cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
António Guterres
UN-Flichtlingskommissar
Vu Juni 2005 bis 2015 isch dr Guterres UNO-Flichtlingskommissar gsii. In syre Amtszyt isch er fir e diefi Strukturreform ´vum UNHCR yydrätten un fir d Sänkig vum Personal am Hauptsitz z Gämf um iber 20 Brozänt. S Volume vu dr Arbet vum UNHCR het si in syre Amtszyt verdreifacht, wel d Zahl vu dr Mänsche, wu vor Konflikt un Verfolgig gflichtet sin, wältwyt vu 38 Millionen anne 2005 uf iber 60 Millionen anne 2015 gstiigen isch. Sy Amtszyt isch bregt gsii e baar vu dr greschte Flichtlingskrise, vor allem dur d Konflik z Syrien un im Irak, aber au in dr Zäntralafrikanische Republik oder im Jemen un d Krisen im Sidsudan. 2015 isch er fir sy Engaschmänt mit em Dytsche Noohaltigkaitsbryys uuszaichnet wore. . Sy Noofolger isch dr Filippo Grandi wore.
UN-Generalsekretär
Dr António Guterres het fir d Noofolg vum UNO-Generalsekretär Ban Ki-moon kandidiert. Am 5. Oktober 2016 het dr der UN-Sicherhaitsrot dr Guterres aistimmig fir d Wahl zum Generalsekretär nominiert. D Generalversammlig vu dr Verainte Natione het en am 13. Oktober 2016 per Akklamation in des Amt gwehlt. Dr Amtsaid het dr Guterres am 12. Dezämber 2016 abglait, am 1. Jänner 2017 het er offiziäll d Noofolg vum Ban Ki-moon aadrätte.
Persenligs
Dr Guterres isch Mitglid vum Club de Madrid, ere Allianz vu demokratische Ex-Bresidänte un Premierminis´chter us dr ganze Wält. Är schwätzt näb syre Muetersproch au no guet Änglisch, Franzesisch un Spanisch.
Dr Kadolik António Guterres isch syt April 2001 in zwooter Eh ghyrote mit dr Jurischtin un ehmolige Kulturbeufdraite vu dr Stadtverwaltig vu Lissabon, dr Catarina Marques de Almeida Vaz Pinto (* 1960). Är het zwai Chinder, dr Pedro Guimarães e Melo de Oliveira Guterres (* 1977) un d Mariana Guimarães e Melo Guterres (* 1985), us erschter Eh mit dr Chinderpsychiateri Luísa Amelia Guimarães e Melo (* 1946; † 1998 z London ).
Talmud
Dr Talmud (hebr. תלמוד, abgleitet vo למד, 'lehre, 'schdudiere') isch ä Sammlig vo jüdische Schrifte, wo dr Tanach, die jüdischi Bible, erkläre und neu uslege. Es git zwei Sammlige wo as Babylonisch und Jerusalemer Talmud bekannt si. Dr gröösser, und au dr wichdiger vo beide isch dr Babylonisch Talmud, wo in de Gebiet vo Mesopotamie entschdanden isch, wo sit em Babylonische Exil immer no vo Jude bevölkeret gsi si, vor allem z Sura und z Pumbedita.
Die wichtigschde Deil vom Talmud si d Mischnah (hebr. משנה), wo dr Dradition noh die mündligi Lehr isch wo dr Moses uf em Sinaibärg vo Gott übercho het, und d Gemara (hebr. גמרא), die schbööteri, kritischi jurischdischi Undersuechig.
D Mischnah
Das isch d Lehr, wo noh dr Niiderschrift vom Tanach mündlig wiitergä worden isch. Bis ins zweite Johrhundert noch dr Ziitwändi isch es aber au schriftlig uf Hebräisch niidergleit worde, und het si ändgültigi Form vom Jehuda haNasi übercho. D Mischnah isch in sächs Deil (hebr. סדרים, 'sedarim') iideilt, wo jede drvo es Süjet het: Seraim (hebr. זרעים) het as Inhalt d Gsetz über Grund und Bode; Moed (hebr. מועד) über Fescht- und Faschtdäg und dr Schabbat; Naschim (hebr. נשים) s Eherächt; Nesikim (hebr. נזיקים) s Zivil- und Schtrofrächt; Kodaschim (hebr. קודשים) über dr Tämpel und Spiisgsetz; Taharot (hebr. טהרות) schbezielli Gsetz für d Levite.
Dr Teggscht vo dr Mischnah isch fascht gliich in beide Talmud Versione.
D Gemara
Si het as Inhalt Erklärige und Ergänzige zu dr Mischnah, wo verschiide si in Form und Inhalt in de beide Talmudversione: Dr Jerusalemer Talmud isch uf weschtaramäisch verfasst, bringt weniger Aggada, isch chürzer und schdraffer schriibe und im 5. Joorhundert abgschlosse worde.
Die babylonisch Gemara isch im 7. Joorhundert abgschlosse worde. Si isch im enä oschdaramäische Dialäkt verfasst, bringt philosophischi Asichte, beschriibt naturwüsseschftligs Wüsse, verzelt Gschichte und het au Sache, wo z Eretz Israel (im jüdische Heimland) im Midrasch ufgschribbe worde si.
Dr Talmud und dr Antisemitismus
Meh no as dr Tanach isch dr Talmud de Antisemite ä Dorn im Aug gsi. Die Talmudischdischi Dänkart isch schdräng rational und het brobiert alli möglige Fäll gsetzlig z regle. Das isch vo Judehasser as Schbitzfindigkeit bezeichnet worde.
Quelle
dtv-Lexikon, Band 18, Deutscher Taschenbuch Verlag 1970, S.111.
Ochsenhausen
Oksahausa (dt. Ochsenhausen) ischt a Stadt em Landkreis Bibra en Bade-Wirttaberg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 63,4 % Landwirtschaftsfleche, 24,3 % Wald, 11,3 % Sidlongsfleche ond 0,9 % sonschticher Fleche.
Gschicht
Oksahausa ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1093.
Verwaltong
Oksahausa hot mit Gmoene Ärlamoos, Guadazäll-Hirbl ond Schdõẽhausa a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes ischt dr Andreas Denzel.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Étienne (Kanadischer Musiker)
De Steven Douglas Langlois isch z Windsor, Ontario uf d Wält cho und ufgwachse. Zum Sänger isch er zufelig worde. Won er im Lehrerseminar gsi isch, häd er für sich Lärnlieder gschribe und 1994 e paar devo emal a paar Kollege vorgsunge. Die sind begeischtered devo gsi. Sin Künschtlername Étienne isch nume di Französisch Übersetzig vo sim Vorname. Bekannti Lehrmittelverläg häd Lieder vo im i iri Schuelbüecher ufgna, zum Bischpil Thomson Nelson, Oxford University Press, Pearson Education, Prentice Hall, Ginn, Gage Canada, Xpresslab oder Forlag Malling Beck. Sini Musigstil sind Rock, Pop, Hip-Hop, Elektronik.
UTC
D`Abchürzig UTC schtat für "Koordinierti Wältzit", und chunnt vom änglische Usdruck "Universal Time Coordinated ". Uf Französisch heisst`s "Temps Universel Coordonné". D'UTC isch nid z'verwächsle mit de GMT (Greenwich Mean Time). Ab und zue wird au s'Kürzel Z für Zulu aagwändet (z. B. 16:24Z).
D'UTC het dr Vorteil, dass si keini Summer- oder Winterzyte kennt und sich dorum als "Standard" eignet. Si berueht zudem uf de SI-Sekunde, und wird vo Zit zu ziit a d'UT (ex-GMT) aapassd.
Si wird vor allem in technische Bereich iigsetzt. Zum Biispiil i dr Fliegerei. Alli Flugplän wärde (intern, also für Flug- und Landebewilligunge etc.) in UTC aagäh. Für's Publikum wärde d'Zyte dr Eifachkeit halber denn in Lokalzyt umgrächnet. D' Lokalzyt wird au in Bezug zur UTC aagäh: z. B. herrscht in Mitteleuropa im Winter UTC+1 und im Summer UTC+2. Es wiiters Biispiil isch d'Informatik. Deht wird d'Zyt ebefalls als Basis bruucht, wo ufgrund von ere denn d'Lokalzyt berechnet wird. Es gitt da na aazmerke, dass in villne Programm d'UTC mit de GMT verwechslet wird. Findt me drum zum Biispiil imene E-Mail d'Aagab "gesendet 09.09.2009 09:09:09 GMT+1" isch eigentlich UTC+1 gmeint.
Le Hézo
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Le Hézo lyt am Golf vu Morbihan, an dr Mindig vum Rhuys, 9 km vu Vannes un 53 km vu Lorient uf ere Hechi zwische -1 m un 38 m iber Normalnull. Nochbergmaine sin Noyalo im Norde, Surzur im Oschte, Saint-Armel im Side un uf dr äänere Syte vum Rhuys d Gmai Séné.
Gschicht
Le Hézo isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1475 as Le Heso (1516: Le Heuzou, 1630: Lhuegou, 1693: le Haizeau).
Verwaltig
vu Le Hézo isch. Le Hézo ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Le Hézo ghert zum Bretonisch.
Jungingen
Jõngenga (dt. Jungingen) ischt a Gmoed em Zollrealbkroes en Bade-Wirttaberg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Gmoedsgliderong
Zue Jõngenga gheret s Dorf Jungingen ond s Gheft Bürglishof.
Gschicht
Jõngenga ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1075.
Verwaltong
Jõngenga hot mit dr Stadt Hächenga ond dr Gmoe Rãngadenga a Verwaltongsgmoedschaft vereibart.
Dr Schuldes ischt dr Harry Frick.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Bissone
Geografi
Bissone lyt fimf Kilometer sidlig vu Lugano am Stade vum Luganersee vis-à-vis vu Melide am eschtlige Änd vum Damm vu Melide.
Gschicht
Bissone isch zum erschte Mol gnännt wore anne 735 as Blixuni.
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Bissone ghert zum Comasco-Lecchese.
Jamie-Lee O'Donnell
D' Jamie-Lee O'Donnell isch ä irischi Schouspilerin us Nordirland. Meh kennt se vo ihrere Rolle als Michelle Mallon i dr Coming-of-Age-Serie Derry Girls.
Läbe
D'Jamie-Lee isch ine grossi Familie in Derry inegebore. Si het d'St Anne Primary School, ds St Cecilia's College u ds North West Regional College bsuecht.
Si het sho i junge Jahre i Schueltheaterstück afah Schouspilere. Nach ihrem Abschluss het si bschlosse d'Schouspilerei professionell z'verfolge, obwhol si säch kenni Schauspilschuel het chönne leiste. Wägedäm het si darstellendi Künscht a dr De Montfort Universität in Leicester gstudiert. Si het agfange vorspräche u het drbi ihri Zyt zwüsche England u deheime ufteilt. Si isch teil vo Theaterproduktione gsi u het als Tänzerin für Promotione u Pantomime gschaffet.
Karriere
Zwüsche 2012 u 2015 het si ihri erschti bedütendi Rolle als Eva Maguire, ä Protagonistin vo dr BBC2 NI-Serie 6Degrees, nachem Endi vo dr Serie het si i bim Film Urban & dr Shed Crew vo Candida Brandy mitgwürkt.
Im gliiche Jahr het si d'Rolle vor Michelle Mallon ir Sitcom Derry Girls becho.
D' O'Donnell u ihri Co-Stars vo Derry Girls hei ar RTÉ-Spändeaktion RTÉ Does Comic Relief teilgnoh u hei zämme mit dr Saoirse Ronan ä Sketch ufgfüehrt. Dr gsamt Erlös vo dere Nacht isch a di Betroffnige vo dr COVID-19-Pandemie gange.
Kanton Barr
Dr Kànton Bàrr ìsch bìs März 2015 e Untereinheit vum Arrondissement Schlettstàdt-Erstain im Département Bas-Rhin ìm Elsàss z Frànkrich gsin.
Gschìcht
Dr Kanton ìsch àm 4. März 1790, we z Frànkrich d Départements ingricht worre sìn, àls Teil vum domolige Dischtrikt Banfald grindet worre. We s Krumm Elsàss ànne 1794 vun Frànkrich annektiert worre ésch, ìsch s Gebiet zem nej grindete Dischtrikt Schlettstàdt kumme.
We àm 17. Februar 1800 d Arrondisements ingericht worre sìn, ìsch dr Kànton àls Teil vum Arrondissement Bàrr nej züegschnitte worre. Àm 10. Fewer 1806 ìsch üs em Arrondissement Bàrr s Arrondissement Schlettstàdt worre.
Vun 1871 bìs 1919 hàt des Gebiet zem Kreis Schlettstàdt ghert.
Zitter em 28. Juni 1919 ìsch dr Kànton wìdder e Teil vum Arrondissement Schlettstàdt.
Zum 22. März 2015 ìsch dr Kànton ufglest wora.
Geogràfi
Dr Kànton hàt ìm Norde àn dr Kànton Ruuse ìm Arrondissement Molse un àn dr Kànton Ewernàhn granzt, ìm Oschte àn dr Kànton Banfald, ìm Side àn dr Kànton Schlettstàdt un ìm Weschte àn dr Kànton Willer un dr Kànton Schirmeck ìm Arrondissement Molse.
Gmeine
D greschte Gmein vum Kànton ìsch Bàrr mìt ìnsgsàmt 6.787 Inwohner ànne 2006 gsin.
Ìnsgsàmt hàt s ìm Kànton Bàrr 16 Gmeine ghet:
Balzers
Balzers isch di södlegscht Gmand vom Liachtaschta.
Geografi
Baalzers lit am Rhii ar Grenz zum Schwizer Kanton St. Galla. Baalzers grenzt im Weschta und Nordweschta a dr Schwiizer Kanton St. Galls, im Süda a s Bünderland und im Oschta und Nordoschta a d Liachtastaaner Gmaand Tresa.
Gschicht
Baalzers ischt zum erschta Mol gnennt worda um 840 als Palazoles.
Wappa
S Gmandswappa vo Balzers isch ursprüngleg s "Balzner Förkle", a drüzackige Höögabla, gse. Am 16. Auguscht 1956 isch vom Förscht Franz Josef II. vo Liachtasta dr Gmand a neus Wappa verleha wora. S neu Wappa isch das vo da Freiherra von Frauaberg. Ene sind, zemma met dena vo Guataberg, um 1300 d Burgherra vo Guatberg gse. Bsunders bekannt isch dr Minnesängr Heinrich vo Frauaberg. Er wörd i dr Manessischa Liadrhandschreft erwähnt. S Gschlecht isch urkundleg noochwisbar vo 1257 bis 1336. S Wappa zaagt im blaua Feld ufrecht an goldega Gryff, met ara rota Zunga und met rota Kralla.
Sähenswördegkeita
D Mörderburg isch d Ruina vor Burg Grafeberg ufem Gebiat vor Schwizer Gmand Fläsch, wo aber zo Balzers ghört. Andere Sähenswördihkeita sind d Mariahelf-Kapella im Ortstal Mäls, a Kapella St. Petr mit am spotgotischa Flögelaltar, d Kiarha St. Nikolaus, dr Alt Fridhof und Naturschotzgebiat St. Katharina-Brunna.
Politik
Gmandvorsteher isch dr Hansjörg Büchel (FBP). Dr Gmandrot bstoot us 13 Setz.
dr Pföö
Früaner häts a paar Dorfbränd ggee, well d Hüüser us Holz gse sind und dr Funkaflug us da Käme s vom Pföö tröchnete Material sofort hät könna zom Brenna bringa. Wäga däm hät ma s Füürmaha verbota, wenn dr Pföö gganga isch.
Well z Balzers dr Pföö viil und fescht goot, seet ma da Balzner oo "Pföötschinka".
Religion
Vo da 4230 Iwohner sind im Johr 2000 75 % römisch-katholisch gse und 10,6 % evangelisch-reformiert.
Bosselshausen
Bosselshüse (frz. Bosselshausen, dt. Bosselshausen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Bosselshüse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 840.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Bosselshüse ìsch. Bosselshüse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Bosselshüse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Oggelshausen
Ogglschhausa (dt. Oggelshausen) ischt a Gmoe em Landkreis Bibra en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 65,5 % Landwirtschaftsfleche, 27,7 % Wald, 6,3 % Sidlongsfleche ond 0,5 % sonschticher Fleche.
Gmoendsgliderong
Zue Ogglschhausa gheret koene weitere Ortsdoel.
Gschicht
Ogglschhausa ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1084.
Verwaltong
Ogglschhausa hot sich mit dr Stadt Buacha ond dr Gmoene Allaschhausa, Allmãschweiler, Bätzaweiler, Dirrna, Duifabach, Kãnza, Moosburg ond Seekirch zom Gmoeverwaltongsveband „Bad Buchau“ mid Sitz en Buacha zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Ralf Kriz.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Ogglschhausa ghert zom Mittelschwäbisch.
Tübingen
En Dibenga sitzed viile zendrale Emdor ond Aerichdonga: S Regirungspräsidium vom Regirungsbezirk Dibenga mid viile weidore zuagheriche Emdor, s Landradsamt Dibenga, d Universität Dibenga mid ihre Fakultäta ond Forschungsaerichdonga. S Unversitätsklinikum Dibenga mi saene zahlreiche Nuibauda uff-m Schnarrabärg isch s graesde vo saenor Ard en ganz Wirddabärg.
Dor glaena Stadddåel Bebahausa sdåd komplädd ondor Denkmalschutz. S dordiche Schlessle isch ao dor Sitz vo dor Vorwaldong vom Naturpark Scheebuach. An scheene Sonndich em Sommor nemmed dausede vo Wandoror vo dord ihrn Ausgang zo Scheebuach-Wandoronga.
Dor Ãdåel vo Sdudirende an de Aewonor machd scho lang ibor 30 Prozent aus. A Alds Bonmot ibor Dibenga saed: "Dibenga håd koe Universtät, Dibenga isch a Unversität."
Stadd ond Omland
Dibenga leid em Härza vo Bada-Wirddabärg, ao geografisch gsäa. A bissle ondorhalb vom "Neuen Botanischen Garten" leid s offiziälle geografische Zendrum vom Bundesland. Ã sällora Sdell isch a Skulptur uffgsdelld.
D Aldstadd vo Dibenga mit ire hervorragend resdaurirde Fachwärkheisor håd a schees Flair ond isch ausorordendlich sehenswärd. Dor Raez vo Dibenga kommd aus dor Kombinaziõ vo aldor Stadd ond nuior Universität, Staddläaba ond landschafdlich scheenor Umgebong, vo dörfliche Sdråßaziig ond klassische Universitätsgebeide, Provinzsdadd ond Wäldoffahaed, Schlossbärg ond Näggorfront.
Endlang vo dor Näggorfront dåeld sich dor Näggor en zwåe paralelle Ärm. Uff dor Insl dorzwischa leid d "Platanenallee", a Flanirmeil ondor wondorscheene Beem, dia må zo älle Jåreszeida vo jonge wia alde Leid gärn bsuachd wird.
Durch d Ondorstadd vo Dibenga laufd s Flissle Ammor, vom Wäsda her kommd-se. En Lusdna nemmd se dor Goldorsbach uff, där må vom Norda herkommd ond dor Naturpark Scheebuach endwässored. Båede Flissla zsẽma hend en de 1970or und 1980or Jår sdarge Hochwässer gheed ond hend en Lusdna graose Schäda ãgrichded. Desswäaga håd-mor enzwischa nerdlich vo Lusdna s Goldorsbachdaal mid-ra viile Medor haocha Sperrmauor vorsaä, om solche Schäda en dor Zukunfd vorhendora zom kenna.
Glei nerdlich vo dor Stadd fangd dor "Naturpark Schönbuch" ã. Må-nor 1972 uffgmachd wårda isch, isch-or dor ersde Naturpark en Bada-Wirddabärg gwäa. Sidlich vo Dibenga, ogfär 20 km weid wägg, laufd d Kande vo dor Schwäbischa Alb endlang. Wenn d Sichd guad sich, kã-mor vom Dibengor Schloss uff 80 km Leenge dor Vorlauf vo dor Alb säa.
Hadrian
Hadrian isch e männlige Vorname.
Tübingen
Stadd ond Omland
Mid dor Stadd Reidlenga zsema isch Dibenga s Zendrum vo dor Regio Näggor-Alb ond håd Ãdåel an dor, ao fir bada-Wirddabärgische Vorheldnis ibordurchschniddlicha Wirdschafdsendwigglong vo dor Regio.
Hadrian
Härkumft und Bedütig
Hadrian chunnt vom lat. Hadrianus und bedütet Maa us dr Haafestadt Adria. Dr Binaame vom Kaiser Publius Aelius Hadrianus (1./2. Joorhundert) goot noch dr antike Dradizion uf dr Härkumftsort vo sine Eltere zrugg: Hadria, hüte Atri, Browinz Teramo.
Tübingen
Schwäbisch en Dibenga
Ao wenn viil Sdudenda in Dibenga läabed, kā-mor iborraschend viil Schwäbisch haera. Selbsd d middlora Generazio vo de aldaegsässene Aewonor schwäzzd maesdns a guads Schwäbisch. Dees kā-mor beim Aekaofa no en viil Gschäfdor haera.
Hadrian
Naamensdaag
Naamensdääg si dr 9. Januar und dr 8. Septämber.
Tübingen
Schwäbisch en Dibenga
S Dibengor Schwäbisch fendet sich musdorgildich en de Biachla vom Fritz Holder: Raupeviertel, Gôgenmusik, ond Geliebtes Pflaster.
Wia zendral Dibenga em schwäbischa Bereich drennleid, kã-mor manchmål sogar uff-m Bãhof vo Sduagord en dor Laudsbrächor-Ãsaag vom Zug haera (uff Haochdeidsch): "Bitte einsteigen zum Regionalexpress nach Tübingen, mit Halt in Bad Cannstatt, Esslingen, Plochingen, Wendlingen, Nürtingen, Metzingen, Reutlingen".
Aus dor Gschiichd
Em 6./7. Jårhondord hend sich en Dibenga Alemanna ãgsidled. Aus-m Jår 1078 geid-s dor aersde schrifdliche Nåchweis vo dor Sadd. Dåmåls håd dor deidsche Keenich Heinrich IV. uff-m Hoemwäag vo Canossa d Dibengor Burg, s „castrum Alemannorum, quod Twingia vocatur“ belagored.
Annă 1342 hend d Pfalzgrafa vo Dibenga, weil se ganz arm wårda send, ihr Sdadd an d Wirddabärgor vorkaofa miasa. Seiddem isch Dibenga odrennbar mit Wirddabärg vorbonda. Gmässa an dor Zahl vo saene Aewonor ond an saenor wirdschaflicha Bedeidong isch Dibenga fir d näggsde viir Jårhondord de zwåedgraesd Sdadd em Herzogtum gwäa.
Em Jår 1477 håd dor wirddabärgische Gråf Eberhard im Bart d Universität grended. Dees isch dåmåls ausorordendlich muadich gwaä fir so on glaena Landeshärra.
Vo bsondoror Bedeidong isch dor 1514 gschlossene "Tübinger Vertrag" wårda. En demm håd dor Herzog Ulrich saene adliche ond gaesdliche Härra (dor "Ehrbarkeit") a grundlegends Midspracherächd en Finanza ond en dor Gerichdsbarkaed gäa miasa. Dor "Tübinger Vertrag" isch dor deidschlandweid aersde ãsatzweis demokratische Vordrag ond isch bis haed dor Sdolz vo gschichdsbewussde Wirddabärger.
Dibenga seid-m Zwåeda Wäldkriag
Gleich nåch-m Zwåeda Wäldkriag isch Dibenga d Landeshaobdstadd vo dor franzesischa Bsatzungszon "Südwürttemberg-Hohenzollern" wårda. Dor Landdaag håd sich em Klosdor vo Bebahausa droffa (1974 nåch Dibenga aegmaended). Seid dor Grendong vom haedicha Bundesland Bada-Wirddabärg isch Dibenga dor Sitz vom Regirongspräsidium Dibenga, oes vo de viir Regirongspräsidia vom Bundesland.
D Sdadd isch aedeidich vo dor Universität brägd. Seid de 1970-er Jår isch uff dor Haeche ibor Dibenga (uff dor "Morgastell", dor "Wann" ond en "Waldheisor Osd") riisich viil baud wårda. D Sdadd håd sich weid ausbråeded, ond on graosor Dåel vo dor Universität isch nemme em Näggor- oder Ammordaal dorhoem, sondern em nuia Dibenga.
Mit dor Gmaendereform isch Dibenga flechamäsich sdarg gwaggsa: 1971 send siiba bis dånã sälbsdendicha Flägga aegmaended wårda: Biil, Haglloch, Hiischa, (Ondor-) Jeseng, Kilchbärg, Pfraodorf ond Weila; 1974 isch als achdor no Bebahausa dorzukomma. Scho seid 1934 aegmaended gwäa send Däradenga ond Lusdna, zsẽma mid-m Weilor Waldhausa, denn må-mor dåmåls glei mid vo Bebahausa aadrennd håd.
D Gaesdesgschichdlicha Bedeidong vo Dibenga
D Bedeidong vo Dibenga fir d wirddabärgischa Gaesdesgschiichd kã-mor edd haoch gnuag ãsetza. Dichdor, Denggor, Forschor, Wissaschafdlor - wer emmor en dor Zeid vom Herzogtum und vom Keenigreich Wirrdabärg en Bildong ond Kuldur on Nãma gheed håd, fasd älle hend-se en Dibenga ir Ausbildong odor ir Studium gmachd gheed.
En Vorbendong mid dor Unversität håd vor ällem s Dibengor "Evangelische Stift" weid ibor Wirddabärg naus a graosa Wirkong gheed. Em Sdifd isch zom oena d ganza gaesdicha ond gaesdlicha Elite vo Wirddabärg ausbilded wårda. Zom andora håd-s durch seine Persenlichkaeda on Aefluss bis weid en d eiropäischa Gaesdesgschiichd nae gheed. Mor denggd an Leid wia dor Jakob Andreä, dor Johann Albrecht Bengel, dor Ferdinand Christian Bauer, dor David Friedrich Strauss, dor Johannes Kepler, dor Friedrich Hölderin, dor Friedrich Theodor Vischer ond viile andore dorzua.
En dor Midde vom 19. Jårhondord isch Dibenga s Zendrum vo dor Schwäbischa Dichdorschual gwäa, mid Nãma wia Ludwig Uhland, Wilhelm Hauff, Justinus Kerner, Eduard Mörike ond Gustav Schwab. Dor Vorlegor Friedrich Cotta håd dåmåls sae graosa Druggorei en Dibenga gheed ond viile Schrifda vom Goethe, vom Schiller ond de deidsche Klassikor druggd.
Stadtglidorong
Dibenga isch en 22 Sdadddåel aedåeld, dådrondor zäa eisore Sdadddåel. Scho anna 1934 aegmaended wårda send Däradenga ond Luschdna. Achd weidore send bei dor Gmaendereform anna 1971/74 aegmaended wårda. Dia achd hend älle on Ordschafdsråd ond a Gschäfdssdell vo dor Sdaddvorwaldong en ihre de seidhäriche Rådheisor.
Ibor dui Zaal 22 naus geids no weidore Ondordåelonga, maesdns handled sichs omm Nuibausidlonga odor Wohngebiid, dia må zomm Dåel ennanandor iborganged. Fir d Sdadisdik send dia Zaala dreisdellich.
Wahla
Ergebnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Basel
Basel (frz. Bâle, ital. Basilea , rät. Basilea ) isch e Stadt am Rhy im Kanton Basel-Stadt. Es isch däm syni Hauptstadt.
Basel isch die drittgreeschti Stadt vo dr Schwyz. Öbbe 190'000 Persone läbe im Kanton Basel-Stadt, 170'000 in dr Stadt sälber; und im ganze 830'000 im «Trinationale Eurodischtriggt Basel», was Basel zum zweitgreeschte Balligsruum vo dr Schwyz macht.
wo Basel isch
Basel liggt im Nordweschte vo dr Schwyz, am Nordrand vom Jura und uf beide Syte vom Rhy.
Es isch e Gränzstadt, s Stadtpiet chunt an Dytschland und an Frankrych aa. D Region Basel zämme mit em sydwestlige Sydbade und em Syd-Elsass haisst «Regio TriRhena». Dr Rhy macht im Berych vo dr Stadt – im Tal zwische de Vorhöchene vom Schwarzwald und em Schwyzer Jura – e Booge gege rächts, däm sait mä s «Rhychneu». Do höört dr Flussabschnitt Hochrhy, wo vom Boodesee chunt, uuf und dr Oberrhy foot aa, wo gege Noorde fliesst. Am öschtlige Rand vo dr Stadt mündet am sydlige Rhyufer d Birs, wo doo d Gränze zum Kanton Basel-Landschaft bildet, in dr Hochrhy; vo Syyde kunnt au dr Dalbe-Dych, e Kanal, wo vo dr Birs abglaitet isch, uff Basel und mündet unden am Gwärbkwartier wider in Rhy. Am flachere nerdlige Rhyufer, wo d Myndig vo dr Wiise isch, het s usserhalb vom Stadtzäntrum groossi Induschtrygebiet. Basel isch e wichtigs wirtschaftlichs Zäntrum fyr die chemischi und pharmazeutischi Industry.
Linggs vom Rhy isch Grossbasel mit em alte Stadtchäärn uff em Münschterhüügel, und rächts vom Rhy isch Glaibasel. Es het i dr Stadt vili Bruggen übere Rhy. Die Middleri Brugg goot uf s Bouwäärch vo anne 1225 zrugg, wo dr Bischof Heinrich vo Thun het lo mache.
Dr Rhy, wo d Geografy vo dr Stadt brägt, isch vo sinere Mündig id Nordsee uufe bis zur Basler Altstadt bi dr historische Middlere Rhybrugg und no bis Birsfälden ufe e mit Schiff fahrbaars internationals Gwässer. D Verchehrsrächt zum Meer het d Schwiz in dr Mannheimer Akte vo 1868 überchoo.
Im Süüde isch es Quardier vo der Stadt uf em Hüügel vom Bruederholz. Döört het’s bi de Chlooschterfiechte non es Stück Landwirtschaftsgebiet.
Basel isch Dail vo dr Dytschschwyz. Es wird im ybertraite Sinn aber mänggisch au als dr dytschsproochig Dail vo dr Romandie, dr franzeeschsprochige Westschwyz, agluegt; das liggt vor allem an de ähnlige Resultat bi nationale politische Abstimmige (d Westschwyz und Basel stimme i vilne Fäll ehnder e weeneli liberaaler als die andere Piet vo dr Dytschschwyz abb) und au am Motto vo dr Stadt, "Basel tiggt anders". Usserdäm het me bi de bessere Byrger z Basel fryener allewyl Franzeesch greedet, wenn me sich het welle fyrnähm ussdrugge.
d Quardier und d Baselstedter Gmäinde
D Stadt Basel isch in nünzää Quardier ydeilt, die meischte im Grossbasel uf dr weschtlige Site vom Rhy, dr Räscht im Glaibasel.
Es git au inoffizielli Quardier: Emn ä Deil vo Bachlätte und Gotthälf sait mä Neubad, Kannefäld isch im Santihans, d Lehmatt in dr Breiti.
Ywohner
Im Johr 1774 het Basel nume 15.040 Ywohner gha, und d Stadt isch au in de neggschte Johrzähnt nume langsam gwachse, bis wäge dr Induschtrialisierig in dr zweite Helfti vom nünzääte Johrhundert d Stadtbevölkerig schtargg het afo wachse. Anderi Schwyzer Stedt hei vil Nochberoort ygmeindet, aber Basel het sich nit chönne usbreite.
In dr zweite Helfti vom zwanzigschte Johrhundert si vil Schwyzerbürger vo Basel in s Baselbiet abgwanderet, wo si niidrigeri Schtüüre müesse zahle, und d Ywohnerzahl vo dr Stadt isch hützudag chlyner und d Bevölkerig ermer als als no in de 1960er Johr.
Verkehr
Basel het sächs Baanhööf vo der Ysebaan: der Bahnhof Basel SBB, früener Centralbahnhof, und der Baadisch Bahnhof, der Bahnhof Sankt Jakob, der Bahnhof Sankt Johann, der Französisch Bahnhof für d Elsässer Linie, der Bahnhof Dreispitz und dr Basler Rangschierbahnhof.
Die lokale öffentlige Verkehrsmittel wärde vo de Basler Verkehrsbetriib betriibe. D Drämmli sin sit am 6. Mai 1895 uff de Schiine und schrybe mit ihrer griene Farb in dr Basler Gschicht e wichtigs Kapitel. Allerdings hetts d BVB scho fast 14 Joor friener gää: Us em Projäkt vo 1874 isch am 11. Juli 1881 d BVB en annerkannte iidraite Verain worde und isch offiziell fir alli Lyt zuegänglig gsi. 1930 si die erste Buslinie ufdoo worde. Hützudags beferderet d BVB 126'700'000 Persoone im Joor.
Basel het bi Glaihünige e grosse Rhyhaafe. döört isch s Dreiländeregg. Uf em Rhy fahre au d Boot vo dr Basler Personenschifffahrt AG, und im Stadtzäntrum chame mit de Fährene übere Fluss: das sin d Dalbe-Fähri – dr «Wild Maa» –, d Münschter-Fähri – dr «Leu» –, d Klingedaal-Fähri – dr «Vogel Gryff» – un d Santihanns-Fähri – dr «Ueli». Der Fähri-Verein luegt für die Verbindigen vo Grossbasel zum Glaibasel.
d Zyt vo de Kelte
Us dr früeje Latènezit het mä im Gebiet vo Basel nume ä baar Greeber gfunde. Mögligerwiis so früeh wie vom zweite Johrhundert vor dr Zitewändi aa het sich am lingge Rhyufer bi dr Alte Gasfabrik im Norde vo dr hütige Stadt ä Siidlig bildet, wo zwar nit befestigt gsi isch, aber sich dütlig vo dr Landschaft drumumme unterschiide het.
E chli spööter hän d Rauriker uf em Münsterhüügel e befestigts Oppidum gründet.
d Römerzyt
Offiziell isch Basel aber im Johr 44 vor Chrischtus vo de Römer gründet worde, und drum het mä anne 1957 s Jubileeum «2000 Johr Basel» gfyrt, au wenn d Rauriker im Stadtgebiet scho Siidlige uf em Münsterhügel gha hai, bevor d Römer cho si. Um die Zyt hai d Römer uf em Münsterhüügel e Kastell errichtet am Blatz vom alte Oppidum vo de Rauriker; in dr früeje Nöizit het män em General Lucius Munatius Plancus, em Gründer vo Augusta Raurica, im Basler Roothuus a Statue ufgstellt drwäge. D Bevölkerig isch überwiegend keltisch bliibe, aber in de neggste Johrhundert isch si romanisiert worde. Vor allem die Adlige hai schnäll römischi Brüüch aagnoh. Im Joor 374 wird dr Ortsnamme Basilia s erschte Mol urkundlig erwähnt. Der Name isch aber gwüss vill elter; ob er no vo de Kelte chunt, weiss me bis jetz nit.
Um 400 si die römische Druppe abzoge und d Alemanne hai sich nodisnoo in dr Gegend südlig vom Rhy niiderglo. Ganz früeni Ortsnämme vo alemannische Döörfer sind die mit der Ändig uf -ingen und hüt mundartlich -ige, so wie Bettige, Hünige, Bottmige.
Am Ändi vom sächste Johrhundert isch s alemannische Piet mit Basel an d Franke gfalle.
d Bischofsstadt
Um 900 isch d Oortschaft zum Königrych Hochburgund kho. 917 isch si vo den Ungaare kabut gmacht worde.
Im Joor 999 het der burgundisch König Ruedolf d Abtei Moutier-Grandval im Birstal obe mit allem wo drzue ghört het em Bischof Adalbero em Zwöite vo Basel gschänggt. Das isch dr Afang vom Fürschtbischtum Basel gsi.
1033 isch Basel ans Heilige Römische Riich kho, wo dr Kaiser Konrad der Zwöiti zum König vo Burgund gwehlt worden isch. An dr Rychsversammlig z Basel im Johr 1061 isch dr elfjöhrig Kaiser Heinrich der Vierti mit dr Chroone vo Rom krönt worde.
Um 1100 isch die erschti Basler Stadtmuure baut worde und um 1225, under em Bischof Heinrich vo Thun, die erschti Rhybrugg, wo die jüdischi Gmeind vo Basel mitfinanziert het.
Us de Joor 1185 bis 1190 isch e Stadtroot us Ridder und Bürger beläit, wo mit eme Schulthäiss, eme Bürgermeister (vo 1253 aa) und eme Stadtschryber d Gschick vo dr Stadt glänkt het. Dr Bischof as dr Stadtherr het am Aafang dr Root und e Vogt ernennt, aber d Bürgerschaft het brobiert, iim das strittig z mache.
Dr Heinrich vo Thun het vom Kaiser Friedrich em Zwöite en Erlass bekhoo, wo si Macht über d Stadt gsterggt het. So hai d Bürger s Rächt wider verloore, sälber e Root iizsetze. D Rychsvogtei, wo in de Händ vom ene Groof gsi isch, isch vo denn aa vo Ridder bsetzt worde, wo dr Bischof liichter het chönne beiiflusse.
dr Ufstiig vo dr Bürgerschaft
D Basler Fürschtbischöf si uf em Höhepunkt vo ihrer Macht gsi. Aber au denn hai si vilmol d Zuestimmig vo de Bürger brucht, wenn si öbbis hai welle undernää, wie wo s Kloster Bürgle bim Bau vo dr Brugg mitghulfe het und drfür Zollfreiheit bekhoo het, het au d Stadt dr Verdraag mit em müesse underschrybe. Dr Heinrich Steinlin isch im Joor 1253 as dr erst Basler Bürgermeister bezügt. Im 13. und 14. Joorhundert si d Basler Zümft gründet worde, wo spöter d Macht in dr Stadt übernoo hai.
Im Joor 1263 het d Bürgerschaft mit der Handfeschti, ere Urkunde über d Stadträcht, vom Bischof Heinrich vo Neueburg s Mitsproochrächt bekho.
S Glaibasel het sich noch em Bau vo dr Rhybrugg rasch entwigglet und um 1280 het s e Stadtmuure bekhoo. Im erä grosse Brunscht i dr Stadt anne 1294 si säggshundert Hüüser aabebrennt.
dr Schwarz Dood, d Juudeverfolgig und s Groosse Ärdbeebe
D Pescht isch 1348 immer nööcher uf Baasel khoo und no bevor si in dr Stadt usbroche isch, het mä dä Jude schuld gä, und am 9. Jännerr 1349 si alli Jude, wo noch em Wienachtspogrom vom vorige Johr no in dr Stadt bliibe si, bim “Basler Judepogrom“ zämmedriibe und läbig verbrennt worde. Wo dr «Schwarz Dood» denn in dr Stadt het afo wüete, isch fascht d Helfti vo dr Bevölkerig gschtorbe draa.
Anne 1356 het es schwäärs Ärdbebe und s Füür, wo denn usbroche isch, e grosse Deil vo dr Stadt kabut gmacht. 1362 si die erschte Jude sit dr Pescht wider z Basel iizoge und drei Johr spööter het d Stadt s Stüürrächt über d Jude vom Kaiser Karl em Vierte bekho. 1392 het sich Basel scho wieder gnueg erholt gha, für zum s Glaibasel vom Bischof Friedrich vo Blankeheim für 29'000 Gulde z chaufe. Zu sällere Zit hai d Bürger ihrem Bischof au suscht alswiemeh eis Rächt noch em andere abkauft. 1397 het die zweiti jüdischi Gmeind Basel verloo, will allethalbe gege sä ghetzt worden isch. Dr Root het druf beschlosse, z Basel käini Jude meh uffznäh, was mit Uusnahme bis öbbe i der Zyt um 1800 äso bliiben isch.
s Basler Konzil und dr Bydritt zur Eidgenosseschaft
1417 het’s wider es grosses Füür i der Stadt gää, und e Driddel vo de Hüüser isch kabut gange. Basel het sich aber au jetz schnäll wider erhoolt und s Konzil vo Basel i der Zyt vo 1431 bis 1449, wo es bedüütends öiropäischs Ereignis gsi isch, het e Huffe wichdigi (und anderi) Lüüt in d Stadt brocht und mit ene isch dr Handel stark gwaggse. Zu sällere Zit het mä afo Bapiir mache in dr Stadt, und ä Generation spööter het men au afo Büecher trucke. Bekannti früechi Basler Trucker si dr Johannes Petri (1441–1511), dr Johann Amerbach (1444–1513) und dr Johann Froben (1460–1527) gsi.
Dr Pabscht Eugen der Vierti het anne 1439 s Konzil vo Basel wägg uf Ferrara verleit. S Konzil het sich gspalte und die, wo z Basel bliibe si, häi am 5. Novämber 1439 dr Eugen abgsetzt und denn dr Gegepabscht Felix der Füüfti gwehlt. Im Lauf vom Alte Zürichrieg het dr franzöösisch Köönig Karl der Sibeti d Stadt Basel wellen eroobere und het se lo belaagere. Am 26. August 1444 isch bi Sankt Jakob an dr Birs es eidgenössischs Kontingänt vo de französische Armagnakesöltner gschlage und vernichdet worde, aber d Franzose hai druf doch d Belaagerig vo Basel abbroche und s Gebiet verloh. 1447 häi die dütsche Rychsfürste ufghöört, s Basler Konzil bolitisch z understütze und 1449 het es sich ufglööst. D Basler Wirtschaft isch denn wäge dämm zimli iibroche.
Für zum iiri wirtschaftligi Laag z verbessere, het Basel dr Pabscht um e Universidät bätte. 1459 het denn dr Pius der Zwöiti d Uni gschtiftet und im Johr druf isch si gründet worde. Au s Mässrächt isch wichdig gsi für die wirtschaftligi Erhoolig vo dr Stadt. 1471 het dr Kaiser Friedrich dr Dritti Basel s Rächt gee, e Früehlig- und e Herbschtmässe z mache, und 1488 het d Stadt von em au d Rychsummiddelbaarkäit bekho, aber dr Bischof hät bis zur Reformation sini alte Brivilegie chönne zruggchaufe.
d Häxeverfolgige
Im 14. Johrhundert sis hüfig adligi Dame gsi, wo wäge Zauberei aaklagt worde si, und d Stroofe si im Allgemeine mild usgfalle. Aber im 15. Johrhundert het in Nordeuropa dr Häxewahn zuegno, und 1484 het dr Babscht Innozenz VIII. d Bulle Summis desiderantis affectibus uusegä, und d Häxebrozäss hai zuegnoh. D Häxebrozäss si au z Basel hüfiger worde und d Stroof für Häxe isch s Verbrenne gsi. Us dr zweite Helfti vom 16. Johrhundert isch us umbekannte Gründ käi einzige Häxebrozäss bekannt. In dr Middi vom 17. Johrhundert het mä d Foltere nume no sälte aagwändet und um s Johr 1700 het mä z Basel ganz ufghört, Häxe z verfolge.
D Brozäss gege d Häxe si gege Äinzelpersone vor wältlige Gricht gfüehrt worde und nid vo dr Inquisition. In dr Schdadt und im Bischdum Basel si vom 15. bis zum Ändi vom 17. Johrhundert, wo d Häxeverfolgig im ganze brotestantische Europa ufghöört het, öbbe hundert Häxeverbrennige bekannt, dr grösst Dail von ene nid in dr Stadt sälber.
die reformierti Stadt
Dr Druck für Reforme in dr Kiirche isch vor allem vo unde choo. 1521 häi d Zümft en Änderig in dr Rootsverfassig duuregsetzt und e Vormachtstellig in dr Stadt bekhoo. Dr Root het vo dere Zit aa au d Ämter sälber bsetzt und sich eso politisch vom Fürstbischof emanzipiert. Dr Bischof het 1527 si Sitz z Basel ufgä, im Joor, wo dr Paracelsus Stadtarzt z Basel worde isch und Underricht an dr Uniwersidäät gee het.
Dr Erasmus vo Rotterdam, wo z Basel publiziert und underrichtet und au vili Ideä vom Proteschtantismus understützt het, het welle Katholik bliibe und isch uf Fryburg im Brysgau umzoge und au s Domkapitel isch gange. Au sust het s Bürger gee, wo iiri Konfessioon nid häi welle wäggsle und nid in ere reformierte Stadt häi welle lääbe, wie dr früener Bürgermaister, Jakob Meyer zum Haas, wo au uf Freiburg gange isch. Basel isch e Zentrum vom Lehre bliibe. Im Johr vo dr Reformation het d Stadt au s Bildigswääse überno, wo bis denn d Aagläägehait vo dr Kiirche gsi isch, aber zerst het si nume die alt Latynschuel widdergfüehrt, wo vo 1541 bis 1578 vom Humanischt Thomas Platter em Ältere (1499–1582) glaitet worde isch. 1589 isch ains vo de erschte Gymnasie in dr Schwiz, d Schuel uf Burg, am Münschterblatz gründet worde.
Dr Erasmus isch 1535 vo Fryburg zruggkho, aber scho im Johr druf gschtorbe.
Au anderi Humanischte hai in dr Stadt gschafft. So het dr Andreas Vesalius (1514-1564) sis Anatomiilehrbuech De Humanis Coroporis Fabrica 1543 veröffentligt und öffentligi Sekzioone vo Liiche duuregfüert. D Stadt het au iiri aigene bedütende Wisseschaftler fürebrocht, wie dr Mediziner Felix Platter.
D Baasler hai sterker in d Richdig vom Rych gluegt as die andere aidgenössische Ständ. Au in dr Religioon häi si sich immer Müe gee, mit de Lutheraner im Gsprööch z bliibe. Im Erste Helvetische Bekenntnis 1536 het mä sich schliesslig uf e Leer gainigt, wo nooch zur Theologii vom Zwingli gsi isch S Zwaite Helvetische Bekenntnis vo 1566 het Baasel aber nid aagnoo und isch dorum under de reformierte Ort au politisch isoliert bliibe. Das het sich denn gräächt, wo vo 1575 aa dr Fürstbischof Jakob Christoph Blarer vo Wartesee d Rekatholisierig vom Birsegg voraadriibe und vo Baasel Kompensazioone verlangt het. Im Badener Vertrag vo 1585 het die katholisch dominierti Daagsatzig entschiide, ass Baasel die fürstbischöflige Pfandschafte für 200'000 Gulde müess uslööse. Zum dä riisig Betraag ufzdriibe, het d Stadt s Umgäld uf Wii uufedoo, was denn dr Rappechrieg mit de Landschäftler usglööst het.
d Peschtepidemy
In dr Middi vom 16. Johrhundert het Baasel öbbe 12'000 Ywohner gha, do drvo si in der Peschtepidemy vo 1563/64, em "Grosse Sterbendt", ä Driddel umcho. 1576 bis 1578 si non emol 800 Lüt an dr Pescht gschtorbe, im Usbruch, wo vo 1576 bis 1578 duurt het, hets meh as 1000 Doti gä, und vo 1609 bis 1611 si no einisch 3600 Lüt wäge dr Pescht umcho.
dr Schwizer Separatismus und s Ancien Régime
Im Drissigjöhrige Chrieg isch d Stadt sälber verschoont bliibe, aber Dail vom Baselbiet, wo zum Fürschtbistum Basel ghöört hai, si usblünderet worde. Im Weschtfälische Friide vo 1648 isch d Eidgenosseschaft, wo vom Basler Bürgermeischter Johann Rudolf Wettschtäi verträtte worden isch, unabhängig vom Dütsche Rych worde. Vo denn aa het si sich us dr europäische Bolitik uuseghalte, au wenn si witerhii Ryslöifer an die verschidnige Potentate gliferet het.
Aber dr Eidgenosseschaft as Ganzem het s Ändi vom Chrieg wirtschaftlig gschaadet, und au d Baselbieter Buure hai under dr Rezession glitte. Si hai bim 1653 Schwyzer Buurechrieg mitkämpft, und wo dä verloore gangen isch, si iiri Aafierer bestrooft worde: säggs von ene si uf em Kopfabhaini vor em Stainedoor kepft worde, und dr Ueli Schad vo Oberdorf, wo d Obrikait as dr Fierer aagluegt het, isch uf em Gellert am Galge ghänggt worde.
S politische Lääbe in dr Stadt isch immer mee dur Korrupzioon verchoo. E Ballotierornig 1688 het kä Besserig brocht. 1690 het dr Basler Groossi Root dr Chlai Root entmachdet und het si Machstellig gege die Revolutionäre vom 1691er-Wäse chönne verdeidige. Im Root si Politik isch sehr konservativ gsi und d Stadt het sich hundert Johr lang gege nötigi soziali Reforme gstellt bis zur Franzöösische Revoluzioon, wo d Eidgenosseschaft in konservativi und reformfreudigi Kanton gschbalte het.
die Helvetischi Revolution
D Stadt Basel isch am Ändi vom 18. Joorhundert ryff gsi für gsellschaftligi Verändrige. Si het 1790 d Lybeigeschaft im Baselbiet ufghobe und am 20. Jänner 1798 in ere unbluetige Revoluzioon, wo vom radikale Patriot Peter Ochs und em gmässigte Johann Lukas Legrand agfüehrt worden isch, d Herrschaft vo dr patrizische Oberschicht abgschafft und d Land- mit dr Stadtbevölkerig glychgstellt. Vili Basler, vor allem uf dr Landschaft, si revolutionär gsinnt gsi und hai afänglig dr Ymarsch vo de republikanische französische Druppe durchus begrüesst, wenn die sich au in churzer Zyt zimlig verhasst gmacht hai dur ihr Benäh.
Mit dr Mediazionsverfassig vom 19. Februar 1803 isch dr Schwyzer Äinhäitsstaat abgschafft worde. Au Basel het e naiji Verfassig bekhoo. Dr Kanton isch in drei Bezirgg ydailt worde: d Stadt, Lieschtel und Waldeburg. Er isch e representatyvi Demokratii gsi, het aber e Zumftregimänt ghaa. Dr Grooss Root het 135 Mitgliider ghaa, 82 vom Land und 53 us dr Stadt, wo diräggt und indiräggt gweelt worde si. Dr Grooss Root het die 25 Mitgliider vom Glaine Root ernennt und zwäi Bürgermaister.
Noch de Napoleonische Chrieg isch s Fürschtbischtum Basel am Wiener Kongräss vo anne 1815 ufdailt worde zwysche Basel und Bäärn: Bäärn het s Laufedaal (hüt dailwys Baselbiet oder Soledurn) und dr Jura (hüt Tail vom Kanton Jura) bekhoo und Basel s Birsegg. Mit dr Restaurazion isch au z Basel dr Liberalismus zruggdrängt worde. E Bispiil für dr nai Konservatismus isch dr langjeerig Bürgermeister Johann Heinrich Wieland gsi, wo während dr Helvetik d Naierige understytzt het; wo aber die liberali Regeneration sich in de 1830er Johr het afo usbraite, het er sich gege dr Gaist vo dr Basler Revolution keert.
d Däilig vom Kanton
I de 1830er Johr nach dr Wahl vom Bürgerkönig Louis-Philippe z Frankrych het s liberale Baselbiet, aagfüehrt vom Stephan Gutzwiller, d Glychberächtigung mit dr konservatyve Stadt verlangt. Basel het aber nid welle druuf ygoo es und het am 3. Auguscht 1833 es Kontingänt Stänzler und Milizsoldate mit Kanone uff Lieschtel gschiggt, wo denn an dr Hülfteschanz bi Braddele vo Baselbieter Druppe gschlage worden isch.
S isch druf zur Deilig vom Kanton Basel in zwei Halbkantön khoo, Baselstadt und Baselland, und nume die rächtsrhynische Ortschafte Bettige, Rieche und Chlaihünige si bi dr Stadt bliibe.
die modärni Stadt
In de 40er und 50er Johr vom 19. Johrhundert het sich Basel afo zunäre modärne Stadt entwiggle. 1844 isch dr erscht Ysebaanzug in dr Schwyz z Basel vo Saint Louis här aakhoo. 1849 het mä s Museum in dr Auguschtynergass baut, und vo 1859 aa si d Stadtmuure abbroche worde und nume ä baar vo de grössere Stadtdoor, s Spaledoor, s Santihansdoor und s Dalbedoor, het mä lo stoo.
Nochdäm s in 1855 än Uusbruuch vo Cholera und 1865 vo Typhus mit Hunderte vo Dote ge het, isch anne 1875 die öffentligi Wasservorsorgig ygfiert worde. 1875 isch au s Joor gsi, wo Basel die erschti modärni Verfassig ygfiert het. D Wettschteibrugg isch die zweiteltischti Rhybrugg z Basel und si isch anne 1879 baut worde. Im Johr 1881 het Basel as die erscht Stadt in dr Schwyz än öffentligi Telifonzentrale ufdoo. 1899 het s erschte Elektrizidetswärk an dr Voltastrooss Stroom afo broduziere.
1901 isch s Basler Roothus renoviert und vergrösseret worde. Im Landesstreik vo 1919 isch s Milidär ufbote worde und het fümf Demonschtrante verschosse. 1926 het im SBB Bahnhof dr erscht Basler Radiosänder afo Sändige bringe, fümf Johr vor em Radio Beromünschter, und vierzäh Johr spööter isch er ufs Bruederholz züglet.
Im Zweite Wältchrieg isch Basel vo de Amerikaner us Versehe bombardiert worde. Dr Schade isch aber chlii gsi. 1953 isch dr Flugblatz Basel-Mulhouse ygweiht worde as dr erscht bi-national Flugblatz vo dr Wält. Sit 1993 isch er sogar tri-national.
d Mäss- und Kongrässstadt
Basel het scho früeh ä zentrali Stellig im Handel vo dr Region gha. D Rhybrugg us em 13. Johrhundert het dr Dransbort und s Reise erliichderet. Dr erscht grooss Kongräss isch s Konzil gsi, wo vo 1431 bis 1449 z Basel ghalte worde isch, und wo as indiräkti Folg d Gründig vo dr Universidet im Johr 1460 gha het.
Elf Johr spööter het Basel s Mässrächt bekhoo. D Früehligsmäss isch nur a baar Johr abghalte worde, aber d Herbschtmäss git s sit denn jedes Johr mit wenige Uusnahme und isch die gröschti Joormäss vo dr Region worde, und sit 1917 git s mit dr Muschdermäss (abkürzt MuBa) au widr ä jöhrligi Früehligsmäss. 1499 si z Basel d Eidgenosse und im Kaiser Maximilian sini Abgordnete zämmekho und hai underem Druck vom mailändische Vermiddler Galeazzo Visconti ä Friidensverdraag underschriibe. Au im erschte Koalitionschrieg vo de europäische Mächt gege die revolutionäri Französischi Republik het d Stadt ä Rolle gschbiilt, wo dr frankophil Basler Stadtschryber Peter Ochs zwüsche de Preusse und de Franzose und denn au zwüsche de Schbanier und de Franzose vermiddlet het. D Friidensverdräag si im April und im Juli 1795 z Basel underschriibe worde.
Im Auguscht 1897 hai d Zionischde ihre erscht Kongräss z Basel abghalte und d Gründig vom enä jüdische Staat beschlosse. Au ä baar spööteri Zionischde-Kongräss si z Basel gsi.
Au d Arbeiterbewegig het z Basel Kongräss abghalte. Die Erschti Internazionali isch anne 1869 z Basel zsämmekho in dr Erwartig, ass d Revolution grad um än Egge sig; und 1912 het dr usserordentlig Kongräss vo dr Zweite Internazionale stattgfunde wäge de Chrieg, wo denn uf em Balkan usbroche gsi sin.
1984 isch s Kongrässzentrum Basel eröffnet worde.
Am 5. Mai 1992 isch d Basler Konvänzion (dr vollständig änglisch Titel isch Basel Convention on the Control of Transboundary Movements of Hazardous Wastes and Their Disposal), wo dr Export vo gföhrlige Abfäll vo de ryche in die arme Länder verbietet, in Chraft drätte.
d Uniwersidäät
Basel het die eltscht Universidäät vo der hittige Schwyz. Si isch anno 1460 grindet worde. Dr Erasmus, dr Paracelsus, dr Daniel Bernoulli, dr Leonhard Euler und dr Friedrich Nietzsche hänn alli emol dert gschafft.
D Basler Uni het die vier klassische Fakultete: Medizin, Jura, Theologii und Philosofy und drei modärni: Naturwüsseschafte, Wirtschaftswüsseschafte und Psychologii. Si isch mit öbbe 11.000 Schdudierende chlii, het aber ä guete Ruef.
Verein und Sportler
Basel gilt als erfolgrychi Sport-Stadt. Dr FCB isch i dr jüngere Zyt es Wyyli dr erfolgrychschti Fuessballklub vo dr Schwyz gsi. Anderi Tschuttklüb si dr FC Concordia Basel (2011: 2. Liga), dr FC Nordstern Basel (2011: 3.Liga) und d Old Boys (2011: 1.Liga). Dr Yshockeyklub EHC Basel het 2011 in dr National League B gspiilt, isch aber noch em Banggrott 2014 zuedoo worde, und d Frauen und au d Manne vom Basler Hockeyclub 1911 spiile in dr Nationalliga A. Dr Judo Club Basel het öbbe 300 Mitgliider und isch eine vo de grösste in dr Schwiz. Si Damekampfmannschaft isch in dr Nationalliga A (sit 2008). D Fechtgesellschaft Basel isch dr gröscht und erfolgrychscht Schwyzer Fächtverein, wo Schwyzer und Europameister gstellt und au olympische Medallie heim brocht het. Im American Football spiile d Gladiators beider Basel sit 2010 in dr NLA. Dr RTV 1879 Basel isch sit 2008 wider in dr Swiss Handball League und cha im Hand- und au im Volleyball uf e baar Schwyzer Cupsiig und erfolgrychi Mäischterschafte zruggluege. Dr WSV Basel isch e Wassersportverein, wo 1890 gründet worden isch. Er bestoot us de Sparte Wasserball, Kanu und dr Schwümmschuelabdeilig.
Nit z vrgässe sin die zahlryche Sportler us dr Agglomerazion vo Basel. Zem Byschpiil dr Roger Federer, wo johrelang dr beschti Tennisspiiler uf dr Wält gsi isch, dr Alex Frei, wo Topscorer in dr franzeesische Liga gsi isch, und d Pätty Schnyder, wo au e erfolgriichi Tennisspiilere gsi isch.
Sportereigniss
D Yshockey-Wältmeisterschaft isch 1939, 1953 und 1998 si z Basel abghalte worde, d Durn-Wältmeisterschafte 1950. Im Joor 2002 het s d World Judo Championships gee, im gliiche Joor d Beachvolleyball-Europameisterschaft und 2006 d Curling-Europameisterschaft.