cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gustaf Adolf Wanner
Biografii
Vo 1949 bis 1958 isch dr Wanner Konsul vo Dänemark und vo Schwede z Baasel gsi. Finnland het er as Konsul vo 1965 bis zu sim Dood verdräte. 1977 het en d Baasler Johann-Wolfgang-von-Goethe-Stifdig mit em Oberrhiinische Kulturbriis uszäichnet.
Vergil
Dr Vergil (* 15. Oktober 70 v. d. Z. z Andes bi Mantua; † 21. Septämber 19 v. d. Z. z Brindisi), äigentlig Publius Vergilius Maro (noch ere spootantike Schriibwiis au Publius Virgilius Maro oder Virgil), isch näben em Horaz dr bedütendsti römischi Dichder vo dr „Zit vom Augustus“. Si Aeneis gältet as s Nazionalepos vo de Römer.
Vili Daate us em Vergil sinere Biographii si unsicher und basiere uf spootantike und früemiddelalterlige Legände. En Abriss vom Lääbe und Wärk git s Grabepigramm, wo vom Sueton überliiferet isch: (Übersetzig uf Dütsch: Mantua brachte mich hervor, Kalabrien raffte mich hinweg, nun birgt mich / Neapel. Ich besang Weiden, Fluren, Anführer.)
Lääbe
Dr Vergil isch as Soon vom ene Döpfer z Andes bi Mantua in Norditalie uf d Wält cho. Im Joor 53 v. d. Z. isch er uf Rom und het dört Rhetorik, Medizin und Astronomii studiert, het sich aber bald für Filosofii afo intressiere und isch e Zit lang bi de Epikureer um e Siron in dr Nööchi vo Neapel gsi.
D Ekloge oder Bucolica si e Sammlig vo zää Hirtegedicht, wo dr Vergil zwüschen öbbe 43 und 39 v. d. Z. verfasst het. Vo 37 bis 29 het er an de Georgica („Über den Landbau“) gschafft, wo im Maecenas gwidmet si. D Aeneis häig er gschriibe, wil dr Octavian, wo dr Antonius in dr Schlacht bi Actium im Joor 31 gschlaage hatte und vier Joor spööter vom römische Senat dr Ditel „Augustus“ überchoo het, von em en Epos häig welle, wo si Heerschaft wurd rüeme. Dr Vergil isch z Brundisium gstorbe, won er vo Griecheland zruggchoo isch, und het si Aeneis nie fertig gschriibe. Er het welle, ass mä s Manuskript noch sim Dood wurd vernichde, dr Augustus het aber befoole, ass mä s wurd veröffentlige.
Im Middelalter het dr Vergil as der Dichder gulte und as Vorbote vom Christedum. Im Dante sinere seiner Göttlige Komödie isch dr Vergil dr Füerer gsi.
Bis hüte gältet dr Vergil as äine vo de grösste Schriftsteller in dr römische Antike.
Winfried Bertsch
Dr Winfried Bertsch (* 17. Oktoower 1937 in Lichteni im Landkreis Raschti z Bade-Wirttebärg (Ditschlond) isch en Autor, wu sich zum Ziil gsetzt hät, d'oberrhinalemannisch Mundart un Ortsgschicht vun Lichteni z pfläge un mit Bilderli z erhalte.
Lawe
Ufgwagse rund um d alt Schmidd, as Suhn vun dr Schmidd-Haase im Neudoerfl, isch er uf d Schuel in Lichteni un d Berufsschuel in Bihl gange. Speter hät er d' Uusbildung zum technische Zeichner in Heidelbärg gmacht. Er hät als erfolgricher selbständiger Versicherer gschafft und vill Litt in de Region kenneglernt. Dr Winfried Bertsch hät mit sinnre elsässische Frau Jeanne zwei Kinder un zwei Enkelkinder.
Engagement, Bruchtum un Mundart
In dr Region isch dr Bertsch als S’Schmiddhaase Winfried bekannt wore dur sin Engagement fir s draditionäll Bruchtum un fir dr alemannisch Dialäkt, sinne Muettersproch. Er schafft ehreammtli in dr Kontakt-Gruppe Bürger-DOW, wu er uff d'umweltregionale Aspekte vum Chemiewerk von DOW Chemical im elsässische Drösem uf dr ändere Sitte vum Rhin guggt. Bsunders aktiv isch er im Vereinslebe vun dr Stadt. Sitt 1957 hätt er Funktione im mit rund 800 Mitgliider greschte regionale Verein, em Turnverein 1864 Lichteni (do ghert awer äu Tennis, Tischtennis, Film & Foto etc. dezue). Vun 1976 bis 1994 isch er Vorstand gsin un hätt zum Beispiel dr Bau vum große Vereinsheim 1992 mitorganisiert. Sitt dem isch er Ehrevorstand un fiehrt sitt 1977 au dr groß regional Fasnetsumzug an, wu er ins Lawe grüefe hätt.
Association « Alsace, Culture et Patrimoine »
De  Association « Alsace, Culture et Patrimoine » (AACP) isch e Vereinigung wu s Interess un d Kenntnis vu de Elsässische Kultur un em kulturelle Erb vum Alsass fördere will.
Gschicht
Im April 2004 gründet, fiehrt d AACP Konferänze un Exkursione durch. Si isch in de 1 rue Constant Strohl 67000 Strasbourg z finde.
Struktur
De Association het en Verwaltungsrat, us Président: Pierre Bertrand, Viceprésidente: Jacqueline Berthone. Schatzmeister: Christiane Krieger.
Aktione
Sit dr Gründung hät es viele Aktione gäbe. .
Nota
D Association « Alsace, Culture et Patrimoine (AACP) isch nit s gleich wie d Association Culture et Patrimoine d'Alsace“ (ACPA), die ìsch z Kìngerscha gsìì.
Zuzwil
Zuzwil isch dr Naame vo däne bäide Gmeinde in dr Schwiiz:
Heinrich Wilhelm Olbers
Dr Heinrich Wilhelm Matthäus Olbers (* 11. Oktober 1758 z' Arberge bi Breme; † 2. März 1840 z'Breme isch e dytsche Arzt un Astronom gsi.
Er het Methode fer d'Bahnbestimmig vu Himmelskörper entwicklet un het d'Chleiplanete (2) Pallas, (4) Vesta sowie sex Komete entdeckt sowie s'Olbers'sche Paradoxon formuliert.
Lebe
Dr Olbers isch as s'achte vu sechszehn Chinder vum in Arberge wirkende Pastor Johann Georg Olbers uf d'Welt chumme. 1760 isch dr Vadder an dr Bremer Dom beruefe worre un d'Familie isch in die domols Frei Riichsstadt Breme zoge. Dr Olbers het dert s'Pädagogium besuecht, s'Athenäum un ab 1771 s'„Gymnasium Illustre“. 1777 het er an dr Universität Göttingen s'Studium vu dr Medizin ufgnumme. Scho as Schüeler het er sich fer d'Astronomi interessiert. As Zehnjähriger het er fasziniert dr Gross Komet vu 1769 beobachtet. As Student het er zuesätzlich astronomischi Vorläsige ghört. 1779, während eme medizinische Praktikum, het er e Methode fer d'Bahnbestimmig vume Komet usdenkt, wo er während dr Patientenbetreuig dur e Fenster beobachtet het.
1780 het er s'Studium mit ere Dissertation iber s'menschlich Aug abgschlosse. 1781 het er in dr Bremer Sandstross e Arztpraxis eröffnet.
1785 het er d'Dorothea Elisabeth Köhne ghirotet. Si isch scho im druf folgende Johr bi dr Burt vu dr Dochter Doris gstorbe. E baar Johr später het er d'Anna Adelheit Lürssen ghirotet. Mit ihre het er e Suhn (dr später Bremer Senator George Heinrich Olbers (1790 bis 1861)) gha.
Astronomi
Am 1. Jänner 1801 het aber nit e Mitglid vu dr Himmelspolizey, sundern dr Giuseppe Piazzi vu Palermo us dr erst Chleiplanet entdeckt, wo später (1) Ceres daift worre isch. Am 28. März 1802 het no dr Olbers d'(2) Pallas un am 28. März 1807 d'(4) Vesta entdeckt. D'(3) Juno isch am 1. September 1804 vum Harding entdeckt worre.
Spoti Johr
Anno 1806 het dr Olbers dr jung Friedrich Wilhelm Bessel chenneglärt. Er het ihm si mathematischs un astronomischs Talent erchennt un het ihn im Schröter empfohle. Dr Bessel het vier Johre an dr Lilienthaler Sternwarte gschafft un isch aschliessend as Professor fer Astronomi an dr Universität Königsberg gange.
Infolg vu dr napoleonische Chriege isch e grosse Deil vu Norddytschland, frunder au Breme, am Afang vum 19. Johrhundert vu Frankriich annektiert worre. Dr Olbers isch 1811 zum Mitglid vum "Corps législatif", dr gsetzgäbende Versammlig z'Paris, ernennt worre. In dr Folgezitt isch dr Olbers dreimol nooch Paris greist, um s'Département vu dr Wesermündige z'verträtte. Dert het er persönlichi Bekanntschaft mit em Napoléon Bonaparte gmacht.
Noochdem die französisch Herrschaft beendet gsi isch, het dr Olbers 1814 sini astronomische Dätigkeite wiider ufgnumme. In dr folgende Johre het er sex Komete entdeckt, dorunder dr churzperiodisch 13P/Olbers, wo anno 2024 wiiderchehrt.
Anno 1818 isch im Olbers si Dochter, 1820 si zweiti Ehefrau gstorbe. Sälli Verluste hän ihn schwer troffe un er het sich vu sinem Beruefsläbe as Arzt zruckzoge.
Anno 1826 het er s'nooch ihm benennt Olberssche Paradoxon formuliert. Er zeigt dert dr Widerspruch uf, dass es z'Nacht dunkel wird, obwohl bi dr Annahm vum e unendliche Weltruum mit homogen verdeilte Sterne, an jedere Stell vum Himmel e Stern sto müesst. Dr Himmel müesst somit au z'Nacht so hell wie d'Sunne si.
Anno 1840 isch dr Olbers im Alder vu 82 Johre nooch ere schwere Erkrankig z'Breme gstorbe.
Uuszeichnige un Benennige
Fer sini Leistige het er zahlriichi Uszeichnige erhalde, u. a. dr dänisch Dannebrogue-Orde, s'Ritterchrüz vum Guelphe-Orde vum Chönigshus England-Hannover un s'preussisch Ritterchrüz vum Rote-Adler-Orde. Anno 1830, alässlich vu sinere 50jährige Doktorwürdi, het dr Bremer Senat d'Ufstellig vu ere Büste im dertige Rothus beschlosse.
Anno 1920 isch z'Breme d'"Olbers Gesellschaft e. V." mit em Zil gründet worre, d'Astronomi in dr Öffetlichkeit z'verbreite. D'Gsellschaft betribt hüt uf em Glände vu dr Hochschuel Breme s'Olbers-Planetarium un d' Walter-Stein-Sternwarte.
Zue im Olbers sine Ehre isch e Mondkrater un dr Asteroid (1002) Olbersia uf ihn daift worre.
Uf em Hanseatehof z'Breme (zwische dr Lloydpassage, Hanse Carree, C&A) stoht s'Denkmol zue Ehre vum Olbers. Uf dr andere Ecke zue dr Obernstross isch e chleini Plakette im Bode, wo uf d'Spitze vu dr Ansgarichilche hiwiist, wo wäge sinere Form als Vermessigspunkt gnutzt worre isch.
Wäge dr Bedütig vu dr Sternwarte Lilienthal fer dr Carl Friedrich Gauß un d'Landesvermessig, isch uf em letzte 10 DM Schin e Landcharte vu Norddytschland, mit Lilienthal un Bremen als Vermessigspunkte abbildet gsi. Dr Vermessigspunkt fer Bremen isch d'Chilchturmspitze vu dr im Chrieg zerstörte Ansgarichilche gsi, hüt s'Hanse Carrée. D'Spitze isch wäge ihrer Form guet vu dr andere Chilchturmspitze z'underschide gsi. An dr Ecke Obernstross-Ansgariplatz isch e Hiwiisdafele, wo uf dr Punkt dütet, wo ca. 10 Meter entfernt im Gebäudi lit.
Kreis Malvaglia
Dr Chrais Malvaglia (ital. Circolo di Malvaglia) bildet zämme mit dr Chrais Acquarossa un Olivone dr Bezirk Blenio im Kanton Tessin in dr Schwyz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Malvaglia.
Gmaine
Zum Chrais ghere die Gmaine:
Wiler
Dr Naame Wiler stäht für verschiideni Orte in dr Schwiiz:
Condé-Northen
Condé-Northen (lothr. Konchen, ditsch Konden) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Condé-Northen lijt àn dr Stroß vun Saarlouis uf Metz (D 954), rund fìmf Kilometer sìdweschtlich vun Boulay-Moselle. Z Condé-Northen kumme di beide Quallflìss vun dr Nied, d Ditsch Nied (Nied allemande) und d Frànzesch Nied (Nied française) zàmme.
Gschìcht
Condé-Northen ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 787 àls Cundium
Ìm Löif vum 19. und 20. Johrhundert sìn drei Derfel ingmeindet worre: Northen (àm 28. Mai 1804), Pontigny (àm 8. November 1810) und Loutremange (àm 1. Juni 1979). Loutremange ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 825 àls Leuiermingas, 1139: Leotermingis, 1308: Louderdange).
Verwàltung
vun Condé-Northen ìsch. Condé-Northen ghert zem Kommünàlverbànd.
Berg TG
Bèèrg (amtlich Berg) isch e politischi Gmaind im Bezirk Wiifèlde im Kanton Thurgau, Schwiz.
Geografi
Zue de Gmaind ghöred d Ortschafte Berg, Andhausen, Graltshausen, Guntershausen bei Berg und Mauren. D Gmaindsflechi bstoht us 71,4 % landwirtschaftlicher Flechi, 16,9 % Wald, 11,3 % Sidligsflechi und 0,5 % sustiger Flechi.
Gschicht
Bèèrg isch zum erschte Mol gnamset worde im Joor 796 as ad Berga.
Bevölkerig
Quelle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraatail isch 2010 bi 11,6 % gläge.
Religion
58,1 % vo dr Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 27,3 % sind römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi de Nationalrootswaale 2011 hät s da Ergebnis gèè: BDP 4,9 %, CVP 16,5 %, FDP 11,6 %, GLP 4,7 %, GP 4,3 %, SP 5,8 %, SVP 41 %, Sustigi 11,2 %.
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch 2011 bi 2,1 % gläge.
Sprooch un Dialäkt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 2876 Iiwooner 94,1 % Dütsch as Hauptsprooch aagèè, 0,3 % Französisch 0,2 % Italienisch und 5,4 % anderi Sprooche.
De hochalemannisch Dialèkt vo Bèèrg ghöort zum Oschtschwizerisch.
Kreis Olivone
Dr Chrais Olivone (ital. Circolo d'Olivone) bildet zämme mit dr Chrais Acquarossa un Malvaglia dr Bezirk Blenio im Kanton Tessin in dr Schwyz. Dr Sitz vum Chraisamt isch z Blenio.
Gmaine
Syt dr Fusion vu dr fimf ehmolige Gmaine Aquila, Campo, Ghirone, Olivone un Torre anne 2006 umfasst dr Chrais nume no ai Gmai:
Bitcoin
Bitcoin isch e Form vo virtuellem Gäld, wo vum e bis jetz nit idäntifizierte Mänsch oder vun ere Gruppe mit Name Satoshi Nakamoto im Joor 2009 gstarted wore isch. D Gäldäinhäite, d Bitcoins, wärde dezentral im ene Kompiuternetz gschöpft und verwaltet. Das Netzwärk wird us Däilnäämer bildet, wo e Bitcoin-Client usfüere und sich über s Internet mitenander verbinde.
Bitcoins chönne elektronisch zwüsche de Däilnäämer überwiise wärde. Mä bewiist, ass mä Bitcoins het mit eme kryptografische Schlüssel. Jedi Transakzion vo Gäldäinhäite bechunnt e digitali Signatur über und wird in ere öffentlige Daatebank ufzäichnet, wo vom ganze Netzwärk betriibe wird.
Mä cha d Gäldäinhäite an Onläin-Börse gege anderi Wäärige usdusche. D Hälfti vo allne Bitcoin sind im Dezember 2013 vo 927 Persone ghalte worde.
Am 8. Juni 2021 het der Parlamänt vo El Salvador mit de stimme vo der Regierigspartei Neuvas Ideas, das isch d Partei vom Presidänt Nayib Bukele, es Gsetz verabschidet, damit der Bitcoin näbe der offizeille Währig als Zaligsmittel het chönne ygfüert wärde.
Leventina
De Name Leventina bezaichnet:
Nespresso
Nespresso isch e vom Schwiizer Läbensmittelkonzärn Nestlé lanziertes Kafisystem. Nestlé verchouft Kafi, wo in Aluminiumchapsle bortioniert isch; d Chapsle chönne nur in spezielle Kafi- oder Espressomaschine zuebereytät werde, wo die Chapsle driipasse.
Vertribskonzäpt
Dr Fachhandel verchouft d Kafimaschine; d Chapsle sind lange Ziit usschliesslich durch Nespresso diräkt vertriebe worde. Syt em vierte Quartal 2011 git s au kompatibli Chapsle vo andere Aabieter, wo in Supermärt bzw. Handelschette erhäutlich sind. Zum de Absatz vo dr Maschine z fördere, koopriert Nespresso met Unternähme, wo d Marke von ene für ghobeni Qualität solle bürge. Daby variiere die Vertribsmarkepartner vo Land zue Land - nit jedi Marke isch in jedem Land bekannt. So werde alli Gräte, wo z Dütschland aus Krups-Gräte verchouft werde, z Östrrich und in dr Schwiz untet äm Name Turmix verchouft. Wiitere bekannti Partner im düütschsprachige Beriich sind De’Longhi, Miele, Siemens und in dr Schwiiz Choenige. Ehmalegi Vertribspartner sind Alessi, Saeco und Jura.
Museum Münstertal
S Museum Minschterdal (dt. Museum Münstertal) isch e Museum im Rothuus vu dr Schwarzwälder Gmai Minschterdal, wu d Bärgböu-, Forscht- un Sidligsgschicht vum glychnamige Dal zaigt.
Gschicht
S 1980 grindet Waldmuseum isch im Friejohr 2015 unter em neie Name „Museum Münstertal – Museum für Bergbau-, Forst-, Siedlungs- und Heimatgeschichte des Münstertals“ im Rothuus Minschterdal nei ufgmacht wore mit eme Bstand, wu dur d Heimatinitiative Münstertal e.V., dr Burgerschaft un dr Gmai zämegstellt woren isch. Schwärpinkt vum Mueseum sin d Fälder Forschtgschicht, Bärgböugschicht, Volkskund un d Haimet- un Sidligsgschicht vum Minschterdal.
Thematik
S Museum informiert mit ere thematische Duuruusstellig iber haimischi Dierarte, zaigt Gschiir vu dr Wald- un Forschtarbet un dokumentiert, wie traditionäll s Holz verschafft un bruucht het. Dargstellt wären ai historischi Waldgwäärb wie zem Byschpel d Glasbleserei im Minschterdal. Au di Johrdöusert alt Bärgböugschicht wird an vyl Exponat zur Bärgbäutradition bschribe. E bsunder Exponat haißt im Volksmund „Schue vum Deilfelsgrund“, e Schue, wu uf s spot 14. Johrhundert datiert isch un zue dr eltschte Bärgmannsschue vu Dytschland ghert. Zaigt wäre au d Sidligsgschicht vum Minschterdal un Fund us dr untergangene Bärgböustadt Minschter im Minschterdal. E ander bsunder Exponat isch dr sognännt „Trudpertsschlissel“, e Diire- oder Droogschlissel us dr Merowingerzyt.
Sunderuusstellige
Im Wägsel wäre Sunderuusstellige aabote, zem Byschple zue Natur, Chunscht, Gwäärb un Traditione vum Minschterdal.
Museumspedagogik
D Museumspädagogik vum Museum Minschterdal basiert uf dr Vermittlig vu umwält- un forschtgschichtligem Wisse fir alli Alters- un Bsuechergruppe. Doderby wäre au interaktivi Elemänt bruucht wie ne Gruebedelifon, Soundmodul, 3D-Film, e Museums-App un e interaktive Waldlehrpfad.
dr Verain hinter em Museum
S Museum wird ehrenamtli dur d Heimatinitiative Münstertal e.V. [HiM] ufböue un gfiert. Dr yydrait gmainnitzig Verain HiM forscht zue dr Gschicht vu dr Gmai Minschterdal im Schwarzwald un setz si yy fir Erhalt un d Vermittlig vu regional- un haimetgschichtligem Wisse mit Schwärpunkt uf dr historische Bärgböu- un Forstgschicht. Är het au s Zyl, Chlai-, Natur- un Bodedänkmeler vum Minschterdal as lokal Kulturguet z pfläge, z schitze un z erhalte.
Serravalle
Serravalle (dütsch: Tal-Engi) isch i italienischsproochige Gebiet de Name vo däne Ort, wo alli im ene enge Tal liged:
i de Schwiz
z Italie
z San Marino
Integralrechnung
D Integralrechnig isch en Beschtandteil von dr mathematische Analysis. Es gaht drum, Fläche, wo mit dr Geometrie nit berechebar sind, z berechne. Mit dem sog. beschtimmte Integral chamme denn au Ruuminhalte, Oberfläche, Schwerpunkte usw. berechne.
Als Biischpiel sölli do d Flächi vom ene Parabel-Flächeschtück diene. Das Schtück wird im Funktions-Diagramm obe durch ne exponentiell schtiigendi Funktions-Kurve begrenzt; die andere Siite (z. B. en Teil von dr x-Achse) sind einfachi Gradine. Me luegt am beschte z'erscht en linear schtiigendi Funktionsgrade im 45-Grad-Winkel an. Wenn me dort es Flächeschtück vom Punkt 0 uus drunter legt, so berechnet's sich geometrisch ganz einfach durch d Quadratformel geteilt durch 2: F = 1/2 b² (b für Breiti, wo in dem Fall natürlich gleich Höhi isch)
Bim Parabel-Flächeschtück isch's Vorgehe so, dass in das Schtück z'erscht mal einigi Süüle (Balke) iiträgt werde, damit sii s gliichmässig uusfülle (gliichi Breiti vo de Süüle). Dodermit ergitt sich, dass obe bii dr Parabel-Kurve Fläche-Schtück vo unterschiedlicher Grösseordnig (nach obe grösser werdend) frei bliibe. Wenn me die Süüle nun alli (immer no mit gliicher Breiti) schmäler macht, so wird d Flächi vo de frei bliibende Schtück immer chliiner, je schmäler die Süüle werded. Bii unendlich schmale Süüle verschmelze sii mit dr Funktionskurve zu dr Flächi vom Parabelschtück.
Wenn me Süüle ins Flächschtück von dr erwähnte linear schtiigende Funktion iizeichnet, chamme sehr einfach bewiise, dass sii, unendlich verchliineret, zu dr erwähnte Formel 1/2 b² füehre. Die Formel isch fürs Parabel-Schtück allerdings öppis schwieriger herzleite. Durch s Prinzip von dr vollschtändige Induktion von ere geometrische Folg chunnt me dört aber (explizit hergleitet im Buech von dr Literaturangab) uuf d Formel F = 1/3 b³
Wenn mir für b zum Biischpiel 2 uuf dr x-Achse iisetze, denn ergibt sich für F vom Parabel-Schtück 0 bis 2 (uuf dr x-Achse) 1/3 2³ = 2 2/3
D Integral-Formel für die Rechnig do isch:  (wobii x² für d Parabel-Gliichig y = x² schtoht)
Literatur
Lambacher/Schweizer et al.: Analysis
Nofretete
mini|E Büste vo dr Nofretete, Egüptischi Abdäilig im Nöije Museum Berlin D Nofretete (Ussprooch: []) (in andere Sprooche mäistens „Nefertiti“, egüptisch Nfr.t-jy.tj, ursprüngligi Ussprooch öbbe Nafteta ) isch d Hauptfrau vom Köönig (Farao) Echnaton (Amenophis IV.) gsi und het im 14. Joorhundert v. d. Z. gläbt. si isch hüte bekannt wäge ere Büste us Chalchstäi und Gips, wo noch dr Undergang vo dr DDR im Egüptische Museum im Nöije Museum uf dr Museumsinsle z Berlin usgstellt wird. Am Ändi vom Zwäite Wältchrieg isch d Büste im Salzbärgwärk Merkers versteckt worde, wo amerikanischi Drubbe si gfunde häi
Iire Naame und Diddel
Dr Naame Neferet-iti bedütet „Die Schööni isch choo“ und wird vom 5. Regierigsjoor vom Echnaton mit em Biinaame Nefer-neferu-Aton („Schöön si d Schöönhäite vom Aton“) in äinere Kartusche gschriibe. Iire Diddel isch die „Groossi köönigligi Frau“ und „Herrin vo de Bäide Länder“. Im Graab vom Echnaton isch si as „Herin vo Oober- und Underegüpte“ daargstellt. Es git Teggst wo si au dr Diddel „Grooss an Gunst“ und uf eme Uschebti as „Fürstin und Groossi im Balast“ het.
Iiri Häärkumft
Über d Chindhäit vo dr Nofretete und über iiri Abstammig wäiss mä nüt sicher. Mä het emol dänggt, ass si villicht us em Usland choo sig, aber hützudags si die mäiste Egüptolooge dr Aasicht, ass si us dr egüptische Ooberschicht wurd stamme.
D Hüroot mit em Amenofis IV.
Wenn si ghüroote häi, waiss mä nid. D Nofretete het im Ganze säggs Döchder gha. In de erste Regierigsjoor si d Meritaton und d Maketaton uf d Wält choo. Die dritt Dochder d Anchesenpaaton, wo spööter dr Tutanchamun ghürootet het, isch um s Joor 7 geboore und isch die letschti Brinzässin, wo no z Thebe daargstellt wird. Bis zum zwölfte Regierigsjoor het d Nofretete no d Neferneferuaton, d Neferneferure und d Setepenre uf d Wält brocht. Vo Söön isch nüt bekannt. D Nofretete und dr Echnaton si s erste Königsbaar, wo si Brivaatlääbe in dr Öffentligkäit het lo abbilde.
Ulrich Bräker
Ulrich Bräker oder Näppis-Ueli, bikannt au as Der arme Mann vom Tockenburg (* 22. Dezember 1735 z Wattwil; † 1798 z Wattwil, begrabe am 11. September 1798) isch e Schwizer Schriftsteller gsii.
Nofretete
D Hüroot mit em Amenofis IV.
Noch em vierte Regierigsjoor het dr Amenophis IV. dr Naame Echnaton afo bruuche. D Nofretete het e Zuesatz zu iirem Naame überchoo „Dr Vollkommensti isch dr Aton“ und het sich eso ganz hinder dr nöi Aton-Kult gstellt. In dere Zit isch die ganz Familie uf Achet-Aton züüglet.
Ulrich Bräker
De Ulrich Bräker isch 1735 as e Soo vomene aifache Buur bi Wattwil im Ghöft Näppis im Toggeborg uf d Welt cho. Sini Famili isch ane 1741 uf Chrinou zoge und hett dai im Dreischlatt gwonnt. Nochdem sin Vatter völlig verarmt gsii isch, isch d Famili 1754 zrogg uf Wattwil und de Ueli het sini Juget as Buurechnecht und Salpetersüüder verbrocht. Im Joor 1756 het er sich as Söldner för proissischi Chriegsdienst verdinge loo, isch den aber wäred de Schlacht vo Lobositz z Böhmen desertiert und wider ham is fridlichi Toggeborg zoge. Denn hetter ghürote und vill Gööfli ghaa. Gschafft hetter as Bauwelefergger (Garnhändler).
Nofretete
D Hüroot mit em Amenofis IV.
Iire Maa het si zun ere Mitregäntin gmacht mit ere blaue Chroone. Sie wird au as Füerere im Chrieg daargstellt und bi andere Handlige, wo sust nume dr König elläi gmacht het.
Ulrich Bräker
Er het glernt lese und schriibe und denn aagfange e Tagibuech füere. De Wattwiler Schuelmaister Johann Ludwig Ambühl het em Bräker sini literarischi Fähigkaite entdeckt und hetem d Möglichkait ggee im «Brieftasche aus den Alpen» ersti Tegschte zveröffentliche. Bikannt wore isch der denn hauptsächli mit sim Bricht öber sin halbjährige Dienst i der Armee vom Fridrich em Grosse und mit sinere Autobiografi «Lebensgeschichte und Natürliche Ebenteuer des Armen Mannes im Tockenburg». D Bedütig vom Bräker lit voralem do drii, as er us de Unterschicht stammt.
Nofretete
D Hüroot mit em Amenofis IV.
Es git sogar e Theorii, ass si dr Echnaton überläbt und e Zitli as Farao under em Naame Semenchkare gherscht het.
Ulrich Bräker
Em Ulrich Bräker sin Nochlass werd ide Kantoosbibliothegg Sanggale (Vadiana) und im Staatsarchiv vom Kantoo Sanggale ufbewaart.
Nofretete
D Hüroot mit em Amenofis IV.
Wenn und wo d Nofretete gstotbe isch, wäiss mä nid.
Liddratuur
(chronologisch sortiert)
Landkreis Donau-Ries
Der Landchrais Donau-Ries isch e Landchrais z Bayre. Är isch dr nèèrdligschd Landchrais im Regierigsbezirk Schwaabe.
Er gränzd im Noorde an dr Landchrais Ansbach ùn dr Landchrais Weißeburg-Gunzehause, im Noordoschde an dr Landchrais Eichstätt, im Oschde an dr Landchrais Neuburg-Schrobehause ùn im Siide an dr Landchrais Aichach-Friedberg, dr Landchrais Augschburg ùn dr Landchrais Dillenge. Im Weschde gränzd er an Baade-Wiirdebäärg, an dr Landchrais Hoedne ùn dr Oschtalbchrais.
Schded und Gmaine
Zem Landchrais Donau-Ries ghèère siibe Schded, zwee Määrd, 35 Gmaine ùn drèi gmaifreii Bied.
Königreich Neapel
S Königriich Neapel isch en Schtaat in Süditalie gsi, wo 1302 dur Teilig vom Königriich Sizilie entschtande und 1816 im Königriich vo bäide Sizilie ufgange isch.
S alte Königriich Sizilie, wo us Gebiät in Süditalie und uf dr Insle Sizilie beschtande het, isch ufteilt worde in es Königriich Sizilie uf dr Insle, au Trinakria oder Regnum Siciliae ultra Pharum gnännt, mit de Hauptschtadt Palermo, und es Königriich Sizilie uf em Feschtland, au Regnum Siciliae citra Pharum gnännt, mit de Hauptschtadt Neapel. D Monarche vo de zwöi entstandene Königriich hend sich wiiterhin bäidi König vo Sizilie gnännt. De Begriff „Königriich Neapel“ isch en modärni Umschrybig für s feschtländischi Königriich.
Neapel im Königriich Sizilie
1140 hend Normanne d Schtadt und s Herzogtum Neapel eroberet und hends i s 1130 vom Roger II. errichteti Königriich Sizilie ygliederet. Dur d Hürat vo dr Erbtochter vom Roger II., de Konstanze, mit em Staufer Heinrich VI. (1186) isch d Insle Sizilie und Süditalie mit Neapel als Königriich Sizilie uf d Staufer überegange.
Nach em Tod vom König Konrad IV., em Sohn vom Kaiser Friedrich II., het de Papscht de Karl I. vo Anjou, en Sohn vom französische König Ludwig VIII., mit em Königriich Sizilie belähnt, wo damals us Gebiät uf dem Feschtland und dr Insle beschtande het. Am 6. Jänner 1266 isch er in Rom zum König Karl I. vo Sizilie gchrönt worde. I de Schlacht bi Benevent het de Karl am 26. Februar 1266 de Manfred vo Sizilie gschlage. De Manfred isch i de Schlacht tötet worde. Mit em Tod vom Manfred isch d Herrschaft vo de Staufer z Italie zämebroche. De Karl het s gsamte damaligi Königriich Sizilie fascht ohni Widerschtand erobere chönne. E Versuech vom Konradin, s Königriich für d Stoufer zruggzgwünne isch am 23. Auguscht 1268 i de Schlacht bi Tagliacozzo gändet. De Konradin isch nach d Schlacht gfangegnoo und am 29. Oktober 1268 z Neapel higrichtet worde.
Conthil
Conthil (ditsch Conthil) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Conthil lijt àn dr Petite Seille ìm Saulnois, rund 43 Kilometer sìdeschtlich vun Metz, 24 Kilometer sìdweschtlich vun Saint-Avold und fìmf Kilometer sìdlich vun Morhange zwìsche dr Nochbergmeine Zarbeling ìm Oschte und Riche ìm Weschte, uf re Heche zwìsche 219 und 320 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Conthil ìsch zum erschte Mol gnannt worre ìm 9. Johrhundert.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert. Zitter 1960 ghert àui no s Derfel Lidrequin (1871-1918 Linderchen) züe Conthil.
Verwàltung
vun Conthil ìsch. Conthil ghert zem Kommünàlverbànd.
Michail Alexandrowitsch Bakunin
Dr Michail Alexandrowitsch Bakunin (🇷🇺, wiss. Transliteration Michail Aleksandrovič Bakunin; * 18. Maijul./30. Maigreg. 1814 in Prjamuchino, Oblast Twer; † 1. Juli 1876 z Bärn) isch e russische Revoluzionäär und Anarchist gsi. Er gältet as äine vo de iiflussriichste Dänker, Aktiviste und Organisatore vo dr anarchistische Beweegig.
Dr Bakunin isch von ere alte russische Adelsfamilie cho. Er isch Artilleriioffizier und Mathematikleerer gsi. Won er in Westöiropa gsi isch, het er e Hufe revoluzionääri Persönligkäite kennegleert, isch 1848 an de Revolte z Bariis und Prag drbii gsi und 1849 an isch er en Aafüerer z Dresde gsi. Dr Ufstand im Mai dörte isch zämmegschlaage worde und mä het dr Bakunin festgnoo und interniert. Er isch acht Joor lang im Gfängnis gsi und no vier Joor lang in dr sibirische Verbannig, bis es em glungen isch, z flüchde. Er isch denn vor allem z Pole, wo zu sällere Zit verstücklet gsi isch,  und im nöigründete Königriich Italie aktiv gsi.
Dr Bakunin het d Idee vom kollektivistische Anarchismus entwigglet. In dr Internazionale Arbäiterassoziazioon isch er d Hauptfigur vo de Antiautoritääre gsi und in Komflikt cho mit em Generalrootmitgliid Karl Marx, was zur Spaltig vo dr Internazionale gfüert het und gliichzitig zur Drennig vo dr anarchistische Beweegig vo de Kommuniste und dr Sozialdemokratii.
Mooswald (Freiburg)
Mooswald isch e Stadtdeil im Weschte vu Friburg im Brisgau, wo us dr beide Stadtbezirke Mooswald-Wescht (521) und Mooswald-Oscht (522) bestoht.
D'Nordoschtgrenze bildet dr Stadtdeil Brüehl mit Fluegplatz, Universitäts-Campus fer Agwendeti Wissenschafte un em Gelände vu dr Friburger Mess. Im Nordweschte grenz Mooswald an Landwasser, im Südweschte an Betzehüse mit em Seepark und im Oschte an dr Stadtteil Stüehlinger. D'Grenze zue Brüehl bildet s'Gleis vu dr Brisacher Bahn, zue Landwasser d'Westrandstross (wo abschnittswiis uf Friburger Partnerstädt daift isch) un zum Stüehlinger d'Gleiser vu dr Güeterbahn.
Dr Namme vum Stadtdeil isch vum glichnammige Wald abgleitet, wo er dragrenzt.
Gschichte
Anno 1932 beschliesst dr Stadtrot vu Friburg dr Bau vu ere Vorstadtsidlig am domolige Weschtrand vu dr Stadt am Mooswald uf ehemoliger Betzehüsemer Gemarkig, noochdem d'Richsregierig anno 1931 wäge dr hoche Arbetslosigkeit grösseri Beschäftigungsprogramme initiiert het. D'Hüser sin zum grosse Deil in gegesitiger Eigearbet vu dr Sidler sälber baut worre un hän deno in Erbbau kauft werre känne.
Nooch 1933 ischs Projekt as Nationalsozialistisches Siedlungswerk furtgsetzt worre. Anno 1934 wird e Sidlerbund gründet. Die schlichte Hüser hän im Afang (bis am End vu dr 1930er Johre) weder Strom noch Gas noch e Aschluss an d'Abwasser-Kanalisation gha. D'Wasserversorgig isch z'erscht durch Pumpbrunne uf dr Grundstücker erfolgt. Grossi Gärte hän e witgehendi Selbstversorgig mit Herdepfel un Gmües ermöglicht un au Kleidierzucht erlaubt. Anno 1938 wird die katholische Kilche Heiligi Familie baut. Bim Luftagriff uf Friburg im November 1944 wird dr Stadtdeil zue 80 % zerstört.
Norden
Norda isch vo übarall uf da Erde dia Richtung, in dera da Nordpol liit. O uf da andra Planeta vo üsam Sunnasyschtem gits dia Himmelsrichtung Norden, o döt isch se jedsmol uf an definierta Nordpol grichtet.
D Nadl vo nam Kompass isch magnetisch und zoagt imma uf n magnetischa Nordpol, wo net gnau mit m geographischa Nordpol zämschtimmt. In Mitteleuropa langt so an Kompass aba zum sich ungefähr z orientiera. In da Fachschproch hoasst da Untaschiid zwüscha deana zwoa Pole „Deklination“. Zum dia Deklination gnau uszreachna gits zum oana Agaba uf topographischa Karta oda aba ma nimmt spezielle Karta zum Magnetfeld (Isoklinen-Karten). Bis uf Karta vom Polargebiet weren alle Landkarta als Rahmenkarten so zoachnet, dass Norda imma am obara Blattrand isch. Wird amol a Karta andasch usgrichtet, sött ma des irgendwo durch a Windrose azoaga.
Im gröschta Toal vo Westeuropa und Mitteleuropa kummt da Wind fasch imma us m Norda.
In China schtoht da Erdzweig Maus bzw. Ratte und im Feng Shui s Trigramm „Wasser“ symbolisch für Norden.
Mooswald (Freiburg)
Gschichte
Nooch em End vum Zweite Weltkrieg isch fer d'Iwohner vu Mooswald e ständigs Thema d'Erhaltig vum westlich glägene Mooswald, wo aber durch d'Usdähnig vu dr Stadt nooch Weschte (bispilswiis Rodige zum Bau vum Stadtdeil Landwasser) immer meh in Mitleideschaft zoge worre isch.
Baute un Irichtige
Im Stadtdeil git's zwei Kilche, Heiligi Familie (katholisch) un d'Markuskilche (evangelisch). Ferner befindet sich dr Jüdisch Fridhof vu Friburg dert. Schuele im Stadtdeil sin d'Paul-Hindemith-Grundschuel, d'Wentzinger-Schuele (Realschuel un Gymnasium) sowie d'Mooswaldschuel, hüt e Schuel fer Erziegigshilf. Erholigsmöglichkeite biete die weschtliche Mooswälder un dr im Südweschte gläge Seepark im Stadtteil Betzehüse. S'gröscht Hallebad vu Friburg. s'Weschtbad, ghört zwar zue Betzehüse, lit aber am Mooswälder Ufer vum Flückiger See un isch numme vu Mooswald us erreichbar.
Verkehr
Keini vu dr vier Friburger Stadtbahnlinie fahrt dr Stadtdeil a. D'Brisgau-S-Bahn Friburg–(Alt-)Brisach bedient dr Stadtdeil mit dr Haltestelle Neue Messe/Universität. Hauptverkehrsstross isch d'Elsässerstross, uf wellere au dr Liniebus 10 vu dr Friburger Verkehrs AG (VAG) verkehrt. Vierspurigi Strosse im Weschte (Paduaallee) un im Oschte (Berliner Allee) mache dr Stadtdeil fer Kraftfahrzüge licht erreichbar.
Grossisrael
Grossisrael (hebräisch: ארץ ישראל השלמה, Eretz Israel HaSchlema „Vollständigs Land Israel“, under de Befürworter sälber vilmol nume „Eretz Israel“) isch e politischi Forderig vo jüdische, vereinzelt au vo christliche Gruppierige in und usserhalb vo Israel. S Gebiet vo Grossisrael würd, je noch dr Wältaaschauig, nume Israel und die palestinensische Gebiet westlig vom Jordan umfasse, oder au no Teil vo dä Länder Libanon, Syrie und Ägypte, was de Iflussberich vom jüdische Staat enorm würd usdehne.
Die Ideologii sorgt vor allem in arabische und muslimische Länder für verschideni Verschwörigstheorie.
D Entwicklig vor und nach de Gründig vom Staat Israel
Dr revisionistischi Zionismus, wo i de 1920er Jahr as Strömig innerhalb vo de zionistische Bewegig entstande isch, hät e Errichtig vom ene jüdische Staat uf de Gebiet vom historische Königrich Israel gfordert. Im Juni 1948 isch die revisionistisch-zionistischi Cherut-Partei, wo spöter i de Likud-Partei ufgange isch, gründet worde und hät das Gebiet beidsits vom Jordan au nach de Gründig vom Staat Israel als „die jüdischi Heimstätte“, wo ei „historischs und geographischs Ganzes“ bildet, beasprucht. Bis zum Juni 1967 isch d Cherut die einzigi politischi Partei in Israel gsi, wo die Haltig verträte hät. Mit de israelische Eroberige im Sechstagekrieg im Juni 1967 hät d Grossisrael-Idee Zuespruch au usserhalb vom rechts-nationalistisch und nationalreligiöse Lager übercho. Im August 1967 isch d Großisrael-Bewegig gründet worde, wo de Aschluss vo de eroberte Gebiet as Muetterland gfordert hät. I de Wahle vo 1969 sind mehreri vo ihrne Mitglider is israelische Parlament, d Knesset, gwählt worde. Spöter het d Gusch Emunim-Bewegig d Großisrael-Bewegig abglöst.
D Forderige vo de säkulare Parteie und Gruppierige, wo es Großisrael befürworte, beschränke sich hüt i de Regel uf die palestinensische Gebiet, wo vo Israel im Juni 1967 erobert worde si. D Likud-Wahlplattform für d Knessetwahle vo 1977, wo de Likud erschtmols ad Macht brocht händ, enthaltet s Verspreche, dass es „zwische em Meer und em Jordan kei anderi Souveränität wird gebe als die israelischi“. Im Herbscht 2008 hät de damaligi israelischi Premierminister Ehud Olmert, es ehemaligs Mitglid vo de revisionistisch-zionistische Betar Jugendorganisation, internationali Schlagzeile gmacht, won er de „Traum von em Groß-Israel“ für tot erklärt hät.
Gebietsasprüch
D Gebietsasprüch sind im Lauf vo de Gschicht underschidlich gsi. So hät es Afangs no Gebietsasprüch uf Jordanie gäh, wo aber nume vo dr rewisionistische Herut-Bardei understützt worde si. Sone Grossisrael würd ä Flächi vo ca. 100.428 km² haa, öbbe fümfmol sovil wie dr hütig Staat Israel. Noch em Säggsdaagchrieg häi sich die mäiste Fordrige uf d Gebiet beschränggt, wo im Chrieg bsetzt worde si. Aber scho denn isch s de mäiste klaar gsi, ass d Sinaihalbinsle, wo historisch nid zu Eretz Israel ghöört, im Fall vom ene Friide mit Egüpte zrugggee wurd, was dr rewisionistisch Brömieeminister Menachem Begin im Camp-David-Abkomme 1982 gmacht het. Au dr Gasasträife stoot historisch Egüpte grad so nooch wie Israel. Wo denn dr Ariel Scharon 2005 alli jüdische Siidler us em Gasasträife verdriibe und die letschte israelische Drubbe abzooge het, het en das politisch vil kostet, weniger wil d Lüt nid uf historischi Gebiet häi welle verzichde, sondern eender wil si Angst vor Aagriff über d Gränze äwägg ghaa häi, was denn au, in Gränze, bassiert isch. Au dr Aaspruch uf d Golanhööchine wird weniger historisch-ideologisch und mee sicherhäispolitisch begründet. S Westjordanland hingeege und vor allem Jerusalem isch s Härzstück vo jedere Groossisraelbeweegig. Dört häi sich d Israelite vor drei Joorduusige niidergloo, wo si in Kanaan sässhaft worde si, und vo dört us häi si denn d Küstenebeni und Galiläa eroberet. Käi Befürworter vo dr Groossisraelidee wurd dorum uf das Gebiet verzichde.
Trans GR
Trans (rätoromanisch Traun) isch e Dorf i de politische Gmaind Domläschg im Kanton Graubünde, wo zur Region Viamala ghört.
Gschicht
Zum erschte Mool erwäänt wird Trans in de Mitti vum 12. Joorhundert als Hof ad Tranne. 1527 sin d Herrschaftsrächt ussgchauft worde. Trans isch reformiert, het aber bis zum Aafang vum 18. Joorhundert e katholischi Minderheit gha, wo deno nooch Ussenandersetzige de Ort verlo het. D Strooss in s Tal isch 1922 fertigstellt worde. En grosse Yyschnitt het es 1944 gee, wo de Ort vumene Brand zerstört worde isch, un als Streusiidlig wyder uffbaut worde isch. D Landwirtschaft isch bis hüt de wichtigscht Erwerb.
Uf de 1. Januar 2009 hät Trans zämme mit Feldis, Scheid un Tumegl/Tomils zur Gmeind Tomils fusioniert. Syt em 1. Januar 2015 ghört Tomils zämme mit Almens, Paspels, Pratval und Rodels zur neue Gmeind Domleschg, isch also e Frakzion vo Domleschg.
Bevölcherig
Ursprüngli isch z Trans Sutselvisch, e Mundart vum Rätoromanische, gschwätzt worde. Syt 1950 isch es aber nümmi d Mehrheitssprooch un 1980 sin 11 vo de 20 Romanischsproochige z Trans über 65 Joor alt gsi. En wichtige Grund defür isch di starchi Zuewandrig vo Dütschsproochige gsi, bsunders ab 1910 hen nämli vili Manne vo Trans dütschsproochigi Fraue ghürotet. Glychzitig sin di yyheimische Fraue ussgwandert. Usserdäm het es syt em Dorfbrand vo 1944 kei Gasse mee gee, wo d Chinder hätte chönne Romanisch lehre. Ab de 1970er isch bekannt, dass d Jugend kei Romanisch mee verstande het. In de Schuel isch nooch de 1890er kei Romanisch mee unterrichtet worde, ersch ab 1934 sin wiider e paar Stund in de Wuch uff Romanisch unterrichtet worde. Wo 1972 d Schuel vo Trans gschlosse worde isch, un d Chinder uff Tomils in d Schuel sin, het au des uffghört.
Sehenswürdigkeite
Di reformierti Dorfchilch vo Trans stoot unter Denkmoolschutz.
Pluto
Dr Pluto isch e Zwergplanet am innere Rand vum Kuipergürtel im ussere Sunnesystem, wo mit em öppe halb so grosse Charon un vier chleinere Mönd e himmelsmechanisch interessants Mehfachsystem bildet. Dr Charon isch drbi so gross, dass dr Pluto un dr Charon sich gegesidig immer die gliich Side zeige, also e dopplet bundeni Hantelrotation hän. S"Massezentrum vum System lit debi usserhalb vum Pluto. Sällewäg bilde dr Pluto un dr Charon eigetlich e Doppelzwergplanetesystem.
Dr Pluto isch dr Namenspatron fier d'Zwergplaneteunderklasse vu dr Plutoide. Säll sin Zwergplanete, wo wie dr Pluto jensits vu dr Neptunbahn um d'Sunne laufe.
Daift isch s'Objekt uf dr Pluto, dr römisch Gott vu dr Underwelt. S'Zeiche vum Zwergplanet isch oder.
Entzug vum Planetestatus
Bis zum 24. August 2006 het dr Pluto als usserschte un chleinschte bekannte Planet vum Sunnesystem gulte, het aber no uffere Dagig vu dr Internationale Astronomische Union z'Prag sälle Status verlore. D'Entdeckig vu immer meh Objekte in sinere Grösseornig het nämli e exakti Defintion vum Begriff Planet notwendig erschine lo. Während im ursprüngliche Entwurf vu dr Definition dr Pluto si Planetestatus behalde hätt, isch säller no noch usgibiger Diskussion ufgrund ere z'erwartende Planeteinflation so abgänderet worre, dass dr Pluto si Status as Planet verlore het.
Usserdem isch dr Pluto e zimlig chleis Objekt. Het mer ihn bis sinere Entdeckig noch fier vermeintlichi Bahnstörige vum Neptun verantworlich gmacht, wo e Planetemasse grösser wie sälli vu dr Erde as Erklärig erforderet het, isch dr maximal möglich Durchmesser bi spätere Messige z. B. bi Sternbedeckige immer witter gschrumpft: Vu 14000 km am Afang 1930 bis 6000 km um 1970. Nooch dr Entdeckig vum grosse Mond Charon 1978 isch dr Durchmesser no uf Erdmondgrössi vu guet 3500 km abigesetzt worre un bi dr gegesitige Bedeckige vum Pluto un Charon anno 1990 isch dr aktuell gültig Wert vu 2200 km gmesse worre. Spötter hän scho e Trendlinie bildet uns Johr bestimmt, wo dr Pluto no ganz verschwunde wär. Näbenem Erdmond sin sechs witteri Mönd im Sunnesystem grösser wie dr Pluto.
Usserdem sind in dr ledschte Johre immer meh Asteroide usserhalb vu dr Bahn vum Neptun entdeckt worre, wo in dr gliche Grösseornig vum Pluto liige. Des sin möglicherwiis Dutzendi vu Objekte, wo mer nit scharf zwische Planet und Planetoid abgrenze cha.
Dr middlerwil uf Eris daift Zwergplanet isch no dr eigetlich Zankepfel under dr Astronome worre, wil d'Eris grösser wie dr Pluto isch un demit, wenn dr Pluto als Planet gilte sott, ebefalls e Planet si müesst.
Noch e wittere Grund fier dr Entzug vum Planetestatus chännt au dr ehemolig Spitznamme vu dr Eris gsi si, wo uf e Fernsehserieheldi (Xena) glutet het. Mer het wohl nit z'Unrecht e Kommerzialisierig vu Planetenämme befürchtet, un mit ere enge Definition sälle Tendenze e wirksame Rigel vorgschobe. Säller Zwergplanet isch ime subtile Humor vu dr IAU nooch em Entzug vum Planetestatus vum Pluto offziell Eris daift worre, wil säller Namme fer die grichisch Götti vu Zwitracht un Zank stoht, wo dr Zankepfl under dr andere Götter gworfe het, un d'Entdeckig vum Himmelskörper Eris ebe säll under dr Astronome verursacht het.
Zionismus
Zionismus isch d Bezeichnig für die modärni Ideologii und politischi Bewegig, wo zum Zill gha het, e jüdische Schtaat z Paläschtina z errichde und dä Staat as Heimet für alli Jude z bewahre. Ihre Name isch vom Bärg Zion z Jerusalem abgleitet. Si fuesst uf de Verheissige vom Tanach und isch dur die nationalstaatliche Ideä vom 19. Jahrhundert agfüürt worde. As Ideologii ghört der Zionismus zu de Nationalisme, as Bewegig isch es e Nationalbewegig.
Der Begriff Zionismus isch 1890 vom Nathan Birnbaum prägt worde, aber der wichtigsti Maa vom früehe politische Zionismus isch der Theodor Herzl gsi, wo 1897 der erscht Zionistekongress z Basel iberufe het as Reaktion uf der Antisemitismus, wo immer rabiater worden isch in vile europäische Länder. Im Name vom Zionismus si Jude vor allem us Osteuropa uf Paleschtina gange und hai dört afo jüdischi Institutione errichte. Der Schtaat Israel isch aber erscht noch em Holocaust im Mai 1948 gründet wore. Hützudags gsehn sich die meiste israelische Jude als Zioniste, wo d Aliah (Iiwanderig) vo alle Jude uf Israel befürworte. Es git aber au e postzionischtischi Bewegig, wo nid unbedütend isch und d Israelisierig vom Staat Israel der Iiwanderig vo Jude us dr Diaspora vorzieht.
Antike
Exilierti Jude hai sit em Undergang vom Nordriich Israel (722 BCE) und vom Südriich Juda (586 v. Chr.) Gmeinde usserhalb vom Kärnland Israel, in dr Diaspora (hebr. galuth) bildet. Ihri Hoffnig uf Zion zruggzgoh und en eignigs Gmeinwäse z Israel ufzbaue, isch vo de Prophete gweckt worde, wo im Exil akündigt hai, ass d Judäer, wo noch Babylon deportiert worde si, wurde zruggoh und dr Tämpelkult im eigene Land erneueret wurd. Si hai die vorusgsaiti Sammlig vo alle verstreute Jude im Land Israel au uf d Land-, Volk- und Sägensverheissig vo JHWH an dr Abraham (Bible, Genesis 12, 1-3) bezoge, wo d Gschicht vo Israel drmit im Tanach afoot. D Erwartig isch no drzue cho, ass dr Dag wurd cho, wo alli Völker dr Gott vo Israel wurde anerkenne und sis Abrüstigsgebot wurde befolge. Das wurd dr Völkerfriide bringe (Bible, Jesaja 2, 3f; Micha 4, 2f).
Wo d Perser Babylon eroberet hai, hai d Jude im Johr 538 BCE in ihri Heimet döffe zruggoh, aber mehreri jüdischi Diaspora-Gmeinde usserhalb vo Israel und Juda, wo sit em Undergang vom Nordrich Israel (722 v. Chr.) und vom Südriich Juda (586 v. Chr.) entstande si, hai wiiter existiert.
Währed der römische Herrschaft über Judäa isch s meh as ei Mol zu jüdischen Ufständ gege die römischi Bsatzigsherrschaft cho. Im Jahr 70 hai d Römer dr zweit Jerusalemer Tämpel zerstört und e Huffe Bewohner vo Judäa noch Rom deportiert. Noch em Ufstand vom Bar-Kochba het mä de Jude im Johr 135 verbote, z Jerusalem z läbe und d Provinz Judäa het dr Name Syria Palaestina becho, noch de Philister, wo sich gege s Ändi vom zweite Johrduusig BCE an dr kanaanitische Küste niidergloo hai. S jüdische Zentrum in Palästina isch Tiberias worde, aber die meiste Jude hai sich im römische Riich usserhalb vo Palästina und im persische Riich niidergloo. D Verbindig zum biblische «globte Land» und d Sehnsucht noch Zion hai aber witer bestande; si si zum Bisbil zum Usdrugg cho im Achzähbittegebät, wo wohrschinlig us der spoote Antike stammt und e Hauptgebät vo de Juden isch.
Middelalter
In dr Spootantike und im früehje Middelalter hai d Jude aafänglig as duldeti Minderheite in e Huffe Diaspora-Gmeinde gläbt. Mit dr Verbreitig vom Christedum het sech d Situation vo de Jude in de christlige Länder verschlächteret, spöter zum Deil au immer meh in de muslimische. Die jüdische Gmeinde, wo s in Palestina no gee het, si 1096 bim Erste Chrüzzug vo de Chrüzfahrer fast ganz usgrottet worde. Im 12. Johrhundert hai d Jude in der Diaspora ihrem Heimweh noch Eretz Israel immer meh afo Usdrugg gee. Dr spanisch-jüdischi Dichter Jehuda Halevi, dr Verfasser vo de Zionslieder, isch vermuetlig 1141 uf dr Reis ins Globte Land gstorbe, dr jüdisch Arzt und Glehrti Moses ben Maimon, wo 1204 z Kairo gstorben isch, isch, wien er s gwünscht ghaa het, z Tiberias begrabe worde. 1492 het d Verdriibig vo de Jude us Spanie und Portugal agfange und s Osmanische Riich het e Huffe vo de verfolgte Jude ufgnoh, und vo dene hai sich e baar in Palestina niidergloo. Z Safed hai si e neus theologischs Zentrum vom Judedum afo bilde. Do het mä d Kabbala pflägt, dr Schulchan Aruch und dr Sohar druckt. In dene isch s Land Israel zum Middelpunkt vo dr Wält erklärt worde, wo Gott wurd wohne (Schechina). Dorum sig d Erlösig vo alle Völker abhängig drvo, ass d Israelite wurde heimchoo.
Früehji Neuzit
Im 17. Johrhundert hai grösseri Gruppe vo europäische Jude immer wider brobiert, noch Israel uszwandere. Si hai sich hüfig um Rabbiner gschart, wo dr Afang vom ene messianische Zitalter versproche hai: so dr Jesaja Horowitz 1621 z Prag, bsunders aber dr Schabbtai Zvi, wo sich 1666 zum Messias erklärt het und au won er zwunge worden isch sich zum Islam z bekehre, het er immer no d Erwartig vo de Diaspora Jude gweckt, ass si bald chönnte heimgoh. Sini Aahänger hai s Johr 1706 zum Johr vo siner Widerkumft erklärt. Dr Juda ha-Chassid het alli wo hai welle usreise um sich gsammlet und im Johr 1700 isch er mit öbbe 1000 Lüt z Jerusalem acho, wo denn öbbe 1200 Jude gläbt hai. Er het es Grundstück kauft und sini Aahänger hai druf d Hurva-Synagoge baut, wo 1948 zerstört worden isch, wo mä aber sit denn wider ufbaut het. Wil aber dr Juda schon e baar Däg noch em Chauf vom Grundstück gstorben isch, hai e Huffe vo sine Aahänger d Stadt wider verloo oder hai zu andere Religione konvertiert.
Wenkerbogen von Giebenach
Dr Wenkerboge vo Giibenech isch es Blatt vo dr grosse Ufnaam vo dr dütsche Sprooch, wo im 19. Joorhundert agfange hed. Wo dr Sproochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 en Dütsche Sproochadlas vorbereitet hed, hei alli Schuele im domolige dütsche Rych e Froogeboge übercho mid de glyche vierzg Muschdersätz, zum se i dr lokale Mundart ufzschrybe.