cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Turm-und-Palisaden-Siedlung
Die Form vo der Siidligsgründig isch typisch für d Zit vom Arabischen Ufstand am Ändi vo de 1930er Johr. Zu dere Zit si si es Symbol für dr zionistisch Pioniergeist gsi und si Deil vom israelische gschichtlige Narrativ worde, wie d Jude e wilds Land mit eme Gwehr in dr einte Hand und eme Pflueg in dr andere zivilisiert haige. Noch em Sächs-Dag-Chrieg 1967 het dr aktivistisch Flügel in dr regierende Partei, dr Mapai, an die Dradition welle achnüpfe und het Siidlige im Geist vo Durm-und-Palisade in de Golanhöhene und im Jordandal duregsetzt.
Dr gschichtlig Kontext
In de 1930er Johr währed em britische Mandat si z Palästina d Spannige gwachse zwüsche de iiheimischen Araber und der jüdische Bevölkerig, wo dank dr Alija (Iiwanderig) ständig gwachsen isch. Die Situation het sich vor allem noch der Machtübernahm vo de Nationalsozialiste z Deutschland 1933 verscherft. Die arabischi Bevölkerig het sich gegen d Zuewanderig und die wiiteri jüdischi Besiidlig vom Land gwehrt. Au het si welle verhindere, ass neui Siidlige entstöhn uf em Land, wo vom Jüdische Nationalfond scho kauft worden isch.
Us eme Generalstreik im Johr 1936 het sich in dere agspannte Stimmig der Arabisch Ufstand entwigglet. Es isch zu gwaltsamen Usenandersetzige zwüsche de beide Bevölkerigsgruppe cho, beidi Site hai Verletzti und Doti z beklage gha. Au Überfäll vo bewaffnete Araber uf isolierti landwirtschaftligi jüdischi Siidlige si vorcho.
Für zum d Zahl vo de Siidler z vergrössere in Gegende, wo vo Jude nume dünn besiidlet gsi si, und für zum keini Gebiete z verliere in Gegende, wo in dr Nöchi vo dr Gränze zu arabische Gebiet gläge und umstritte gsi si, hai die jüdischen Organisatione d Gründig vo witere Siidlige beschlosse.
Bsundrigs an der Durm-und-Palisadesiidlig
Bin ere Siidligsgründig hai d Siidler vo Afang a drmit müesse rächne, ass si vo Araber agriffe wurde und dass d Ängländer wurde brobiere dr Bau azhalte. Dorum hai d Siidlige schnäll müesse baut wärde und für d Verdeidigung müesse konzipiert si. D Lösig isch d Fertigbauwiis gsi: Alli Deil, wo bruucht worde si für zum d Siidlig z baue, si us Holz im vorus gmacht und z Nacht zum Siidligsort dransportiert worde. Die Deil hai denn in e baar Stunde chönne zsämmegsetzt wärde. D Palisade isch inne hohl gsi und isch noch em Uufbau mit Chiis oder ähnligem Material gfüllt worde. Zur afänglige Usrüstig hai au e Holzdurm und e baar Hütte ghört. D Flechi vo sonere Siidlig isch typischerwiis ei Dunam, d. h. duusig Quadratmeter gsi.
Verbreitig
Durm-und-Palisadesiidlige si vo strategischer Wichdikeit gsi. Zum einte si si dört baut worde, wo d Jude ghofft hai, ass die Region bin ere Deilig vom Land zum jüdische Gebiet gschlage wurd, zum andere hai sich d Siidlige im Fall von eme Agriff gegesitig chönne understütze. Die meiste Durm-und-Palisadesiidlige si dorum im e fufzäh Kilometer breite Landstreife dr Mittelmeerküste no und in dr Region vom Jordangrabe errichtet worde. Elei im Beit Shean Dal, wo denn vor allem vo Beduine besiidlet gsi isch, si zäh sonigi Siidlige entstande. Im Deiligsblan isch denn s Dal wirklig de Jude zuegsproche worde.
Allschwil
Allschwyl (umgangssprochlich au Schwellheim oder Schwelleme, hochdytsch Allschwil) isch e politischi Gmeind im Bezirk Arlise vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz. Sii isch noch Rynech die Gmeind mit de meischte Yywooner vom Baselbiet.
Lag
Allschwyl liggt am südweschtlige Rand vo dr Stadt Basel und isch mit ihre komplett zämmegwaggse. D Kantonsgränze verlauft zmittst durs Siidligsgebiet und so gitts Stroosse, wo die eint Sitte zer Stadt Basel, die visavis zue Allschwyl gheert. Am andere Ortsrand isch Allschwyl vo zwai Sytene vo Frankrych umgeh. Geografisch und kulturhistorisch gheert Allschwyl zem Sundgau. Nochbergmeinde sin Schönebuech, Oberwyl, Binnige und die franzeesische (elsässische) Gmeinde Neuweiler, Buschwiller, Hégenheim und Saint-Louis.
Wappe
S Wappe vo 1939 zeiggt uf blauem Grund en goldige Schlüssel krytzt mit eme silbrige Schwärt. Es isch s'Symbol vo de Heilige Petrus und Paulus, de beide Patron vo dr Dorfchile.
Wirtschaft
Uffgrund vo dr gynschtige Lag vor Gmeind (stadtnoch, Flughafe, Landesgränze) und dr styyrlige Belaschtig sin z'Allschwyl relativ villi glaineri Firmene asässig, vor allem sog. Startup-Unternähme in dr Chemii-, Pharma- und Biotechbranche. Die hän sich z'Allschwyl zem sogenannte "Innovationszentrum Nordweschtschwiiz" zämmegschlosse. Bekannti Firmene sin u. a. Actelion, Polyhpor, MDL Information Systems. Au d Färnseestation Nordwescht 1 hett ihri Studios z'Allschwyl gha.
Freizyt und Kultur
Wie in dr ganze Region isch au z'Allschwyl d Fasnacht stark in dr Bevölkerig verankeret. Dr Umzug am Sunntig ei Wuche vor dr Basler Fasnacht gheert zue de grössere vo dr Region, isch aber noni bsunders alt, isch doch Allschwyl bis vor em Bauboom in de 1970er Joore no e glaises Dorf gsi. Entsprächend ka's d Allschwyler Fasnacht au nid mit däre z'Basel, z'Lieschtel oder z'Sissech uffnee. Sii hett aber mit de Joore iire eigne Charme entwickelet. En alte Bruuch, wo in de letschte Joore reaktiviert worde isch, isch d'Eierläset im Friehlig.
E Halle- und e Freibad biete Erholig und Aktivität im Wasser. Für Jungi gitts es Jugendfreizythuus, en Robi-Spiilplatz und s'Jugendland.
Verkeer
Allschwyl isch mit emene dichte Stroosenetz mit dr Region verbunde, hett aber ken Schnällstrooseaschluss, was zumene hoche Verkehrsufkomme uff de Hauptstroose fiehrt, bsunders zu de Pändelzyte, wenn d Elsässer via Allschwyl noch Basel zur Arbet kemme oder wieder hai geehn.
Bis zum Dorfplatz fahrt d Tramlinie 6 vo dr BVB, wo noch Basel und witer noch Rieche bis an d Landesgränze bi Lörrach fiehrt. Drei Buslinie (33, 38, 61) verbinde d Quartier vo Allschwyl unterenand und mit Basel, Schönebeuch, Binnige und Oberwyl.
Rhône-Forelle
Uussie
D Rotte-Forelle gliicht am Bachförnli, het aber kai rooti Tupfe. Uf de Siite het si vier braiti dunkli Querstraiffe.
Vorchoo
D Rotte-Forelle isch im Iizugspiet vom Rotte endemisch, chunnt aber im Gempfersee und Wallis nöd vor, wege de Stromschnelle underhalb vo Gempf, wo för Fisch e natürlichi Bariere bildet. I de Schwiiz chunnt si im Doubs im Jura vor. Si mag suberi chalti suurstoffriichi Flüüssgwässer mit ere määssige Ströömig.
Lebeswiis
D Rotte-Forelle fresst Wirbelloosi, Amphibie und jagt anderi Fisch. Si laicht Endi Dezember binere Wassertemperatur vo 4 Grad öber eme chiisige Grund.
Sicherheitsrat der Vereinten Nationen
Dr Sicherheitsroot vo de Vereinte Natione (ängl. Abchürzig UNSC, United Nations Security Council), hüfig au as Wältsicherheitsroot bezeichnet, isch s mächtigste Organ vo de Vereinte Natione. Er setzt sich us fümf ständige (Permanent Members, au P5 gnennt) und zäh nitständige Mitgliider (Elected Members) beziehigswiis Staate zsämme. Die fümf ständige Mitgliider (Frankriich, Russland, die Vereinigte Staate, d Volksrepublik China und s Vereinigte Königriich) hai bi dr Verabschiidig vo Resolution (Resolutions) en erwiiterets Vetorächt und wärden dorum au as Vetomächt bezeichnet.
Die konstituierendi Sitzig vom Sicherheitsroot het am 17. Januar 1946 stattgfunde; die und die 23 Sitzige druf si im Londoner Church House abghalte worde, spöteri Sitzige hai im Hunter College in dr Bronx, im Henry Hudson Hotel an dr Fifth Avenue in Manhattan und in dr Sperry Gyroscope-Fabrik z Lake Success stattgfunde, bevor dr Root 1951 si derzitigs Domizil, s UN-Hauptquartier, am East River in Manhattan bezoge het.
Ufgoobe
Noch em Ardikel 24 I vo dr Charta vo de Vereinte Natione sötte ihm d Mitgliidstaate „d Hauptverantwortig für d Wahrig vom Wältfriide und vo dr internationale Sicherheit“ überdräge. Währed anderi UN-Organ unmittelbar nume Empfählige chönne abgee, cha dr Sicherheitsroot noch de Bestimmige vom Kapitel VII vo dr Charta Entscheidige mit Bindigswirkig für d Mitgliidstaate dräffe - „Massnahme bi Bedrohig oder Bruch vom Friide und bi Aagriffshandlige“. Drbii bestoht e grundsätzligi Rächtsbindig an d Norme vo dr UN-Charta. Näbe dr politische Prärogative vom Sicherheitsroot zur Uslegig vo de datbestandlige Vorussetzige vom Art. 39 in concreto cha si Praxis zur Furtbildig vo bestehendem Rächt füehre. Noch dr herrschende Meinig darf sich dr Sicherheitsroot drbii aber nit in e dezidierte Widerspruch zu de anerkannte Rächtsquelle vom Völkerrächt setze (Uslegig contra legem), wil er kei eigeni Rächtssetzigsbefuegnis het. D Entscheidige vom Sicherheitsroot underliige allerdings keinere wirksame Rächtskontrolle.
Bezirk Einsiedeln
Dr Bezirk Einsidlä isch en Bezirk vom Kanton Schwyz i dr Schwiiz. Wie bi Küssnacht SZ und Gersau bilded politischi Gmeind und Bezirk e Einheit.
Zur politische Gmeind Einsidlä ghöred d Ortschaft Einsidlä und di witere sechs Ortschafte ("Viertel") Bennau, Egg, Willerzell, Euthal, Gross und Trachslau.
Lichtfarben
S Liecht, wo vom ene erlüchtete Körper reflektiert und wo d Farb von em veränderet wird, wird als Körperfarb wohrgnoh. Zum e Körperfärbig chönne erkenne, muess dr Körper mit wissem Liecht belüchdet wärde.
D Farbvalänz vom Liecht setzt sich äntwäder us diskrete einzelne Farbe, wo jewils e bestimmti Wällelengi hai, us eme „Gmisch vo Liecht“ vo mehrere Wällelengene oder Wällelengeberiich oder us kontinuierlige Spektralberiich zämme. D Intensitätsverdeilig über d Wällelengene vom (sichtbare) Spektrum entstoht in dr Liechtquelle. Im technische Vorgang wird d Liechtfarb allerdings au dur Filterig no veränderet. E Mässig vo dr Valänz vo dr Liechtfarb orientiert sich an de physiologische Eigeschafte vom menschligen Aug, wie s s Liecht wohrnimmt.
Grundfarbe
Spektralfarbe si die reine Farbe, wo stark lüüchte, wie si sich im Sunnespektrum, am Rand vo CDs oder bim Räägeboge zeige. Dr Newton het wäge dr heilige Zahl Siibe däm Kontinuum siibe Grundfarbe zuegordnet: Veielett, Indigo, Blau, Grüen, Gääl, Gäälrot, Rot.
Mischfarbe
Dia Grondfarba koh ma mitanandr mischa. Wenn ma des macht, kriagt ma Mischfarba: rot + grian = gäll, rot + blau = magenta, blau + grian = türkis.
Wisses Liecht, wo as Sunneliacht us ama kontinuierliche Spektralberiich bestoot, wird in dr Technik hüfig mit nume drei Grondfarba erzügt und das send rot, grian und blau.
Cavedano
De Cavedano (Squalius squalus) isch e europäische Süesswasserfisch wo z Italie endemisch isch. Er gliicht starch em Alet (Squalius cephalus), wo nördlich vo de Alpe vorchunnt, und werd mengisch as di gliich Fischart aaglueget.
Uussie
De Cavedano isch e längliche grau-grüene Fisch mit eme groosse Muul. De Buuch isch dütli heller und d Flosse geelbruu. Er werd 60 cm lang und wögt den draiehalb Kilo.
Verbraitig
De Cavedano isch e Fischart, wo z Italie, im Tessin, z Slowenie und i chüstenööche Süessgwässer vo Kroatie vorchunnt. Er mag warmi Flüüssgwässer mit ere starche Ströömig, wo flachi und tüüffi Stele hend. Er lebt au i groosse Seeje am Alpesüüdrand.
Büren an der Aare
Geografi
Büüre isch es Stedtli ar Aare. Do goot e Brügg übere Fluss, wo 1989 vo öperem äxtra azündet worde isch, und 1991 het me si wider gflickt; das isch e auti Houzbrügg. Underem Stedtli isch d Ländti, wo d Aareschiff haute.
D Gmeindsflächi bsteit us 46,2 % langwirtschaftlecher Flächi, 34,1 % Waud, 12,4 % Sidligsflächi u 7,3 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Meieried, Saafnere, Meinisbeerg, Rüti bi Büre, Längnou, Oberwiil, Diessbe u Dotzige im Kanton Bärn u Gränche u Schnottu im Kanton Solothurn.
Gschicht
Büüre isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1185 aus Buirro, 1236 Buron. D Stadt isch vo de Freihere vo Strassbärg ggründet worde. Es het de bis ane 1375 de Grafe vo Nidou ghört. Dr letscht Nidouer isch denn bir Verteidigung vo de Stadtmuure gäge d Gugler tötet worde. Und denn isch Büüre ad Kyburger choo. 1398 hei d Bärner Büüre eroberet.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 13,4 % gläge.
Religion
72,3 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 13,6 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 19,1 %, CVP 1,4 %, EVP 4,0 %, FDP 9,5 %. GLP 6,5 %, GP 6,9 %, SP 18,3 %, SVP 28,7 %, Suschtigi 5,6 %.
Gmeindspresidäntin vo Büüre isch d Claudia Witschi-Herrmann (Stang 2013).
Wirtschaft
Z Büüre het’s e Handwärcher- und Gwärbverein. Er het mee als sibezg Mitglider us verschidene Sparte vo dr Wirtschaft.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 3077 Ywohner 91 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 1,2 % Französisch u 1,7 % Italienisch.
Mundartliterarische Reihe
Mundartliterarische Reihe (MLR) het e Seerie vu Biecher mit Dialäktliteratuur ghaiße, wu zwische 1966 un 1979 im Verlaag J. P. Peter, Gebr. Holstein im mittelfränkische Rothenburg ob der Tauber uusechuu isch. Uusegee het die Zyylede dr Bernhard Doerdelmann, dr Scheflektor vum Verlaag. E jede Band isch mit ere Schallblatte publiziert woore, wu dr Autor en Uuswahl vu syne Sache druf voorglääse het.
Iiberblick
Aagfange het die Raie mit Biecher vum Wilhelm Staudacher un em Gottlob Haag us dr Regioon, bal sin aber Autoore us em ganze dytsche Sproochruum un alli grooße Dialäktregioone verdrätte gsii. Dr Doerdelmann isch us em weschtfäälische Recklinghausen chuu un het as Schurnalischt un Musikkritiker un as Redakter fir dr Rundfunk gschafft. Vu 1960 bis 1980 isch er Scheflektor bim Rothenburger Verlaag J. P. Peter, Gebr. Holstein gsii. Är het au Gediicht un Verzellige uf Hoochdytsch gschriibe. Im Johr 1977 isch er Redakter vu dr erschte zwoo Uusgaabe vu dr „IDI-Information“ vum Internazionaale Dialäkt-Inschtitut (IDI) gsii. As vyylfach uuszaichnete Diichter un Mitgliid vum P.E.N.-Zäntrum het er fir e hooch literaarisch Niwoo vu däre Seerie vu Dialäktbiecher gsoorgt. Au di bibliophiil Ufmachig mit eme uugweendlige Formaat (20,0 x 20,5 cm) wäg dr Schallblatte zaigt dr Aaspruch, „Mundartdichtung als Literatur von Rang zu präsentieren“. D Autoore sin alli Verdrätter vun ere neie, modäärne Dialäktdiichtig, wu syt em Änd vu dr 1950er Johr vu Wien uus entstanden isch, in dr 1960er Johr in dr „modern mundart“ us dr Schwyz wytergfiert wooren isch un in dr 1970er Johr im ganze dytsche Sproochruum en Ufwind fir d Dialäktliteratuur broocht het. Autoore us em Alemannische sin dr André Weckmann, dr Julian Dillier un dr Wilhelm König gsii. Anne 1980 het dr Verlaag J. P. Peter, Gebr. Holstein di ganz Buechprodukzioon yygstellt, dodermit au d Mundartliterarische Reihe, dr Doerdelmann isch entloo woore. Wytergfiert woore mit em nämlige Kunzäpt isch si derno as Dichten im Dialekt im Verlaag Johann van Acken z Krefeld, uusegee vum IDI.
d Bänd vu dr Mundartliterarische Reihe
Mundartliterarische Reihe. Herausgegeben von Bernhard Doerdelmann. Rothenburg ob der Tauber: J. P. Peter, Gebr. Holstein
Introd
Introd (frankoprov. Euntroù) isch e Gmai in dr autonome Provinz Augschtdal z Italie.
R.E.M.
R.E.M. ìsch en amerikanischi Rockband vo Athens, Georgia gsìì. Si ìsch vom Sänger Michael Stipe, em Gitarrìscht Peter Buck, em Bässeler Mike Mills ùn em Schlagzüger Bill Berry ggrǜndet worde. R.E.M. ìsch eini vo de erschte erfolgriiche alternativ-Rockbands ǜberhoupt gsìì. Des vor allem wäg dr tschänglige Spììlwiis vom Buck ù de ùdütleche Tegschte vom Stipe.
Introd
Geografi
Introd lyt im am Zämmeschluss vu dr Bäch Dora di Rhêmes un Torrent Savara.
R.E.M.
Gschicht
1981 hei si ìri erschti Single, «Radio Free Europe», bìm ùnabhängige Label Hip-Tone useggää. Chùrz drufabe si si vo I.R.S. Records under Vertrag gno worde, wo si 1982 d EP Chronic Town ùn es Jaar speeter ìres Debut-Album Murmur useggää hei. Säb Album ìsch bì Kritiker seer guet aacho. Ǜber di nächschte Jaare hei si ìre Ruef chönne witer usboue. Daas dank witere Albene, fasch ùnunterbrochnigem Tuure ù der Understǜzig vo College-Radiostatione. Nachdäm si scho meereri Jaar ìm Undergrund hei Erfolg gha, hei si 1987 mit dr Single «The One I Love» ìre erscht grooss Hit glandet. Es Jaar speeter hei si bìm groosse Lable Warner Bros. Records underschrìbe ù hei aagfange, politischi ù ùmweltbedìngti Probleem bì ìrne wältwite Uftrìtte aazspräche.
Ì de früeche 1990er, wo dr alternativ-Rock langsam populäär ìsch worde, ìsch R.E.M. als Pionier vo dem Genre aagsee worde ù het sini zwöi erfolgriichste Albene Out Of Time (1991) ùn Automatic For The People (1992) useggää, wo sech rächt starch vom Toon vo de eltere Albene entfärnt hei. 1994 si si mit Monster aber wìder nööcher a ìren alt Rocksound äne choo. Drufabe hei si ds erschte Mal sìt sächs Jaar e groossi Wältturnee gstartet, wo aber vo teilwiis rächt schwääre Erchrankige vo Bandmitglider begleitet ìsch gsìì (ù.A. ìsch dr Bill Berry bìm ne Konzert z Lausanne wägem ne Ghirn-Aneurysma zämeproche). 1996 hei si e nöie Vertraag bi Warner Bros. underschrìbe, wo ne 80 Millione US$ iiprunge het. Des ìsch dennzumal dr höchst dottiert Vertraag ìr Gschicht vor Musigìnduschtrii gsìì. Ds Jaar drufabe het dr Bill Berry d Band ì frǜndschaft verlaa. Di drei räschtleche Mìtglìder hei bschlosse, aus Drüergschpann witerzmache. Soo hei si ìri Carieere o ìm nöie Jaarzäänt witergfüert ù meermals ìre Musigstiil mìt gmischtem Erfolg gänderet. Ds momentan nöischte Album Accelerate (2008) erìnneret aber wider starch a Stiil, wo si ìr zwoote Helfti vo de 1980er hei ghaa.
Ur- und Frühgeschichte
D Ur- und Friehgschicht, au Vorgschicht oder Prähistorische Archäologii, erforscht die Abschnitt vu de Mänschheitsgschicht, wo kone oder bloos wänig schriftliche Zeignis hinterlo hond. Si isch do demit en Beriich vu de archäologische und de Gschichtswisseschafte und im wiitere hauptsächlich e Geisteswisseschaft, wobi d Erforschung vu de elteste Steiziit stark naturwisseschaftlich orientiert isch.
Introd
Politik
Dr Burgermaischter vu Introd isch dr Vittorio Stefano Anglesio.
R.E.M.
Gschicht
2007 ìsch d Band ìr Originalbsezig ì d Rock and Roll Hall of Fame ufgno worde.
Introd
Sproch und Dialäkt
Anne 2001 het d Fondation Émile Chanoux in Zämmenarbet mit em Centre d'Études Linguistiques pour l'Europe un dr Università degli Studi di Trento di soziolinguistisch Situation vu allne Gmaine im Augschtdal untersuecht. Doderzue isch im Septämber un Oktober 2002 e Froogebooge verschickt woore. Vu Introd sin 70 Froogebeege wider retuurchuu.
Ur- und Frühgeschichte
Abgränzung
De Begriff "Ur- und Friehgschicht" beinhaltet eigentli zwä Richtunge:
Drachenbronn-Birlenbach
Dràchebrunn-Bìrlebàch (frz. Drachenbronn-Birlenbach, dt. Drachenbronn-Birlenbach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Ur- und Frühgeschichte
Abgränzung
D Urgschicht kaa me mit em Uftauche vu de erste Mänsche scho aafange lo, spätestens aber mit de Erfindung vu de erste Werkziig vor uunggfähr 2,5 Mio. Johr. (D Wisseschaft vu uusgstorbene Tier, d Dinosaurier z. B., gheert do it dezue, au wä me dees mängsmool lisst. Des isch no d Paläontologie.)
S End vu de Urgschicht und de Ibergang zu de Friehgschicht isch schwieriger zum Festlege, wil sich d Schrift i verschidene Weltgegende zu unterschidliche Ziite verbreitet hot. So endet d Urgschicht z Ägipte scho um 3000 v. Chr., z Nordeiropa aber erst im 11. und 12. Johrhundert n. Chr. Im afrikanische Kongobecke isch di erste Schriftquelle sogar erst vu 1878, nämlich de Reisebericht vum Henry Morton Stanley iber sii Expedition dur Zentralafrika.
R.E.M.
Gschicht
Am 21. Septämber 2011 het R.E.M. uf ihrer Website bekannt gee, ass d Band ufglööst sig und ass mä sich im Guete drennt häig.
Drachenbronn-Birlenbach
Gschìcht
D Gmein Dràchebrunn-Bìrlebàch ìsch entstànde àm 1. Öigscht 1972 durich d Füsion vun dr Gmeine Dràchebrunn und Bìrlebàch.
Dràchebrunn ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1298 àls Trachenburg, ìn dr gliche Urkund wurd àui Bìrlebàch zem erschte Mol gnannt àls Birlebach.
Verwàltung
vun Dràchebrunn-Bìrlebàch ìsch. Dràchebrunn-Bìrlebàch ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr sìdfrankisch Dialekt vun Dràchebrunn-Bìrlebàch ghert zem Oschtfrankisch (Nordowerditsch).
Ur- und Frühgeschichte
Abgränzung
Im südliche Mitteleiropa meest me noch de Definition eigentlich s End vu de Urgschicht um 600 v. Chr. aasetze, wo griechische Historiker s erst Mool iber Kelte a de Quelle vu de Donau schriibed. Praktisch nimmt me aber im ditschsprochige Ruum meistens erst de greeßere Bericht vum Cäsar iber de gallisch Krieg als Aafang vu de Friehgschicht. Wil fir d Reemerziit scho de Begriff "Provinzialreemische Archäologii" doo isch, wird d Friehgschicht ou mängsmool uf d Ziit noch de Reemer, also d Velkerwanderungsziit und s Friehmittelalter, reduziert, so das sich e Abfolge Urgschicht - Reemerziit - Friehgschicht ergiit. D Friehgschicht umfasst im alemannische Ruum also grad d Archäologie vu de Alamanne und goht do bis is friihe Mittelalter, bis zum Aafang vum 8. Johrhundert. Ab do wered d Toote ohne Grabbiigabe bi de Kirche im Oort beärdigt und sind do demit fir d archäologisch Forschung nimme i dem Maaß uuswertbar. Die jingere Ziite wered no vu de Mittelalterarchäologii erforscht.
Gegeständ vu de Forschung
D Hauptquelle fir d Ur- und Friehgschichtsforschung sind materielle Hinterlasseschafte: Wichtig isch aber vor allem de Zsammehang wo me die Sache dri findet. Des känned Gräber si oder Siidlungsrest wie verfillte Lecher vu Huuspfoste oder Vorroots- und Abfallgruebe. Erst us em Zsammehang vu verschidene Fundsticker kaa de Ur-und Friehgschichtler de Zweck und s Aalter vu de Fund und de Bodestrukture erkänne. Fundstelle kaa z Mitteleiropa normalerwiis it oberirdisch sehne, wil detmools kaum mit Stoener, sondern mit Holz baue wore-n-isch. Di wichtigste archäologische Quellegruppe sind noochfolgend ufglistet:
Arbetswiis
D Ur- und Friehgschicht wendet hauptsächlich geisteswisseschaftliche Methode aa. De Wisseschaftler vergliicht sini Fund mit dene us andere Ziite oder vu hit und iberlegt, fir waa me des bruucht hot. Me hot sit em 19. Johrhundert elloi durch Kombination vu zsamme gfundene Sache us verschidene Fundstelle rusgfunde, wi aalt bestimmte typische Gegeständ sind. Veränderung i de geografische Verbreitung vu bestimmte typische Sache mond z. B. interpretiert were, ob se durch Handel oder Velkerwanderunge verursacht sind. Vor allem bi de eltere Urgschicht kummed hit aber immer meh naturwisseschaftliche Methode zum Iisatz, vor allem zum genauere Datiere vu bestimmte Fund. Au Computer wered immer meh iigsetzt, zum sini Date statistisch uuswerte.
Institutione
D Erforschung vu de Ur- und Friehgschicht wird vor allem vu de Universitäte, Musee, Denkmoolpflegebehörde und interessierte Laie betribe. D Denkmoolpflege isch z Ditschland d Ufgab vu de Länder, i de Schwiiz vu de Kantoon und z Eesterriich vum Bund.
Uusbildung
D Uusbildung zum Ur- und Friehgschichtler isch i de Regel e wisseschaftlichs Studium wo allerdings bloos a Universitäte mit eme entsprächende Fachberiich meglich isch. S giit aber au en Uus- oder Furtbildungsberuef als Grabungstechniker wo a verschidene Universitäte oder bi de Denkmoolpflegeämter aabotte wird.
Geschlechtsorgan
D Gschlächtsorgan (lat. Organa genitalia) oder Genitalie si bi biologische Arte mit mehrere bzw. underschiidlige Gschlächter vor allem instrumental bi dr unmittelbare Furtpflanzig. Mä sait ene dorum au primäri Gschlächtsmerkmol.
Allgemein
Bi dr sexuelle Fortpflanzig wärde zwei underschiidligi Arte vo Keimzelle (Gamete) broduziert und vereinigt, zum e neus Individuum in s Läbe z rüefe. De Organ, wo d Gamete härgstellt wärde, sait me in dr Botanik Gametangie, und in dr Zoologie redet mä vo Gonade: Ovarie für die wiiblige und Hode für die männlige Keimdrüese. Die wiiblige Eizälle si im Allgemeine grösser und ihri Zahl isch chliiner as die vo de männlige Keimzelle.
Gschlächtsorgan vo de Pflanze
D Gschlächtszälle wärde bi de vilzällige Pflanze in zwei verschidnige Gschlächtsorgan (Gametangie) broduziert. S Ei wird bi primitive Forme us em Gametangium usgstosse, bi höchere Pflanze wie de Soomepflanze bliibt s dinne.
Bi Pflanze, wo Blüete hai, si d Gschlächtsorgan Deil vo de Blüete. Mä redet vo eihüüsige Pflanze (Monözii) wenn sowohl die wiiblige as au die männlige Gschlächtsorgan uf dr gliiche Pflanze vorchömme, wenn s wiibligi und männligi Pflanze git, redet mä vo Zweihüüsikeit. S Staubblatt oder Stamen erzügt bi de Bedecktsamer dr Polle. S wiiblige Organ isch s Fruchtblatt. Dr Polle, mänggisch von ere andere Pflanze, wird dur Insekte oder anderi Dier, dr Wind, Wasser oder d Gravitationschraft uf s Fruchtblatt überdrait und befruchtet d Eizälle, wo sich drus dr Soome bildet.
Gschlächtsorgan vo de Bilz
Die meiste Bilz chönne sich sexuell und asexuell vermehre. Bi dr sexuelle Vermehrig git s e Hufe Möglikaite. Es git Arte wo meh as zwei Chrüzigstype (bi Dier were das Gschlächter) hai. Au die sexuelle Organ si verschiide. D Meiosporangie vo de Ständerbilz, d Organ wo d Spore bildet wärde, häisse Basidie. E Basidie bestoot mäistens us ere ainzelni Zälle, mänggisch isch si aber zwei- oder vierzällig. Als Basidiomata oder Basidiokarpie wärde d Fruchtkörper (bi Ständerbilz) und d Fruchtlager (bi Rost- und Brandbilz) bezeichnet, wo d Basidie rif wärde. D Schluuchbilz hai Asci,  sackartigi Röhrli, wo d Reduktionsdeilig din stattfindet und die haploide Ascospore entstöhn.
Gschlächtsorgan vo de Dier
Funktional cha mä zwüsche de Sexualorgan, wo für e Gschlächtsverchehr bruucht wärde, und de Reproduktionsorgan underscheide. Entsprächend redet mä vo üssere und vo innere Gschlächtsorgan.
Mä underscheidet färner zwüsche (primäre, eigentlige) Gschlächtsdrüese (Gonade, das si d Hode und d Eierstöck), de sogenannte zuesätzlige Gschlächtsdrüese, wie zum Bischbil bim Mensch die männligi Vorsteherdrüese oder ihr wiibligs Pendant, d Paraurethraldrüese, de Organ, wo Keim leite, wie em Soomeleiter und Eileiter, de Begattigsorgan (Ruete oder Penis und Scheide) und de Organ vo dr Bruetpfläg (Gebärmueter, dr Bütel vo de Büteldier).
Wiiblige Dier vo Arte, wo die inneri Befruchdig kenne wie alli Landwirbeldier, gwüssi Fisch wie d Hai, d Insekte und Spinne, hai hüfig e Scheide, won e männligs Begattigsgliid ufnimmt. En ächts Begattigsgliid (Ruete, Penis, Cirrus oder Phallus) hai d Würm, d Schnägge, d Insekte, d Reptilie, d Süüger und gwüssi Vogelarte wie d Sträuss und d Äntevögel. E Hufe Vogelarte hai gar kei Penis. Bim Kopuliere brässe d Männli und d Wiibli ihri Kloake ufenander.
Bi alle Chordadier usser eme Deil vo de Süüger lige d Hoden in dr Liibeshöhli underhalb vo de Niere. Bi de Süüger chönne die baarige Hode die meisti Zit in dr Liibeshöhli versteckt si und nume währed dr Brumft im ene bruchartige Sack zum Vorschiin cho, so bi de Insektefrässer, Flädermüüs und vile Nager, oder si chönne immer usserhalb vo dr Liibeshöhli si. D Affe, Halbaffe, Ross, Widerchäuer, gwüssi Nager, d Büteldier und die meiste Landraubdier hai e bsundrige Hodesack.
Wiibligi Gschlächtsorgan
D Vulva macht bi de meiste Süüger alli üssere wiiblige Gschlächtsorgan us. Si goht vom Venushügel bis zum Perineum. Die üssere Schamlippe schliesse mit dr Schamspalte die chliine Schamlippe, dr Scheidevorhof und d Klitoris mit dr Klitorisvorhut ii. Dr Klitoris, wo nume bi de Süüger vorchunnt und s wiiblige Pendant vom Penis isch, isch usser bin ere Hyäneart nid Deil vo de Harnwäg. Dr Scheidevorhof isch d Verbindig zu de innere wiiblige Gschlächtsorgan. Bi de Kloakedier bassiert d Befruchdig über d Kloake.
Zu de innere Gschlächtsorgan ghöre d Vagina, d Gebärmueter, die baarige Eierstöck und alli Leiter und Drüese, wo drmit verbunde si. D Vagina, uf Dütsch Scheide, verbindet die innere und üssere Gschlächtsorgan. Si mündet unde in dr Scheidevorhof und wird obe vom Gebärmueterhals abgschlosse. Am Gebärmueterhals goht d Vagina in d Gebärmueter über, dr Ort wo sich die befruchtete Eizälle iiniste. Bi de Kloakedierwiibli si die beide Gebärmüetere über e Urogenitalkanal mit dr Kloake verbunde. D Produktion und Riifig vo de Eier bassiert in de Eierstöck, vo wo us si über d Eileiter in d Gebärmueter chömme. Die akzessorische Gschlächtsdrüese si d Paraurethraldrüse („Prostata feminina“), die chliine Vorhofsdrüese und die Bartholinsche Drüese
Männligi Gschlächtsorgan
Zu de üssere Gschlächtsorgan zelt mä dr Penis und dr Hodesack. Dr Penis isch s Begattigsorgan vom männlige Dier. Er umschliesst au d Harnröhre, isch also zuesätzlig e Deil vo de ableitende Harnwäg, usser bi de Kloakedier, wo dr Urin dur d Kloake usfliesst. Bo ihne isch usserdäm d Penisspitze gspalte und dr Penis isch, wenn er nid erigiert isch, im ene Bütel vor dr Kloake versteckt. Dr Hodesack (Skrotum) bi Arte, wo d Hode abstiige, isch e Hutsack underhalb vom Penis, wo d Hode und Soomeleiter umschliesst. Bi de Kloakedier fehlt dr Hodesack.
Intressanterwiis ghöre d Hode, wo bi vile Arte usserhalb vom Liib si, zu de innere Gschlächtsorgan. Das wird drmit begründet, ass d Hode sich zerst im Buuch entwickle und erst mit dr Geburt bi de meiste Süüger in dr Hodesack wandere (Hodenabstiig, Descensus testis). D Hode si d Produktionsstelle vo de männlige Keimzelle, de Spermie. Si si die männlige Keimdrüese. Wiiteri inneri männligi Gschlächtsorgan si d Näbehode und d Soomeleiter si für e Transbort vo de Soome. Au d Männli hai akzessorischi Gschlächtsdrüese. Em Soomewäg nooch si bi de Süüger bis zu vier baarigi akzessorischi (d. h. zuesätzligi) Gschlächtsdrüese usbildet. Das si d Soomeleiterampulle, d Soomeblooteredrüese, d Prostata und d Bulbourethraldrüese. Si broduziere e groosse Deil vo dr Soomeflüssigkeit.
Reptilie
D Reptilie pflanze sich im Allgemäine sexuell furt. Die innere Gschlächtsorgan si mit dr Kloake verbunde, und d Befruchdig findet vo Kloake zu Kloake statt. Die mäiste Arte häi en Organ zum kopuliere, wo cha zruggzooge oder umekeert wärde und sich usser bi dr Begattig im Körperhoolruum befindet. Schildchrotte und Krokodiläänligi häi en äinzelne Penis, wääred d Männli vo Schubbechriechdier (Schlange, Äggse) e Bäärli vo Hemipenis häi, aber bi jedere Begattig mäistens nume äine von ene bruuche. D Tuatara aber häi überhaupt kä Penis und s Männli und s Wiibli drucke iiri Kloake fest gegenenander bim Besoome. Bi de mäiste Arte entwigglet s Wiibli Äier mit de Näärstoff wo dr Embryo brucht. Die Äier wärde im Allgenäine glegt, es git aber Arte, wo die Junge no im Körper vom Wiibli usschlüpfe und lääbig uf d Wält chömme. Es chunnt bi gwüsse Arte au vor, ass s Wiibli gar kä Äi bildet und dr Embryo über e Struktur mit Naarig versorgt, wo dr Placenta vo de Süüger äänelet.
Vögel
Allgemein wärde bi de Vögel d Genitalie usserhalb vo dr Baarigszit stark zruggbildet. Noch dr Eiablag schrumpfe si aber nid sofort, so dass, wenn nötig, e zweits Mol Eier chönne gläit wärde. D Wiibli hai kei bsundrigi üsseri Gschlächtsorgan, d Kloake isch mit de innere Genitalie verbunde. Bi vile Arte hai d Männli kei Penis und bi dr Befruchdig wärde d Kloake gegenenander brässt, aber Gäns-, Lauf- und anderi Vögel hai hüfig en ächte Penis.
Bi de Wiibli isch im Allgemeine nume dr linggi Eierstock entwicklet, währed d Männli zwei Hode hai.
Amphibie
D Amphibie hai kei bsundrigi üsseri Gschlächtsorgan. Dr Darmusgang, d Exkretions- und innere Gschlächtsorgan münde in ere Kloake und d Befruchdig findet im Allgemeine usserhalb vom Mueterliib statt; die meiste Schwanzlurch aber praktiziere e indiräkti inneri Besoomig und Befruchtig: s Männli setzt e Soomepaket (Spermatophor) ab, wo s Wiibli denn mit siiner Kloake ufnimmt. Die meiste Arte setze ihri Eier im Wasser as Laich ab, d Alpesalamander zum Bischbil bringe aber fertig entwiggleti Jungi uf d Wält, wo sich währed zwei Johr in de beide Gebärmüetere vo de Wiibli entwigglet hai.
Würm
D Plattwürm si zwittrig und d Gschlächtsorgan vo de verschiidnige Arte variiere stark. D Hode chönne baarig oder unbaarig si oder in dr Form von e Hufe chliine Blööterli ufdräte. D Eierstöck chönne us Keim- und us Dotterstöck bestoh, wobii die einte d Eizälle und die andere d Nährzälle broduziere, wo denn von ere gmeinsamme Hülli umschlosse wärde.
D Gschlächtsorgan vo de Fadewürm, wo im Allgemeine drenntgschlächtlig si, si schluuchförmig und lige frei in dr primäre Körperhöhli, wo mit Flüssikeit gfüllt isch. D Ovarie si baarig und si mit ere Vulva in dr Middi vom Körper verbunde. D Männli hai im Allgemeine nume ei Hode, wo mit eme Soomeleiter verbunden isch, wo in dr Kloake ändet. Bi dr Begattig spiile d Spicula, cuticulari Stift, wo in ere Däsche im Männli siiner Kloake versteckt si und chönne uusegstreckt wärde, e Rolle, wenn si sich in dr Vulva festhoogge.
Insekte
Bis uf wenigi Arte si alli Insekte trenntgschlächtlig. Sehr wenigi Arte si Zwitter, und es git Arte, wo sich dur Parthenogenese furtsetze.
Männligi Gschlächtsorgan
D Männli hai baarigi Hode im Hinderliib, wo über Soomeleiter (Vasa deferentia) mit baarige Soomeblööterli (Vasa seminales) verbunde si. Die münde in en unbaarige oder baarige Ejakulationsgang, dr Ductus ejaculatorius, und denn über meh oder weniger komplex bauti Begattigsorgan, d Aedeagus, meistens im nünte Abdominalsegmänt uuse. Drzue cha s no Zuesatzdrüese ge, wo Soomeflüssigkeite oder Stoff zur Bildig vo Spermatophore bilde und zu de Spermie drzuedüen.
Wiibligi Gschlächtsorgan
Au d Ovarie vo de Wiibli si im Allgemeine baarig. Si bestöhn meistens us eme Büschel vo einzelne Ovariesträng, wo as Ovariole bezeichnet wärde. Jedi do dene Ovariole bestoht us eme Germarium, wo d Eizälle din broduziert wärde, und eme Vittelarium zur Broduktion vo de Dotterzälle. D Ovariole vereinige sich und änden in ere nid baarige Vagina, wo zwüschen em sibte und em nüünte Abdominalsegmänt äntwäder diräkt uuse füehrt oder in ere Begattigsdäsche, dr Bursa copulatrix, ändet. Im Beriich vo dr Vagina isch bi fast allen Insekte e Spermiesammeldäsche, s Receptaculum seminis, usserdäm chönne verschiidnigi Ahangsdrüese zur Produktion vo Kittsubstanze oder ähnlichem vorhande si.
Horacio Cartes
Dr Horacio Manuel Cartes Jara (* 5. Juli 1956 z Asunción) isch e paraguayische Unternäämer und Politiker. Sit em 15. August 2013 isch er Präsident vu Paraguay.
In dr Wirtschaft
Dr Cartes isch äine vo de riichste Lüt in Paraguay.
In dr Politik
Dr Cartes isch erst 2009 Mitgliid vo dr rächtskonservative Colorado-Bardei worde. Im Novämber 2010 het er die innerbardeiligi Beweegig Honor Colorado gründet, und isch bi de intärne Waale im Dezämber 2012 zum Bresidäntschaftskandidat vo sinere Bardei gweelt worde.
Im April 2013 isch dr Horacio Cartes mit 45,8 % vo de Stimme zum Staatsbresidänt gweelt worde. Am 15. August 2013 het er s Amt übernoo.
Norditalienische Forelle
Di Norditalienischi Forelle (Salmo cenerinus) isch en europäische Süesswasserfisch wo z Italie endemisch isch und au im Tessin vorchunnt. S gitt zwoo Forme, di gröösseri Seeforelle und di chlinneri Bachforelle. Si gsiet äänlich uus, wie s Bachförnli, wo nördlich vo de Alpe lebt, isch aber genetisch ganz verschide.
Uussie
Di Norditalienischi Forelle isch e länglichi bruugrüeni Forelenart mit eme geoldige Schimmer und mit roote und schwarze Tupfe. A de Siite het si dunkli Flecke. Seeforelle weret 80 cm lang und Bachforelle 40 cm.
Verbraitig
Di Norditalienischi Forelle isch im Iizugspiet vom Po endemisch, aso z Italie, im Tessin und z Slowenie a de Häng vo de Alpe und vom Apennin. Si mag chalti suurstoffriichi Flüüssgwässer und tüüffi Seeje.
Lebeswiis
Di Norditalienischi Forelle fresst Insekte und Wirbellosi und jagt au anderi Fisch. Si laicht vom November bis Hornig i chlinnere Nebeflüss öber eme chiisige Grund. Di Norditalienischi Forelle cha 8 Joor alt were.
Minitel
Dr Minitel ìsch a Videotex-Terminal gsìì. Dàs hàt's ìm Frànkrìch zwìscha 1982 un 2012 gaa. Dia Tecknologie hàt ìn da 80. Johra a großer Erfolg ghàà, ungfahr wia s Ìnternet dàto. Un ewa, ìn da 90. Johra, mìt dr Verbreitung vum Ìnternet ìsch dr Minitel làngsàm verschwunda.
S Prìnzip vum Minitel
Dr Terminal hàt wia-n-a gànz eifàch Computer üsgsah. D Firma „France Telecom“ hàt na ìn ìhra Kunda ummasunscht zu Verfiagung brocht. S Hàuiptziel ìsch gsìì, s Telefonbüech z'ersetza: mìt em Dianscht 11 hàt ma a Telefonnummer känna fìnda, fàscht ummasunscht (wenn d Verbìndung nìt ìwer 3 Minütta düürt hàt).
Dr Minitel hàt s frànzeescha Netzwark Télétel (vu dr Firma „Transpac“) verwanda, si Kommunikationsprotokoll ìsch X.25 gsìì. D Teletel-Sitta sìn èifàch gsìì, meischtens mìt kurza Text, eifàcha Bìlder un a pààr Fàrwa; so han sa nìt làng brüücht fer z'làda. Àls Benutzer-Schnìttschtella hàt dr Terminal a Bìldschìrm un a Tàschtàtur ghàà. Fer z'funktionniara hàt's a Stromkàwel un a Telefonlinia brüücht.
Dr Erfolg ìn da 80. Johra
D erschta tecknischa Test han ànna 1980 ààgfànga, mìt 2500 Terminal ìn a pààr Städter: Versailles, Vélizy-Villacoublay, Jouy-en-Josas, Buc, Bièvres un Les Loges-en-Josas. Dàs Entwurf hàt noh nìt Minitel gheißa, 's ìsch numma à Màschìnla gsìì, wo àns Television igsteckt hàt müeßa sìì.
Ànna 1981 ìsch dr „Minitel“ erschuna, 4000 sìn ìn dr Ille-et-Vilaine üsteilt worra. Ànna 1982 hàt's sìch ìns gànza Frànkrìch verbreitet. Dr erscht Model „Minitel 1“ hàt's ummasunscht gaa. Speeter hàt's bessera Model gaa, wo ma ìn France Telecom hàt müeßa lehna. Dr Minitel ìsch ìm Àlltàg ìmmer wìchtiger worra, 's hàt ìmmer mehr Dianscht gaa, wo sehr verschìeda gsìì sìn: Vorischrìft ìn da Schüela, Bànka, SNCF (fer Reisa vorbstella), Watterprognosa, Horoskop, Spìeler, on-line Chat, vìelmols mìt Sex-Hìntergedanka („Minitel rose“, uf Frànzeesch)...
Ìm Elsàss hàt d Zittung DNA a elsassisch Télétel-Dianscht erstellt, mìt ema Message-Netzwark: 's hàt gheißa „GRETEL“. (Dr Nàmma „GRETEL“ ìsch prima gfunfa gsìì: ar teentgermànisch un andet mìt „TEL“, was fer a Télétel-Dianscht sehr Moda gsìì ìsch.)
D Priisa sìn verschìeda gsìì:
S Telefonbüech 11 (wo àm 18/10/1996 36 11 worra ìsch) ìsch noch a bsunderer Fàll gsìì: ummasunscht wahrend da drèi erschta Minütta, nochar noch zìmlig bìllig. Ìn da letschta Johra hàt dr 3611 glich ìn da erschta Minütta scho a Kleinigkeit koschta (0,225 € fer d erschta 3 mn un dernoh 0,112 € àlla 2 mn).
Dr Minitel ìsch a großer kommerzieller Erfolg gsìì.
D letschta Johra vum Minitel
Obwohl àss sìch s Ìnternet sehr verbreitet ghàà hàt, hàt's doch noch zìmlig vìel Minitel-Benutzer gaa.
S Bschluss vum Télétel-Dianscht ìsch zeerscht fer àm Septamber 2011 vorgsah gsìì, 's ìsch àwer doch noch a pààr Monet wittersch gànga.
Schliaßlig ìsch s Télétel-Netwark àm 30 Juni 2012 àbgstellt worra, dàs heißt s And vum Minitel, drissig Johr noh sinera Erstellung.
Bezirk Gersau
Dr Bezirk Gersau isch en Bezirk vom Kanton Schwyz i dr Schwiiz. Di politischi Gmeind Gersau und dr Bezirk bilded e Einheit, wie das au mit Einsidle und Küssnacht SZ dr Fall isch.
Welche (Langue d'oïl)
S Welche (Welsch usgsproche, au Vosgien gnannt) isch e Langue d'oïl, wo im Elsass i de Vogese gredt wird. S Welche isch e Unterdialekt vum Lorrain un isch au mitem Walonische eng verwandt. Dass es überhaupt züenere Unterscheidig vum Lorrain chunt, isch dodruf zruggzfüere, dass s Welche im Elsass gsproche wird. S Welche wird numme i e paar Dörfer im Kanton Lapoutroie gsproche un isch wie d meischte Sproche vo Frankrych am Usschterbe.
Verbreitig
S Vosgien wird i fümf Dörfer i dr Nöchi vo Colmar im Kanton Lapoutroie im Arrondissement Rappschwihr im Oberelsass gsproche. De Kanton wird au dr Canton Welche gnannt un bstoht us de Dörfer Lapoutroie (elsäss. Schnierlach), Labaroche, Fréland, Le Bonhomme un Orbey. D Dörfer sin zum Deil durch s'Elsässisch vonenander isoliert. De Bezirk leit i de Vogese am weschtliche Rand vum Elsass. De Kanton het rund 9.700 Ywohner (Stand 1999) vo denne hen 1983 no circa 2.000 (also 20%) un 2% vo de Grundschüeler, de “Patwé” gsproche ; am meischte isch s Welsch schynts no z Labaroche verbreitet.
Im Norde vum Elsass, im Val de Villé bi Neuviller-la-Roche gits e zweiti romannischsprochigi Enklave. Im Süde vum Elsass, im Kanton Pfirt, Masmünschter un Dammechilch finde sich ebefalls mehreri romanischsprochigi Ortschafte; derre ihr Dialäkt ghört allerdings zum Franc-comtois, un nüt zum Lorrain.
Gschicht
S'Welche wird sit fascht 1500 Johr i fümf Dörfer i de Vogese gsproche, wobi nüt chloor isch ob d'Bvölkrig uf e yheimischi gallo-romanischi Bvölkrig zruggoht oder spöter dört aagsiidelt worre isch. Warschynts sin Romanisch-sprochigi Buure vum Chloschter vo Saint-Dié-des-Vosges, wo Bsitzige im Valée de la Weiss gha het, dört aagsiidelt worre. D'geographischi Isolation, d'büürlichi Läbensweis un dr katolischi Glaube hen s'Vosgien mitte imene germanisch-sprochige Biet überläbe loo.
1775 het dr Jacques-Jérémie Oberlin s'Vosgien vo sym Heimetdorf bschrybe.
Vor dr dütsche Annexion vum Elsass 1871 hen i de Welsch-sprochigi Dörfer numme e handvoll vo Lüt, wie zum Biispiil dr Pfarrer, dr Wanderlehrer un andri Beamte d'Standardsproch bherscht; öffentlichi Schüele het's nonüt gää. Nooch 1871 sin vo de Dütschi Grundschüele ygrichtet worre, dr Unterricht isch zweisprochig uf Französisch un Dütsch gsi, des isch us de Schüelbüecher us derre Zit belegt. Dr Religionsuntericht, d'Predigt un s'Gebet sin eisprochig uf Französisch abghalte worre. Dr Patois het allerdings d'Funktion vunere Gheimsproch erfüllt wyl d'dütschi Verwaltig zwar meischtens Französisch verstande het aber kei Welsch. Des het dezüe gführt dass d'Unterschied zwüschem Welsch unem Standardfranzösisch stärcher betont un useghobe worre sin um d'Sproch für d'kaiserlichi Verwaltig no unverständlicher z'mache. Au während em Ärschte Wältchrieg isch blegt dass s'Vosgien wyt verbreitet gsi isch; 1900 isch e Welche Grammatik vum Pfarrer vo Lapoutroie veröffentlicht worre. Mitem Neuaschluss vum Elsass aa Frankriich isch s'jokobinischi Schüelwesse au dört yzoge. Dr Dütschunterricht i de Grundschüel isch abgschafft worre un au dr langsami Niidergang vum Vosgien het ygsetzt, eini vo de Hauptfunktione vum Vosgien, sich vo dr Verwaltig vunere Fremdherschaft abz'schotte, un syn Nutze als Identifikationsmerchmool, isch jetz furtgfalle.
Nooch dr Bsetzig vum Elsass während em Zweite Wältchrieg het s'Welsch no emol e letschte Blüte erläbt, zur Abgränzig un zum Schutz gäge d'Bsetzig durch Hitlerdütschland. E paar Dutzend Männer usem Canton Welche sin aber au zwangsrekrutiert worre, sin aber de ganze Chrieg über mit Dütschkurs bschäfftigt gsi un nie zur Front cho. I de Schüele isch s'Französisch züe derre Zit usgschaltet worre. E Anektode us derre Zit verzählt vo dr Verwendig vum Welche als Geheimsproch:
Noch dr Befreiig isch s'Welche aber sofort wiider vum Französisch usgschaltet worre. I de Schüele isch s'Vosgien verbote gsi un de Chinder isch ytrichert worre dass sii mitem Patois nüt wyter wie bis zum näggschte Dorf chömmet. Fernsehe un Züewandrig hen de Rescht erledigt un ugfähr 1950 hen d'Lüt ufghört mit de Chinder uf Welche z'rede.
I de letschte Johr, s'baldigi Usschterbe vor Auge, het s'Welche e Ufschwung erläbt; z'Orbey wird s'Welche sogar im Collège unterrichtet un d'Mess wird uf Welche ghalte. S git au äs Ufchläberli: No n'vlo mi peud le patwé (Mer wenn de Dialekt nüt ufgää).
A d'Stell vum Vosgien isch e regionali Umgangssproch, s'Français régional trete.
Alemannischi Lehnwörter im Vosgien
Durch de Sprochkontakt mitem Elsässische het s'Vosgien au Wörter usem Alemannische übernoo (hh stoht do für de ch-Luut).
Usserdäm finde sich im Vosgien Wörter wo weder im Französische noch im Dütsche z'finde sin:
Konsonante
S Konsonanteinventar vum Vosgien het e paar Eigeheite. S Vosgien het zwee Konsonante wo's im Standardfranzösisch nüt git: e Frikativ [] wo em alemannische “ch”-Luut entspricht un e Nasal [] wo em alemannische –ng ähnelt ; Byspiil lé montaing (de Luut wird im Standardfranzösisch i änglischi Lehnwörter verwändet). Usserdäm isch s h im Vosgien nüt stumm wie im Französische.
Vokal
S Vokalsystem vum Vosgien isch zum Deil e weng andersch wie des vum Standardfranzösische. Drei Vokal vum Vosgien chömme im Französische nüt vor: dr Nasal in isch würkli e [], im Standardfranzösisch isch des sunscht d Nasalierig vumene andre Vokal, nämli []. Usserdäm chunt im Vosgien e grundets a (IPA: []) (wie in alemannisch joo, Sprooch) als Allophon vum [] am Schluss vonere Silbe vor ; Byspiil: fomme für femme (Frau). S Vosgien het usserdäm e Vokal wo zwar im Französischi nüt vorchunt, aber defür im Alemannische, un zwar [] (wie in Wäg, Läbe). S werre also möglicherwys drei bis viir verschiedni “a” unterschiede. Allerdings fehle im Vosgien zwee Vokal wo sunscht i de Langues d'oïl verchömme: [] un [] gits numme als Nasale, aasunschte sin se züe [] un [] gschlosse worre. Des isch im ganze Deil vo Oschtfrankriich wo Lorrain gsproche wird so un isch hüt no e Merchmool vum Français Régional vo derre Gegend.
Im Dorf Neuviller gits kei “u”, des isch dört e “i”: î bû (le boeuf - dr Oggs) isch dört î bî. .
Byspiil
Zahle 1-10 meh Byspiil bi de Weblink
Hans Baldung
Dr Hàns Baldung, genànnt Grien waje sini Vorliab fer d'griani Fàrb, uf d Walt kumme 1484 oder 1485 z Schwäbisch Gmünd (villicht oi z Wiirsche/Weyersheim (Elsàss ) ; gstorwe September 1545 z Strossburi, isch e diitsche Måler, Zeichner un Képferståcher züer Ziit vun Dürer gsi, wu au zàhlrichi Entwérfe fer Holzschnétte un Glàschfanster fertig gmàcht het.
Dr Hans Baldung stàmmt üss ere Familie vun G'lehrti (sin Vàter isch Beàmter fer 's Strossburjer Bischtum gsi). Ar het às Fufzehnjohriger sini Lehrziit wohrschyns in de Warrikstàtt vun einem Strossburjer Meischter àngfànge, wu ar, wohl waje siner friaje Begàbung, de Biinàme Grien (der "Grüne") erhàlte het. 1503 wàndert ar noh Nürnbari, fer sini Üssbildung bim Albrecht Dürer züe vollande. Ar isch em Dürer siner begàbteschte Schüaler und isch mit 15 Johre gebliewe, às ar 1506 Nürnberg verlàsse het, in em laweslànge Friindschàft verbunde. Dürer het 'ne ärrig gschätzt. 1521 währe sinre Reise noh Niederlànde schankt ar eme Måler Joachim Patinir 's "Grünhansens Ding".
Em Friahjohr 1509 kehrt dr Baldung üss Halle, wü ar d'Hallesche Dom mitgstälte het, in d'Fraje Reichsstàdt Straßburg zréck. Dert erwerb ar 's Bürjerracht und 1510 isch vun de Zunft às Meischter uffgnomme worre. Ar hirotet d'Tochter vun eim riche Bürjer un wurd àll b'liabter às Måler, ar het äu àll meh Nohfroge. Vun 1512 bis etwa 1516 schàft ar in Friburi d'Hochaltar vum Ménschter, sin Häuptwarrik. Em Friahjohr 1517 kummt dr Baldung noh Strossburi zréck und erhält wéder sin Bürjerracht. Ar gniest e héhe gsellschàftliche Ansahn und Wohlstànd. 1533-1534 nehmt ar in sinre Zunft 's Stellevertrateràmt wohr und g'hert ziitweili zum Stàdtråt.