Dreißigjähriger_Krieg
Dr Französisch-Schwedisch Chrieg, 1635-1648
Die Dütsche sälber hai gnueg gha vom Chrieg, wo ihr Land verwüestet het, und wäre barat gsi, Friide z mache. D Zerstörig isch in gwüsse Gebiet schrecklig gsi: vo 1634 bis 1638 isch d Bevölkerig vom lutheranische Württebärg, wo vo de Kaiserlige bsetzt gsi isch, vo 450.000 uf 100.000 Iiwohner gsunke, und d Schäde, wo d Bsatzer aagstellt hai, wärde uf 34 Millione Thaler gschetzt. Au die protestantische Armeä hai in de Gebiet gwüetet, in wele si sech ufghalte hai: d Schwede hai Meckleburg und Pommere bsetzt und Bevölkerig het dört genau so glitte. Sogar in dr Hauptstadt vo Sachse, Dresde, wo nit bsetzt gsi isch, het s in de 1620er Johr no 121 Daufe uf 100 Begräbnis ge. Ä Johrzähnt spööter si s no 39 Daufe pro 100 Begräbnis gsi. D Kurfürste hai sich 1636/37 z Rägesburg droffe, und dr Ferdinand II. isch barat gsi, de Fürste z vergeh, wo sich ihm wurde underwärfe und het au vorgha, mit de fremde Mächt über ä Friide z verhandle. Er isch aber churz druf gstorbe. Au im Papst Urban VIII. si Initiative, z Köln ä Komferänz abzhalte, het kei Erfolg gha. 1640 het dr Ferdinand III., wo denn drei Johr Kaiser gsi isch, dr Riichsdag iiberuefe, für zum über d Amnestie und d Ruckgob vo Chilleland z verhandle. Aber s Schiggsal vo Dütschland isch nüme in dütsche Händ gsi. Frankriich het sich mit em Bernhard vo Weimar verbündet gha und isch in Chrieg iidräte. 1635 noch dr Schlacht vo Nördlinge het dr Louis XIII. mit siim Minister Richelieu Bündnis mit dr Holländische Republik, mit Schwede und mit Savoye abgschlosse. Ä französischi Armee isch ins Veltlin gschiggt worde, so dass Druppe vo de spanische Habsburger nit us Italie über d Alpe hai chönne zieh, für zum die östriichische Habsburger z understütze. Sie hai au zwüsche Pole und de Schwede vermittlet, won ä zwanzigjöhrige Waffestillstand abgschlosse hai. Am 19. Mai 1635 hai si denn Spanie dr Chrieg erklärt mit dr Absicht, em hundertjöhrige Hegemoniikampf mit Spanie es Ändi z mache. D Östriicher si em Louis XIII. nume as Verbündeti vo Spanie wichtig gsi, und er het enä erst 1636 dr Chrieg erklärt. D Plän vo de Franzose si aber z erst nit guet groote. D Schwede hai zwar in dr Schlacht vo Wittstock ä Siig errunge und dr Bernhard vo Weimar het 1638 s Elsass eroberet, und aber d Habsburger hai nit ufgä. Schliesslig hai d Schwede und d Franzose am 15. Merz 1641 dr Verdrag vo Hamburg abgschlosse, in welem si separati Friidensschlüss mit em Kaiser usgschlosse und gmeinsami Vehandlige mit de Dütsche z Münster und Osnabrugg vorgseh hai. Underdesse isch dr Chrieg wiitergange, aber jetzt si die Alliierte besser koordiniert gsi: d Franzose hai sich uf Bayre und d Schwede uf dr Kaiser konzentriert. 1642 het dr Kaiser die zweiti Schlacht vo Breitefäld verlore, aber bevor d Schwede si Macht ganz hai chönne zerstöre, hai enä d Däne im Mai 1643 dr Chrieg erklärt, wo denn bis 1645 duurt het. Aber d Lag vo de Habsburger und ihre Verbündete isch scho zimli verzwiiflet gsi. 1643 het zwar dr Bayrisch General Mercy bi Tuttlinge dr französisch Vormarsch aaghalte, aber denn hai 1645 am 6. Merz d Schwede under em Torstenson z Jankau ä Siig errunge und am 3. August d Franzose under em Turenne d Schlacht bi Alerheim gwunne und Bayre mit erä Zangebewegig agriffe. Im September 1645 het dr Kurfürst vo Sachse mit de Schwede Friide gmacht. Es het aber no drei Johr vo Verhandlige im Kongräss vo Westfale bruucht, bevor dr Chrieg ume gsi isch und dr Friide gschlosse gsi isch.