufdue.
Stutensee
Schdutesee isch e Großi Kreisschtadt im Landchrais Karlsrue in Bade-Würtebärg. Entschtande isch di Gmeind am 1. Januar 1975 durch e Fusion vo de vorher selbschtändige Gmeinde Blangeloch (mit Büchig), Friedrichstal, Schpöck un Schtaffort.
Name
De Name vo de Schtadt chunnt vom 1749 erbaute, ehemalige markgräfliche Jagdschloss. De Markgraf het derte en See la aläge un het Rösser zücht, so isch s Schloss zu sim Name cho. Es ligt zimlich genau i de Mitti vo de Gmeinde uf de früherige Gmarkig vo Blangeloch.
Grossi Chreisschtadt
D Gmeind het sit em Johr 1990 meh wi 20.000 Iiwohner un isch deswäge sit em 1. Januar 1998 e ''Grossi Chreisschtadt.
Gschicht
Di verschidnige Schtadteil vo Schdutesee hei bis 1975 e ganz unterschidlichi Gschicht.
Blangeloch
Blangeloch (offiziell: Blankenloch) isch 1337 s erscht Mol in ere Urkunde gnännt worde. Archäologisch het ma aber e früherigi Bsidlig chönne nochwiise un zwar durch es fränkischs Reihegrab un römischi Bsidligsschpure. D Chile isch zum erschte mol 1392 gnännt.
Friedrichstal
Friedrichstal isch e Gründig vo Glaubensflüchtling us Frankriich (Hugenotte), Belgie un de Schwiiz. S Dorf isch ab 1699 ufbauet worde. Teil vo de Gmarkig liget uf em frühere Gebiet vo Schpöck. De Name (Fridericiana Vallis, Friedrichstal) het d Sidlig vom Markgraf vo Bade-Durlach, em Friedirch Magnus, wo d Asidlig vo de Flüchtling erlaubt un mit Land unterstützt het. Am 18. Juli 1700 isch Friedrichstal e selbschtschtändigi Gmeind worde.
Schtaffort
Schtaffort (offiziell: Staffort) isch s erscht mol in ere Urkund vom Kaiser Heinrich V. us em Johr 1110 erwähnt worde, wo s „Stafphort“ gheise het. S bedütet so vil wi steti Furt.
Verwaltig
Stutensee ghert zue kainere Verwaltigsgmaischaft.
Dr Oberburgermaischteri vu Stutensee isch d Petra Becker.
Wahle
Z Schdudesee sind d Frei Wähler (FWV) traditionell schtark verträte, des gseht me au in de Verteilig vo de Gmeindsrotsitz no de letschte Kommunalwahl vom 25. Mai 2014:
Dialäkt
Dr Dialäkt vu Stutensee ghert zum Sidfränkisch
Pascha (Titel)
Pascha (ENS pasha; ; ) isch im osmanische Riich sit em 15. Joorhundert und im osmanische Vizeköönigriich Egüpte und däm sine Noochfolgerstaate dr Ditel vo de höggste Zivilbeamte und Milidäär gsi. Dr Ditel Pascha isch noch em Naame gstande.
Bis 1867 isch dr Pascha dr Statthalter von ere osmanische Groossbrowinz (Eyâlet) gsi. Er het under iim vilmol meereri Beys as Guwernöör vo de Underbrowinze (Beylik, Sandschak) ghaa. E bsundrigi Stellig häi d Deys vo Algier, Tunis und Tripolis ghaa, wo as Paschas zitwiis fast vollständigi politischi Autonomii gnosse häi.
As Rangabzäiche si vor eme Pascha zwäi bis drei Rossschwänz (tuğ) dräit worde; dä alterdümlig Bruuch isch vom Sultan Mahmud II. (1808–1839) abgschafft worde. Öbbe im gliiche Rang si d Aghas vo de Janitschare (zwei bis drei Rossschwänz) gstande. Hööcheri Ditel si Groosswesir (fümf Rossschwänz) und Wesir (drei Rossschwänz) gsi. Under de Paschas si d Beys (äi Rossschwanz), niideri Aghas und Efendis gstande.
Im Zämmehang mit dr türkisch-dütsche Milidäärkooperazioon im 19. und 20. Joorhundert häi au e baar Dütschi dr Ditel bechoo. Bekannti Bischbil si dr Offizier Colmar Freiherr vo dr Goltz Pascha (1843–1916) und dr Iisebaanääscheniöör Heinrich August Meißner (1862–1940). Im 19. Joorhundert si im Osmanische Riich au meereri Öiropäer iigsetzt worde, zum d Verwaltig in bsetzte Gebiet z organisiere und em Sklavehandel im Sudan en Änd z mache. E baar von ene häi dr Rang vom ene Pascha behoo, wie dr Eduard Schnitzer (Emin Pascha), dr Charles George Gordon (Gordon Pascha) und dr Rudolf Slatin (Slatin Pascha).
In dr Türkei isch dr Ditel 1934, in Egüpte 1953 abgschafft worde.
Etymologii
S dütsche Wort Pascha goot uf s türkische paşa zrugg. Für daas git s verschiideni etymologischi Häärläitige. Wil s in früeje öiropäische Kwellen hüfig mit b im Aalut vorchunnt, lit e Zruggfüerig uf s türkische başağa („Hauptherr“, us baş ‘Chopf, oberste’ + ağa ‘Herr’) uf dr Hand. Es git aber au d Häärläitig vom Wort vo middelpersisch pati ‘Herr’ + šāh ‘Herrscher’ (vgl. persisch pād(i)šāh ‘Fürst, König’ / türkisch padişah ‘Sultan’). Dr Soon vom ene Pascha het uf Türkisch paşazâde ghäisse, vom persische zāde ‘Noochkomme, Chind, Soon’.
Rheinbrücke Schaffhausen–Feuerthalen
D Rhybrugg Schaffuusè–Füèrthalè, im Schaffuuserischè au Füèrthaler Brugg dauft, isch è Strõssèbrugg, wo i dè Schwiz dè Hochrhy übberschpannt, un d Stadt Schaffuusè im Kanton Schaffuusè mit dè Gmeind Füèrthalè im Kanton Züri vobindet. S hütige Bauwärch stammt uss èm Johr 1965. Übber d Brugg füürt mit zwei Faarschtreifè Richtung Schaffuusè un eim Richtung Füèrthalè sowiè beidsitigè Trottoir un Velowäg d Hauptstrõssè 13, 14 un 15. Eigèdümer vo dè Brugg isch dè Kanton Schaffuusè, uff dèm sim Hoheitsgebièt d Brugg, mit Uunaam vom südlichè Widderlager, lyt. Aa beidè Èndè wyst d Brugg Unterfüürungè für Fuèssgänger un Velofaarer uff. Unter andrem füürt au diè national Rhy-Routè Nr. 2 Andermatt – Oberalppass – Chur – Schaffuusè – Baasel (424 km) vom Veloland Schwiz unter dè Brugg durrè.
Èrschti Rhyübbergäng
Es gildet als sicher, da mò z Schaffuusè schu zu Gallier-Zitè è Art vo Furt als Rhyübbergang ghaa hèt. Èrschtmòls urkundlich erwäänt worrè isch im Johr 1259 è Rhybrugg, dèsèll Bau isch wòrschinlich vom Abt vom Kloschter Allerheiligè beuffdrait worrè. Dè schmale, übberdachte Holzschteeg isch im Früèsummer 1480 durch è Hochwasser zerlait worrè. S hölzerne Nõchfolgebauwärch isch vo 1489 übberliferèt. Desèll Bau isch zwǜschè 1550 un 1611 durch è Bogèbrugg uss Stei mit acht Öffnungè ersetzt worrè. D Steibrugg hèt allerdings wegè technischer Mängel hüüfig Schädè uffgwisè. Hochwässer hèn Pfyler kabutt gmacht, zwei ygschtürzti Bogèöffnungè hèn durch è deggti Holzbrugg ersetzt wörrè müèsè un am 3. Mai 1754 hèt è Hochwasser durch Unterschpüèlung vo dè Pfyler zum komplèttè Yschturz vom Bauwärch gfüürt. Nu ein Pfyler isch dört stò blibbè.
Gruèbèmaa-Brugg
Am 2. Oktobèr 1755 hèt dè Schaffuuser Stadtrõt dè Baumeischter Hans Ulrich Gruèbèmaa mit dè Errichtig von èrè Holzbrugg beuffdrait. Diè Konschtruktion, wo vom Gruèbènmaa vorgschlagè worrè isch, mit èrè Sützzwitti vo 119 Meter hèt dè Stadtrõt abglèènt. Er hèt dè pfylerlosè Konschtruktion nit traut. Sèllèwäg isch è Brugg baut worrè, bi dèrrè Pfyler im Rhy bruucht worrè sin, wo schu dõ gsi sin, un wo è Stützwitti vo 63 un 56 Meter ghaa hèt. Diè übberdachti Holzbrugg, wo è Dach uss 400‘000 Schindlè uss èm Schwarzwald ghaa hèt, hèt zwǜschè dè Trägerkonschtruktion è sitlich aagordnets Sprèngwärch, è lichti Breiti vo 4,5 Meter un è freii Höchi vo 5 Meter uffgwisè. Des für dè Bau vowendeti Holz, 20 extra grossi Dannè (au Dollbäum benamst) un 400 normali Dannè, sin im Bregenzerwaald gschlagè un nõch Schaffhuusè gflösst worrè. D Brugg isch am 2. Oktober 1758 uffgmacht worrè. Am 13. April 1799 hèn französischi Truppè auf èm Rüggzug vo dè Schlacht bi Stockach, wo si im zweitè Koalitionschrièg volorè hèn ] durch è Brandschtiftung diè dritt Rhybrugg in Schutt un Äschè glait. S Originalmodell vo dè Brugg isch im Museum Allerheiligè z Schaffuusè z besichtigè.
È Hischtörli vozellt, dass dè Gruèbèmaa d Ufflagè vom Stadtrõt bezüglich Stützpfyler missachtet hèt. D Brugg isch aageblich so konschtruyrt gsi, dass si au ooni Stützpfyler stabil gnuèg gsi wär. Bi dè Eröffnig vo dè Brugg het dè Gruèbèmaa d Keil zwǜschè Brugg un Pfyler wäg gschlagè un gsait: "Dõ hèn ir euri Pfyler, abber ich haa mini Brugg."
S Hischtörli ghört is Rych vo dè Legendè, well s uusgfüürte Bauwärch wegè dè Mitbenutzig vo dè aaltè Pfyler èn lychtè Knick im Grundriss ghaa hèt. D Brugg het ooni selli Pfyler dè uffdrèttendè Chräft nit standghaaltè. Allerdings hèt d Brugg trotz èm Mittelpfyler auch durchlaufendi Trägerdeil ghaa. Selli sin einersits Übberbliibsel vom vorherigè Entwurf ooni Mittelpfyler hèt aazluègè gsi un andersits druff zruggzfüürè, dass dè Gruèbèmaa rein nõch Erfaarungswärt gschafft hèt un no keini Berechnigsmethodè kennt hèt.
Virti Holzbrugg
Mit èm Bau vo dè virtè un letschtè Rhybrugg uss Holz hèt Schaffuusè im Johr 1804 dè Wärchmeischter Andreas Widtmer beuffdrait. Diè offeni Holzbrugg isch zwǜschè dè Gländer 8 Meter breit gsi un hèt dè Rhy mit sibbè bogèförmig gschwungenè Öffnungè übberschpannt, wo uff Pfòòljoch gruèt sin. Alli 7 bis 20 Johr hèn grösseri Inschtandsetzigsmassnamè durrègfüürt wörrè müèsè, wo bis 1850 durch èn Bruggèzoll finanzyrt worrè sin.
Neubau im 20. Johrhundert
Im allwäg stygendè Chraftfaarzüügvokeer i dè 1950er Johr isch diè aalt Holzbrugg nimmi gwachsè gsi. Dõrum hèt dört mit dè Brojektyrig von èm Neubau aagfangè. Zu dè selbè Zit isch au dè Neubau vum Chraftwärch Schaffuusè blaant woorè, wo als Ersatz für dè fascht 100 jôhrigè Moserdamm. Für diè vorgsääèni Uffschtauig vum Rhy hèt s è Neugschtaltung vom ganzè Rhyufer bis Büsingè notwendig. Als Zuèbringer vo Neuhuusè hèr isch d Rhyuferschtrõss im Südè vo dè Altschtadt baut worrè. Dank dè neuè Rhyregulyrig durch s Chraftwärch hèt dè Rhy zu jedèrè Johreszit dè glych Pegel. Durch sell hèt mò d Brugg düèfer legè chönnè. D Ingenieur hèn abber i dè Konschtruktion d Vorgaab berücksichtigèt, dass d Brugg bi dè allfälligè Hochrhyschifffaart aaghobbè wörrè cha. Kurz nõchdèm d Brugg in Bedryb gnõ woorè isch, sin d Blään für d Schiffbarmachung vom Hochrhy endgültig uffgää worrè. Alli Vorgängerbruggè sin uff dè Freiè Blatz zuègloffè. Mit èm Neubau hèt mò dè Vokeersfluss gänderet. D Schyfwinkligkeit vo dè Brugg gegè d Strömungsrichtung hèt sich dõdemit uss dè Vpschièbig vom Widderlager am Schaffuuser Ufer um 50 Meter rhyabsi. S Bauwärch isch i dè Johr 1962 bis 1965 baut worrè un hèt 7 Millionè Frankè koschtet.
Diè 102,5 Meter langi Brugg isch als vorgschpannti Staalbedongbrugg baut worrè. Sie wyst drei Öffnungè uff un hèt è Mittelspannwitti vo 61 Meter. In Querrichtig isch èn dreizelligi Hoolkaschtèquerschnitt vorhandè, wo i dè Bruggèmitti 1,28 Meter un übber dè Flusspfyler 1,83 Meter Bauhöchi hèt. Dè Übberbau lyt uff zwei schmalè, schiibèförmigè Pfyler, welli uff Bedongpfôôl stôn, vo bis zu 20 Meter düèf im Flussbett steggèd. Diè grossflächigè Widderlager hèn è Flachgründig. D Faarbaanblattè wyst è Breiti vo 19 Meter uff un deilt sich in drei Faarschtreifè mit insgsamt 13 Meter Breiti un zwei Trottoir mit jewyls 3 Meter Breiti.
Hersilia
D Hersilia isch d Frau vom Romulus gsii und noch erem Tod as Hora vergöttlicht wore.
Bastet
D Bastet, au Bast oder Ubasti, isch än altägyptischi Göttin gsi.
Wäse
Si isch ursprünglig ä Leuewiibli, spöter ä Chatzegöttin gsi, und wie anderi Leuegöttine het si ä beschützendi Rolle gha, vor allem vom Däheim, aber mänggisch isch si au chriegerisch gsi, wie d Sachmet, und wie d Sachmet isch si au es Aug vom Re gsi.
D Grieche hai sä mit ihrere Jagdgöttin Artemis identifiziert.
Quelle (Begriffsklärung)
Quelle hät meereri Bedüdige:
Bastet
Familie
Hüfig het mä von erä as Dochter vom Sunnegott Re dänggt, mänggisch aber au as Dochder vom Amun. Si isch ä Gfährtin vom Ptah gsi und d Mueter vom Leuegott Mihos.
Kult
Ihr Kultzentrum isch z Bubastis gsi, ä Stadt im Niildelta. In erä Nekropole dört het mä Chatzemumie gfunde, wo dr Bastet gopferet worde si. S Fest vo dr Bastet isch eis vo de groose ägyptische Volksfest gsi. Ihri Statue isch us em Tämpel uusedrait und uf ä Boot glade worde, denn het ä Prozessionsfahrt stattgfunde. Dr Herodot, wo z Ägypte umegreist isch, het in dr Euterpe, em zweite Band vo siiner Gschicht, beschriibe wie d Lüt vo überall cho sige, gsunge, Musig gmacht und gopferet haige. Wil au vil Wii drunke worden siig, haig s au Pöbeleie und unzüchdigs Verhalte gä.
Bewegung der Landarbeiter ohne Boden
D' Bewegig fo dä Landarbeitr oni Bodä (uf portugisisch Movimento dos Trabalhadores Rurais Sem Terra), mängisch nenntme si ou Bewegig fodä Landloose (Movimento dos Sem Terra), abgchörzt MST, esch ä Massäbewegig z'Brasilie, wo säch för a radikali Landreform iisezt o zodäm o soziali o politischi Fordrigä schdöut. D'Bewegig hed 1991 dr sognannti Autärnatifi Nobäubriis bercho.
Dr Grong werom d'Bewegig entschdangen esch esch di äxdreem unglichi Landverdeilig z'Brasiliä, wo öppä 10 % for Bevöucherig öppä 80 % fom Land het. Zom Biischbiu ghörä 20 Millionä Hektar Land nor 20 Grossgrungbsitzer, o uf dr angere Siite gits 3,3 Millionä Chliibure wo zämegrächnet ebäsoviu Lang hei. Fodä Bödä, wo Grossgrundbsitzer odr Konzärn ghöra, si öppä d'Heufdi ungnutzt. Hüüfig si si nor "Schbekulazionsobjäkd", das heisst, Schbekulante choufe ds Gländ, oms när tüurer wiiterzvrchoufä.
Zwor isch d Landfraag (questão agrária) z'Brasiliä kes neus Tema, o es hed ir Gschechd scho mereri Landlosebewegigä gä. Di si abr entwädär fom Militär ongärdröckt wordä odr dör Abwanderig fodä Landlosä i Rechdig Amazoniä ufglösd wordä.
Gmäss MST göutä fougndi Groppä as Landloosi:
D' "Vorlöifer" fom MST esch i dä 1970er Jaar em Südä fo Brasiliä entschdange; i dere Ziit hed d'Modärnisierig bewirchd, dass veli "agroinduschdrielli" Großbetriib entschdange si, wo Produkt härgschdeut hei, wo förä Export dänkt gsi si; uf dr angere Siite hei feli Landarbeitr dür di wachsendi Mechanisierig iri Arbet ferloorä. D'Aahänger vom MST repräsentiere sodemit eigendlech d' Verlierer for landwertschafdlechä Modärnisierig in Brasiliä.
Wiu di angerä Organisazione (wos no gid) mit ähnleche Ziil z'wenig revoluzionär i Erschiinig träte si, o med der brasilianischä Regierig z' "konformischdisch" gsi si, si föu (Landarbeiter) zor MST überträtte. MST isch wäg däm zorä wechdigä "gsamtgsöuschafdlech" relewantä sozialä Bewegig z'Brasiliä ufgschdegä, wo d'Absicht verdreit, di gsamti Gsöuschafd z'verändere. Das wot si bewirke mit kollektivä "Akzionsformä" o Löösigä (zom Bischbeu Gnossäschafdä); MST wod au d'Bedütig (Wichdigkeit) for "Arbet" öber d'Bedütig fom sognannte Kapitau hervorhebe; o si kämpfeno för soziali Grächdigkeit o gäg d Diskriminiärig for Frou. Iri Akzionä fougä äm Prinziip for Gwautlosigkeit; si sii derbi motiviert dürä chreschdlech (meischdens katolischä) Gloube. In fäkt, d'Ideaal for Landloosebewegig isch näch bir Befreiigsteologii (Teologia da Libertação).
Ds MST esch formeu gröndäd wörde 1984 ir Schdad Cascavel (im brasilianischä Bundesschdaat Paraná). Da esch möglech worde dank dr Demokratisierig wo denne öppe ufghört het nach 20 Jaar Militärdiktatuur (1964-1985): Wärend dr Regierigsziit fom Presidänt José Sarney hei d Großgrungbsitzr d' Plään fore Landreform sabotiert, midhiuf fo bewaffnetä Milizä (ned ganz zverglichä mid dä kolombianischä Paramilitärs). As Gägäbwegig hei sech di Landloosä mid Hiuf for Chilä (CPT) organisiert.
Sii Iidrock o sini Popularität het sech dr MST vor auäm dür irä konkretä Akzionismus verschaffed. Derzue ghörä fougendi Akdivitäte:
Was o no ghoufe hed, dass dr MST immer wechdiger worden isch, isch gsi, dasses bluetigi Repressionä vom Militär, for Regierig odr ou fo privatä Milize gä hed. 1996 heds zom Biischbeu es Massaker z'Eldorado de Carajás gäh, wo 19 MST-Aktivischde umcho si.
Under dr gägewärtige Regierig fom Luiz Inácio Lula da Silva (einigi MST-Mitglider ghöre zor Partei (Partido dos Trabalhadores) fom Presidänt), sid Schansse förä Bodäreform so gross wi si no niä gsi si ir Fergangäheid. Trotzdäm wiu sechdr MST ned inä politischi Partei verwandlä. Iri jungä o radikalä Füürer löi sech ou ned eifach so ire Aktivismus nä.