cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Andrea Schorta
s Läbe und s Schaffe
1935 isch dr Andrea Schorta Redakter und spöter als Nochfolger vom Chasper Pult dr Scheffredakter vom Dicziunari Rumantsch Grischun worde. Die Instituzioon het er bis 1975 gleitet. Drby het er vil zu dr Büntner Sproochgschicht und dr Sproochepolitik und bsunders au immer no meh für d Ortsnamekund gforschet und gschribe. Über Namekund het dr Schorta z Züri underrichtet.
Mit em Alfons Maissen zäme het er s alträtische Gsangbuch Die Lieder der Consolaziun dell’olma devoziusa 1945 useggä. Für d Sery Die Rechtsquellen des Kantons Graubünden het er im Ganze zäme mit em Rächtshischtoriker Peter Liver sächs Bänd betreut, wo drinn d Dorfornige vom Engadin und d Statute vo de Büntner Grichtsgmeinde veröfentlicht sind.
Vom Schorta sind i de Joorbüecher Annalas da la Societad Retorumantscha es paar schööni Nochrüeff uf verdienti Rätoromanischte und Fründ vom Dicziunari abtrukt, öppe füre Robert von Planta, dr Jakob Jud, dr Chasper Pult und dr Louis Gauchat.
Dr Andrea Schorta isch Mitgliid gsi vom Verein für Bündner Kulturforschig. 1977 het er dr Büntner Kulturpryys übercho. Vo dr Leopold-Franzen-Uni z Innsbrugg und vo dr Uni Bärn het er dr Eeredokter gha.
Bezirk Courtelary
Dr District de Courtelary isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort Courtelary gsi. Är het 16 Gmeinde umfasst:
Himmelskörper
E Himmelskörper isch e natüürlichs Objekt, waa sich am Himmel zeigt wie e Stärn (z. B. d' Sunne), e Planet (z. B. d' Ärde), de Ärdmoo, e Asteroid oder Meteorid. D Himmelskörper ghöre näbe Ruumflugkörper, kosmologische Objäkt und astronomische Elemänt vo de Himmelsmechanik zu de Astronomische Objäkt.
Himmelskörper wärdend vaa de Astronomy und de Astrofysik undersuecht.
E Gägestand vaa däne beide Wüsseschafte synd di astronomische Objekt, waa sich am Tag- und Nachthimmel zeiged.
Ungklärt isch d' Fraag, ob schwarzi Löcher ou als Himmelskörper gnännt köund wärde.
Narrenmesse
Beschreibong
Bei schier alla Landschaftsdreffe vo dr Zènft fènded am Obad odr Morge vor am Narresprong èn dr örtliche Kèrch en Häsdrägergoddesdienschd statt. D Liturgie vo dr Mess kôô dann folgende Bsonderheida aufweisa:
Breisgaumilch
D Bryysgaumilch (dt. Breisgaumilch) isch e dytschi Unternähmensgruppe in dr Milchverarbeitig im Sidweschte vu Bade-Wirttebärg.
Zum 1. Dezämber 2010 wird d Unternähmensgruppe in Schwarzwaldmilch umgnännt.
Struktur un Chännzahle
D Bryysgaumilch-Gruppe isch in dr Rächtsform vun ere GmbH organisiert, d Aadeil vun ere wäre fascht vollständig vu rund 2.000 in dr Hauptsach chleine Milchvehbedriib im Yyzugsbiet Schwarzwald, Bryysgau un Schwyz (an dr Gränze zue Sidbade) ghalte. Si deile sich uf in d „Milcherzeugervereinigung Breisgau-Südschwarzwald eG“ (MEV 80% ), d „Milcherzeuger-Gemeinschaft Ortenau eG“ un d „Schwarzwaldmilch GmbH“, Offeburg.
S Stammkapital vu dr Bryysgaumilch isch im Jänner 2007 lyt bi rund 10 Millione Euro gläge. Im Johr wäre iber 200.000 Tonne Milch verschafft zue fascht allne Milchprodukt (ußer Chees), s Wärch Offeburg (Schwarzwaldmilch) het sich uf Milchbulver spezialisiert, au fir d Pharmainduschtri. Dr Johresumsatz isch 2004 bi 138,5 Millione Euro gläge. S Gschäftsjohr 2005 het mit eme Verluscht vu 1,875 Millione Euro gschlosse, s Unternähme chunnt aber allno ohni Kreditufnahme uus.
Dr Gschäftsfierer isch syt em 1. Juli 2009 dr Karl Laible, wu dr Noofolger vum Ernst Ehret isch. An dr bede Standort Fryybeg un Offeburg schaffe zämme rund 300 Mitarbeiter. Vorsitzer vum Ufsichtsrot isch dr Oppenauer Buur Anton Walter.
Dr wichtigscht Abnähmer vu dr Bryysgaumilch-Produkt im Handel isch d Edeka Sidwescht.
Gschicht
D Vorlaiferi vu dr Bryysgaumilch sin d „Milchgnosseschaft Fryybeg“, wu anne 1876 grindet woren isch, dr „Fryybeger Milchhof“ vu 1916 un „s Hildweins Milchverdriib“ gsi. Am 6. März 1930 sin si in d „Bryysgau Milchzentrale GmbH“ zämmegfasst wore, mit em Hauptzwäck vu dr Versorgig vu dr Bevelkerig vu dr Stadt Fryybeg. Im Grindigsjohr sin an d Gsellschaft scho rund 9,2 Millione Liter Milch gliferet wore, 1950 sin rund 15 Millione Liter Drinkmilch un iber 9 Millione Liter veredleti Milchprodukt produziert wore.
Noch em Zweete Wältchrieg sin nodno wyteri Gnosseschafte un Verarbeitigsbedriib im Sidweschte vum Land ibernuu wore.
1961/62 isch d Umfirmierig in „Bryysgau-Milch“ chuu, syt 1969 isch e stilisierti Chueschälle s Markezeiche vum Unternähme.
1981 het d „Bryysgau-Milch“ fascht alli Aadeil vu dr 1932 grindete „Schwarzwaldmilch GmbH“ z Offeburg ibernuu, het dr Namme un dr Markenuftritt vun sällere aber as zwete Deil vu dr Unternähmesgruppe bhalte.
Marke
D Veterinärkontrollnummere vu dr Produktionsstätte sin BW 376 (Fryybeg) un BW 382 (Offeburg)
Romagna
D Romagna isch e historischi Landschaft in Norditalie zwüsche de Apennine und dr Adria, dr Republik San Marino und Ravenna, wo - mit ere chliine Usnahm - nie e politischi Eiheit gsi isch. Bedütendi Stedt si näbe Ravenna Imola, Faenza, Cervia, Forlì, Cesena und dr Badort Rimini.
Dr Name Romagna isch as Romania in dr langobardische Ziit entstande. Eso hai die s Gebiet bezeichnet, wo under dr byzantinische Hoheit bliibe isch (Exarchat vo Ravenna), im Gegesatz zu de eigene Bsitz, dr Langobardia oder Lombardei.
Mit dr Urkunde, wo as Pippinischi Schänkig bezeichnet wird (754/756) isch dr Chillestaat  Bsitzer vo dr Romagna worde. Währed Johrhunderte het er sich aber kuum gege d Asprüch vo de Kaiser uf dr einte Siite und die vo de oberitaliänische Stedt uf dr andere chönne duresetze. D Lag isch erst im Johr 1278 klar worde, wo dr Rudolf vo Habsburg uf d Romagna verzichdet het.
Dr Cesare Borgia, dr Sohn vom Papst Alexander VI., het brobiert, sich mit dr Romagna en eiges Herrschaftsgebiet z schaffe, s Herzogdum Romagna. Das isch em im Johr 1499 au glunge; wo aber si Vater 1503 gstorben isch, isch s scho wider z Änd gsi.
1509 isch d Romagna e Deil vom Chillestaat worde. Dr Napoleon het us dr Romagna 1797 e Deil vo dr Cisalpinischen Republik gmacht, wo sit 1802 Italiänischi Republik gheisse het und 1805 s Königriich Italie worden isch. Im Wiener Kongräss isch d Romagna wider an dr Chillestaat gfalle bis zum Risorgimento. 1860 isch s Gebiet zsämme mit Umbrie und de Marke zum neue Königriich Italie cho.
Ollon
Ollon (frankoprovenzalisch, dytsch veraltet Olun ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Aigle im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Ollon lyt am rächte Stade vum Rottu. Dr Bann goht uffe bis zum Chamossaire (2112 m). Zue dr Gmai ghere 23 Derfer un Wyler, unter anderem Antagnes, Arveyes, Chesières, Huémoz, Panex, Saint-Triphon un Villars-sur-Ollon. D Gmaiflechi umfasst 41,8 % landwirtschaftligi Flechi, 44,8 % Wald, 9,2 % Sidligsflechi un 4,2 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Ollon isch zum erschte Mol gnännt wore no 1018 as Aulonum (unsicher) (1025-31 Olonum).
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 33,5 % gläge.
Religion
43,6 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 30,7 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 1,2 %, CVP 3,4 %, FDP 20,0 %, GLP 3,4 %, GP 11,1 %, SP 20,8 %, SVP 25,8 %, Sunschtigi 3,3 %.
Dr Burgermaischter vu Ollon isch dr Jean-Luc Chollet (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,9 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 6257 Yywohner 79,2 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 3,9 % Dytsch, 1,5 % Italienisch un 15,4 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Still (Unterelsass)
Stìll (frz. Still, dt. Still) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Stìll ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 773.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Stìll ìsch. Stìll ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Stìll ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Titania (Mond)
D' Titania (au „Uranus III“) isch mit eme Durchmesser vu 1578 km dr gröscht Mond vum Planet Uranus un nooch im Neptun sinem gröschte Mond Triton dr achtgröscht Mond im Sunnesystem.
Si isch am 11. Jänner 1787 vum Wilhelm Herschel entdeckt worre. Dr Herschel het guet vier Johr devor dr Uranus entdeckt. Alli Mönd vum Uranus sin uf Figure vum William Shakespeare oder vum Alexander Pope daift. D'Titania isch in im Shakespeare sinem Summernachtsdrüm d'Chenigi vu dr Elfe. Die erschte vier entdeckte Uranusmönd (Oberon, Titania, Ariel, Umbriel) sin vum John Herschel, em Suhn vum Entdeckers, daift worre.
Bahndate
D'Titania umchreist dr Uranus ime middlere Abstand vu 463.300 km in guet 8 Däg un 17 Stund. D'Bahn wiist e liichti Bahnexzentrizität vu 0,0017 uf un isch guet 0,08° gegeniber em Äquator vum Uranus gneigt.
D'Titania rotiert in 8 Däg un 17 Stund au um die eige Ax un wiist demit, wie dr Erdmo, e bundeni Rotation uf.
Ufbau un physikalischi Date
D'Titania het e Durchmesser vu 1578 km un isch demit numme chnappi 50 km grösser wie dr zweitgröscht Mond vum Uranus, dr Oberon. Iberhaupt ähnle sich die beide Mönd starch. Ihri middleri Dichti betrait 1,71 g/cm3 un ihri relativ hochi Albedo 0,28; säll heisst 28 % vum igstrahlte Sunnenliecht werre vu dr Oberflächi reflektiert. Die ring Dichti un die hoch Albedo len vermuete, dass d'Titania us ca. 50 % Wassereis, 30 % silikatischem Gstei un 20 % Chohlestoffverbindige, wie bispilswiis Methan, bestoht.
Die middler Oberflächetemperatur betrait -190 °C. An dr Oberflächi betrait d'Schwerbeschlünigung 0,378 m/s2, säll entspricht numme 4 % vu dr irdische.
D'Titania isch bim Vorbiflueg vu dr Rümsonde Voyager 2 photographiert un vermesse worre. S'uffälligscht Merkmal vu ihrer Oberflächi isch e risige Canyon, wo degege dr Grand Canyon uf dr Erde winzig wirkt. Vu sinere Usdähnig isch er mit dr Valles Marineris uf em Mars oder Ithaca Chasma uf em Saturnmond Tethys vergliichbar.
Klappenhorn
S Klappèhorn isch è Blèchblõsinschtrumènt, wo wègè sinèrè wittè Mensur zu dè Horninschtrumènt zellt wörd. Um è diatonischs odder chromatischs Spyl z ermöglichè, im Unterschyd zum Naturhorn, sin uff èm Korpus vom Inschtrumènt Klappè mit unterschydlicher Größi aabrocht. Selli Klappè sin i dè Ruheschtellung zuè.
Inschtrumäntèfamilliè
Inschtrumänt mit sebbè Eigèschaftè zellt mò zu dè Familliè vo dè Klappèhörner. Èrschti Klappühörner hüt s sit uugfäär 1760 gää. Dè Klappèmechanismus hèt gegèübber dè älterè Grifflochhörner (Zink, Sèrpènt) èn besserè Kompromiss zwǜschè dè Fingerschtellung vom Musiker un dè phǜsikalisch korrèktè Ort un Größi vo dè Löcher im Korpus sowiè im subbèrè Schlièßè vo dè Löcher un somit è Vobesserung vo dè Intonation brocht. Eins vo dè älteschtè Klappenhörner, wo sich vo allem i dè Militärmusig durrèsetzè hèt chönnè, isch sit öppè 1800 s Basshorn gsi. Au dè Sèrpènt isch mit Klappü vosää gsi un hèt sich bis is 19. Johrhundert iè haaltè chönnè.
Kenthorn
S Klappèhorn im èngerè Sinn (au Kenthorn, ängl.: Royal Kent bugle, keyed bugle) isch è Inschtrumänt i dè britischè Milidärmusig, wo vom Eduard August, Herzog vo Kent un Strathearn ygfüürt worrè isch. S stammt vo früènèrè Signaaldrumbeetè (ähnlich im Clairon) ab, isch 1810 z Dublin vom Joseph Halliday patentyrt worrè un hèt füüf Klappè un è offnes Griffloch. Asè hèt mò insgsamt uugfäär 25 Döön uff èm spillè chönnè. S isch in voschidnè Stimmungè hèrgschtellt worrè, hauptsächlich in C. Sèll Klappèhorn isch bis Èndi vum 19. Johrhundert in Gebruuch gsi. S isch mee un mee durch s (chromatische) Flügelhorn ersetzt worrè.
Witerentwicklungè vo sellèm Klappèhorn, öppè z Dütschland, hèn è zuèsätzlichi Klappè un hèn dõdemit uff irem ganzè Umfang vo öppè zwei Oktavè chromatisch spillè chönnè. S git auch è Alt-Klappèhorn, wo in F odder Es gschtimmt gsi isch.
Neueri Entwicklig
Durch d Erfindung vo dè Ventyl sit 1813 vom Heinrich Stölzel un Friedrich Blühmel sin d Klappèinschtrumänt mit Blèchblõser-Mundschtüggle allmôhlich ußer Gebruuch chò. Uffgrund vo sinèrè eifacherè un dòher billigerè Bauart hèt sich s Klappèhorn abber lang no als „Volksinschtrumänt“ haaltè (luèg au Klapphornvers). S Saxophon isch è Art Witterèntwicklung vum Klappèhorn mit Klarinèttè-Mundschtugg un -Roorform (graad, nit bogè). I dè letschtè Johrzeent isch è Rüggkeer vo dè Klappèhörner, vo allem vo dè Ophikleidè, z beobachtè, allerdings nu im Zämmèhang mit dè bi Tendenz, klassischi Stüggle mit historisch korrèkter Inschtrumentyrung uffzführè. I dè zitgnössischè Blõsmusig wörrèd Blèchblõsinschtrumänt mit Klappèmechanig sit längerer Zit nimmi vowendèt.
Bopfingen
Bopfeng (amtlich Bopfingen) ischt a Stadt em Oschtalbkroes en Bade-Wirttebärg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Bopfeng leit am Nordrand vom Härtsfeld ond am Weschtrand vom Nearler Rias em Dal vo dr Eger. D Nochbergmoede vo Bopfeng send Unterschneidheim, Kirchheim am Ries, Riesbürg, Nördlingen, Neresheim, Lauchheim ond Aalen.
Vo dr Gmarkong send 50,3 % Landwirtschaftsfleche, 36,4 % Wald, 12,2 % Sidlongsfleche ond 1,1 % sonschtiche Fleche.
Gmoedsglidrong
Zua Bopfeng gheret d Stadtdoel Aufhausen, Baldern, Bopfingen, Flochberg, Kerkingen, Oberdorf am Ipf, Schloßberg, Trochtelfingen ond Unterriffingen.
Gschicht
Bopfeng ischt zom erschte Mol gnennt worda om 1150 als villa pophingen.
Verwaldong
Bopfeng hot mit dr Gmoede Kirchen ond Riesbirg a Verwaldongsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes vo Bopfeng ischt dr Gunter Bühler.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Bopfeng ghert zom Schwäbisch.
Spalenvorstadt
D Spaalevorstadt isch e Strooss im Vorstedtkwardier vo dr Stadt Baasel. Si goot vom ehemoolige Spaaleschwibbooge, wo emol am Ändi vom Spaalebärg gstanden isch, zum Spaaledoor. Si wird sid 1897 vo dr Dramlinie 3 bedient.
Dr Naame
Vo wo dr Naame chunnt wäiss mä nid. Es git aber Spekulazioone. Dr Daniel A. Fechter het zum Bischbil vorgschlaage, ass dr Naame «Spalon», wo 1231 zum erste Mol voorchunnt, vom latiinische palus chiem, was sovil wie Pfool oder Palisade bedüti.
Gschicht
Früener isch d Spaalevorstadt d Siidlig gsi, wo sich dusse vor dr Stadtmuure bim erste Spaaledoor um s erste Baasler Barfüesserklooster ume und dr Landstrooss ins Elsass nooch bildet het, und wo im 14. Joorhundert mit em Bau vo dr üssere Stadtmuure in d Stadt iinechoo isch. Denn isch d Vorstadtgsellschaft zur Kräije gründet worde, wo bis zur Zit vo dr Helvetik für e Wachdienst, für d Füürweer und d Stroossebolizei in dr Spalevorstadt verantwortlig gsi isch und die chlii Grichtbarkeit ghaa het über Schält- und Schlaaghändel und s Brunne- und Wäidrächt.
Kulturgüeter
Früener het mä im Gwärbmuseum an dr Spaalevorstadt 2 d Blakatsammlig vo dr Schuel für Gstaltig und d Fotisammlig vo dr Schwizerische Gsellschaft für Volkskund chönne go bschaue, bis s Museum 1996 zuedoo worde isch. Hüte kümmeret sich wider d Schuel für Gstaltig um d Sammlig.
An dr Spaalevorstadt het s under anderem die Bauwärk:
Lezey
Lezey (ditsch 1915–18 un 1940–44 Litzingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Lezey lijt àcht Kilometer eschtlich vun Vic-sur-Seille ìm Saulnois uf re Heche zwìsche 200 un 262 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Lezey ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1192 àls Lizeis (1290: Lezey, 1719: Lezay/Layzay).
Ìm Johr 1661 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Lezey ìsch. Lezey ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Lezey ghert zem Lorrain.
Stimmhafter postalveolarer Frikativ
De stimmhafti postalveolari Frikativ isch e Konsonant vo dr menschliche Sprooch. S Zeiche im Internationale Phonetische Alphabet defür isch.
Im Alemannische gits de Luut eigetli nit. Allerdings wird d Lenis vum // wie im Hochalemannische Wort „schöön“, zum Deil mit däm Symbol transkribiert. E andri Transkriptionsmöglichkeit isch für de Lenis, un  für de Fortis.
Uusnahme sin d Südwalser Dialäkt vo Arrimmu, Im Land un Makanaa, wo dur dr Iifluss vum Italienisch dr stimmlos postalveolare Frikativ [] in vile Wörter stimmhaft realisiert wird.
Brasidas
Lääbe
Dr Brasidas isch us ere aagseene spartanische Familie cho. Si Vater isch dr Tellis gsi, wo 421 v. d. Z. bim Shwuur uf e Nikiasfriide drbii gsi isch, si Mueter isch d Argileonis gsi. Dr Brasidas isch e seer erfolgriiche Fäldher gsi. Er isch gegen e Friide mit mit Athen gsi und het sich mit Makedonie welle verbünde. .
Im Joor 424 het er vo Korinth us Megara vor eme Aagriff vo Athen grettet. Denn isch er mit 1700 Maa, 700 von ene si Helote gsi und dr Räst Söldner, uf Thrakie marschiert, zum d Versorgig vo Athen mit Gedräid us dr Schwarzmeerregion z bedrohe.
Im Winter 424/423 die athenischi Kolonii Amfipolis am Strymon iignoo, won e wichdige athenische Stützpunkt gsi isch.
D Schlacht vo Amfipolis 422 v. d. Z. häi d Spartaner gwunne. Dr Brasidas und si athenisch Gegner Kleon si drbii ums Lääbe cho, und eso isch dr Wääg für e Nikiasfriide vo 421 v. d. Z. offe gsi.
Witischutzzone
D Witischutzzone isch e kantonali Landwirtschafts- und Schutzzone i dr Witi nördlich vo der Aare zwüsche Gränche und Soledurn. Dr gröschti Beriich drvo isch d Gränchner Witi oder Gränchewiti. D Witi gilt als Hasechammere von dr Schwiiz, wills dört no verglichswiis vieli Fäldhase giit. Aber au selteneri Vogelarte wie dr Kiebitz und d Fäldlerche chönnt dört no uuf offnem Fäld brüete. Das, will nur en schpeziell gfördereti extensivi Landwirtschaft, wo Rücksicht uuf d Natur nimmt, betriibe wird. D Schwiizer Landesregierig het d Witi zuedem zum Wasser- und Zugvogel-Reservat vo nationaler Bedüütig erklärt. Nebscht dr naturnahe Bewirtschaftig isch in dr Witi au en naturverträglichi Naherholig für d Mensche gwährleischtet. Au s angrenzende Aareufer schtoht unter Naturschutz.
Quelle
Kantonsverwaltig Soledurn: Kantonale Landwirtschafts- und Schutzzone Witi - Projekt zur Erhaltung einer einmaligen Landschaft
Strawinski
Strawinski oder Strawinsky isch dr Naame vo deene Persone:
Blackpink
Blackpink (koreànisch 블랙핑크, RR Beullaekpingkeu; oft BLACKPINK odd’r BLɅϽKPIИK schtilisiart) ìsch a südkoreànischa Girlgrupp, wo vu YG Entertainment gebìlda worra-n-ìsch. Sa bschteht üss da viar Mìtglììder Jisoo, Jennie, Rosé, and Lisa. Ìhr Debüü hàt d’ Grupp ìm Àuigscht 2016 ghàà mìt dr Veräffentligung vum Sìnggel-Àlbum Square One, wu d’ Liader Whistle un Boombayah z’ loosa sìnn. S’ äärschta Liad ìsch ìn Südkoreà Nummer-Ains-Hit worra, s’ Zwaita-n-ìsch uff dr Schpìtzaplàtz vum US-Chart Billboard World Digital Song Sales ànakumma.
Blackpink gìlt àss d’ internàzionààl ärfolgriichschta Girlgrupp üss Südkoreà un wìrd oft àls d’ „bediitendschta Girlgrupp vu dr Walt“ bezaichent. Mìt’m Liad Ice Cream ànna 2020 ìsch Blackpink dr wiibliga koreànischa Kìnschtler mìt dr heechschta Plàtziarung ìm Billboard Hot 100 worra (uff Plàtz 13), wia àui ìm Billboard 200 mìt’m Àlbum Born Pink ànna 2022 (uff Plàtz 1). Born Pink ìsch àui s’ maischtverkàuifta-n-Àlbum vu jeena koreànischa Girlgrupp worra, un s’ äärschta mìt mehr àss zwai Millioona verkàuifta Schàllplàtta. Üsserdam ìsch Blackpink àls äärschta Girlgrupp uff dr Schpìtzaplàtz vum Billboard’s Artist 100 so wia vum Billboard’s Emerging Artists ànakumma. Mìt dr Sìnggel Ddu-Du Ddu-Du (2018) hàt Blackpink àls äärschta wiibliga koreànischa Kìnschtlera-n-a Üsszaichnung fìr Müüsikverkaif ìn da USA bikumma. D’rzüa ìsch s’ Video vum Liad s’ äärschta Müüsikvideo vun’ra koreànischa Band gsìì, wo-n-uff YouTube mehr àss 1 Milliàrda Züaschàuijer ghàà hàt. Üsserdam hàt Blackpink àls äärschta koreànischa Band fìrs Liad Kiss and Make Up (2018) a Üsszaichnung fìr Müüsikverkaif ìn Groossbritànnia un Àuischtrààlia bikumma — s’ Liad ìsch zamma mìt dr britischa Sangera Dua Lipa-n-uffgnumma worra. Ìhr äärscht Schtüdioàlbum The Album (2020) ìsch mehr àss ainem Millioona Mol verkàuift worra. ’S ìsch s’ äärschta Àlbum vun’ra koreànischa Girlgrupp, wo dàs ärziilt hàt. S’ Wark ìsch àui uff Plàtz 2 vum Billboard 200 ànakumma; domìt ìsch’s s’ koreànischa Àlbum mìt dr heechschta Plàtziarung ìm Chart. Baida Rekorda sìnn schpeeter vum zwaita-n-Àlbum Born Pink (2022) iighoolt worra. Züadam ìsch Born Pink àls äärscht Àlbum vun’ra K-Pop Girlgrupp uff dr Schpìtzaplàtz vum Billboard 200 un vum UK Albums Chart ànakumma. D’ Hàuiptsìnggel vum Àlbum, Pink Venom (2022), ìsch àui àls äärscht Liad vun’ra koreànischa Band uff dr Schpìtzaplàtz ìn Àuischtrààlia ànakumma, un àls äärscht Liad vun’ma wiibliga koreànischa Kìnschtler uff dr Schpìtzaplàtz vum Billboard Global 200.
Ìm Làuif vun ìhrer Kàrriar hàt Blackpink ìm Internet mehrera Rekorda gebrocha. Ìhra Videos züa da Liader Kill This Love (2019) un How You Like That (2020) hann je a Rekord vu da maischta Züaschàuijer ìnnerhàlb vu da äärschta 24 Schtunda gebrocha. Àls äärschter wiibliger koreànischer Kìnschtler hàt Blackpink uff YouTube fìmf Müüsikvideos mìt je ainer Milliarda Züaschàuijer ghàà.
Sergei Michailowitsch Eisenstein
Dr Sergei Michailowitsch Eisenstein (russ. Сергей Михайлович Эйзенштейн, wiss. Transliteration Sergej Michajlovič Ėjzenštejn; * 10. Jänner (jul) / 22. Jänner (greg.) 1898 z Riga, friejer Russland, hite Lettland; † 11. Februar 1948 z Moskau) isch e sowjetische Regisseur gsii. Syy bekanntschts Wärch isch dr Revolutionsfilm Броненосец «Потёмкин», Bronenosets Potyomkin (dt. Panzerkreuzer Potemkin) gsii.
Lääbe
Syy Vater isch dr Rigaer Stadtarchitekt un Staatsrot Michail Eisenstein gsii, wu us ere jidische baltedytsche Familie chuu isch un dr russisch-orthodox Glaube aagnuu het. Syy Mueter isch d Julia Ivanovna Konezkaja gsii, d Dochter vun ere ryche russisch-orthodoxe Chaufmannsfamilie. Syni Eltere hän sich anne 1905 drännt, d Mueter isch mit ihm uf Sankt Petersburg. Wu sich d Eltere schließli hän schaide loo, isch s Sorgerächt em Vater zuegsproche wore un d Mueter isch uf Frankrych uusgwanderet. Noch em Abschluss an ere stedtische Mittelschuel het dr Sergei Eisenstein Architektur un Ingenieurwäse studiert am Petrograder Inschtiti fir Böuingenieurwäse.
Anne 1918 het er sich freiwillig zue dr Roten Armee gmäldet un het bin eme Agitpropzug as Karikaturezaichner gwirkt. Speter het er as Bihnebildner un Koschtimzaichner gschafft un het dert au Filmerfahrige gsammlet, wun er in dr Bihnearbet het chenne yysetze (zum erschte Mol het dr Eisenstein filmischi Sequänze uf dr Bihni 1923 in ere Inszenierig vu s Ostrowskis Eine Dummheit macht auch der Gescheiteste burcht). Mit em Konzäpt vu dr Attraktionsmontage het er zerscht theoretisch, derno in syne Film dr Versuech vun ere aigeständige, revolutionär bregte Chunschtform begrindet.
Uranus
Uranus (altgr. οὐρανός [uranós], „Himmel“) stoht fir:
Sergei Michailowitsch Eisenstein
Lääbe
Am 11. Februar 1948 isch dr Sergei Eisenstein eme Härzinfarkt erlääge, derwylscht er an eme Text zue dr Gschicht vum sowjetische Film gschafft gha het. Syni zahlryche filmtheoretische Schrifte sin erscht ab dr 1960er Johr un au nume in Dail vereffentligt wore, wie au syni Memoire. Dr Eisenstein het sich zum Byschpel kritisch mit dr Uusdruckskund vum Ludwig Klages uusenander gsetzt.
Dr Eisenstein giltet, drotz as er in schwirige Zyte gschafft het, theoretisch wie vum Handwärch här (vor allem dur syni innovativ Montagetechnik) as ain vu dr greschte Regisseur un Visionär vu dr Filmgschicht.
Literatur
Leonid Schkolnik: Das intellektuelle Kino Sergej Eisensteins; Jüdische Zeitschrift vom 23. Januar 2007
Max Wehrli
Dr Max Wehrli (* 17. Septämber 1909 z Züri; † 18. Dezämber 1998 au daa) isch e Schwiizer Literaturwüsseschaftler und Germanischt gsi.
s Läbe
Dr Wehrli het vo 1928 bis 1935 Germanistik und Griechisch a dr Uni Züri und z Berlin gstudiert. Z Züri sind dr Emil Ermatinger, dr Albert Baachme und dr Ernst Howald sini Lehrer gsi. Anne 1935 isch er z Züri mit ere Arbet übere Johann Jakob Bodmer promoviert worde. Zerscht het er als Privatdozänt und vo 1947 a als Nachfolger vom Robert Faesi und als Profässer für elteri dütschi Literatur glehrt. 1953 isch er Profässer für d Gschicht vo dr düütsche Literatur bis 1700 worde. Das Fachgeibet isch denn nöi gsi.
1965 bis 1967 isch dr Max Wehrli dr Dekan vo dr Filosofische Fakultäät und vo 1970 bis 1972 dr Rektor vo dr Uni Züri gsi.
Dr Wehrli het sech bsunders für d Forme vo der düütsche Literatur vor em 18. Joorhundert intressiert. Do derby isch s em trum ggange au der Rahme vo dr latinisch prägte Kultur und vo dr früenere mundartlechen Umgangssprooch azluege. Und er het d Bedüütig vo Züri als alti Kulturstadt sid em Middelalter undersuecht. Er het e Zylete litererischi Wärch nöi useggää.
Es isch em wichtig gsi z zeige, ass alli literarische Wärch immer au klar vo de üssere gschichtleche Zueständ vo dr Zyt, wo si drin gschribe worde sind, bedingt sind.
Wolfhalden
Wolfhalde (amtlech Wolfhalden) isch e iiwohnergmäänd em Kantoo Appezäll Osserode (früener Bezirk Vorderland).
Geografi
Wolfhalde isch e Stroossedorf am Chorzeberg. Vo de Gmäändsflechi sönd 58 % landwertschaftlechi Flechi, 30,5 % Wald, 11,4 % Sidligsflechi ond 0,1 % suschtigi Flechi.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraatääl isch 2010 bi 13,3 % gläge.
Religion
27,9 % vo de Iiwooner sönd em Joor 2000 römisch-katholisch gsii, 51,8 % evangelisch-reformiert.
Politik
De Gmäändspresidänt vo Wolfhalde isch de Gino Pauletti (Stand November 2017).
Wertschaft
D Arbetslosigkäät isch em Joor 2011 bi 2,1 % gläge.
Sprooch ond Dialekt
Bi de Volkszellig 2000 hend vo de 1689 Iiwoner 94,4 % Düütsch als Hòuptsprooch aagèè, 0,3 % Franzöösisch, 0,9 % Italienisch ond 4,4 % anderi Sprooche.
De hochalemannisch Dialäkt vo Wolfhalde ghöört zue de Oschtschwiizer Dialekt.
Wellendingen (Bonndorf)
Wèllèdingè (amtlich Wellendingen) isch èn Stadtdeil vo dè Stadt Bõõdorf im Landchrais Waldshuèt z Badè-Württèbärg
Geography
Wèllèdingè lyt im Südoschtschwarzwald zwûschè Bõõdorf un èm Wuètèdal bi Stüèlingè. Ußerdèm lyt s Dorf am Obberlauf vom Mèrèbach. S Mèrèbachdal volauft zwüschè sanftè Büggel vo dè Bõõdorfer Höchi ewäg bis zum untèrè Dorfrand, wo s Dal schmal wörd un i è Schlucht übbergòt. Z mitts im Dorf bildèt dè Mèrèbach è Dreiegg, i dèm innè s Gaschthuus Inslè lyt.
Ort
Wèllèdingè isch èrschtmòs im Johr 1352 in èrè Urkundè erwäänt worrè, un zwar als Welelingen. Dè Nammè gòt vomuètlich uff d Bezeichnung Bi dè Aaghörigè vum Wahilo odder Walhilo zrugg. Wèllèdingè isch zèrscht a d Grõfè vo Lupfè, denn a d Hèrrè vo Mörschpèrg un 1609 a s Kloschter St. Bläsy vokauft worrè. S Dorf im Mèrèbachdal hèt dõmòls zu dè „füüf Flèckè“ um Bõõdorf ummè zellt. Im Johr 1806 isch Wèllèdingè è selbschtändigi badischi Gmeind worrè, èrscht vor dè Gmeindeform, im Johr 1972, hèt sich Wèllèdingè freiwillig a d Stadt Bõõdorf aagschlossè.
Wappè
S deilte Wappè vo Wèllèdingü zeigt rächts èn uffschtygendè Hirsch, s Zeichè für d Hèrrschaft vum Kloschter St. Bläsy un links obbè isch s Stammwappè vo dè Lupfener Hèrrschaft, unnè links mörsbärgische abbildet.
Igor Fjodorowitsch Strawinski
Dr Igor Fjodorowitsch Strawinski (🇷🇺, frz. Transkripzion Igor Stravinski, ängl. Transkripzion Igor Stravinsky; * 5. Junijul./17. Junigreg. 1882z Oraniebaum, Russland; † 6. April 1971 z Nöi York) isch e russisch-französisch-amerikanische Komponist gsi und äine vo de bedütendste Verdräter vo dr „Nöije Muusig“.
Biografii
Dr Strawinski isch z Oraniebaum in dr Nööchi vo Sankt Petersburg z Russland uf d Wält choo. Wie si Vater het er Jura z St. Petersburg studiert und 1905 dr Abschluss gmacht. Denn isch er aber e Schüeler vom Nikolai Andrejewitsch Rimski-Korsakow worde. 1910 isch er zum erste Mol uf Bariis. Dört si d Ballett Der Feuervogel und spööter Petruschka und Le sacre du printemps ufgfüert worde. Sit 1920 het dr Strawinski mäistens in Frankriich gläbt; 1934 isch er franzöösische Staatsbürger worde.
Wägen em Zwäite Wältchrieg het er Frankriich verloo und isch uf Amerika. 1946 isch er amerikanische Staatsbürger worde. Er isch zerst vor allem under russische Exilante bliibe, het denn aber mit em Komponist und Musiker Robert Craft öbber gfunde, won em ghulfe het sich besser z integriere.
Im Joor 1967 het dr Igor Strawinski dr Eeredokter vo dr Rutgers University in New Jersey überchoo.
Dr Igor Fjodorowitsch Strawinski isch am 6. April 1971 z Nöi York gstorbe; er isch denn z Venedig begraabe worde, wien er s gwünscht ghaa het.
Anitta (Herrscher)
De Anitta isch e König vo Kanis/Nesa (Kültepe) um 1730 v. Chr gsii (mittleri Chronologii). Er gelt as de ersti Grosskönig vo de Hethiter.
Öberlieferig
S wichtigste Zügnis isch de Anitta-Teggscht (CTH 1) wo im 16.Jh.v. Chr. uf althethitisch gschribe woren isch und as de ältist hethitischi Teggscht gelt. Dezue chunnt no e Dolch, wo im Palast vo de Oberstadt vo Kanis gfunde woren isch. Er trait en akkadischi Inschrift: »Palast vom König Anitta« (É.GAL A-ni-ta ru-ba-im). Dodemti isch biwise, as de Anitta e historische König vo Kanis gsii isch. Au Uurchunde vo de altassyrische Handelskolonie us Alişar Höyük nenet de Anitta und dem si rabi simmiltim („de Groos vo de Stege“) Peruwa Kammaliya.
s Lebe
De Anitta isch de Soo vom König Pitḫana von Kussara gsii. De het d Stadt Nesa eroberet, wo dozmool di s Handelszentrum vo Anatolie gsii isch. Wo de Anitta König woren isch, hett er Zalpa eroberet, e Stadt am Schwarze Meer. Drufabe hett de d Stadtt Ḫattusa bilageret und noch de erfolgriiche Iinaam d Stadt em Erdbobe gliichgmacht. Ahand vo archäologische Fünd cha die Zerstöörig is Joor 1728 v. Chr. datiert were.
Denoo het er Kanis bifestigt und uusbaut und under anderem e Zoo und meriri Temple uufbaut. Denn het er de König vo Salatiwara underworfe und de König vo Purusḫanda hett em drufabe e Szepter und Thron us Iise gschenkt. De Anitta hett sich ab denn de Titel Groosskönig trait.
Bezirk Erlach
Dr Amtsbezirk Erlech isch bis zum 31. Dezember 2009 e Verwautigskreis im Kanton Bärn mit Houptort Erlech gsi. Är het zwöuf Gmeinde umfasst:
Dr Amtsbezirk Erlech het 10'867 Ywohner (Stang 31. Dezämber 2008) uf 85 km² gha. Am 1. Jänner 2010 si auui Gmeinde vom Amtsbezirk Erlech Teil vom Verwautigskreis Seeland worde.
Flavio Cotti
De Flavio Cotti (* 18. Oktober 1939 z Muralto; † 16. Dezember 2020 z Locarno), vo Prato-Sornico TI, isch en Schwyzer Politiker (CVP) gsy.
Karriere
De Cotti isch zeerscht z Ascona und nachane z Sarne i d Schuel und hät z Friburg Jus gstudiert. Nach em Lizänziat hät er as Aawalt z Locarno gschaffet.
Vo 1964 bis 1975 isch er Gmäindrat (aso Mitglid vo de Legislative) vo Locarno gsy, vo 1967 bis 1975 Mitglid vom Grosse Rat (em Kantonsparlamänt) vom Kanton Tessin und vo 1975 bis 1983 Staatsrat (Regierigsrat) vo däm Kanton. Im Staatsrat isch er em Volchswirtschafts- und Justizdepartemänt vorgstande.
1983 isch er in Nationalrat gwählt worde und dänn vo 1984 bis 1986 Presidänt vo de CVP Schwyz gsy. Am 10. Dezember 1986 er in in Bundesrat gwählt worde. Wäret synere Amtszyt isch er däne Departemänt vorgstande: Er isch Bundespräsident gsy i de Jahre 1991 und 1998 und Vizepräsident i de Jahre 1990 und 1997.
De Cotti gilt as «Vatter vo de Bilaterale» mit der EU; mit däre hät er nämli e grosses Vertragswärch uusghandlet. I synere Zyt im EDI isch au s nöi Chrankeversicherigsgsetz und s nöi AHV-Gsetz gschribe worde. Uf syn Aatrag hii isch au d «Bergier-Kommission» pildet worde, di «Unabhängig Expertekommission Schwyz – Zwäite Wältchrieg», wo s Verhalte vo de Schwyz i däm Chrieg undersuecht hät.
Am 30. April 1999 hät er sys Amt abggää; syn Rücktritt hät er am 13. Januar bekannt ggää gha.
Stänzler
D Stänzler si Bruefssoldate z Basel in de Johr zwüsche 1804 und 1856 gsi.
Gschicht
D Stadt Basel het sich sit em spoote Middelalter uf d Zümft verloo, wenn s drum gangen isch, d Stadt z verdeidige. Das Milizsytem het si au im 17. und 18. Johrhundert bhalte. D Schwiizer Stedt hai zwar 1653 dr Chrieg gegen ihri Buure gwunne, hai s aber denn nümme gwogt, vo ihre Landschafte diräkti Stüüre z fordere. So het ene s Gäld gfehlt, zum e Bruefsarmee ufbaue. Basel het zwar scho im 17. Johrhundert e chliini Stadtgarnison im Dienst gha, aber die het numme d Stadtdoor und -muure bewacht. 1799 isch die Garnison ufglöst worde, wil d Franzoose, wo d Stadt 1798 bsetzt hai, ihri Pflichde übernoh hai.
1804 si d Franzoose wider abzooge, und d Stadt het e Standeskompanii mit fümf Offizier, zweiäfuffzig Underoffizier und 148 Soldate ufgstellt. Dene het mä bald abkürzt Stänzler gsait. Si si für die öffentligi Sicherheit verantwortlig gsi, hai an de Door Wach gschoobe, Brugge und öffentligi Gebäud beschützt und Füür glöscht. Si si in dr ehemolige Chille vom Steinechloster, em Blömli, under miserable Umständ iiquardiert gsi, und zwai Soldate hai in eim Bett müesse schloofe. Au ihri Behandlig isch schlächt gsi: zur Stroof si si öffentlig aabegmacht und gschlage worde. Dr Kommandant Johannes Burckhardt het in de Unruehe vor dr Kantonsdeilig sogar e Soldat lo verschiesse, wil er e Befähl verweigeret het.
Im Baselbieter Unabhängikeitschrieg 1833 hai d Stänzler mit 340 Maa d Hauptlast vom Kämpfe müesse überneh; si si au gschuld am Brand vo Brattele gsi. Bi dr Hülfteschanz isch dr Johannes Burckhardt verwundet worde und d Stänzler hai sich afo zuruggzieh. D Milize, wo gar nid zur Schanze vorgruggt gsi si, hai sich rasch zruggzoge, wo uf sä gschosse worden isch. Die meiste Basler, wo umchoo si, si uf em Rückzug dur d Hard gfalle. D Stänzler hai meh as zäh Brozänt Doti gha.
D Eidgenosseschaft het druf Basel befoole, d Standeskompanii ufzlööse und dr Johannes Burckhardt het e neus Korps, d Standesdrubbe, ufgstellt, und das hätt 201 Maa sötte ha. Si si wie vorhär im alte Stäinechloster iiquartiert gsi und hai dr Stadt zwar e grösseri Bolizei gspaart, aber d Lüt hai immer no dänkt, dass son e stehendi Drubbe z düür chiem, und mä het immer wider drüber diskutiert, si ganz abzschaffe. Immer meh Soldate häi in de 1840er und 50er desertiert, wil si im Usland besser hai chönne verdiene, bis am 14. Juni 1856 d Drubbe denn ufglöst worden isch as letschti stehendi Drubbe in dr Schwiz.
D Bevölkerig und d Stänzler
Bruefssoldate si z Basel draditionell umbeliebt gsi. D Basler Bürger hai sälber in ihrer Miliz dient und d Stänzler, wo hüfig us fremde Dienst in d Schwiiz zrugg cho si, verachdet und verspottet. Mä het von ene gsait, ass mä sä scho vo wiitem an dr Alkoholfahne, won ene vorusfliegi, chönni erkenne.
D Stänzler hitte
D Tradition vo de Stänzler wird 1922 vo dr Basler Mittwoch-Gesellschaft 1907 widerbeläbt und wytergfiehrt. Sie ibernimmt d Uniforme vo dr ehemolige Basler Standeskompanie us em 18. und 19. Johrhundert und wird sit denn an nationali und internationali Veranstaltige yglade, wo sy d Stadt Basel vertritt.
E baar Höhepinkt vo ihre Ufdritt sin d Dailnahm an dr Landesusstellig 1939, dr EXPO 1964, em Carnaval d'Eté in St-Ouen Paris 1969, em Münchner Oktoberfest 1994, 2003, 2010 und 2015, am Cannstatter Volksfest in Stuttgart in de Johr 2006, 2012 und 2017, an dr Steubenparade in New York 2014 oder am Zürcher Säggsilytte 2018. Drzue kemme Ufdritt in Basel, ebbe bi dr Ereffnung vo dr Grien 80, an offizielle Anlöss vo dr Basler Regierung, als Basler Delegation an verschiedene Schitzefeschter oder an dr 450 Johr- und an dr 500 Johr-Fyr vom Ydritt vo Basel in d Aidgenosseschaft 1951 und 2001.
Externe Links
zue de Stänzler hitte
Janina Klassen
D Janina Klassen (* 1953 z Bad Salzuflen) isch e dytschi Musikwisseschaftleri un Brofässeri an dr Hochschuel fir Musik Fryburg.
Lääbe
D Klassen het z Freiburg, z Wien, z Paris, z Siena un z Kiel Musikwisseschaft, Germanischtik, Philosophi un Italienisch studiert. Si het aafangs im Christians Verlag z Hamburg un as Dozänti fir Musiktheori gschafft. No verschidene Verdrättige un Lehrufdreg un Arbeite as freii Autori, Dramaturgi un Rusgeber het si an dr Uniwersitet Kiel promowiert un si an dr Tächnische Uniwersitet Berlin habilitiert. Anne 1999 isch si Brofässeri fir Musikwisseschaft an dr Fryburger Musikhochschuel wore un isch dert Mitglid vum Senat. Si het Bydreg zue aktuäller Musik un Musikkunzäpt, musikgschichtlige Theme, Musik-Sprochtheori un Genderfroge publiziert. Anne 2009 het si ne wichtigi Biografy iber d Clara Schumann vereffetligt.
Oberon (Mond)
Dr Oberon (au Uranus IV) isch dr usserscht un zweitgröscht vu dr grosse Mönd vum Planet Uranus. Er isch am 11. Jänner 1787 vum Wilhelm Herschel entdeckt un wie die andere vu dr vier zerscht entdeckte Uranusmönd (Oberon, Titania, Ariel, Umbriel) vu sinem Sohn John uf Figure vum William Shakespeare oder vum Alexander Pope daift worre. Dr Namenspatron vum Oberon isch in im Shakespeare sinem Summernachstdrüm dr Chenig vu dr Elfe.
Bahndate
Dr Oberon umchreist dr Uranus ime middlere Abstand vu 583.519 km in guet 13 Däg un 11 Stund. D'Bahn wiist e liichti Bahnexzentrizität vu circa 0,0016 uf un isch etwa 0,7° gegeniber em Äquator vum Uranus gneigt.
Ufbau un physikalischi Date
Dr Oberon het e Durchmesser vu 1523 km un isch demit numme gringfüegig (45 km) chleiner wie d'Titania. Driber nus ähnle sich die beide Mönd in ihrene physikalische Date starch, wobi Oberon mit ere middlere Dichti vu 1,63 g/cm3 nochmols eweng liichter isch wie si „Ehefrau“. Dr Oberon wiist e relativ hochi Albedo vu 0,24 uf, säll heisst 24% vum igstrahlte Sunneliecht werre vu dr Oberflächi reflektiert. Us beide Date losst sich ableite, dass dr Oberon wohrschins zue guet 50% us Wasseris, 30% us silikatischem Gstei un 20% us Chohlestoff- un Stickstoffverbindige bestoht.
Die middler Oberflächetemperatur betrait -188° Celsius. An dr Oberflächi betrait d'Schwerbeschlünigung 0,346 m/s2, säll entspricht numme 4% vu dr irdische.
Dr Oberon rotiert ebefalls in 13 Däg un 11 Stund um die eige Ax un wiist demit, wie dr Erdmo, e bundeni Rotation uf.
Ufnahme vu dr Rümsonde Voyager 2 hän e vu Chrater ibersaiti, veristi Oberflächi zeigt, wo offesichtlich sehr ald isch un numme wänig geologischi Aktivitäte ufwiist. In vilene Chrater finde sich uf em Bode Ablagerige vu ere noch ubekannte, dunkle Substanz.
Trudel Wulle
D Trudel Wulle (* 10. Oktobr 1925 z Heilbronn) ischt a deitscha Schauschbiilere, wo de meischde Leit hauptsächlich vo ihre schwäbische Rolla vom Fernseha her kennet.
Aus ihrem Leaba
D Trudel Wulle ischt am 10. Oktobr 1925 z Heilbronn uf d Welt komma, wo se au ihr Kendheit ond Jugend vrbrôcht hot. Em Johr 1944 hend ihre boide Eltra bei-ma Luftôgriff s Leaba vorlaura. Nôch ihrer Ausbildong zor Schauschbiilere hot d Trudel Wulle zerscht amôl a Engagement am Stadttheater vo ihrer Hoimatstadt kriagt. Dô drnôch hot se Rolla beim Stuegerter Volkstheater gschbiilt. Deet hot se ondr andrem ihrn Kollega Walter Schultheiß kennaglernt. Zamma send dia zwoi en de Operedda Maske in Blau ond Im weißen Rössl uf dr Bihne gschdanda. S hot et lang dauret, bis boide gmerkt hend, dass-se firanandr beschdemmd send. Drom hend se sich 1950 s Jô-Wort gäa.
Em Johr 1992 isch d Trudel Wulle – zamma mit ihrem Môô – vo dr Mundartgesellschaft Württemberg e. V. mit dr Friedrich-E.-Vogt-Medaille auszoichnet worra.
Konrad I. von Württemberg
Dr Konrad I. (Konrad von Wirtinisberc, C(u)onradus de Wirdeberch) isch Herr vu Wirttebärg vu 1083 bis 1110 gsii, zum erschte Mol gnännt woren isch er anne 1081.
Dr Konrad het um s Johr 1083 e Burg uf em Wirtebärg (Wirtebärg) bim hitige Onderdirke böue loo. Är het syy Wohnsitz dertaane verlait un het sich sälber no dr neie Burg gnännt.
Unter syym neie Name erschynt dää Konrad as Zyyg bim Bempflinger Vertrag vu dr Grofe Kuno von Wülflinge un Liutold vu Achl mit ihrem Näffe Grof Werner vu Greanenge. In däm Vertrag het s kai Datum, aber er mueß in dr Johre 1089 bis 1092 verfasst wore syy. Am 2. Mai 1092 wird dr Konrad wird z Ulm gnännt as Zyyg bi dr Ibergob vu Gieter an s Chloster Allerheilige z Schaffuuse in dr Umgebig vu dr Herzeg Berchtold un Welf. Dr Konrad I. chunnt in beede Fäll in ängem Verbund mit Aahänger vu dr Bartei vor, wu em Chaiser Heinrich IV. fyndlig gsinnt sin. Vu däre bolitische Stellig här chunnt au, dass er dr Wormser Bischof fir d Yyweiig vu dr Burgkapäll chuu losst statt em Konstanzer Bischof, wu fie dr Kapäll vum Biet här aigetli zueständig gsii wär, wel dr Wormser Bischof au ne Fynd vum Chaiser gsii isch.
Scho friejer, villicht in dr Johre 1080 bis 1087, isch dr Konrad noch em Hirsauer Schänkigsbuech bi re Vergob vu syym Brueder Bruno vu Hirsau derbyy gsii. Är un au syy Frau hän sich em Chloschter gnaigt zaigt, in däm Buech wird er e „mächtige Mann unter dr Schwobe“ gnännt.
Syllogismus
Allgemeine Definitio
Syllogismus isch an Fachbegriff aus dr Logik vom Aristoteles, dr sognannta Syllogischdik, en der er seine Argument als Syllogisma bezoichnet hot, ond zwar Argument mit gewisse Prämissa ond oiner draus folgenda Konklusio; des hot er scho en dr Topik gsait, en der er sei dialekdische Method firs folgerichtiche Argumentiera entwigglet hot. Späder hot er in seira Analytik dui Method ausbaut als Beweiswissaschaft ond domit d eigentliche Logik begrindet. Do hot er sei alde Definitio wiederholt, aber noh dazua gsait, dass zwoi Prämissa langat; ond des hoißt: Wenn d erschd Prämiss ond d zwoid Prämiss geldet, no gilt auch d Konklusio. Ma ka also an Syllogismus no kurz schreiba: An Syllogismus vom Aristoteles isch zom Beispiel: Spädere Logiger hänt sein Syllogismus so omformuliert: Ma sieht: Aristoteles hot an Syllogismus als oin Wenn-Satz aufgfasst. Spädere hänt no draus Regla mit drei Sätz gmacht ond dia oft au onderanander gschrieba und mit 'Also' verknüpft. Sodde Syllogisma en Regelform hot ma no als Schlussregla aufgfasst mit ara speziellera Bedeutong: Wenn d erschd Prämiss ond d zwoid Prämiss bewiesa send, no isch auch d Konklusio bewiesa. D Formel wär no klarheitshalber mit em iblicha Ableitungsoperator z schreiba:
D Auffassung vom Aristoteles isch aber allgemeiner: Do isch dr Pfeil a Implikatio, weil an bewiesener Syllogismus au falsche Prämissa han ka; des hot er extra betont ond demonschdriert. Syllogisma mit wohre Prämissa ka ma aber ohne weideres en a Schlussregel omforma: Ma derf a Implikatio → emmer durch an Ableitungsoperator \vdash ersetza. Drom isch em Aristoteles seim Konzept de späder Traditio als Sonderfall mit enthalda.
Kategorische Syllogisma
Dr Inhalt vo dr traditionella Syllogischdik, dr sognannda assertorischa Syllogischdik, stammt aus da erschda sieba Kapidel vo seira Analytik. Do hot er spezielle Syllogisma ondersuacht, dia ma späder als kategorische Syllogisma bezoichnet hot. Ihre Prämissa send vier Aussageforma fir variable Term oder Begriff. Er hot se aus dr Topik ibernomma en d Analytik, dabei aber omformuliert ond d Reiafolg vo de Begriff verdauschd: Aristoteles hot drei Figura fir Syllogisma mit sodde Aussage ageh; se onderscheidet sich in dr Stellong vom Oberbegriff A en dr erschda Prämiss, vom Mittelbegriff B in boide Prämissa und im Onderbegriff C en dr zwoita Prämiss; dr Mittelbegriff B isch no en dr Konklusio eliminiert: Aristoteles isch no hergange ond hot älle 48 Prämissakombinationa mit kategorische Aussage ondersuacht, ob mit ehne an Syllogismus bildet werda ka oder et. 34 Fäll hot er ausgschieda durch Falsifikationa mit eigsetzte aschauliche Begriff; zu da ibriga 14 Fäll hot er je oin Syllogismus angeh. Vier direkt eisichtige Syllogisma vo dr erschda Figur hot er vollkomma gnannt. Auf dia hot er de restliche Syllogisma zrickgfihrt durch direkte oder endirekte Beweis. Dr ersche vollkommene Syllogismus ischs Transitivgsetz AaB, BaC → AaC und hoißt seit em Middelalder Barbara; von domols stammt au d aschauliche Darschdellong vo de Syllogisma mit iberanander gschriebene Prämissa mit eigsetzde Begriff:
D middelalderliche Bezeichnonga hänt sich durchgsetzt. Se stammed aus ama Merkgedicht, en dem älle Syllogisma vom Aristoteles sodde Merknama hänt; dr scholastische Logiger Petrus Hispanus hot nemlich am Aristoteles seine Axiom aus dr Analytik eruierd ond codierd on scho a fascht perfekde Kalkülversio entwigglet. In dera Versio isch no d Syllogischdik tradiert worra ond bis ens 19. Johrhondert maßgeblich gwäa. Dr George Boole hot se no en sei mathemadischa Logik eibaut. D Feinheida ka ma en da Artikl iber dia Logiger nochlesa und dort au de ibrige kategorische Syllogisma samt de Beweis gnau studiera.
Singulärer Syllogismus
Dr Aristoteles hot au Syllogisma mit singuläre Aussaga bildet, wie oba s allererschde Beispiel belegt. Sodde singuläre Aussaga hänt als Subjekt a Individuum wie zom Beispiel Sokrates; eba den Nama hot er gern als Muschder-Individuum benützt. Individua hot der Aristoteles als odeilbare Term en der Eizahl definiert. Fir Individua ond singuläre Aussage hot er aber koi extra Syllogischdik entwigglet. Er hot nemlich d Indivdua als normale Term eigschduft und se en indefinite Aussage eigsetzt, bei dena koi Pronoma 'jeder' oder 'koi' oder 'irgendoin' meh vornadra stoht. Ond no hot er en ama Nochsatz, den ma fascht iberliest, den singulära Syllogismus mit indefiniter Prämiss oifach gleichsetzt mit am Syllogismus Darii mit ara partikulär affirmativa Prämiss. A Formel fir d singulära Aussaga ond den Syllogismus hot erschd der Giuseppe Peano entwigglet für sei Klassenlogik; ond die hot ma no en d Mengenlehre übernomma, en dera seller Syllogismus a wichtiche Roll spielt.
Hypothetische Syllogisma
D hypothetische Syllogismen stammet aus dr stoischa Aussagenlogik. Dr Stoiker Chrysipp hot nemlich s erschd Mol aussagalogische Regla als Syllogisma formuliert, ond zwor fenf Stick onder am Nama Obeweisbare. Domit hot er saga wella, dass des in seire Logik aussagenlogische Axiom send. Se hänt en de Prämisse lauder Aussagavariabla, aber koine Term-Variable wia d kategorische Syllogisma. Statt obeweisbar hänt no spätantike Logiger hypothetisch gsait, ond des isch no allgmein dr Nama fir aussagenlogische Syllogismen worra. S gibt aber scho Vorforma en der Topik vom Aristoteles, nemlich vier Schlussregla fir d dialektische Argumentatio, dena ma em Middelalder ladeinische Nama geh hot. Dr Chrysipp hot aus dena frei formulierde Vorforma no präzise, formelhafde Syllogisma gmacht, dia ma vollends leicht in aktuelle Formla ibersetza ka. D fenf hypothetische Syllogima hot ma no anonym weidertradiert ond au durch andere Beispiel erweidert. Se send no au en moderne mathemadische Aussagalogik aufgnomma worda, zerscht vom George Boole.