cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Salvador Dalí
D Verbindig mit dr Amanda Lear
In de 1960er-Joor häi d Gala und dr Salvador Dalí aagfange. iiri äigene Wääg z goo. Dr Dalí het e „Hoofstaat“ vo junge Lüt um sich versammlet, während d Gala e Hufe Affääre mit jüngere Manne ghaa het. 1965 het dr Dalí d Bekanntschaft vo dr Amanda Lear gmacht, wo au as Peki d’Oslo bekannt gsi isch. Vermuetlig isch si e Transsexuelli gsi, wo as Alain Tap uf d Wält choo isch. Si isch as Model und Popsängere in Nachtklub ufdräte. D Lear isch für e Dalí Modäll gstande, het im Ateliee ghulfe und het bin em Moolunderricht gnoo. Am Aafang isch d Gala iifersüchdig gsi, het denn aber im Dalí si nöiji Muuse akzeptiert, und die het en über lengeri Zit au bi gsellschaftlige Ufdritt begläitet. D Lear het 1984 iir Buech Le Dalí d’Amanda (uf Dütsch erschiine as 15 Jahre mit Salvador Dalí) veröffentligt, wo dr Dalí autorisiert het. Für d Gala het dr Dalí 1969 en alts Schloss z Púbol kauft, won e Nochberort vo Figueres isch. Er het s lo restauriere und het s mit siner nöije „Kitschkunst“ lo usstatte. Er het dört nume ins Huus dörfe, wenn s d Gala iim erlaubt het.
Im Dalí si Historiemoolerei und stereoskopischi Wärk
Die chliiformatige Gmäld us de früejere Joor si sit 1958 vo pompööse Wärk mit gschichtlige Theme abglööst worde wie D Schlacht vo Tetuán us em Joor 1962, won e Formaat vo 308 × 406 cm het. S Bild zäigt die schbanischi Eroberig vo Tétouan z Marokko im Joor 1860. Dr Dalí het äi Monumentaalgmäld im Joor gmoolt, s bekanntiste isch D Entdeckig vo Amerika dur e Christoph Columbus vo 1959. Mäisterwärk us dr letzte Perioode si Dr Dunfischfang (1966/67) und Dr halluzinogeen Torero, won er zwüsche 1968 und 1970 gmoolt het.
Vo 1966 bis 1973 het dr Dalí Illustrazioone für e Luxususgoob vo Alice im Wunderland für e Verlag Random House entworfe. Im Joor 1969 het er si ersts Deckigmäld mit drei Meter Durchmässer gmoolt; e Joor druf isch s zwäite cho, won er dr Gala gschänkt het. Vo 1970 aa het er sich mit stereoskoopische Bilder abgee und het holografischi Arbäite gmacht. Si bekanntists stereoskopischs Gmäld us de Joor 1972/73 isch Dr Dalí vo hinde, d Gala vo hinde wo moolt und wo vo säggs virtuelle Hornhüt vereewigt wärde, sich vorübergehend in säggs ächde Spiegel spiegle.
S Teatre-Museu z Figueres
Dr Dalí het en äignige Tämpel welle, won er si Wärk ustelle chönnt. Er het s zerstöörte Stadttheater vo Figueres gnoo, wil er 1918, won er vierzääni gsi isch, dört si ersti Usstellig gha het. S Theater isch um 1850 vom Josep Roca i Bros baut und e Füür gege s Ändi vom schbanische Bürgerchriegs het s 1939 zerstöört. 1961 het dr Bürgermeister vo Figueres, dr Ramon Guardiola, im Dalí vorgschlaage, dört e Museum z baue. Im Juni 1970 het s schbanische Kabinett beschlosse, Gäld für en Umbau z gee. As Dach het dr Dalí e Glaaskupple welle wie si dr amerikanisch Archidekt Richard Buckminster Fuller konstruiert het. Dr schbanisch Archidekt Emilio Pérez Piñero het d Kupple eso baut, wie s dr Dalí sich vorgstellt het; und si isch mit iirer ussergwöönlige Form zum Woorzäiche vo Figueres worde. D Detäi vom Museum as Gsamtkunstwärk het dr Dalí sälber entworfe, vo de monumentaale Äier uf em Dach vom Geböid bis zu de Dualette. Dr Joaquin de Ros y de Ramis isch dr Archidekt gsi, er het aber nume gmacht was dr „Göttligi“, wie dr Dalí sich jetzt sälber gsäit het, het welle. Mä het am 13. Oktober 1970 afo baue; scho e Joor spööter het dr Dalí aagfange am Gmäld an dr Decki vom Teatre-Museu afo moole.
Am 28. September 1974 isch s Dalí-Museum eröffnet worde. Duusig Gest si iiglaade gsi und au im Dalí sini Fründ, dr Mooler Ernst Fuchs und dr Bildhauer und Archidekt Arno Breker si dört gsi. E Joor spööter häi die bäide zämme mit em mit Dalí d Künstlerfründschaft „Goldigs Dreiegg“ gründet. Dr Dalí het denn gsäit, mä chönn s aaluege wie mä well, Breker-Dalí-Fuchs sige immer oobe. Im Joor 1975 het dr Dalí em Breker zu sim 75. Geburtsdaag e Homaasch gwidmet, wäärend dr Breker e realistischi Bronzebüste vom Surrealist gmacht het. Es si drei Versioone entstande und dr Dalí het mit sim Loob nid gspaart und gsäit, dr Breker häig si Seel iigfange.
Im Dalí sini Wärk si im ganze Geböid verdäilt; es het Gmäld, stereoskoopischi Fotografie, e biegsams Metallkruzifix, s Räägetaxi us dr Exposition Internationale du Surréalisme mit em Fuchs siner Groossskulptur Esther uf em Dach, e Mae West-Saal as Environment, wo dr Dalí si Mae-West-Bild us de Joor 1934 bis 1935 dreidimensionaal nochgmacht het, und Wärk vo andere Künstler wie em Breker, Fuchs, Wolf Vostell und Marcel Duchamp. Äi Ruum isch im Fründ vom Dalí, em katalaanische Mooler Antoni Pichot gwidmet, wo dr Nöwöö vom Ramon Pichot isch. Dr Antoni Pichot isch noch em Dood vom Dalí dr Diräkter vom Museum worde. D Decki- und Wandgmäld si in klassischer Manier gmoolt und ergänze s Interiöör. Kunst, Kitsch und Karikatuur stöön im ganze Museum friidlig näbenenand.
Dr Dalí het in dr Franco-Zit immer wider Eerige überchoo, aber im Joor 1975 isch er in sim Häimetland verachdet und aagfindet worde. Dr Franco het nämlig churz vor sim Dood am 27. Septämber 1975 fümf Lüt, wo mä vermuetet het, ass si Terroriste siige, lo hiirichde, und dr Dalí het das im ene Interwiu mit dr „Agence France-Presse“ understützt und gsäit, ass es in e baar Möned käi Terrorismus me wurd gee, wil d Attentääter wie Ratte verdilgt wurde und ass mä dreimol mee Exekuzioone bruuchi, au wenn s im Augeblick gnueg siigi. Es het denn Aaschleeg uf si Huus gee und er het Droobrief überchoo. Dr Dalí het Angst überchoo und isch für churzi Zit in d USA gflüchdet.
1979 isch im Centre Georges Pompidou z Bariis e groossi Dalí-Retrospektive eröffnet worde, wo 169 Gmäld und 219 Zäichnige, Grafike und Objekt vom Künstler zäigt het. E bsundrigi Attrakzioon isch s Inväironment Heroischi Mäss gsi, wo dr underi Stock gfüllt het: E Citroën isch vo dr Decki ghange mit Botifarra, ere katalaanische Wurstspezialideet, und drunder isch e Löffel gsi, wo 32 Meter lang gsi isch und wo Wasser us em Chüeler dri gflosse isch.
Chranket und Dood
Vo 1981 ee het dr Dalí an dr Parkinson-Chranket und starkem Tremor glitte. Wie zum Drost het dr schbanisch Köönig Juan Carlos I. im Juli 1982 iim dr Ditel „Marqués de Dalí de Púbol“ gee. 1982 het dr Dalí si gliebti Frau Gala und het denn eläi und zruggzooge z Púbol gläbt, won er im Mai 1983 si letzts Bild Dr Schwalbeschwanz gmoolt het. Er het ufghöört ässe; und wäge dr Dehüdratazioon het er nüm chönne schlucke und mä het en bis zu sim Lääbensändi dur e Naasesonde ernäärt. Er het kuum me chönne reede nume no flüstere.
1984 isch e Brand usbroche wägem e Churzschluss im Chlingelsüsteem in sim Schloofzimmer, und dr Dalí het sich schweer verbrennt. Er isch e Zitlang in ere Klinik z Barcelona gsi und het denn im ene Geböid näbe sim Teatre-Museu afo lääbe. Im Joor druf het er das zum „Torre Galatea“ lo umbaue. Dr Naame für e Durm isch d Galatea gsi, d Statue, wo vo dr Afrodite zum Lääbe erweckt worden isch, wil dr Pygmalion si drum bittet het, wil d Gala für e Dalí zur Gala-tea worden isch, wo in si Lääbe choo isch. Vo denn aa isch si Gsundhäit eso schlächt gsi, ass er sich künstlerisch nüm het chönne bedäätige.
Dr Salvador Dalí isch im Joor 1989 im Alter vo 84 am ene Härzversaage gstorbe. Uf si äignig Wunsch isch er in dr Krüptä under dr Glaskupple vo sim Theater-Museum, em „Teatre-Museu Dalí“, z Figueres begraabe worde und nit näbe dr Gala in dr Gruft vom Schloss Púbol. Si Körper isch iibalsamiert worde, dass er mindestens 300 Joor wurd heebe; er het e Tunika aa, won e Chroone vom ene Marquès schmückt und e Bort in dr Form von ere Doppelhelix. Er het sini brachtvolle Hüüser und sini Gmäld em schbanische Staat vererbt. Hüte isch s Museum e Turisteattrakzioon und fasziniert Bsuecher us dr ganze Wält.
Früeji Perioode (1917–1927/28)
Die ersti Usstellig vom Dalí sine Bilder het 1917 im Huus vo sine Eltere stattgfunde. Dr jung Dalí isch vom Ramon Pichot, e Maler und dr Brueder vom Josep Pichot, beiiflusst worde und het e impressionistische Moolstiil entwicklet, e Bischbil isch si Gmäld Aasicht vo Cadaqués mit em Schatte vom Bärg Pani (1917). Wääred siner Usbildungszit an dr Akademii San Fernando het er under em Iifluss vo de Wärk vom Juan Gris und de italiänische Futuriste sini erste kubistische, pointillistische und divisionistische Bilder gmoolt. Bi fast alle vo dene Bilder het er nume d Farbe Schwarz, Wiss, Siena und Oliivegrüen brucht, im Geegesatz zu de farbige Gmäld us de Joor vorhär. 1923 het er si Kubistischs Sälbstbildnis gmacht, wo im Teatre-Museu z Figueres zäigt wird.
Bi sine Wärk zwüsche de Joor 1925 bis 1928 het dr Dalí sich uf d Leere vo dr „Metaphüsische Schuel“ („Scuola Metafisica“) vo dr Moolerei gstützt, wo vom Giorgio de Chirico und vom Carlo Carrà gfüert worden isch. Im Pablo Picasso sini wuchdige Körperskulptuure us de Aafäng vo de 1920er-Joor häi en in de Gmälde Venus und e Matroos (1925), Gstalt zwüsche de Felse und Schloofendi Fraue am Strand (1926) beiflusst. Usserdäm si realistischi Bilder entstande wie Bild vo mim Vater und Mäitli am Fänster, wo d Ana María Dalí zäigt; bäidi si us em Joor 1925.
Die surrealistischi Perioode (1929–1940)
Dr Dalí will s Rätselhafte, s Unfassbaare sichtbar mache; dr Surrealismus isch für iin e Revoluzioon vom Lääbe und vo dr Moraal. . Er het in sine surrealistische Bildern alli Technike iigsetzt, won er mäisterhaft beherrscht het, und het „Trompe-l’œil-Fotografie“ gmoolt. Er isch in däm dr Kunst vo de Hüperrealiste 25 Joor vorus gsi. Bischbil si Ungstillti Begiirde (1928), Dr grooss Masturbator (1929) und D Beständigkäit vo dr Erinnerig (1931), si bekanntists Wärk, wo dr Dalí din sümbolistischi Motiv brucht het. Wäichi Uure, wo verfliesse, illustriere d Unsicherhäit über d Zit, wo im Alldaag aagnoo wird, as si für alli gliich sig, wo aber noch em Einstein siner Relatividäätstheorii nit gliich isch. Dr Dalí het verzellt, ass d Idee, die Uure z moole, iim choo sig, won er e wäiche Kamamber gsee het.
Dr Dalí het gärn skatologischi Elimänt iigsetzt und das het dr Breton entsetzt. Dr Dalí brichdet in sim Daagebuech vom ene Schenii, ass er immer wider die gliiche Verbot adroffe häig wie bi sinere Familie. Bluet sig erlaubt gsi. E chli Schissdräck häig er döfe drufsetze. Aber Schissdräck eläi, das häig s nit gee. Er häig döfe Genitalie moole, aber käini anaale Fantasie uslääbe. E Bischbil zäigt s Gmäld S finstere Schbiil us em Joor 1929, wo Underhoose mit Schissdräck verschmiirt eso realistisch und mit eso vil Vergnüege zäigt, ass sini Fründ sich gfrogt häi, öb er e Koprofaag sig oder nit. Noch däm was dr Dalí in sinere Autobiografii gschriibe het, häig er Abschöi gha vor dere Abirrig und het s Skatologische as Schockelimänt wie Bluet und sini Höischreckefobii bezäichnet.
In de Joor vo 1929 bis 1939 het dr Dalí öbbe 700 Öölgmäld gmoolt, die mäiste im ene chliine Format. Das entspricht öbbe dr Helfti vo sim Gsamtwärk. Drbii si sini bekanntiste Bilder mit de Motiiv 'bröötleti Spiegeläier', 'wäichi Uure', 'brennendi Giraff', 'Venus mit Schublaade' und 'Elifante mit lange Bäi'. Charakteristisch für en isch si flach Farbufdraag, won er vo de „Altmäister“ übernoo het, d Methode vo dr Widerhoolig, Streckig und Deenig, vom Umcheere, Ushööle und Dräije.
D Wärk us em Dalí sinere klassische surrealistische Faase si bi Kunsthistoriker, -kritiker und -liebhaber gschetzt. In de Anthologie vo dr Kunst vom 20. Joorhundert erschiine hauptsächlig sini Arbäite us deere Zit. Wemm mä die Bilder aaluegt, erläbt mä d Erfaarig vom unändlige Ruum und dr Zit, wo aaghalte het, wie wemm mä s Paradox vom unändlige Augeblick wurd gsee.
Die klassischi Perioode (1941–1983)
Im Usstelligskatalog vo dr Äinzelusstellig in dr Galerii Julien Levy, Nöi York, vom 22. April bis zum 23. Mai 1941, het dr Künstler erkläärt, er wurd zu sim letzte Skandaal iilaade, em Aafang vo siner klassische Moolerei. Dä Nöiaafang gseet mä de nöie Wärk nit sofort aa. Noch em Dali het die bolitischi Situazioon vom Chaos wo ufbricht, Halt und Orientierig verlangt und ass mä sich wider uf d Wärt vo dr middelalterlige Epoche wurd bsinne. In däm Middelalter, wo jetz chiem, häig er dr Erst welle si, wo d Gsetz vom Lääbe und Dood vo dr Esthetik vollständig wurd verstoo und in dr Laag wurd si, s Wort ‚Rönessans‘ uszspräche. In dr Esthetik vo dr italiänische Rönessans het er zum Bischbil religiöösi Wärke gmoolt wie D Madonna vo Portlligat oder Leda Atomica und bin ene d Proporzioone vom Goldige Schnitt verarbäitet.
In de 1960er-Joor het er sich dr Historiemoolerei vom 19. Joorhundert in dr Art vom Katalaan Marià Fortuny und vom Franzoos Ernest Meissonier zuekeert. Si riisigs Gmäld D Schlacht vo Tetuan vo 1962 noch em Wärk mit em gliiche Naame vom Fortuny häi sini Gegner as Kitsch bezäichnet, är sälber het em im Dalí si Pop Art gsäit. In sine historische Gmäld, wo bis zu drei mol vier Meter grooss gsi si, (im Ganze het er 18 Bilder in dere Grössi gmoolt) und in dr Gstaltig vo de Deckene und Wänd in sine Hüüser isch er uf dr Gränze zwüsche Kitsch und Kunst gstande, und es het immer wider Diskussioone dodrüüber gee.
Im Gmäld Galacidalacidesoxiribunucleicacid us em Joor 1963 het sich dr Dali uf s religiööse Thema vo dr „Ufersteeig“ konzentriert und es mit sim Inträssi an dr modärne Wüsseschaft und sim Bewusstsii für zitgenössischi Ereigniss verbunde. Dr Ditel vom Wärk bezieht sich uf d Entdeckig vom DNA-Moleküül dur e Francis Crick und James Watson im Joor 1953 und isch dene bäide Wüsseschaftler gwidmet. S DNA-Moleküül mit siner spiralförmige Gstalt isch d Grundform vom Lääbe. Dr Dali het in de früeje 1950er-Joor vilmol vo dr Verbindig zwüsche Spiralforme und em Lääbe greedet, no bevor s DNA-Moleküül entdeckt worde isch.
Mit em groossformatige Gmäld Dr Dunfischfang (1966/67) het dr Dalí sini verschiidene Stilrichdige wie Surrealismus, dr „überfiinereti Pompierismus“, Pointillismus, Action-Painting, Daschismus, die geometrischi Abstrakzioon, Pop Art, Op-Art und psüchedelischi Kunst veräinigt. Noch em Dalí siner Mäinig zäig s d Wiiderbelääbig vo dr geegeständlige Moolerei, wo in dr avantgardistische Kunst vernoochlässigt worde sig.
In de 1970er-Joor häi stereoskopischi Bilder vom Gerard Dou, eme Zitgnoss vom Vermeer van Delft, s Inträssi vom Dalí gweckt. Er het gmäint, er chönn in däm sine Gmäld e dobblets Bild gsee. Er het denn mit Hilf von ere Fresnel-Linse verschidnigi stereoskopischi Wärk gmoolt. E bekannts Bischbil isch Dr Dalí vo hinde, won er d Gala vo hinde moolt, und die wird vo Hornhüt verewigt, wo sich in säggs virtuelle Spiegel, vorübergehend in säggs ächte Spiegel spieglet vo 1972/73, uf zwäi Daafle.
''Holos! Holos! Velásquez! Gabor!'', e Hologramm vo 1972/73, isch im Dalí si ersti dreidimensionaali Kollasch. Er het für sä mit em Nöi Yorker Holograf Selwyn Lissac zämmegschafft. Si macht e Verbindig vom Velásquez sim Gmäld Las Meninas zum ene Reklamebild mit Chartespiiler für e Biermarke. Für e Künstler isch die Technik mit dr Hoffnig verbunde, ass er dr dreifach Aspäkt vo dr totale Vision chönnt verwirklige. Noch äinere Interbretazioon isch dr Kubismus dr erst Versuech in dere Richdig.
Blastik
Dr Dalí het sich scho as Chind für d Bildhauerei, won er e Modäll gmacht het vo dr Venus vo Milo noch eme Bild uf eme Etüi. Si dreidimensionaals Wärk het er as surrealistische Künstler in de 1930er-Joor aagfange und het sis gänze Lääbe lang dra gschafft. Au in dene Wärk het er s Umbewusste, Dröim und Gfüül dargstellt und het wie dr Marcel Duchamp mit sine Ready-mades ungwöönligi Materialie brucht. Er het zum Bischbil Objekt mit ere sümbolische Funkzioon gmacht wie die Retrospektivi Frauebüste us em Joor 1933, wo us em aagmoolte Borzellanmodäll von ere Huetmachere, eme Baguette und andere Altmaterialie bestand het, spööter het er aber tradizionelleri Technike brucht. So het er us wäichem Waggs die irrazionaali Form us siner Inspirazioon gmacht und het die denn mit em Waggsuschmelzverfaare in Bronse gosse. D Blastike si e wääsentlige Däil vom Dalí sim surrealistische Wärk und zäige si Inträssi an dr Dreidimensionalidäät.
Grafik
Im Beriich vo dr Druckgrafik ghööre em Dalí sini Lithografie, Serigrafie, Radierige und Holzschnitt zu de mäistverchaufte Objekt im internazionaale Kunstmärt. Für alli Grafike het er ufwändigi Vorarbäite gmacht. Er het grafischi Zükle für Buechillustrazioone gmacht wie zum Bischbil für em Dante Alighieri sinere Göttlige Komödie 1963, im Lewis Carroll si Alice im Wunderland 1969, im Giovanni Boccaccio si Dekameron 1972, im Pedro Calderón de la Barca si S Lääbe e Draum 1975, im Ernest Hemingway si Dr alt Maa und s Meer 1974, im John Milton si Paradise Lost 1974 und im Francisco de Goya si Les Caprices 1977.
Bischbil für kunsttheoretischi und autobiografischi Schrifte
Dr Dalí het die kunsttheoretischi Schrift S gääle Manifest 1928 verfasst zämme mit de Kunstkritiker Lluis Montañya und Sebastià Gasch. Die Proklamazioon isch die wichdigsti Akzioon vo dr katalaanische und schbanische Avantgarde-Beweegig gege die klassizistischi und akademischi Kultuur worde und het für e nöiji Modärnidäät gworbe.
Dr Dalí isch besundrigs fasziniert gsi vo de süstematische, konstruktive Aspäkt vo dr Paranoia. Er het ere die „paranoisch-kritischi Methode“ gsäit, wil si alli Beriich vo dr Wirklikäit iirem waanhafte Dütigssüsteem cha underwärfe. E Verfaare, wo dodra usgrichdet weer, müessti dorum „zum Ruin vo dr Wirklikäit chönne bidrääge“, het er 1930 in sinere erste surrealistische Programmschrift Dr Eselskadaaver gschriibe. Dr Wält vo dr Modärne, wo razionaal gordnet, mit technische Grääten usgstattet und em Realidäätsbrinzip underworfe isch, het dr Dalí en anderi entgeegegsetzt, wo wie Pflanze gwuecheret het, s Lustbrinzip gültig isch und sogar Uure wäichi Gebild si. Dorum het er dr Jugendstil understützt und die „paranoischi“ Archidektuur vom Antoni Gaudí.
Dr Dalí het sich in sinere klassische Perioode as Ex-Surrealist bezäichnet, isch aber doch mee denn jee Surrealist bliibe. Er het mit sinere Schrift Fuffzig magischi Ghäimniss us em Joor 1948 en Abhandlig zur Mooltechnik veröffentligt. Er füert din us, ass mä hüte zwar wüssi, wie mä en Atombombe baui, aber niemer kenni me d Zämmesetzig vom ghäimnisvolle Saft, vom Moolmiddel, wo d Brüeder van Eyck oder dr Vermeer van Delft iiri Bimsel dri iidaucht häige. In sine äigene Rezäpt het er sich mit em Materiaal befasst: fümf verschidnigi Bimsel, wo fümf Beweegigsarte entspräche. Dr Mooler sötti nit nume „gsee“, sondern „metaphüsisch gsee“.
Noch sim „Süsteem“ vo de glänkte Dröim isch si Rootschlaag: „Wenn Si moole, dänke Si immer an öbbis anders.“ Er het sini Rootschleeg mit technische Drick begläitet, won er us Schrifte vo sine Vorgänger gnoo het, wie zum Bischbil vom Cennino Cennini, wo s Il Libro dell’ Arte von em sit em 14. Joorhundert as das Handbuech vo dr Moolkunst gältet het und vom Luca Pacioli und de italiänische Rönessans-Mäister.
Im Joor 1942 isch im Dalí si ersti Autobiografii, S ghäime Lääbe vom Salvador Dalí, bi Dial Press, Nöi York erschiine. Er het din sini Erlääbniss, Erinnrige und Gfüül bis in d Zit vo de spoote 1930er Joor beschriibe. D Fortsetzig, Daagebuech vom ene Schenii (Diario de un Genio), isch 1964 uusechoo. Das Sälbstbordret erkläärt em Lääser d Absichde vom Künstler und hilft sini Wärk z verstoo. 1970 isch bi Harry. N. Abrams Inc., Nöi York, Dalí by Dalí mit Illustrazioone erschiine, wo dr Künstler zu verschidnige Grubbe zämmegfasst het: dr „planetaarischi“, dr „molekulaari“, dr „monarchischi“, dr „halluzinogeeni“ und dr „futuristischi“ Dalí. Er het no Text zu de äinzelne Süsche gschriibe.
Film, Theater und Ballett
Im Dalí sini bekanntiste Film, Un chien andalou und L’Âge d’Or het er mit em Luis Bunuel zämmegmacht. En Uswaal vo witere Film und Arbäite für s Theater und s Ballett si under „Usgweelti Wärk“ ufgfüert.
Moode und Gebruuchskunst
Am Ändi vo de 1930er-Joor het dr Dalí für d Modeschöpferin Elsa Schiaparelli Stoffdessää, Chläider und Hüet entworfe. Anderi Gebruuchskunst isch under anderem in de 1950er-Joor d Gstaltig vom Cover für e Jackie Gleason si Blatteditel Lonesome Echo gsi. In de 1960er-Jooren het er si äiges Mörtschändäis-Undernääme ufgoo und het noch em John Peter Moore und em Enrique Sabater im Joor 1982 dr Robert Descharnes as Gschäftsfüerer vom Undernääme iigstellt, wo dr Naame Demart ghaa het. Zu de Ardikel, wo under sim Naame härgstellt worde si, häi under anderem Grawatte ghöört, d Brandyfläsche Conde de Osborne Dalí für s Tradizioonshuus Osborne, Kaländer, Dapisserie und Schmuckstück. Au hützudags git s Firmene, wo Waare wie Boster, Kaländer, Lüüchter à la Dalí, Dasse und Däller mit surrealistische Akzänt aabiete.
Sit 1983 git s s Parfum Dalí in surrealistische Flakon mit dr Form von ere Naase, eme Muul und sit 1987 as Heerebarfüm in dr Form vom ene Hoode. Die Kommerzardikel häi s Kunstschenii Dalí no bekannter gmacht, wil sich die bräiti Masse jetzt e „Dali“ het chönne läiste.
Bischbil für Sümbool im Dalí sim Wärk
Dr Dalí e Hufe verschidnigi Sümbool in sim Wärk brucht. Die berüemte schmelzende Uure stöön für d Allgeegewart vo dr Zit und deren iiri Herrschaft über d Menschhäit. Si representiere e metaphüsischs Bild vo dr Zit, wo sich sälber und alles andere verschluckt.
Zu de wichdigste Bildinhalt häi Krücke ghöört, wo in vile vo sine Wärk vorchömme, zum Bischbil im Gmäld Rätsel vom Wilhelm Tell. Si si in erster Linie Sümbool für d Realidäät und bilde die gäistigi und füsischi Understützig für d Bewältigung vo de Unzuelengligkäite im Läbe ab.
Schublaade verkörpere noch dr Freudianische Dütig die verdeckdi Sexualidäät vo de Fraue. Dr Dalí het e Hufe Schublaaden gmoolt, wie si e chli offe si. Das isch e Hiiwiis druf, ass iiri Ghäimniss bekannt si und mä für nüt me muess Angst haa. Bischbil si d Gmäld Brennendi Giraff und Dr anthropomorfi Kabinettschrank.
Im Dalí sini Elifante häi im Allgemäine langi, fast unsichtbari Bäi; si drääge Sache uf em Rugge, wo au sümboldrächdig si. Die Elifante stöön für d Zuekumft und si au e Sümbool für Sterki. Iiri Last bestoot vilmol us Obeliske, Sümbool vo Macht und Herrschaft, wo fallischi Bezüüg häi. Bischbil het s in de Gmäld Draum, verursacht dur dr Flug von ere Biine um e Granaatöpfel ume, äi Sekunde vor em Ufwache und D Versuechig vom Häilige Antonius.
S Äi isch en anders beliebts Motiiv vom Dalí wäge dr Dualidäät vo sinere herte Schaale und em wäiche Innere. Es wird mit Bilder vo vor dr Geburt und em intra-uterine Universum verbunde, und isch eso e Sümbool für d Hoffnig und au für d Liebi. D Dach vo sim Museum z Figueres isch mit riisige Äier gschmückt.
Usschwärmendi Aamäise wie in S Rätsel vo dr Begirde – Mi Mueter, mi Mueter si Hiuwiis auf e Dood und dr Verfall und erinnere an die menschligi Stärbligkäit. Drüber uuse sölle si überwältigendi sexuelli Wünsch usdrucke.
Höischrecke si e Sümbool für Zerstöörig, Abfall und Angst. Dr Dali stellt sä grooss und iischüchternd dar; iir Frässe isch vilmol s Hauptthema vom Wärk. E groossi Höischrecke cha mä zum Bischbil uf sim bekannte Gmäld Dr grooss Masturbator gsee.
Naarig spiilt im Dalí sim Wärk e bsunderi Rolle. Broot findet mä hüfig as seer langs Baguette, aber nid as hilfriichs Broot, sondern as „antihumanitäärs“, wien er s in sim Buech S ghäime Lääbe beschribt. Es isch nid as Naarig für groossi Familie dänkt gsi, sondern het sölle zäige, wie dr Luxus vo dr Fantasii sich am Nützligkäitsdänke vo dr Wält vo dr braktische Vernumft duet rääche. E groosses Broot isch uf em Bild Die retrospektivi Frauebüste. Anderi Bischbil si s Gmäld Anthropomorfs Broot und s Broot uf em Dach vom Teatre-Museu Dalí z Figueres.
Züügniss vo Zitgenosse
Dr Luis Buñuel het sich nit ooni Bewunderig an sini früeneri Fründschaft mit em Dalí erinneret:
Dr André Breton het 1929 zum Aalass vo dr Usstellig vom Dalí sine Wärk in dr Galerie Goemans enthusiastisch gschriibe: Dr Bruch in dr Middi vo de 1930er-Joor het d Sicht vom Breton drastisch gänderet; dr Dalí het sich d Findschaft vo de Surrealiste zuezooge. Wo dr Dalí 1951 si Essei S müstische Manifest veröffentligt het und wäge dr entsprächende Thematik vo sine Wärk, het dr Breton in dr Nöiuflaag vo siner Anthologii vom schwarze Humor im Joor 1953 gschriibe:
Dr Iifluss vo dr Gala Dalí uf e Salvador Dalí
Zum Aalaass vom Dalí sim 100. Geburtsdaag 2004 het d Ruth Kastner d Claire Goll zitiert, wo dr stark Iifluss d Gala Éluard Dalí uf iire Maa understricht, wo us eme schüchterne junge Maa mit rebellische Züüg e zünische Gloon gmacht häig:
Im Dalí si Bezieig zum Diktator Franco
Noch ere Sändig vom NDR sig dr Dali 1938 wäge sine „Sympathie für e Nazionaalsozialismus“ us dr Surrealiste-Beweegig usgschlosse worde und häig no 1975 em altersschwache Diktator Franco e Glückwunschdelegramm zum Aalass vo dr Hiirichdig vo fümf ETA-Terroriste gschickt. Er sig dr „Hoofnarr vom Franco“ gsi und häig em Faschistefüerer bi jeder Gläägehäit gschmiichlet. Dr Archidekt Òscar Tusquets wurdi die Daatsache in sim Buech Dalí y otros amigos as Ironii interpretiere und mäini, ass die enthusiastische Lobhuudeleie vom Franco eso überdriibe gsi siige, ass es gar nid mööglig sig, ass dr Dalí si ärnst gmäint höig. Er häig sich uf surrealistischi Art über e Diktator lustig gmacht. Dr Dalí häig en usgwaggsnige Widerspruchsgäist gha und häig au mit sine bolitische Üssrige nume welle brovoziere, ganz wien er gsäit het: I bi nit nume e Brovokatöör vo Bruef us, sondern au vo dr Veraalaagig us.
Kritik am Spootwärk vom Dalí
Dr Litratuurwüsseschaftler Peter Bürger het in dr Wuchezitig DIE ZEIT d Gründ ufzelt für im Dalí sis umstrittene Aaseeä bi de Kunstkritiker und -historiker. Er het bedoont, ass die ersti Documenta z Kassel, wo 1955 e Kanon vo dr modärne Kunst het welle ufstelle, Wärk vo de surrealistische Mooler André Masson, Joan Miró und Max Ernst zäigt het, nid aber vom Salvador Dalí.
Im Dalí sini gfelschte Druckgraafike
D Christiane Weidemann beschribt in iirem Buech über e Dalí 2007 d Brobleem mit gfelschte Druckgraafike vom Künstler, wo dr Kunstmäärt bis in d Geegewart verunsichere. Öbbe 1965 häig dr Dalí nämlig aagfange, Zääduusigi vo Bapiirbööge blanko z signiere. 1981 sig s zum internazionaale Skandaal choo, wo dr Verdacht ufchoo isch, ass er an de Felschige bedäiligt gsi sig oder si mindestens nid verhinderet häig. Denn für e Dalí wurde die vermäintlige Originaal en usgezäichnets Gschäft bedüte, wo mit 40 zuesätzlige Dollar pro Booge honoriert wurd. Eso häig s Chaos um die ächte und falsche Wärk vom Künstler aagfange, wo immer no herrschi: 40.000 gfelschti Druckgraafike häige scho chönne sichergstellt wärde, aber d Zaal vo de Felschige, wo daatsächlig im Umlauf sige, bliibi immer no unklaar.
Im Dalí si Operepoeem Être Dieu (Gott si)
Dr Salvador Dali isch dr äinzig Mooler, wo e Libretto für e surreals Operegedicht, Être Dieu gschriibe het. Das isch e Reflexioon drüüber, eir Gott siig. Er het s im Joor 1927 zämme mit em Federico García Lorca verfasst. 1974 het dr Dalí d Opere z Bariis uf Schallblatte lo ufnee. Dr Igor Wakhevitch het d Muusig komponiert, und dr schbanisch Schriftsteller Manuel Vázquez Montalbán het dr Teggst ufgschriibe. Wäärend de Ufnaame het dr Dali es aber abgleent, dr genau Wortlut vom Montalban z bruuche und het afo improvisiere und gsäit, ass dr Salvador Dali sich nie widerhooli.
Dalí-Museeum
Dr Salvador Dalí isch dr äinzig Künstler, wo s scho zu sine Läbzite zwäi Museeum gee het, wo usschliesslig sine Wärk gwidmet gsi si. S erste Museum, s Dalí Museum, isch vo de Dalí-Sammler A. Reynolds Morse und Eleanor Morse gründet und vom Dalí am 7. Merz 1971 persönlig eröffnet worde. S Ehebaar het über Joorzäänt ewäg en umfangriichi Sammlig ufbaut und im ene Geböid in dr Nööchi vo iirer Residänz z Cleveland (Beachwood), Ohio usgstellt. Ändi 1980 si d Wärk uf Saint Petersburg in Florida brocht worde, wo 1982 e nöis Museum am Haafe eröffnet worden isch. Es si dört 96 Öölgmäld vom Dalí, über 100 Akwarell und Zäichnige, 1300 Grafike, Fotografie, Skulptuure, Schmuck und en umfangriichs Archiiv. S Museum isch hurrikansicherer no äinisch baut und am 11. Januar 2011 um 11:11 Uhr eröffnet worde.
S zwäite Museum, s Teatre-Museu Dalí in siner Häimetstadt Figueres z Schbanie, isch früener emol s Theater vo dr chliine Gmäind gsi. Vo 1970 aa het s dr Dalí zum e Museum lo umbaue, zum sich sälber din würdige und us Figueres wider en Aazieigspunkt mache. Es isch 1974 eröffnet worde. Z Schbanie git s sit Middi vo de 1990er-Joor no zwäi Museeum. S äinte isch s Schloss vo Púbol, wo sit 1970 dr Woonsitz vo siner Frau gsi isch - scho 1930 het dr Dalí dr Gala versproche, e Schloss nume für si elläi iizrichde. Noch iirem Dood 1982 het dr Dalí dört zwäi Joor lang gwoont, und het s noch eme Brand im Schloofzimmer 1984 verloo. Au s Woonhuus z Portlligat in dr Gmäind Cadaqués isch as Museum für s Publikum offe.
Vom 5. Februar 2009 aa zäigt s nöije Dalí-Museum am Leipziger Platz z Berlin über 400 Wärk vom schbanische Künstler. D Exponaat – Grafike, Zäichnige, Künstlerbüecher und Arbetsskizze und anderi Dokumänt – si alli Originaal, wo vo brivaate Sammler zur Verfüegig gstellt worde si.
Chancy
Geografi
Chancy lyt in dr Champagne an dr Gränze zue Frankrych. Zue dr Gmai ghere d Derfer Chancy un Passeiry un dr Wyler Le Cannelet. Dr Bann umfasst 52 % landwirtschaftligi Flechine, 33 % Wald, 8 % Sidligsflechine, 3 % Vercheersflechine un 4 % Gwässerflechine.
Uf em Gmaisgebiet vo Chancy isch dr weschtligscht Punkt vor Schwyz. D Gränze zu Frankrych bildet de Rottu, wo nochher entgiltig uf franzesischem Gebiet richtig Mittelmeer wyter fliesst.
Gschicht
Chancy isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1240 as Chancie.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch anne 2011 bi 20,8 % gläge.
Religion
25,2 % vu dr Yywohner sin anne 2000 reformiert gsi, 25,3 % remisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrotswahle 2011 het s des Ergebnis gee: FDP 17,6 %, CVP 9,7 %, GLP 2,9 %, GP 12,3 %, MCR 11,4 %, SP 18,8 %, SVP 18,9 %, Sunschtigi 8,4 %.
Gmaindspresidänt isch dr René Günter (Stand 2012).
Sproch
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 913 Yywohner 785 Franzesisch as Hauptsproch aagee, 30 Dytsch, 11 Italienisch un 87 anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Roger Bonvin
De Roger Bonvin (* 12. September 1907 z Icogne; † 5. Juni 1982 z Sittu), Burger vo Icogne-Leis, Chermignon und Nendaz, isch en Schwiizer Politiker (CVP) gsii.
Er isch am 27. September 1962 in Bundesrat gwählt worde. Am 31. Dezember 1973 isch er zruggträte. Während siinere Amtsziit isch er de folgende Departement vorgschtande:
Er isch Bundespräsident gsii i de Jahre 1967 und 1973 und Vizepräsident i de Jahre 1966 und 1972.
Rocourt JU
Rocourt isch es Dorf i de politische Gmeind Haute-Ajoie im Schwiizer Kanton Jura, wo zum Bezirk Pruntrut ghört.
Geographii
Rocourt ligt im westlige Elsgau, wo uf französisch Ajoie heisst.
Gschicht
Rocourt isch im 1271i zämme mim gsammte Elsgau in de Bsitz vom Fürschtbistum Basel cho. In de Johr 1793i bis 1815i het d Gmeind zu Frankriich ghört, zerscht zum Département du Mont-Terrible, dann ab em 1800i zum Département Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de Ort mit em ganze Elsgau zu Bärn chunnt. Ab de Gründig vom Kanton Jura uf de 1. Jänner 1979 hät Rocourt zu dem Kanton ghört. Uf de 1. Jänner 2018 hät di ehmolig sälbständig Gmeind zu Haute-Ajoie fusioniert.
Wollnashorn
S usgstorbene Wullenaashorn (Coelodonta antiquitatis), au Wullehoornaashorn oder Fällnaashorn, isch e Art vo de Naashörner gsi, wo im Iiszitalter uf de Cheltisteppe zwüsche Westöiropa und Ostaasie wääred em Middel- und Jungpleistozään verbräitet gsi isch. Es het zur Grubbe vo de Dicerorhinina ghöört, de öiraasische Naashörner mit zwäi Hörner, wo von ene hüte nume no s Sumatra-Naashorn (Dicerorhinus sumatrensis) existiert.
S Wullenaashorn isch näben em Wullehoormammut äins vo de charakteristische Dier vo de iiszitlige Landschafte gsi. Si Chopf isch dief aabeghange und d Stockzeen häi hoochi Chroone ghaa, so dass die Naashornart seer guet an s herte Graasfueter vo de Steppe aabasst gsi isch. Wil mä e Hufe Fossiil gfunde het und im Permafrostboode vo Sibirie au mumifizierti Kadaaver, isch iiri Lääbenswiis seer guet bekannt. Drüber uuse si Wullenaashörner vo früeje Jeeger- und Sammlergrubbe in Höölemoolereije und as Grawuure uf Stäi und Chnoche und as chliini Statuette daargstellt worde.
Die Naashornart isch am Ändi vom Pläistozään vor öbbe 12'000 Joor im Lauf vo dr kwartääre Usstärbwälle zsämme mit e Hufe andere gröössere Dierarte usgstorbe.
Kwelle
Dr Ardikel «Wollnashorn» uf dr dütsche Wikipedia
Belchen (Jura)
Dè Bôlchè odder d Bôlchèfluè (uf de Schwizer Landcharte Belchenflue ), wo zu dè Unterscheidig von glychnammigè Bärg z Dütschland un z Frankrych au als Schwizer Belchè benamst wörd, isch èn markantè Berggipfèl im Schwizer Jura. Er isch 1099 Meter hòch un lygt öppè 7 Kilometer weschtlich vo Oultè. Übber dè Flüè volauft d Gränz zwischè dè Kantön Basel-Landschaft un Soledurn.
Geografy und Gschicht
D Bôlchèfluè befindet sich in èm geologisch komplizyrt uffbautè Abschnitt vom öschtlichè Jura. Diè abglagertè Kalch- un Mergèlschichtè, wo zuè dè Jurazit in èm tropischè Flachmeer entschtandè sin, sin wôrend dè Faltig vom Juragebirge im spôtè Miozän un Pliozän stark zämmèpresst, deilwys in Schuppè zerlait, übberènand gschobbè un steil gschtellt worrè. Dè Felsgipfèl bschtòt uss èm hartè oolithischè Chalchschtei vom Hauptrogèschtei, wo i dè mittlerè Jurazit (Dogger) abglagerèt worrè isch. Durch stärkeri Erosion vo dè umligendè weicherè Geschteine sin selli kompetenti Gschteinsschichtè usèpräparyrt worrè.
Begränzt wörd d Bôlchèfluè im Nordè durch dè Dalkessèl vo Eptingè. Im Sûdè volaufed è baar Kämm mit dezwûschè gschaaltetè Dalmuldè un Uusrùmigskessèl barallel dezuè, bevor s Gelände gäch zum Schwizer Middelland hy abbèkeiè duèt. D Bôlchèfluè isch charakterisyrt durch è gegè Nordè reichendi, bis 80 Meter hochi Felswand; au gegè Sûdè gòt dè Bärg gäch s Loch ab, zeigt abber nu im Gipfèlberych Flüè. Nur wennigi hundert Meter weschtlich vo dè Bôlchèfluè befindet sich dè bewaldete Ruchè, wo mit 1123 m ü. M. zwar no è bitzeli höcher isch, abber wit wènniger markant isch als d Fluè.
Dè Schwizer Bôlchè isch Deil vo dè Jurahauptkettè zwischè dè Nordweschtschwiz un èm Mittelland. Si bildet d Wasserscheidè zwischè dè Aarè im Sûdè un dè Ergolz im Nordè, beidi sin linki Nebbèflüss vom Rhy. Nõch Oschtè gòtd Kettè übber d Challhöchi un dè Ifleterbärg zum Passübbergang vom Unterè Hauèschtei witer. Gegè Weschtè senkt sich dè Dürschtelbärg zum Obberè Hauèschtei bi Langèbrugg.
Vom Chilchzimmersattel zwischè Eptingè un Langèbrugg uus isch dr Fuess vo dr Belchèfluè übber è Fahrstrõß lycht z erreichè. En abwechslungsrychè Fuèsswäg füürt vom Allerheiligèbärg bi Hägèdorf zu dè Berghöchi. Dè letschte Wägabschnitt uff dè Gipfel isch è Stègè, uss èm Felsè ghauè, wo mit Gländer gesicherèt isch. Dè Bärg isch èn belièbtè Ussichtspunkt mit freièm Bligg in alli Richtigè usser gu Weschtè. Aa klarè Dääg biètet sich è schöns Panorama uff d Alpè, dè Schwarzwald un d Vogesè.
Zu dè Zit vom Èrschtè Wältchrièg isch d Bôlchèfluè èn wichtigè Beobachtigsposchtè vo dè Fortifikation Hauèschtei gsi, èm Feschtigssisteem vo dr Schwizer Armee im Jura, dèm sy Zyl dõrin bschtandè hèt, dè Knotèpunkt Oultè z schützè.
Öschtlich vom Bôlchè unterquert d Autobaan A2 d Jurakettè im 3,18 Kilometer langè Bôlchèdunnel. Vom Berggipfèl uus sièt mò d Autobaanabschnitt im Nordè un im Sûdè bis öppè bi dè Dunnelbortaal.
D Bôlchèfluè chönt, wie me dänkt, ein vo dè Markyrigspunkt vo johreszitlichè Sunnèvisurè im Belchè-Dreiegg un im Belchè-Sischteem gsi sy, wo iren Uusgangspunkt dè Elsässer Belchè (Ballon d'Alsace) i dè Vogesè hän. Zur Zit vo dè Wintersunnèwendi gòt d Sunnè vom Elsässer Belchè uus gsää genau hinter dr Bôlchèfluè uff. Umkehrt vosinkt d Sunnè vo dè Belchèfluè gsöö am Daag vo dè Summersunnèwendi exakt hinter m Elsässer Belchè.
Ottrott
Ottrott (frz. Ottrott, dt. Ottrott) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Ottrott ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1059.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Ottrott ìsch. Ottrott ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Ottrott ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Kielen
Kielen (dt. Kehlen, frz. Kehlen) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Ortsdail
Zue Kielen ghere d Ortschafte Dondel (Dondelinge/Dondelange), Kielen, Keespelt (Keispelt), Meespelt (Meispelt), Nouspelt (Nospelt) un Ollem (Olm), derzue cheme d Wyler Brameschhaff (Brameschhof), Kleng-Amerika, Koubierg, Kräizwee-Keespelt un Kräizwee-Ollem un d Hef Direndall, Weidendall und Katterwang (Quatre-Vents).
Verwaltig
Kielen ghert zum Kanton Kapellen im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Kielen isch dr Paulus Aloyse (LSAP). Scheffe sin dr Lucien Koch un dr Marc Maas. Gwehlt wird iber e Proporzwahl.
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Kielen ghert zum Moselfränkisch.
Westsemitische Sprachen
Die wichdigsti gmäinsami Nöierig, wo die westsemitische Sprooche gegenüber de ostsemitische ufwiise, isch d Verwändig vo dr Suffixkonjugazioon vom Perfekt (z. B. arabisch waladat „si het (e Chind) geboore“). Im Ostsemitische wird hingege – woorschinlig wie im Ursemitische – dr Stativ, won e Zuestand usdruckt, uf die Art bildet (z. B. akkadisch waldat „si isch geboore“).
Jäger und Sammler
As Jeeger und Sammler wärde in dr Anthropologii und Ethnologii (Völkerkund) lokaali Gmäinschafte und indigeeni Völker bezäichnet, wo iiri Naarig zum grösste Däil dur d Jagd uf Wilddier, s Fische und dur s Sammle vo wilde Pflanze oder Chläidier üüberchömme. Es git Autoore wo d Bezäichnig Wildbüter as abwärtend aaluege, wo mä sött verzichde druf. Für die Lääbenswiis muess mä seer flexibel si, sich chönne aabasse und e Hufe speziells Wüsse ha.
D Jagd- und Sammelwirtschaft spiilt für rund 3,8 Millioone Mensche immer no e wichdigi Rolle. E groosse Däil von ene lääbe in Aasie: Indie, Südostaasie, Südaasie und Sibirie, im Ganze 2'836'000 Mensche, in Afrike: Zentraalafrika, Ostafrika und Süüdafrika, im Ganze 450.000 Mensche, Australie: 300'000 Mensche, Nordamerika: 180'000 Mensche. In de gmäässigte Klimazoone vo Öiropa het s Ändi vom Jaage und Sammle scho im Neolithikum aagfange. In Skandinavie häi d Saame aber no im 17. Joorhundert und in Russland d Komi bis ins 20. Joorhundert eso gläbt.
Kwelle
Dr Ardikel «Jäger und Sammler» uf dr dütsche Wikipedia
August Langenbeck
Dr August Langenbeck (* 14. Januar 1912 z Wubbrdaal, † 26. April 1981 z Stuegert) ischt a deitscher Kirchamusiker (Organischt, Kantor, Dirigent) gwäa.
Aus seim Leaba
Dr August Langenbeck kommt am 14. Januar 1912 z Wubbrdaal uff d Welt. Scho em friha Kendesalder ziagt’r mit seine Leit om an d Nordsee, wo-nr au aufwechst. Noch seim Abidur wuud’r Schialer vom Clemens Kraus ond vom Karl Straube. Sei erschda Stell als Kantor kriagt’r an dr Lukaskirch en Stuegert. Em Johr 1937 ibrnemmt’r d Leidong vom Chor an dr Stuegerter Pauluskirch. Em Alder vo 28 Johr wuud dr August Langenbeck zor Wehrmacht eizoga, om Kriagsdenscht zo leischda. Em Oschluss kommt’r bei de Franzosa en Gfangaschaft. 1948 schliaßlich ischt’s-em vorgennt, entlassa zo werra. Kaum wiider zruck en Stuegert, vorsiht’r wiider sei gwohnts Amt an dr Pauluskirch. Zääa Johr späder wuud’r – zamma mit-em Karl Gerok – Kantor an dr Stuegerter Stiftskirch. Des ischt d Hauptkirch vo dr Evangelischa Landeskirch en Wirdaberg. Glei en seim erschda Denschtjohr grendet’r da Stuegerter Kandadachor ond ruaft dui Konzertreihe Stunde der Kirchenmusik ens Leaba. Neabaher leidet’r d Abdeilong Kirchamusik beim Siddeitscha Rundfunk En dera Zeit macht’r au d Bekanntschaft mit-em jonga Helmuth Rilling ond setzt sich mit ganzer Kraft drfir ei, dass dr sell z Stuegert ghalda ond Kantor an dr Gedächtniskirch wuud.
Rudolf Minger
Er isch am 12. Dezember 1929 in Bundesrat gwählt worde und hät siis Amt am 31. Dezember 1940 übergeeh. Während siinere Amtsziit isch er em Militärdepartement vorgschtande und isch drüber use en Fründ vom General Henri Guisan gsii.
Er isch Bundespräsident gsii im Jahr 1935 und Vizepräsident i de Jahr 1934 und 1940.
De Rudolf Minger isch Landwirt gsii und hät über kei höcheri Schuelbildig verfüegt. Zahlriichi Witz händ ihm (und siinere Frau) mangelhafti Kenntnis vo dr französische Schprach underschtellt. Trotz siinere ziitwise Nazi-Sympathie isch er in gwüssne Chreise au hüt no populär.
Lutzweiler
Luzwiller (lothrìngisch; frànzeesch Loutzviller, ditsch Lutzweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Luzwiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 727 àls Locwiller (1115: Lutzwibre, 1150: Luzwire, 1179: Luewilre, 1289: Leurwilhre, 1544: Lutzewiller, Lanzwiller, Lauzewiller, Langwiller, Loutzweiler, 1594: Landtsweiller, 1609: Lutzveiler, 1751: Luzweiller, Loutzveiller).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Luzwiller ìsch. Luzwiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Luzwiller ghert zem Rhinfrankisch.
Hyänen
D Hyäne (Hyaena sp.; alemannischi Näme) sin Roubtier, wo süget und húre fäscht bísse ka. Hyäne sin gschíd. Wenn si jagend gân si ganz stratégisch for.
Ds Leittier ire Gruppe isch allig e Wíb; well die sin grösser und wilder wie d Kärle. Früener hepme gmeint Hyäne seien Zwitter; d Gslächtsorgán fo beide glíchen sig naemle râs.
Hyäne gíts z Afrike und z Asie. Ir Íszit hets ou z Oyrópe gebe.
Me unterschídet fier Arte:
Die gschäcket Hyäne (Crocuta crocuta)
Däs isch die gröste Hyäne wos gít: guet anderhalb Mäter exklusif Schwanz. Si kunnt ufe Spitzegschwindigkeit fo füfesächzg km/h. Und si läbet inere Gruppe mit bis zo hundert Tier. D tschäcket (tüpflet) Hyäne ernärt sich houpsächle for Jagd, kan aber ou fo Kadáfer läbe.
Die brúne Hyäne (Parahyaena brunnea)
Die brúne Hyäne, ou Schabrackehyäne oder Strandwolf gheisse, isch e bitzle kleiner aswie die tschäckete Hyäne. Si lebet allei oder mit epár Gspane. Si frisst Koge und lychte Büte. Ir Läbesrúm sin d Savanne und ou Wüestene.
Die tigerlete Hyäne (Hyaena hyaena)
Si wónen z Afrike und z Südwestasie und sin nu um wenig grösser wien en halbe Mäter. Nomál frässen si köggnis, well si kei guete Jäger sin. Wie ou d Schabrackehyäne sin se eher Einzelgängerisch.
De Ärdwolf (Proteles cristatus)
Der Ärdwolf, wie me seit, würd gad emâl achzg Sänti lang plus Schwanz. Er läbet im Oste und Süüde fo Afrika und frisst Insekte mit sínere Zunge. Er isch de einzige Ferträter fo där Underordnig Protelinae.
Jacques Cartier
Dr Jacques Cartier (bretonisch: Jakez Karter; * 31. Dezämber 1491 z Rothéneuf bi Saint-Malo, Frankrych; † 1. Septämber 1557) isch e franzesische Entdecker un Seefahrer gsii.
Läbe
Dr Cartier het anne 1520 d Mary Catherine des Granches ghyrote un isch dodermit in dr Gsellschaft ufgstige.
Vum Chenig Franz I. het dr Cartier dr Oberbefähl iber zwai Schiff iberchuu, wu am 20. April 1534 St. Malo verloo hän go Fischgrind bi Neifundland z untersueche. Är het d Nordkischte vu Neifundland bassiert, isch dur d Belle-Isle-Stroß gsäglet un isch am 6. Juli in d Baie des Chaleurs chuu. Do isch szuen eme erschte Kontakt chuu mit dr Uryywohner vu Amerika vum Algonkin-Volk vu dr Mi'kmaq. Derno isch er dr ganz Sankt-Lorenz-Golf uffegfahre un het fascht ganz Neifundland umsäglet. Die nei entdeckte Biet het mer speter Neifrankrych gnännt.
Anne 1535 het dr Cartier dr Sankt-Lorenz-Strom untersuecht un isch 2. Oktober im stark bfeschtigte Irokese-Dorf Hochelaga aachuu. Dr Berg iber em Dorf isch Mont Royal, cheniglige Bärg, gnännt wore. D Mannschaft het an Skorbut, wu mer dertemol d Ursache dervu nonig gchännt het. 1536 isch er uf Europa retuur chuu.
Anne 1540 het dr Jean-François de la Rocque de Roberval d Erlaubnis iberchuu, uf syni aigene un s Chenigs Cheschte e Niderlossig z Kanada z grinde. Zue däm Zwäck isch dr Cartier mit drei Schiff losgschickt wore. In dr Nechi vum hitige Québec bim Dorf Stadacona het er s Fort Charlesbourg böue loo, het dr Strom untersuecht un wider iberwinteret. Im Juni 1542 isch dr Cartier wider uf Europa retuur chuu. 1544 het dr Cartier dr Ufdrag iberchuu, dr de Roberval un syni Lyt wider uf Frankrych retuurzbringe.
No syym Dod het dr Samuel de Champlain d Entdeckige wytergfiert.
Ihm z Ehre isch unter anderem e Stroß z Montréal (Kanada) gnännt wore, d „rue Cartier“.
Rosenweiler
Rosewiller (frz. Rosenwiller, dt. Rosenweiler) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Rosewiller ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1364.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Rosewiller ìsch. Rosewiller ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Rosewiller ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Niederösterreich
Nideröschtriich isch s gröschte Bundesland va Öschtriich. D Landeshoptstadt hoasst St. Pölten.
Geografii
Nideröschtriich wird umgangssprochlich o gnauso wie Wien und s Burgaland zu Ostöschtriich zählt.
Des Bundesland glidrat si wia Oberööschtriich in vier Viertel. Dia hoasand Weinviertel, Waldviertel, Industriiviertel und Mostviertel.
Letzte Kaltzeit
Die letzti Chaltzit, mä säit ere au s letzte Glaziaal (oder, e chli meedütig, die letzti Iiszit), isch im Jungpläistozään noch dr letzte Warmzit vor dr hütige choo. Si het vor öbbe 115'000 Joor aagfange und isch mit em Aafang vom Holozän vor öbbe 11'700 Joor z Änd gange. In der letzte Chaltzit het sich uf dr ganzen Ärde s Klima abküelt, wie scho in de früenere Chaltzite mit ere witrüümige Vergletscherig und groossflechige Überschwemmige. Dr Meeresspiegel isch gsunke und Landbrugge häi sich bildet.
Dr Begriff Iiszit cha liicht mit däm vom Iiszitalter verwäggslet wärde und mä söt en doorum besser nid für Chaltzite bruuche. Chürzere Klimaschwankige innerhalb vo Iiszitalter wärde as Chaltzite und Warmzite bezäichnet.