cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jupiter (Planet)
Magnetfeld
S'Magnetfeld losst sich grob in drei Deil ideile: Dr inner Beriich isch ringförmig un erstreckt sich öppe 20 Jupiterradie witt. Innerhalb vu dem Deil len sich underschidlichi Regione underschiide, wo dur verschideni Elektrone- un Protonekonzentratione definiert sin. Dr middler Deil vum Magnetfeld erstreckt sich vu 20 Jupterradie bis öppe 50 Jupiterradie. Säller Dail isch dur schnelli Rotation um dr Jupiter un dodemit hochi Fliehchräft schiibeförmig abplattet. Die usser Region vum Magnetfeld isch vor allem dur d'Wexelwirkig vum Magnetfeld mitem Sunnewind prägt un ihr Form demit abhängig vu dem sinere Stärchi.
Vuarrens
Vuarrens (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Gros-de-Vaud im Kanton Waadt, Schwyz.
Neuguinea
Friezyt
Vor meh wie 2000 Johr hän Mänsche us dr austronesische Sprochfamilie d Kischtebiet vu Neiguinea bsidlet. Die Lyt, wu zue dr Lapita-Kultur ghert hän, sin dertemol scho gueti Seefahrer gsi.
Jupiter (Planet)
Rotationsverhalte
Dr Jupiter rotiert nit wie e starre Körper. Die Äquatorregione benötige fer e Rotation 9 h 50 m 30 s un d'Polregione 9 h 55 m 41 s. D'Äquatorregione werre als System I un d'Polregione als System II bezeichnet. Im Jupiter si Rotationsax isch debi nur sehr gring um 3,13° gege si Umlaufbahn um d'Sunne gneigt. Dr Jupiter het demit im Gegesatz zue andere Planete keini usprägte Johrszitte.
Neuguinea
Erschti Kontakt mit Europäer
As erschti Europäer hän spanischi un portugiesischi Seefahrer am Aafang vum 16. Johrhundert d Insle aagluegt. Anne 1526 isch dr Jorge de Meneses zuefellig uf Neiginea glandet. Är soll s Land „Ihlos dos Papua“ (Insle vu dr Chruselhoorige) gnännt haa – noch eme malaiische Wort fir „chruus“ –, zum s Chruuselhoor vu dr melanesische indigene Bevelkerig z bezaichne.
Jupiter (Planet)
Funktion
Dr Jupiter het e wohrschins wichtigi Funktion in unserem Sunnesystem. Wil er masseriicher wie alli andere Planete zämme isch, dominiert er d'Dynamik im Sunnesystem. Er stabilisiert dur si Masse zum eine dr Asteroidegürtel, zum andere reduziert er d'Zahl vu dr Komete, wo ins inner Sunnesystem vordringe. Ohni dr Jupiter dät wohl alli 100.000 Johr e Asteroid ussem Asteroidegürtel oder e Komet d'Erde treffe un eso zmindischt komplexers Läbe zimli uwohrschinlig mache.
Vuarrens
Geografi
Vuarrens lyt an dr Chryzig vu dr Stroße Lausanne-Yverdon-les-Bains un Moudon-Orbe. Zue dr Gmai ghere s glychnamig Dorf un dr Wyler Vuarrengel. D Gmaiflechi umfasst 71,2 % landwirtschaftligi Flechi, 23,9 % Wald un 4,9 % Sidligsflechi.
Gschicht
Vuarrens isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1147 as Vuarens (1177 Warens).
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 10,1 % gläge.
Religion
72,2 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 16,8 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Neuguinea
Erschti Kontakt mit Europäer
Anne 1545 isch dr Spanier Íñigo Ortiz de Retez uf dr Insle glandet un het si „Nueva Guinea“ gnännt, wel ihn d Kischte un d Yywohner an die vum afrikanische Ginea gmahnt het, wun ere dervor verbyygsäglet isch.
Provinz
Provinze vo Rom
I der antike Stadt Rom isch e Provinz ursprünglich e Dail vo der Stadtverwaltig gsi. Wo d Römer denn anderi Gebiet eroberet hend, isch für die üssere Verwaltigsberiich au s Wort provincia bruucht worde. D Gliderig vo de römische Provinze het immer wider gänderet.
Jupiter (Planet)
Mönd
Ibersicht vu allene Jupitermönd: Liste vu dr Jupitermönd
Neuguinea
Erschti Kontakt mit Europäer
Anderi Seefahrer und Entdecker, wu in dr Region Insle entdeckt hän, sin dr Diego da Rocha (e Dail vu dr Karoline, 1525), dr Alonso de Salazar (e Dail vu dr Karoline, 1526) un dr Alvaro de Saavedra Ceron (d Admiralitätsinsle un di eschtlige Karoline, 1527-29).
Jupiter (Planet)
Mönd
Jupiter besitzt 63 bekannti Mönd (Stand: Mai 2004). Si chönne in mehreri Gruppe underdeilt werre:
Provinz
Provinze vo Fraaijer
Im staatlich-bolitische Berich maint s Wort '' – bzw. d entsprechend Form vo de jewiilige Landssprooch, wu uf latinisch Provincia zruckgoot – Verwaltigs- oder Selbschtverwaltigsainhaite oder Gliidstaate vo zaalriche Staate.
Jupiter (Planet)
Mönd
Die Galileische Mönd Io, Europa, Ganymed un Kallisto mit Durmesser zwische 3122 km un 5262 km (Erddurmesser 12.756 km) sin 1610 unabhängig vunenander dur dr Galileo Galilei un dr Simon Marius entdeckt worre, alli andere Mönd mit Usnahm vu dr 1892 entdeckte Amalthea erscht im 20. oder 21. Jahrhundert. Die Galileische Mönd sin die gröschte Jupitermönd mit Dimensione und Eigeschafte vu terrestrische (erdähnliche) Planete un hän planetenochi, numme wänig gneigti Bahne. Säll trifft au uf d'Metis, d'Adrastea, d'Amalthea un d'Thebe zue, wo aber mit Grössene vu 20 km bis 131 km wesentli chleiner sin. Mer vermuetet, dass die innere acht Mönd glichzittig mitem Jupiter entstande sin.
Neuguinea
Erschti Kontakt mit Europäer
S erscht Mol uf ere europäische Charte verzaichnet wore isch Neiginea anne 1568 uf dr Wältcharte vum Gerhard Mercator.
Anne 1568 het dr Alvaro de Medaña y Neya d Salomon-Insle gfunde. Dr Pedro Fernandez de Quiros un dr Louis Vaez de Torres hän anne 1606 d Tuamotu-Gruppe un Dail vu dr Neie Hebride entdeckt, derzue au d Torres-Stroße, wu noch em de Torres gnännt isch.
Jupiter (Planet)
Mönd
D'Europa het e Iisechern un e Steimantel, wo e 100 km dicki Schicht us Wasseriis driber lit. Die undere 90 km vu sällere Schicht sin villiicht e Salzwasserozean. Ihr Durmesser betrait 3138 km, ihr Entfernig zum Jupiter 670.900 km.
Neuguinea
Erschti Kontakt mit Europäer
S Bismarck-Archipel isch anne 1616 vu dr niderländische Seefahrer Jakob Le Maire un Willem Schouten entdeckt wore. 1623 het dr Jan Carstenszoon im Ufdrag vu dr Niderländische Oschtindie-Kompanii großi Dail vu dr Kischte kartografiert. Di Niderländisch Oschtindie Kompanii het ab däm Zytpunkt gschäftligi un machtbolitisch motivierti Kontakt zue dr Region ghalte.
Jupiter (Planet)
Mönd
Dr Ganymed befindet sich in ere Entfernig vu 1.070.000 km. Si Durmesser lit bi 5268 km. Er bestoht us eme Iisechern, eme Felsmantel un eme Iismantel, userdem besitzt er e eiges Magnetfeld.
Neuguinea
Kolonialzyt bis noch em Erschte Wältchrieg
D Kolonisierig vu Neiginea in dr Zyt vum Imperialismus isch in drei Schritt chuu: dur d Niderlande, dur Großbritannie un dur s Dytsch Ryych. D Annexione, wu churz nochander stattgfunde gha hän, hän zuen ere Ufdailig vu Neiginea in drei Yyflusssphäre gfiert.
Jupiter (Planet)
Mönd
D'Kallisto het e Durmesser vu 4806 km un het e Abstand vu 1.883.000 km zum Jupiter. Si bestoht us eme Iis-Stei-Gmisch un ere Iichruste.
Neuguinea
Kolonialzyt bis noch em Erschte Wältchrieg
Di erscht europäisch Sidlig Fort Coronation het di änglisch Ostindisch Kompanie anne 1793 an dr Doreibucht (bi dr hitige Stadt Manokwari, Wescht-Papua) errichtet go ne Handelsmonopol z grinde. D Sidlig isch aber bal wider ufgee wore.
Vuarrens
Bolitik
Dr Burgermaischter vu Vuarrens isch dr Claude Duvoisin (Stand Merz 2014).
Neuguinea
Kolonialzyt bis noch em Erschte Wältchrieg
1828 het s staatli finanzierti Expedition vum Verainigte Chenigryych vu dr Niderlande in d Sidsee gee, doderno hän d Niderländer d Halbinsle Vogelkop im Weschte vu dr Insle bsetzt un dert e Sidlerkolonii yygrichtet.
Vuarrens
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 565 Yywohner 94,3 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 2,5 % Dytsch, 0,7 % Italienisch un 2,5 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Jenna Hasse
D Jenna Hasse (* 1989 z Lissabon, Portugal) isch e schwyzerisch-portugiesischi Reschiseeri un Schauspiileri.
Neuguinea
Kolonialzyt bis noch em Erschte Wältchrieg
1884 isch dr Räscht vu dr Insle unter dr Niderlande, Großbritannie un em Dytsche Ryych ufdailt wore. D Niderlande hän d Weschthelfti in Bsitz gnuu (Niderländisch-Neiginea, wu vu 1898 bis 1962 Dail vu Niderländisch-Indie gsi isch), Großbritannie dr Sidoschte (Britisch-Neiginea), Dytschland dr Nordoschte (Chaiser-Wilhelms-Land).
Jenna Hasse
Biografy un Karriere
D Jenna Hasse isch as Doochter vun ere Schwyzer Mueter un eme portugiesische Vater in dr Regioon am Gämfersee im Kanton Waadt ufgwagse.
Neuguinea
Kolonialzyt bis noch em Erschte Wältchrieg
D Neuguinea-Kompagnie het am 17. Mai 1885 dur e chaiserlige Schutzbrief Hohaitsrächt in Chaiser-Wilhelms-Land iberchuu un het dodermit au di hohhaitligen Ufgabe ibernuu. Ab 1899 het s Dytsch Ryych d Insle unter di aige Verwaltig gstellt, as Dail vu Dytsch-Neiginea.
Jupiter (Planet)
Mönd
Die restliche Mönd sin chlaini bis chleinschti Objekte mit Radie zwische 1 km un 85 km, wo vermuetli vum Jupiter igfange worre sin. Si trage deilwiis noch Zahlecodes als vorlaifigi Nämme, bis si vu dr Internationale Astronomische Union IAU endgültig daift werre.
Grolley
Grolley (patois [a groˈla]) isch a politischi Gmiin im Saanabezirk im Kanton Fryybùrg, Schwyyz.
Neuguinea
Kolonialzyt bis noch em Erschte Wältchrieg
Dr britisch Dail isch anne 1906 as Papua an Auschtralie abdrätte wore, dr dytsch Dail isch 1919 noch em Erschte Wältchrieg as Neiginea auschtralisch Velkerbundsmandat wore. D Entwicklig vu dr baide Biet isch wäg dr drännt ghaltene Verwaltig, rächt unterschidlig verloffe. Baidi Territorie sin 1949 unter gmainsamer auschtralischer Verwaltig zum Territorium Papua un Neiginea zämmeglait wore.
Situation im Zweete Wältchrieg
Im Pazifikchrieg het d Armee vum Japanische Chaiserryych vu 1942 bis 1945 dr Norde vu dr Insle bsetzt. D Papua hän di Alliierte unterstitzt dur Transport vu Uusrischtig un Verletzte. D Hauptstadt Port Moresby isch zytwyys Hauptquartier vum US-amerikanische General Douglas MacArthur gsii. D Kämpf zwische dr Japaner un dr Alliierte hän drei Johr duurt un sin a Dail Ort zimli verbitteret verloffe. An vile Kischtenort ligen allno versunkeni Chriegsschiff us sällere Zyt..
Jupiter (Planet)
Sichtbarkeit
Hauptartikel: Jupiterpositione bis 2021
Neuguinea
Syt 1945
Indonesie, wu 1949 uuabhängig woren isch, het dr Weschtdail vu Neiginea fir sich beaasprucht, är isch aber zerscht no niderländisch blibe.
Jupiter (Planet)
Sichtbarkeit
In dr folgende Tabelle sin d'Sichtbarkeite vum Jupiter fer d'Johre 2004 bis 2010 agäbbe. Näbenem Datum vu dr Opposition isch jewils au die schinbar Helligkeit, dr Abstand zue dr Erde un dr Winkeldurmesser vum Jupiter bi dr Opposition agäbbe.
Neuguinea
Syt 1945
Ab 1957 hän d Niderlande un Auschtralie aagfange, Blän z entwickle fir d Uuabhängigkait vun eme verainigte Neiginea in dr 1970er Johr. Anne 1961 isch e Versammlig z Weschtpapua abghalte un e Barlemänt, dr Nieuw Guinea Raad, yygfiert wore. Indonesie isch dodruf in Wescht-Papua yymarschiert, wu ab do Irian Jaya gnännt wopren isch, un het speter aagfange d Papua us bstimmte Biet z verdryybe zum Sidler us Indonesie, vor allem us Java, aazsidle. Bis hite hän rund 300.000 vu friejer 700.000 Papua doderdur ihre Läbe verlore, rund 800.000 malaiischi Indonesier sind mittlerwyyli uf Wescht-Papua yygwanderet. D Grundlag doderfir isch e Bolitik, wu Transmigrasi gnännt wird.
Grolley
Geografi
Grolley liit ùf, 8 km weschtnordweschtlich va de Kantonshùùptstadt Fryybùrg im Fryybùrger Mittelland. Zue de Gmiin Grolley ghööre ds Dorf Corsalettes ù de Wyyler Guéravet. Va de Gmiinflechi si 66,9 % landwirtschaftlichi Flechi, 17,5 % Waud ù 15,6 % Sidligsflechi. Nachpuurgmiine va Grolley si Misery-Courtion, Belfaux, Ponthaux ù Belmont-Broye.
Gschicht
Grolley isch zum eerschte Maul gnamset choo im Jaar 1137 aus Groslerio.
Neuguinea
Syt 1945
D Nationalfahne vu Irian Jaya wird Morgestärn gnännt un bstoht us eme wysse Stärn uf rotem Grund mit blaue un wysse horizontale Straife, wu vum Fahnemascht ewäg zaige. Die Fahne (niderl.: „Morgenster“) isch 1961 vu dr niderländische Regierig as Symbol un as erschte Schritt zue dr blante Sälbschtregierig vu dr Papua yygfiert wore. Unter dr Suharto-Regierig het s Ufzie vu dr Fahne Gfangeschaft, Folter oder sogar Dod as Folg gha.
Grolley
Yywoner
Quela: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraateel isch 2010 bi 13 % gläge.
Jupiter (Planet)
Erforschig dur Ruumsonde
Die erschte Ruumsonde, wo dr Jupiter erreicht hän, sin anno 1973 un 1974 die amerikanische Sonde Pioneer X un Pioneer XI gsi. Anno 1979 sin Voyager I un II gfolgt, wo dr Vulkanismus uf dr Io entdeckt hän. 1990 isch die europäisch Sonde Ulysses am Jupiter vorbigfloge, het aber kei Kamera an Bord gha un numme Magnetfeldmessige gmacht. Anno 1995 isch d'Ruumsonde Galileo in e Jupiterumlaufbahn igschwenkt un het e Sonde in dr Atmosphäri abgsetzt. D'Galileo-Sonde het mer anno 2004 im Jupiter verglüehe lo. An Sylvester 2000 isch d'Sonde Cassini uffem Wäg zum Saturn am Jupiter vorbigfloge un het zämme mit dr Galileo-Sonde Messige durgfüehrt.
Neuguinea
Syt 1945
Im Oschte vu Neiginea sin 1972 Wahle abghalte wore un d Bevelkerig het fir d Uuabhängigkait gstimmt. Im Dezämber 1973 isch Papua-Neiginea autonom wore un het am 16. Septämber 1975 di voll Suveränitet iberchuu.
Paul Körber
Dr Paul Karl Friedrich Körber (* 20. Jänner 1876 z Bleicherode; † 1. April 1943 z Waldshuet isch e dytsche Dentischt un Mundartdichter gsii.
Jupiter (Planet)
Erforschig dur Ruumsonde
Am 28. Februar 2007 isch die amerikanisch Pluto-Sonde New Horizons am Jupiter vorbigfloge. Dr Planet het d'Sonde debi beschlünigt, so dass si dr Zwergplanet Pluto schneller erreicht.
Paul Körber
Lääbe
Dr Körber isch e Suhn vum Karl Körber, eme Schuemacher, un dr Pauline geb. Vetter (1855–1876) gsii. Sy Mueter, wu vu Bonndorf im Schwarzwald gstammt isch, isch frie gstorbe, dr Vater het derno nomol ghyrote. Ab 1882 isch er z Bleicherode uf d Volksschuel gange. Anne 1885 isch er mit sym Halbbruedr August Karl Friedrich (1878-1961) uf Bonndorf zue dr Großeltere chuu, wu si derno ufgwachse sin. Vu ihne het er dr alemannisch Dialäkt us dr Gegnig glehrt.
Provinz
Provinze vo Fraaijer
In de Vergongehait ischs s Wort in de folgende naizitliche Stoote für derartige Strukture verwendet worre: Ussadäm wärre vilmol d inhaimische Bezaichnunge vo historische Verwaltigs- oder Selbschtverwaltigsainhaite vo de folgende Stooten als ‚Provinz‘ iwersetzt:
Paul Körber
Lääbe
Noch em Volkschschuelabschluss z Bonndorf het er zerscht Friseer glehrt, dr Beruef vum Großvater, un isch uf Wanderschaft gange. Z Fryburg het er ai Johr as Friseerghilf gschafft, derno aber ab 1890 e Lehr zum Dentischt gmacht un z Fryburg in däm Beruef gschafft. Anne 1899 het er d Sophie Rünzi (1878–1956) ghyrote. Si hän zäme fimf Chinder ghaa, vier Sihn un ai Dochter. Vo 1900 bis 1903 het er z Elberfeld im Ruhrbiet praktiziert, derno het er si 1903 z Bonndorf as Dentischt mit ere aigene Praxis sälbschtängig gmacht. Wel die Praxis aber nit glofen isch, isch er wider retuur uf Elberfeld un het si dert derno anne 1906 sälbschtändig gmacht.
Jupiter (Planet)
Kulturgschicht
In dr Astrologi stoht dr Jupiter under anderem fer Expansion, Glück, Religion un Philosophi. Dr Jupiter wird im Element Fyr, im Sternzeiche Schütze un im 9. Hüs zuegordnet. Obwohl er nit so hell wie d'Venus isch, het mer dr Planet im Aldertum mitem Göttervadder gliichgesetzt, wil er anderscht wie d'Venus als hellschter Stern die ganz Nacht beherrsche cha und anderchst wie dr Mars ibers Johr keini grosse Helligkeitsunderschiid zeigt, worus mer scho im Aldertum dr Jupiter fer dr Herrscher under dr Planete ghalde het.
Provinz
Provinzen vo moderne Staate
Verwaltigs- oder Selbschtverwaltigsainhaite mit de amtliche dytsche Bezaichnung ‚Provinz‘ git s hit in de folgende Stoote: Gliidstoote mit arrer Bzaichnung, wo im Dytsche als ‚Provinz‘ widdagän wird, gibt s hit in de folgende Stoote: Als ‚Provinz‘ wärre zuedäm gweenlich d Näme vo Verwaltigs- oder Selbschtverwaltigsainhaite folgender Stoote iwersetzt:
Grolley
Spraach und Tialäkt
Bi de Vouchszelig 2000 hii va de 1473 Yywoner 90 % Franzöösisch aus Hùùptspraach aaggää, 6,2 % Tüütsch ù 3,8 % anderi Spraache.
Jenna Hasse
Biografy un Karriere
Si het zeerscht an dr Uniwersiteet Lausanne aafange Filmwisseschaft studiere, voreb si uf Brüssel ans Institut National Supérieur des Arts du Spectacle (INSAS) gangen isch, go deert Schauspiil lehre.
Jupiter (Planet)
Videos
Us dr Fernsehsendig Alpha Centauri:
Grolley
Spraach und Tialäkt
De aut frankoprovenzalisch Patois hii im Jaar 2000 na iigene Aagabe na 17 va de 1473 Yywohner ggredt.
Jenna Hasse
Arbet as Reschiseeri
Anne 2014 het si ire eerscht Chuurzfilm as Reschiseeri un Autoori realisiert: Im August (En août). Dr Film isch fir d Quinzaine des réalisateurs (hite Quinzaine des cinéastes) am Filmfeschtiwäl vu Cannes uusgwehlt woore, un druf au bi vyl andere Feschtiwäl wie em IFF Rotterdam, em BFI London un andere. Dr Film isch unter anderem fir dr Schwyzer Filmbryys as Beschte Chuurzfilm nominiert woore.
Lagos
Geografischi Lag
D Stadt lyt an dr Kischte vum Golf vu Guinea durschnittli fimf Meter iber em Meeresspiegel uf em Feschtland un au uf e Dail Insle. In dr Lagune vu Lagos mit ihre Simpf un Mangrove wird ee umfangrychi Aquakultur bedribe. Si isch umgee vu Rägewald un Kokospalme. Dr Hafen vu Lagos un syy Zuegang zum Golf vu Guinea als uusbaggeret un dur Mole vor dr Versandig gschitzt. D Metropolregion Lagos het e Flechi vu 14.144 Quadratkilometer, e ähnligi Flechi wie s dytsch Bundesland Schleswig-Holstein.
Jenna Hasse
Arbet as Reschiseeri
Ire zweet Chuurzfilm, Soltar (2016), wu si au d Hauptroll din gspiilt het, un au ire mittellang Film Il protagonista (2020), sin an Feschtiwäl wie FIFF Namur, Curtas Vila do Conde un em DocLisboa zaigt woore.
Lagos
Stadtgliderig
Zum Stadtbiet vu Groß-Lagos zellt d Statischtik di sächzeh Local Government Areas. Alli Aagobe bezien sich uf d Volkszellig vum 21. Merz 2006.
Klima
Lagos lyt in dr tropische Klimazone mit eme fychthaiße Klima un ere Rägezyt, wu s vil Räge git. D Luftfychtigkait lyt s ganz Johr hoch zwische 70 Brozänt in dr Druckezyt (Novämber bis Merz) un bis 85 Brozänt in dr Rägezyt (April bis Oktober). Die mittler Johresdurschnittstämperetur lyt bi 26,8 Grad Celsius. Znacht chielt s zmaischt nume wenig ab.
Paul Körber
Lääbe
Ab 1903 het er aafange schrybe. Aafang het er Stuck fir Laietheater gschribe. Sy Stuck „Der große Lug“ isch 1911 z Elberfeld urufgfiert wore. Dert het er au aagfange uf Alemannisch z schrybe, villicht us Haimwee. Mit dr Verzellig „Der treue Knecht“ vu 1913 isch er derno bekannt wore. D Verzellig isch uf Hochdytsch gschribe, fir d Dialog bruucht er aber s Schwarzwälder Hochalemannisch. Ai Johr speter isch sy Gedichtband „Fürs G'müet“ uusechuu.
Jenna Hasse
Arbet as Reschiseeri
Ire eerscht lang Spiilfilm, L’ Amour du Monde (Sehnsucht nach der Welt) isch fir d Sektzioon „Generation“ an dr Berlinale 2023 uusgwehlt woore. Fir där Film het d Jenna Hasse wider mit dr Clarisse Moussa zämegschafft, wu scho as Maidli in En août gspiilt ghaa het.
Provinz
Provinze im kirchliche Brich
In e baar chrischtliche Kirche bzaichent Provinz äwefalls e Schtuf vo de raimliche Gliiderung vo de Kirch sälbscht (Kircheprovinz, latainisch provincia ecclesiastica ) oder vum e religiese Orden (d Ordensprovinz). E Kircheprovinz isch
Jenna Hasse
Arbet as Schauspiileri
As Schauspiileri schafft d Jenna Hasse im Film un au im Theater. Syt 2009 het si an verschiidene Stuck in dr Schwyz, z Frankrych un z Belgie mitgwiirkt. Anne 2012 isch si Dail vum Projäkt „Junge Talente“ gsii, wu Schwyzer Noowugsschauspiiler*ne promote duet. Unter anderem het si an Film vu Emmanuel Finkiel, Jean-Paul Civeyrac, Stéphanie Chuat un Véronique Reymond oder Carmen Jaquier mitgwiirkt. Fir iri Roll in On avait dit qu'on irait jusqu'en haut vu Schwyzer Reschisser Tizian Büchi isch si am Sahar International Film Feschtiwäl mit em Bryys fir s bescht Schuspiil uuszaichnet woore.
Filmografy
(Quälle  )
Paul Körber
Lääbe
Noch em Erschte Wältchrieg isch dr Körber mit syre Familie in d Schwarzwälder Haimet retuurgange, zerscht uf Unteralpfe, derno uf Waldshuet. Näbe sye Arbet as Dentischt het er fir verschiden Zytige un Zytschrifte gschribe. 1921/1922 het er sälber d Zytschrift „alemannische sLand“ uusegee, vu 1925 bis 1927 derno „Die deutsche Heimat“, d Monetsbletter vu dr Naturfrynd un vum Wandere, un vu 1927 bis 1930 dr „St. Konradskalender“.
Anne 1923 het er unter em Titel „Heimetbrünneli“ e zweete Band mit alemannische Gedicht publiziert, s Glaitwort het dr Hans Thoma derzue gschribe. Syni grescht Bekannthait het er mit Freiliechtspiil kriegt, mit „Der Ritter von Balm“ (1926), „Kolumban Kayser“ (1934), „Die Salpeterer“ (1935) un „Die Glaserbürin“ (1938).
Wu d Nationalsozialischte an d Macht chuu sin, isch er begaischteret gsii. Im Vorwort zue sym Stuck „Die Salpeterer“ vu 1935 schrybt er, s sei „ein Spiel, darstellend Schicksal und Geschehen eines ganzen Volkes, eben der Gemeinschaft jener Salpetererbewegung, wie es wiederum von einer Volksgemeinschaft alemannischer Bluts- und Gemeinschaftsbande soll gespielt werden.“ In Aaspilig druf, ass syni Familie vu dr Muetersyte här us dr Gegnig stammt, verwyst er uf syni „blutsmäßige Bindung mit dem Stoff dieses Werkes“ Är heb si „während mehr als zehn Jahre […] für diese Aufgabe vorbereitet. Es ist mir heute Genugtuung […], dass das Dritte Reich mein Planen und Hoffen zur Tat werden ließ.“ Syni Nechi zum Nationalsozialismus isch noch em Zweet Wältchrieg vylmol dischpetiert wore. Dr Clemens Siebler schrybt 2005 doderzue in dr Badische Biographie:
Dr Paul Körber isch am 1. April 1943 z Waldshuet gstorbe un isch dert uf em Bärgfridhof vergrabe wore.
Resolution (1771)
D Resolution isch s Schiff gsi, wo dr James Cook uf sinere zwäite und dritte Forschigsräis brucht het.
Wo d Naby s kauft het, isch s Schiff 14 Möönet alt gsi, d Bark Marquis of Granby, 462 tons Fassigsvermööge, 34 m lang, fast 11 m bräit und mit 4 m Diefgang, e Chooleschiff us Whitby, wie scho im Cook sini allererste Schiff und spööter au d Endeavour, won er mit ere die ersti Pazifikräis gmacht het. Es het 4'151 Pfund kostet, dr Usbau no witeri 6'565. Dr Cook het uf bäide Räise 112 Maa an Bord ghaa.
Lagos
Klima
Di jehrlig Niderschlagsmängi lyt bi 1.538 Millimeter im Mittel. Di durschnittlige Hegschttämperature lige s ganz Johr zwische 28 un 33 Grad Celsius, d Diefschttämperature zwische 21 un 24 Grad Celsius im Mittel. Dr maischt Niderschlag het s im Juni mit durschnittli 312,2 Millimeter, dr gringscht im Jänner mit 14,3 Millimeter im Mittel.
Resolution (1771)
Dr Joseph Banks, wo as Naturforscher bim Cook siner erste Forschigsräis drbii gsi isch, het wider welle mitseegle und het s Schiff lo usbaue. Wil aber d Seedüchtikäit bin ere Broobefaart schlächt gsi isch, het mä d Verändrige rückgängig gmacht. Das het dr Banks verergeret und zwäi Möönet vor dr Abräis het er abgsäit.
Lagos
Gschicht
Lagos Island isch wahrschyns im 14. Johrhundert vu Buure un Fischer vum Volk vu dr Olofin bsidlet wore. Ihre Herrscher het d Insle unter syne zeh Sihn ufdailt. Aine vu däne, dr Aromire, het d Gmie gsetzt un het syy Hoft an däre Stell böue, wu hite dr Palascht vum Oba, em draditionälle Herrscher vu dr Yoruba, stoht. Im 15. Johrhundert hän d Olofin e Frau verflogt, wu Aina ghaiße un as Häx gulte het. D Aina het dr Chenig vu Benin um Hilf bätte. Dää het derno ne Armee losgschickt, wu d Olofin besigt het. Dr Ort, Eko (Heereslager) gnännt, isch Dail vum Rych Benin wore. E Soldat mit Name Ashipa isch neie Chenig vu Eko wore. Däm sy Suhn Ado het dr Palascht vum Oba im Norde vu Lagos Island böue loo.
Anne 1472 isch dr portugiesisch Seefahrer Rui de Sequeira an dr Kischte vor Eko glandet un het d Sidlig zerscht Lago de Curamo gnännt. D Insle isch zuen ere Handelsniderlossig uusböue wore, wu derno dr Name Lagos iberchuu het, gnännt no dr Hafestadt Lagos im Side vu Portugal. De vyle verzwygte Lagune vor Lagos sin nitzlig gsii fir dr illegal atlantisch Sklavehandel mit dr Portugiese, wu vu Chenig wie em Akinshemoyin gferderet woren isch. 1841 isch dr Chenig Akitoye an d Macht chuu un het sich drum bemiet, dr Sklavehandel z unterbinde, isch aber vier Johr speter vu sym Näffe Kosoko gstirzt wore. Är isch zum britische Konsul John Beecroft gflichtet un het dää Unterstitzig bätte. D Brite hän d Bedingig gstellt, dass dr Sklavehandel z Lagos abgschafft wird. Am 26. un 27. Dezämber 1851 hän d Brite Lagos Island mit fimf Schlachtschiff aagriffe un hän d Armee vum Kosoko besiigt. Dr Kosoko sälber isch verwundet uf Epe gflichtet. Anne 1852 isch dr Akitoye wider as Chenig yygsetzt wore, isch aber no im nämlige Johr gstorbe. Au syym Suhn Dosunmu isch s nit glunge, dr Sklavehandel z unterbinde. D Brite hän derno 1861 s Stadtbiet annektiert un hän e aigeni Niderlossig grindet. Wel unter dr Chenigi Victoria dr Sklavehandel erfolgrych het chenne bekämpft wäre, sin Forschtprodukt wie Palmeel zue wichtige Exportprodukt wore. Dr Dosunmu isch mit ere yygschränkte Macht Oba blibe un het alljohr e Ghalt vu 1200 Seck Kaurigäld iberchuu. Am 1. Jänner 1862 isch Lagos mit eme uusgwytete Biet zum Protektorat wore, wu zerscht vu Freetown, derno vu Accra uus verwaltet woren isch, 1886 zuen ere aigeständige Chronkoloni.
Dr wirtschaftlig Ufschwung, d Yysebahn- un Delifonaabindig ab 1886 hän Mänsche us ganz Weschtafrika un us Brasilie un Weschtindie aazoge. D Brite hän e baar Chrieg gege d Yoruba gfiert, wu dr Verchehr in Norde versperrt gha hän. Anne 1906 isch Lagos Dail vum 1894 grindete Protektorat Sidnigeria wore, d Hauptstadt vu däm isch vu Calabar uf Lagos verschobe wore. 1914 isch Sid- mit Nordnigeria zämmegschlosse wore, Agos isch dodermit d Haupstadt vu dr gsamte Federation of Nigeria unter britischer Herrschaft wore. In dr 1920er Johr isch Lagos zum Zäntrum Zugleich vum Antikolonialismus wore, vu Barteie wie dr Nigerian National Democratic Party, em Nigerian Youth Movement un em National Council of Nigeria and the Cameroons un au vu dr Gwärkschafte. Anne 1945 isch zuen eme Generalstreik ufgruefe wore, wu 45 Däg gangen isch. Zue große Protescht het in dr Johre 1956 bis 1959 dr Blan vu dr Beherde fir d Entwicklig vu Lagos (LEBD) gfiert, 200.000 Mänsche uf Surulere uf em Feschtland umzsidle go uf Ikoyi un Victoria Island e Zone fir Europäer un hochi Funktionär z schaffe. Ab 1960 isch Lagos d Hauptstadt vum unabhängige Staat Nigeria gsii, bis si 1991 vu dr nei blante Hauptstadt Abuja im Landesinnere abglest woren isch. Grind fir die Verschiebig sin di iberlaschtet Infrastruktur vu Lagos un di zäntral Lag vu Abuja gsii.
Resolution (1771)
Dr Cook isch am 13. Juli 1772 vo Plymouth us zämme mit em Begläitschiff Adventure in See gstoche und isch 3 Joor, 18 Dääg und öbbe 300'000 Kilometer spööter am 30. Juli 1775 uf Ängland zruggchoo.
E Joor spööter isch dr Cook zu sinere letschte Räis ufbroche, und isch 1779 uf Hawaiʻi umbrocht worde. Dr Lütnant Charles Clerke, wo vorhär d HMS Discovery, s Begläitschiff uf dr dritte Faart kommandiert het, het denn d Läitig vo dr Expedizion und s Kommando über d Resolution übernoo. Er isch aber unterwägs gstorbe. Noch iim isch dr Lütnant John Gore Kommandant worde. Dr braktisch Füerer vom Schiff wäärend dr Räis noch em Dood vom Cook isch aber dr Navigator William Bligh, wo spööter as Kommandant vo dr Bounty bekannt worde isch.
In de Joor druf isch d Resolution as Dransporter uf dr Ost-Indie-Rute underwägs gsi, wo si am 9. Juni 1782 vom franzöösische Admiral de Suffren erbütet worde isch. Vo denn aa wirds schwiirig z wüsse, was mit em Schiff bassiert isch. Es isch aber überliiferet, ass dr britisch Konsul em hawaiische Köönig David Kalākaua wäärend sinere Wältr#is 1881 im Haafe vo Alexandria e Schiff as im Cook si Resolution zäigt het.
Claudio Monteverdi
Dr Claudio Zuan Antonio Monteverdi (au Monteverde; dauft am 15. Mai 1567 z Cremona; † 19. Novämber 1643 z Venedig) isch en italiänische Komponist, Gambist, Sänger und katholische Briester gsi. Si Wärk markiert d Wändi vo dr Muusig vo dr Rönessans zum Barock.
Bedütig
Dr Monteverdi het die nöiji musikalischi Form vo dr Opere, wo vo de Florentiner (vor allem vom Jacopo Peri) churz vor dr Joorhundertwändi entwigglet worde isch, zu iirem erste Höhepunkt gfüert und isch no zu Läbzite seer berüemt worde. Im Ganze het er mindestens 18 Opere komponiert; aber nume L’Orfeo, L’Incoronazione di Poppea und Il ritorno d'Ulisse in patria si erhalte bliibe.
Im Monteverdi sim 8. Madrigalbuech het s d „Madrigal vo Liebi und Chrieg“ (Madrigali guerrieri et amorosi), wo vilmol as die perfäkte Bischbil vo deere Form aagluegt wärde. Die acht Büecher demonstriere, wie dr polyphonisch Stil vo dr Rönessansemuusig zum monodische Stil vom Barock worde isch.
Dr Monteverdi het au mit theoretische Ideä die spööteri Muusiggschichtsschriibig beiiflusst. In sim Disput mit em Giovanni Artusi het er im Vorwort vo sim 5. Madrigalbuech vo „Seconda pratica, overo perfettione della moderna musica“ gschriibe, in däm vom achte het er behauptet, er sälber häig d Muusig erst perfekt gmacht, won er dr „erregt Stil“ („genere concitato“) erfunde het, wo s bis denn nit gee het.
Noch sim Dood isch dr Monteverdi lang vergässe gsi; erst wo dr Gian Francesco Malipiero im Monteverdi sini Komposizioone vo 1916 bis 1942 in sächzää Bänd veröffentligt het, isch s Inträssi an sim Wärk wider gweckt worde. E Wärkverzäichnis, s Stattkus-Verzäichnis, isch 1985 erschiine.
Jangtsekiang
Dè Jangtsekiang isch dè längschte Fluss vo China. Mit 6380 Kilometèr, vo dennè 2800 Kilometèr schiffbar sin, isch er au dè längschte Fluss vo Asiè un nõch èm Nil un èm Amazonas dè drittlängschti Strom vo dè Wält. Sy Quellgebièt lyt im Hochland vo Tibet z Qinghai. A sinèrè Mündig ys Ostchinesische Meer füürt er im Johresdurchschnitt 31.900 m³ Wassèr pro Sekundè.
Dè Jangtsekiang spillt im Sèlbschtvoschtändnis vo dè Chinesè è großi Roll. Er deilt s Land i Nord- un Südchina un isch dè Ort vo zaalrychè wichtigè Ereignis i dè chinesischè Gschichte gsi. Dezuè zellt öppè sini Überquerig durch d Volksbefreiigsarmee wòrend èm Chinesischè Bürgerchrièg am 21. April 1949 un des bis Mitti vom 20. Johrhundert exischtyrendi Rächt vo weschtlichè Mächt, dè Fluss mit Kanonèböötli z befaarè.
Flusslauf
Dè Jangtsekiang entschpringt im Tanggula Shan, innerhalb von èm mehreri hundert Quadratkilometèr umfassendè Quèllgebièt im Weschtè vo dè Provinz Qinghai.
Knapp 1500 Kilometèr stromabsi bildet dè Fluss è scharfi Hoornodlkurvè ; im witerè Volauf, abglenkt durch è Kalkschteimassiv, keert sich dè bisher in südöschtlichi Richtig flièßendi Fluss nõch meererè Richtigswechsel a dè Großè Biègig vo Shigu  um un flièßt witer durch d Tiger-Sprung-Schlucht in nordöschtlicher Richtig.
Bi Shiluoke ändert dè Fluss nômoll d Richtig un flièßt nõch Südè bis zu dè Ortschaft Chitian. Nõch èrè 90°-Kurvè Richtig Oschtè erreicht dè Fluss nõch öppè 55 km dè Ort Rubeidi, vo wo er nômoll in nordöschtlichi Richtig abbiègt. Bi Gelipingzhen ändert sich d Flussrichtig nõch Oschtè, wo dè Jangtsekiang bis kurz vor d Mündig vom Xiao Jiang (das heisst "chline Fluss"), wellè ganz uss èm Südè kunnt, bi Yenjuping bybhaaltet. Vo dört flièßt dè Fluss vorwigend in nordöschtlichi Richtig.
Schifffaart
Dè Jangtsekiang isch ab dè Stadt Yibin ( übber m Meeresschpygel) bis zu dè Mündig i dè Pazifik uff 2800 Kilometèr schiffbar. Öppè 400 Kilometèr flussabwärts lyt Chongqing, schpôter Wanxian. Unterhalb vom Drei-Schluchtè-Staudamm sin Yichang, Wuhan-Hankou, Jiujiang, Wuhu un Nanjing wichtigi Binnèhäfè.
Dè Bau vom Schiffshebewärk neb dè großè fünfschtufigè Schlüüsè isch wegè finanziellè un technischè Brobleem immer widder vrschobè worrè. Im Juli 2016 isch es eröffnet wore und ka Schiff bis zu 3.000 Tonnè beförderè. Es isch 120 Metèr lang und 18 Metèr brait. De Höhèunterschyd wird in 10 bis 30 Minute überwunde, abhängig vom Wasserstand.
A dè Mündig lyt èn älterè Deil vum Hafè vo Shanghai.
Schluchtè un Stauseè
A sim Obber- un Mittellauf bis Yichang wyst dè Jangtsekiang villi Schluchtè uff. Diè bekannteschtè sin d Drei Schluchtè Qutang, Wuxia un Xiling zwischè Chongqing un Yichang, wo inzwischè durch dè umschtrittene Bau von èm witerè Großkraftwärk, èm Drei-Schluchtè-Damm, gfluètet wörrè isch, so dass èn 600 km langè Stausee entschtandè isch, bi dèmm dè Wasserspiègl bi Füllig uff 175 m übr em Meeresspiègl lyt.
Vor em Ufstau sind 1,4 millione Lüt umgsidlet worde. Fruchtbari Böde im Tal sind verlore gange und d’Lüt händ miesse uf steili Hanglage umsidle.
Durch diè gwaaltigi Rodung vo dè Berghaaldè am Yangtse-Mittellauf z Oscht-Tibet sin Hangrütsch (Murè) abgangè, wo gwaaltigi Sedimèntydrääg i dè Fluss (ca. 2 Mrd. m³/Johr) voursacht hèn, so dass dè Fluss ebbèfalls zuè nem „gäälè Fluss“ (Namè vom Huang He z Nord-China) worrè isch.
Dõdurch bschtoot è erheblichi Gfõõr vo dè Voschlammig vom Drei-Schluchtè-Stausee. Sit 1998 bschtoot è Holzyschlagvoboot a dè Bärghaaldè vom Tibet, un Wäälder wörred widder uffgforschtet.
Unterhalb vo dè großè Staumuèrè flûèßt dè Fluss langsamer un breiter durch d Ebenè vo Mittelchina. S èrschti großi vo dè natürlichè Rugghaaltebeggi, wo è wichtigi Fungtion als Schutz vor Überschwemmigè uusübèd, isch dè Dongting-See. In Abhängigkeit vo dè im Lauf vom Johr unterschydlichè Wassèrfüürig änderet er wiè au dè gröschte See vo China, dè Poyang-See, sini Uusdeenig. Übber dè Kaiserkanaal, wo dè Jangtsekiang bi Yangzhou chrützt, bschtoot è Vobindig zum Gäälè Fluss. Bi Shanghai mündet er in èm Delta i s Ostchinesischi Meer.
Diräkt unterhalb vom Drei-Schluchtè-Damm lygt d Gezhouba-Dalschperri.
Sidligè
Wichtigi Städt am Jangtsekiang sin Chongqing, Shashi, Wuhan, Nanjing un Shanghai. Wegè sinerè Breiti wörd dè Fluss vo deilwys rächt imposantè Bruggènè übberschpannt, unter anderem vo dè Runyang-Brugg odder dè Wuhan First Bridge.
Ökologischè Zuèschtand
Endi 2007 hèt ès chinesisch-schwizerisches Forscherteam z Bern d Resuldaat von èrè Untersuchig vorglait. Dè Bricht vo dè „Yangtze Freshwater Dolphin Expedition“ unter dè Leitig vom Inschtitut für Hûdrobiology/Chinesischi Akademy vo dè Wissenschaftè z Wuhan un dè Stiftig Baiji.org hèt erschtuunt: Trotz dè Yleitig vo großè Mängè vo Schadschtoff sige d Qualidät vom Wassèr besser als zvor aagnõõ. D Chemiker hèn sell uff dè Effèkt vo dè Verdünnig zrugg gfüürt: Dè Jangtsekiang mit sinè huufigè Zuèbringerflüss däät enormi Wassèrmängè mitfüürè, welli d Konzentration vo Schadschtoff vpdünnè würded, hèn d Forscher in irem Bericht gschribbè. 2012 hèn chinesischi Forscher im Fachblatt Science abber è „stygendi Kontamination“ beklagèt un è „byschpillosi Voschmutzig“ vom Fluss.
Stròmerzügig
Am Drei-Schluchtè-Staudamm keit s Wassèr durch d Löcher i dè Staumuèr i dè 113 Metèr duèfere Flusslauf. 26 Turbinè un Generatorè erzüüged elegtrischè Stròm.
Nõch chinesischè Aagaabè erzüügt s Chraftwärk durchschnittlich 9500 MW elegtrischè Strôm (zum Voglych: z Dütschland wörd öppè s sechsfachi, z China bishèr s füüffachi vo sellèrè Leischtig erzüügt.
Hochwassèrschutz
Dè Jangtsekiang isch bekannt für sini Flutkataschtrophè, wo i dè letschtè 100 Johr drei Millionè Menschè s Läbbè koschtet hèn. Immer hüüfiger isch es zuè nèm bedròlichè Hochwassèr kõ, allei sechs Mõl i dè letschtè 15 Johr. Dè Staudamm söll jetzt s übberschüssigi Wassèr uffnää.
Dõmit wörd abber nüt gegè d Ursachè vo dè „Nadur“- Kataschtrophè unternõ, beklaged Kritiker. Dè Jangtse isch zwar scho immer regèlmäßig übber d Ufer trèttè. Dõdurch isch abber au s Ackerland regèlmäßig mit fruchtbarem Flussschlamm übberzogè un d Gegènd è attraktivs Aabaugebièt.
Nebbèflüss vom Jangtsekiang wörred woll au in Zuèkumpft vo Flutkataschtrophè betroffè sy, well dè Staudamm dört nit helfè ka.
Liste der Kulturgüter von nationaler Bedeutung im Kanton Basel-Landschaft
In dere Liste si alli Kulturgüeter (A-Objekt) im Kanton Basel-Landschaft ufgfüert, wo nazionaal bedütend si und wo in dr Usgoob 2009 vom Schwizerische Inwentaar vo de Kulturgüeter mit nazionaaler und regionaaler Bedütig ufglistet si. Si isch noch bolitische Gmäinde sortiert; din si 36 Äinzelbaute, säggs Sammlige und 22 archeologischi Fundstelle.
I
Dr latinisch Buechschtabe I isch de nüünti Büechstab im Latinische Alfabet. I de meischte Sprachen isch er e Vokal, o wen er im Latyn het entweder chönne Vokal oder Konsonant sy.
Fraktal
E Fraktal isch e sälbstähnligs mathematischs Gebild.
I
Ussproch
Im Hochdütsche gits numme zwei I-Lut:
Fraktal
Dr Begriff isch vom Benoît Mandelbrot (1975) prägt worde vo lat. fractus: broche, vo frangere: bräche, in Stück verbräche, und bezeichnet natürligi oder künstligi Gebild oder geometrischi Muster, won e hoche Grad vo Skaleninvarianz bzw. Sälbstähnlikeit ufwiise. Das isch zum Bispil dr Fall, wenn en Objekt us mehrere verchliinerete Kopie vo sich sälber bestoht. Geometrischi Objekt vo deren Art unterscheide sich in wäsentlige Aspäkt vo gwöhnlige glatte Figure.
I
Ussproch
Im Alemannische git bis ze vier betonti I-Lut:
Fraktal
Dr Begriff Fraktal cha au substantivisch und adjektivisch bruucht wärde. S Gebiet vo dr Mathematik, wo Fraktal und ihri Gsetzmässigkeite undersuecht, heisst fraktali Geometrii und isch mit mehrere andere Beriich äng verbunde, wie Funktionetheorii, Berächebarkeitstheorii und dynamischi System. Wie dr Name scho adütet, wird dr klassisch Begriff vo dr euklidische Geometrii erwiiteret, was sich au in de brochene und nit natürlige Dimensione vo viile Fraktal spieglet. Näbem Mandelbrot ghöre dr Waclaw Sierpinski und dr Gaston Maurice Julia zu de Mathematiker, wo die Figure dauft hai.
Wäge ihrem Formeriichdum und em esthetische Reiz, wo drmit verbunden isch, spiile si in dr digitale Kunst e gwüssi Rolle und wärde im Genre vo dr sogenannte Fraktalkunst zsämmegfasst. Si wärden au bi dr computergstützte Simulation vo formeriiche Strukture wie zum Bispil Landschafte, wo realitätsnoch usgsehn, igsetzt.
I
Ussproch
Es Problem bi der Fonetische Schriibwis für die vier verschiedene "i" isch, daß im Alemannische je nach Region d’Ussprooch mängge Wörter verschieden isch. Während mer in einere Gegend z. B. "viil" (lang, offen) seit, wirds neumen andersch "vil" (kurz, offen) uusgsproche, u wider a andernen Orte "viil" (lang, gschlosse). Drum isch bi de Beschriibig züe de vier I-Lut bewußt uf Biispil verzichdet worde.
S’Düpfeli uf em "i" isch im 14. Johrhundert entstande, säll Düpfeli isch emol an Akzent gsi, wo immer chliiner worden isch.
Markgräflerland
S Markgräflerland (dr Namme chummt vum Markgrof vo Bade) isch e Region im Südweschte vo Dütschland z Bade-Würdeberg. S bstoht us Deil vum südliche Schwarzwald un em undere Wiisedal. S grenzt im Süde an d Schwyz, im Weschte an s Elsiss z Frankrich und im Norde an dr Brisgau.
S hüttig Wiibaugebiet Markgräflerland goht vum Grenzacher Horn un Wil am Rhii im Süde bis uf Friburg-Sant-Jerge im Norde un bstoht us dr Vorbergzone zwische dr Rhiiebeni un em Schwarzwald.
Historisch gsää meint s Markgräflerland di ehmolige Bade-Durlemer un demit nooch dr Reformation au evangelische Ortschafte zwische Chlei-Basel im Süde un Friburg, s historisch Gebiet hört im Norde scho bi Heitersche uf, uf Friburg zue sin s numme noch Isprengsel. Im Weschte isch s dur dr Rhii begrenzt un Hochblaue. S Wiisedal un s Chanderdal zälle no dezüe.
Linguistisch ghöört d Mundart vum Markgräflerland, s Markgreflerisch, züem hochalemannische Dialektgebiet z Dütschland zwische dr Rhiebeni un em Südschwarzwald.
Dr typische Wii vu dr Region isch dr Güetedel, e Wysswii, wo um 1780 vum Markgraf Karl Friedrich vo Bade us em schwyzerische Vevey ins Markgräflerland brocht wore isch.
Vangionen
D Vangione (lat. Vangiones; [) sind e germanische Stamm im hüttige Rhiihesse i de Rhiiebini gsii. Si hend im Rhiichnüü gegenöber vo Mogontiacum (hüt: Mainz) glebt und eri Noochbuure sind d Treverer, d Mediomatriker und im Süüde d Nemeter gsii. De Name isch Germanisch und bidütet »Feldlüt« (got. waggs; an. vangr »Wise, Feld, Flur«).
Gschicht
D Vangione sind im Joor 71 v. Chr. zäme mit de Nemeter und de Triboker und andere Stämm mit em Ariovist öber de Rhii choo und i Gallie iigfale. Ahand vo de Archäologii hend si aber erst i de erst Hälfti vom 1. Jh.n. Chr. Land vo de Mediomatriker westlich vom Rhii iignoo. Ere Vorot isch Borbetomagus (hüt: Worms) gsii.
Si hend im Joor 50 n. Chr. a de Römer im Chrieg gege d Chatte ghulfe. Ane 70 n. Chr. hend sich am Uufstand vo de Treverer bitailiget, sind aber glii zu de Römer öbertrete.
Nochdem i de Silvesternacht vom Joor 406 Germane bi Mainz öber de zuegfrorni Rhii i Gallie igfale sind, hend sich d Burgunder im Piet vo de Vangione niderloo und Worms isch - wenigstens noch de Heldesaag - d Königsstadt wore. Noch de Umsidlig vo de Burgunder ane 443 hend Rhiifranke s Wormserfeld iignoo.
Kultur
D Vangione hend früe di gallorömischi Kultur aagnoo. Wie d Treverer hend si de Mars Loucetius (gall. »Lüüchter«) und d Victoria Nemetona (gall. »die vom Hailige Hain«) vereert und för da Götterpaar e Tempel z Chlii-Winternheim ghaa. Zwoo Inschrifte sind em Mercurius Toutenus gwidmet.
Museumsbahn Blonay–Chamby
D Museumsbahn Blonay–Chamby (BC), uf Französisch Chemin de Fer-Musée Blonay-Chamby, isch im Jahr 1968 entstande, u isch somit die eutischti Museumsysebahn i der Schwiiz.
A de Wucheändi i der Summerseson bietet d Museumsysebahn ir Region Montreux-Vevey ar Waadländer Riviera Bahnvergnüege pur bi re Fahrt mit eim vo ire Züg mit Dampf- oder Elektrotraktion. Z Chaulin, wo vom Bahnhof Blonay här uf der Bahnstrecki nach Chamby erreichbar isch, wird die schwiizwit gröschti Sammlig a betribsfähige historische Meterspur-Fahrzüg zeigt.
Jugendstil
Kennzäiche und Brogrammatik
Üsserlig isch dr Jugendstil kennzäichnet dur dekoratiiv gschwungnigi Linie, flechehafti bluemigi Ornamänt und ass uf Simmetrie verzichdet wird.
Museumsbahn Blonay–Chamby
D Museumsbahn wird dür Freiwilligi betribe. Die unterhaute ou dä i zwe Haue usgsteuti einzigartig Fahrzügpark, wo us über 70 Dampflokomotive, Elektrolokomotive, Elektrotriibwage, Tram, Personewäge u Güeterwäge us de Jahr 1874 bis 1948 besteit. D Fahrzügsammlig giut aus eini vo de repräsentativste z Europa.
Die vo der Museumsbahn befahreni Bahnstrecki vo Blonay nach Chamby stammt us em Jahr 1902 u isch drei Kilometer läng. Z bekantischti Bouwärk isch der 78 Meter längi u 45 Meter höchi Steibogeviadukt über der Schlucht "Baye de Clarens".
Jugendstil
Kennzäiche und Brogrammatik
Mä darf allerdings nit überluege, ass dr Jugendstil uf käi Fall e son e gschlosseni Beweegig gsi isch, wie dass hüte cha usgsee wil mä d Bezäichnig „Jugendstil“ bruucht. Es e Hufe Ströömige innerhalb vo Öiropa gsi, wo däilwiis seer stark uusenandergange si, wo sich villicht nume drin äinig gsi si, ass si vom Historismus nüt welle wüsse, dass si also die gängigi Praxis abgleent häi, historisch überliifereti Formvorbilder noochzmache.
Mit em Jugendstil si e Hufe künstlerischi Brogramm und Manifest verbunde. Hützudaag verstoot mä under anderem drunder au groossi gsamtkünstlerischi Gstaltige, wie öbbe sälli vom Palais Stoclet z Brüssel, wo alles dra, vom üssere Bauwärk bis zur dekoratiive Inneusstattig im ene äihäitlige Sinn usgfüert worden isch. Mit däm het mä au d Forderig verbunde, Kunst und Lääbe z verschmelze, d Kunst im Alldääglige iizbezie, im Sinn von ere umfassende künstlerische Nöigstaltig vo alle alldääglige Sache. Drbii häi die dekoratiive Künst e ganz bsundrigs Gwicht ghaa. In däm Punkt het dr Jugendstil allerdings an dr Historismus aaknüpft, wo au scho s „Gsamtkunstwärk“ zum Brogramm erhoobe gha het. Gliichzitig isch das dr brogrammatischi Geegenentwurf gsi zur Abghoobehäit vo de auratische Kunstwärk in dr räine Sfääre vo dr so genannte „hooche“ oder „Bildende Kunst“.
Zur Brogrammatik vom Jugendstil het aber au d Forderig ghöört, ass mä d Funkzionalidät und dr Usdruck vo dr Funktion vo de Sache oder Geböid wurd gsee wemm mä sä aaluegt. So zum Bischbil sölle d Fassaade nit sümmetrisch si, sondern iir Usgsee wurd vo dr Ruumvorstellig bestimmt wärde, wo us em Grundriss entwicklet worden isch. Zum erkläärte Brogramm vo vile Künstler vom Jugendstil in dr Archidektuur und im Kunstgwärb het ghöört, ass si historischi Bauforme abgleent häi und intensiiv nöiji dekoratiivi Gstaltigsmöögligkäite gsuecht häi. Äini vo de zentraale Frooge vom Jugendstil isch gsi, was dr so genannti „modärni“ Stil, dr „Stil vo unserer äigene Zit“ sött si. In däm häi si d Stildebatte us em 19. Joorhundert witergfüert.
Robert Minder
Dr Carl Robert Minder (* 23. Augschte 1902 z Wassele im Elsass; † 10. Septämber 1980 bi Cannes) isch e französische Germanischt gsii und het zu de Profässer vom Collège de France ghört.
sis Läbe un Schaffe
Dr Robert Minder isch dr Soon vom Johann Carl Minder un dämm sinere Frou Lucia Minder gsii. D Familie vos Minders isch im sibzääte Joorhundert us em refermierte Piet vo der Schwiiz is Elsass cho. Wo dr Robert chly gsi isch, het s Elsass als alts düütschsproochigs Piet sid es bar Jorzäänte wider zum Düütsche Rych ghört; dehei het me der Elsässer Dialäkt gredt, aber au s Französische isch im Elsass no guet bekant gsii. Dr Robert Minder isch uf Stroossburg is humanistische Johannes-Sturm-Gimnasium un 1921 uf Paris ad Hochschuel, d École normale supérieure, ggange. Z Stroossburg het er bim Albert Schweitzer Klavierunderricht gnoo. Dr Minder het z Paris bin ere Studäntegruppe mitgmacht, wo düütschi Schriftsteller z Psuech gsii sin wie öppe dr Kurt Tucholsky, dr Thomas Mann un dr Hugo von Hofmannsthal.
Ane 1926 isch dr Minder Lehrer am Gimnasium z Grenoble worde; er het Düütsch a dr Uni Stroossburg ggää, und ane 1933 isch er z Nancy am Gimnasium agstellt worde. Für d Habilitazioon a dr Uni Stroossburg ane 1936 het er Arbete über die düütsche Schriftsteller Ludwig Tieck un Karl Philipp Moritz gschribe. Sid 1938 isch er Profässer a dr Uni z Nancy gsi und vo 1943 bis 1945 wägem Chrieg z Grenoble, won er im Undergrund bim Widerstand gäge die Dütsche mitgmacht het; d Gestapo het en gsuecht. 1945 het er wider uf Nancy zrugg chönne.
Er isch zwoimöl ghüroote gsi, sid 1934 mit dr Hélène Claire Mégret, wo scho gly gstorben isch, un 1939 mit dr Colette Audry won er sech ane 1945 wider von ere trönnt het.
Dr Robert Minder het sech für s Zämegoo vo dr französischen und dr düütsche Kultur und psunders dr Literatur ygsetzt. 1956 isch er dr literarisch Diräkter vo dr Zytschrift Allemagne d’aujourd’hui worde, un sid 1950 het er a dr Sorbonne d Germanistik glehrt. Er het es bar Schrifte über d Kultur- un d Literaturgschicht usegää. An es bar Oorte goot’s derby um s Wärch vom alemannische und hochdüütsche Schriftsteller Johann Peter Hebel, won er hööch gschetzt het, wie me i sinen Uufsätz immer wider gseht. Em Minder sini Forschig isch wäsentlech für s hütige Bild vom Hebel sim Wärch. Ane 1963 het men em drfüür mit em Johann-Peter-Hebel-Pryys dankt.
Vucherens
Vucherens (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Broye-Vully im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Vucherens lyt zwische dr Däler vum Flon de Carouge un dr Bressonnaz. Zue dr Gmai ghere d Wyler La Râpe, Le Closy un Sarandin un verschideni Gheft. D Gmaiflechi umfasst 64,8 % landwirtschaftligi Flechi, 24,2 % Wald un 11 % Sidligsflechi.
Gschicht
Vucherens isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1224 as Wicherens.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 13,7 % gläge.
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,7 %, CVP 5,1 %, FDP 13,8 %, GLP 3,4 %, GP 20,7 %, SP 22,7 %, SVP 24,5 %, Sunschtigi 3,3 %.
D Burgermaischteri vu Vucherens isch d Susan Elbourne Rebet (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,2 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 444 Yywohner 93,7 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 2,9 % Dytsch, 0,2 % Italienisch un 3,2 % anderi Sproche.