cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eduard Hoffmann-Krayer
«Hoffmann-Krayer» statt nu «Hoffmann» hät er sich gsäit, syt er 1891 d Hedwig Krayer, e Fabrikantetochter, ghüraate hät.
Läben und Wëërch
De jung Hofme, Soo vomene Täggschtylfrabikant, hät a der Uni Basel (bim Otto Behaghel), z Fryburg im Brysgau, z Leipzig und z Berlin gäge d Familietradizioon Spraachwüsseschaft gstudiert. 1890 hät er z i synere Häimetstadt i de Fächer Tüütsch, Französisch und verglychendi Spraachwüsseschaft promowiert; s Theema vo synere Dissertazioon isch s Baseltüütsch gsy («Der mundartliche Vokalismus von Basel-Stadt in seinen Grundzügen dargestellt»). Scho 1891 hät er si a der Uni Züri habilitiert.
Vo 1896 bis 1899 hät er as Redakter am Schwyzerischen Idiotikon gschaffet. Er hät d Stell übernaa, wo wäg em Tood vom Fritz Staub im glyche Jaar frei woorden isch. Am Idiotikon hät me sit em Staub und em Ludwig Tobler d Spraach äng mit de Volchskund verbunde, und das hät de Hoffmann-Krayer prëëgt. D Hoffnig, er blybi «dauernd», wie s im Jaarespricht für 1896 ghäisst, hät si fryli nöd erfült.
1896 hät er di Schwyzerisch Gsellschaft für Volchskund gründet und isch dëren ire Bresidänt und dän au Scheffredakter vo de Zytschrifte «Schweizerisches Archiv für Volkskunde» (ab 1897) und «Schweizer Volkskunde» (ab 1911) woorde. Die Gsellschaft und die Zytschrifte gits bis hüt. Er hät wichtig Uufsätz zur hischtoorische Volchskund gschribe; mit em Uufsatz «Die Volkskunde als Wissenschaft» (1902) isch er internazionaal bikannt woorde.
Mitgwürkt hät er au a de 1917 ggründete «Volkskundliche Biographie» (furtgfüert vom Paul Geiger) und am «Handwörterbuch des deutschen Aberglaubens» (1927–1941), wo syn Schüeler Hanns Bächtold-Stäubli useggëë hät.
Syni volchskundlich Biblioteek isch de Grundstock vom Schwyzerischen Archyv für Volchskund z Basel woorde, und syni Samlige händ em Uusbou vom Schwyzerische Museeum für Volchskund im Basler Völkerkundmuseeum tienet.
Tänke
De Hoffmann-Krayer isch gäge der allgimäin Bigriff von eren anonime «Volchsseel» gsy, und die antiromantisch Haltig hät doozmaal zimli prowoziert. Syni bikantischt Theory isch die vom «vulgus in populo» gsy: Luut em Hoffmann-Krayer hät de Bigriff «Volch» zwee Aatäil: «populus» isch de politisch-nazionaal und «vulgus» de soziaal-zivilisatoorisch Aschpäkt. Er hat gfunde, das sich d Volchskund nöd mit em gsamte politische Läbe söll abgëë, sunder sich uf daas, wo zum «vulgus» ghöört, söll konzäntriere.
Daademit hät er em Hans Naumann widersproche, wo Volchskundler z Bonn und spööter z Berlin gsy isch und mee und mee uf di nazionaalsozialischtisch Syten überegrutscht isch. De Naumann hät e Theory verbräitet, wo devoo uusggangen isch, dass all wäsentlichen Erschynigsforme vom kulturelle Läbe äisder vo der Oberschicht gschaffe und vo der Underschicht nu übernaa wëërded. Für de Hoffmann-Krayer isch d Gsellschaft kompläxer organisiert, und er hät der Yfluss vom Indiwyduum bi de Verbräitig vo Kultuur usegstriche.
Gouézec
Gouézec (bretonisch Gouezeg) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Gouézec lyt 22 km vu Quimper un 45 km vu Brest uf ere Hechi zwische 19 m un 270 m iber Normalnull.
Gschicht
Gouézec isch zum erschte Mol gnännt wore im 11. Jh. as Uuoeduc (12. Jh. Goethuc, 1284 Goezhoc, 1284 Goezoc, 13. Jh. Goedoc, 1330 Guezec, 1368 Goezeuc).
Verwaltig
vu Gouézec isch. Gouézec ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Gouézec ghert zem Bretonisch.
Agatha von Catania
Die Häilegi Agatha oder alemannisch Agete (au Agathe) isch gmäss dr Überliferig vo dr katholische Chile e Jungfrau gsi, wo im 3. Joorhundert i dr sizilianische Stadt Catania gläbt het und öppen um s Joor 251, i dr Zyt vo dr Herrschaft vom römische Kaiser Decius, als Märtireri gstorben isch.
Me fyret ires Adänken am 5. Februar.
d Legände
D Gschicht vom Läbe vo dr Agatha vo Catania chame imene Buech, wo öppe ane 1000 gschribe worden isch und dr Nazionalbiblioteek vo Frankrych ghört, s erschte Mol läse. D Agate sig, wie d Legände verzelt, z Catania als Dochter vo vermögende Eltere uf d Wält cho. Si heig ires Läbe in dere Zyt, wo d Chrischte im römische Rych no starch verfolgt gsi sind, scho in junge Joore mid em Säge vom Bischof vo Catania em Dienscht vom chrischtleche Gott gweit. Wo den dr römisch Stathalter uf Sizilie, dr Prokonsul Quintinian, wärend ere stränge Kampagne gäge d Chrischte se heig welle hüroote zum se vor dr Stroof z schütze, het si das doch abgleent. Dr hooch römisch Funkzionäär heig das nid akzeptiert und se dr Hoofdame Afrodisia ggä, ass die se würd vom chrischtleche Glaube abbringe. Wil das nid glunge sig, heig dr Statthalter d Agate vor s Gricht zitiert und mid ere dischgeriert. Den het er se zum Gfängnis und dr Foltere verurtäilt. Die heig do drin bestande, ass men ere d Brüscht abgschnitte heig. Im Gfängnis sig den gmäss dr Legände dr Häilig Petrus dr Verwundete erschyne und heig se pflägt. So het si d Foltere überläbt, und wo dr Quintinian do dervo ghört heig, sig d Agate derzue verurteilt worde, ass me se uf glüejegi Choole leggi. Do dra isch si am 5. Februar ane 251 gschtorbe.
D Forschig, wo sid langem d Läbensgschicht undersuecht het, isch druf cho, ass d Agatha vo Catania würklech e Person gsi isch, wo als chrischtlechi Märtirere gstorben isch. Wie das dozmol gnau bassiert isch, cha mer aber us dr legändehafte Überliferig nit gnau säge.
d Vereerig vo dr Häilige
Bi de Chrischte isch d Agatha eini vo de bsunders hüüfig vereerte häilige Persone. Ane 470 isch ere z Rom schon e Chile gweit worde. Si chunt sid em früene Middelalter in chirchleche Tegscht vor, und vil Künschtler hend Bilder vo irere Gschicht gmoolet. Mängi Chile isch dr Sant Agatha gweit, i dr Stadt Catania sälber git’s näbem Dom, wo drin no hüt d Relikwie vo dr Heilige sind, no grad sibe anderi Agate-Chilene.
D Agate isch d Schutzpatronin vo dr Stadt Catania, vo Sizilie, vo Malta, vo Spanie, vo dr Republik San Marino, vo vil andere europäische Stedt, vo dr öschtrychische Gmeind St. Agatha bi Linz, den überhaupt vo alne chrischtleche Märtyrer, vo chranke Fraue, vo Guldschmid, Gloggegüüsser und Beck, und si wird als Hälferin gäge Füür und vil Naturkatastroofe agruefe. Bsunders isch si drum au die Häilegi vo dr Füürweer.
D Vereerig vo dr heilige Agate kännt me-n au öppe bi dr uralte Chile vo Agathazäll bi Burgbeärg, z Friibeg in dr Chile vom Stadtteil Hochdorf, z Hoaschdedda, wo en Stadttäil isch vo Mäßschdedda, z Mìnkhüse un z Mìchelbàch im Elsass, z Möischter i dr Agatha-Pfarrei z Nüderef, z Bueri, i dr Sankt-Agate-Kapälle z Schwyz, z Dietike, z Fislisbach, z Äredinge, z Zeinige, im Chlooschter Wettige-Mehrerau bi Bregenz, i dr alte Agatha-Kapälle vo de Bärglüüt am Krischtbärg im Silberdaal vom Mantafuu, z Rotzige, z Alteschried, i dr Agatekapälle bi Disentis am alte Wäg zum Lukmanierpass und z Scharans im Domleschg.
s Agetebroot
Als heilsam het s Agetebroot ggulte, aso Broot, wo mer am Voroobig oder am Agetedaag pache het und i de Chile het lo sägne. Ghulffe het das gäge Füür, gäge Veezauber, zum Verloores wider finde, gägen ali mügleche Chrankete vo Mäntsch und Tier (under anderem gäge Heiwee) und dass s Vee folgsamer sig.
Prähistorische Pfahlbauten um die Alpen
Fundstelle in dr Schwiz
Vo de dransnazionale serielle Stett befinden sich 56 in dr Schwiz, verdäilt uf 15 Kantöön, und därt het s öiropawite „Pfaalbaufieber“ aagfange. Im Früelig 1855 het dr Alterdumsforscher Ferdinand Keller im Raame vo Arbäite zum Nöiland am Zürichsee z gwünne, d Räst vo dr Fundstell Mäile-Roorehab entdeckt. Noch em Keller sige d Hütte worschinlig vo keltische Familiegrubbe in dr früeste Vorzit bewoont worde, und die häige vom Fischfang und vo dr Jagd gläbt, häige woorschinlig aber au e bitz Fäldbau betriibe. D Hütte häige si nit uf em drochenige Bode baut, sondern an sichte Uferstelle uf Pfööl. Wichdigi Fundstelle vom Kulturerb lige am Züürisee, und die mäiste von ene ghööre zur Horgener Kultur. Uf dr ganze Wält äimoolig si die prehistorischen Brugge am obere Züürisee zwüsche Rapperswil und Hurde, mit de Fundstett Rapperswil-Jona-Technikum, Seegubel, Freiebach-Hurde-Seefäld und Freiebach-Hurde-Rosshorn und d Siedlig Wetuke-Robehuuse am Pfäffikersee, wo dr Jakob Messikommer am Ändi vom 19. Joorhundert entdeckt het.
Äinzelni Fundstelle
Fundstelle wo d UNESCO as Wältkulturerb anerkennt:
Chienbäse
As Chienbäse bezäichnet mä ä Fasnachtsveraastaltig z Liestal, im Hauptort vom Schwizer Kanton Basel-Landschaft. Er findet jedes Joor am Sunndigoobe noch em Aschermittwuch statt. Drbii wärde Fööreschitli zu «Bääse» zämmebunde, aazündet und dur d Altstadt vo Liestel dräit. Ä son ä Bääse isch zwüsche 20 und 100 Kilo schwer. Dr Höhepunkt vom Umzug si d Füürwääge, öbbe zwanzig Wääge us Iise, wo uf jeedem meereri Ster Holz aazündet wärde. Das brennt bsundrigs hooch, grad wenn d Wääge under em Liestler Ooberdoor duure si.
Dr Aalass ziet Zääduusigi vo Zueschauer us dr ganze Schwiz und em Usland um Baasel aa. Dass z Liestel scho vor mee as 200 Joor am Funkesunndig Hööchifüür uf dä Bärg Burg und Wissi Flue aazündet worde si, stoot in alte Chronike us sällere Zit. Sit 1902 häi im Zämmehang mit dr Fasnacht Fackleumzüg dur Liestel stattgfunde. Mit em Chienbäse-Umzug sälber het aber erst dr Liestler Beck Eugen Stutz noch em Erste Wältchrieg aagfange. Zerst het er nume e chliine Umzug mit Schüeler organisiert, won er denn 1924 us em Usland wider häichoo isch, isch dr Umzuug grösser worde.
Z Dütschland isch dr Chienbäse as Füürwaagenumzug bekannt. Hüte het sich dr Bruuch ooni d Füürwääge under em Naame «Füürbäse» au z Sirnach im Kanton Thurgau iibürgeret.
Sicherhäit
Für d Veraastaltig gälte strängi Sicherhäitsreegle. Si stoot under em Kommando vom Füürweerkommandant vo dr Stützpunktfüürweer Liestel, wo vo de Füürweere us dr Umgääbig understützt wird. Zueschauer wärde bittet, ass si alti Chläider sölle aazie, wo nit liicht aazündbar si. Wäge dr groosse Hitz müesse sich d Zueschauer vilmol bücke, bsundrigs, wenn d Wääge e churze Halt mache. Wil s Publikum eso grooss isch und d Stroosse in dr Liestler Altstadt seer äng si, cha mä kuum hinderzi laufe.
D Rute
D Rute foot in dr Burgstrooss aa und goot über d Roothuusstrooss, d Räbgass, d Gärbergass bis zum undere Gestadeckblatz bi dr Rosenmund Chrüzig. No bevor dr äigentlig Füürumzug afoot, git s am Vierdel ab Sibni e Ladärnezug. Fasnachtsclique drääge kunstvoll gmachdi Ladäärne mit sich, wie mä sä au an dr Basler Fasnacht cha gsee.
Römerstein (Gemeinde)
Remerschdõẽ (dt. Römerstein) ischt a Gmoed em Landkreis Reitlenga en Bade-Wirttaberg.
Geografi
D Gmoed leit rond 22 Kilometer eschtlich vo Reidlenge uf dr Hochfleche vo dr Schwäbische Alb uf re Heche vo.
D Gmarkong setzt sich zemme ous 57,8 % Landwirtschaftsfleche, 31 % Wald, 10,5 % Sidlongsfleche ond 0,8 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zo Remerschdõẽ gheret d Ortsdoel Behrenga (Böhringen), Dõnnschdedda (Donnstetten) ond Zõẽnenga (Zainingen).
Gschicht
Remerschdõẽ ischt entstande am 1. Jenner 1975 durch dr Zammeschluss vo dr Gmoede Böhringen (mit Strohweiler ond Aglishardt), Donnstetten ond Zainingen.
Verwaltong
Remerschdõẽ hot mit dr Stadt Aurich ond dr Gmoede Grabaschdedda ond Hilba a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Schuldes ischt dr Matthias Winter.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Neustrien
Neustrie oder Neustria isch in dr Zit vo 511 bis 737 dr nordwestlig Deil vom fränkische Riich zwüsche dr Loire und dr Schelde gsi. Dä Riichsdeil isch immer vo de Merowinger beherrscht worde.
Neustrie het in dr Zit vo siim Bestoh hüfig Chrieg gege si östlige Nochber Austrasie gfüehrt. Es het au Periode ge, wo s Frankeriich vereinigt gsi isch und beidi Riichsdeil in Personalunion vo eim König gregiert worde si.
Vorarlbergisches Wörterbuch
Im Vorarlbergische Wèèrderbuech isch dr Dialäktwoordschaz vù Vorarlberg ùn Liechteschtaan gsamled ùn bschriibe.
Voorgschiichd
Dr Vorarlberger Hischtoriker ùn Numismatiker Josef Ritter von Bergmann (1796–1872) hed scho in dr Midi vùm 19. Jh. aagfange, dr Dialäktwortschatz vù Vorarlberg z samle, waarschyyns aagregd dùr s Dydsch Wèèrdeerbuech vù dr Brieder Grimm. Die Samlig isch nid systematisch gsii ùn d Aagoobe sin zem Dail nid gnau gsii ùn hän vyyl Lùge ghaa. Noch syym Dood sin die Samlige, insgsamd iber 6700 Zeedel, im Bundesgymnasium z Feälkirch ùfbhalde woore.
Wù ane 1911 s Bairisch-Eeschdryychisch Dialäktwèèrderbuech grinded wooren isch, hed dr Joseph Huber 1912 e Ùfsaz verefendligd, wùn er Vorabeiten zu einem Vorarlberger Idiotikon din voorgschdeld hed. Us dääne Idee isch aber nyd woore, s sin zwar ainzelni Froogebeege zuen ere Samlig drùgd woore, aber d Samlig isch bal wider yygschdeld woore ùn dr Huber hed nie ebis verefendligd.
Ane 1927 hed dr Leo Jutz vù dr Eeschdryychische Wiseschafdsakademyy z Wien dr Ùfrdraag griegd, dr Wordschatz vù Vorarlberg ùn Liechteschtei z samle. Är hed scho in dr Joore vorhär Ùndersuechige zue dr Vorarlberger Dialäkt gmachd ghaa, ane 1922 hed er e Moonografyy iber ''Vadans. Eine Heimatkunde aus dem Tale Montafon ùn 1925 e gramadischi Darschdelig iber Die Mundart von Südvorarlberg und Liechtenstein'' uusebrochd.
Samlig
Am Aafang vù dr 30er Joor hed dr Jutz aagfange, d Vorarlberger ùn Liechtesteiner Dialäkt syschtematisch z samle. Dooderzue hed er e Schdam vù Midarbaider ùn Informante ùfböue. In dr Haubdsach sin s Lèèrer gsii, wù iber vyyl Joor Byydreeg yygschigd hän. Dr Jutz hed iber d Bezirkschuelbhèèrde Voordreeg ghalde, wùn er dr Lèèrer erglèèrd hed, was sol gsamled wääre ùn wie. Die Samlige sin syschtematisch ergänzd wore dùr Froogebeege. Nääbe däne Lèèrer hän au Bfaarer, Schdudände, Beamdi, Chauflyd, Handwärcher ùn Buure Byydreeg yygschigd. Wel s Madrial, wù dùr die Informante zämechùù isch, Lùge ghaa hed ùn nid glyychmääsig verdaild gsii isch iber s ganz Bied, hed dr Jutz im Sùmer als Kundfaarde dùr Vorarlberg ùn Liechtestei gmacht, wùn er vor Ord no Lyd gfrogd hed.
In Vorarlberger Zydige hed dr Jutz Ùmfrooge gmachd zue ainzelne Uusdrig.
Zue däne Samlige sin au no Matura-Aarbede chùù, wù vù Mittelschueldiräktore yygschigd wore sin, anderi chlaineri Samlige, wù friejer gmachd wore sin, Dialäktdichter, volchschùndligi Schrifde ùn anderi Publikatione.
Insgsamd hed dr Jutz bi dr Samlig e Madrialgrùndlag vù iber 200000 Zeedel zämedraid.
Madrial
Ùfgnùù in s Vorarlbergische Wèèrderbuech sin vor alem Wèèrder, wù in dr Standardschbrooch nid voorcheme, dodermid isch s wie di maischde andre Dialäktwèèrderbiecher e Idiotikon.
Fach- ùn Sonderschbrooche sin ùfgnùù, wän dr Woordschaz aigeschdändig isch. Dr Jutz hed doderdzue vyyl Befroogige gmachd bi Handwäärcher. Dr Imkerwoordschaz isch aber dùr di nèiere Imkerverain eender iiberregional. Dr Räbböu hed s z Vorarlberg nùme no an weenige Oord gee.
Voornäme sin in s Wèèrderbuech ùfgnùù, aber kaini Familienäme, ùn wel s kaini Vooraarbede gee hed, au kaini Fluurnäme.
Dr historisch Woordschaz isch in Uuswaal ùfgnùù, z. B. us Chronike, Uurkùnde ùn us dr Diichdige vùm Hugo von Montfort.
Publikation
Dr Schdichwoordaasaz isch wie im Baadische Wèèrderbuech hoochdydsch, nùme wän s e Woord nid in dr Standardschbrooch gid, derno wird in ere Aard mittelhochdytsche Foorm aagsezd. Au bi bschdimde Ändsilbe wie nhd. -ern, -eln wird wie im Schweebische Wèèrderbuech e Foorm bruuchd, wù em Dialäkt aagnèèchered isch: -ren, -len (z. B. finded mer s Woord muure ùnder „mauren“).
Wie in dr andre ooberdyschde Dialäktwèèrderbiecher sin B ùn P, D ùn T bzw. F ùn V zämegfasd.
D Publikation vùm Vorarlbergische Wèèrderbuech hed ane 1955 aagfange.
Dr Leo Jutz isch am 6. Dezämber 1962 z Graz gschdoorbe. Syy Wèèrderbuech hed er nimi chene abschliese, aber är hed s ganz Madriaal verschafd ghaa ùn e fèèrdig Manuskript hinderloo. Di 18. Liiferig hed er no chene an d Drùgerei schige. Di ledschde Liiferige (Lif. 19–21) sin derno vùm Eugen Gabriel ùn vùm Eberhard Kranzmayer dùùregsää un verefedligd woore. Ane 1965 isch s Vorarlbergisch Wèèrderbuech mid em zwede Band abgschlose woore.
E Ergänzigsband, wù scho ane 1964 dr Arthur Schwarz dr Ùfdraag derfir iiberchùù hed, isch nie publiziert woore.
Austrasien
Austrasie oder au Austrie (vo de latiinische Näme: Austrasia oder Auster) het dr östlig Deil vom Frankereich gheisse im Gegesatz zum Westriich Neustrie. S chann d Wiegi vo de Karolinger gnennt wärde.
Gschicht
Austrasie, aso s Land im Oste, isch sit em Dod vom Chlodwig I. im Johr 511 bis zum Pippin em Jüngere meistens e sälbständigs fränkischs Deilkönigriich mit dr Hauptstadt Metz gsi. S Gebiet het die fränkische Gebiet um e Rhii, Maas und Mosel umfasst und näbe Metz d Ort Reims, Köln und Trier, drzue d Gebiet vo de besiigte germanische Stämm: under em erste Deilkönig Theuderich z erst nume Alemannie, spöter au Thüringe und Bayre.
Noch ere Riichseinigung under de Karolinger im 8. Johrhundert si d Näme Austrasie und Neustrie us dr Gschicht verschwunde. Mit de neue Riichsdeilige under de Nochkomme vom Karl em Grosse si im 9. Johrhundert die neue Deilriich Ostfrankeriich und Westfrankeriich entstande.
Sonnenbühl
Sõnnabihl (dt. Sonnenbühl) ischt a Gmoe em Landkreis Reitlenga en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 50,8 % Landwirtschaftsfleche, 37,4 % Wald, 11,1 % Sidlongsfleche ond 0,7 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zue Sõnnabihl gheret d Ortsdoel Ärpfenga (Erpfingen), Gẽgenga (Genkingen), Õndenga (Undingen) ond Willmãdenga (Willmandingen).
Gschicht
Sõnnabihl ischt entstande am 1. Jenner 1975 durch dr Zammeschluss vo dr Gmoede Erpfingen, Genkingen, Undingen ond Willmandingen.
Verwaltong
Sõnnabihl ghert zue koenem Verwaltongsverband.
Dr Schuldes ischt dr Uwe Morgenstern.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Stockmihli Musikanten
D Stockmihli Musikanda (zeitweis hend-se sich au Original Schwarzwälder Stockmihli Musikanten ghoißa) send friher amôl a bekannda siddeitscha Volksmusik-Grubbe vo Briilinge em Schwarzwald-Baar-Kreis gwäa. Ihr Repertoire hôt sich hauptsächlich aus Volksmusik em Stil vo de Schlager zammagsetzt, zom Doil gsonga ond zom Doil au instrumental. Dui Grubbe ischt oft en volkstimliche Fernseh-Sendonga ufftredda, zom Beischbiil bei Sidwescht 3 en dr Reihe Drei in einem Boot ond beim Saarländischa Rundfunk en dr Show-Reihe Im Krug zum grünen Kranze, wo vom Ehepaar Ruth Mönch ond Willy Seiler moderiirt wôrra ischt. Deet send-se sogar d Haus-Kabell gwäa. Au a Turnee durch Japan, Kanada, Finnland, Griichaland ond Australia hend dia Musikanda gmacht. Am 4. September 2004 hend-se ihr ledschds Konzert gäa, kurz bevor-se ihr 50-jährigs Jubileom hedded feira kenna.
Quell
[http://www.google.de/imgres?imgurl=http://www.suedkurier.de/storage/pic/cms2skol/lokales/news/schwarzwald/donaueschingen/region/651009_1_dox_tour_stockmihli1_GFF14FFVG.1.jpg%3Fversion%3D1109390058&imgrefurl=http://www.suedkurier.de/region/schwarzwald-baar-heuberg/donaueschingen/Karriere-Ende-ohne-Tusch;art372512,1427558&h=160&w=301&sz=11&tbnid=e9SeDCqSY_6ttM:&tbnh=90&tbnw=169&zoom=1&usg=__QKHJXhn_aXTqZfSj6_X2OrpQfRc=&docid=iqFdSe6BKN8QtM&sa=X&ei=7syVUpDMJYOWyQPmwYG4Bg&ved=0CFsQ9QEwCQ&dur=3207 Artikl vo dr Dorothea Schwarz en dr Tageszeidong Südkurier vom 26. Februar 2005]
Gossau SG
Goosse (amtlech Gossau) isch e Gmeind im Kanton Sanggale i dr Schwiiz.
Geografii
Goosse isch iibettet zwüsched Alpstei und Bodesee und vu de Tore vu dr Kantonshauptstadt gläge.
D Gmeind umfasst d Kwartier Mettendorf, Niederdorf, Oberdorf, Watt und d Wiiler Albertschwil, Enggetschwil, Geretschwil, Hochschoren, Hueb, Matten, Neuchlen, Rain, Rüeggetschwil, Rüti, Wilen, Zinggenhueb, Erlen, Herzenwil, Stöcklen und s Dorf Arnegg samt de Wiiler Hölzli, Landegg, Neuegg. Oberarnegg ghört zur Gmeind Andwil.
D Nachbergmeinde sind Gaiserwald im Oschte, Waldcherch und Andwil im Norde, Niderbüüre, Oberbüüre und Flowil im Weschte und Herisau im Süde.
Gschicht
Goosse isch zum erschte Mol im Jahr 824 als Cozesaua gnännt wore.
Vercheer
Goosse liit im Schnittpunkt vu de Verbindigsachse Sanggale–Züri und Süddütschland–Thurgau–Appezällerland.
D Gmeind liit a dr SBB-Hauptlinie Gämf–Bärn–Züri–Sanggale.
Sport
D FC Goosse isch d Tschutiverei vo de Stadt Goosse.
Ried fan de Fryske Beweging
Dr Ried fan de Fryske Beweging (RfdFB – Rot vu dr Friisische Bewegig) isch e Organistation vu Lyt, wu di Friisisch Sproch un d Kultur vu Friisland (Provinz Fryslân in dr Nidelande) wän unterstitze. Dr Rot isch e uuabhängigi Stiftig, wu uf Mitarbet vu Frejwillige berueit. Zur Zyt ghere iber 500 Lyt un Organisatione zue dr Mitglider.
Gschicht
Dr Ried fan de Fryske Beweging isch anne 1945 grindet wore as Dachorganisation fir verschideni chleineri friisischi Organisatione. D Idee doderby isch gsi, ass es ei Aaspächpartner het solle gee fir d Regierig, fir Politiker un fir friisischi Ischtitutione, wu noch em zwete Wältchrieg ufchuu sin (z. B. It Selskip foar Fryske Tael en Skriftekennisse, It Kristlik Frysk Selskip, it Roomsk Frysk Boun oder It Frysk Boun om Utens).Ei wichtigi Punkt isch d Verankerig vun eme gsetzlige Schutz vu dr Friisische Sproch im niderländische Rächt gsi. Bis dodemol het di niderländisch Regierig wenig due zum Schutz vum Friisisch. D Lyt, wu wän mitmache, chenne Mitglid vu dr Dachorganisation wäre oder aber au vu eire vu dr Mitglidsorganisatione. Dr Stiftigsvorstand bstoht us Verdrätter vu dr Mitglidsorganisationen un Lyt, wu vu dr Stiftigsmitglider gwehlt wäre. No 2005 sin d Midglidszahle seli aagstige.
Mitglider
Die Organisatione sin Mitglider vum Ried fan de Fryske Beweging:
Aktivitete
Dr Schwärpunkt vu Rot isch in dr erschte Johrzehnte d Entwicklig vu formälle Rächt fir di Friisisch Sporch gsi. Erfolg in dr letschte 50 Johr sin gsi:
Nejeri Entwicklige
In dr 1990er Johr het dr Rot aagfange, di Friisisch Sproch au uf ere ender informälle Ebeni z unterstitze un z ferdere. E Deil vu däne Projäkt sin:
Friejeri Projäkt
Gegewart
Im Rot git s verschideni Komittee mit unterschildige Ufgabe:
A Night at the Opera
A Night at the Opera isch s vierte Studioalbum vo dr britische Rockgruppe Queen und isch 1975 erschiine. Dr Titel stammt vom Film mit däm Naame vo de Marx Brothers us em Joor 1935.
S Album mit dr Hit-Single Bohemian Rhapsody isch 50 Wuche lang in de britische Hitparade bliibe und het s dört uf e erst Blatz gschafft. Es isch au in de Veräinigte Staate e groosse kommerzielle Erfolg gsi und drei Mol mit Platin uszäichnet worde. Vili Lüt halte s für äins vo de beste vo dr Band.
Titelliste
Seite 1: Seite 2:
FC Vaduz
Dä FC Vaduz (au FC Vadoz gnannt) isch dä Fuesballverein vo da Liechtestahner Hauptstadt Vaduz. Dä Verein het 630 Mitglieder, syni Vereinsfarbe sind Rot und Wiis. Er spylt i dä Saison 2014/15 i dä Schwyzer Raiffeisen Super League. Dä Verein isch im Dezember 1931 gründet worde, nachdem dä Vaduzer Gmeindrat d'Erichtig vomene Fuesballplatz bewilligt het. Dä FC Vaduz het sich zersch em Voralberger Fuesballverband ahgschlosse, isch denn aber bereits ais Jahr druf in Schweizer Fussball- und Athletik-Verband, em hütige Schweizerischer Fussballverband (SFV) gwechslet.
Erfolg
Dä gröschti Erfolg vom FC Vaduz isch 1996 gsi, döt no i de 1. Liga vom SFV (dritthöchsschti Liga), wos gege de lettisch Gegner FC Universitate Riga (1:1, 4:2) im Europakol vo dä Pokalsieger gwunne hend. Sy sind abr drufabe am lukrative Gegner FC Paris St. Germain (0:4, 0:3) gschyter.
Dä gröschti Erfolg i de Liga het de FC Vaduz 2001 mit em erschmaligen Ufstieg ind Nationalliga B chöne fyre. 2004 hend sy gege Neuchâtel Xamax s'Ufstiegsspiel (Barrage) in die höchscht Schwyzer Liga, d' Super League verlore.
Au im Jahr 2005 hend sy gege de FC Schaffhausen de Ufstieg in d' Super League dur e 0:1-Heimniderlag im Rückschpil (Hinspiel 1:1) verpasst. Für d'Saison 2005/06 isch de Mats Gren als Trainer verpflichtet worde. I de erschte Rundi vo de UEFA-Cup-Qualifikation het de FC Vaduz de moldawisch Gegner FC Dacia Chisinau besiegt. I de zweite Rundi sind sy uf de Istanbuler Verein Beşiktaş Istanbul troffe, gege de sy denn usgschide sind.
Dä Liechtestahner Fuesball-Pokal het de Verein bereits 42mal gunne, vo 1998 bis 2011 vierzeh Mal in Folg un zletzt 2013 un 2014, wodur er fascht schtändig im UEFA-Pokal vertrete isch. 2006 het de FC Vaduz im Cupfinal gege de FC Balzers de Sieg ersch nach de Verlängerig erreiche chöne (4:2; 2:2 nach regulärer Spielzeit). Im Jahr 2007 het de FC Vaduz de Cupfinal gege de FC Ruggell mit 8 zu 0 gwünne chöne.
Schpiler Kader 2019/20
Stand: 28. Februar 2020
Dehlingen (Unterelsass)
Dählinge (frz. Dehlingen, dt. Dehlingen) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Dählinge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 737.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Dählinge ìsch. Dählinge ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr lothringisch Dialekt vun Dählinge ghert zem Rhinfrankisch.
Karl Martell
Dr Name Martell bedütet übersetzt „Hammer“. In dütschsprochige Publikatione findet sich dorum au d Bezeichnig „Karl, der Hammer“. In dr Schedelsche Wältchronik chunnt er as Carolus Marcellus vor; die Bezeichnig wird im Zsämmehang mit em Karl Martell hüte nüme bruucht.
D Verdeidigung vom Frankeriich gege d Sarazene
Draditionell wird si Siig über d Sarazene bi Tours und Poitiers im Johr 732, won er d Expansion vom Islam in Europa drmit aghalte haig, as si wichdigsti Dat agluegt. Er isch aber nit nume e grosse General gsi und Strateg gsi, wo die schweri Kavallerii iigfüehrt het, wo d Chriegsfüehrig stark beiiflusst het, er het au die zivili mittelalterligi Gsellschaft mit em feudale Herrschaftssystem, wo sich under ihm het afo entwiggle, für Johrhunderti prägt.
D Vergrösserig vom Frankeriich im alemannische Ruum
Dr Pirmin het sich ins Elsass zrugzoge gha, won er vo de herzögliche Etichone, wo Ahänger vo de Pippinide gsi si, ufgnoh worden isch. Wo dr Herzog Liutfrid 740 gstorben isch, het dr Karl Martell si Herzogdum übernoh. Er het s in zwei Bistümer ufdeilt, s Bistum Basel im Süde, wo d Abtei Murbach und dr östlig Jura drzue ghört hai, und Strossburg im Norde. Dr Bischof Hedo vo Strossburg isch e Schüeler vom Pirmin gsi und het Mönch as Missionar in siim Bistum iigsetzt. Dr Pirmin het sich im Chloster Hornbach, wo vom Widone Graf Warnharius gründet worden isch, niiderglo und het in dr ganze Region bis noch Wisseburg Iifluss gha.
Schmotziger Donnerstag
Mit èm Schmotzigè Dunschtig (au Faißè Dunschtig, Dritte Faißè, Gombiger Doschdig, Glombiger Doschdig, Unsinniger Donnerstag u. ä.) fangt i dè schwôbisch-alemannischè Fasnet diè eigèntlichi Fasnetszit aa. Er keit uff dè Dunschtig vor èm Aschermittwoch un isch dõmit dè letschte Dunschtig i dè Fasnetszit. In è Huufè Fasnethochburgè wörred Umzüüg voaaschtaltet un Strõßèfastnachtè gfièrèt, wo d Schuèlchind „befreit“ sowiè d Amtsgschäft un dè Rǒthuusschlüssel vom Bürgermeischter bis zum Fasnetzyschtig sǜmbolisch a d Narrè übbergää wörd. A villnè Ort wörred Fasnetschüechli (mit Hefe Bachènes) gässè, wo in Fètt odder Schmalz bachè sin. Im Rhyland sin selli unter m Nammè Mutzè, a anderè Ortè au als Quarkbällèli bekannt.
Im Schmotzigè duèt dè Ruèßige Fritig folgè.
Hischtörle
Schmotzig chunnt vom alemannische Uusdrugg Schmotz für Schmalz odder Fètt, dõmit isch öppis schmotzig, wenn s fettig, schmalzig odder in Fètt odder Schmalz bachè isch, In aaltè Bruuch, dass am Dunschtig gmetzget un bachè wörd, sin ebbèfalls beidi Wortbedütungè enthaaltè. Dè Dunschtig vor èm Aschermittwoch sich somit diè letschte Metzgerdaag vor dè Faschtèzit un dõmit diè letscht Glegèheit, nòmòl Fleisch z èssè. Sell wörd entschprechend mit Schlèmmè gfièrèt, well s jò wènnig Sinn gmacht hèt, Fleisch z uffzhebbè, wenn vom Aschermittwoch bis Oschtèrè die 40 fleischlosè Dääg uff èm Kalènder gschtandè sin.
In villnè Ort isch dè Schmotzigè Dunschtig früèner mit Völlerei un luschtigem Mummèschanz gfièrèt worrè. Sit m Èndi vom 19. bzw. Aafang vom 20. Johrhundert wörred a sellèm Daag au Hemdglunker-Umzüüg voaaschtaltet. Im hochè un uusgehendè Mittelaalter bis i d Neuzit isch Fasnacht diè letscht Möglichkeit gsi, vor dè öschterlichè Faschtèzit nòmòls Fleisch z èssè.
Dè kirchliche Zǜklus resp. d Uusrichtung vo dè Lütt im Hoch- un Spòtmittelaalter a dè kirchlichè Liturgy hèt im Dunschtig vor dè Faschtèzit dè Nammè als fèttè, schmotzigè Dunschtig ybrocht. Dè Dunschtig hèt i dè liturgischè Ydeilig vo dè Wochè, d. h. i dè vo dè katholischè Kirchè aagordnetè Richtlinniè un Gebet in Form vo Psalmè, als dè allgemeine Daag vom Metzgè un Bachè goltè. Am Mittwoch hèt mò Faschtè muèsè; am Fritig isch dè Gedenkdaag a Chrischti gsi – Jesus isch an èm Fritig (Karfritig) gschtorbè – un asè wörd no hüt desèll Daag als Faschtèdaag mit Fischgricht in Vobindig brocht. Au dè Samschtig hèt als Metzgètè-Daag nüt taugt, sini Vogangèheit jüdischè Firtig (Sabbat) hèn no witi Schattè bis is Mittelaalter gworfè. Sellè Schattè hèt besait, dass dè Sunntig nit öppè am Morgè aagfangè hèt, sondern schu am Voròbed. Dõher fangt dè Sunntig schu am Samschtig am schpòtè Nòchmitdaag aa, a villnè Ortè lüttet d Kirchèglockè am Samschtigmitdaag um Füfi, um dè Aafang vom Sunntig z vokündè. An èm halbè Tag isch es abber nimmi möglich gsi, diè umfangrychè Arbètsgäng bim Metzgè hèrrè z bringè.
Dè heilige Sunntig isch als Arbètsdaag lutt dè Biblè nit in Frõg chò. Dè Mèntig un Zyschtig – vo dè Liturgy hèr grundsätzlich erlaubt – hèt mò a dè Fasnet als Daag fürs Metzgètè nit bruuchè chönnè, well es kein Sinn ghaa hèt, z metzgè: Dè Aschermittwoch isch nõch gsi, ab sellèm Zitpunkt hèt mò kei Fleisch mee konsumyrè dürfè. S vorrige Fleisch wär schlècht worrè. Dõhèr isch es braktischer gsi, dè Dunschtig als Metzger- und Bachdaag z nää. D Lütt hèn deshalb sellèn Daag, a dèm nòmòl alli essbare Vycher gmetzgèt worrè sin, dè „fette, schmotzige Dunschtig“ benamst.
Sell erklärt au, wõrum hüt no in strèng traditionèllè Fasnethochburgè wiè Villingè odder Rottwyl nu am Schmotzigè Dunschtig, Fasnetsmentig un -zyschtig maskyrti Narrè zu sää sin un Umzüüg stattfindet: Diè kirchliche Liturgy vom Mittelaalter hèt söttigi Spektakel nu a sellènè Dääg zuèglõ. In spôterer Zit sin am Schmotzigè Dunschtig in voschidnè Ortè vo dè Zumpft vp dè Metzger èn Metzgerdanz öffentlich uffgfüürt worrè, dè a sellèn aaltè Metzgètèdaag erinnerè hèt söllè.
Schwôbisch-alemannischi Fasnet
Dè Begriff Schmotzigè Dunschtig wörd i dè Schwôbisch-alemannischè Fasnet fascht uusschlièßlich bruucht. Je nõch Region un Dialèkt wörd au d Sprèchwys Schmotzigè Dunnschdig, Schmutzigè Dunschtig, Schmotzigè Donnerstag, Schmotzigè Dorschdich, Gompigè Donnerstag un ähnlich vowendet. Gumpig hèt sini Wurzlè im Schwôbischè gumpè, wa „luschtigi Sprüch machè“ odder uff Hochdütsch „hüpfen“ bedütet. Bsunders am Hochrhy zwǜtschgè Lerrach un Albrugg wörd er als Feißè Dunnschtig bezeichnèt. Feiß bedütet fètt odder beleibt, asè sait mò z. B. wenn d Sau feiß isch, nò wörd si gmetzgèt. Dè feiße Dunschtig bezièt sich also ebbèso uff d Metzger-Tradition vo sellèm Daag. Dõmit mò d Völlerei vor dè Faschtèzit no è bitzele mee gnièßè cha, wörrèd i sellèrè Region bis hüt diè drei letschtè Dunschtig i dè Fasnetzit gfièrèt, also dè èrschte, zweite un dritte Feißè. Mit Dritte Feißè isch dè glyche Daag gmeint wiè Schmotzigè Dunschtig.
Z Konschtanz wörred am Schmotzigè Dunschtig ab èm Sechsi d Lütt i dè Stadtdeil durch lutes Drummlè un Fanfarèzüüg gweckt. D Schüèler wörred uss irè Schuèlè befreit, im Rõthuus d „Macht“, a d Narrè übbergää. Denõch fangt d Strõßèfasnet aa un am Òbèd git s èn Hemdglonkerumzug durch d Altschtadt. .
In glycher Art un Wys wörd dè Schmotzigè in ganz Südbaddè zelebryrt. S git chlyneri Variationè bim Weckè, wa d Uurzit un dè broduzyrte Lärm aagòt sowiè bi dè Machtübbergaab, wo dè Bürgermeischter sǜmbolisch dè Schlüssel a dè Narrèvater übbergit odder dè Bürgermeischter als Zeichè vo dè Entmachtung nõch dè Schlüsselübbergaab z. B. z Stüèlingè im Saugatter abgfüürt wörd.
Schwizer Fasnacht
D Fasnacht i dè katholischè Ort vo dè Schwiz fangt mit èm "Schmotzigè Donnschtig" aa. Nebbè dè bekanntè Luzerner Fasnacht findet in allnè Ortschaftè eigeni Voaaschtaltigè statt, welli sich lokal stark unterscheidè düèn. Sell drifft vo allem uff diè evangelischè Ortschaftè zuè, z. B. dè Bàsler Morgèschtraich, wo am Mèntigmorgè un d Fasnacht è Woch nõch dè "katholischè" Fasnet stattfindèt.
Bayrisch-schwôbischi Fastnacht
In Deilè vo Bayrisch-Schwòbè wörd dè Schmotzigè „Glumpader Duuschde“ benamst. S Wort glumpig isch vo Lumpe abgleitet.
Tirol un Südtyrol
Z Bayern, z Tyrol un Südtyrol wörd dè Daag meischtens als „Unsinnigè Dunschtig“ bezeichnèt. Z Bayern hèt sellè Dag au dè Nammè „Lumpigè Dunschtig“.
Exkurs: Wyberfastnacht im Rhyland
Z Aachè heißt desèll Daag Fettdonnerstag (vgl. obbè d Erlüterungè zuè Schmotz), in dè anderè rheinischè Karnevalsgebièt wörd er meischtens als „Aaltwyber“ odder „Wyberfasnacht“ bezeichnèt. Dè Daag markyrt dört dè Übbergang vom Sitzungs- zum Strõßèkarneval. Gèrn wörrèd a sellèm Daag alli Krawattèdrääger sǜmbolisch entmannt, i dèm d Wyber d Krawattè abschnydèt.
Bättwil
Bättwyl (amtlich Bättwil) isch e Iiwohnergmein im Bezirk Dorneck im Kanton Soledurn, Schwiiz.
Geografi
Bättwyl liit in dr Exklave Laimedal an dr Grenze zue Frankriich. D Gmeindsflächi umfasst 63,3 % langwirtschaftlichi Flächi, 17,2 % Wald und 19,5 % Sidligsflächi.
Nochbergmeine si Hofstette-Flieh und Witterschwyl im Kanton Soledurn, Biel-Bänke im Kanton Basel-Landschaft und Layme im Elsass.
Gschicht
Bättwyl isch zum erschte Mol gnennt worde im Johr 1244/45 als Betwilre.
Bevölkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 16,1 % gläge.
Religion
30,4 % vo dr Iiwooner si im Johr 2000 evangelisch-reformiert gsii, 41,7 % römisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrootswaale 2015 hät s das Ergebnis gää: BDP 3,2 %, CVP 16,5 %, EVP 2,1 %, FDP 17,9 %. GLP 3,6 %, GP 6,3 %, SP 17,9 %, SVP 30,0 %, Suschtigi 2,6 %.
Gmeindspresidänt isch dr François Sandoz vo dr FDP (Stand 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Johr 2011 bi 2,8 % gläge.
Sproch und Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hei vo dr 976 Iiwohner 89,9 % Dütsch als Hauptsproch aagää, 2,2 % Französisch, 2,4 % Italienisch und 5,5 % angeri Sproche.
Dr hochalemannisch Dialäkt vo Bättwyl ghört zue dr Schwarzbuebeländer Dialäkt, wo zuem Nordweschtschwyzerdütsch ghöre.
Kabinett Goppel I
S Kabinett Goppel I isch vum 11. Dezämber 1962 bis zum 5. Dezämber 1966 d Staatsregierig vum Freistaat Bayern gsii. Bi dr Wahl zum fimfte Bayerische Landdag am 25. Novämber 1962 het d CSU zum erschte Mol syt 1946 wider s absolut Mee vu 108 vu dr insgsamt 204 Sitz im Landdag kriegt. Dr Alfons Goppel hätt dodermit en ellainigi CSU-Regierig chenne bilde, het si aber fir e Koalizion mit dr Bayernbartei entschide. S ainzig Regierigsmitglid vu dr Bayernbartei, wu mit acht Abgordnete im Landdag verdrätte gsii isch, isch dr Robert Wehgartner as Innestaatssekreter wore. Där isch am 20. Juli 1966 zur CSU iberdrätte, dodermit het faktisch d Koalizion ufghert. D Regierig vum Minischterbresidänt Goppel sich bi dr Landdagswahl 1966 bstetigt wore, Noofolger isch derno s Kabinett Goppel II wore, jetz aber ohni d Bayernbartei.
Goulien
Goulien (bretonisch Goulien) isch e franzesischi Gmai im Département Finistère in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Goulien lyt uf dr Halbinsle Cap Sizun am Atlantik, 36 km vu Quimper un 38 km vu Brest uf ere Hechi zwische 0 m un 97 m iber Normalnull.
Gschicht
Goulien isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1192-1202 as Golthuen (um 1220 Golthuen, 1267 Golchuen, 1364 Goulchen, 1368 Goulchen, 1395 Goulchen, 1426 Goulchen).
Verwaltig
vu Goulien isch. Goulien ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionäll Dialäkt vu Goulien ghert zem Bretonisch.
Muskulatur
D Muskulatur isch en Organsüstem im Körper vo Gwääbdier und bezäichnet alli Muskle zämme. Iiri Funktion isch s, en Organismus z biwege und Vorgäng im Organismus, wie Herzschlag, Verdauig oder Bluetchraislauf uufrechtzerhalte. D Skelettmuskulatur bildet bi de Wirbeldier zämme mit de Chnoche dr Stütz- und Bewegigsapparat.
Dr Mensch het 656 Muskle. Bim Maa mache si öbbe 40 % vo dr Gsamtkörpermasse us und bi dr Frau öbbe 30 %. Aber wie muskulöös öbber isch, hängt im Groosse und Ganze vo sinere Lääbenswiis ab.
Muskelgrubbe
Muskle schaffe mäistens in Grubbe zämme zum e gwünschts Resultat überzchoo. Äini vo de wichdige Ufgoobe vo dr Schädelmuskulatur zum Bischbil isch s Chöije und Aabeschlucke vo dr Naarig. D Chöimuskulatur elei bestoot us vier Bäärli vo Muskle, wo dr Underchiifer in d Richdig vom Oberchiifer bewege. Drzue chunnt no d Zunge, wo d Naarig gege hinde und unde bewegt.
Au am andere Ändi vom Verdauigsapparat müesse verschidnigi Muskle zämmeschaffe, zum d Egestion, das häisst s Schisse, mööglig z mache. Drfür wird d Buuchmuskulatur aagspannt, zum dr Drägg im Änddarm in d Richdig vom Anus z beweege, wo dr Schliessmuskel (Sphinkter) entspannt muess si, für dass er uuse cha.
Für zum nume stoo oder laufe wird e groosse Däil vo dr Skelettmuskulatur aktiwiert. S Hirni koordiniert dur Närveimpuls d Beweegige vo alle dene Muskle, wo genaustens müesse zämmeschaffe. Mä underschäidet do zwüsche Agoniste (Spiiler), wo mitenand, und Antagoniste (Gegespiiler), wo gegenenand schaffe. Synergiste häi e gliichi oder en äänligi Wirkig und schaffe dorum bi vile Beweegigsablöif zämme.
Muskelaarte
D Muskle chönet ahand vom Uufbau und vo de Funktione i drai Aarte glideret were, di quergstraifleti Skelettmuskle, di glatte Muskle und de Herzmuskel.
Di quergstraiflete Muskle oder Skelettmuskle chönet willkürlich biwegt were und ermöglicht ase Vorgäng wie Lauffe, Griiffe, Rede oder Blinzle. D Skelettmuskle hend aber au Stütz- und Schutzfunktione (z. B. Rugge-, Buuchmuskle). Si sind mit Seene am Skelett aagmacht und werdet i rooti und wiissi Muskle undertailt. Die roote Muskle sind mee för Biwegige zuständig, wo lang duuret, degege chönet sich di wisse Muskle schneller zämezüche und sind bi Chraftsportler stärcher uusbildet.
De Herzmuskel isch zwoor e querstraiflete Muskel, chan aaber nöd willkürlich biwegt were. Er het en aignigs Stüürsystem, wo deför sorget, as de Herzschlag regelmässig blibt.
Di glatte Muskle chönet nöd willkürlich biwegt werde und werdet vom vegetative Nerfesystem gstüüret. Si sind bsundrigs för d Funktion vo de innere Organ zueständig (Tarm, Bloose, Arterie)
Iitailig noch Form
Ahand vo de Form chönet Muskle iitailt were i:
Verletzige
Di hüfigste Verletzige vom ene Muskel sind Muskelverletzige mached öppe e Drittel vo allne Sportverletzige uus, bsunders bitroffe sind Ballsport, Chraftsport und Liechtathletik. Si sind maist e Folg vo zwenig guetem Uufwärme, Öberdeenig und falschi Bilastig oder Biwegige vo schlechttränierte Persone.
Age of Empires II
Age of Empires II isch es Computerspiil us dr Serii Age of Empires. Es isch 1999 uusecho.
Beschriibig
The Age of Kings knüpft i dr spieltechnische Hisicht sehr äng a Age of Empires a. Zyytlich isch s Spiil vom Ändi vom römische Riich bis zu dr Endeckig vom Christoph Columbus  iteilt. S sin drize Völker verfüegbar: d Brite, d Byzantiner, d Chinese, d Franke, d Gote, d Japaner, d Kelte, d Mongole, d Perser, d Sarazene, d Teutone, d Türke und d Wikinger. Ähnlich wie by Age of Empires muess, bevor s Spiil ä kriegerischi Entwicklig nimmt, ä Wirtschaft ufbaut wärde, wo uf de Rohstoff Holz, Nahrig, Gold und Stei basiert, wo während em Spiilverlauf knäpper wärde. S giit Dorfbewohner, wo me all die Rohstoff mit abbaue ka. Jeds Volk het ä eigeni Sproch, so antworte zum Bispil türkischi Dorfbewohner mit evet und teutonischi sowie gotische Holzfäller mit holza, wenn si an d Arbeit gschickt wärde. D Völker sin in vier Gruppe iteilt, wo jewils ä einheitliche Architekturstil hen. Zu de westeuropäische Völker zele d Franke, d Brite und d Kelte, zu de nordeuropäische d Gote, d Wikinger und d Teutone. Die orientalischi Völkergruppe bestoht us Byzantiner, Sarazene, Perser und Türke und die asiatischi us Chinese, Mongole und Japaner.
Kilogramm
S' Kilogramm isch d'SI-Basisainhait vu de Masse. S'Ainhaitezaiche vum Kilogramm isch kg.
Age of Empires II
Beschriibig
S git fünf grossi Gruppe vo Militäreinheite, wo im Spiil verfüegbar sin: Nochkämpfer (Schwertträger), Fernkämpfer (Bogeschütze), Kavallerie, Schiff und Belagerigswaffe. Jedi vo dene Waffengattige gliedret sich in no witeri verschiedeni Einheite und jewils verschiedeni Rüstigstype gege Nochkampfschäde und Schussverletzige. Die verschiedene Arte vo Kampfeinheite schlön sich noch em Prinzip vom Spiil „Schere Stei Papir“, das heißt gmischti Armeä hänn Vorteil und eisitigi Strategie verspräche tendenziell weniger Erfolg. Wie by Age of Empires het dr Spiiler au by Age of Kings wieder d Uswahl us diesmol 13 Zivilisatione, mit bestimmti Technologie. Neu sin zivilisationsspezifischi Einheite (und mit dr Erwiterig au Technologie), wo s Gameplay vo de einzelne Völker no invididueller und au spannender mache.
Jeds Volk verfüegt au über ä eigeni Spezialeinheit:
Kilogramm
Es isch in mehfacher Hisicht ä bsunderi Ainhait. Es isch die ainzig SI-Ainhait, wo numme dur ä Vergliichsgegestand (Prototyp), s' Urkilogramm, festglegt isch. Als ainzigi vu de siibe SI-Basisainhaite trait s'Kilogramm s'SI-Präfix „Kilo“ (v. grich.: chilioi „tusend“) zue de Ainhait „Gramm“ (v. lat. grámma „Gschribes, Schrift“), des haißt 1 kg = 1000 g.
Aldi Definition
S'Kilogramm isch ursprünglich defineert gsi als d'Masse vume Kubikdezimeter (dm³) Wasser bi maximaler Dichti (also bi 3,98 °C).
Aktuelli Definition
Sit 1889 bildet s' Urkilogramm (de International Kilogrammprototyp) in Paris de Vergliichswert fer d'Maßainhait Kilogramm. Si Masse betrait per definitionem 1 kg. Es wird ime Tresor vum Internationale Büro fer Gwichte un Maße (BIPM) in Sèvres bi Paris ufbewahrt.
Es handelet sich um ä Zylinder vu 39 Millimeter Höchi un Durmesser, wo us ere Legeerig vu 90 % Platin un 10 % Iridium bestot. Länder, wo im metrische System biträtte sin, also d'Meterkonvention underschribe hän, sin im Besitz vu Kopie vu sällem Urkilogramm. Die International Kommission fer Gwichte un Maße (CIPM) entschidet dorüber, wenn sälli Kopie mit em Urkilogramm vergliche werre. Bisher het's sonigi Vergliiche um 1950 un zletzt um 1990 gä. Dodebi het mer festgstellt, dass Kopie vum Urkilogramm im Lauf vu de Johre schinbar schwerer worre sin wie s'Original. Möglicherwiis, so ai Erchlärig, isch s'Urkilogramm aifach z'hüüfig putzt worre. Ä Mitglidsland vu de Meterkonvention cha aber jederzitt si Kopi zum BIPM bringe lo, um's mit de Arbetskopie vum BIPM vergliiche z'lo. Die Physikalisch-Technisch Bundesanstalt (PTB), wo s'dytsch Duplikat vum Urkilogramm besitzt, het säll bispilswiis bisher etwa alli zehe Johr due.
Planti Neidefinition
Derzitt wird weltwitt dra gschafft, s'Kilogramm so nei z'defineere, dass es vu ere Fundamentalkonstante vu de Physik abglaitet werre cha. Säll Vorhabe het ä bsunderi Dringlichkait chriegt, wil festgstellt worre isch, dass die rund 40 Kopie gegeniber em Urkilogramm zwischezittlich us bisher uchlärte Gründe im Middel ä Gwichtsdifferenz vu etwa 50 Mikrogramm ufwiise. Wil sälli Kopie us em gliiche Material un immer nooch de gliiche Prozedur hergstellt worre sin, isch es wohrschinlicher, dass des aint Urkilogramm liichter wie dass sini 40 Kopie schwerer worre sin.
Dodebi werre momentan verschidini Asätz verfolgt:
Sälli Verfahre sin noch in de Entwicklig un es stot no nit fest, wel vu ihne s'Urkilogramm ablöse wird.
Uf de Erdoberflächi erfahrt ä Masse vume Kilogramm ä Gwichtschraft vu rund 9,81 Newton (abhängig vu de lokale Erdbeschlünigig).
Baselbieterdeutsch
D Baaselbieter Mundarte
Historisch spieglet dä Underschiid zwüsche Ost und West die politische und konfessionelle Verheltniss, wo in dr Nordwestschwiz gherscht häi: s Birsegg und s Laufedaal häi bis zum Undergang vom Häilige Römische Riich zum Fürstbistum Baasel ghöört und si im spöötere 16. Joorhundert rekatholisiert worde, wääred s Ooberbaaselbiet dr Stadt Baasel Underdaan gsi isch und reformiert bliibe isch. D Ämter Birsegg und Aesch-Pfäffige, wo bis denn politisch änger mit em katholische Sundgau verbunde gsi si, si erst vom Wiener Kongräss em reformierte Kanton Baasel zuegsproche worde.
D Underschiid zwüsche de bäide Regioone cha mä am Wortschatz gsee wie au an grammatische Forme. Wääred mä im östlige Dialäggt «mr gönge», «mr stönde» oder «mr düeje» für wir gehen, wir stehen und wir tun säit, wer s im westlige eender «mr göön», «mr stöön» oder «mr düen» oder «mr dien». Bim Wortschatz git s Underschiid vor allem bim historische Wokabular: im Oste het ä Buur e Gäissle brucht, zum s Ross aazdriibe, im Weste e Rieme; si Frau het d Härdöpfel in ere Zäine iigsammlet, wääred d Birseggere e Chorb verwändet het. Die äinti het s Gmües gschäärt und die anderi gschellt. Bi dr Usprooch fallt uf, ass d Entrundig in dr westlige Landschaft wie in dr Stadt sälber doo und dört immer no voorchunnt. Aber im Underschiid zur Stadt wird in dr Mundart vo dr Landschaft und zum Däil au vom Schwarzbuebeland us em stedtische «Kääs» e «Chees», und wenn s dr Stotz ab goot, isch s «geech» und nid «gääch».
Mundartautoore
Uf Baaselbieterdütsch gschriibe häi bsunders dr Ziifener Jonas Breitenstein (1828–1877) und dr Wäislinger Traugott Meyer (1895–1959). Dr Breitenstein isch e Pionier vo dr schwizerdütsche Dialäktlitratuur gsii und het im Stiil vom Poetische Realismus gschriibe. Dr Meyer het mit sine Gedicht, Erzeelige und Romään wit übers Baaselbiet uuse Erfolg ghaa.
Friedrich-Wilhelm von Herrmann
Dr Friedrich-Wilhelm von Herrmann (* 8. Oktober 1934 z Potsdam; † 2. Augschte 2022 z Fryburg) isch e dytsche Philosoph gsii.