cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aseniden
Gschicht
Hervorragendi Herrscherpersönligkäite si in dr Gründergenerazioon dr Kalojan gsi, wo 1204 d Understützig vom Babst für e Zarechröönig und für en unabhängigi Chilleorganisazioon under em bulgarische Patriarch überchoo het, und si Növöö Iwan Asen II. (1218–1241) wo dr Usurpazioonsversuech vo sim Unggle Boril (1204–1218) beändet het. Mit ere gschickte Hürootspolitik si d Asenide mit em ungarische, serbische und epirotische Herrscherhuus verwandt worde und mit de Latiiner z Konstantinopel und de Grieche z Nikäa. D Asenide si mit em Kaliman II. Asen (1256–1257) in dr diräkte männlige Linie usgstorbe.
Brügg BE
Brügg (amtlech Brügg) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Biel/Bienne im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Brügg isch e Vorort vo Biel/Bienne uf dr linke Site vom Nidou-Büre-Kanal. D Gmeindsflächi bsteit us 31,9 % langwirtschaftlecher Flächi, 31,9 % Waud, 30,9 % Sidligsflächi u 5,2 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Orpung, Schwaadernou, Ägerte, Poort u Biel/Bienne.
Laufen
Laufen oder Laufe bezeichnet:
Laufe isch dr Name vo däne Ort i dr Schwiiz:
Brügg BE
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 19 % gläge.
Laufen
Laufe(n) isch dr Name vo däne Ort z Dütschland:
Brügg BE
Religion
60,6 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 19,1 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Laufen
Laufe stoot au no für:
Brügg BE
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 15,1 %, CVP 2,0 %, EVP 3,6 %, FDP 8,7 %. GLP 5,6 %, GP 7,3 %, SP 21,9 %, SVP 29,3 %, Suschtigi 6,5 %.
Gmeindspresidänt vo Brügg isch dr Marc Meichtry (Stang 2019).
Laufen
Lueg au:
Brügg BE
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 3,1 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 4011 Ywohner 82,8 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 7,3 % Französisch u 2,9 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Brügg ghört zum Hochalemannisch.
Schwingen (Begriffsklärung)
Schwingen chan folgendes bedüte:
Schwingen isch de Name vo folgende Ort:
Schwingen isch de Familiename vo folgende Person:
Berikon
Berke (amtlich Berikon) isch e Iiwohnergmeind im Bezirk Brämgarte im Schwiizer Kanton Aargau. S Dorf ligt uf de Passhöchi vom Mutschälle.
Geographii
Berke isch es öppe 2 km langs Dorf uf em Mutschälle und het derte drü Ortsteil: Mutschälle, Unterberke und Oberberke. Di Ortsteil sind hüt unterenand zämmegwachse, und bildet zämme mit Ruedischtette-Fredlisbärg, Wide und Zufike e gmeinsami Siidligsflächi.
De Gmeindsbann isch 538 Hektare gross, dodervo sind 173 Hektare Wald und 119 Hektare überbaut. De höchschti Punkt isch uf 670 Meter, der tüüfschti uf 522 m.
Nochbargmeinde sind Ruedischtette-Fredlisbärg im Norde, Birmensdorf im Oschte, Oberwil-Lieli im Süde, Zufike im Weschte und Wide im Nordweschte.
Presinge
Presinge (frankoprovenzalisch [] ) isch e bolitischi Gmai im Kanton Gämf in dr Schwyz.
Geografi
Presinge lyt im Oschte vum Kanton an dr Gränz zue Frankrych. Zue dr Gmai ghere s Dorf Presinge un d Wyler Cara un La Louvière. Dr Bann umfasst 68 % landwirtschaftligi Flechine, 19 % Wald, 10 % Sidligsflechine un 3 % Vercheersflechine.
Nochbergmaine sin Jussy, Puplinge, Choulex un Meinier, un di franzesische Gmaine Ville-la-Grand un Juvigny.
Gschicht
Presinge isch zum erschte Mol gnännt wore anne no 1000 as in Presiago (1180 villa que appellatur Presingium).
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch anne 2011 bi 26,9 % gläge.
Religion
23,5 % vu dr Yywohner sin anne 2000 reformiert gsi, 36,5 % remisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrotswahle 2011 het s des Ergebnis gee: FDP 17,7 %, CVP 16,3 %, GLP 2,6 %, GP 21,7 %, MCR 4,8 %, SP 12,0 %, SVP 18,0 %, Sunschtigi 6,8 %.
Gmaindspresidänt isch dr Ferdinand Le Comte (Stand 2012).
Sproch
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 614 Yywohner 520 Franzesisch as Hauptsproch aagee, 15 Dytsch, 6 Italienisch un 73 anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Fachhochschule Nordwestschweiz
D' Fachhochschueu Nordweschtschwiz FHNW isch e zentral gfüehrti Fachhochschueu. Si umfasst nün Hochschuele mit 50 Institut i de Kantön Aargau, Basu-Land, Basu-Stadt u Solothurn.
Gschicht
D'Gründig vor FHNW isch am 1. Januar 2006 gsi. Si isch entstande durch d'Fusion vor Fachhoschueu Aargau (FHA), dr Fachhoschueu beider Basu (FHBB), dr Fachhochschueu Solothurn (FHSO), dr Pädagogische Hochschueu Solothurn u dr Hochschueu für Pädagogik u Soziali Arbeit beider Basu. Sit em 1. Janauar 2008 ghöre au die beide Musighochschuele vor Musik-Akademie dr Stadt Basu zur FHNW.
Organisation
Träger vor Hochschueu si d'Kantön Aargau, Basu-Land, Basu-Stadt u Solothurn. D'Füehrig vor Hochschueu Nordweschtschwiz wird sichergsteut zwüsche de Trägerkantön u em Fachhochschuelrat, wo d'FHNW strategisch füehrt. Ar FHNW steit e Direktionspräsidänt/in vor.
Us de füf fusionierte Hochschuele wärde nün neui fachspezifische Hochschuele bildet (* = Hauptstandört):
Mittelfrischtig isch e Konzentration uf die vier Standört vorgseh. So isch bispiuswis z Brugg u z Windisch bis 2010 e Campus für sämtlichi technischi Fachrichtige entstande.
Im Momänt bestöi Irichtige a nün Standört. Abote wärde Bachelor- u Master-Studiegäng, Nachdiplomstudie, Witerbilidige, awändigsorientierti Forschig u Entwicklig sowie Dienschtleischtige zu gunschte vo Dritte. Gsammthaft zeut d'FHNW rund 8000 Studierendi.
Kirchuster
Chirchuschter (amtlich: Kirchuster) isch än ehemaligi Zifilgmeind und äs Quartier fo dä Stadt Uschter im Kanton Züri.
Gschicht
Chirchuschter isch s historischi Dorf Uschtär, wo fom Schloss Uschtär üf äm Burghügäl dominiäirt isch. Deet isch synerzyt dä Sitz fo dä Herrä fo Bonnschtettä und schpötär fo dä Vögt fo Züri gsy.
Bis Aafang 19. Jaarhundärt isch Chirchuschtär än äigäti Zifilgmäind gsy. Am 9. Juli 1927 sind di früänrigä Zivilgmäindä uufghobä und mit dä hüttigä politischä Gmäind Uschtär färäint wordä.
Sehäswürdigkäitä
Dä Schtolz fo Uschtär isch natürli s Schloss Uschtär, wo höch übär dä Schtadt uf äm Burghügäl troont und in Uschtär au äifach d Burg gnännt wird. Dänn sind in Chrichuschtär narürli reformiärti Chilä, wo äm Quartiär dä Namä git, d Villa Aabach, di alti Biärfabrik, wo sit Churzäm widär Biär braut wird, dä Schtadtpark, di alti Remisä am Bahnhof, s modernä Schtadthuus und natürli alli Ychaufszänträ.
Kristallhöhle Kobelwald
D Kristallhööli isch e Schauhööli oberhalb vom Dorf Koblwald im Sanggaller Rhintl.
Gschicht
D Kristallhööli isch i Gstaisschichte entstande, wo Millione vo Johr alt send. En chlinne Bach hät sich en Wäg is Freji gsuecht, dor e Felsspalte, wo dor Erdverschiebige entstande isch. En Jäger söll 1682 em Bächli noo in Fels ini gange sii und do dia Hööli entdeckt ha. I de Literatur werd im Johr 1702 vom e Zörcher Glehrte öber d Kristallhööli prichted. Als Fundstell vo Mineralie isch si 1752 uf de Charte vom e Franzos iizaichnet gsi. I däre Zit hät me s Wasser gfasst und im Wiiler Koblwiis e Kurbad betribe. Es söll e hailendi Wirkig ka ha gege Rheuma und chronischi Hutchrankete. Hüt gits nu no e Restorant, wo mit „Bad Kobelwies“ agschribe isch, kuure tuet me nüme mit dem Wasser. Sit em Johr 1935 isch de vorder Tail vo de Kristallhööli elektrisch belüchted und me cha si öber en dozmol neu grabne Iigang bsueche. 1987 und 2001/02 hät me d Hööli umfangriich saniert.
Beschribig
Dor en künstlich us em Fels use brochne Durchgang chunnt me zum Höölebach, wo je noch Johreszit meh oder weniger Wasser bringt. De Höhlewart füert d Bsuecher am Bächli noche a verschidnige Kristall, wo a de Felse gwachse send, verbii. D Kristallhööli isch nöd nu ais vo de gröschte Lager vo Calcit i de Schwiz, es hät au Ablagerige vo Sinter, also e Art vo Tropfstai. Öpis Speziells isch de farblos Calcit-Spaltrhomboeder; wämmer dor dä dore luegt, uf e Papier mit eme Strich, so gseht me de Strich dopplet (parallel). Di ganz Längi vom bekannte Tail vo de Kristallhööli z Koblwald isch 665 Meter. D Hopthööli isch 367 Meter lang, do devo sind belüchted und för d Bsuecher zuegänglich 128 Meter. Es brucht för d Besichtigung kai spezielli Uusrüstig, ussert gueti Schue und e Jacke. I de Hööli isches s ganz Johr öpa 8,5 Grad warm, me cha si aber nu i de Sommer-Mönet aaluege.
Geografii
Zu de Kristallhööli, wo im Hang vom Chäbig (Kienberg) ischt, chunnt me vo zwe Site. Hender em Dorf Koblwald häts en Parkplatz, vo döt us lauft me i guet 15 Minute zum Iigang mit em Hüttli vom Höölewart und em Picknickplatz. Zwüschet Aichberg und em Wiiler Koblwiis zwigt e Strooss i Richtig Muntliger Schwamm ab. A däre Strooss häts au Parkplätz, wo als Uusgangspunkt för de 5-minütig Fuessmarsch zum Iigang vo de Hööli gaignet send. Mit em Bus vo de RTB (Rheintal Bus) fahrt me bis is Moos (Oberriet) oder vo Aichberg ai Haltstell witer i Richtig Oberriet.
Christallhöhlimord
Am 31. Juli 1982 isch e 15 Jährigi u e 17 Jährigi Schwizere uf ere Velotour gsi. Bim Wägchrützi Oberriet sy d Velo vo de beide Fraoue grunde worde. 9 Wuche später sy d Liche vo dene Froue i der Nechi vo der Christallhöhli gfunde worde. Der Fall isch bis hüt unklärt. 2012 isch der Fall verjährt. Der Peter Beutler het 2014 der Kriminalroman Christallhöhli veröffendlecht. Dä Kriminalroman het dä Fall zum Thema.
Nidau
Nidou (amlech Nidau) isch e politischi Gmeind und der Hauptort vom ehmalige Bezirk Nidau im Kanton Bärn in der Schwiiz.
Geographii
D Stadt lit grad an der Stadtgränze vo Biel/Bienne und isch mit diere zsämmegwachse. Nidau isch eigetlig en Insle, d Stadt lit zwüsche der Aare und der Zihl, won e chlii wiiter bachab in d Aare mündet, und gränzt an Bielersee.
Ywohner
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 20,8 % gläge.
Religion
55,8 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 22,1 % si römisch-katholisch (Stand 2000).
Politik
Bi de Nationalraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 9,2 %, CVP 1,7 %, EVP 3,8 %, FDP 13,7 %. GLP 6,2 %, GP 12,4 %, SP 25,6 %, SVP 22,0 %, Suschtigi 5,4 %.
Gmeindspresidänt vo Nidou isch dr Adrian Kneubühler (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 3,3 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Volkszellig 2000 hei vo de 6798 Ywohner 73,9 % Dütsch als Houptsprach aaggää, 15,8 % Französisch u 2,7 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Nidou ghört zum Hochalemannisch.
Trias (Geologie)
D Trias (lat. Drejheit) isch in dr Ärdgschicht s unterscht Syschtem vum Mesozoikum (Ärdmittelalter) im mittlere Ärathem vum Phanerozoikum. Si wird geochronologisch in dr Zytruum zwische rund un  Millione Johr vor dr Gegewart datiert. Vor dr Trias chunnt s Perm, derno dr Jura.
Gschicht un Name
Dr Name Trias isch anne 1834 vum Friedrich von Alberti vorgschlaa wore no dr z Mitteleuropa uffällige Drejdeili Buntsandstei, Muschelchalch un Keuper un het weidli Akzeptanz in dr geologische Literatur gfunde. Die klassisch Drejdeilig isch aber nume im Germanische Becki uusbildet. Wäge däm wäre die drej Abdeilige vu dr Germanische Trias hite nume no as lithostratigrafischi Einheite ufgfasst. No dr international giltige Untergliderig vu dr Trias wäre au drej Serie unterschide: Unter-, Mittel- un Obertrias (bzw. Unteri, Mittleri un Oberi Trias), d Gränze vun ene stimme aber nit mit dr lithostratigrafisch definierte Gränze vu Buntsandstei, Muschelchalch un Keuper zämme.
Definition un GSSP
D Untergränze vum chronostratigrafische Syschtem vu dr Trias (un dodermit vu dr Untertrias-Serie un dr Indusium-Stapfle) wird mit em Erschtufdrätte vu dr Conodonte-Art Hindeodus parvus un em Änd vu dr negative Chohlestoff-Anomalii noch em Hegschtpunkt vum oberpermische Masseuusstärbe definiert. D Obergränze un dodermit au d Untergränze vum Jura isch bishär nonig ändgiltig feschtgleit. D Gränze wird aber wahrschyns in d Nechi vum Erschtufdrätte vu dr Ammonite-Gattig Psiloceras gleit. In absolute Zahle entspricht des no dr Internationale Zytskala vu 2004 em Zytruum vu rund 251 Millione Johr bis vor 199,6 Millione Johr. E Datierig, wu lycht dodervu abwyycht (Untergränze scho bi 252,6 Ma) hän Brack et al. scho anne 2005 vorgleit. Dr international anerkannt GSSP lyt im Chreis Changxing, Provinz Zhejiang z China.
Untergliderig vu dr Trias
S Trias-Syschtem wird in drej Serie mit insgsamt sibe Stapfle unterdeilt:
D Untertrias het friejer nume ei Stapfle gha, s Skythium, wu mittlerwyyli im internationale Sprachgebruuch ufgee woren isch. S wird aber allno im alpine Ruum as regionali Stapfle brucht.
Paläogeografii
Im Laufe vum Perm isch mit dr Kollision vum Kontinänt Sibiria dr Superkontinänt Pangaea entstande, wu bis uf e baar chleineri Landstuck im Oschte vu dr Palaeotethys fascht dr gsamt kontinäntal Rampft vu dr Ärd in eim Kontinänt vereinigt gha het. Scho im Oberperm het Pangaea aber wider aafange ussenandergheje. Im oberschte Perm hän sich vum Nordrand vu Oschtgondwana di Kimmerische Terran abglest. Zwische däre Terran-Gruppe un Gondwana isch d Neotethys entstande, un d Paläotethys isch unter die Terran subduziert wore. Im Weschte het sich dr Chiidel vu dr Neotethys wyter no Weschte erwyteret. In dr Obertrias het sich au scho d Effnig vum spetere Nordatlantik aaditte. Zwisch em spetere Nordamerika un em spetere Europa sin Riftsyschtem entstande, wu großi Mängine an Sedimänt un Vulkanit ufgnuu hän. Im Verlauf vu dr Obertrias isch s zue erschte marine Ingressione in die Riftsyschtem chuu.
Klima
S Klima vu dr Trias isch warm bis heiß gsi. Europa isch im subtropische Wieschtineberaich gläge. Au wältwyt isch s Klima schyns ender drucke gsi: dr Grund doderfir isch d Form vum Superkontinänt Pangaea gsi un em Monsuneffäkt, wu doderdur entstanden isch, wu d Diefdruckbiet im Summer iber dr Landmasse in dr Hauptsach Luft vu andere innere Landesdeil aagsugt hä nun nit vum Ozean, ähnli wie hite z Sidarabie. Im Binneland sin allwäg uusdehnti Wieschtine vorhande gsi. In dr Nechi vum geografische Nordpol isch no dr derzytige Rekonschtruktione e Deil vum hitige Oschtsibirie gsi.
Entwicklig vu dr Fauna
Dr Superkontinänt Pangaea, wu fascht di ganz Landmasse umfasst gha het un vum Nordpol bis zum Sidpol gangen isch, het e unyygschränkti Verbreitig vu dr Landdierer megli gmacht.
Dodermit sin in dr Trias – mit Uusnahm vu dr Schlange (Serpentes oder Ophidia) – scho alli Reptilgruppe verdrätte gsi. Mit Triadobatrachus isch scho in dr untere Trias dr erscht Frosch erschine. Di erschte Dinosaurier, wu in dr Trias erschine sin, hän sich im Lauf vu dr negschte Syschtem vum Jura un dr Chryyde entfaltet un sin di dominierend Läbensform vu dr terrestrische Ökosyschtem wore. Am Aafang sin no verhältnismäßig chleini Fleischfrässer gstande (Theropode) wie Eoraptor un Herrerasaurus. Speter hän sich au Bflanzefrässer entwicklet wie dr Prosauropod Plateosaurus, wu zwische sechs un acht Meter lang woren isch. Aber au di erschte Suuger sin in dr Trias entstande. Si hän aber bis zum Uustärbe vu dr (Nit-Vogel-)Dinosaurier am Änd vu dr Chryyde e ender untergordneti Roll gspilt.
Entwicklung der Flora
Dr Umschwung vu dr Bflanzewält vu dr Farn zue dr Nacktsomer, wu s scho im Perm gee het, het sich au in dr Trias wyter furtgsetzt. S het au do Baumfarn (Cyatheales) un in Fyychtbiet au Chatzewadel gee. Ginkgo, Palmfarn (Cycadales) un Nacktsomer sin d Bflanze gsi, wu am wyteschte verbreitet gsi sin in dr terrestrische Ökosystem. Am Änd vu dr Trias het d Blueschtzyt vu dr Cycadeae aagfange, wu bis in d Chryyde gangen isch. Di erschte Fohreartige hän sich scho im Karbon entwicklet gha (Cordaite, Voltziales). Aber s Masseuusstärbe am Änd vum Perms het au die Gruppe droffe. D Cordaite sin z. B. am Änd vum Perm vollständig uusgstorbe, d Voltziales hän sich in dr Trias wyterentwicklet.
E Ibergang zue dr Decktsomer (Angiospermae) sin d Bennettitatae. Die Bflanze, wu no zue dr Nacktsomer ghere, hän scho blieteähnligi Organ, wu ähnlig sin zue däne vu dr Decktsomer. D Form losst uf Bstaibig dur Insekte schließe. As diräkte Vorlaifer vu dr Angiospermae wäre si aber nit gsähne. Si sin in dr obere Trias zem erschte Mol ufdrätte un hän bis in d Chryyde iberläbt. In dr Trias isch di palmenähnli Gattig Williamsonia ufdrätte mit bis zue zwee Meter hoche Stämm. Anderi Gattige sin Williamsoniella (mittlere Jura), Wielandiella (oberi Trias bis Jura) un Cycadeoidea (Unteri Chryyde).
Unter dr Somefarn het di baumfermig Gattig Dicroidium dr Blatz vu Glossopteris uf Gondwana yygnuu.
E typische Verdrätter vu dr Sporebflanze fir dr Buntsandstei (Untertrias) isch Pleuromeia, wu zue dr fossile Ornig Pleuromeiales vu dr Bärlappgwächs zellt wird. Si isch ähnlig zue dr Sigillaria, eme Bärlappgwächs vum Jura.
D Trias z Mitteleuropa
Di typisch Drejdeilig vu dr Gsteinseinheite vu dr Trias im Germanische Becki isch in dr Alpe nit z sähne. Dää Beraich wird alpin-mediterrani Trias (au alpini Trias oder pelagischi Trias) gnännt. Ihri in dr Hauptsach marine Ablagerige sin vil mächtiger wie die vu dr germanische Trias. Näbe flachmeerische Riffkompläx (z. B. Wättersteichalch) git s gschichteti Ablagerige vu Lätte, Chalch un Mergel, wu in dieferem Wasser entstande sin.
In dr Alpe lige di urspringlige Typlokalitäte vu dr chronostratigrafische Stapfle vu dr Mittel- un Obertrias. S Skythium, di einzig Stapfle vu dr alpine Untertrias, isch dergege nit in dr international Sprochgebruuch ibernuu wore.
Agence France-Presse
Die franzöösischi AFP (Agence France-Presse) isch die eltisti internazionaali Noochrichdeagentuur. Si isch 1835 z Bariis vom Charles-Louis Havas gründet und zerst as „Agence des feuilles politiques, correspondence générale“ bekannt worde. Hüte isch si uf dr ganze Wält as die drittgrösst Noochrichdeagentuur däätig und het näbe dr Zentraale z Bariis Büro und Mitarbäiter in 110 Länder. Si bietet Noochrichde in säggs Sprooche aa. Z Dütschland bedribt d AFP e Dochter-GmbH, wo vo dr franzöösische Zentraale witgehend unabhängig isch und für dr dütschsproochig Märt in alle bedütende Rössor Nochrichde broduziert. Sit 1998 isch dr Sport-Informazioons-Dienst zu hundert Brozänt e AFP-Dochter.
Laufen BL
Laufe isch ä historischs Stettli und ä Gmeind im Baselbiet und dr Hauptort vom glychnamige Bezirk i dr Schwyz. Am 31. Dezämber 2015 het Laufe 5544 Ywohner ghaa.
Geografy
S Stettli Laufe lyt am Uufer vo dr Birs im sogenannte Laufetaal, im ene Taal südlich vo dr Blauechetti im Jura.
Vercheer
Dur Laufe verlauft die sogenannti Jurabahn vo dr SBB vo Basel nach Dälschbrg und Biel.
Wirtschaft
In Laufe befindet sich dr Stitz vo dr bekannte Bummelifabrigg Ricola AG und dr Keramik Laufen AG, wo Keramik vorallem für s Baadzimmer produziert.
Gschicht
Die erschti urkundliche Erwähnig vo Laufe datiert us em Joor 1141 als Loufen.
Archeologischi Fünd uf em Gmeindsgebiet sy zwöi Greeber us dr Jungsteizyt, Keramik us dr spootä Bronzezyt und ä römische Guätshof mit emene Lehmbrennofä und ere Isäschmelzerey, wo im Joor 1917 entdeggt wordän isch.
Im Joor 1295 het dr Bischof vo Basel Peter Reich von Reichenstein Laufe s Stadträcht gwährt.
Im Joor 1525 het Laufe d Reformation aagnoo, aber scho ä halbs Jaarhundert schpöter isch im Joor 1588 dur dr Fürschtbischof Jakob Christoph Blarer von Wartensee, wo zu sälber Zyt über d Region Laufe regiert het, wider dr katholisch Glaube zruggbrocht worde.
Für die jüngeri Gschicht lueg unter em Bezirk Laufe.
Gignod
Gignod (frankoprov. Dzignoù / Dzegnoù / Jignó) isch e Gmai in dr autonome Provinz Augschtdal z Italie.
Gignod ghert zue dr Gmainschaft Unité de communes Grand-Combin.
Geografi
Gignod lyt im Valle del Gran San Bernardo, eme Sytedal vum Augschtdal.
Zue dr Gmai ghere d Wyyler Arliod, Arsanières, Buthier-Gorrey, Buthier-Verney, Caravex, Chambavaz, Champex, Champlong, Champlorençal, Champorcher, Chatellair, Chef-lieu, Chez Courtil, Chez Henry, Chez Percher, Chez Roncoz, Chez Roux, Chez Sentin, Clémencey, Colière, Cré, Crou, Faverge, Fiou, Gorrey, La Bédégaz, La Cau, La Chériéty, La Clusaz, La Condéminaz, La Forge, La Minchettaz, La Ressaz, Le Château, Les Côtes, Lexert, Maisonnettes, Meylan, Montjoux, Moré, Moulin, Petit-Quart, Perre-Besse, Plan-Château, Plan-Meylan, Planet-Côte, Planet-Plan, Rovin, Roysod, Savin, Seycinod, Tercinod, Valcartey, Variney, Véclos, Véfan. Nochbergmaine sin Allein, Aosta, Doues, Étroubles, Roisan, Saint-Oyen, Saint-Pierre, Saint-Rhémy-en-Bosses un Sarre
Gschicht
Dr Grinder vum Huus Savoyen, dr Humbert I mit dr wysse Händ, het anne 1025 s Augschtdal as Leeche griegt. Mid Uusnahme vun e baar Johr (1691, 1704–1706, 1798–1814 zue Frankrych) het s Augschtdal derno zem Huus Savoyen gheert bis anne 1946, d. h. bis dr letscht italienisch Chenig abdankt ghaa het. Wu s italienisch Chenigrych anne 1861 grindet woren isch, isch s Augschtdal zue dr Provinz Turin chuu. Anne 1927 isch s derno ne aigestädnigi Provinz wore. Im Faschismus isch di franzesisch Sproch verbote wore un s het e starki Italienisierigsbolitik gee. Vu 1939 bis 1945 het Gignod dr italienisiert Name Gigno drait. Noch em Zweede Wältchrieg het s Augschtdal anne 1948 e autonome Sonderstatus griegt.
Sproch und Dialäkt
Dr frankoprovenzalisch Dialäkt vu Gignod ghert zum Valdostanisch (Valdôtèn).
Anne 2001 het d Fondation Émile Chanoux in Zämmenarbet mit em Centre d'Études Linguistiques pour l'Europe un dr Università degli Studi di Trento di soziolinguistisch Situation vu allne Gmaine im Augschtdal untersuecht. Doderzue isch im Septämber un Oktober 2002 e Froogebooge verschickt woore. Vu Gignod sin 72 Froogebeege wider retuurchuu.
Owingen
Owinge (dt. Owingen) isch e Gmond im Bodeseekrais z Bade-Wirtteberg. D Gmond hot Iiwohner (Stand: ).
Geografi
Dr Bann bstoht us 52,9 % Landwirtschaftsfleche, 37,7 % Wald, 8,7 % Sidlungsflechi un 0,6 % sunschtiger Flechi.
Gmondsgliiderig
Zue Owinge ghere d Ortsdoal Owingen, Billafinga (Billafingen), Hoabodma (Hohenbodman) un Doscharsdorf (Taisersdorf).
Gschicht
Owinge isch zum erschte Mol gnennt wore anne 1134.
Verwaltig
Owinge het mit dr Stadt Iberlinge un dr Gmai Sipplinge e Verwaltigsgmainschaft veryybart.
Dr Burgermaischter vu Owinge ischt dr Henrik Wengert.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle seit 2006: 1 2006: WASG, seit 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialäkt vu Owinge ghert zum Bodeseealemannisch.
Vogt (Begriffsklärung)
Vogt stoht für:
Vogt isch dr Name vo dene Persone:
Gift
Ä Gift (odda au Giftschdoff) isch ä Schdoff, wo Lääbewääse iwer irri Stoffwäggselvorgäng, durch ä Briirung odda s Indringe in de Organismus ab erra bschdimmte, gringe Dosis ä Schade zufiige kaa. Ä allgminn in de Nadur wirksoomer schädlicha Schdoff nännd ma Umwäldgift. Mit de Zunoom vo de Exbositionsmäng vummä Wirkschdoff staigd au d Woarschinlichkit, dass Gesundhitsschädigunge durch ä Vergiftung ufträdde. Ab emme bschdimmte Dosisbrich isch somit ball jäder Schdoff als doxisch inzschdufe.
D wisseschofdlich Diszeplin, wo sich mit de Erforschung vo giftige Subschdonze, irra Wirkung in verschiideni Dosisbrich un de Bhondlung vo Vagiftunge bschäfdigt, isch d Toxikologi i. Se bfosst sich mit Schdoffe, Schdoffgmische, Diir, Pflonze un Mikroorganisme un mit de biochemische Mechanisme vo de Giftwirkung im Bzug uf quantitativi Aschbekt.
Als Gefoorschdoff sin Gift in Obhängigkit zu de Wirkmäng ingedailt in säär giftig un giftig sowii gsundhitsschädlich (fraaja mindagiftig).
Puplinge
Puplinge (frankoprovenzalisch [] ) isch e bolitischi Gmai im Kanton Gämf in dr Schwyz.
Geografi
Puplinge lyt im Oschte vum Kanton an dr Gränz zue Frankrych. Zue dr Gmai ghere s Stroßedorf Puplinge un dr Wyler Cornière. Dr Bann umfasst 75 Prozänt landwirtschaftligi Flechine, 5 Prozänt Wald, 15 Prozänt Sidligsflechine un 6 Prozänt Vercheersflechine.
Nochbergmaine sin Choulex, Presinge un Thônex un di franzesische Gmaine Ville-la-Grand un Ambilly.
Gschicht
Puplinge isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1573 as Puplinge.
Z Puplinge stoot s Gämfer Chefi Champ Dollon.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch anne 2011 bi 16,7 Prozänt gläge.
Religion
20,3 Prozänt vu dr Yywohner sin anne 2000 reformiert gsi, 39,1 Prozänt remisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrotswahle 2011 het s des Ergebnis gee: FDP 19,5 %, CVP 9,9 %, GLP 3,8 %, Grüeni 21,8 %, MCR 7,2 %, SP 11,3 %, SVP 20,6 %, Sunschtigi 6,0 %.
Gmaindspresidänt isch dr Gilles Marti (Stand 2019).
Sproch
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 2.258 Yywohner 1.877 Franzesisch as Hauptsproch aagee, 99 Dytsch, 30 Italienisch un 252 anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Inguiniel
Inguiniel (bretonisch An Ignel, [niˈɲəl] oder [niˈjəl]) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Inguiniel lyt am Scorff, 53 km vu Vannes un 27 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 49 m un 171 m iber Normalnull. D Nochbergmaine sin Plouay im Weschte, Berné un Kernascléden im Nordweschte, Lignol im Norde, Persquen im Nordoschte, Bubry im Oschte un Lanvaudan im Side. Zue dr Gmai ghere d Wyler Keransquer, Kergal vihan, Kergal vras, Nezerc'h un Poulgroix.
Gschicht
Inguiniel isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1280 as Yguyniel (1323: Ynginhiel, 1387: Yguinel).
Verwaltig
vu Inguiniel isch. Inguiniel ghert zum Kommunalverband.
Bezirk March
Dr Bezirk March isch en Bezirk vom Kanton Schwyz i dr Schwiiz. Dr Bezirk beschtaht us 9 politische Gmeinde, Bezirkshauptort isch Lache.
Loßburg
Loßburg (amtlich Loßburg) ischt e Gmoed em Landkroes Fraidestadt en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Loßburg leit em Nordschwarzwald an dr Kinzig. D Gmarkong setzt sich zemme ous 34,8 % Landwirtschaftsfleche, 55,5 % Wald, 8,5 % Sidlongsfleche ond 1,1 % sonschticher Fleche.
Gmoedsgliderong
Zua Loßburg gheret d Ortsdoel Betzweiler (mit em gleichnamige Dorf ond dr Wohnblätz Auf der Höhe, Lugen ond Wiesach), Lombach (mit em gleichnamige Dorf, dr Weiler Sulzbach ond Ursental ond em Ort Wiesenhof), Loßburg (mit em gleichnamige Dorf, dr Weiler Büchenberg ond Ödenwald, dr Ort Hohenrodt ond Rodt, em Gheft Kinzighof ond dr Wohnblätz Bahnhof Loßburg-Rodt ond Hardthöfle), Schömberg (mit em gleichnamige Dorf, dr Weiler Hinterrötenberg ond Vordersteinwald, dr Hef Altenburg ond Blumenhof ond em Wohnblatz Vordersteinwald), Sterneck (mit dr Weiler Sterneck, Dottenweiler, Geroldsweiler, Salzenweiler ond Unterbrändi, dr Hef Heimbachhof ond Unterschnaitertal ond dr Wohnblätz Schloßmühle, Wößner ond Wühlsbach), Vierundzwanzig Höfe (mit dr Weiler Äußerer Vogelsberg, Innerer Vogelsberg, Lindenbuch, Oberweiler, Romishorn ond Trollenberg, dr Hef Baierhof, Birkhof, Buchenbronnen, Bühlhof, Hinterer Stuhlhof, Struthof, Tiefenacker ond Unterer Greuthof ond dr Wohnblätz Eichhof, Grabenhof, Herrenwald, Oberer Greuthof ond Stuhl), Wälde (mit em gleichnamige Dorf, dr Weiler Bohlhof, Breitenau, Leinbach, em Ort Trollenberg-Schwenkenhof, em Gheft Säghalde ond dr Wohnblätz Ellhalde, Hummelsberg ond Roßbach) ond Wittendorf (mit em gleichnamige Dorf, dr Weiler Oberbrändi ond Unterbrändi ond em Gheft Oberschnaitertal).
Gschicht
Loßburg ischt entstande om die gleichnamig Burg, wo vo dr Geroldsecker baut worde ischt.
Verwaltong
Loßburg ghert zue koem Verwaltongsverband.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Loßburg ghert zom Schwäbisch.
March
Dr Usdruck March bezeichnet:
Persone:
Suschtigs:
Gressan
Gressan ghert zue dr Gmainschaft Unité de communes Mont-Emilius.
Geografi
Gressan lyt im Augschtdal uf dr rächte Syte vu dr Dora Baltea.
Zue dr Gmai ghere d Wyyler La Bagne, Barral, Barrier, Bénaz, Bonella, Borettaz, Bovet, La Cerise, Chamen, Champlan, Chanté, Chérémoz, Chez le Rû, Ciel-bleu, Clair, Clérod, La Cort, Crétaz, La Cure de Chevrot, Eaux-froides, Échandail, Étrepiou, Favret, Les Fleurs, La Fontaine, Gerdaz, La Giradaz, Gorret, Grand-Cerise, Impérial, Jacquin, Letey, Leysettaz, La Magdeleine, Moline, Naudin, La Palud, Pâquier, Perriail, Pila, Pilet, La Piscine, Plattaz, Plein Soleil, Rémaz, La Roche, Ronc, Surpillod, Taxel (chef-lieu), Tour de Ville, Vignettaz, Vilvoir, Viseran. Nochbergmaine sin Aosta, Aymavilles, Charvensod, Cogne, Jovençan un Sarre
Gschicht
Dr Grinder vum Huus Savoyen, dr Humbert I mit dr wysse Händ, het anne 1025 s Augschtdal as Leeche griegt. Mid Uusnahme vun e baar Johr (1691, 1704–1706, 1798–1814 zue Frankrych) het s Augschtdal derno zem Huus Savoyen gheert bis anne 1946, d. h. bis dr letscht italienisch Chenig abdankt ghaa het. Wu s italienisch Chenigrych anne 1861 grindet woren isch, isch s Augschtdal zue dr Provinz Turin chuu. Anne 1927 isch s derno ne aigestädnigi Provinz wore. Im Faschismus isch di franzesisch Sproch verbote wore un s het e starki Italienisierigsbolitik gee. Vu 1939 bis 1945 het Gressan dr italienisiert Name Gressano drait. Noch em Zweede Wältchrieg het s Augschtdal anne 1948 e autonome Sonderstatus griegt.
Politik
Dr Burgermaischter vu Gressan isch dr Michel Martinet.
Sproch und Dialäkt
Dr frankoprovenzalisch Dialäkt vu Gressan ghert zum Valdostanisch (Valdôtèn).
Anne 2001 het d Fondation Émile Chanoux in Zämmenarbet mit em Centre d'Études Linguistiques pour l'Europe un dr Università degli Studi di Trento di soziolinguistisch Situation vu allne Gmaine im Augschtdal untersuecht. Doderzue isch im Septämber un Oktober 2002 e Froogebooge verschickt woore. Vu Gressan sin 100 Froogebeege wider retuurchuu.
Margarete Steiff
D Margarete Steiff (gebora am 24. Juli 1847 z Giinga a dr Brenz, wo se am 9. Mai 1909 au gstorba ischt) isch a deitscha Fabrikande gwäa. Mit em ganza Nama hot se Apollonia Margarete Steiff ghoißa. Da Nama vo-ra kennt ma heit noh durch dui Schbiilwarafabrik “Steiff”, wo vo-ra grindet worra ond uf dr ganza Welt bekannt ischt.
Kendheit ond Jugend
D Margret Steiff kommt am 24. Juli 1847 em schwäbischa Städtle Giinga a dr Brenz uf d Welt. Ihre Eltra send dr Friedrich ond d Maria Margarete Steiff. Des Mädle isch deane ihr dridds Kend. Zamma hend se viir Kendr uf d Welt brocht. Wia d Margret andrthalb Johr alt ischt, kriagt se a starks Fiabr ond wuud zom Doil glehmt. Zo-ma schbätra Zeitponkt stellt dr Doktr fescht, dass-se Kendrlehmong hot. Trotzdem lôôt se sich et ondrkriaga ond entwicklet sich zo-ma frehlicha Kend. En dr Schual hot se ibrdurchschnittlich guade Noda ond zeigt a grauß Organisaziootalent. En ihrer Freizeit schbiilt se mit de andre Kendr vo Giinga. Zom Doil betreit se au Kendr vo andre Miadr, wo ens Gschäft ganga miaßet.
Weil d Margret vo ihre Leit streng erzoga wuud, leabt se richtig uf, wia se em Altr vo nei Johr a Weile bei dr Familie vom Doktr August Hermann Werner wohna därf. Der probiirt, ihr Leida zo vorbessra ond operiirt se a de Fiaß; abr dr erhoffde Erfolg will sich et eistella. Nochher kommt se en d Kur noch Wildbad em Schwarzwald. Deet gfellt-ra’s au ganz guad, obwohl se a baar Monat lang vo ihrer Familie trennt ischt.
Wia d Margret mit dr Schual fertig ischt, setzt se bei ihre Eltra dure, dass dia se en a Nähschual schicket. Deet hot se zwar am Ôfang a baar Schwiirichkeida weaga ihrer Lehmong, entwicklet sich mit dr Zeit abr trotzdem zo-ra guada Schneidre.
D Grendong vo-ma oigena Gschäft
Em Johr 1874 baut dr Margret ihr Vaddr sei Haus e dr Leadrgass om ond riachdet fir seine zwoi Deechtra a Schneiderei ei. Dia kennet sich bald vor lautr Ufträg nemme redda. Drom dauret’s au et lang, bis-se sich a oigna Nähmaschee kaufa kennet. Obwohl d Margret weaga ihrer Lehmong dui Maschee bloß vo dr falscha Seit her bediina kôô, isch-se arg produktiv. Drei Johr schbätr kriagt se vo ihrem ôôgheiradada Veddr Wilhelm Adolf Glatz da Rôt, zuasätzlich zo dr Näherei noh a Filzgschäft zo ereffna, was-se au duat. S Gschäft lauft so guat, dass d Margret bald a baar Näherenna eistella muaß.
Em Johr 1879 siiht d Margret en-ra Modezeitschrift a Schnittmuschtr vo-ma Elefanda. Des brengt-se uf dui Idee, en dera Form Nôdlkisse zo macha. Zamma mit ihre Näherenna fertigt se dô drvo zwoi Säck voll ond vorkauft dia Kisse uf-em Markt vo Heidaheim. Weil sich d Leit fermlich om dia Elefäntla reißet, stellt se bald au Nôdlkisse en Form vo andre Viichr her wia Hond, Katza ond Geil. De meischde Leit kaufet dia Sacha als Schbiilzeig fir ihre Kendr. Dr Aufwand fir da Filz macht em Johr 1886 1.460 Mark aus; viir Johr schbätr send’s schau 5.070 Mark.
Em Johr 1892 kommt dr erscht Steiff-Katalog mit Bildr uf da Markt. Dô dren stôht au dr Margret ihr Leitschbruch: ''Für Kinder ist nur das Beste gut genug. '' Hot em Johr 1893 alloi dr Omsatz vom Schbiilzeig noh 16.000 Mark ausgmacht, isch’r acht Johr schbätr schau uf ibr 180.000 Mark nufgleddret. A graußr Doil dô drvo hend ihre Gschäft mit de Amerikaner eibrôcht.
Dr Erfolg mit-em Teddybär
Em Johr 1902 entwicklet dr Richard Steiff, a Neffe vo dr Margret, ebbes ganz Neis, was bald dr grauße Renner vo dr Firma Steiff werda soll: an Teddybär, wo ma d Ärm, d Fiaß ond da Meckl bewega kô. Zonägscht abr vorkauft sich dui Erfendong gar et guat. Erscht gega Schluss vo dr Schbiilzeigmess in Leipzig, wo au der Kerle ausgstellt wuud, kriagt d Margret Steiff a Bstellong vo 3.000 Stick. Fenf Johr schbätr send’s schau fascht a Milljoo Bära, wo d Firma Steiff em En- ond Ausland vorkaufa kô, de meischde noch Amerika.
Mittlrweile tretet au em Richard Steiff seine Jonge en dui aufstrebenda Firma ei ond doilet sich vorschiidene Bereich vo dr Gschäftsleidong. D Chefe selbr geit emmr Obacht, dass d Qualideet vo ihrer War stemmt. Zo ihre Mitarbeiter ischt se zwar streng, hot abr trotzdem a fascht familiärsVorheltnis zo-nen. Damit jô koiner dia Steiff-Artikl mit sodde vo andre Firma vorwexla kô, suacht dr Franz Steiff noch-ma schbeziella Markazoiche. Dô kommt’r uf dui Idee, jedam Produkt an Knopf ens Ohr zo macha.
Em Johr 1909 kriagt Margret Steiff a schlemma Longaentzendong. Dô drvo erholt se sich nemme, so dass-se am 9. Mai rond zwoi Monat vor ihrem 62. Geburtsdag d Auga fir emmr schliaßt. Ihr Grab kô ma heit noh uf em Friidhof vo Giinga ôgugga.
Film
S Leaba vo dr Margarete Steiff ischt em Johr 2005 vom Regisseur Xaver Schwarzenberger mit dr Heike Makatsch en dr Titlroll firs Fernseha vorfilmt worra, lueg dô drzua da Artikl Margarete Steiff (Film).
CPU
CPU stoht als Abchürzig für:
Schluchot
Shluhot (hebräisch שלוחות, was Zwiig (pl.) bedütet) isch en orthodoxe Kibbuz im Beit Shean Dal im Norde vo Israel. Es lit öbbe drei Kilometer südlig vo dr Stadt Beit Shean und ghört administrativ zum Beit-Shean-Dal (hüt Quelledal) Regionalrot. S Kibbuz het öbbe 350 Iiwohner.
Gschicht
Schluchot isch 1948 vo ehemolige Mitgliider vo dr Bnei Akiva Bewegig, ere religiöse zionistische Jugendorganisation, gründet worde. Bevor s Kibbutz baut gsi isch, hai si mit nitreligiöse Haschomer Hatzair Mitgliider, wo s Kibbutz Reschafim ufbaut hai, in ere provisorische Siidlig gläbt. Schluchot isch eins vo vier religiöse Kibbuz im Beit Shean Dal. Es isch vo dene em Gilboa am nöchste, die andere (Ein HaNatziv, Sde Eliahu und Tirat Zwi) si wiiter unde im Dal.
Wirtschaft
S Kibbuz bedriibt Landwirtschaft (Milchwirtschaft, Hüehnerzucht, Druthüehnerzucht, Fischzucht, subdropischi Frücht, Fäldwirtschaft) und het zwei chliini Fabrike, eini für d Härstellig vo Mikrofilmläsgrät, en anderi, wo elektronischi Display macht. Sit de 1990er Johr bedriibt s Kibbuz e Pension vor allem für jüdisch-orthodoxi Turiste.
Buchholterberg
Buechouterbärg (amtlech Buchholterberg) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Thun im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Buechouterbärg ligt am glychnamige Bärg nordöschtlech vo Tuun. D Gmeindsflächi bsteit us 59,3 % langwirtschaftlecher Flächi, 34,2 % Waud, 5,4 % Sidligsflächi u 1,2 % süschtigi Flächi.
Gschicht
Buechouterbärg isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1231 aus de Bǒcholtro. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Thun ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 2,6 % gläge.
Religion
88,3 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 2,5 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 11,7 %, CVP 1,1 %, EVP 4,2 %, FDP 3,4 %. GLP 3,8 %, GP 3,5 %, SP 5,3 %, SVP 53,7 %, Suschtigi 13,3 %.
Gmeindspresidänt vo Buechouterbärg isch dr Beat Haldimann (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 0,6 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 1473 Ywohner 98,9 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,2 % Französisch u 0,1 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Buechouterbärg ghört zum Hochalemannisch.
Bettwil
Geographii
De Gmeindsbann isch 425 Hektare gross, dodervo sind 91 Hektare Wald und 41 Hektare überbaut. De höchschti Punkt isch uf 760 Meter, der tüüfschti uf 649. Nochbargmeinde sind Sarmistorf im Norde, Challere im Nordoschte, Bosmel im Oschte, Butel im Südoschte, Schongau im Süde und Faarwange im Weschte.
Gschicht
Bepmel isch zum erschte Mol in eme Zinsrodel vom Fraumöischter z Züri us em Johr 893 erwähnt worde. Vo 1200 bis ins 1412 het Bepmel de Herre vo Heidegg ghört. D Bevölkerig het sich dann freichauft und sich freiwillig de Habsburger unterschtellt, wo im 1415 d Landesherrschaft aber an d Eidgnosse verlore hei.
Bepmel isch es eiges Amt innerhalb vom Freiamt worde, ere gmeine Herrschaft. Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt un hei di Helvetisch Republik usgruefe. Bäsibüre het in dere Ziit zum Kanton Bade ghört, wo 1803 zum noie Kanton Aargau cho isch.
Föderalisten
As Föderaliste bezeichnet me under anderem:
Ancien Régime
S Ancien Régime (französisch: «alti Regierigsform») isch allgemein d Zit in ganz Europa vor dr französische Revolution bzw. vor de Napoleonische Chrieg; im spezielle und ursprünglig aber d Regierigsform vo de Bourbone, wo z Frankriich gherrscht hai.
Begriff
Hüte wird dr Begriff Ancien Régime nit nume uf Frankriich bezoge, sondern allgemein für e monarchischs Regierigssystem bruucht, wo sich überläbt het und dr Zit nüm aabasst isch. So bezeichnet me z. B. hüfig au die monarchisch Regierig vo Portugal vor 1910 oder d Regierig vom letzte Zar, em Nikolaus II. vo Russland bis 1917, als Ancien Régime.
In dr Gschichtswüsseschaft het sich dr Begriff Ancien Régime spötestens mit em französische Publizist und Politiker Alexis de Tocqueville und siim Essay L'ancien régime et la Révolution (1856) duregsetzt.
Dr Ursprung und dr ängeri Sinn
In siim ängere Sinne wird mit dr geschichtlige Bezeichnung «Ancien Régime» d Regierigsform vo de Bourbonen bezeichnet, wo Frankriich absolutistisch beherrscht hai. Si si 1589 mit em König Henri IV. zum erste Mol uf e Dron cho und hai guet 200 Johre ohni Underbrächig regiert.
S Ancien Régime in dr Eidgenosseschaft
S eidgenössische Ancien Régime het uf dr einte Siite us em Bund bestande und uf dr andere us de kantonale Regierigssystem. Die Alti Eidgenosseschaft isch e lockere Staatebund gsi, wo us vollkomme autonome Land- und Stadtort bestande het. Siis einzige 'Regierigsorgan', d Dagsatzig, het sich vor allem um d Verwaltig vo de Gmeine Herrschafte kümmeret, het d Soldverdräg mit de fremde Monarche usghandlet und d Verhandlige mit em Usland gfüehrt in Aaglägeheite, wo d Eidgenosseschaft as Ganzes aagange si. In de Landort isch d Landsgmeind, d Versammlig vo alle männlige Landbewohner mit Bürgerrächt dr oberst Souverän gsi. D Stadtort hingege si vo dr Bürgerschaft vo dr Stadt regiert worde, ihri Landbevölkerig isch dr Stadt Underdan gsi, und zum Deil isch d Liibeigeschaft no in Chraft gsi. D Herreschichte, wo bim Regiere öbbis z säge gha hai, hai in Zumftstedt wie Basel, Züri und Schaffhuuse us de stedtische Oligarche bestande, in Patriziat wie Bärn, Solodurn, Freiburg und Luzärn us dr lokale Aristokrateschicht. Die Gmeine Herrschafte si Underdane uf dr Ebeni vom Staatebund gsi und ihri Iiwohner hai keini politische Rächt gha. Au Zuewanderer ohni Bürgerrächt, siigs in de Stadt- oder in de Landort, hai as Hindersasse kei Stimm gha.
Politisch si die alte Ort erstarrt. Si hai ufghört neui Bürger ufzneh und hai d Forderige vo de benochdeiligte Schichte mit Gwalt underdruggt. Im 18. Johrhundert het s z Gämf sit 1707 Unruehe ge, in däm Johr hai sich d Toggeburger gegn e Fürstabt vo Sanggalle erhobe; Glarus het vo 1719 bis 1722 dr Wärdebärgerufstand erläbt, dr Major Davel het 1723 brobiert d Waadt vo Bärn z befreie, 1749 isch d Henzi-Verschwörig gege d Bärner Patrizier azettlet worde, 1755 het Uri dr Livinerufstand underdruggt und 1781 Freiburg dr Chenaux-Ufstand und denn Unruehe in dr Stadt sälber und 1782 isch z Gämf e Revolution usbroche.
Mit dene Zueständ het die zentralistischi Helvetischi Republik welle ufruume. Si het Gliichberächdigung wenigstens vo de männlige Bürger iigfüehrt und dr Underdanestatus abgschafft, d Meinigs- und Glaubensfreiheit garantiert und d Politik demokratisiert. D Bürger vo de alte Ort hai aber nit nume ihri heissgliebti kantonali Autonomii verlore, sondern au ihr Iikomme us de Underdanegebiet, e bedütendi Iibuess für die kantonale Staatsschetz. Das het in wiite Kreis die neui Verfassig verhasst gmacht. Drzue isch cho, ass d Helvetik, wie d Eidgenosseschaft zur Zit vom Ancien Régime, äng an Frankriich bunde gsi isch und sich nit het chönne vo dr französische Bervormundig befreie.
Wärtig
Obrigkeite hai em Ancien Régime hüfig nochdruurt mit Sprüch wie «wo dr Herr non e Herr gsi isch und dr Chnächt e Chnächt», und gmeint gsi drmit isch d Zit vom französische Absolutismus vor dr Französische Revolution.
Inzinzac-Lochrist
Inzinzac-Lochrist (bretonisch Zinzag-Lokrist) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Inzinzac-Lochrist lyt am Blavet, 13 km nordeschtlig vu Lorient un 43 km vu Vannes uf ere Hechi zwische 2 m un 111 m iber Normalnull. Zue dr Gmai ghere d Ortsdail Inzinzac, Lochrist, Penquesten un Kerglaw.
Gschicht
Inzinzac isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1319 as Insinsac (1327: Isinsac, 1387: Disinsac, 1516: Izinzac), Penquestlen anne 1427, Kerglaw 1427.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Inzinzac-Lochrist ghert zum Bretonisch.
Bewegliche Feiertage
En Fiirtig isch denn biweglich, wenn er nöd uf en bstimmte Kalendertaag fallt. Bstimmt werd er noch em Ostertermin. De Ostersunntig fallt jewils uf de erst Sunntig noch em Früeligsvollmoo, da haisst em Vollmoo noch de Früeligs-Tagundnachtgliichi um de 21. März. Nöd all Tääg geltet as ofizielli Fiirtig.
Fasnacht und Fastezit
Im früene Mittelalter het d Fastezit 40 Tag vor Oostere aagfange, so ass d Fasnacht denn gendet het. Im Konzil vo Benevent ane 1091 het mer aber bischlosse, ass die sechs Sünntig kai Fastetäg sind und drum isch de Aafang vo de Fastezit um sechs Täg verschobe, uf de Äschermittwuch. Well aber nöd all Piet dere Reglig gfolget sind, sind hüt d Fasnachtstermin verschide. D Herrefasnacht oder Pfaffefasnacht fangt am Sunntig (Lätare) vor em Äschermittwuch aa und d Puurefasnacht oder di «Alt Fasnacht» em Sunntig (Invocavit) noch em Äscheremittwoch. D Fasnachtsbrüüch und d Näme vo de ainzelne Fasnachtstäg änderet starch vo Ort zu Ort, am bikanntiste sind d Lozärner und Basler Fasnacht. D Fastezit, wo noch de Fasnacht chunnt, erinneret an 40tägig Ufethalt vom Jesus i de Wüesti.
Charwuche und Oostere
D Charwuche und s Osterfest sind s wichtigst christlichi Fest. Si fangt am Palmsunntig aa, en erinnerig an Jesus, wo uf emen Eseli i d Stadt Jerusalem grittet isch und d Lüt hend em mit Palmwedel zuegwunke. Em Hoodunnstig isch er noch em Oobigmool verhaftet wore. Em Charfritig ("Liidefriitig") isch er gchrüzigt worde, drum isch de en Truurtag. Am Pessahfest, wo immer bi Vollmoo stattfindet isch er den Uferstande und so isch Ostere en Froidetag.
Uuffert und Pfingste
De Uferstandni Jesus het sich 40 Tag lang sinene Jünger zaigt und isch denn is Himmelriich gfaare und a Pfingste het sich de Hailig Gaist a de Apostel offebart.
Besenbüren
Bäsibüre (amtlich Besenbüren) isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Muri im Schwiizer Kanton Aargau. S Dorf ligt im mittleren Bünztal.
Geographii
Di Gmeind ligt öschtlich vo de Bünz am Übergang zum Wagerai, öppe in de Mitti zwüsche de Bünz und de Rüüs. De Gmeindsbann isch 238 Hektare gross, dodervo sind 47 Hektare Wald und 29 Hektare überbaut. De höchschti Punkt isch uf 498 Meter, der tüüfschti uf 436. Nochbargmeinde sind Hermetschwil-Staffle im Norde, Rotteschwil im Oschte, Arischtau im Südoschte, Bosmel im Südweschte und Bünze im Nordweschte.
Gschicht
Bäsibüre isch zum erschte Mol in ere Urkund us em Johr 1160 erwähnt worde und zwar in de Acta Murensia. D Grundherre vom Dorf sind im Mittelalter zwei Chlöschter gsi, Muri und Ängelbärg und d Landesherre d Habsburger. Di nideri Grichtsbarkeit isch bi de Herre vo Heidegg gsi.
Dreyfus-Affäre
Als Dreyfus-Affär isch de Fall vum Alfred Dreyfus bekonnt worre, eme Artilleriihouptmann im französische Generalstab, wu us em Elsass gstommt het. Där isch z Fronkrich 1894 verurdäilt und uf d Düüfelsinsle verbonnt wore, wel em Spionasch vorgworfe worre isch.
Zwiifel an dr Schuld vom Dreyfus si aber ufchoo, und d Affäre, wo sich denn entwigglet het, het s ganze Land gspalte, wo dr Antisemitismus drbii e bedütendi Rolle gspiilt het. Noch lange Protest, wo vo Persönlikäite wie em Schriftsteller Émile Zola mit sim Zitigsardikel J’accuse maassgäblig understützt worde si, isch s Urdäil schliesslig ufghoobe worde.
Als Konsequenz vun däre Affär het Fronkrich mit em "Gsetz iber d Trennung vun Kirch un Staat" vum 9. Dezember 1905 eisytig s Konkordat vun 1802 mitm Vatikan ufkindigt.
Nir Dawid
Tel Amal (hebräisch תל עמל) bzw. Nir Dawid oder Nir David (hebräisch ניר דוד; beidi Näme wärde bruucht) isch e Kibbuz im Norde vo Israel westlig vo Bet Sche'an am Fuess vo de Gilboabärg. Tel Amal isch ein vo de bekanntere Kibbuz, wil er die ersti jüdischi Siidlig im Beit-Shean-Dal gsi isch, wo als so genannti „Durm-und-Palisade-Siidlig“ gründet worden isch. Am 10. Dezember 1936 isch dr Kibbuz innerhalb vom ene Dag us vorgfertigte Deil mit Durm und Befestigung baut worde, für dass es scho vo dr erste Nacht a liichter siig, sich gege findseligi Palestinenser chönne z verdeidige.