cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Französische Revolution
Dr Lauf vo dr Revoluzioon
In dr 'Grande Terreur' (vom Juni 1793 bis Ändi Juli 1794) häi sich im Elsass die dütsche und die franzöösische Jakobiner vilmol nid Aug in Aug gsee. Vom April 1794 aa isch öbben e Joor lang e radikali Französisierigspolitik die offiziell Linie gsi, aber druf isch wider d Zwäisproochikeit zuegloo worde. Wo 1794 die christlige Rite verbote worde si, si e Däil vo dr Bevölkerig in s Exil gange. Anderi, vor allem im Sundgau, si ins soledurnische Mariastäi gange, zum go hüroote oder d Chinder go daufe.
1798 isch die Helvetischi Republik gründet worde, wo stark under em Iifluss vo Frankriich gstande isch. D Stadtrepublik Mülhuuse, wo bis denn e Zuegwandte Ort vo dr Alte Äidgenosseschaft gsi isch, het eso iire Bündnispartner verloore. D Franzoose häi e Handelsblockade gege d Stadt iigfüert, und no im gliiche Joor het si sich as 'Commune de Mulhausen' dr franzöösische Republik aagschlosse, as dr letscht Däil vom Elsass. Sit 1803 häi denn Katholike und Juude wider döfe in dr Stadt woone.
In de Koalizioonschrieg häi sich e Hufe Elsässer mit dr Franzöösische Republik und em Kaiserriich identifiziert und uf dr Site vo Frankriich kämpft, under iine Generääl wie dr Kleber, dr Kellermann und dr Rapp.
Uswirkige und Bedütig
D Reaktionär hai währed dr Revolution und vor allem noch ihrem Ändi die schrecklige Site vo dr Revolution betont und d Misständ, won ä Reform vom alte System in ganz Europa dringend notwändig gmacht hai, vollkomme überluegt. Überall, wo Bevölkerige unterdruckt worde si, isch dr revolutionär Gedanke übernoh worde. So isch s nit verwunderlig, ass Liestel es Zäntrum für d Revolution in dr Nordwestschwiiz gsi isch oder dass d Ire sich mit de Franzose gege d Ängländer verbündet hai. Au wo dr Bonaparte d Freiheit überall unterdruckt het, won er ane cho isch, het s immer wider Lüt ge, wo sogar in ihm ä Verdräter vo de befreiende revolutionäre Ideä gseh hai. Noch de napoleonische Chrieg isch Europa erschöpft gsi und het Friide au zum Priis vo dr Widerherstellig vo de alte, schlächte Traditione welle, aber scho weniger as ä Generation spöter in 1830 isch dr Revolutionsgedanke und d Idee vom Nationalstaat wider stark gsi und s revolutionäre Johr 1848 het sogar dr Name Völkerfrüehlig übercho.
In Frankriich isch, und das isch normal, d Erinnerig an d Revolution am sterkste und ihri Symbol wie d Marseillaise si immer no läbig. Dr Nationalfiirtig isch immer no dr Erinnerigsdag an dr Sturm vo dr Bastille, wo zwar scho 1789 kai praktische sondern nume symbolische Wärt gha het. Aber d Revolution het au praktischi Errungeschafte vererbt. Dr napoleonisch Code Civil isch in einere Form oder enandere in de meiste Länder, won emol vo de Franzose bsetzt gsi si, Gsetz worde, und wem mä hüt mit Meter und Liter misst, isch das s Verdienst vo dr Revolution as Dochter vom Rationalismus und dr Ufklärig.
Mänggi vo de Ideä vo dr Französische Revolution si vo de Amerikaner früehner proklamiert und hüfig au besser umgsetzt worde, aber wenigi Parole in dr menschlige Gschicht si mitriissender und überzüügender gsi as „Liberté, égalité, fraternité“.
Akriten
D Akrite (griech. Akritai) si d Iiwooner vom byzantinisch-muslimische Gränzgebiet im 9. bis ins 13. Joorhundert gsi, wo, zämme mit de Themearmeä, e wichdige Bestanddäil vo dr byzantinische Gränzverdäidigung gsi si.
Vilmol luegt mä die spootantike limitanei as iiri Vorlöifer aa, aber das isch nume zum Däil richdig, au wenn d Akrite mänggisch in Garnisone Dienst gläistet häi oder an Fäldzüüg mitgmacht häi. D Akrite si für iiri milidäärische Dienst vo de Stüüre, wo zum Däil seer hooch gsi si, befreit gsi und häi Land überchoo. Es het Zite gee, wo si e halb-autonomi Stellig gegenüber dr Riichsregierig in Konstantinopel ghaa häi, und s isch ene glunge das usznütze.
Im 11. Joorhundert het dr Niidergang vo de Akrite aagfange, wo jetz au bestüürt worde si. Mä cha iiri Existänz no bis in d Palaiologezit noochwiise. D Uflöösig vo de Akrite, wo au e Folg vo dr akute Finanznoot vom byzantinische Staat in dere Zit gsi isch, het fatali Konsekwänze für die byzantinischi Gränzverdäidigung im westlige Chläiasie gha und het d Erooberig vo dere wichdige Regioon dur d Seldschuke erliichderet.
E wichdigi Kwelle isch under anderem s Epos Digenis Akritas, wo s Lääbe im Gränzgebiet mit de ständige Kämpf und dr Eerekodex vo de Akrite beschribt, aber au dä vo iire muslimische Gegner.
Liste der opferreichsten Schlachten und Belagerungen
Die Lischte zellt die opferriichschte Schlachte und Belagerige von der Wältgschicht uuf.
Es sind bsunders dramatischi Ereignis vo grosse Chrieg i verschidene Epoche vo der Gschicht gsi. Bi der Belagerig vo grosse Stedt häng mängmol vil meh Zivilpersone als Soldate s Lääbe verloore.
Mutter Teresa
D Mueter Teresa (Hailigi Teresa vu Kalkutta) (Uf d Wält chuu as Anjezë (Agnes) Gonxha Bojaxhiu []; * 26. Augschte 1910 z Üsküb, Osmanischs Rych (hite Skopje, Nordmazedonie); † 5. Septämber 1997 z Kalkutta, Indie) isch en indischi Ordesschweschter un Missionari albanischer Härchumft gsii.
Lääbe
Wältwyt bekannt woren isch si mit ihre dur ihre Glaube motivierte un bregten Arbet mit Arme, Obdachlose, Chranken un Lyt, wu am Stärbe sin, wu si 1979 derfir dr Fridesnobelpryys iberchuu het. In dr katholische Chilche wird d Mueter Teresa syt ihre Hailigsprächig am 4. Septämber 2016 as Hailigi verehrt. Unter anderem wäge dr sozialen un hygienische Zueständ in dr Stärbehyyser un ihre missionarische Motivation sin ihri Arbet un ihri Person aber au umstritte.
Göggingen (Württemberg)
Geggenge (amtlich Göggingen) ischt a Gmoed em Oschtalbkroes en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Geggenge leit em Vorland vo dr eschtliche Schwäbische Alb am Sidrand vo dr Frickehofer Heche oberhalb vo dr Lein. D Nochbergmoede vo Geggenge send Eschach, Schechingen, Heuchlingen, Iggingen, Leinzell ond Täferrot.
Dino Larese
Dr Dino Larese (* 26. Augschte 1914 z Candide di Cadore z Itaalie; † 18. Juni 2001 z Amriswil) isch en Oschtschwiizer Schriftsteller gsi, wo hochdüütschi Sache und Mundarttegscht gschribe het.
Göggingen (Württemberg)
Geografi
Vo dr Gmarkong send 63,5 % Landwirtschaftsfleche, 19,8 % Wald, 15,1 % Sidlongsfleche ond 1,6 % sonschtiche Fleche.
Dino Larese
s Läbe und s Schaffe
Dr Dino Larese isch vo 1930 bis 1934 uf s Lehrerseimar z Chrüüzlinge ggange und het drno vo 1936 bis 1980 z Amriswil im Kanton Tuurgau Schuel ggä.
Göggingen (Württemberg)
Gmoedsglidrong
Zua Geggenge gheret s gleichnamig Dorf, d Weiler Horn ond Mulfingen ond d Hef Kleemeisterei, Mühle, Mühlhölzle ond Pfaffenhäusle.
Dino Larese
s Läbe und s Schaffe
1937 het dr Larese die Literarisch Gselschaft Amriswil gründet. Spöter hät men ere Akademy Amriswil gseit, und da sind bekanti Lüüt wie dr Thomas Mann, dr Martin Heidegger, d Astrid Lindgren, dr Carl Orff und dr Dalai Lama ufträtte. Dr Dino Larese isch au dr Leiter vom Internazionale Bodeseeklub gsi, und er het s Tuurgauer Joorbuech und die Internazionali Bodeseezytschrift useggää.
Göggingen (Württemberg)
Gschicht
Geggenge ischt zom erschte Mol gnennt worda em 13. Johrhondert.
Dino Larese
s Läbe und s Schaffe
1955 het dr Larese de Radio- und Färnseepryys vo dr Oschtschwiiz übercho, 1985 dr Oberrhinisch Kulturpryys vo dr Goethe-Stiftig und 1988 s Verdienschtchrüüz vo dr Bundesrepublik Düütschland.
Göggingen (Württemberg)
Verwaldong
Geggenge hot sich mit Eschach, Iggenge, Leinzell, Obergrẽänenge ond Schechenge zom a Gmoedverwaldongsverband zammagschlossa.
Dino Larese
s Läbe und s Schaffe
Bim Schwizerischen Idiotikon cha me en Gschicht, wo dr Larese als Prob vo sinere Mundart ufgnoo het, lose: |Do bin i diham.
Liéhon
Liéhon (ditsch 1915-18 un 1940-44 Lieheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Göggingen (Württemberg)
Dialekt
Dr Dialekt vo Geggenge ghert zom Schwäbisch.
Dino Larese
s Läbe und s Schaffe
Dr Sanggaller Profässer Georg Thürer het en Tegscht vom Dino Larese i sini alemannischi Mundartanthology Holderbluescht ufgnoo, und anne 1954 het er i dr Zytschrift Schwyzerlüt vom Tuurgauer Tichter gschribe:
Liéhon
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Liéhon lijt sìdeschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 214 un 291 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Liéhon ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1290 àls Liehons.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Liéhon ìsch. Liéhon ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Liéhon ghert zem Lorrain.
Bellevue GE
Bellevue isch e bolitischi Gmai im Kanton Gämf in dr Schwyz.
Geografi
Bellevue lyt am rächte Stade vum Gämfersee. Zue dr Gmai ghere d Wyler Vengeron, Les Tuileries, Valavran un Colovrex. Dr Bann umfasst 40 % landwirtschaftligi Flechine, 16 % Wald, 26 % Sidligsflechine un 17 % Vercheersflechine.
Nochbergmaine sin Collex-Bossy im Nordweschte, Versoix im Norde, Genthod im Nordoschte, Le Grand-Saconnex im Sidweschte un Pregny-Chambésy im Side. Im Side gränzt d Gmai an dr Gämfersee un im Weschte an Frankrych.
Gschicht
Colovrex isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1257 as Colovray. Bis 1855 het d Gmai zue Collex-Bossy ghert.
Bevelkerigsentwicklig
De Uusländeraateil isch anne 2011 bi 39,0 % gläge.
Religion
20,4 % vu dr Yywohner sin anne 2000 reformiert gsi, 30,6 % remisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrotswahle 2011 het s des Ergebnis gee: FDP 25,3 %, CVP 12,3 %, GLP 3,4 %, GP 14,7 %, MCR 7,1 %, SP 15,2 %, SVP 16,6 %, Sunschtigi 5,4 %.
Gmaindspresidänt isch dr Marcel Beauverd (Stand 2012).
Sproch
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 1.801 Yywohner 1.210 Franzesisch as Hauptsproch aagee, 93 Dytsch, 42 Italienisch un 456 anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
This Jenny
Dr Matthias «This» Jenny (* 4. Mai 1952 z Glarus; † 15. November 2014 ) isch e Schwyzer Unternähmer un Politiker (SVP) gsii.
Läbe
Dr Jenny isch uf eme chliine Glarner Buurehof ufgwachse und het scho vo chlii uf schwer müesse schaffe. Mit zwölfi het er sis Älterehuus verlah und isch zu sinere Grossmuetter, wil d Situation in sim Älterehuus sehr schwirig isch gsi. Nach de Schuel het er z erscht Muurer glehrt und spöter d aidgnessisch Baumaischter-Diplom abglägt. Er isch dann Inhaber vu dr Hoch- und Tiefbauunternähmig Toneatti & Co. z Bilten (GL) gsii.
Dr Jenny isch vu 1986 bis 2000 Mitglid vum Gmairoot vu Sool gsii. Vu 1994 bis 2014 het er em Landroot vum Kanton Glaris un vu 1998 bis 2014 em Ständeroot aaghert. Vu 1992 bis 2003 het er d SVP vum Kanton Glaris präsidiert. Är isch au Mitglid in dr NEAT-Ufsichtsdelegation gsii. Dr Jenny het s jehrli Britisch-Schwyzerisch Parlamentarier-Skiränne z Tafaas dominiert, anne 2014 het er s Ränne zum 15. Mol gwunne.
Er isch en eigeständige Politiker gsi, wo au vo de Parteilinie abgwiche isch, wenn er es für notwendig ghalte het. So het er zum Bischspil d «Initiave zum Schutz vor Waffe-Gwalt» unterstützt.
Am 13. Februar 2014 isch dr Jenny us gsundhaitlige Grind us em Ständeroot zruggdrätte. Är het no aigene Aagabe an eme beesartige Magetumor glitte. Sin Nochfolger im Ständerot isch de Werner Hösli vo de SVP worde. Am 15. Novämber 2014 isch er mit Hilf vu dr Stärbehilforganisation Exit us em Läbe gschide.
Dr Jenny isch gschide gsii un hinterlosst zwai Chinder.
Harlekin
Dr Harlekin, vom italiänische Arlecchino, wo sälber uf die no eltere altfranzösische Wörter (h)arlekin, (h)erlekin, (h)ellequin, harlequin und ähnligi us em 12. Johrhundert zrugggoht, isch eini vo de Dienerfigure us dr Commedia dell’arte vo dr Renaissance. Vo dört isch s e beliebti Figur an Fasnächt und Karneväl worde.
Mutzig
Mützig (IPA:, frz. Mutzig, dt. Mutzig) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Harlekin
Kostüm
Charakteristisch für e Harlekin isch si Kostüm, wo mit farbige Flick übersäit isch, gwöhnlig in de Farbe rot, gääl und blau, wo söll usdrucke, wie arm er isch. E schwarzi Augelarve verstecktt s Gsicht vom Harlekin. Uf em Kopf het er e Chappe, wo im 16. Johrhundert, zur Zit, wo dr Harlekin entstanden isch, mit ere Güggelfädere verziert gsi isch. Spöter het mä as Verzierig meistens e Fuchs- oder Chüngelischwanz gnoh. D Hose und s Jäggli si äng, dr Gürtel wit under em Buuchnabel. Am Gürtel drait dr Harlekin immer e Brättli oder e Schwärt us Holz, wo men em «batte» sait. Mänggisch het er e Seggli us Läder für d Dukate bi sich, won er mit Hinderlist erbütet.
Mutzig
Geogràfii
Mützig lejt àn dr Brìsch, wie die üs dr Vogese ìn dr Rhinewene kunnt. Nochbergmeine sìn Molse, Dorelse, Rosewiller, Grasswiller, Dìnse, Dàngelse un Sulz.
Gschìcht
Mützig ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 913 àls Muzzeca, 11. Jh.: Muziaca. Ìm Johr 1308 ìsch s àn dr Bischof vun Stroßburi kumme. Druppe vun dr Armagnacs han d Stàdt ànne 1444 nìt kenne erowere, zeh Johr speter (1454) ìsch sa àwer durich dr Grof vun Zweibrücken ingnumme un zwei Johr speter wider vun dr Stroßburjer befreit worre.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
S Städtel ìsch e wichti Militärstàndort. S gìt e Làjer ìn dr Stàdt un uff em Bari ìm Norde ìwwer dr Stàdt - un ém Weschte vun Molse ìsch s Fort de Mutzig, e Feschte, wie de Ditsche vor em Erscht Waltkriej geböit han, àls "Feste Kaiser Wilhelm II", fer züem s Brischdàl ze sichere un z bewàche.
Verwàltung
vun Mützig ìsch. Mützig ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Mützig ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Wirtschàft
Bekànnt worre ìsch Mützig vor àllem durich d Mützig-Bröierei, wie 1810 vum Antoine Wagner grìndet worre ìsch. Wie d Bröierei vun eme Bierkonzern ìwernumme worre isch, ìsch sa ànne 1989 züegmàcht worre. Z Schìlige wìrd àwer witterscht noch e Bier gebröit unter em Nàmme Mützig.
Elisabeth Kopp
D Elisabeth Kopp (* as Anna Elisabeth Iklé am 16. Dezember 1936 z Züri; † 7. April 2023 z Zumike ) isch e Schwiizer Politikerin vo de FDP gsii.
s Läbe
D Elisabeth Kopp isch d Tochter vom Max Iklé (1903–1999) und de Beatrix Heberlein (1906–1988) gsii. Si isch z Bäärn uufgwachse und hät a der Uni Züri Jus studiert. Ane 1960 hät si de Jurischt Hans W. Kopp (1931–2009) ghüraate. S Ehepaar hät äi Tochter überchoo.
1970 isch d Kopp in Gmäindraat vo Zumike gwählt woorde und 1974 zu de Gmäindpresidäntin vo dem Oort.
1979 isch si für de Kanton Züri in Nazionalraat choo. Am 2. Oktober 1984 hät d Bundesversammlig si as eerschti Frau in Bundesraat gwählt, wo si dänn d Vorsteheri vom Eidgenössische Justiz- und Polizeidepartemänt gsii isch. Wäret irer Amtsziit isch s Asylgsetz revidiert und s Amt vom Delegierte für s Flüchtlingswäse gschaffe woorde, und s nöi Eerächt hät d Frau mit em Maa gliichgstellt. Au suscht hät si vil Reforme uufglöiset und duregfüert, öppen im Vertraagsrächt, im Ruumplanigsrächt und bi de Abgasnorme.
Nach der zwäite Wahl Ändi 1988 isch si churz drufabe, am 12. Januar 1989, zruggträtte. De Grund für ire Rücktritt isch gsii, das si irem Ehemaa telefonisch empfole hät, us em Verwaltigsraat vom eme Undernäme zruggzträtte, wo doozmaal wäge Gäldwöscherei in Verdacht graate isch.
E paar Jaar spööter isch si wider vilmaal i der Öffentlichkäit uufträtte und hät sich für iri politische Inträsse wider angaschiert.
Epimetheus (Mond)
Dr Epimetheus (au Saturn XI) isch ein vu dr innere Mönd vum Planet Saturn.
Entdeckig
Dr Epimetheus isch am 18. Dezember 1966 vum Richard L. Walker entdeckt worre. Drei Däg devor am 15. Dezember 1966 het au dr Audouin Dollfus e neje Mond bim Saturn entdeckt gha, wo er Janus het daife welle. Bim vum Richard L. Walker drei Däg später entdeckte Mond het mer drum erscht gmeint, ass es dr glich Chörper sei..
S' Objekt het aber e ugwöhnlichs Bahnverhalte zeigt. Im Oktober 1978 hän no dr Stephen M. Larson und John W. Fountain d'Beobachtige mit dr Annahm erchlärt, dass zwei Chörper statt einem uf eng bienander glägene Bahne dert chreise däte. Trotz ere Kantestellig vu dr Saturnring in sällere Zit isch es aber mit dr domolige Möglichkeite vu irdische Beobachtige schwirig gsi, Bahne vu dr Mönd us dr Beobachtigsdate abzleite..
Anno 1980 isch aber d'Theori bim Vorbiflueg vu dr Rümsonde Voyager 1 bestätigt worre. Offiziell deilt sich doher dr Walker si Entdeckig mit em Larson un Fountain. Dr vu Voyager ufgnumme Chörper isch erscht vorlaifig 1980 S 3 gnennt worre. Uf Epimetheus isch er no offiziell 1983 daift worre. Zue sällerm Zitpunkt isch au dr Namme Janus vu dr Internationale Astronomische Union (IAU) offiziell anerchannt worre, obwohl er scho sit 1966 verwendet worre isch.
Namenspatron vum Mond isch dr Epimetheus, dr Brueder vum Prometheus un Ehemann vu dr Pandora us dr grichische Mythologi.
Bahndate
Dr Epimetheus isch praktisch koorbital mit em Mond Janus, säll heißt, die beide Mönd laufen uf fascht gliche Bahne um dr Saturn. Ihri middere Abständ vum Planet underschide sich numme um 50 km - wäniger wie d'Hälfti vu dr jewilige Monddurchmesser. Obwohl es alli vier Johr zu ere enge Begegnig vu dr beide Mönd chummt, stosse si trotzdem nit anenander, wil si sich no durch ihri Schwerchraft gegesitig beiflusse. Dr inner, schneller Mond wird debi beschlünigt un wanderet uf e höcheri und no wiider langsameri Bahn, so dass er dr usser, langsamer Mond nit ihole cha. Dr Usser Mond wir glichzittig abbremst, sinkt uf e nidrigeri Bahn ab un wird debi schneller. Sällewäg tüsche dr Epimetheus un dr Janus ihri Umlaufbahne, ohne isch debi z'iberhole. Säll Verhalte vu dr beide Mönd isch noch bisherigem Chenntnisstand einzigartig im Sunnesystem.
1980 sin no d'Bahndate vu dr Rümsonde Voyager 1 bestimmt worre. Dr ledscht Bahnwechsel het am 21. Jänner 2006 stattgfunde, dr nächscht wird im Jänner 2010 stattfinde. Vor sällem Wexel het dr Epimetheus dr Saturn ime middlere Abstand vu 151.422 km in 16 Stund un 40 Minüte umchreist. D'Bahn het e Exzentrizität vu 0,009 gha un isch 0,34° gegeniber dr Äquatorebeni vum Saturn gneigt gsi. Dr Janus isch um dr Saturn ime middlere Abstand vu 151.472 k chreist.
Nooch em Wexel isch jetz dr Epimetheus dr usser Mond vu dr beide. Aktuelli Bahndaten liige no nit vor.
Ufbau un physikalischi Date
Dr Epimetheus isch e zimli uregelmässig gformter Chörper mit ere Usdähnig vu 144×108×98 km. Uf sinere Oberflächi befinde sich mehreri grösseri Chrater mit eme Durchmesser vu 30 km sowie Höchezüg un Verdiefige. Us dr Struktur vu sinere Oberflächi wird gschlosse, dass es sich um e relativ alde Himmelschörper handelet. Dr Epimetheus un dr Janus stamme wohrschins vu eme gmeinsame Ursprungschörper ab, wo durch e „Störig“, zum Bispil ere Kollision mit eme andere Objekt, in ere früehe Phase vum Satellitesystem in zwei Chörper ussenanderbroche isch.
Wäge sinere sehr gringe Dichti vu 0,6 g/cm3 un sinere hoche Albedo vu 0,5 schint dr Epimetheus e isige, poröse Chörper z'si.
Er rotiert in 16 Stund un 40 Minüte um die eige Ax un wiist demit wie dr Erdmo e bundeni Rotation uf. Si schinbari Helligkeit betrait 14,5m.
D'Rümsonde Cassini het dr Mond bi eme Vorbiflueg am 3. Dezember 2007 nächer undersucht.
Josef Hug
Dr Josef Hug (* 7. Dezämber 1903 z Untervaz, † 6. Oktober 1985 z Waalestadt) isch en Arbeiter und Mundartschriftsteller gsi.
Dr Hug isch am 7. Dezämber 1903 als Soon vom Trukereiarbeiter und Volksmusiker Josef Anton Hug uf d Wält cho, und er het bis anne 1918 i verschidene Gmeinde d Schuel psuecht. Denn isch er uf Flums go woone und het dört als Arbeiter i dr Spinnerei Spoerry gschaffet. Wägen ere Chranket het er dr Arbetsplatz verloore, und so ischer so wie scho si Vatter Chorbflächter woorde. Mit däm Gwärb het er langi Zyt erfolgrych e grossi Chundschaft als Huusierer beliferet. Vo 1939 bis 1943 isch er zytewys vom Schwiizer Milidäär als Sanitätssoldat zum Aktyvdienscht ufbotte worde. Sid 1949 het er z Waalestadt gläbt.
Dr Chorber het scho sid dr jugend immer vil glääse und sech für vil Sachen inträssiert. So isch er druf cho, sälber au öppis z schrybe, und er het es baar Sache i dr Bünder Mundart verfasst und deils au am Radio chönne vorlääse. Sini Erinnerungen eines Korbmachers sind 1977 uf Hochdüütsch bi dr Sargaaserländische Buechtrukerei usechoo. Dr Hug isch eine vo de sältene Schwiizer Autoore us ganz eifache soziale Verhältnis. Er verzelt i sine Schrifte vom Läbe i de Dörfer mit de Sorge vo de ermere Lüüt. Au d Volchskundler sind zu iim gange, wil er e guete Gwäärsmaa für s Gwärb vom Chorber gsi isch, und so het au s Historische Lexikon vo dr Schwiiz en Artikel über iin ufgnoo.
1974 het dr Josef Hug dr Kulturpryys vo der Sargaaserländer Talgmeinschaft übercho. Anne 1985 isch e Schallplatte usecho, wo’s Mundarttegscht vo iim druff het.
Am 6. Oktober 1985 isch dr Josef Hug gstorbe; er lyt uf em Fridhoof vo Waalestadt.
D Verena Maria Wyss, wo t Gründerin vo dr Schwiizerische Märligselschaft isch, het zäme mit em Oscar Eckhardt dr Nachlass vom Sarganserländer Dichter duregluegt.
Rouen
Rouen (IPA []; im örtliche Français régional au []) isch e Stadt a dr Seine i dr Normandi, sisch di alti Hauptstadt vo dr Normandi un hüt d Hauptstadt vo dr Region Haute-Normandie un em Department Seine-Maritime.
2007 het Rouen e Bevölchrig vo 115.000 Ywohner gha; i de Vorstädt wohne 410.000 Mänsche.
Orges VD
Orges (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Jura-Nord vaudois im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Orges lyt uf eme Hochplatoo iber em Nöieburgesee zwische dr Däler vu dr Fliss L'Arnon un La Brine. Zue dr Gmai ghert au no s Guet Longeville. D Gmaiflechi umfasst 78,9 % landwirtschaftligi Flechi, 13,7 % Wald un 7,5 % Sidligsflechi.
Rouen
Rouen isch unter andrem für syni Kathedrale un syni circa 2.000 Fachwerchhüüser bekannt. Rouen isch für e langi Zit eini vo de gröschte un rychschte Städt vo Europa gsi.
Orges VD
Gschicht
Orges isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1260 as Orses, Longeville anne 1261 as Longavilla.
Rouen
Stadtgschicht
I dr Gegend um Rouen finde sich Spure vonere Bsiidlig wo i s 9. un 6. Johrhundert vor Chrischtus zruggönn. Ab em 5. Johrhundert isch Ackerbau un Viezucht noochgwiise.
Orges VD
Religion
64 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 24,1 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Rouen
Stadtgschicht
Vo 841 a hen d Wikinger ihri Raubzüg d Seine naa agfange un Rouen plündret. Noochdäm dr französischi Chönig Karl III. de Normanne unter Rollo 911 d Normandi überloo het isch Rouen d Hauptstadt vum Herzogtum Normandi worre.
Orges VD
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,2 %, CVP 3,1 %, FDP 11,6 %, GLP 8,2 %, GP 6,9 %, SP 18,8 %, SVP 35,4 % un Sunschtigi 6,2 %.
Rouen
Stadtgschicht
Am 16. April 1203 isch dr französchi Chönig Phillippe Auguste i Rouen ymarschiert un het d Normandi dodemit a Frankriich anektiert. Im Mittelalter het z Rouen eini vo de gröschti jüdischi Gmeinde vo Europa gwohnt; circa 6.000 Jude (öber 20 % vo dr Bevölchrig) hen i Rouen gläbt. 1306 isch d jüdischi Gmeinschaft vum Philippe IV le Bel vertriibe worre.
Orges VD
Bolitik
Dr Burgermaischter vu Orges isch dr Jean-Philippe Petitpierre (Stand Merz 2019).
Rouen
Stadtgschicht
Im Hunderjährige Chrieg isch Rouen vo de Ängländer bsetzt worre; d Jeanne d’Arc isch am 30. Mai 1431 z Rouen vor Gricht gstellt un drno verbrannt worre. 1449 hen d Franzose d Stadt schliessli zruggerobret.
Orges VD
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,1 % gläge.
Rouen
Stadtgschicht
Am Aafang vo dr Renaissance isch Rouen di zweitgröschti Stadt vo Frankriich nooch Paris gsi. D Fischer vo Rouen sin bi uf Neufundland un s baltische Meer go fische.
Orges VD
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 203 Yywohner 92,1 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,4 % Dytsch, 0,5 % Italienisch un 4 % anderi Sproche.
Rouen
Stadtgschicht
Syt de 1530er isch d Bevölchrig vo Rouen durch d Reformation beyflusst worre, aber nüt ganz überträte. Für e Zit lang isch Rouen 1562 ganz vo de Hugenote kontrolliert worre.
Nooch dr Bartholomäusnacht het d Stadt d Hugenote ygsperrt und eso versüecht si zschütze. Dr Pöbel isch aber am 20. September i s Gfängnis ybroche un het d Hugenote ermordet.
Während em Prüüsisch-Französische Chrieg vo 1870 isch Rouen vo April bis Juni 1871 vo de Prüüse bsetzt gsi.
Au im Zweite Wältchrieg isch d Stadt vo de Dütschi bsetzt gsi un während dr Schlacht um d Normandi schwer bschädigt worre. Di berüemti Kathedral isch durch d Bombardments fascht zerstört worre.
Sproch
Hüt wird wie im gröschte Deil vo dr Normandi numme no e regionali Umgangssproch gsproche, s Français régional.
Vercheer
S git zwo Metrolinie z Rouen, ihri Längi isch 15,7 km.
Partnerstädt
Rouen isch e Partnerstadt vo:
Werner Hösli
De Werner Hösli (* 30. Ougschte 1961 z Hasle) isch en Schwiizer Politiker (SVP) und sit em 16. Juni 2014 Schtänderot für de Kanton Glaris.
Politischi Laufbahn
De Hösli isch vo 1982 bis ins 1986 Gmeindschriiber z Hasle gsi und vo 1986 bis 1994 Gmeindrot dete. Aaschlüssend isch er vo 1994 bis ins 2001 Gmeindspräsident vo Hasle gsi. Im 2001 isch er dann in de Glarner Landrot gwählt worde und isch dete bis 2009 Mitgliid gsi. In dere Ziit isch er Präsident vo verschidnige Kommissione gsi, bispilswiis für de kantonal Gsamt-Richtplan. Wo de This Jenny im 2014 us gsundheitliche Gründ us em Ständerot zruggträte isch, het de Hösli für sini Nachfolg kandidiirt und isch am 1. Juni 2014 zum Glarner Ständerot gwählt worde. Sis Amt het er am 16. Juni 2014 aaträte.
Haus zum Kaiserstuhl
S Huus «zum Kaiserstuel» isch e Woonhuus an dr Rhiigass 23 im Chläibaasel.
Gschicht
Im Huus «zum Kaiserstuel» si Bedütig chunnt vor allem drvoo, ass dört emol d Humanistefamilie vo de Amerbachs gwoont het.
1477 isch dr Gründer vo dr Familie, dr Johannes Welker, us Amorbach im Odewald uf Baasel choo und het dr Biinaame Amerbach aagnoo. Er het sich im Chläibaasel an dr Oobere Rhiigass im Huus «zum Kaiserstuel» niidergloo und dört e Druckerei iigrichdet. Au won er spööter im Huus «zum Sässel» im Groosbaasel e nöijs Offizin ufdoo het, het er s alte im «Zum Kaiserstuel» nid ufgää. D Liigeschaft, wo au d Hüüser am Schoofgässli 6 und 8 drzuechoo si, isch e bedütende Geböidkomplex gsi.
S Huus vo de Amerbachs isch, wie d Hüüser vo andere Baasler Druckheere, e Zentrum vom intellektuelle Lääbe vo dr Stadt gsi und Gest si ii und us gange. Äine von ene, dr Jakob Brun vo Herborn, het sich noch eme Bsuech scheniert, wil er e Fääler uf Latiinisch gmacht het, und het sich schriftlig entschuldigt. Wil si e son e schööni Bibliothek gha häi, häi d Amerbachs immer wider emol Büecher verdleent. Dr Brun zum Bischbil het drum bittet e Band mit Schrifte vom Persius, Statius und Propertius uszleene. Mit eme andere Gast, em Celse-Hugues Descousu, si d Erfaarige aber schlächt gsi, dä het sich nämlig mit e baar vom Amerbach sine Büecher us em Staub gmacht. Dr Hans Holbäi dr Jünger (öbbe 1497-1543) het en Entwurf für d Fassaade vom Huus gmacht, aber dr Klemm in Holbein jenseits der Renaissance, 1972, dänggt, ass dä Entwurf für s Huus am Noodlebärg 18 gsi sig.
D Büecher und Kunstgegeständ, wo sich im Huus «Zum Kaiserstuel» aagsammlet häi, si zämme mit em Noochlass vom Erasmus, wo dr Bonifacius Amerbach as si guete Fründ beerbt het, zum Grundstock vom Amerbachkabinett worde, wo si Soon Basilius Amerbach witergfüert het. Er het au en Inwentar vo dr Sammlig ufgstellt und het vom Daniel Heintz (1559-1596) e bsundrige brivate Sammligsbau im Zum Kaiserstuhl lo baue, e Kunstkammere, wo 1580 fertig worde isch.
Noch em Basilius Amerbach isch däm si Nöwöö, dr Jurist Ludwig Iselin (* 2.7.1559 z Baasel, † 20.12.1612 z Baasel) im Huus iizooge. Dr Basilius het sich noch em Dood vom Ludwig sim Vater um däm si Erziejig kümmeret, und er isch e würdige Noochfolger worde.
1982 isch s Huus in schlächtem Zuestand gsi und isch druf saniert worde.
Urkunde zum Geböid us dr Zit vo 1635 bis 1847 het s im Baasler Staatsarchiv.
Moonlight (Laufzeitumgebung)
Moonlight (engl. fier Mooliecht) isch e in Entwicklig befindlichi, freii un quelloffeni Implementierig vu dr Silverlight-Laufzitumgäbig (engl. fier Silberliecht) vu Microsoft. Moonlight wird derzit vum Mono-Projekt entwicklet. Silverlight 1.0 isch am 5. September 2007 ussiku.
Silverlight (un demit au Moonlight) isch e direkte Konkurrent zum Flash-Format vu Adobe. Es sind dorum Befürchtige do, dass Microsoft mit dr Durchsetzig vu Silverlight am Märkt wie scho bim erste Browser-Krieg gege Netscape s'Zil verfolgt, miidelfrischtig s'Internet wiider vu Windows abhängig z'mache.
Dr Javascript-Erfinder Brendan Eich vu dr Mozilla-Stiftig (un ehemols bi Netscape) het säll ime Interview mit eWeek am 09. Juni 2008 güsseret:
''Well, do you really want to lock yourself into that and only target Microsoft and what Microsoft supports? Sure, Silverlight runs on the Mac. They've got Miguel [de Icaza of Novell] doing a Linux version. It's kind of like they took out the old "Kill Netscape" playbook and they're using it against Adobe Flash. The same thing happened with Netscape, and of course they dropped the Mac port. And the Unix port of Internet Explorer was contracted out and died a long time ago. So, I wouldn't be shocked if in the worst case that happens again with Silverlight.''
sinngmäss ibersetzt:
''Wenn Si sich wirkli uf säll (Silverlight) ilo un numme uf Microsoft verlo un säll, wo Microsoft understützt? Sicher, Silverlight lauft au uffem Mac. Si hän dr Miguel de Icaza vu Novell, wo e Linux-Version macht. S'siiht fascht so us, als häbe si s'ald Zerstört Netscape-Drillbuech ussigholt un benutze es jetz gege Adobe Flash. S'gliich isch mit Netscape passiert, un natirlich hän si d'Mac-Portierig vum Internet Explorer falle glo. D'Unix-Version vum Internet Explorer isch scho vor langer Zit ufgä worre. So wär i nit schockiert, wenn so ebbis im schlimmschte Fall au mit Silverlight gschähe dät.''
Status un Entwickligsplan
Nooch dreiwöchiger Programmierzit durch s'Mono-Team isch am 21. Juni 2007 e öffetlichi Vorfüehrig uf dr Microsoft ReMIX Konferenz z'Paris in Frankrich erfolgt
Trotzdem, im September 2007 hän d'Entwickler noch zimlig vil vu Mono- un Mono-Olive- (s'experimentell Mono-Underprojekt fier .NET 3.0-Understützig) Module fier s'Mono-SVN-Repositorium installiere un kompiliere müesse, um Moonlight teschte z'chänne. E Moonlight-Entwickligs-Ungäbig, wo Lunar Eclipse (engl. fier Moofinschternis) heisst, git's in dr SVN fier XAML-Designs. Mer goht devu us, dass es kümftig ins MonoDevelop as e Erwitterig entweder ibaut oder portiert wird:
S'Endziil isch, Moonlight as e Mozilla-Plugin abiite z'chänne, womit es die andere Linux-Browser-Engines wie Opera, WebKit oder KHTML nutze chännte. .
D'Version 1.0 vum Plugin isch in Form vu ere xpi-Datei fier Firefox un Seamonkey am 20. Jänner 2009 freigä worre.
Moonlight benutzt wie Gecko 1.9 (und demnooch Firefox 3) d'Cairo-Bibliothek fier d'Inhaltsdarstellig
Gnome-Desktop-Understützig
Moonlight isch au usserhalb vum Browser as e Gtk+-Widget nutzbar. E baar sognennti Desklets, wo die nej Technologi nutze, sin uf dr Novell Hack-Wuche gschribe worre
Microsoft-Understützig
Churz nooch dr erschte öffetliche Vorfüehrig uf dr MIX 07 z'Paris, het Microsoft agfange, mit Novell zämmezschaffe, um Moonlight z'programmiere. D'Understützig schliesst e exklusive Zuegang fier Novell i, fier Sache, wo bi Microsoft mit Silverlight z'due hän :
Anderi mögliche Decoder schliesse GStreamer un FFmpeg i, wo während dr Entwicklig benutzt worre sin, aber Novell wird keini mit sonige Programmbibliotheke ab Werch usgstatteti Versione vu Moonlight veröffetliche, wil es Lizenz- un Patentischränkige in dr USA sällewäg git.
Beobachter wie Groklaw hän z'erscht befürchtet, dass d'Lizenzechte numme Novell un sine Kunde gwährt werre däte. Sälli Vermuetig het sich bestätigt, wo Microsoftisch öffetlich dezue bechennt het, niemed wäge dr Nutzig vu Moonlight z'verchlage, säll aber an sehr engi Bedingige knüpft het. (Microsoft behaltet sich s'Rächt vor, sälli Zuesag zruckz'ziege, d'Zuesag beinhaltet numme s'Benutzig vu Moonlight as e Browser-Plugin un numme, wenn es iber bzw. dur Novell bezoge worre isch un nit iber e GPLv3-artigi Lizenz vertribe.).
Einigi Kommentatore hän gmeint, dass Moonlight e Versuech vu Microsoft sei, sowohl Understützig us dr Open-Source-Gmeinschaft z'chriege, wie au, OpenSource-Entwickler zuer Entwicklig mit proprietärer Microsoft-Technologi z'verfüehre. Anderi wiiderum hän degege ghalte, dass Microsoft bi z'restriktive Lizenze Gfahr laufe dät, wäge Monopol-Missbruch aklagt z'werre.
Trotz sällere Understützig durch Microsoft isch es nit möglich, mit em Moonlight-Plugin un Firefox 3 under Linux Microsoft-Werbesite fier Silverlight, wo Silverlight vorussetze, korrekt darstelle z'chänne.
Wemmer mit em Firefox uf www.carbongrove.com will, no muess mer ihn erscht emol as MSIE 7.0 tarne, un deno, will mer so e virtuelle Wald aluege, wird eim d'Installation vu Silverlight abverlangt. Moonlight 0,7 wird nit as kompatibel erchennt. Die ander Werbe-Site isch www.irbi.de, wo sich d'Ludwigs-Maximilians-Universität z'Münche defir hergit, fier Silverlight d'Werbetrommel z'rüehre. Derte sin Moonlight-Awender ebefalls usgschlosse, aber wängistens werre au anderi Browser as numme dr Internet Explorer bi Betribssysteme wie Windows oder Mac vu dr Site akzeptiert.
Codec-Integration
Obwohl Moonlight Freii Software isch, wird d'Endversion numme binäri Audio- un Video-Codecs nutze, wo Microsoft zuer Verfüegig stellt un wo numme lizenziert sin fier d'Nutzig vu Mono as e Browser-Plugin (lueg witter obe dezue). Gegewärtigi Entwickler-Versione nutze aber d'FFmpeg-Bibliothek un s'wird diskutiert, au GStreamer-Understützig as e Alternative gegeniber dr Nutzig vu dr Microsoft-Binärcodecs fier sälli izbaue, wo lieber dr GStreamer nutze wenn Moonlight usserhalb vu eme Browser gnutzt wird.
Dr Mono-Architect Miguel de Icaza het in sinem Internet-Tagebuech bekannt gä, dass s'Mono-Team e Prototyp fier d'Moonlight-Multimedia-Understützig gschriibe het, wo die LGPL-lizenziert FFmpeg-Engine benutzt, aber Novell sälli nit as packti Versione verdeile dürft, wil es in dr USA Lizenzprobleme mit FFmpeg-Bibliothek gäb.
Antigua und Barbuda
D Insle Antigua und Barbuda (s früehnere Dulcina) bilden e unabhängige Inselstaat innerhalb vom Commonwealth. Si lige zwüschen em Nordatlantik und dr Karibik, südöstlig vo Puerto Rico. Drnäbe existiert die unbewohnti Insle Redonda.
Geologii und Geomorphologii
Au wenn d Hauptinsle Antigua vor allen us Kalkformatione ufbaut isch, goht si uf en unterseeische Vulkan zrugg, wo vor öbbe 34 Millione Johr im Südweste vo dr Insle usbrochen isch. Mit em Wachstum vo Koralle hai sich Chalchablagerige in Richdig Nordoste usbreitet. Dr höchst Punkt uf dr Insle und gliichzitig vom ganze Inselstaat isch dr 402 m hochi Mount Obama, früehner Boggy Peak. Er isch dr Räst vom Vulkankrater im Südweste vo Antigua.Barbuda isch d Oberflechi vom ene grosse Koralleriff. Dr höchst Punkt vo dr Koralleinsle, wo no wiitgehend unberüehrt und naturbelassenisch, stoht allerdings nume 44,5 m us em Meer uuse. D Küstelinie vo de beide Hauptinsle hai e Hife Stränd, Lagune und nadürligi Häfe (Buchte). Um d Insle ume het s Koralleriff und Undiefene. Die chliini Felseninsle Redonda isch dr Räst vom ene 296 m hoche erloschene Vulkan.
Klima
S Klima vo Antigua und Barbuda isch dropisch. D Tämprature chöme im Monatsdurchschnitt uf 22 (Dezämber bis Februar) und uf 30 °C (Juni bis Septämber). Mit eme mittlere Johresniiderschlag vo 900 bis 1.000 mm isch es für karibischi Verheltniss relativ droche. Es rägnet am meiste zwüsche Septämber und Novämber. Im Summer (Juli bis Oktober) bestoht d Gfohr vo tropische Wirbelstürm.
Grenze
wohär s Wort chunt
Der Begriff March für «Gränze» und «Gränzruum» isch etymologisch mit Wörter i vilnen indogermanische Sprooche verwandt, öppe mit em persische marz/marč, em armenische mars und em latynische margo. Vom lat. margo chunt s iteliänische margine und au s französische marge.
Usser em Oberdüütsche und bsunders em Alemannischen i der Schwiiz wird s Wort March chuum me bruucht; es wird under em Druck vom schriftleche Standarddüütsch au i der Mundart als wie meh vom Wort Gränze an Rand trükt. Hochdüütsch bruucht me s fasch nur no i Wortverbindige wie «Gemarkung», «Markstein» oder «Mark Brandenburg» und i der historische Landeskund.
Zu der Gschicht vom Wort und vo der Sach «March» cha me vil Beleeg bim Schwyzerischen Idiotikon finde.
Gschicht
Es Gränzpiet, also e Landschaft ere March noo, het im Middelalter au March gheisse. Der Karl der Grooss het i de üssere Gebiet vo sym riisige Rych d Marke ygrichtet, mit de Marchgraafe zum s Land gäge Gfoore vo änedra sichere. Es het die Spanischi March ggä im Südweschte, die Dänischi March im Norde, die Thüringischi March und d Awaaremarch im Oschte, und ännet de Alpe z Itaalien unde d March Friaul und d March Verona, und wyter im Süüde, i der Middi vo der Halbsinsle isch no hüt d Regioon Marke, wo der Name vo de früemiddelalterliche Rychsmarche het, wo dört gsi sind.
Im düütsche Rych het me i spötere Zyte no vil anderi sonigi Marche ygrichtet. Nume indiräkt chunt aber der Name vo der Markgrafschaft Baade vonnere alte Gränzmarch: Dere Herrschaft seit men eso, wil der Hermann der Erscht vo sym Vater Berthold em Erschte vo Zääringe d Markgrafschaft Verona ggerpt het und der Titel vom Marchgraaf uf syni alti Graafschaft am Oberrhy het chönnen überträge. Vo do sind 1535 d Markgrafschaft Bade-Bade und d Markgrafschaft Bade-Durlach cho.
Zwüsche de Länder sind zerscht teil Marche de grosse geografische Linie noo ggange, öppe uf de Bärgen obe und i de Flüss und Strööm. I flache Gebiet und us gschichtleche Gründ het men anderi Gränze kwer über s Land zoge und denn künschtlech müesse marggiere. D Huet vo de Marche isch e zäntrali Uufgab vo de Regierige.
Geografy und Bruuchtum
D Marchpünkt und d Linie vo de Marche uf der Ärdeoberflechi wärde so, wie si zwüsche de Psitzer vom Land abgmacht – ebe uusgmarchet – worde sind, vo de Vermässer gnau i der Landschaft feschtgmacht und uf Chaarte ytreit und hüüffig no in prezyse Urkunde beschribe. Die alte Landchaarten und Marchbeschrybige und Urbaar sind wichtegi Rächtskwelle und au e gueti Grundlaag für d Gschicht vo de Fluernääme.
A wichtige Pünkt vo der March im Gländ tuet men es uffelligs Zeiche hii; das chan e Marchstei sy oder es Chrüz am ene Felse; im Middelalter het me gärn grossi, bekanti Böim als Marchzeiche gnoo. Der Lengi no het me a der March öppe en Graabe, e Muur oder e Haag gmacht, ass men au uf em Land immer gse het: Do isch d March. I der Gschicht sind gwaltegi Bouwärch de Marche no zoge worde, so wie bi de Röömer vo der Donau zum Rhy und au an andere Ränder vo ihrem Piet der Limes und bi de Chineese die Grossi Muur und d Speerine im Weschte vo den Oschtblockländer im Chalte Chrieg.
Vom Grundwort chunt s hochdüütsche «Gemarkung» – das isch uf alemannisch der Gmeindbann, und derzue git’s i der Rächtsgschicht s Wortpaar Zwing und Bann, won e wyti Bedüütig het. Über das ganze Wortfäld vo «Bann» prichtet der rych dokumäntiert Artikel Bann im Band 4 vom Schwyzerischen Idiotikon. Gmeint isch alles Land mit de Rächt, wo derzue ghöre, im ene Dorf oder ere Gmeind innerhalb vo der Gmeindmarch. D Gsamtheit vo de «Liigeschafte» tuet me z Düütschland im «Bodekataschter» und i der Düütschschwiiz im «Grundbuech» ufschrybe; das gilt für d Parzälle mit Hüüser druff und au fürs Puureland. Die Teil vo der Gmarchig ohni Hüüser zäme gnoo mache d Fäldmarch us, also s Land, wo me zum Puure bruucht. Die einzelne Plätz Land tuet me a vilnen Oorte mit chlynere Marchsteine, wo nid grossi Marchzeiche, «Gränzsteine», am Rand vo der Gmeind sind, marche, und früener het men i die Steine privati Zeiche chönne ygrabe; hüt setze d Vermässer chlyni Schteine i Bode oder tüe Bolzen us Messing ybetoniere. Uf die Pünkt i der Landschaft, wo sech d Marche vo drüü verschidene Länder träffe, het me bsunders gluegt (Drüüländeregg). Bim Chlyhüniger Hafe z Basel isch es Drüüländeregg (Drüüländerbrugg). E schöne grosse Marchschtei stoot im Bünderland uf em Bärg ob Churwalde. Dört isch uf em Rügge vom Furggabüel der uffellig Drüübündeschtei. Är isch uf 2158 Meter über Meer und er zeigt a, ass sech do d Piet vo de drüü alte rätische Bünd träffe: vom Gotteshuusbund, em Obere oder Graue Bund und em Zähgrichtbund. Der alt Schtei dört obe isch anne 1722 ufgstelt worde; 1915 het mene en abegnoo und is Rätische Museum z Chur too, und jetz isch uf sym Oort uf em Bärg obe e nöji, grossi Süüle mit de Wappe vo de drü alte Bünd; d Sekzion Rhätia vom Schwiizer Alpeklub het sen ufetoo.
Zu der Gschicht vom Wort und vo der Sach «March» cha me vil Beleeg bim Schwyzerischen Idiotikon finde:
Es isch der Bruuch gsi, ass me vo Zyt ze Zyt de Marche no ggangen isch go luege, ob ebe no alli Zeiche ringsume Gmeindbann am rächten Ort sind. Das isch der «Banntag» – uf Hochdüütsch: «Grenzgang» – wo die Alte de Chinder immer wider sind go zeige, wo d March duregoot, ass sis au jo nie vergässe; i den alte Gschichte heisst’s öppe, me heig de Chinder e chly weh too ass si sech gwüss dra mögen erinnere. Em Striit um d Marche het men es Hauptkapitel vo de Gsetzbüecher gwidmet; ufs Marchsteiversetze sind psunders herti Stroofe gstande, und die wo d Marche verschiebe sind eini vo de schlimmste Sorte vo de bööse Lüüt i de Määrli und de Saage.
Regioone, wo March heisse
D Landschaft March het der Name dervo, wil do s früemiddelalterliche alemannische Herzogtum an s Gebiet vo Räzie choo isch und au s Bischtum Konstanz as Bischtum Chur. Hüt isch das no der Name vom ene Bezirk vom Kanton Schwyz. D Lüüt us dere Landschaft sind d Märchler. Der «Marchestryt» isch im 14. Joorhundert e schwäre Komflikt zwüsche de Habsburger und de Schwyzer wäge de Gränze vo de Herrschaftsgebiet bi Äisidle gsi.
March im Brysgau isch e Verbandsgmeind vo Bade-Württeberg, wo 1974 nöi entstanden isch. Si lyt i der Rhiebeni nid wyt wägg vo Fryburg im Brysgau.
Laozi
Dr Laozi isch e legändäre chinesische Philosoph, wu im 6. Johrhundert v. Chr. soll gläbt haa. Je no Umschrift wird dr Name au Laotse, Lao-Tse oder Lao-tzu gschribe. D Schryybwyys vu dr eltere Umschrifte isch im Artikel hinter dr Pinyin-Form in Chlammere aagee.
Dr Lǎozǐ giltet as Begrinder vum Daoismus (Taoismus). S Dàodéjīng (Tao Te King, ~Ching), di yyflussryychscht daoistisch Schrift, wird ihm zuegschribe un wäge däm vilmol au aifach „Laozi“ gnännt. S Wärch isch aber wahrschyns erscht im 4. Johrhundert v. Chr. entstande beziehigswyys in syy hitigi Form brocht wore.
Biografi
No dr Iberliiferig isch dr Lǎozǐ in dr Präfektur Kǔ vum Staat Chǔ, em hitige Chrais Lùyì  im hitige Hénán uf d Wält. Syy Sippename isch Lǐ gsii, syy Vorname Ěr, syy Gsellschaftsname  Bóyáng. E andere Name fir ihn isch Lǎo Dān (dān: Ohr ohni Rand). Dr Lǎozǐ het as Archivar in dr Bibliothek vu dr Zhōu dient. Wun er Chaos un dr Verfall vum Ryych vorhär gsääne het, het er s Land verloo.
Ca. 70 km weschtli vu Xi’an, bi Louguantai git s am Shan-Gu Bass e Tämpel, wu dr Yin Xi, au Yin Wenshi gnännt, e Glehrte vu dr Zhou us dr Period vu Friejohrs- Spotjohrsannale, e Durm zur Beobachtig vu Gstiirn un Wätter het ufrichte loo. Do isch dr Laozi no dr Legänd vu ebe däm Yin Xi ufgforderet wore, syy Wisse mitzdaile. D Sammlig vu syne Lehre, wun er do derno gschribe gha het, isch as Dàodéjīng bekannt wore. S Shǐjì brichtet, dr Lǎozǐ sei no däre Niderschrift im Weschte verschuwnde.
Dr Yin Wenshi, wu dr daoistisch Name Guanling drait het, isch Beroter vum Chronprinz gsii. Är het no syre Begegnig mit em Laozi alli wältlige Ämter niderglait un het ab do dr Regle vum frieje Daoismus gläbt. Hite sin di verblibe Plattform un d Tämpel drumumme fir Daoischte e wichtige Ort vu dr Verehrig.
No dr Legände isch dr Lǎozǐ iber 160 Johr alt wore, no anderi Quälle sogar 200 Johr. Zue däm hoche Alter sei er chuu dur Vollkummehait im Dào (Tao). Aber in däm Punkt isch sogar di daoistisch Literatur widersprichlig. No syne aigene Lehre heeb dr Lǎozǐ Zruckzogehait un Namelosigkait gsuecht. Des stoht im Widerspruch zue dr Bekannthait vu syre Person. Dr Zhuāngzǐ het kritisiert: „Go si eso fescht an sich z binde, mueß er Wort gsait haa, wun er nit het derfe sage ... des isch aber e Abwyyche vu dr himmlische Natur.
No philologische Untersuechige un Exegese vu dr iberliiferete Fassige nimmt di hitig Wisseschaft aa, dass dr Lǎozi wahrschyns nie gläbt het, sundern dass s Wärch dää Name in ere Zyt iberchuu het, wu lang tradierti mindligi Iberliiferige ufgschribe un mit eme Verfasser versääne wore sin. D Legände, wu sich um dr Lǎozǐ drille, sin wohl us em Bedirfnis vu dr domolige Zyt uuse entstande, e Iberliiferig historisch gryfbar un zuen ere Schuel zuegherig z mache.
Lǎozǐ as Gotthait
Ab em 2. Johrhundert in dr Zyt vu dr Han-Dynaschti het sich d Gstalt vum Lǎozǐ zum Hochgott vum Daoismus entwicklet, un är isch as ain vu dr Drei Raine in s Pantheon vum Daoismus ufgnuu. Är entspricht em Hailige, wien er im Zhuangzi un im Huainanzi bschribe wird un syy Ziig hän sich mit dr Gotthaite Taiyi un Huang Di vermischlet. Är giltet as Verkerperig vum Dao un syy Gstalt isch in dr Kosmos ghobe wore. Zem Byschpel het mer aagnuu, er diei im Stäärnbild vum Scheffel (Große Waage) lääbe un diei uf- un abstyyge as Vermittler zwische dr himmlische un dr irdische Wält. Syy Sitz isch dr Mittelpunkt vum Stäärnehimmel un vu dr Himmelsrichtige, in dr Ikonografi isch er umgee vu dr vier Dier, wu d Himmelsrichtige symbolisiere. Dr Laozi wandlet sich mit dr Zykle vu dr Zyt un nimmt mänkerlai Forme aa. Är isch wie s Dao in dr Lag, sich ins Unändlig uuszdehne un unändlig chlai z wäre.
In e Dail daoistische Schuele isch sogar aagnuu wore,. dr Laozi sei s Dao sälbscht. No däne Schuele goht syy Exischtänz em Universum voruus, un är dritt in ihm as Gstalter vu dr kosmische Ornig uf. In uuzellige Inkarnatione isch er dr wyys Beroter vu dr Chaiser un unterwyyst di daoistische Adepte, so dass er as Lehrer un Verchinder vu dr unterschidlige Schuele vum Daoismus erschyynt, wu immer widerchehrt.
Literatur
Anne 2020 isch im Bärner Lokwort-Verlag unter em Titel vo wäge DO em Nils Balts sy bärndütschi Übersetzig vom Dàodéjīng uusechoo:
William Shakespeare
Dr William Shakespeare (dauft am 26. Apriljul. 1564; † 23. Apriljul./3. Maigreg. 1616 ) isch en änglische Dichder und Dramatiker gsi. Vo vilne wird er as dr grösst Stückschriiber, wo je gläbt het, agluegt.