cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aristide Baragiola
Läbe
Der Aristide Baragiola isch äine vo zmindscht acht Söö gsy vom Eepaar Giuseppe Baragiola, Mittelschuelleerer und z Como uf d Wält choo, und Angela née Noseda, Elemäntaarschuelleereri und us Breccia di Como. De Vatter isch en Liberaale gsy und hät z Chlääfen en äigeni Schule ygricht, won er syni liberaalen Idee hät chöne wytergëë. Di konserwatiyv Bhöörde – en groosse Täil vo Norditaalie hät doozmaal zu Ööschterrych ghöört – hät en aber 1852 verjagt, und er isch mit synere Familien uf Mendrisio im Kanton Tessyn ggange. De Vatter isch aber uf Como zrugg, won er wider e privaati Schuel – s Istituto Baragiola – uuftaa hät für jungi Lüüt, wo sich händ welen in den Aabigstunde wyterbilde; 1865 isch die e «richtigs» Gimnaasium woorde.
Angela Bacher
Ires Läben und Schaffe
1983 hät si di «Associazione Walser Formazza», aso de Walserveräin Pumatt, gründet, und dèm syni Bresidäntin isch si bis zu irem vil z früene Tood 1991 plibe. Si isch au d Verträtteri vom Pumatt i der Internazionaale Veräinigung für Walsertum mit Sitz z Brig gsy. Gstützt uf iri Abschlussaarbet a der Uni vo 1975 hät si 1983 s Buech ''Pomatt. Una valle, una comunitа, una lingua'' publiziert. Daa drin gaats zum äinte drum, wèèr na Walsertüütsch redt und wèèr nüme, und zum andere gaats um d Fluernäme. 1995 isch poschtum s Buech ''Bärulussä. Il prato più bello dell’orso'' usechoo. Das isch e vollständigeri und drum au tickeri Wèrsioon vom früenerige Buech – mit Aagaabe zeerscht zur Geografy, zur Gschicht und zur Soziology, nachane chunt en groossen Abschnitt zur Spraach (Luut und Gramatik), und zletscht häts en groossen Abschnitt zu de Örtlichkäitsnäme.
Kühlenthal
Kialedaal (amtlich Kühlenthal) ischt e Gmoed im Landkroes Augschburg z Bayern.
Angela Bacher
Ires Läben und Schaffe
De Bacher iri Publikazioone bilded zäme mit dène vom Pio Scilligo, vo de Renate Hadorn-Sarantari (läider nöd publiziert) und vo de Silvia Dal Negro, mit em literaarische Schaffe vo der Anna Maria Bacher und de Daate vom Spraachatlas vo de tüütsche Schwyz en groosse Täil vom Wüsse, wo d Gèrmanischtik hüt über s Pumattertüütsch hät. 1985 hät si de Prys Ambiente per la Storia überchoo. Ire Naalaass isch hüt Täil vo de «Biblioteca Walser “Angela Bacher”», wo im Wyler An där Mattu (italiänisch Chiesa) z finden isch.
Aristide Baragiola
Läbe
1866 hät der Aristide Baragiola uf de Syte vo de Garibaldi-Aahänger under em Enrico Guicciardi uf em Stilfserjoch und em Tonalepass gäge d Ööschterrycher kämpft und isch grad nachane, aso mit 19i, Vizitiräkter i de Schuel vo sym Vatter woorde.
Kühlenthal
Geografi
Kialedaal leit nerdlich vo Augschburg.
Angela Bacher
Iri Publikazioone
Büecher:
Kühlenthal
Geografi
Vo dr Gmarkong send 63,0 % Landwirtschaftsfleche, 25,4 % Wald, 10,7 % Sidlongsfleche ond 1,0 % sonschtige Fleche.
Angela Bacher
Iri Publikazioone
En Uufsatz:
Aristide Baragiola
Läbe
1872 isch der Aristide Baragiola aber uf Gränchen in Kanton Soleturn und hät deet am Internazionaalen Inschtituut Breidenstein as Leerer für italienische Spraach und Literatuur und für Gschicht und Geografy gwürkt. Scho im 74i isch er uf Straassburg im doozmaal tüütschen Elsis wyterzoge, zum deet as Lektor für Italienisch schaffe und zum tokteriere. Syni Dissertazioon vo 1876 hät vom Schriftsteller Giacomo Leopardi (1798–1837) ghandlet; dëë isch näbed em Alessandro Manzoni de wichtigscht Ernöierer vo der italienische Literatuurspraach gsy.
Kühlenthal
Gmoendsgliderong
Zua Kialedaal gheret s gleichnamig Dorf ond d Weiler Ahlingen, Anzenhof ond Fertingen.
Gschicht
Kialedaal ischt zom erscht Mol gnennt worda em 13. Johrhondert als Kullental, Fertenga 1280 als Vertinge, Ahlenga em 12. Jh. als Alungen ond Anzehof 1280 als Antzenhoven.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 3 % gleäge.
Religion
73,5 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 23,1 % evangelisch.
Verwaltong
Kialedaal hot mit dr Gmoede Abemdsoofe, Eegne, Nordedorf, Öllge ond Wöschtedorf a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
D Birgermoeschterin vo Kialedaal ischt d Iris Harms.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 1986:
Dialäkt
Dr Dialekt vo Kialedaal ghert zom Schwäbisch.
Aristide Baragiola
Läbe
Ab 1889 hät de Baragiola a der Uniwërsitëët Padua gwürkt. 1917 isch er deet ordentliche Profässer für tüütschi Spraach und Literatuur woorde. Er isch i dëre Zyt au Byraat gsy vo de Società nazionale delle tradizioni populari – und er isch au d Pavia wider Tiräkter von ere Schuel gsy, wo syn Name träit hät.
De Baragiola hät 1877 d Augusta Breidenstein ghüraate, d Tochter vom Tiräkter vom Internazionaale Inschtituut Breidenstein z Gränche. D Familie Breidenstein chunt us Tüütschland und isch 1878 z Gränchen ypürgeret woorde. Die beede händ zwäi Chind ghaa, nämli de Wilhälm Italo (1879–1928, Voorstand vo de Chemischen Abteilig a de schwyzerische Versuechsaastalt für Obscht-, Wy- und Gaartebou (hüt Agroscope) z Wättischwyl, Zürcher Kantonscheemiker und Titulaarprofässer a der ETH) und d Elsa Nerina (1881–1968, Profässoorin a de Töchtereschuel Züri und Eeretokteri vo der Uniwërsitëët Züri). Gstoorben isch de Baragiola z Züri, bi syne Chind.
Schaffe
De Baragiola hät vil druf ggëë, de Tüütschspraachige di italienisch Kultuur und den Italiener di tüütsch Kultuur nööcherzbringe.
I syne früenere Schaffeszyt hät er en italienischi Gramatik und en italienischs Läsibuech (e «Chreschtomaty») gschribe, zum de Tüütschspraachige d Spraach vom «Bel Paese» nööcherbringe. Bäide Büecher hetted na mee Bänd sele folge, aber die sind nümen usechoo – das hät vilicht daademit z tue, das syni Gramatik nöd eso guet aachoo isch, vilicht aber au, wils em besser gfale hät, umgcheert den italienische Studänte d Spraach vo nördlich vom Gottert byzbringe. Für die hät er nämli en ganze Schübel alt-, mittel-, früenöi- und nöihoochtüütschi Literatuur usepraacht.
Am liebschte hät si de Baragiola aber mit de süüdbairische, walserischen und ladynische Spraachinsle z Norditaalie abggëë. Bi syne volchskundliche Forschige isch es um Verzelige, Lieder, d Gschicht und um d Puurehüüser vo dëne Bëërgdöörffer ggange. I de Nuller- und Zäänerjaar vom 20. Jarhundert hät er alem Aaschy naa fascht nüüt anders me gmachet, und d Publikazioonslyschten i die Richtig isch ydrückli lang.
Fondo Aristide Baragiola
Z Como gits hüt es Archyv under em Name vom Baragiola; luege tuet em s Stadtmuseeum. Deet lyt de Naachlass vom Baragiola, und e bsunders Schwëërgwicht vom Archyv sind im syni Forschige zu de tüütsche Spraachinsel z Norditaalie. Au en groosse Täil vom Naachlass vo de Tochter Elsa Nerina isch i das Archyv choo.
Angela Bacher
Quäle
Dèè Artikel stützt sich hauptsächli uf der Ytraag Angela Bacher uf de Website vom Verlaag Tarara.
Saanen
Saanä (amtlech Saanen, frz. Gessenay) isch es Dorf un e politischi Gmeind im Verwautigschreis Obersimmetal-Saane vom Kanton Bärn i dr Schwyz. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk gliichnamige Amtsbezirk ghört.
Ds Dorf Saanä
Dr Hauptort vor Gmeind Saanä isch ds glychnamige Dorf Saanä. Es isch ca. 3 km vo Gstaad entfernt und grenzt direkt a Kanton Waadt. Dr Berg Vanel zwüschä Saanä u Rougemont bildet d Kantons- und Sprachgrenze.
Dr Name vom Ort chunt vom glychnamige und gröschte Fluss i dr Umgäbig, dr Saanä. Ungefähr im 5. Jahrhundert si d Burgunder igwanderet, u im 8. Jahrhundert hei d Alemanne di dütschi Sprach its Saaneland bracht, si si vom Simmental her cho. Politisch het Saanä zur Grafschaft Ogo ghört, wo ca. 900 erstmals erwähnt wordä isch, später ischsi de Greyerz gnennt wordä. Ds Saanä steit oh eini vo dä schönste Kilche im Kanton Bern, nämlech d Mauritius-Kilche. Si isch afangs 20. Jahrhundert fasch abbrönnt, mi het si jedoch no chönne rette und hett se nächher wieder chönne finsüberlech ufbaue.
Saanen het oh ä Fluugplatz wo für viu Flugsportaktivitätä gnutzt wird.
Gschicht
Saanä isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1228 als Gissinay, 1340 Sanon.
Ywohner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 24,6 % gläge.
Religion
67,1 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 15,8 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationalraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 15,1 %, CVP 1,0 %, EVP 2,7 %, FDP 11,2 %. GLP 4,2 %, GP 3,5 %, SP 5,9 %, SVP 51,4 %, Suschtigi 5,0 %.
Gmeindspresidänt vo Saanä isch dr Aldo Kropf (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,5 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Volkszellig 2000 hei vo de 6914 Ywohner 82,1 % Dütsch als Houptsprach aaggää, 3,6 % Französisch u 1,7 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Saanä ghört zum Höchstalemannisch.
Suriyakati-Kalender
Dr Suriyakati-Kaländer (Thai: ปฏิทินสุริยคติไทย, au: Thailändische Sunnekaländer) isch s Kaländersischtem, wu zurzyt z Thailand brucht wird. Är basiert uf em wältwyt maischtbruuchte gregorianische Kaländer, brucht aber fir d Zellig vu dr Johr di buddhistisch Zyträchnig (BE). Dodermit sin d Johreszahlen um 543 greßer wie in dr chrischtlige Zyträchnig.
Bilten
Früecher isch d' Linth en wilde Fluss gsii und het sich immer wider i nüüi Erm verzwiigt. Will d' Elektrizität nuch nüd uufchuu ischt, het mer für Fabrikaziuu d' Wasserchraft bruucht. Nachdem s' Linthwärch fertig ggsii isch, hend d' Biltner us der hervorragende Vercherslag Profit gschlage, und grossi und chlini Gschäfter sind aagsidled worde. Im Achtefüfzgi hend d Gebrüeder Kuenz e Fabrik a der Linthescherstrass etabliert. Das isch e Grossmetzgerii gsi, wo im Füfenünzgi wäge Konkurs het müese zuemache. In Biltä gits aber au suscht nuch bedüütendi Arbetgeber. D' Gmeind het aber finanzielli Problem gha. Sit em 1. Jänner 2011 gchört Biltä wege de Glarner Gmäindsreform zur Gmäind Glarus Nord.
Suriyakati-Kalender
Yygfiert woren isch dr Kaländer vum Chenig Chulalongkorn (Rama V.) anne 1888, dertemol isch dr Neijohrsdag no uf dr 1. April vum jewylige Johr gfalle. 1941 (2484 BE) isch dr Neijohrsdag derno dur dr domolig thailändisch Premierminischter Phibul Songkhram uf dr 1. Jänner verlait wore, dodermit isch s Johr 2483 BE nume nyyn Monet lang gsii.
Bilten
D' Waarzäichä vu Biltä sind s' Elsenerhuus und s' Ritterhuus, beed a d'r Elsenerstrass.
Markant isch au d'r Torfstichsee bim Ussbüel. I d'r Ziit vum zwäite Wältchriäg händ's det Torf gschtoche, dass Grundwasser vürechuu isch. Es het au nuch zwii chlini Wiiher, wu währed em erschte Wältchriäg entschtande sind.
Suriyakati-Kalender
In Kaländer z Thailand het s hite baidi Kaländersischtem. D Johreszahl no dr buddhistische Zyträchnig wird doderby in thailändische Ziffere gschribe, derwylscht di gregorianisch Johreszahl in arabischen un au in chinesische Zifferen ufgfiert wird.
Quito
Quito (San Francisco de Quito) [] isch d Hauptstadt vu Ecuador.
Geografy
D Stadt lyt 20 Kilometer südlech vum Äquator imene 2.850 Meter hoche Becki vu dr Ande und isch dorum noo vor dr bolivianische Hauptstadt Sucre di höchschtglege Hauptstadt vu dr Wält.
Si isch mit öppe 2,2 Millione Yywohner noo Guayaquil di zwöitgröscht Stadt vum Land. Usserdäm isch si d Hauptstadt vu dr Browinz Pichincha und vum Kanton Quito.
I dr Nöchi lyt dr Vulkan Cotopaxi.
D Stadt bestoot us nünzää stedtische Gmeinde.
Gschicht
D Stadt sell vom ene Höiptling Quitumba gründet worde sy.
Im Middelalter isch do, wo hüt d Stadt lyt, en Määrt für d Regioon gsi. Öpen im füffzääte Joorhundert sin d Inka is Land cho und Quito isch eini vo dene iire wichtigschte Stedt gsi.
Ane 1543 isch dä Deil vo den Ande vo de Spanier eroberet worde, und do isch die spanischi Stadt San Francisco de Quito bout worde.
D Altstadt vo Quito ghört zum UNESCO-Wältkulturerb.
Karfreitag
Dr Charfrytig, alemannisch elter Hohe Frytig, Hoh-Frytig (Bärn, Fryburg, Luzärn, Piemont), Stille Frytig (Appezell, Sanggalle, Zyri-Oberland), schwebisch elter Stiller oder Gueder Freidich, isch dr Frytig vor dr Oschtere. Är chunnt noch em Griendunschtig un vor em Charsamschtig. D Chrischte dänke an däm Dag an dr Chryzigung vum Jesus Christus.
Dr Charfrytig isch im Zämmehang mit dr Oschtere fir d evangelische Chrischte ain vu dr hegschte Fyyrtig. I katholische Regione isch er friener un zum Dail hitte no en gwendlige Arbetsdag gsii.
Remisch-katholischi Chilche
Dr Charfrytig isch yybunde in d „Dreidägfyyr vum Lyyden un Stäärbe, vu dr Grabesrue un dr Uferstehig vum Herr“, s Triduum Sacrum, au „eschterli Triduum“ gnännt. S fangt am Griendunschtig mit dr Mäss vum Letschte Nachtmool aa un het dr Hegschtpunkt mit dr Fyyr vu dr Oschternacht. As Dail vum Oschterfaschten isch dr Charfrytig in dr remisch-katholische Chilche ne stränge Faschtdag. D Dradizion, am Frytig kai Flaisch z ässe, chunnt vum Charfrytig här.
Wie s syt em frieje Chrischtetum scho Dradizion in dr Chilchen isch, wird am Charfrytig kai Sakramänt gfyyrt, wu mit dr Feschtfraid verbunden isch („Ecclesia … sacramenta penitus non celebrat“ ), wäge däm au kai Eucharischty. Dr Altar isch schmucklos, ohni Cheerzen un Altardiecher. Chryz sin verhillt, Triptychen un Fligelaltär sin vilmol zueklappt. S Ebig Liecht brännt nit, Cheerze bränne nume bi dr provisorischen Ufbhalti vum Allerhailigschte.
In katholische Chilche schwyyge no alter Dradizion d Orgele un d Chilcheglocke noch em Gloria vu dr Mäss vum letschte Nachtmool am Griendunschtig. Statt däm wäre d Lyt in vile Ortschafte mit Rätschen un Chläppere zue dr Gottesdienscht, zum Stundegebätt un zum Angelus gruefe.
Fyyrtig
Z Dytschland un in dr maischte Kanton in dr Schwyz isch dr Charfrytig e gsetzlige Fyyrtig. Uusnahme sin di zwee katholische Kanteen Wallis un Tessin.
Wel s e „stille Dag“ bzw. „stille Fyyrtig“ isch, gälte bsunderi Yyschränkige wie z. B. s Danzverbot. Z Eschtrych un z Luxemburg isch dr Charfrytig kai gsetzlige Fyyrtig. Nume evangelischi Chrischte, Altkatholike un Methodischte mien z Eschtrych an däm Dag nit schaffe.
Excavata
D Excavata sin e Gruppe vu Läbewäse, wu zue dr Eukaryote (Läbewäse mit Zällchärn) gstellt wäre. D Syschtematik vu dr Eukaryote vu Adl et al. 2005 fiert d Excavata as aini vu dr sechs Taxa vu däre Domäne. Zue ihne ghere uusschließlig aizälligi Organisme, wu uusnahmslos Gaißle drage. Bi dr Euglenozoa git s Forme mit Chloroplaschte, wu Photosynthes chenne dryybe.
Merkmol
D Euglenozoa hän im Stammartmuschter Chloroplaschten chenne dodermit as ainzigi Gruppe in dr Excavata Photosynthes mache. D Chloroplaschte sin aber bin ere Zylede vu Taxa mit ere parasitäre Läbeswyys wider reduziert.
Syschtematik
Adl u. a. glidere d Excavata in sibe Gruppen ohni klassischi Rangstapfle.
Vunenander unabhängigi molekulargenetischi Untersuechige hän anne 2008 belait, ass d Gattig Stephanopog, wu lang as uusicher Taxon bi dr Eukaryote gfiert woren isch, s Schweschtertaxon vu dr Gattig Percolomon isch (bi Adl no Vahlkampfiidae). D Gruppe, wu us däne bode Gattige bildet wird, isch s Schweschtertaxon vu dr Heterolobosea. No Cavalier-Smith stelle di bode Gruppe zämme as Percolozoa d Schweschtergruppe vu dr Euglenozoa.
Senesino
Dr Senesino, äigentlig Francesco Bernardi (* 31. Oktober 1686 z Siena; † 27. Novämber 1758) isch en italiänische Kastraat mit ere Mezzosopran-Stimm gsi. Dr Umfang vo sinere Stimm isch vo g bis g2 gange. Er isch vor allem as Operesänger z London erfolgriich gsi.
Si Lääbe
Im Senesino si erst dokumentiert Ufdritt isch 1707 z Venedig gsi, denn isch er vo äinere italiänische Stadt in die anderi gräist. Vo 1717 aa isch er am Dresdner Hoof aagstellt gsi. 1719 isch dr Georg Friedrich Händel uf Dresde choo und het en für si Opereakademii welle. Dr Senesino isch erst im Dezämber vom neggste Joor uf London cho und isch äini vo de Attrakzioone vo dr Akademii gsi, bis dass si 1728 ufglööst worde isch. Mit de Helderolle in Opere wie Giulio Cesare und Riccardo Primo het er groosse Erfolg bim Publikum ghaa. Er isch denn zrugg uf Italie; wo dr Händel aber e zwäiti Opereakademii ufdoo het, isch dr Senesino vo 1730 aa wider drbii gsi. Er het sich aber mit em Händel verchracht und isch 1733 mit andere Sänger zämme zur Konkurränz gange, dr Opera of the Nobility, wo men ere denn mänggisch au d Opere vom Senesino gsäit het. 1734 isch au dr Farinelli, en andere berüemte Kastraat zu sinere Opere choo. Bäidi Operedrubbe si schliesslig 1737 iigange und dr Senesino isch uf Italie zrugg
Eurovision Song Contest
Bim ESC derfe alli Rundfunkaastalte vu dr Staate vu dr EBU mitmache. Zue däre Rundfunkunion ghere Radio- un Färnsehstatione vu fascht alle europäische Länder und us em Middelmeerruum. Nit drzue ghert Auschtralie, wo syt 2015 au mitmache darf.
Dr international Wettbewärb findet regelmäßig im Land vum Vorjohressiger statt. Syt 2004 git s e Halbfinal un e Final. S Final bstoht us zwee Dail: im erschte Dail bresäntiere sich d Finalischte mit ihre Lieder, un im zweete Dail wäre d Pinkt vu dr ainzelne Länder bekannt gee.
In dr Gschicht vum ESC isch dr eschtryychisch Bytrag Weil's dr guat got vum George Nussbaumer us em Johr 1996 s ainzige Lied uf Alemannisch gsii. S Lied isch mit 68 Pinkt uf dr 10. Platz vu 23 Dailnämmer chuu.
Thierry Henry
Dr Thierry Daniel Henry isch am 17. Ougschtä 1977 z'Les Ulis (Paris) uf d Wält cho. Sini Mueter stammt ursprünglech us Martinique und si Vater us Gouadeloupe. Är isch en emalige Schütteler u het mit der Nummere 12 aus Stürmer für di französischi Nationaumanschaft u mitem 14ni für e FC Arsenal gspiut. Är füehrt die ewigi Beschtä Lischte aus Top Scorer bi dä Gunners a.
Kreis
Kreis stoot für:
Kreis isch dr Naame vo dene Persone:
Thierry Henry
Nöis
Am 19. Mai hett är, nach länge Spekulatione wonä mitem spanische FC Barcelona hei i Verbindig bracht hei, gseit, das är für immer möcht bi Arsenal spile, wilsi im Championsleague Final 2005 wosi gäge Barcelona hei verlore, härz zeigt heigä und das är die Arsenalfans niemaus chönnti verlah. Näne het är bi Arsenal ä Vertrag für witeri vier Jahr (auso bis 2012) unterschribe. Die spanische Klüb Barcelona und Real Madrid heige 50mio. botte, wener hätti gwächslet, wär är zum türschte spiler worde...
Familie u Fründe
Dr Henry isch vo 2003 bis 2007 mitem änglische Topmodel Nicole Merry (aso eigentlich heisst sie ja Claire Henry) verhüratet gsi und het o e chini Tochter, Tea Henry. Mit sinenere Familiä het är in New Hampstead in Ängland gläbt. Är het e ganz töifi Fründschaft zum französische Nationalspiler David Trezeguet, die beide heisech kenneglernt, wo dr denn 17-jährig Trezeguet zu Monaco isch cho.
Qualitäte
Sini Sterchine si nid nume sini enormi Gschwindigkeit, sondern o sini fasch perfekti Technik und sis vilsitige Spiu. Är wird aus eine vo dä beschte Schütteler uf dr Wäut agluägt.
Saison 2006/07
Ir premier league isch dr Henry zäme mit Arsenal immer so uf em vierte platz, gäge die grosse Kaliber wie Chelsea und ManU chöme si eifach no nid ganz häre. D championsleague isch für Arsenal u somit o füre Thierry aber scho wider fertig gsi, si si gäge de holländisch klub Eindhoven usegheit. Wägere verletzig, wo sech dr Thierry während em zwöite spiu gäge Eindhoven het zuechezoge, isch sini ganzi saison praktisch scho fertig gsi, är het drü Mönet nümme chönne spile!
Titel und Erfolg
In dr Nationalmannschaft
Im Verein
Barcellona Pozzo di Gotto
Lag und Datä
Barcellona Pozzo di Gotto liit 46 km westlich vo Messina a de Ostküste vom Golf vo Patti. De Ort bestaht us de Ortsteil Barcellona und Pozzo di Gotto. D' Iiwohner schaffed vor allem i de Landwirtschaft (Zitrusfrücht, Olive und Getreide), im Handwerk und i de Glas- und Textilindustrii. Wiiteri Arbetsplätz bütet d Nachberstadt Milazzo.
De Bahnhof Barcellona-Castroreale liit a de Bahnlinie Messina - Palermo, d Fahrziit uf Messina Centrale betreit öppe 35 Minute. Barcellona Pozzo di Gotto hät en Autobahnaaschluss (Barcellona) a de A20 / E90 (Messina - Palermo).
Gschicht
Barcellona isch im 17. Jahrhundert gründet worde. 1861 isch d Stadt zum neue Königriich Italie cho. Pozzo di Gotto bestaht sit em 16. Jahrhundert. 1865 hend die beide Ortsteil sich zunere Gmeind zemegschlosse.
Bauwärk
D Chile Sankt Sebaschtian us em 17. Jahrhundert isch 1936 zerstört und i de Via Roma wider uufbaut worde. I de Chile drin isch s Bild Die Jungfrau und der Heilige Franziskus vom Gaspare Camarda vom Jahr 1606. I de Chile Basiliani hingege findet mer e grossi Büechersammlig.
Liste jüdischer Feste
Die Liste git e Übersicht über die Jüüdischi Fest, und isch gliideret noch de Fest im Jooreskräis und Deilig vom Daag in dr jüüdische Ziträchnig, de nöijere Fiirdig im Staat Israel, und de andere Fiir- und Fastdääg vom Juudedum.
Tuggen
Tugge  (amtlich Tuggen) isch e chliis Dorf un e politischi Gmeind im Bezirk March vum Kanton Schwyz i de Schwyz.
Karl-Heinz Debacher
Dr Karl-Heinz Debacher (* 1955 z Ruescht) isch e dytsche Lehrer un Haimetautor.
Tuggen
Geografi
Tugge liit i dr Linthebeni am Südabhang vom Buechberg und stoost an Zürisee. S het ä eigeni Autobaanuusfahrt am Zuebringer vu d'r Autobaan A3. In und um Tuggä häts vili Puurebetrieb. Es het au no Reschterand und anderi Chliibetriib. Zue de Gmeind ghööred ds Dorf Tùgge u d Wiiler Boleberg, Giredorf u Holeneich. Vu de Gmeindflechi sind 62,7 % landwirtschaftlichi Flechi, 22,1 % Wald, 11,6 % Sidligsflechi u 3,6 % suschtigi Flechi.
Karl-Heinz Debacher
Lääben un Wäärch
Dr Debacher het an dr Pedagogosche Hochschuel z Fryburg uf Grund- un Hauptschuellehrer mit Hauptfach Gschicht studiert. Syter anne 1984 schafft er im Schueldienscht as Lehrer. Anne 1996 het er an dr PH Fryburg promoviert mit ere Arbet iber „Historische Vereine am Oberrhein mit besonderer Berücksichtigung des Historischen Vereins für Mittelbaden“. Vu 2002 bis zue syre Pensionierig 2018 isch er Rektor vu dr Grund- un Wärchrealschuel Ruescht/Kappel-Groofehuuse gsii.
Tuggen
Gschicht
De Ortsname (ahd. Tuccunie, lat. Ducones) laitet me vom latinische Wort ducere ab, was "züche" haisst. Drum nint mer a, as dozmol d Schiff, wo vom Zürisee cho sind, umglade worde sind und denn d Güeter uf Flooss an Walesee zoge worde sind. De Grund isch, as früener de Zürisee vill grösser gsii isch und bis uf Tugge au schiffbar gsii isch. De Seetail het im Mittelalter Tuggenersee ghaisse.
Karl-Heinz Debacher
Lääben un Wäärch
Är publiziert zue dr lokalen un regionale Sozial- un Kulturgschicht un schrybt au uf Alemannisch. Im Johr 1988 het er fir s Buech „Schicksal und Geschichte der jüdischen Gemeinden“ vum Historische Verain Ättene ne Kapitel iber d „Geschichte der jüdischen Gemeinde Rust“ gschribe. Är het si stark fir d Mahnstätt vu dr ehmolige Sinaog yygsetzt, wu 1999 errichtet woren isch un an di uusglescht jidisch Gmai mahnt.
Mit em Chinderbuech „Anatol, das kleine Waldschwein / Anatole, petit cochon des bois“, wu 2009 uf Dytsch un Franzesisch zum 25-jehrige Bstoh vu dr Partnerschaft Ruescht / Mààrle uusechuu isch, het er s Problem vum Anderschsyy un dr Uusgränzig vu Chinder bschribe. Ibersetzt woren isch d Gschicht vu dr Mathilde Lefrançois. 2016 hän si zäme ne zweete Band publiziert: „Anatol und der Räuberlehrling / Anatole et l'apprenti voleur“.
Anne 2010 het er bim Dialäktwettbewärb „s menschelet“, wu d Muettersproch-Gsellschaft, di Badisch Zytig un de SWR mitenander veraastaltet hän, mit em Gedicht „Drei Johreszitte“ de 1. Pryys in de Kategori Lyrik gwunne.
Dr Karl-Heinz Debacher wohnt mit syre Frau Elke Boni-Debacher z Ruescht.
Tuggen
Gschicht
Z Tugge hend um 610 de St. Gallus und de St. Columban missioniert. D Missionare hend afange e Chloster baue, well aber de Gallus die haidnische Tempel azunde het und d Opfergoobe in See ine grüert het, hend si müese flüche. S Woppe vo de Gmaind Tugge zaigt de Hailigi Gallus ufeme Böötli.
Aber d Tuggener sind trotzdem glii Christe worde und die ältisti Erwäänig vode Chile z Tugge cha um 650/60 datiert werde. Im 7. Joorhundert sind i dere Chile au drai Mane bigrabe worde. S mittleri Graab lit gnau uf de Achs vode Chile und isch, wie die andere baide Gräber gostet und au gnau uf de Altoor uusgrichtet.
Iiwoner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateil isch 2010 bi 14,4 % gläge.
Spraach u Tieläkt
Bi de Volchszellig 2000 hend vu de 2646 Iiwoner 90,1 % Tüütsch als Hauptspraach aaggää u 9,9 % anderi Spraache.
De Tieläkt vu Tùgge ghöört zum Höuchschtalemannisch.
Zillis-Reischen
Zilis-Räische isch e Gmaind vom Kanton Graubünde.
Si lyt in der Region Viamala. Die beide Dörfer Zilis (rätoromanisch Ziràn) und Räische lige am nördleche Ändi vom Schams uf dr rächte Syte vom Hinderrhy. Über de Dörfer isch im Oschte en steile, bewaldete Bärghang, wo zum Alpgebiet am Piz Curvér ufegoot. D Alpe vo Zilis und Räische heisset Taspegn und Alp da Nursas. Gäge Norde ghört di ganz rächt Syte vo dr Viamalaschlucht bis zum Traversinertobel zu dr Gmaind Zilis-Räische.
Gschicht
Ane 1865 hend sech di ehemolige Gmäinde Zilis und Räische zämegschlosse.
Z Zilis stoot d Chile Sankt Martin vo Zilis us em 12. Joorhundert, wo einzigartegi Moolereie a dr Diili vom Chileschiff het.
Lehen (Freiburg)
Lehe isch e früeher selbständigi Gmei an dr Dreisam, wo am 1. September 1971 in d'Stadt Friburg im Brisgau igmeindet worre isch. Lehe lit im Nordweste vu Friburg un grenzt im Norde an Landwasser, im Südoste an Betzehüse un im Südweste an s'Riselfeld un dr Mundehof un im Weste an Umkilche. Bi Lehe lit au s' Lehener Bergli. Um s'Johr 1510 rum isch dr Joß Fritz, dr Füehrer vu dr Bundschueh-Bewegig, z'Lehe sesshaft worre.
Ortschaftsrot
Ergebnis vu dr Ortschaftsrotswahl am 7. Juni 2009:
IRC
IRC schtoht für:
Littenweiler (Freiburg)
Littewiler isch e südöstliche Stadtdeil vu Friburg im Brisgau. Dr Bahnhof vu Littewiler lit uf 318 m Höchi iber em Meeresspiegel. Es ghört wäge sinere trotz dr ruehige Lag hervorragende Verkehrsabindig zue dr ghobenere Wohngegende vu Friburg. Littewiler isch anno 1914 zue Friburg igmeindet worre. Näben em Bahnhof verfüegt es au iber e Stadtbahnanschluss. Allerdings endet s Strossebahngleis umittelbar am Stadtdeilrand. Es isch allerdings e Verlängerig in konkreter Planig.
Anza
D Visp (walserdt. Vìschpù; ital: Anza) isch e chliine Nebefluss vo de Riiss im Eschetal i de italienische Provinz Piemont. Si entspringt am Monte Rosa und werd nu vo chliine Bergbächli gspise. D Visp flüüst i östliche Richtig dör s Vispertal (ital. Val Anzasca). Di grööschte Gmainde sind d Walsergmaind Magganaa am Oberlauf, denn Vanzone und Bänel (ital. Banniu).
Felsberg GR
Fältschbrg isch e Gmaind vom Kanton Graubünde.
Geografy
D Gmeind lyt in dr Region Imboden westlich vo Chur. Überem Dorf isch dr steil Bärghang vom Galandamassyv. Am Rhy unde het Fältschbrg nur en schmale Streife flachs Land bim Dorf. Dr Baanhof vo Fältschbrg isch uf dr andere Syte vom Rhy bi Domat/Ems.
Gschicht
S Dorf isch ane 831 s erschte Mol erwäänt.
Tschappina
Tschappina isch e politeschi Gmaind i dr Region Viamala vom Kanton Graubünde.
Geografy
D Gmeind Tschappina lyt ufem Bärg näben em Hinderrhytaal oben a Thusis und Flerde. Das isch dr südlech Rand vom Häinzebärg. Usser de beide Wyler Obertschappina und Undertschappina ghöre d Frakzioone Obergmeind, Usserglaas und Innerglaas und au no die chlyni Hüüsergruppe vo Masügg oben am Nollatobel zum Dorf.
S Gmeindbiet goot im Norde bis ufe Lüschgraat, im Weschte über de Glaaser Graat und de Glaaspass is Taal vom Carnusabach im Safietaal abe und bis en halbe Kilometer a s Walserdorf Safie Platz ane, und im Süde über s Tobel vo dr Schwarze Nolla und dr Wysse Nolla zum Piz Beverin ufe. Der südlechscht Punkt vo dr Gmeind isch am Carnusapass, em alte Fuesswääg vo Tschappina und Safie is Schams und uf Andeer.
Wappe
S Wappebild vo Tschappina het uf em roote Hindergrund en gääle Stägegibel, schynts als Symbol für d Bärgpäss, und drüber e gääli Glogge, wo s Symbol vom heilige Joder isch. Im 15. Joorhundert het Tschappina e Chappele mid em Sankt Joder-Patrozinium gha.
Gschicht
Im 14. Joorhundert sind Walser ufe Häinzebärg cho. Sid denn isch Tschappina dütschsproochig.
Scheidegg
Schoideck isch e Marktgmuind im schwäbische Landkrois Linde in Bayern. S isch en staatlich anerkannte Kneippkurort un au en hoilklimatische Kurort.
Geografi
Schoideck lyt uf guet 800 bis 1000 Meter über Meer uf nem Bergrugge nödlig vum Pfänder. Schoideck liit im Weschtallgai an dr Grenze zua Vorarlberg uf guet 800 bis 1000 Meter iber Meer uf ma Bergrugge nerdlich vom Pfänder. Vo dr Gmarkung sin 56,3 % Landwirtschaftsfleche, 33,5 % Wald, 9,4 % Sidlungsfleche un 0,8 % sunschtige Fleche.
Gmuindsdoil
Zua Schoideck gheret d Derfer Schoideck, Böserscheidegg, Forst, Hammerbühl, Haus, Kinberg, Lindenau, Neuhaus un Scheffau, d Wiiler Ablers, Allmannsried, Buflingsried, Denzenmühle, Ebenschwand, Forstenhäuser, Gretenmühle, Hagspiel, Haslach, Hummel, Leintobel, Oberbuchenbühl, Oberstein, Rorgenmoos, Schalkenried, Unterschwenden un Unterstein, d Gheft Ablermühle, Aizenreute, Bärfallen, Bieslings, Brand, Bronschwand, Bühl, Bux, Diethen, Ellersreute, Fürstenmühle, Geisgau, Greifen, Häuslings, Häuslingsmühle, Hochberg, Katzenmühle, Lötz, Rappenfluh, Reute, Rickenbach, Schirpfentobel, Schmalzgrube un Zollamt un s Sanatorium Oberschwenden.
Gschicht
Schoideck ischt zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1255.
Religion
77,1 % vo dr Iiwohner sin im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 16 % evangelisch.
Wirtschaft
Dr Turismus hot fir Schaideck a grossi Bediitung. S liit an dr Weschtallgaier Keasstroß, ma ka Wintersport betribe un s hot a Kurhuus.
Verwaltung
Schoideck ghert zua kuinere Verwaltungsgmuinschaft. Dr Birgermoischter vo Schoideck isch dr Ulrich Pfanner.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla siit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Schoideck ghert zum Bodaseealemannisch.
Wallace Monument
S Wallace Monument isch en 67m höche Turm wo z Schottland zur Eerig vom William Wallace errichtet worde isch. Er isch för Bsuecher göffnet, nach 246 Stegetritt chan mer uf de Galerii vom Turm d Uussicht über d Ochil Berge und s Forth Tal gnüsse.
Museum
Im Innere vom Turm isch es Museum. S Thema vo der Uusstellig isch d Schlacht vo Stirling Bridge, de Wallace sälber und wiiteri schottischi Persönlichkeite. Under de Uustelligsstuck isch under anderem s Schwert vom Wallace. Es git au no diversi anderi Sache z bewundere, zum Bischpil e lebesgrossi Figur vom Wallace vorem Iigang.
Ster
De Steer (st; dütsch Ster, französisch stère, italienisch stero) oder Ruummeter (rm) isch es Ruummaass för Holz und di gebrüchlichschti Maassainhait bim Handel mit Brännholz. En Ruummeter (1 rm bzw. 1 Steer) entsprecht amene Würfel vo aim Meter (1 m) Sitelängi, also amene Ruuminhalt vo aim Kubikmeter (1 m³), gschichteti Holzstuck (unbestimmti Längi), mit sammt de Zwüscherüüm i de Schichtig. De Steer isch es älters Ruummaass, wo vorallem i de Dütschschwiz und im Süde vo Dütschland bruucht wörd. Es entsprecht amene Ruummeter Holzschitter (vo 1 Meter Längi), wo gschichted im Wald oder bim ene Holzhändler glaagered send. Frisch gfällts Holz im Wald hät öpe 50 % vom Gwicht no Wasser dinne, noch sächs Mönet Laagerig häts nu no öpe 20 % Wasseraatail.
En Kubikmeter Holz ohni Zwüscherüüm isch de sogenannti Festmeter (fm). Wil en Steer Holz äbe Zwüscherüüm hät, entspräched eme Steer öpe 0,65 bis 0,75 m³ Holzmasse und händ e Gwicht im tröchnete Zuestand vo öpe 450 kg.
Mundilfari (Mond)
Dr Mundilfari isch ein vu dr ussere Zwergmönd vum Planet Saturn.
Entdeckig
Dr Mundilfari isch am 23. September 2000 vu de Astronome John J. Kavelaars un Brett Gladman entdeckt worre un het zuenächst die vorläufig Bezaichnig S/2000 S 9 erhalde.
Benennt worre isch er nooch em Mundilfari, eme Riis us de nordische Mythologi.
Bahndate
D'Bahnexzentrizität betrait 0,2078. D'Bahn isch 167,476° gege d'Äquatorebeni vum Saturn gnaigt un isch demit retrograd, d. h., der Mond lauft entgege vu de Rotationsrichtig vum Saturn um de Planet.
Ufbau un physikalischi Date
Dr Mundilfari chönnt möglicherwiis ä Bruchstuck vum Mond Phoebe si, wo bi eme Impakteraignis abgsprengt worre isch. Er besitzt e Durmesser vu etwa 7 km. Si Dichti wird ufgrund vu sinere vermuetete Herchumft uf sälli vu Phoebe gschätzt un wär no mit 2,3 g/m3 im Vergliich zue dr andere Saturnmönd relativ hoch. Er isch vermuetlich us Wasseriis mit eme hoche Adeil an silikatischem Gstai zämmegsetzt. Er besitzt e sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,06, d. h., numme 6 % vum igstrahlte Sunneleecht werre reflektiert.
Mit ere schinbare Helligkait vu 23,8m isch er ä usserscht leechtschwachs Objekt.
Jérôme Boateng
Dr Jérôme Agyenim Boateng (* 3. Septämber 1988 z Berlin) isch e dytsche Fueßballspiler. Syter anne 2011 stoht er bim FC Bayern München unter Verdrag un spiilt dert in dr Inneverdaidigung.
2013 het er mit dr Münchner s groß Triple us dytscher Maischterschaft, DFB-Pokal un dr UEFA Champions League gwunne. Mit dr dytsche Nationalmannschaft isch er 2014 z Brasilie Wältmaischter wore.
Lääbe
Dr Boateng isch e Suhn vun ere dytsche Muter un eme ghanaische Vater. Är het e jingeri Schweschter, Avelina, un iber dr Vater zwee elteri Halbbriedere, dr Kevin-Prince un dr George.
Dr Jérôme Boateng isch z Berlin ufgwachse un im Bezirk Charlottenburg-Wilmersdorf uf d Poelchau-Oberschuel gange, e sportbetonti Gsamtschuel mit gimnasialer Oberstapfle. Är het dr Hauptschuelabschluss gmacht un isch derno Profifueßballspieler wore.
Aagfange het er bi Tennis Borussia Berlin un isch 2002 im Alter vu 13 Johr in d Noowuchsabdailig vu Hertha BSC gwächslet. Am 31. Jänner 2007 het er sy erscht Bundesligaspiil fir d Profimannschaft vu Hertha BSC gmacht.
Erfolg
Nationalmannschaft Hertha BSC Manchester City FC Bayern München
Radamisto
Radamisto (HWV 12a/12b) isch en Opere (Opera seria) in drei Akt vom Georg Friedrich Händel. Si isch zum erste Mol 1720 am King's Theatre in London ufgfüert worde. In dr Opere goot s um d Macht vo dr Liebe in dr Ee, dr Dröiji und em Widerstand gegenüber eme Türann und wie Grossmuet und Vergee über d Raach cha uusegoo.
Die vier Fassige vo dr Opere
D Opere isch in vier Fassige ufgfüert worde: 1720 mit dr Margherita Durastanti as Radamisto, im Dezämber vom gliiche Joor mit em Senesino in dere Rolle und dr Durastanti as Zenobia, 1721 mit chlinere Ändrige und 1728 mit grössere Andrige und wider mit em Senesino in dr Hauptrolle.
Z Hamburg
Am Theater am Gansmäärt isch dr Radamisto vo 1722 bis 1736 drissig Mol ufgfüert worde. Dr Johann Mattheson, e Fründ vom Händel, het sä iidütscht und bearbäitet.
S Libretto
Dr Nicola Francesco Haym het sich uf elteri italiänischi Kwelle gstützt, wo alli uf de Annale vom römische Gschichtsschriiber Tacitus (Annales, XII, 44–51) basiert häi.Es isch im Früelig 1720 fertig worde.
D Muusig
D Opere bestoot us ere Uwertüüre im franzöösische Stil und je noch dr Fassig 27–29 Arie, 2–3 Ariosi, 1–2 Duett, eme Kwardett, eme Accompagnato, ere Sinfonia und eme Choor am Schluss. Es gseet us wie wenn s Ballettiilaage gee het, z. B. e Passepied and Rigadoon vor em Choor.
Tansania
Tansania, amtlig Jamhuri ya Muungano wa Tanzania (Swahili: Vereinigti Republik Tansania), isch e Staat z Oschtafrika. S lyt am Indische Ozean un gränzt an Kenia un Uganda im Norde, Ruanda, Burundi un di Demokratisch Republik Kongo im Weschte un Sambia, Malawi un Mosambik im Side.
Tanganjika (s Festlandgebiet zsämme mit der Insle Mafia) isch 1961 vo der Mandatsmacht Groossbritannie unabhängig worde und het sich 1963 mit Sansibar (d Insle Pemba und Unguja) zu Tansania zsämmegschlosse, dr Name vom Land isch us Tanganjika, Sansibar und der Bezeichnig Azania zsämmengsetzt. Tansania het öbbe 37 Mio. Iiwohner, wo meh as 100 verschiidnigi Sproche schwätze, die meiste Bantusproche, au nilotischi und kuschitischi Sproche wärde gredet und Arabisch. D Hauptstadt vom Staat isch Dodoma, dr Regierigssitz und grössti Stadt isch Daressalaam.
Geografi
S tansanisch Feschtland bstoht us ere 16 bis 64 Kilometer braite Kischtenebeni mit tropischer Vegetation, dr 213 bis 1067 Meter hoch glägene Massai-Savanne im Norde un eme Hochplatoo im Side (900–1200 Meter), wu bis zum Malawisee goht. Dr Zäntralafrikanisch Grabe goht im Weschte vu Tansania dure, dr Oschtafrikanisch Grabe verlauft zmittse dur s Land. Zyyge vu dr geologische Vorgäng in däre tektonische Bruchzone sin riisigi Krater un Vulkane wie dr Mount Rungwe (2960 m), dr Mount Meru (4562 m) un dr hegscht Bärg vu Afrika, dr Kibo (5895 m). S Staatsbiet vu Tansania gränzt an drei vu dr greschte Seeä vu Afrika: im Norde an dr Victoriasee, im Weschte an dr Tanganjikasee un im Side an dr Malawisee. Im Nordweschte vu Tansania lyt d Serengeti (Massai-Sproch: „wyti Flechi, großi Ebeni, unändlig Land“), ain vu dr bekannteschte Nationalpark vu Afrika.
Fycht- un Druckesavanne mit Schirmakazien un Baobab-Baim dominiere ne Großdail vu Tansania. Halbwieschtine un Kischtenebene (zum Dail mit Mangrovesimpf) mache di ibrig Landschaft uus.
Im Nordoschte vum Land, in dr Nechi vu dr Gränz zue Kenia, hebt sich s hegscht Bärgmassiv vu Afrika, s Kilimandscharo-Massiv, dr hegscht Punkt dervu – dr Uhuru Peak – lyt uf em Kibo uf.
Nationalpark
Z Tansania git s sächzeh Nationalpark :
Derzue chunnt s Selous Game Reserve, s grescht Wilddierschutzbiet in ganz Afrika.
Bevelkerig
Tansania wyst e stark Bevelkerigswachstum uf. Di zämmegfasst Fruchtbarkaitsziffer lyt bi 5,3 Chinder pro Frau. Zurzyt sin rund 44 Brozänt vu dr Mänsche unter 15 Johr alt. Drotz ere relativ hoche AIDS-Rote un ere verbraitete Armuet, mueß mer mit eme wytere Bevelkerigsaastiig rächne.
Ethnischi Gliderig
D Bevelkerig uf em Feschtland bstoht zue 99 Brozänt us Schwarzafrikaner – dodrunter 95 % Bantu –, wu iber 130 verschidene Ethnie aaghere. Di greschte Volksgruppe sin d Sukuma (12 % vu dr Bevelkerig), d Nyamwezi (rund 9 %), wu wie d Sukuma um dr Viktoriasee läbe, d Hehet/Bena (8 %), d Haya (7 %), d Swahili an dr Kischte (6 %), d Chagga am Kilimandscharo (6 %) un d Makonde im Side. D Massai stelle rund 3 % vu dr Bevelkerig.
Syt Johrhunderte ghere zue dr Bevelkerig au Mänsche, wu d Vorfahre vun ene us Arabie un vu Indie yygwanderet gsii sin. Au wenigi Noofahre vo europäische Sidler het s im Land. Derzue chemme Uusländer, dodrunter 431.000 Flichtling vu Burundi un 96.000 us dr DR Kongo.
Sproche
Z Tansania wäre insgsamt 128 verschideni Sproche gschwätzt:
S git kain de jure feschtglaiti Amtssproch, Swahili isch aber d Nationalsproch, wu as lingua franca un fir offiziälli Aaglägehaite brucht wird un dodermit de facto d Amtssproch isch. Di dytsch Kolonialverwaltig het d Verwändig vum Swahili stark gferderet. Dr erscht Bresidänt vum Land, dr Julius Nyerere, het Swahili as „nationali Sproch“ deklariert, ohni ass des aber gsetzlig feschtglait wore wär. In Publikatione vu dr Regierig wird s au „offiziälli Sproch“ gnännt. Änglisch, wu vu dr britische Kolonialverwaltig brucht woren isch, wird hite im effetlige Dienscht, im Barlemänt oder in dr Regierig nimi brucht un isch sällewääg au kai Amtssproch im ängere Sinn. Tansania ghert dodermit zue dr wenige schwarzafrikanische Staate, wu ne yyhaimischi Sproch wichtige woren isch wie d Kolonialsproch. Änglisch isch aber allno d Grichtssproch vu dr hechere Gricht.
No dr offiziälle Sprochbolitik vu Tansania, wie si anne 1984 verchindet woren isch, isch Swahili d Sproch vum gsellschaftlige un bolitische Beraich, vu dr Grundschuelbildig un dr Erwachsenebildig. S Änglisch isch fir d Beraich vu dr hechere Schuelbildig, dr Universitete, dr hechere Gricht un dr Tächnologi vorgsääne. Au wänn s Ämglisch z Tansania mit Millionebedreeg vu dr Regierig vu Großbritannie gferderet wird, isch s in dr letschte Johrzehnt allmeh us em gsellschaftlige Läbe zruckdrängt wore. Zem Byschpel hän sich no in dr 1970er Johr tansanischi Studänte unterenander normalerwys uf Änglisch unterhalte, hitigsdags schwätze si fascht nume no Swahili mitenand. Sälbscht dr Unterricht an dr hechere Schuele un Universitete, wu offiziäll uusschließlig uf Änglisch sott syy, wird zem Dail uf Swahili ghalte oder in eme Swahili-Änglisch-Gmisch.
Religione
Dr Norde, s Kischtebiet un di ehmolige Karawanestroße sin zum greschte Dail islamisch bregt. Zwische 30 un 40 Brozänt vu dr Bevelkerig sin Muslim (uf Sansibar zmindescht 98 Brozänt). Im Binneland vu Tansania het sich s Chrischtetum wyt uusbraitet, glychfalls zwische 30 und 40 Brozänt sin chrischtlig, di maischte dervu katholisch. D Missionsbenediktiner vu St. Ottilien unterhalte im Side vum Land sechs Chleschter un hän di Remisch-Katholisch Chilche z Tansania stark bregt. In dr dytsche Kolonialzyt sin au Lutheraner in s Land chuu un d Herrnhuter Briedergmai (Moravian Church), in dr britische Zyt dergege Anglikaner un vu Kenia här d Africa Inland Church. Di evangelische Chilche sin dur d Walokolebewegig (East African Revival) meh oder weniger beyyflusst wore, wu in dr jingere Zyt au s Ufchuu vu charismatische un pfingschtlerische Gruppe gferderet het. Iberall git s au no Aahänger vu dr draditionälle Religione, au Chrischte un Muslim gän vilmol Achtig uf di draditionälle Rite.
Gschicht
Tansania isch anne 1964 entstande dur dr Zämmeschluss vu dr Staate Tanganjika un Sansibar. Tanganjika isch vu 1919 bis 1961 e britisch Mandat vum Velkerbund un speter vu dr UNO gsii. Bis anne 1918 het s zue dr Koloni Dytsch-Oschtafrika ghert. Sansibar isch e oschtafrikanisch Sultanat unter britischem Protektorat gsii. Noo dr Unabhängigkait isch anne 1963 in ere Revolution d Monarchi gstirzt wore.
Friegschicht
In dr Olduvai-Schlucht im Norde vu Tanganjika sin e Huffe prähistorischi Fund vu fossile Relikt vu dr friejeschte Vorfahre vu dr Mänsche gmacht wore. D Entdeckige lege noo, dass Oschtafrika d „Waagle vu dr Mänschhait“ chennt gsii syy.
Iber d Gschicht vum innere Tanganjika in dr Friezyt isch wenig bekannt. Mer vermuetet, dass es Biet urspringli vu Jeger un Sammler bewohnt gsii, wu ne Sproch gschwätzt hän, wu dr Koishan-Sproche noogstanden isch. Vor rund 3000 bis 4000 Johr sin us em sidweschtlige Hochland vu Äthiopie kuschtischi Velker no Oschtafrika yygwanderet, wu d Rinderzucht mitbrocht hän, z. B. d Vorfahre vu dr Burungi, d Goroa un d Iraqw. Im Zytrumm zwische 1000 v. Chr. un 1000 n. Chr. sin vu Weschte här Bantu in s Biet chuu, hitigi Noofahre z. B. d Sukuma, d Nymwezi, d Chagga un d Makonde. Si hän vor allem Ackerböue (Hirse, Sorghum) dribe, aber au Vihzucht, wu dr Ackerböu nit megli gsii isch, wel s z wenig Rääge ghaa het. Derzue hän si d Metallverarbeitig mitbrocht, mit dr Aachumft vu dr Bantu, fangt z Oschtafrika d Yysezyt aa. Speter sin zwisch em 12. un em 18. Johrhundert nilotischi Hirtevelker (z. B. d Massai) yygwanderet, wu uusschließlig vu dr Rinderzucht gläbt hän..
Im Biet vu dr Große Seä het s no dr midlige Iberliferig vum 11. bis zum 16. Johrhundert s Rych vu dr Bachwezi gee. Dur Zuewanderig vu Hirtevelker us em Norde (z. B. dr Luo) hän sich hierarchisch strukturierti Gsellschafte entwicklet, wu as Hinda-Dynaschtie d Herrscherschicht in e baar greßere un chlainere Chenigrych bildet ghaa hän. Zue dr große Rych, wu ihre Ursprung uf dr legendär Grinder Ruhinda zruckfiere, ghere Ruanda (ab em 14./15. Jh.), Burundi (ab em 15. Jh.) un Buganda (ab em 14. Jh.). Zue dr chlainere Chenigrych, wu dailwys vu Buganda kontrolliert un ab un zue aagriffe wore sin, zelle im Nordweschte vu Tansania Buhaya un sidlig dervu Buzinza.
Am Änd vum erschte Johrdöusert isch an dr Kischte e Chette vu chlainere un greßere Handelsstedt entstande, wu äng mit dr arabische Wält verbunde gsii sin. Au dr Islam het sich uusbraitet. D Kischteberaich sin Dail vu dr multikulturälle un multiethnische Swahili-Gsellschaft wore. Im Biet vu Tansania isch Kilwa Kisiwani gläge, wu im 13. un 14. Johrhundert di wichtigscht Stadt an dr oschtafrikanische Kischte gsii isch.
Dr portugiesisch Seefahrer Vasco da Gama het di afrikanisch Oschkischte anne 1498 uf syyre Rais uf Indien erforscht. Bis 1506 het di portugiesisch Regierig dr Aaspruch uf d Macht iber d gsamt Kischte gstellt. Dää Aaspruch het s aber nume uf em Bapir gee, wel Portugal syyni Stitzpinkt wie Mombasa un Sansibar nume as Zwischestatione uf em Wäg zwische Mosambik un Goa brucht het. D Portugiese h#än nume wenig Soldate stationier un hän s Biet nit kolonisiert. Dr Expansion vu Oman Ändi 17. Johrhundert het Portugal nyt me chenne entgegesetze, un noch em Fall vu dr Feschtig Mombasa 1698 hän di omanische Araber d Portugiese au vu Sansibar verdribe un hän e lucki Oberherrschaft iber d Kischtestedt errunge, wu si ihri Wali as Statthalter yygsetzt hän.
D Araber hän aigeni Garnisone z Sansibar, z Pemba un z Kilwa errichtet un dr lukrativ Sklave- un Elfebainhandel wytergfiert. Im 19. Johrhundert het s z Sansibar e wirtschaftlige Ufschwung gee dur e Plantaschewirtschaft, wu mit Sklave bedribe woren un vor allem dur dr Aaböu vu dr nei yygfierte profitable Nägeli gääch aagstiigen isch. All meh Araber sin yygwanderet. Der omanische Herrscher Sultan Sayyid Said (1804-56) het syy Bresänz an dr Suahelikischte versterkt un het sich gege di ertlige Herrscher vu Mombasa duregsetzt. Dr Handel isch in däre Zyt all meh uf indischi Händler ibergange. Anne 1840 het dr Sayyid Said wäg dr bolitische Uusicherhait z Oman fir 11 Johre syy Herrschaftsitz uf Sansibar verlait.
D Gwirz vu Sansibar hän Schiff us Länder aazoge, wu wyt ewäg gläge sin, wie dr au us dr USA, wu 1837 e Konsulat uf dr Insle ufgmacht hän. S frie Inträssi vu Großbritannie an Sansibar isch dur dr Handel gweckt wore un au dur dr Kampf gege dr Sklavehandel. Anne 1822 hän d Brite dr erscht vun ere Raie vu Verdreg mit em Sultan Said unterzaichnet go dää Handel z unterbinden, aber erscht anne 1876 isch dr Vercahuf vu Sklave z Sansibar ändgiltig verbotte wore.
Dr grescht Dail vu dr innere Regione isch dr Europäer dergege wyter uubekannt gsii. Di europäisch Erforschig het um d Mitti vum 19. Johrhundert aagfange. Zwee dytschi Missionar sin in dr 1840er Johr bis zum Kilimandscharo chuu. Di britische Forscher Richard Burton un John Speke sin anne 1857 zum Tanganjikasee chuu, dr John Speke anne 1858 au zum Victoriasee
Dr schottisch Missionar un Forscher David Livingstone isch am 16. Septämber 1859 as erschte Eruopäer an dr Malawisee chuu, uf syyreletschte Mission het er sich derno z Ujiji nidergloo, wun er schließlig dur dr US-Schurnalischte Henry Morton Stanley „gfunde“ woren isch.
Strona
D Schtrünnu (ital. Strona) isch e chliine Nebefluss vo de Riiss (ital. Toce) im Eschetal i de italienische Provinz Piemont. Si entspringt am Monte Capezzone und flüüsst dör s Strönertal (ital. Valstrona) und mündet bi Gravellona Toce i d Riiss. Am Oberlauf vo de Schtrünnu lit s eemooligs Walserdörfli Ggampel (ital. Campello Monti), emene Ableger vo de Walsergmaind Remallju.
Tansania
Kolonialzyt
(Lueg au dr Hauptartikel Dytsch-Oschtafrika)
D Kolonialinträsse vu Dytschland sin anne 1884 vum Carl Peters begrindet wore, wu fir d Gesellschaft für deutsche Kolonisation (speter: Deutsch-ostafrikanische Gesellschaft) dur e huffe Verdreg mit Stammeshaiptling e privatwirtschaftlig Kolonialrych im Name vu syre Kolonialgsellschaft het welle ufböue. D Regierig vum Chanzler Otto von Bismarck het sich drotz Widerstand zwunge gsääne, dr Gsellschaft e Schutzbrief vum dytsche Rych uuszstelle un dr Aaspruch dur e militerischi Machtdemonschtration vu dytsche Chriegsschiff gegeniber em Sultan vu Sansibar abzsichere.
D Herrschaft vu dr Kolonialgsellschaft isch aber schnäll wider zämmebroche im Ufstand vu dr oschtafrikanische Kischtebevelkerig vu 1888, un d Rychsregierig het diräkt mieße militerisch yygryfe.