cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wiltfeber
Inhalt I: Handlig un wältanschaulige Ghalt
Diä meischte Strittrede in däm Roman gwinnt dr Wiltfeber oder dr losst sich wennigschtens nit beiidrucke. Des hert uf, wu dr Berthold Behringer ufdrittet – s Opfer vun ere Ideologie. Dr Behringer het si Landguet dur e „glichmacherische“ Ufruehr verlore un brangeret d Lehr vu dr Ufriährer a un diä isch: ''„Es ist kein Gott! (...) Es ist kein freier Wille! (...) Es ist kein Eigentum!“ Aber wu dä Alt eso gschwätzt het, „bissen Wiltfeber und der Bärtige ihre Lippen und schauten errötend zur Seite, denn sie lehrten dasselbe wie der Rote, nur von anderen Gründen her zu anderen Zielen. Bewegung war auch ihrer Lehre Kern und Trieb.“''
Dr Behringer isch e brochene Mann – nit wel er im Kampf verlore het, aber wel er afange esälber vu dr „glichmacherische“ Ideologii gfange gnumme wore isch: „Ich konnte ihn nicht ehrlich hassen,“ (dr rot Agitator) „weil ich sein entsetzlich folgerichtiges Denken bewundern musste.“
Aü mit s Behringers Gschicht stellt dr Autor Burte d Lehr vum Wiltfeber in Frog.
Inhalt II: Alemannischi Heimet oder nordischs Ditschland?
Im Roman spiile zwo Fraüe e Schlisselrolle: d schwarz Alemanni Madlee Rinklin, e Büüremaidli üs em Markgräflerland, un d wiss Ursula von Brittloppen, e Adligi üs em ditsche Norde. S Madlee un dr Martin hän sich arg gärn, s Madlee verdrittet s Gfiähl. D Ursula repräsentiärt dr Verstand – si het Macht iber dr Kaiser, wel sälle si gärn het. Si verlangt vum Wiltfeber, ass er-e sait, was si nem iiliisle soll – uf diä Art kennt dr Martin Schicksal wäre (heimlige Kanzler) un sini Vorstellunge verwirklige. Si Opfersinn un Pflichtbewusstsii zwinge dr Wiltfeber, in dr Ursula z folge. Aber dr zwiiflet, eb dr Kaiser noch ebis ka richte. Zum in dr Ursula un in ihrem Blan z vertlaüfe isch er in d Heimet zruck kehrt. Doch d Ursula isch em nogreist.
Uf z nacht am zwelfi am Grichtsdag isch er verabredet mit em Madlee – zun ere Art vorzogene Hochzitsnacht. Aber d Ursula haltet-e uf. Si versuechts nomol – er soll „Pfalzmünster“ (Basel) „heim ans Rich“ bringe. Aber dr Wiltfeber lähnts ab – s Rich seigs nit Wärt, ass es Pfalzminschter mit sinere iberlägene Kültür bikunnt. Am And vum Grichtsdag stellt dr Wiltfeber fescht, ass er s letscht verlore het, was em bliibe gsi isch: „Den Glauben an die Heimat und ihr geistiges Gut; es ist ein Kehrricht, kein Kleinod.“ Dr mueß erkänne: „Im All ist Ding an Ding, also kein Raum für Gott, und folglich ist mein Tag ohne Richter und sinnlos alles Für und Wider.“ Fir ihne blit jetz numme no: „Genieß und stirb!“ Un in däre Stund, wu ner mit em Madlee verabredet gsii isch, vereinigt er sich in ere Waldhitte mit dr Ursula. Dr Blitz schlet ii; ibrig sin zwee verkohlti Liichnam.
Dr Verrot am Madlee un dr Sieg vu dr Ursula – licht zum Verstoh as dr Verrot an dr alemannische Heimet un dr Ibergang zum nordische Ditschland – bricht im Wiltfeber s Gnick. Dr Burte het do si eige politisch Schicksal un Schicksal as Dichter vorwäggnumme.
Vorwort 1927
Dr Burte verlangt nit, ass mer des, was si Romanheld sait, as bari Minz nimmt: Alles, was dr Wiltfeber sait, wird vu ihm esälber, vu sinene Dialogpartner un vum Üsgang vu dr Gschicht relativiärt: Si Vorstellung vu dr Mänsche isch in dr Wält nit zum verwirklige, sait dä Roman üs, dr Romanheld sälber un sini Gedanke scheitere an dr Realität.
''„Wenn ich heute, nach 15 Jahren, den ‚Wiltfeber’ wieder lese, erkenne ich erschüttert, wie der Mensch, und wäre er noch so guten Willens, in den Meinungen und Irrungen seiner Zeit verstrickt und befangen ist. Aber ich fühle auch, wie das zeitliche versinkt und das dichterische hervortritt. Keine Partei hat das Recht, das Ewige meines Buches für ihren Tag auszumünzen: aus dem Vollen will es gesehen sein und als ein Ganzes für jedermann.“''
Dr Rüdiger Hoffmann frogt, eb nit des scho uf d Hitlerbewegung gminzt gsii isch, wu ihne veriinahme het well un speter aü het.
Veltin Fries III
Dr Veltin Fries III (uff Frànzeesch Valentin Fries ; * um 1535 ìn dr Schtàdtrepüblik Mìlhüüsa; † 22. Àwrìl 1588 àui doo ) ìsch a Mìlhüüser Politiker gsìì. Ar ìsch zwaimol Bìrgermaischter vu dr Schtàdtrepüblik Mìlhüüsa gsìì: z’äärscht vu 1573 bis 1578, un drnooh vu 1587 bis 1588.
Wiltfeber
Inhalt III: D Jude im Roman Wiltfeber
Im Burte wird vorgworfe, ass er vu Afang a antisemitisch gsii seig. Ass dr Burte elitäri un rassischtischi Uffassige vu sinere Zit verdrittet, losst sich im Allgmeine nit abstritte. Üs dr hittige Perspektivi sin aü sini Üssage iber dr jüdisch Religionsiifluss im Chrischtetum bedänklig un as antisemitisch z bezeichne. Im Ziilpunkt vu sinere rassischtische Gritik stehn aber kenni Jude oder främdi Velker, nai, do stehn diä Ditsche. Aü vu däne haltet er nit viil: Eimol sait dr Wiltfeber: „Deutsch, das ist ein Wort und bezeichnet eine mitteleuropäische Mischlingsrasse dritten Grades.“
Veltin Fries III
sii Laawa
Dr Veltin Fries ìsch woohrschiinsig ànna 1535 uff d’ Walt kumma. Ar ìsch dr Suhn gsìì vum Hanns Fries (~1496–1559) un vu dr Verena vu Selz. Dr Veltin Fries hàt ìm Mieg-Hüüs àm Mìlhüüser Roothüüsplàtz gwoohnt, wo-n-’r um 1560 hàt loo uffbàuia.
Wiltfeber
Inhalt III: D Jude im Roman Wiltfeber
Was dr Burte iberhaüpt mit Rass gnaü meint, isch niäne definiärt, är schungliärt mit Begriff, wu in dr 30 Johr vor em erschte Wältgriäg vun ere „völkische Bewegung“ wit verbreitet wore sin un nyt Nejs gsii sin. Do ghert aü im Wiltfeber si „Reine Grischt“ drzue. Diä Bewegung isch in zahlrichi Organisatione mit dutzede vu Zitschrifte ufgspalte gsii. Dr Burte het zwar Schlagwerter vum Rassismus ufgriffe, isch aber kei rassischtische Vordänker gsii, dr losst sich nit in ere bstimmti Gruppe zueordne un isch aü niäne organisiärt gsii.
Veltin Fries III
sii Laawa
Vu 1564 bis 1572 ìsch dr Fries Mìtglìed ìm Mìlhüüser Schtàdtroot gsìì. Ànna 1573 ìsch’r Bìrgermaischter vu dr Schtàdtrepüblik Mìlhüüsa worra. Maa hàt ìhm àwwer vorgworfa, àss’r a enga Beziihung ghàà hàt mìt dr Agnès Wieland, dr Ehafràui vum Àmmàn Daniel Wieland. Ar hatt dr Wieland üss siim Àmt àbgsätzt, fìr dr Michel Finninger, dr Brüader vu dr Fràui Wieland, àn siina Schtälla sätza. Dàs ìsch a äffentliger Skàndààl gsìì. Wagadam hàt dr Fries ìm Dezamber 1578 üss siim Àmt àls Bìrgermaischter müassa z’rucktratta. Ìhm hàt dr Peter Ziegler noohgfolgt. Dr Fries hàt àlso ànna 1578 a waasentliga Rolla-n-ìm Uffrüahr vu da Finninger gschpìelt. Noh-n-em Uffrüahr ìsch’r àwwer ànna 1587 nochamol àls Bìrgermaischter gwählt worra, àls Noohfolger vum Ziegler. Ìm naachschta Joohr ìsch’r vu da Uffschteher zem Gfangniss verurtailt worra. Ìm Zuchthüüs ìsch’r àm 22. Àwrìl 1588 gschtoorwa. Sii Suhn Veltin Fries IV ìsch nìmm verurtailt worra, dänn’r ìsch ìns Eeschtriich glìchta gsìì. Wagem Uffrüahr ìsch d’ Fries-Fàmìlia-n-àm And vum 16. Joohrhundert üss dr Schtàdt üüssgwìesa worra.
Wiltfeber
Inhalt III: D Jude im Roman Wiltfeber
Si Romanheld, dr Wiltfeber, hert während em Gottesdiänscht, wiä sich zwee Kirche-Eltischti liislig iber e Jud beklage: D Kueh, wu dr eint vun em kaüft het, diäg nit rächt Milch gä. „Ja, das ist halt eine Kaiben-Nation, da heißt es aufgepasst!“, sait eine. Aber nit Jude solle do vorgfiärt wäre – d Kirche-Eltischte, dr Bfaar un d andere Alemanne im Dorf sin s Ziil vum Spott vum Wiltfeber.
Veltin Fries III
sii Laawa
Dr Veltin Fries III ìsch mìt dr Dorothea Biegeisen üss Àltkìrìch verhiirootet gsìì. Ar hàt fìmf Seehn un Viar Teechter ghàà, drunter dr Veltin Fries IV, d’ Verena Fries (1560-1643) un d’ Salome Fries. Siina Ehafràui ìsch ànna 1605 gschtoorwa.
Plug.in
[plug.in] isch e Mediebetriib z Baasel gsi. Er het Usstellige und Veraastaltige organisiert, het zämme mit andere Instituzione Brojekt realisiert, het Künstler bi dr internazionali Vernetzig ghulfe und het zwüsche dr Mediekunst und em bräite Publikum vermiddlet. 2011 isch s [plug.in] mit em Festiwal vo de elektronische Künst Shift zum Huus für elektronischi Künst zämmeglegt worde.
Wiltfeber
Inhalt III: D Jude im Roman Wiltfeber
S bees Gschwätz iber d Jude un dr Glaübe an dr jüdisch Wiäschtegott Jehova bilde fir dr Wiltfeber e Widerspruch. Dr Bfaar bredigt: „Der Gott Abrahams, Isaaks und Jakobs ist unser Gott!“ un d Gmein singt: „Dir, dir, Jehova, will ich singen!“ Aber dr Wiltfeber glaübt an dr Rein Grischt - är sait im Gedanke zum Bfaar, di Gott isch nit mi Gott, iberhaüpt brüche mir ke Gott. „Wir haben jenen Krist, jenen Galiläer jüdischen Glaubens (...) welcher in sich das Judentum überwand und äußerlich den Juden unterlag; ja, der Widerjuden größter ist der Krist, jene hassen ihn nicht umsonst.“
Plug.in
S [plug.in] isch entstande, wil mä sit em Ändi vo de 1990er Joor z Baasel gspüürt het, ass es für Videokunst und Nöiji Medie kä Blatz geb. Drzue isch cho, ass 1998 die jöörlige Baasler Videodääg iigstellt worde si. Dr Kanton Baasel-Stadt und d Christoph Meriaa stifdig häi sich zämmedoo zum die Kunstsparte z understütze. Dr Veräin Forum für neue Medien isch 1999 gründet worde as Dräägerschaft für dr blaanti Ruum mit Mediekunstbetriib, und dr Kanton und d Stiftig si für d Chöste ufchoo. Denn isch au no s Viper Festival vo Luzärn uf Baasel verlegt worde.
Wiltfeber
Inhalt III: D Jude im Roman Wiltfeber
Dä Grischt, wu s Judetum iberwunde het, isch dr Gott vu dr ditsche Lit, sait dr Wiltfeber. „Und soll nicht „Jesus Christus“ heißen, sondern der Christ oder Krist, wie ihn nannte der elsässische Dichter, als er vor elfhundert Jahren in großartigem Altdeutsch das Leben des Heilandes schrieb.“ Dr Jehova, dr Gott vu dr jüdische Schrifte, nännt sich noch em 2. Buech Mose, 3,14 „ich-bi-sälle-wun-i-bi“. Dr Wiltfeber deberet innerlig: „Jener „Ich bin ich=Gott“ ist so wenig unser Gott als Manitu oder Jupiter Ammon.“ Si Unmuet gipflet in dr Aklag: „Dieser Ichbinich, dieses Gespenst, dieses Wort, das ist der Feind!“
Dr Grund fir d Ufregig vum Wiltfeber isch des: ''„Hier, hier, diese Menschen, Kinder, Frauen und Männer, sangen den Stammesgötzen einer Wüstensippe an als ihren Gott! Fremdes Wort, fremder Begriff, fremder Geist! Ich bin, der ich bin, sagt der Gott. Könnte doch dieses Volk auch noch sagen: Wir sind, die wir sind! – Das kann es nicht mehr, es ist entrasst und entgottet, von einer fremden Rasse unterworfen einem fremden Gott.“''
Plug.in
S Tentrum isch im Joor 2000 ufdoo worde und het d Form vom ene öffentlig zuegänglige Woonzimmer mit ere Bar und ere Bibliothek ghaa. Jedes Joor het s öbbe fümf Usstellige und vierzig Veraastaltige (Presentazione, Performances, Füerige, Vordrääg usw.) zur Mediekunst und dr digitale Kultur gee, wo 7'000 Bsuecher aazooge häi. Kooperazioone het s under Anderem mit Viper, HyperWerk, dr Hoochschuel für Gstaltig und Kunst z Baasel, em Mediewüsseschaftlige Seminar vo dr Uniwersidäät Baasel, Point-de-vue, oder xcult und kantonale Museum gee.
Wiltfeber
Inhalt III: D Jude im Roman Wiltfeber
Diä Unterwärfig isch fir dr Wiltfeber e geischtigi: ''„Das gewaltigste auf Erden ist die Macht des geformten Glaubens. (...) Nicht der Eigner der Ackerkrume ist der Herr im Lande, sondern der Eigner der völkischen Hirnmasse, das ist der wahre Herrscher.“''
Üsser em Viihjud vu dr Kirche-Eltischte kumme im ganze Roman suscht keini jüdischi Persenligkeite vor. Aü Rolle, wu noch antisemitischem Glischee Jude spiile un wu anderi Autore bsunders speter ihre Hetz dra üsglo hän, sin nit mit Jude bsetzt. So isch dr Bankjee, wu schliäßlig im Behringer si bankrotts Guet kaüft, zwar e Fättwanscht, aber ke Jud. Ass in däm Roman dr jüdisch Iifluss in dr Wirtschaft gritisiärt wird - des isch im Dritte Rich behaüptet wore - drifft nit zue. Alli Arte vu ditsche un alemannische Gstalte bikumme drgege im Buech ihre Fätt ewäg: badischi Beamti, Brofessore, Kirchelit, Firschte, Neijrichi, dr „Pöbel“ un e Hüffe anderi. Diä Bschumpfene hän schiints schockiärt reagiärt. Noch e Viärtel Johrhundert speter ka dr nazionalsozialischtisch Burte-Lobschriiber Max Dufner-Greif vrmälde: „Es gibt Vettern und Basen im badischen Land, die sich heut noch wie beim Erscheinen vor dem ‚Wiltfeber’ bekreuzigen, und denen dieses angeblich wüste Buch ein Greuel ist, weil der Dichter so unerbittlich Gerichtstag mit Schwächen hielt, die man der Welt sonst gern als liebenswürdige Menschlichkeiten zu zeigen sich bemüht.“
Uffassung vum Roman dur zitgnessischi Jude
Uf dr einte Sitte isch dr Roman Wiltfeber vu verschiidene Gritiker nooch 1945 as antisemitisch iigstuft wore, uf dr andere Sitte isch er zu sinere Zit vu verschiidene Jude arg positiv ufgnumme wore. Dr Dichter Richard Dehmel, wu mit ere jüdische Fraü ghirate gsii isch, het im Namme vu dr Kleischt-Gsellschaft däm Roman dr Kleischt-Priis verschafft. Unter dr Mitgliider vu dr Kleischtgsellschaft sin namhafti Jude gsii.
1912, wu dr Wiltfeber frisch rüskume gsii isch, het dr Walther Rathenau, e jüdische Autor un AEG-Induschtriälle im Burte in spontaner Begeischterung zwee Biächer vu sich gschickt. In dr Widmung bezeichnet er sich sälber as „Ewiger Jude“, un schickt im Burte – er bezeichnet-e as „Martin Wiltfeber“ un „Ewiger Deutscher“ – „herzliche Wandergrüße“. Do dermit spiilt dr Rathenau uf dr Titel vum Burteroman a un sait üs, ass si bedi zum ewige Wandere un Sueche verurteilt sin. Dur dä Schritt vum Rahenau het sich e Frejndschaft zwische däne zwee entwicklet. Meh drzue im Artikel „Mit Rathenau am Oberrhein“ - des isch dr Titel vum e Biächli, wu dr Burte 1924 Erinnerige an dr Walther Rathenau vereffentligt.
D Sproch im Wiltfeber
D Sproch vum Wiltfeber-Dichter het drei bsunderi Kännzeiche:
Dr Dialog vu Persone üs em Dorf isch nooch am Dialäkt: „So gang, Madlee, weidlich in den Keller!“ „in den letzen Hals“ (bekommen) (= verschlucken; falsch auffassen), „dem Martin sein Koffer ist gekommen.“, „(...) das Glück (...) pack es beim Feggen“ (Fägge = Flügel), „es ist scheints doch nicht nötig“, „der nächste langt“, „es habe ihr (...) geträumt“, „selb sei sicher“, „bis willkumm!“, „es blangt mich so“, „loset zu!“, „deinen Gspaß mit uns treibst“, „bei einem, wo sein Vater Pfarrer war (...)“ (= dessen Vater Pfarrer war), „wenn Eines nicht wusste“ (Eines = eber), „was für Menscher“ (= schlächti Wiibsbilder), „ein Brüll“ (= e Bruel = ein Schrei) usw., usf. – so finde sich uf däne 350 Buechsitte viili Hundert vu Alemannisme.
In sinem Buech, wu fir dr ganz ditsch Sprochraüm agleit gsii isch, widerholt dr Burte viilmol e Wort in glicher oder ähnliger Bedittig, wänn er anämme mueß, ass es nit alli verstehn: „auf den Flecklingen und Brettern“, „verzweifelt und verzwatzelt“, „Sterblen und Serblen“, „je mehr er lallt und laferet“, „lauschte und loste“ usw. In sältene Fäll setzt dr Burte d Ibersetzung in Glammere: „ein seidenes Fürtuch (Schürze)“ (alemannisch: Fürte), „bist öbben (etwa) auf dem Gottesacker gewesen?“ usw.
Baldenheim
Bàldene (frz. Baldenheim, dt. Baldenheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Bàldene ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 817 àls Baldanheim. Vun 1324 bìs züe dr Frànzesche Revolütion hàt s Derfel züe Wirttebari ghert.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Bàldene ìsch. Bàldene ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Bàldene ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Deportivo Cali
Dr Asociación Deportivo Cali esch en Fuessballverein us Cali, wo in dr kolumbianische Categoría Primera A, dr erste Liga, spiilt. Mä sait em Klub hüfig nume Deportivo Cali oder abkürzt Cali [].
Gschicht
Dr Club isch 1912 under em Naame „Cali F.C.“ gründet worde. Sit em 15. August 1948 isch s e Profiklub in dr kolumbianische Fuessballliga. D Vereinsfarbe si Grüen und Wiss. Dr Klub isch bis jetz acht mol kolumbianische Meister worde.
Deportivo Cali isch 1978 dr erst kolumbianisch Verein gsi, wo im Final vo dr Copa Libertadores gstande isch. Er het aber gege Boca Juniors verloore. 1999 het er im Finalspiil gege Palmeiras us São Paulo verloore. 1998 het Deportivo im Ändspiil vo dr Copa Merconorte gspiilt.
Roland Lederle
Lääbe
Dr Lederle isch z Dodtnau in aifache Verhältnis ufgwachse. Scho frie het er fir e weng Däschegäld Zytschrifte uusdrait un as Hietebue ghulfe. No dr Schuel het er e Lehr as Chaufmann welle mache, het aber kai Lehrstell gfunde. Dur sy Lehrer isch er vu 1942 bis 1946 uf d Lehrerbildigsaastalt z Colmer gange. Mit sibzehni isch er au Badmaischter vum Dodtnauer Schwimmbad gsii. Noch em Chrieg sin Lehrer gsuecht wore sin, wäge däm het er im Mai 1946 z Wyhle as Schuelhälfer aagfange. Är het derno z Ribbeldsau un z Löörech sy Lehreruusbildig fertiggmacht. Anne 1947 het er sy Frau Rita chänneglehrt. Im Lauf vu dr Johr isch er in verschidene Schuele yygsetzt wore, uf em Dodtnaubärg, z Großherrischwand, z Rotzige un z Hartschwand, un isch all Mool mit syre Frau umzoge. Uf em Hotzewald sin ihri zwee Sihn uf d Wält chuu, dr Roland un dr Andreas. Anne 1954 isch er schließli uf Aitere versetzt wore. Mit syne Schueler het er d Schuelerzytig „Die Belchenkutsche“ grindet, wu si au sälber druckt än. Mit staatlige Zueschiss us em Lotto hän si au Biecher druckt. Wu d Volksschuel Aitere im Johr 1969 ufglest woren isch, isch er as Räkter in sy Haimetstadt Dodtnau chuu. No 22 Johr as Räkter un 44 Johr as Lehrer isch er schließli in Rueistand versetzt wore.
Im Buech „Bei uns daheim“ het er iber Naturkund un Sage gschribe un Bilder un Gedicht zämmedrait. Anne 1996 isch sy Buech „E paar Hampfle voll“ uusechuu mit Gedicht un Gschichte uf Alemannisch. Sy autobiografisch Wäärch „Halte- und Schaltstationen“ iber sy Lääbe isch im Johr 2003 publiziert wore. Derzue het er e Hyfe Theaterstuck im Dialäkt gschribe, fir Schuelergruppe un fir Verain.
Dr Lederle isch Mitglid vu dr Muettersproch-Gsellschaft gsii un isch mit syre Frau vylmol bi dr Sitzige vu dr Regionalgruppe Wiisedal derbyy gsii, zum Dail het er dert au aigeni Gedicht un Gschichte vorglääse.
Alexandria (Begriffsklärung)
Alexandria isch de Name vo mehrere hellenistische Stadtgründige, wo noch em Alexander em Grosse benannt sind, u. a.:
Ort
z Ägypte:
z Brasilie:
z Europa:
uf Jamaika:
z Südafrika:
i de Vereinigte Staate:
Persone:
Anderi Sache:
Esslingen ZH
Esslinge isch e Ortschaft im Kanton Züri, wo zu de Gmäint Egg ghört. Es hät 1752 Iiwohner (2012).
Esslinge isch mit de S18 (Forchbahn) und de Buslinie an Öfetliche Verchehr abunde. Es git verschideni schöni Quartir und e gueti Schuel. D Schuel isch 2012 bis 2013 umbaut worde. Esslinge isch ländlich prägt. Es git no en Aschluss a d A52 richtig Hiiwiil.
Gschäft
Es git en Dorflade und veschideni Gschäft.
Schulen Egg
Es gönt öppe 800 Schüeler vom Chindergarte bis id Oberstufe i d Schuele Egg. I de Schuele Egg git s Lernlandschafte (LL), e Lernsyschtem, wo einzigartig isch im Kanton Züri.
Weblink
Internetuftritt vo de Schuele Egg
Menzenschwand
Menzèschwand isch èn heilklimatischè Kurort. S Dorf isch èn Ortsdeil vo dè Stadt St. Bläsy im Schwarzwald z Baddè-Württèbärg.
Geography
Menzèschwand bschtòt uss drei Dorfchärn, Vorderdorf, Mitteldorf un Hinterdorf, un ghört mit öppè 550 Ywooner zuè dè Stadt St. Bläsy im Landchrais Waldshuèt. S lyt am Süèdfuèß vom Fèldbärg-Massyv, wo mit èm 1493 Meter hochè Fèldbärg dè högschte Pungt im Schwarzwald z biètè hèt. S Dal vo dè Menzèschwander Alb fangt unterhalb vom Fèldbärg-Pass aa, also am Fuèß vom Seebuck. Bi dè Quällè vo dè Menzèschwander Alb lyt d Menzèschwander Hüttè, öppè 28 m unterhalb un 650 m èwäg vo dè Passhöchi. Vo dè Quällè wèg gòt s Dal als fascht 2,3 km langi Klamm gu Oschtè un biègt denn nõch rächts ab in Richtung Südè. Dört vohürõtet sich s änge Dal mit èm Nõchbòrdal, wo vom Oschthang vom Herzogèhorn obbè abbè chunnt, dört lyt au s Hinterdorf vo Menzèschwand. Uugfäär 850 m s Dal durab lyt s Mitteldorf, wo vo dè linkè Haaldè vo dè Menzèschwander Alb d Passschtrõß vom Ülèmer Chrütz obbè abbè chunnt. Am Fuèß vo dè Oschtsitè vom Ülèmer Chrütz lyt dè Weschtzipfel vom Schluchsee bi Aha. Obberhalb vo dè rächtè Dalhaalè thront s Spièßhorn. En halbè Kilometer unter m Mitteldorf lyt s Menzèschwander Vorderdorf. S Vorderdorf isch dè gröscht Ortsdeil vo Menzèschwand. 2,75 km unterhalb vom Vorderdorf vohürõtet sich d Menzèschwander Alb 3,75 km obberhalb vo St. Bläsy mit dè weschtlich volaufendè Bernauer Alb, ab dört heißt dè Südschwarzwälder Fluss denn Alb.
D Dallandschaft vo Menzèschwand isch brägt vo Glètscherschtrööm vom Fèldbärg-Glètscher, wo in è baar Iiszitè entschtandè isch. Dè Hauptglètscher, wo bis 300 Meter un mee hoch gsi isch, hèt weschtlich am Herzogèhorn aagfangè, mit è baar inènand gschachtlètè großè Karè. Bi sèllèrè Karlandschaft hèt s wannèförmige Krunkelbachdal aagfangè. S Dal vo dè Menzèschwander Alb gòt in èrè chlynèrè Dalschtufè mit èrè Höchi vo 20 Meter mit èm Krunkelbachdal zämmè. D Menzèschwander Alb hèt dört è Klamm mit chlynè Wasserfäll (ein dèvò künschtlich) iègschnittè. Öppis obberhalb chrützt èn markantè Èrdmoränèwall s Dal. Diè äng Durchbruchsschtellè vom Bach, d Menzèschwander Klusè, isch früèner zum Uffstauè für d Holzschitledrift bruucht worrè. Dè beggèförmige Mündungsberych isch früèner èn See gsi, wo vo Sedimänt zuèdeggt isch. Èn Huufè Rundhögger brägt d Wisè vo dè unterè Haaldèabschnitt.
Mäzen
E Mäzeen isch e Persoon, won e Instituzioon, e kommunaali Iirichdig oder e Persoon mit Gäld oder andere Middel understützt, so dass die oder dä iiri Blään chönne umsetze, ohni dass dr Mäzeen e diräkti Geegeläistig verlangt. D Bezäichnig Mäzeen läitet sich vom Römer bzw. Etrusker Gaius Cilnius Maecenas ab, wo in dr Zit vom Augustus Dichder wie dr Vergil, dr Properz und dr Horaz gförderet het.
Menzenschwand
Geography
Weschtlich vom Hinterdorf lyt in èm Kar unter m Spièßhorn s chraisrunde Schiibèlächtèmoos, è Gebirgs-Hochmoor. Auch im Gipfelberych vo dè nördlich glègènè Bärhaaldè git s wärtvolli chlyni Moor in voschidènè Entwicklungsschtadiè.
Großi Deil vo dè Gemarkung ghörèd zum Nadurschutzgebièt Fèldbärg.
Mäzen
Mäzeen chönne Instituzioone wie Museä, Universidäte oder Orchester fördere wie au äinzelni Persoone. Was d Mäzeen mache isch ganz freiwillig und si müesse käini Gründ aagee, wenn si wäi ufhööre drmit.
E wichdigi Funkzioon vom Mäzenaatedum isch under anderem, ass es die öffentligi Mäinig cha beiiflusse, wenn es Vorhaabe vo soziaaler Bedütig förderet.
Menzenschwand
Geschichte
Diè èrschti urkundlichi Erwäänung stammt uss èm Johr 1328.
Mäzen
Abgränzig vom Begriff
S Mäzenaatedum isch altruistisch und e Hufe Mäzeen lege Wärt druf, ass ihre Naame nid erwäänt wird. Vom Mäzenaatedum muess mä dorum dr Euergetismus (vom griechische Euergetes, Wooldääter) underschäide; do goot s im Geegesatz zum Mäzenatedum drum, Macht und Iifluss dur Wooldaate am Gmäinwääse z demonstriere. Bim Sponsoring understützt dr Sponser e Person oder Sach in dr Hoffnig, ass er e wirtschaftlige Nutze wurd überchoo für siis Gäld. Mänggisch isch s schwiirig z entschäide, öb öbber en ächte Mäzeen isch. So het d Familie Medici im Floränz vom 15. Joorhundert d Künst wie weenig anderi gförderet. Wie seer iine das ghulfe het, iiri äigeni Machtposizioon z entwickle und über meereri Joorhundert z bewaare, isch umstritte, und au, öb mä in däm Fall wirklig vo unäigenützigem Handle cha reede.
The Giving Pledge
Im Juni 2010 häi die bäide bekannte Multimilliardäär Bill Gates und Warren Buffett d Kampanie The Giving Pledge (Verspräche, öbbis zgee) gstartet. Si laade drmit die riichste Persoone und Familie in Amerika ii, dr Groossdäil vo iirem Riichdum dr Filantropii z gee. Am Aafang vom August häi si scho 40 Milliardäär drzue brocht, mindestens d Helfti vo iirem Vermööge für wooldäätigi Zwäck z spände.
Dr Buffett het au bekannt gee, ass er noch sim Dood 99 Brozänt vo sim Vermäöge für wooldäätigi Zwäck well hinderloo.
Menzenschwand
Geschichte
Um 1770 isch dè Gmeindswald wägèm Holzyschlag fascht voschwundè gsi. S Holz hèt mò übber d Alb bis in Hochrhy abbè gflößt.
Um 1910 hèt dè Erbauer un Bsitzer vom Kurhuus z St. Bläsy, dè Otto Hüglin, è großaaglaits Brojèkt mit èm Luxus-Hotel z Menzèschwand un ènèrè Brivatbaanaabindung übber s Fèldbärg-Massyv blaant. S Brojèkt isch nit realisyrt worrè.
Mit dè Chraisreform z Baddè-Württèbärg isch mit Wǜrkung vum 1. Januar 1973 d Gmeind Menzèschwand vom Landchrais Hochschwarzwald zum Landchrais Waldshuèt chò. Am 1. Juli 1974 isch Menzèschwand i d Stadt Sankt Bläsy ygmeindet worrè.
Landwirtschaft
Menzèschwand isch als Dallandschaft witgehend brägt durch d Näbbèerwèrbslandwǜrtschaft (Vyh- un Milchwǜrtschaft, au Vodraagnadurschutz).
Tourismus
Diè wesèntlichi Erwèrbsquällè isch abber dé Fremdèvokeer mit Behèrbärgungsbedryb, Ferièwoonungè un spezifischi Diènschtleischtungè. Dè hütige Ort voschtòt sich vorwygend als Winterschportort im Schigebièt Fèldbärg. Im Ort git s è Schischprungschtadion mit zwei Schanzè (im Winter õbends Sprungbedryb bi Fluètlicht), drei Lift i dè Ortslaag (ein isch gebüürèfrei) un füüf uff èm Fèldbärg, sowié s gröschte Nordic-Walking-Netz z Dütschland. È neuers Aagebot isch d Radontherapy.
Bärgbau
Uff Menzèschwand chunnt mò vo St. Bläsy uus odder übber d Schwarzwaldhochschtrõß, d B 500, wo bim Ort Unteraha am Weschtzipfel vom Schluchsee in è Landschtrõß übbergòt. Sèlli Landschtrõß gòt übber Obberaha un dè Wyler Äule übber d Passhöchi vom Ülèmer Chrütz un ènnè abbè bis zum Menzèschwander Mitteldorf. Im Winter isch d Strõß wèg dè Passhöchi nu ygschränkt befaarbar.
Kirchè
Sit 1308 wörd diè katholischi Gmeind – hüt: St. Martin – vo dé Benediktinermönch z St. Bläsy betreut. Anno 1604 isch è Kapèllè im Vorderdorf, diè hütig Sebaschtianskapèllè, wèllèrè 1687/88 è Kirchèneubau im Hinterdorf gfolgt isch.
Im Johr 1975 isch è neus Pfarrzèntrum un è neui Pfarrkirchè, wo am 30. Mai 1976 vom Weihbischof Karl Gnädinger konsekryrt worrè isch. Sit Oktobèr 2003 zellt d Pfarrei St. Martin, zämmè mit dè Pfarrei Herz-Jesu, Albdal un dè Pfarrei St. Blasius, zuè dè Seelsorgeeinheit St. Bläsy.
D Kirchè im Hinterdorf wörd nu vo dè evangelischè Kirchègmeind St. Bläsy bruucht.
Persönlichkeitè
Dè Porträtmòler un Lithograf Franz Xaver Winterhalder isch z Menzèschwand geborè worrè, ebbèso sin Bruèder Hermann Fidel Winterhalder (1808–1891).
D Mòlerin Hildegard vo Eylandt-Rheydt hèt ab 1929 z Menzenschwand gwoont.
Dè Bhindertèschportler Alexander Spitz (* 1968), hèt zwǜschè 1984 un 1994 bi Wältmeischterschaftè un Paralympics i dè Sportart Ski Alpin insgsamt 12 Gold-, 5 Silber- un 3 Bronze-Medaillè gwunnè, isch z Menzèschwand aasässig un Mitglyd vom Ski-Club Menzèschwand.
Dè dütsch-niderländischè Chünschtlèr Conrad Schierenberg isch z Menzèschwand ufgwachsè.
Baranya
Baranya (IPA:, ungarndütsche Name: Branau) isch s südligste vo de 19 Komitat vo Ungarn. Komitatssitz isch Pécs (Fümfchirche), anderi wichtigi Städt sin Pécsvárad und Mohacs.
Geografy
An Baranya gränze im Weste Somogy, im Norde Tolna und im Oste Bács-Kiskun. Zudem git s e Gränze zu Kroatie im Süde. D Südgränze vo Baranya stellt d Drau dar, im Oste d Donau. Allerdings hät s e chleis Gebiet zwüsche Donau und Draumündig, wo jetz zu Kroatie ghört. Höchste Punkt vo Baranya isch de Zengő (684 Meter).
S südungarische Klima wird oft mit dem vo de Toskana vergliche. S isch warm und agnehm, drum chönne do au Pflanze wachse wie z. B. Fyge, Mandle und Edelkastanie. Usserdem wird dört Wy produziert.
Gschicht
Erscht mit de Achunft vo de Römer hät Baranya Bedütig kriegt, s hän aber scho lang vorher Besydlige stattgfunde. D Römer hän d Donau, wo durch Baranya durefließt, zur Gränze gmacht. Spöter hän zerscht Hunne und deno Slawe dört gläbt; d Ungare sin um 900 umme ako und hän s Land erobert. Sällemols hät mer au d Komitat ygfiehrt.
Im Johr 1526 hän d Ungare e Schlacht gege de osmanisch Sultan Suleiman II. verlore, drum hät dört e 150-jöhrigi Herrschaft vo de Türke agfange, wo au Zerstörige mit sich brocht hät. 1686 hän di ungarisch-östrychische Truppe d Türke vertrybe könne. Deno sin vor allem Dütschi, Kroate und Serbe z Baranya gsydelt. Säll mercht mer bis hütt am Dialäkt vo Baranya, wo lexikalisch sehr gmischt isch.
Sit 1867 isch Baranya e Deil vo Östrych-Ungarn gsi. Gmäß em Vertrag vo Trianon hät säll e Deil devo an Jugoslawie abtrette mieße.
Afang vo de 1990er-Johr hän z Baranya Jugoslawischi Flüchtling Schutz gfunde.
Bevölcherig
2006 hät s Komitat 397'600 Ywohner gha. Mit 14 Prozänt isch de Adeil vo de Usländer im Verglych züe Ungarn am höchste. 5,5% vo de Lüt bezeichne sich sälber als Zigüner (Durchschnitt vo Ungarn: 2,2%). 34% vo de Bevölcherig nännt Dütsch sini Müetersproch; serbischi und kroatischi Müetersprochler mache zämme e Adeil vo 32% us.
Verwaltigsglyderig
Baranya isch in nün Kleigebiet ("kistérségek") underdeilt. Si sin jewyls noch ihrer Hauptstadt benännt worre.
Sehenswürdigkeite und Kultur
Züe de Zit, wo mer d Türke vo Baranya hät vertrybe wölle, hät s z Ungarn vyli Ritterburge gha, wo zum Deil hütt no stönn, so z. B. d Siklósi-Burg. Usserdem findet z Mohacs jöhrlig de Fasching statt, wo Männer mit Pelzrock und Düfelsmasse an d Vertrybig vo de Türke erinnre. Z Pécs findet näbe Theater (z. B. Nationaltheater) au de Dom St. Peter mit me Domplatz, e altchristligs Mausoleum und im ganze Komitat Heilbäder. ,
Ungarndütschi Ortsnämme
Ungarndütschi Ortsnämme im Komitat Baranya
Madlee
Mit däne Gedichter het dr Burte noch em Johann Peter Hebel e wittere Hegschtpunkt fir d alemannisch Dialäktdichtig gsetzt. Dr het, so schribt dr Richard Gäng, „eine nie geübte Vertiefung, Ballung und Verdichtung der Sprache“ erreicht. Aü si Themewahl isch revolutionär. Bim Hebel hets in dr Dialäktdichtig no kenni Rätsel ohni Lesig gä, schribt dr Gäng, alles seig in dr Ornig vum Gsetz un vu Gott gstande, s Guet heb iber s Bes alliwiil d Oberhand gwunne. Dr Burte aber diäg soziali Froge biäte, d Schrei vu dr Quälte un Rächtlose dransportiäre un diäg aü derte no s Bild vum Mänsch ufstelle, wu d Obrigkeit un d Spiißer numme Verirrig oder Schuld sähne.
Zitat üs em Burte sinene Gedichter
Diä Gedichter sin ab 1905, diä meischte aber um 1913 entstande. Im Wältkriäg isch aber ke gueti Üssicht uf dr Absatz vum e alemannische Gedichtband gsii – wäge däm het dr Verleger Gideon Karl Sarasin zegeret, drotz ass er – e gebirtige Basler – vu däne Gedichter begeischteret gsii isch. Wäge däm isch des Buech erscht im Spotjohr 1923 erschiine.
Dr Titel vu däm Gedicht isch "Sehnsucht in der Fremde".
Dr Buechtitel, Madlee, stoht as lebändigi Verkerperig vum Volk un vum Land, het dr Burte esälber emol gsait. Im „Vorspiel“ zeigt dr Dichter, wiän er Sproch, Härz un Heimet verquickte will:
Im Burte sini Theme in däm 450 Sitte starke Band sin wit gstreit. Si sin in fimpf Bleck gordnet: „Die Berufung der Madlee“, „Volk“, „Weib“, „Gott“ un „Ich“ – sini Titel sin, wiä bim Hebel, hochditsch. Do findsch vu Liäbesliädli iber soziali Aklag un Büürestolz bis zum Verzwiiflungsschrei un dr Hoffnig alles, was s Läbe biätet.
Im Gedicht „Pfarrer und Dirne“ zeigt dr Burte, ass dr Unterschiid zwische dr Huere un däm, wu uf dr Sunnesitte stoht, nit groß mueß sii:
Des losst sich uf alli Mänsche üs allene Barteie awände, nit z letscht uf dr Dichter esälber.
Zu sinere Zit hän no alli Lit gwisst, ass d biblisch Maria Magdalena e lichti Fraü gsii isch un ass dr Jesus diä nit ringer gachtet het wiä anderi:
Im Burte sini alemannische Gedichter hän vordergrindig normalerwiis kei politische Inhalt, die meischte aü hintergrindig nit. Aber wänn er zum Biispiil in "Der Hotzenblitz" e Vatter bschribt, wu si Hüüs un si Hof gnumme bikunnt un sini Kinder vor dr Üssicht stehn, e eländigs Läbe as Induschriiarbeiter z fiähre, no het des scho entfernt ebis mit Bolitik z due. Dä Vatter empfihlt sinene Kinder, Sozialischte z wäre un esach dr Herre zruck z zahle:
Im Burte si alemannischi Dichtersproch
Im Burte si alemannischi Dichtersproch fueßt uf em Wiisetääler Dialäkt vu Muulburg – er stoht zweifach – vu sinere Dialäktspiiart un vu sinere dichterische Greßi här dicht näbe sinem Wiisetäler Dalgnoss Hebel. Dr Sangallemer Dichter Georg Thürer het no 1993 gfrogt, eb mer do s griän Wiisedal „angesichts seines unvergleichlichen Beitrags an die alemannische Mundartdichtung“ nit mit Fueg in Rächt as „die Herzlandschaft im Reiche der alemannischen Sprache“ kennt bezeichne.
Friili kunnt in s Burtes Dichtig d Sproch nit alliwiil eso drhär, wiä si s eifach Volk gschwätzt het; dr het etligi neiji Werter üsdänkt, aber noch alemannischem un nit no standardditschem Vorbild. Si Sproch duet dichterisch zämmeballe.
Dr Burte het nit agsträbt, mit sinene Gedichter vu Nit-Alemanne verstande z wäre. Dr het si numme fir d eige Landsmannschaft gschriibe. Dr Gäng meint, dr Burte seig vum Hochditsche här viil schwärer z verstoh wiä d große niiderditsche Dichter Fritz Reuter (1810-1874) un Gorch Fock (1880-1916). Wäge däm un wel er numme Lyrik un kenni Gschiichte uf Alemannisch gschriibe het, heb er ke so gsamtditschi Breitewirkig kenne erreiche wiä sälli. Friili isch am Schluss vu dr Madlee e alemannisch-hochditschi Lischte mit mehrere hundert Werter; des Glossar isch vu Uflag zu Uflag no erwitteret wore, z letscht vu dr Magdalena Neff.
Noch dr Madlee het dr Burte ke verglichbari Sammlig meh gschaffe un vereffentligt; dr het aber no ab un zue ebis uf Alemannisch dichtet un an verschiidene Stelle publiziärt, so in dr Zitschrift Der Markgräfler. Im Bändli "Die Seele des Maien", wu 1950 un — erwitteret — 1982 erschiine isch, sin no e baar Dutzed alemannischi Gedichter üs verschiidene Johrzehnte gsammlet — alli vordergrindig zum Thema Johann Peter Hebel. Do drbii isch aü s Schlisselgedicht Hebel rassisch!. E baar alemannischi Gedichter hets aü in s Burtes letschtem Wärk, "Lied aus Murperg" (1959).
Dr Erfolg un d Rabsetzig vu dr Madlee
Viil vu dr Gedicht vum Buete hän mit ihrenem Realismus, ihrere ungschminkte Üssag mänk e fiine Mänsch schockiärt. D Madlee seig in dr 20er Johr viilmol vu Alte abglähnt wore, vu dr Junge drgege begeischteret ufgnumme wore, schribt dr Richard Gäng.
Bi dr Literatür-Gritiker isch im Burte Hermann si Gedichtsammlig ebefalls glii uf begeischtereti Ufnahm gstoße. Dr Otto von Greyerz, e Bärner Literatürhischtoriker un Verfasser vu verschiidene Arbete zum Bärner un zum Dialäkt allgmein, het grad si „Die Mundartdichtung der deutschen Schweiz“ gschriibe gha (rüskumme z Frauefäld und z Leipzig 1924), wu d Madlee iigschlage het. Dr schribt drno in dr „Schweizerische Monatshefte“: Dr von Greyerz schliäßt diä zwelft Sitte lang Bsprächig ab mit dr Wort:
Witteri bergeischtereti Rezensione hets vum Innerschwizer Lyriker Meinrad Lienert in dr Neue Zürcher Zittig gä, vum Friiburger Schriftsteller Hermann Eris Busse in dr Badischen Heimat, vum Basler Volkskundler Eduard Hoffmann-Krayer – sälle schribt:
1924 het d philosophisch Fakultät vu dr Universität Friiburg i.B. im Burte wäge sinere alemannische Dichtig dr Ehredokter verliihe.
Im Burte si Mitwirkig im Nationalsozialismus het noch 1945 erscht emol d Wärtschetzig vu sinere alemannische Dichtig nit beiiträchtigt. Sini alemannische Gedichter hän jo aü ke politische oder gar staatspolitische Charakter, dr Burte esälber het – do wiist dr Georg Thürer druf ani – 1938/39 notiärt: „Es war mir klar, daß dieses Buch in der Mundart niemals eine großdeutsche Sache sein konnte, weil es zu sehr das Besondere der Sprache hervorzuheben bestrebt war.“
1954 schribt dr Prof. Wilhelm Altwegg, dr Bräsidänt vu dr Basler Hebelstiftung, im e Briäf an dr Burte, ass er sich mit sinere keschtlige Madlee „neben den Unvergleichlichen“ gstellt heb – do isch dr Hebel gmeint.
Dr Rupert Gießler, dr Chefredakteer vu dr Badische Zittig, schribt 1961, wu dr Burte gstorbe isch, im Burte si greschti Leischtung seig „die Erneuerung der alemannischen Sprache im Gedicht“ gsii.
Dr Nathan Katz, e jüdische elsässische Dichter, schribt noch anne 1978, im Burte sini alemannische Gedichter seige „das vollendetste und schönste, was seit dem Tod Hebels geschaffen wurde.“
Diä un viil anderi Stellungnahme in dr 50er bis 80er Johr, abgä vu Mänsche, wu im Burte sini Dialäktgedichter fir großi Dichtig halte, hän nit kenne verhindere, ass im Burte si alemannischi Dichtig üs em effentlige Raüm verschwunde isch. 1978 un 1989/1990 hän heißi politischi Debatte drzue gfiärt, ass im Burte si Namme as Schuelnamme un zum Deil ass Stroßenamme het miäße verschwinde. Mit droffe hets si alemannischi Dichtig.
Liste der lebendigen Traditionen in der Schweiz
Uff dr Lischte vo de läbige Tradizioone vo dr Schwiiz het’s 199 usgwäälti Arte vo der läbige Kultur i der Schwiiz.
Es paar vo dene Sache ghööre au scho zu der Lischte vom nit-materielle Wälterb vo dr UNESCO.
Madlee
Dr Erfolg un d Rabsetzig vu dr Madlee
Zum Schluss noch e Urteil vum Matthias Spranger, wu bim Südweschtfunk zueständig gsii isch firs alemannisch Herspiil. Sälle schribt 1995:
Liste der lebendigen Traditionen in der Schweiz
wie s zu dere Lischte choo isch
Wäge der plaanete wältwyte UNESCO-Dokumäntazioon het d Schwiiz wie alli Länder z’eerscht für sich sälber gluegt, was me so für «nit-materiells Kulturguet» het; do drfüür het jede Kantoon ufzellt, was es i sym Gebiet für tradizionelli Kulturforme git, zu vilne sind au früener scho volchskuntlichi Arbete gschribe worde; und us dene Vorschleeg het d Bundesverwaltig öppis gnoo für uf die nazionali Lischte, wo de s eerschte Mol anne 2012 usecho isch. Es het drby es paar Sache, wo i mee as eim Kantoon vorchöme.
Madlee
Dr Erfolg un d Rabsetzig vu dr Madlee
D Madlee isch – as einzigs Buech vum Burte – hit (2007) no im Handel vu neije Biächer.
Liste der lebendigen Traditionen in der Schweiz
wie s zu dere Lischte choo isch
Zu allne dene usgwäälte Brüüch het’s uf der Websyte vom schwiizerische Bundesamt für Kultur e churzi Beschryybig, und dr Bund het drzue es paar Büecher usegää.
Es isch drzue z sääge: Bi allem isch es nume chly kurioos – eso eifach us der Sicht vom Mundartlexikon –, ass men i die so wie zuefellig zämegstifleti Ufzellig fascht nüüt vo der ryychen und vilfältige Schwiizer Sproochlandschaft mit all dene Dialäkt und Idioom und Patois und au nume ganz weneli doo und dört vo der bedüütende Verzelltradizioon i de Landesteil gnoo het. Wo die erschti Lischte mit 167 «läbige Tradizioonen» usecho isch, het’s einewääg zimli Kritik gää derwäge, wie si entstanden isch und was druufchoo isch und was nit, und scho gly drufabe het me eifach non es par anderi Sache drzuetoo. I teil Regioone het me de eigeti Büecher gmacht vo den yheimische Kulturforme, wo gwüssi drvo i der nazionale Lischte fääle.
Madlee
Lueg aü
Hebel rassisch! – e alemannischs Gedicht vu 1938, wu dr Burte dr Rassebegriff vu dr Nazi uf dr Arm nimmt.
Bemerkig zum Urheberrächt
S Urheberrächt fir d Wärk vum Hermann Burte lit bi dr Hermann-Burte-Gesellschaft. Diä zitiärte Gedichtstext do stehn wiä alli Wikipedia-Text unter dr GNU-FDL, si sin vum Albärt mit dr Erlaübnis vum 26. Oktober 2007 vu dr Burte-Gsellschaft unter däre Lizens vereffentligt.
Konrad Adenauer
De Konrad Hermann Joseph Adenauer (* 5. Januar 1876 in Köln; † 19. April 1967 in Rhöndorf; eigentlich Conrad Hermann Joseph Adenauer) isch vo 1949 bis 1963 de ersti Bundeskanzler vo de Bundesrepublik Dütschland und vo 1951 bis 1955 zugliich erste Usseminister ksi.
Läbe
De Adenauer isch vonere konservativ-katholische Familie abgstammt.
Scho im Kaiserriich und i de Weimarer Republik hät de Jurist und Aghörig vo de katholische Zäntrumspartei e politischi Karriere absolviert. Er isch Oberbürgermeister vo Köln ksi, hät em königlich-preußische Härrehuus aghört und hät als Präsidänt vom preußische Staatsrat energisch d Interässe vom Rheinland verteidigt. In de Ziit vom Nationalsozialismus isch er, will er 1933 em Hitler d Hand hät nöd welle schüttle, sine Ämter enthobe worde und isch ziitwis inhaftiert ksi.
1967 isch er im Alter vo 91 Jahr gstorbe. Er isch Ehredoktor vo mehrere Universitäte ksi.
Literatur
Zu Läbensabschnitt Prinzipie, Wert und Stil, Handligsmotiv
Zu Einzelaspäkt
Sunstigs
Saint-Julien-lès-Metz
Saint-Julien-lès-Metz (ditsch 1915–18 un 1940–44 Sankt Julian bei Metz) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Saint-Julien-lès-Metz lijt direkt nordeschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 162 un 275 m ìwer em Meeresspiejel. D Nochbergmeine sìn La Maxe ìm Nordweschte, Chieulles ìm Norde, Vany ìm Nordoschte, Vantoux ìm Oschte un Metz ìm Sìdweschte.
Gschìcht
Àb 1867 ìsch mìt em Böi vum Fort de Saint-Julien àngfànge worre àls Deil vun dr Feschtung Metz. Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Saint-Julien-lès-Metz ìsch. Saint-Julien-lès-Metz ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Saint-Julien-lès-Metz ghert zem Lorrain.
Bösenbiesen
Gschìcht
Biese ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìm 14. Jh.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Biese ìsch. Biese ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Biese ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Sulzbach an der Murr
Sulzbach (amtlich Sulzbach an der Murr) ischt a Gmoed em Rems-Murr-Kroes en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Sulzbach leit an dr Murr em Naturpark Schwäbisch-Fränkischer Wald. Nochbergmoede vo Sulzbach send Großerlach, Murrhardt, Auenwald, Backnang, Oppenweiler ond Spiegelberg.
Vo dr Gmarkong send 25,4 % Landwirtschaftsfleche, 64,2 % Wald, 9,4 % Sidlongsfleche ond 1 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Sulzbach gheret s gleichnamig Dorf, d Weiler Bartenbach, Berwinkel, Bushof, Eschelhof, Eschenstruet, Hager, Harrenberg, Ittenberg, Kleinhöchberg, Lautern, Liemannsklinge, Schleißweiler, Siebersbach ond Zwerenberg ond d Wohnplätz Gronbachmühle, Hammer ond Haselbachmühle.
Gschicht
Sulzbach ischt zom erschte Mol gnennt worda em Johr 1225.
Verwaltong
Sulzbach hot sich mit dr Gmoede Großerlich ond Schpiegelberg zom Gmoeverwaltongsverband „Sulzbach“ zammagschlossa.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vo Sulzbach ghert zom Schwäbisch.
Alemannen in der altgriechischen Literatur
In dr früehbyzantinische Literatür finde sich vum 4. bis ins 6. Johrhundert n. Chr. Erwähnunge vu dr Alamanne (`Αλαμανοί oder `Αλαμαννοί /Alamannoi/), nämlig bim
Wämmer vu däne segs Schriiber alli Text (viil sin Fragmänt) zämmefasst, ka mer sage: Fascht alli zeige d Alamanne im Griäg. Dr Quällewärt vu däne Autore isch ring - keine het d Alamanne mit eigene Aüge känne glehrt, alli stitze sich - im beschte Fall - uf remischi Quälle.
Näbe dr Autore, wu d Alamanne mit ihrem Namme nänne, gits noch etligi, wu numme allgemein vu Barbare oder Germane, "wu am Rhiin un an dr Donau wohne" oder ähnlig schriibe.
"erschti Nännung" vu dr Alamanne unächt
Sälli Erwähnung vu dr Alamanne, wu mer lang fir d erscht ghalte het, het sich as unächt rüsgstellt. E griächischi Schrift vum Cassius Dio (ca. 155 - 235) isch falsch iberliiferet (Alamannos anschtatt Alambannos) un interpretiärt wore - so isch d agäblig "erscht Nännung vu dr Alamanne" um 213 entstande. Dr M. Springer un dr L. Okamura hän dä Irrtum ufdeckt (lueg bim Geuenich un bim Noth).
Literatür
Quellen zur Geschichte der Alamannen. Camilla Dirlmeier (Ibersetzeri) u. Gunther Gottlieb (Rüsgäber), Heidelberg 1976ff, 5 Bänd Dieter Geuenich: Geschichte der Alemannen. Stuttgart 1997
Franz Liszt
Dr Franz Liszt [], uf Ungarisch Liszt Ferencz, wien er si Naame sälber gschriibe het (* 22. Oktober 1811 z Raiding/Doborján, denn im ungarische Chronland vom Kaiserdum Ööstriich, hüte Burgeland; † 31. Juli 1886 z Bayreuth), isch en ööstriichisch-ungarische Komponist, Pianist, Dirigänt, Theaterläiter, Muusigleerer und Schriftsteller gsi.
Dr Liszt isch äine vo de hervorragendste Klaviervirtuose gsi und äine vo de broduktivste Komponiste vom 19. Joorhundert. Er het in e Hufe underschiidlige Stil und Gattige komponiert. Sini Sinfonische Dichdige häi dr Wääg zur „programmatische Muusig“ vorberäitet. Wäge sine Hauptwärk zellt men en zur Nöidütsche Schuel. Er isch äine vo de Gründer vom Allgemäine Dütsche Muusigveräin gsi. Won er 54 Joor alt gsi isch, het er z Rom die niidere Weije und dr Ditel Abbé überchoo.
Wärk
S Gsamtwärk vom Franz Liszt isch riisig und bis hüte isch käi Gsamtusgoob erschiine. Die sogenannti „Carl-Alexander-Ausgabe“, wo eso häisst, wil si 1888 vom Groossherzog Carl Alexander vo Sachse-Weimar-Eisenach sinere Franz-Liszt-Stiftig aagstoose worde isch, umfasst 34 Bänd, isch aber nid vollständig. Dr änglisch Muusigwüsseschaftler Humphrey Searle het e süstematischs Wärkverzäichnis zämmegstellt und isch uf 702 Ditel choo ooni die literarische Wärk:
29. Oktober
Dr '''29. Oktober''' isch dr 302. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 303. in Schaltjohr), dodermit blybe no 63 Däg bis zum Änd vum Johr.
Dusky Sound
Dr Dusky Sound isch e Meerarm im üsserste Südweste vo dr Südinsle vo Nöiseeland. Es isch äänlig wie e norwäägischs Fjord und goot wit in s Innere vom Land iine. Es isch hüte e Däil vom Fiordland National Park.
Geografie
Dr Dusky Sound isch äine vo de komplexiste vo alle Fjord an dere Küste. Er goot 40 km ins Landesinnere und misst an dr bräitiste Stell 8 km. Nördlig vom Usgang zur Tasman Sea befindet sich die grössti Insle von ere Inselgrubbe, wo zum Dusky Sound ghört, s Resolution Island. Iiri Five Fingers Peninsula schützt d Öffnig gege Nordweste zum Meer aane. An dr Ostsite vom Resolution Island isch d Acheron Passage, wo dr Dusky Sound mit em Breaksea Sound e chli witer im Norde, verbindet.
Im Dusky Sound sälber lige meereri anderi Insle. Die grösste vo deene vo Weste uf Oste si Anchor Island, Indian Island, Long Island und Cooper Island. Dr nördlig Däil vom Meerarm het e stotzigs Ufer. Wäärend dr Räägezit git s dört e Hufe Wasserfäll. E Hufe Flüss und Bäch münde in Sund und dr Seaforth River isch dr grösst von ene.
Wels (Fisch)
De Weller (Silurus glanis; alemanischi Näme) isch de grööscht Süesswasserfisch vo Europa, und chunnt undere anderem au im Bodesee vor.