cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Allianz Arena
Ds Ändspiil vo der UEFA Champions League 2012
Der FC Bayern Münche isch di erschti Mannschaft gsi, wo ds Finale vo der Champions League (syt 1993) im eigete Stadion het chönne erreiche, u di vierti i der Gschicht vom gsamte Wetbewärb (syt 1955). Zum vierte Mal isch Münche Usträgigsort vom ne Final i der Königsklass gsi, we o di drü mal vorhär ds Ändspiil im Olympiastadion isch ustreit worde. D Bayern hei das Finale gäge de FC Chelsea mit 3:4 im Elfmeterschiesse verlore. Nach der Verlengerig isch es 1:1 gstande.
Freimingen-Merlenbach
Ménge-Merleboch (lothrìngisch; frànzeesch Freyming-Merlebach, ditsch Freimingen-Merlenbach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Allianz Arena
Der Uszug vom TSV 1860
Nach em Absturz vom TSV 1860 München us der 2. Bundesliga diräkt i di viertklassigi Regionalliga Bayern isch der Mietvertrag im Juli 2017 ufglöst worde, e späteri Rückkehr isch usgschlosse worde. D Sächzger träge ihri Heimspiil wider im Grüenwalder Stadion us, der FC Bayern het ds Stadion jitz als alleinige Nutzer u het’s nach sine eigete Wünsch umgstallte. Zur Saison 2018/19 isch der Inneruum wo bislang wytgehend in grau isch ghalte gsi, d Farbe vom FC Bayern übercho. Ungefähr e Drittel vo de über 75.000 Sitzschale sy ustuscht u so uf de Räng der Schriftzug “Mia san mia” uf der Weschttribüni sowi “FC BAYERN MÜNCHEN” uf der Oschttribüni u ds Logo vom Verein uf der Nordtribüne dargstellt worde. Der Mittelrang het e roti Farbgäbig über cho.
Freimingen-Merlenbach
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Allianz Arena
Der Uszug vom TSV 1860
Gäge Ändi Mai 2018 hei d Umbouarbeite im Stadion planmässig agfange. Zudäm sy di alte Sitze usbout u einzelne verpakt u a diejenige verschickt worde, wo ds Agebot vom FC Bayern agon hei, e Sitz für 20 Euro z choufe. Der SC Pöcking Possehofe het für sys Stadion am Starnbärger See het 220 Sitze gchouft. Daderfür hät är sech extra uf d Wartelyschte la sezte. Sämtlechi Sitze wo der SC Pöcking Possehofe het übercho sy Sitze us der Südkurfe gsi. När het me mit der Farbleche umgstallgig agfange. Alli Setzstufe u Sytewänd i de Blöck sy zersch grundiert u de im Bayern-Rot gstriche worde. Zudäm hei d Fans im Bereich vo de Kioske einigi Flächine agmalt, die erinneret a grossi Momänte i der Clubgschicht so zum bispil der Champions-League-Siig 2013.
Freimingen-Merlenbach
Gschìcht
Ménge-Merleboch ìsch àm 11. Fewwer 1971 entstànde durich dr Zammeschluss vun dr Gmeine Ménge (fr. Freyming, dt. Freimingen) un Merleboch (fr. Merlebach, dt. Merlenbach).
Allianz Arena
Der Uszug vom TSV 1860
Am 5. Ouguscht 2018 het ds erschte Spil i der neugstaltete Arena statt gfunde. Der FC Bayern het vor usverchouftem Huus Manchester United mit 1:0 bezwunge. Insgesamt het d Umgstaltig elf Wuche duuret. Mit der Saison 2018/19 het me im Stadion uf Mehrwägbächer umgstellt. Ds Pfand betreit pro Bächer zwöi Euro u söll zur Abfallvermydig u Ressurseschonig byträge. Es cha ou für karitative Zwäcke gspändet wärde. Es gilt ou es Rouchverbot im Stadion. Das gilt für alli Roucherware wi Zigerette, Zigarre, Pfyfe, Iqos oder E-Zigarette. Nur a de usgschilderete Rüümlechkeite u uf de vorgsehne Flächine uf der Ebeni 4 u 5, uf der Esplanade u de Promenade darf no groucht wärde.
Freimingen-Merlenbach
Gschìcht
Ménge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1629 àls Freymengen, 18. Jh.: Freimingen), Merleboch ànne 1629 àls Merlebourg, Merlebach, 1768: Merlenbach).
Allianz Arena
Fuessball-Europameischterschaft 2021
Für d Usrichtig vo der Ändrundi vo der Fuessball-Europameischterschaft 2020 het d UEFA beschlosse ds Turnier alässlech em 60-jährige Bestehe vom Wettbewärb i insgesamt 12 Länder düre z füehere. Intressierti Verbänd hei sech jewils mit eim Stadion entweder für d Usrichtig vo drü Gruppespiil em ne Achtle- oder Viertelfinal oder für d Usrichtig vo de Halfinals sowi em Finalspiil chönne bewärbe. Am 30. Ouguscht 2013 het ds DFB-Präsisium bekannt gä, dass sech Dütschland mit Münche für d Ustägig bi der EM wird bewärbe, di konkurrierendi Bewärbig vo Berlin isch abglehnt worde. Obwohl der DFB zersch inträsse a nere Bewärbig für ds Finalpäckli signalisiert het, het der DFB im Septämber 2014 churz vor der Vergab vo de Usdragigsrächt, bekannt gä das si zu gunschte vo London uf ene Bewärbig für ds Final- u d Halbfinalspiil verzichtet. D Bewärbig vo Münche het schliesslech d Ustragigsrächt für drü Spiil i der Gruppephase sowi es Viertelfinal zuegsprochen übercho. Mit ere offizielle Kapazität vo 70.000 Zueschouer wird d Allianz Arena ds drittgröschte Stadion bi der Europameischterschaft sy, hinder em Wembley-Stadion z London u em Olympiastadion z Rom. Uf grund vo der Corona-Pandemie isch ds Turnier im März 2020 um nes Jahr verschobe worde u söll im Früesummer 2021 stattfinde.
Freimingen-Merlenbach
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Allianz Arena
Ändspiil vo der UEFA Champions League 2023
Der FC Bayern Münche het sech zäme mit der Stadt u der Allianz Aarena um ds Ändspiil vo der UEFA Champions League 2020/21 beworbe. Der einzig Mitbewärber isch lut der UEFA di russischi Stadt Sankt Petersburg gsi mit em WM-Stadion vo 2018. Am 13. Februar 2019 het d Münchner Vollversammlig vom Stadtrat beschlosse de Bewärbigsunderlage für ds Finale 2021 a d UEFA Yzreiche. Falls Münche der Zueschlag überchunnt würdis zum ne mehrtägige “Champions Festivel” mit Underhaltigsprogramm im Olympiapark cho. Di gschetste Chöste für d Usdräge söll lut der Stadt bi ca. 8,5 Millione Euro lige. D Bewärbisch isch am 26. Juni uf ds Ändspiil 2022 erwyteret worde. D UEFA het Afangs 2019 beschlosse d Ändspil 2021 u 2022 im Päckli z vergä. Das bedütet, dass di beide Bewärberstedt jewils der Zueschlaf für eis Ändspiil überchöme. Am 24. Septämber 2019 het d UEFA ds Ändspiil 2022 nach Münche vergä. Dür d COVID-19-Pandemi u der dadruus resultierende Verschiebig wird Münche ds Ändspiil vo der UEFA Champions League 2022/23 ustrage.
Freimingen-Merlenbach
Verwàltung
vun Ménge-Merleboch ìsch. Ménge-Merleboch ghert zem Kommünàlverbànd.
Allianz Arena
Fuessball-Europameischterschaft 2024
Ds DFB-Präsidium het im Oktober 2013 beschlosse, das sech der DFB um d Usdragigs vo der Fuessball-Europameischterschaft 2024 wott bewärbe. Münche het sech als eini vo insgesamt 14 Kandidatsstedt bim DFB mit der Allianz Arena als Usträgigsort beworbe. Am 15. Septämber 2017 het ds DFB-Präsidium Münche der Zueschlag erteilt. Nachdäm Dütschland 2018 vo der UEFA als Gaschtgäber für d Europameischterschaft 2024 usgwählt worden isch, isch Münche als Ustragigsort bestätiget worde u gilt als mügleche Kandidat für ds Finale.
Uf jedefall wird d Allianz Arena ds erschte Stadion sy, wo bi zwöi ufenanderfolgendi EM-Ändrundeturnier Spiil wird usrichte.
Freimingen-Merlenbach
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Ménge-Merleboch ghert zem Rhinfrankisch.
Allianz Arena
Manne
→ Houptartikel Lyschte vo de Länderspiil vo der dütsche Fuessballnationamannschaft
Di dütschi Fuessballnationalmannschaft vo de Manne het bis lang sibe Begägnige i der Arena ustreit. Bi der Europameischterschaft 2020 söll di dütschi Mannschaft alli drü Vorrundespiil z München usträge. Uf grund vo der Corona-Pandemi isch ds Turnier im März 2020 um nes Jahr verschobe worde u söll im Früehsummer 2021 stattfinde.
Froue
→ Houptartikel: Lyschte vo de Länderspiil vo der dütsche Fussballnationalmannschaft vo de Froue
Di dütschi Frouenationalmannschaft het i der Allianz Arena im Rahme vo der Vorbereitig uf d Europameischterschaft es Fründschaftsspiil gäge Japan ustreit. D Partie het vor 46.104 Zueschouer statt gfunde.
Beate Böhlen
D Beate Böhlen, au Bea Böhlen, (* 29. Novämber 1966 z Bade) isch e dytschi Bolitikeri (Bindnis 90/Di Griene). Syter anne 2011 isch si Abgordneti im Landdag vu Bade-Wirttebärg.
Uusbildig un Beruef
D Beate Böhlen het an dr Elly-Heuss-Knapp-Schuel z Bihl en Uusbildig zur Erzieheri gmacht un derno ne baar Johr z Baden in ihrem Beruef gschafft. Derno het si an dr Katholische Hochschuel Fryburg Sozialarbet studiert.
Bolitik
D Beate Böhlen isch anne 1995 Mitglid vu dr Griene wore. Vu 1999 bis 2004 isch si Vorsitzeri vum Ortsverband Baden un vu 2001 bis 2003 Vorsitzeri vum Kraisverband Raschti/Bade gsii. Si het syter anne 2004 e Mandat im Gmairot vu Bade ghaa un isch dert anne 2007 Fraktionsvorsitzeri wore. Bi dr Landdagswahl z Bade-Wirttebärg 2011 isch si mit em Zwaitmandat im Landdagswahlkrais Baden in dr Landdag gwehlt wore. Syt Novämber 2011 isch si dert Vorsitzeri vum Petitionsuusschuss.
Familie
D Beate Böhlen isch ghyrote un het zwai Chinder.
Orvieto
Geografii
Die ganzi Altstadt isch uf eme Felsplatoo us Tuffstäi. In däm Stadtfelse het s e Labyrinth vo Chäller, Gäng und riisige Zisterne, wo men e chliine Däil drvo wider cha go aaluege. E Hufe etruskischi Greeber lige in Räije grad underhalb vom Felse, und uf de Häng wisawii vo dr Stadt het s Greeber gee, wo aagmoolt gsi si.
Gschicht
Mä vermuetet, ass Orvieto (Urbs Vetus = alti Stadt) dr middelalterligi Naame und Standort vo dr etruskische Stadt Velzna (römisch Volsinii) isch, wo äini vo de zwölf Bundesstedt vom etruskische Riich gsi isch. Das isch aber nit sicher.
Velzna isch noch eme Sklaveufstand 264 v. d. Z. vom Marcus Fulvius Flaccus erooberet worde. D Römer häi die Überlääbende zwunge, sich z Volsinii Novi am Bolsenasee niiderzloo, em hütige Bolsena, am ene Blatz, wo mä nid so guet het chönne befestige.
Orvieto isch zitwiis d Residänz vo de Bäbst im Middelalter gsi. Dr Clemens VII. isch 1527 doo aane gflüchdet, nochdäm Rom zerstöört worde isch. 1861 isch de Ort Teil vom neue Königriich Italie worde.
Quartierverein Klosterzelg-Reutenen
Dr Kwartierverein Chloosterzälg-Rüütene isch e Verein vo dr Aargauer Gmeind Windisch.
Er isch eine vo de eltere Kwartierverein vo dr Schwiiz. Er het zum Zwäck, d Inträsse vom Kwartier Chloosterzälg und Rüütene gägenüber vo dr Gmeind z verträtte.
Kwartiergschicht
D Chlooschterzälg isch das Gebiet, wo im Weschte vom alte Chlooschter Königsfälde und vom alte Dorf Oberburg lyt. I dem Gebiet isch s röömischen Amfitheater vo Vindonissa. Bevor me’s uusgrabe het, isch das nur no en Tuele im Bode gsi, me het ere «d Bärisgruob» gseit. Ufem runde Theaterplatz findet jewyle s Windischer Jugetfäscht statt; früener het’s da au no en Umzug dur s ganze Dorf, vo Rüütene bis is Underdorf abe ggä.
Ännet em Süessbach und bis ad Süüdbaan ischs Kwartier Rüütene, wo hüt d Überbouig Weiermatt stoot. S erschte Huus am Süessbach isch vor hundert Jaar die alti Saagi gsi.
Die Flechi isch bis is 19. Jaarhundert Puureland gsi, eben eini vo de alte Zälge vo dr Gmeind. Sid 1906 sind am weschtleche Rand vo Windisch, grad bim Baanhof Brugg und au a dr Huuserstraass Hüüser bout worde, bsunders für d Ysebäänler und den au für d Fabriggler. 1949 sind s scho 104 Hüüser gsi. Derzue het d Wohnbougnosseschaft Brugg-Windisch, wo anne 1955 gründet worden isch, no meh Hüüser ufgstelt.
S ganze Land vo dr Chlooschterzälg und dr Rüütene isch fasch bis ad Gmeindgränze im Weschte bis 1970 komplett überbout worde, i dr Weiermatt au mit Hochhüüser. Und sid de 1960er Jaare sind s Tech und s katolische Chilezäntrum Sankt Maria und s Schuelhuus Rüütene entstande. Wo früener no wyter im Weschte der Rüütenehof gsi isch, gseht me jetz d Waare vo dr Betonröörefabrigg.
Vereinsgschicht
Dr Kwartierverein isch scho anne 1911 gründet worde, wo’s no ganz wenig Hüüser gha het. Dr Gmeindschryber Hans Häfeli isch dr erscht Presidänt gsi. Am Afang sind d Mitgliider fascht alles Bäänler gsi, wo uf em Baanhof Brugg gschaffet händ.
En bsunders wichtigs Grund zum dr Verein z gründe händ die Lüüt gha, wil z Brugg unde es Gaswärch plaanet gsi isch; zum die Fabrigg z boue hät d Stadt Brugg zwenig Land gha, und si isch a d Gmeind Windisch glanget zum en Egge Schacheland a dr Aare z übernää. D Windischer händ das zerscht abgläänt, aber dr Kwartieverein Chlooschterzälg-Rüütene isch für s Gaas gsi und hät d Gmeind derzue praacht, de Brugger doch dr Bouplätz abzträtte. Am 28. Dezämber 1911 isch s Gaswäärch in Betriib ggange.
Dur s Kawrtier lauft dr Süessbach. Im Programm vom Verein isch dr Süessbachputztag en feschte Alass. Dr Bach isch früener meh en Abwasserkanal vo de Fabrigge im Birrfäld gsi, und d Fuessgängerunderfüerig dr Tole vom Bach under de Gleis naa hät bi de Lüüt dr Übername «Stinkbachdunäll» gha. Erscht wo 1967 d Klääralaag a dr Aare gstanden isch, isch dr Süessbach wider suuber gsi.
Bis hütt hät dr Kwartierverein immer wider mit chlynere und eben au mit grosse Plaanige und Bouprojäkt z tue. Es git en eigeti Arbetsgruppe "Verkehr Klosterzelg-Reutenen", wo dr Veräin und d Gmeind Windisch und drzue d Kabelfabrigg und d Fachhochschuel und s Schuelhuus Rüütene drinn sind. Mit Ysprooche und Idee zum d Bouplään vo dr Gmeind z verbessere luegt dr Verein für gueti Löösige im Kwartier. S gröschte stedtebouliche Thema i dem Gebiet isch d Bougschicht vom Campus vo dr Fachhochschuel.
Psunders dr Vercheer kweer dur s Kwartier isch es Politikum gsi. Zwüsche dr alte Landstraass uf Huuse, dr Chlooschterzälgstraass, dr Rüütenestraass und dr alte Habsburgerstraass und em Baanhof sind vil anderi Vercheersachse bout worde. E deil vo de nöie Kwartierstraasse erinneret a die antiki Vergangeheit, es git en Römerstraass, en Arenawäg und de Amphirain, en Röömerhoof und de Galdiatorewäg. Und me chan im Restaurant Vindonissa ycheere und go chegle.
Es hät immer wider Plään ggä zum en grossi Weschtumfahrig vo Brugg und Windisch z boue, wo zmitzt durs Gebiet oder im Weschte drvo dureggange wèèr. D Underwärchstraass ännet em Ysebaanyschnitt a d Brugger Aarauerstraass abe isch e beliepti Abchürzig weschtlech vom Stadtzäntrum, au wänn d Barieere imer wider zue isch. Im nöie Projäkt vom Kanton für en Südweschtumfahrig würd d Underwärchstrass vo dr nöie Verbindig K 401 abglöst und me müesst nümmen über de Bahnübergang. Au das Projäkt tuet dr Kwartierverein kritisch begleite.
Persistenz (Informatik)
Persischtänz isch en Begriff wo i dr Informatik bbruucht wird. Persischtänz isch t Duurhaftigkeit vo öppisem. S Gägeteil devoo isch t Volatilität. Öppis persischtänts isch öppis bliibends, konkret heisst das i der Informatik, dass es sich ufeme duurhafte Spicher befindet, also zum Biischpiil uf de Feschtplatte, ufere CD oder so. Wämmer öppis usem Hauptspicher (RAM) uf en duurhafte Spicher übertreit, dänn redt me dänn devoo dass mer's tuët persischtiëre.
Thailand
S Königriich Thailand (Thai: ราชอาณาจักรไทย, in dr Umgangsschbrooch: เมืองไทย) isch ä Schdaat in Südostasie. Es gränzt an Myanmar (anderi Name: Birma oder Burma), Laos, Kambodscha, Malaysia, s Andamanische Meer (Deil vom Indischen Ozean) und dr Golf vo Thailand (Deil vom Pazifik).
Bevölkerigszahl
75 % vo der Bevölkerig si Thai, 14 % Chinese. Die räschtlige Iiwohner si Aghörigi vo de Bergvölker, Khmer, Laote, Malaie, Moke, Inder, Vietnamese, Lolos und Wiissi (Farang).
Schweizersagen aus dem Aargau
D Schwiizer Saagen us em Aargau sind e Samlig vo Saage, wo dr Ernst Ludwig Rochholz 1856 i zwöi Bänd useprocht het.
Der Aarauer Kantiprofässer het in alne Regioone vom Kanton Aargau und glägentlech chly über d Kantonsgränzen use die alte Gschichte gsamlet, und denn het er se püschelet und uf die zwöi Büecher verdeilt. D Saage sind über beed Bänd durenummeriert, und es het im Ganze 517 Stück drinn. Derby sind vil teils zimlech usfüerlechi sprooch- und kulturgschichtlechi Kommentäär.
Em Rochholz sini Schwiizer Saage sind es monumäntals Wärch ganz am Afang vo dr düütschsproochige Saageforschig, wo churz vorhär mit de Brüeder Grimm irere Märlisamlig und em Basler Germanischt Wilhelm Wackernagel agfange het.
Die meischte Saage het dr Rochholz uf Hochdütsch ufgschribe und publiziert; aber e ganzi Reie sind i dr Mundart i de Büecher abtrukt, also i verschidene Idiom vo de vilfältige Aargauer Tieläkt. So isch das Wärch auf für d Mundartforschig e wärtvolli Grundlaag. Drum sind bim Schwiizerischen Idiotikon d Schwiizer Saage und em Rochholz sini andere wüsseschaftleche Schrifte zu dr alemannische Sproochgschicht verzeichnet.
Patch Adams (Film)
Patch Adams isch e Spiilfilm vom Tom Shadyac us em Joor 1998. Patch Adams isch e US-amerikanischi Tragikumedi vum Reschisser Tom Shadyac vu anne 1998. D Hauptroll spilt dr Robin Williams. Dr Film handlet vum Lääbe vum Doktor Patch Adams un basiert uf säöm sym Buech Good Health Is a Laughing Matter.
Dr Film isch anne 1999 as Beschti Kumedi fir den Golden Globe un dr Young Artist Award nominiert wore. Fir d Filmmusik isch dr Marc Shaiman im nämlige Johr fir dr Oscar nominiert wore un het 2000 dr ASCAP Film and Television Music Award gwunne. Dr Robin Williams isch anne 1999 fir dr Golden Globe, dr American Comedy Award un dr Golden Satellite Award nominiert wore.
Solomon Burke
Dr Solomon Burke (* 21. März 1940 z Philadelphia, Pennsylvania; † 10. Oktober 2010 z Haarlemmermeer, Holland) isch en US-amerikanische Soul- und Rhythm-and-Blues-Singer gsi. 1955 isch er bin ere Taläntshow entdeckt worde und er het e Verdrag bi de Apollo Records übercho. Er het kei Erfolg gha bis er 1960 für Atlantic Records het afo schaffe. Dr Höhepunkt vo siiner Popularität isch in de 1960er Johr gsi, und er het Singer wie dr Mick Jagger, dr Rod Stewart und dr Tom Jones beiiflusst. Dr Burke het au as Komponist gschafft und Hits wie Everybody Needs Somebody to Love gschriibe.
Singles
Apollo:
Singular:
Als Little Vincent:
Solomon Burke: Atlantic:
BELL:
MGM:
PRIDE:
ABC:
AMHERST:
INFINITY:
SAVOY:
SOULTOWN:
OUTPOST:
The Soul Clan:
Fat Possum:
Hütten ZH
Hütte (amtlich Hütten) isch en Ortschaft im Piet vo dr Stadt Wädischwil im Kanton Züri.
Geografi
Hütte isch ganz im Süde vom Züripiet.
Es isch es Straassedoorff; dr Gmäindbann lyt uf beide Siite vo de Syl und am Nordhang vom Hööroone. S Piet vo de ehemalige Gmäind häz 54 Prozänt landwirtschaftlichi Flèchi, 36,2 Prozänt Wald, 3,2 Prozänt Sidligsflechi, 2,3 Prozänt Vercheersflechi und 3,2 Prozänt Gwässerflechi umfasst.
Unden am Dorf isch dr Hüttnersee.
Gschicht
Hütte isch zum eschte Mal im Jaar 1270 als ze dien Hütten gnamset worde.
Ufe eerscht Jänner 2019 hät sech Hütte – so wie au d Nachbergmäind Schönebèèrg – mit dr Stadt Wädischwil zämetaa.
Bevölkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 De Uusländeraatäil liit bi 7,4 % (Stand 2011).
Religion
45,3% vo de Iiwooner sind evangelisch-reformiert, 37,9% sind römisch-katholisch (Stand 2011).
Politik
Bi de Kantonsraatswaale 2011 hät s das Ergebnis ggee: BDP 4,9 %, CVP 7,0 %, EDU 2,7 %, EVP 5,0 %, FDP 5,5 %. GLP 8,0 %, GP 3,5 %, SP 9,5 %, SVP 52,8 %, Suschtigi 1,1 %.
Wirtschaft
Hütte isch es tradizionells Puuredorf; es het ussert em Dorfchèèrn es bar einzelni Hööf und Wyler.
Am Hööroone isch es grosses Waldgebiet.
Tieläkt
De züritüütsch Tieläkt vo Hütte ghört zue de Seemundarte.
Gämse
D Gäms, au d Gams oder s Gämschi, (Rupicapra rupicapra: alemannischi Näme) isch e Art vu dr Geißenartige, wo z Europa un z Chleiasie deheim isch. Zämme mit dr Pyrenäe-Gäms bildet si d Gattig vu dr Gämse (Rupicapra).
Merkmol
E Gäms wird zwische 110 un 130 Zäntimeter lang, het e bis zue acht Zäntimeter lange Wadel, isch am Widerrischt im Schnitt 75 Zäntimeter hoch un wigt 30 bis 50 Kilogramm. Si verfiegt iber e chräftige, aber drungene Lyyb. Uf em schlanke Hals isch e churze Chopf, wo zue dr Schnure hii ser vil schmeler wird. Ihri spitze Ohre hän e Lengi vu ca. ere halbe Chopflengi. D Gäms het verhältnismäßig langi, chräftigi Bei mit relativ große Huef. Im Gegesatz zum Rotwild het d Gäms kei Tränegruebe, sundern e Brunftfyge. Des Driseorgan isch hinter dr Herner in ere Hehlig. In dr Brunftzyt sundert s e schmirig Sekret ab, wu fir Mänsche wiescht schmeckt. Beidi Gschlächter trage Herner, au "Chrucke" gnännt. Die wäre bis zue 25 Zäntimeter lang un sin drairund. Si sin an dr Wurzle chreisfermig gschnattet, styge grad uf un sin am Spitz hinterschi boge.
Im Summer isch d Gäms schmutzig rotbruun, uf dr Untersyte häll rotgel, uf em Rucke mit eme schwarzbruune Streife, an dr Chähle fahlgellächt, im Gnick wyssgellächt. D Hintersyte vu dr Schänkel isch wyss, dr Wadel uf dr Untersyte un am Spitz schwarz. Vu dr Ohre verlauft iber d Auge hii e schwarzi Längsbindi.
Im Winter isch d Gäms obe dunkelbruun oder bruunschwarz, am Buuch wyss, an dr Fieß un am Chopf gellächtwyss, uf em Scheitel un an dr Schnure e weng dunkler. Beidi Chleider gehn inenander iber. D Jeger unterscheide s groß, dunkelbruun Walddier vum chleinere, rotbruune Gratdier.
Läbesruum
D Gäms bewohnt d Alpe, findet sich vu Savoye bis Sidfrankryych, z Dalmatie un vu Griecheland in Norde zues bis zue dr Karpate. Au im Kaukasus un z Anatolien chemme Gämse vor. Z Spanie, z Frankryych un z Italie läbe d Pyrenäe-Gämse, wu zuen ere andere Art ghere.
S grescht Revier vu Europa isch im Hochschwabgebiet in dr Steiermark. No Uuswilderige git s derzue au no chleineri Populatione im Lausitzer Gebirg, im Schwarzwald un uf dr Fränkische Alb. Dr Läbensruum Hochgebirg isch e Ruckzugsruum, di friejer Verbreitig vu dr Gämse in dr Mittelgebirg het chenne dur archäologischi Funde beleit wäre.
S Dier haltet sich am liebschten im obere Waldgirtel uf, stygt im Summer aber vylmol wyter in s Gebirg ufe. Wänn d Gäms wyter unte z arg gstert wird, no goht si sälbscht in dr uuzuegängligschte Gebiet, wu si derno in dr Dimmeri d Weidplätz zwische dr Felse ufsuecht. Geg dr Winter ruckt si wyter abe in d Wälder.
Läbeswys
Wyybli un Jungdier läben in Härden mit 15 bis 30 Dier. Di sozial Bindig änderet sich mit dr Johreszyte. Im Summer isch si seli intensiv; ei Dier vu dr Härd isch in däre Zyt alliwyl as Wächter abgstellt un warnt di andere bi Gfohr dur e Pfiff. Zum Winter zues wird dr Härdezämmehalt lucker, un mänki Härde verschmischle sich oder lese sich ganz uf. S Rudel wird vun ere erfahrene Geiß aagfiert. D Beck läbe as Einzelgänger un sueche erscht im Spotsummer e Härd uf. Si verdrybe di männlige Jungdier, wänn die alt gnue sin, un bhaupte sich in Chämpf gege Gschlächtsgnosse. In dr zwote Novämberhälfti isch derno d Baarig.
Ihri Nahrig bstoht us junge Dribe vu dr Alpehecke (Alperose, Erle, Wyyde, Räckholder, Fohre) un us Chryter, Bletter un Greser, im Winter au us Miesch un Flächte.
Fynd
Di Gämse sin gferdet dur Stei un Felsstuck, wu aberugle, un dur Lawine (vor allem frieji Lawine im Spotjohr sin vylmol dedlig fir vyl Gämsegyzli), in stränge Winter au dur Fuetermangel.
Raubdier wie dr Lugs, dr Wolf un dr Bär stelle ihne no un dr Steiadler schlat ab un zue ne Gyzli.
Jagd
D Jagd uf Gämse findet wäg ihre Labenswys zmeischt im Hochgebirg statt. Wel d Gämse kei Angscht hän vor stejle Grat un felsige Biet, isch d Jagd vylmol miesam un au gfehrlig. Dur di stränge Umwältbedingige iberläbe vyl Jungdier di hochalpine Winter nit, wäg däm isch dr Bstand, wu cha gjagd wäre, vylmol ender gring. Au Syyche wie Gämsblindheit, d Ryydi un anderi parasitäri un infektiösi Chrankete chenne fir hochi Dodesrote verantwortlig syy.
Au in dr Mittelgebirg chenne hit wider Gämse gjagd wäre, wel d Populatione dert sicheri Greßine hän.
Verwärtig
S Fleisch vu dr Gämse schmeckt fejn un wird hoch gschätzt; s Fäll git e schen Läder, wu vor allem zue Beichleider un Händschig vermacht wird. D Herner wäre zue Stockgriff un d Hoor uf em Widerrischt as Huetschmuck („Gämsbart“) verschafft. Im Mage vu dr Gämse findet mer alsmol di sognännte Gäms-Chugle oder dr dytsch Bezoar. Die sin wäg ihre medizinische Wirksamkeit, wu ihne noogsait wore isch, glych wie s Gämsbluet friejer dyyr zahlt wore.
Jung yygfange, leen si sich mit Geißemilch ufzie un wäre seli zahm, deilwys dien si sich au in dr Gfangeschaft furtpflanze.
Unterarte
In dr Regle, wäre sibe Unterarte zellt, d Pyrenäe-Gäms nit mitgrächnet:
Insgsamt git s uugfehr 400.000 Gämse. Derzue git s e yygfierti Gämsepopulation uf dr Sidinsle vu Neuseeland.
Sunschtigs
D Gämse hän au eme Farbton dr Name gee, em Chamois („gämsfarbig“).
Massongex
Geografi
Massongex lit üfer linke Sita vaner Rottu. Vannr Ggmeindsflechi sint 35,4 % landwirtschaftlechi Flechi, 48,7 % Wald, 13,2 % Sidligsflechi und 2,7 % süschtigi Flechi.
Gschicht
Massongex 1226 isch zum eerschtu Mal en Bernardus de Massunge ginännut choo.
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 15,7 % glägu.
Religion
76,6 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 11,5 % evangelisch-reformierti.
Politik
D Ggmeindspresidentin va Massongex ischt d Sylviane Coquoz (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 1319 Iwonru 92,3 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 2,1 % Titsch, 1,8 % Talienisch und 3,8 % anneri Spraache.
Theopil L’Orsa
Dr Theophil L’Orsa (* 15. Nofämber 1807 z Bärn; † 6. Februar 1853 z Rhyfälde) isch e Schwiizer Undernäämer gsi.
Er isch z Bärn als Soon vom Pfarrer Jeremias L’Orsa, wo vo Silvaplana gsi isch, uf d Wält cho, un er het die chaufmännischi und die technischi Schuel psuecht.
Massongex
Spraach und Tialäkt
Dr tradizionäll Tialäkt va Massongex gcheert zum Frankoprovenzalisch.
Theopil L’Orsa
Anne 1843 het er im aargauische Rhyfälde mit drü Partner e Salzfabrigg gründet. Das isch d Salyne Rhyfälde, wo dank ere Konzässion vom Kanton Aargau vom 20. Brachmonet 1844 sit 1844 us em Schteisalz, wo dört gwune wird, Chochsalz und Salz für s Vee gmacht het. Das Wärch isch als Konkuränt vo de Undernääme ufträtte, wo sid 1836 z Muttänz, sid 1837 z Prattele und sid 1841 z Kaiseraugscht Salz us em Bode gnoo händ. 1848 isch no en Salyne z Riburg drzuecho. Anne 1874 isch mit em L’Orsa sim Wärch und de Fabrigge z Kaiseraugscht und z Riburg s grossen Undernääme ''Vereinigti Schwiizerische Rhysaline bildet worde.
An Theophil L’Orsa erinneret dr Name vo dr L’Orsa-Straass z Rhyfälde.
Wenkerbogen von Banzenheim
Dr Bànzener Wenkerboge isch e Blatt vu dere grosse Ufnaam vu dr ditsche Sprooch, wo im 19. Joorhundert agfange hed un hit Bschdanddeil vum Ditsche Sprochadlas isch. Sällimols, wo dr Sproochforscher Georg Wenker vo 1852 bis 1911 sinner Sproochadlas vorbereitet hed, hänn alli Schuele im domolige ditsche Riich e Froogeboge mid vierzig gliche Muschdersätz vorgleit griägt, wu d Schiäler mid dem Léhrer in de lokal Mundart uffschriewe hänn mièn.
Quelle
Digitalisat vum Wenkerboge vu Bànzene
Basel-Matthäus
S Mattys, amtlig Matthäus, isch e Quardier in dr Schwiizer Stadt Basel. Es lit im Chlaibasel am Rhiiufer und gränzt im Süde an s Clara-Quardier (Sperrstrooss) und d Chlaibasler Altstadt (Klingedaalgrabe), im Norde an s Glybi-Quardier (Dreiroosestrooss, Horburgstrooss), im Oste an s Rosedaal-Quardier (Riechering).
S Mattys het s Name vo dr Matthäuschille im Zentrum vom Quardier übercho. Die Chille isch 1896 baut worde und mä het ere dr Name vom Apostel Matthäus gee. S Quardier isch zwüsche 1890 und 1900 für d Chlaibasler baut worde, wo in der Industrii gschafft häi.
Kaspar Hagen
Dr Kaspar Hagen, au Caspar Hagen (* 12. Dezämber 1820 z Breagaz; † 20. Merz 1885 ebd.) isch e Vorarlberger Arzt un Dialäktdichter gsii.
Lääbe
Bi me Luftaagriff uf Breagaz am 1. Mai 1945 isch dr schriftli Nooloss vum Hagen vernichtet wore.
Bekannt isch dr Hagen vor allem dur syy Gedicht „O Hoamatle am himmelblaua Bodasee“, wu anne 1940 vu dr Nanni Burger-Seeber (1913-2001) vertont woren isch un wu im Lauf vu dr Johr näb ’s Ländle, meine Heimat zuen ere Art zwote Landeshymnne woren isch.
Noch em Hagen sin e Raie vu Stroße z Eschtrych gnännt, z. B. z Breagaz, z Doarobiro un z Graz.
Gustav Trunk
Dr Josef Ludwig Gustav Trunk (* 24. Juli 1871 z Waldprechtsweier, rk.; † 23. Abril 1936 z Chaarlsrue) isch e dydsche Bolitiker vùm Zäntrum z Bade gsii. Är isch drèimol Baadische Schdaadsbresidänd gsii: 1920/21, 1925/26 ùn 1927.
Lääbe
Dr Gustav Trunk isch 1871 z Waldprechtsweier ùf d Wäld chùù as Sùùn vùm Magnus Trunk, eme Haubdlèèrer vù Hainstadt, ùn dr Sophie geb. Weber vù Kirrlach. Är hed no drèi Brieder ghaa. Syy Vader isch graad èèrschd ane 1871 as Haubdlèèrer ùf Waldprechtsweier versezd woore. Noch dr Volchsschuel isch dr Gustav Trunk mid zwelf Joor ùf d Lendersche Lehranstalt (hid Heimschule Lender), ere katholische Privatschuel z Sasbach chùù. In dr Zyd zwische 1880 ùn 1890 isch d Lender-Schuel landwirdschafdli uusgriichded gsii (d Schieler hän vyylmol miese hälfe ùf dr landwirschafdlige Bfaargieder), des hed dr Trunk arg breegd, au schbeeder in dr Bolitik hed er sich yygsezd fir d Buure. Noch dr Untersekunda, wù doodemool di ledschd Schduuf gsii isch an sälere Schuel, isch er ùf s Gymnasium z Raschdi ùn hed dèrd ane 1893 s Abitur gmachd.
Noch em Abitur hed dr Trunk Räächdswiseschafd schdudierd z Heidelberg (1893 ùn 1895-97) ùn z Berlin (1894-95). As Schdudänd isch er Midgliid vù dr Katholischen Deutschen Studentenverbindung Arminia Heidelberg (K.D.St.V. Arminia Heidelberg) woore, ere katholische Schdudändeverbindig, wu 1887 grinded wore isch ùn zem Cartellverband (CV) ghèèrd. S èèrschd Staatsexame hed er 1897 gmachd. As Referendar hed er 1897-1900 am Amdsgriichd z Wolfe gschafd. Noch syym zwaide Staatsexame ùn dr Promotion ane 1900 isch er ùf Chaarlsrue zooge ùn hed dèrd e aigeni Rächdsaawaldspraxis ùfgmachd.
Ane 1897 hed er d Emma Eppel vù Baade-Baade ghyroode. Mid iire hed er zwai Chinder ghaa, e Doochder ùn e Sùùn.
Im Èèrschde Wäldchrieg hed er vù 1915 bis 1918 im Landschdùùrm diend.
Bolitik
In syynere Zyd as Referendar z Wolfe isch er Midgliid vùm Zäntrùm woore. Vù 1911 bis 1919 isch er Schdadrood z Chaarlrue gsii. As Räächdsaawald hed er vyylmool Buureverbänd verdräde, wäge däm isch er no dr Novämberrevolution ane 1918 as Minischder fir Ernèèrig in dr Vorlaifige Volchsregierig z Baade voorgschlaa woore. Wù di nèi Verfassig 1919 aagnùù ùn s Kabinett ùmbilded woore isch, isch s Minischderiùm fir Ernèèrig ùfgleesd woore. Dr Gustav Trunk isch derno Minischder fir Juschtiz in dr nèie baadische Regierig woore. Bis im Novämber 1929 isch er Juschtizminischder gsii, är isch in däre Zyd groosi Reforme aagange, z. B. im Gfängiswääse ùn in dr Fiirsorgerziejig.
Drèimool isch dr Gustav Trunk au Baadische Schdaadsbresidänd gsii: 1920/21, 1925/26 ùn 1927.
Wù syyni Frau ane 1931 gschdoorbe isch, isch dr Trunk in e perseenligi Krise groode. Au in syynere Bardèi isch er in e Minderhaideposition chùù: Är isch e Aahänger vùm Heinrich Brüning gsii, im baadische Zäntrùm hed aber dr Heinrich Köhler noch syym Rùgdrid as Ryychsfinanzminischder al mee Yyflùs griegd. Wäge däm isch dr Gustav Trunk im Novämber 1929 vù syym Amd as Juschtizminischder zrùgdräde ùn au 1930 us em Landaag uusgschiide.
Ane 1931 hed dr Gustav Trunk syyni Krise iberwùnde ghaa, är hed nomool ghyroode ùn wider as Räächdsaawald gschafd. In d Bolitik isch er aber nimi zrùg.
Wù d Nationalsozialischte an d Machd chùù sin, isch em Trunk syy Minischderpension gschdriche woore. Är hed sich doodergeege vehemänd gwèèrd, schliesli hed er dr Ryychsjuschtizminischder, dr Franz Gürtner, chene iberzyyge ùn iim isch ab em Mèèrz 1936 e "Iibergangsgäld" gnäämigd woore.
Dr Trunk isch aber doo scho doodchrangg gsii, syder 1935 hed er e Urämii ghaa. Am 23 Abril 1936 isch dr Gustav Trunk z Chaarlsrue gschdoorbe. Är isch ùf em Friidhof z Baade-Baade nääbe syynere èèrschde Frau begraabe.
Literatur
Badische Biographien - Neue Folge. Hrsg. im Auftrag der Kommission für geschichtliche Landeskunde in Baden-Württemberg von Bernd Ottnad, ab Bd. 5 von Fred L. Sepaintner. Kohlhammer, Stuttgart 1982. Bd. 3, 273f.
École nationale supérieure du pétrole et des moteurs
D École nationale supérieure du pétrole et des moteurs (ENSPM oder IFP School) isch e Ingenieurschuel z Rueil-Malmaison, Frankrych. Si isch Mitglid vu dr Conférence des grandes écoles un lyt uf em Campus vu dr IFP Énergies nouvelles.
D Schuel bildet Ingenieur in 4 Beraich uus:
Studiegäng un Abschliss
Kölner Dom
De Kölner Dom (offiziell: Höchi Domchile Sankt Petrus) isch e römisch-katholischi Kirche z Köln under em Patrozinium vom Apostel Petrus. Er isch d Kathedrale vom Ärzbistum Köln und d Metropolitanchile vo de Chileprovinz Köln.
De Kölner Dom isch eini vo de gröschte Kathedrale im gotische Buustil. 1248 isch de Buu aagfange worde, aber erst 1880 fertigworde. Es git Kunsthistoriker, wo de Dom wäge synere einheitliche und usgwogäne Buuform als „vollkommeni Kathedrale“ bezeichnet.
Plant worde isch er gsi als repräsentativi Kathedrale vo Erzbischöf vo Köln und als monumäntals Reliquiar für d Gebei vo de Heilige Drü Chünge. Bi synere Volländig im 19. Jahrhundert isch er denn es Nationalsymbol für Dütschland gsi. Nach em Ändi vom Zweite Wältchrieg isch dr schynbar unversehrti Dom zmitzt i de usbombte Stadt als „Wunder“ aagluegt worde und isch es emotionals Symbol füre Läbeswille worde. Syt 1996 isch de Kölner Dom es UNESCO-Wältkulturerb. Er isch eini vo de meistbsuechte Sehenswürdigkeite z Dütschland.
Kënzeg
Kënzeg (dt. Küntzig, frz. Clemency) isch e ehmoligi Gmai z Luxeburg. Zum 1. Jänner 2012 het si sich mit dr Gmaine Nidderkäerjeng zue dr Gmai Käerjeng zämmegschlosse.
Geografi
D Nochbergmaine vu dr Gmai Kënzeg sin Stengefort im Norde, Garnech im Oschte, Käerjeng im Side un di belgische Gmaine Ibingen (Aubange/Éibeng) un Metzig (Messancy/Miezeg) im Weschte gsii.
Verwaltig
Kënzeg het zum Kanton Kapellen im Distrikt Lëtzebuerg ghert. Dr Burgermaischter vu Kënzeg isch bis 2011 dr Jeannot Jeanpaul gsii. Scheffe sin dr Jean Kolbusch un dr Lucien Hoffelt gsii. Gwehlt woren isch iber e Majorzwahl.
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Kënzeg ghert zum Moselfränkisch.
Communauté de communes du District urbain de Faulquemont
D Communauté de communes du District urbain de Faulquemont (au District urbain de Faulquemont) isch e Kommunalverband im franzesische Département Moselle, wu 33 Gmaine im Arrondissement Boulay-Moselle aaghere.
Gnännt isch dr Gmaindsverband noch em District de Faulquemont, wu am 17. Juni 1970 grindet un anne 2001 in e Gmaindsverband umgwandlet woren isch. Sitz vum Verband isch Faulquemont, Presidänt isch dr François Lavergne.
Gmaine
Zum Kommunalverband ghere die Gmaine:
Thierachern
Tierachere (amtlech Thierachern) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Thun im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Tierachere ligt uf dr linke Site vor Aare un umfasst näb em glychnamige Dorf na d Wiiler Wahle, Egg u Schwand. D Gmeindsflächi bsteit us 67,4 % langwirtschaftlecher Flächi, 17 % Waud, 11 % Sidligsflächi u 4,6 % süschtigi Flächi.
Gschicht
Tierachere isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1250 aus Tierachern. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Thun ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 2,8 % gläge.
Religion
82,7 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 9,6 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 14,1 %, CVP 0,9 %, EVP 9,2 %, FDP 4,2 %. GLP 3,7 %, GP 5,6 %, SP 16,0 %, SVP 34,2 %, Suschtigi 12,1 %.
Gmeindspresidänt vo Tierachere isch dr Hans Jörg Kast (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 1,4 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 1888 Ywohner 97,4 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 0,9 % Französisch u 0,3 % Italienisch.
Dr Dialäkt vo Tierachere ghört zum Hochalemannisch.
Dizy VD
Dizy (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Morges im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Dizy isch e Stroßedorf uf eme Biel zwische Venoge un Veyron. D Gmaiflechi umfasst 70 % landwirtschaftligi Flechi, 22,3 % Wald, 7,7 % Sidligsflechi.
Gschicht
Dizy isch zum erschte Mol gnännt wore anne 961 as in villa Discidis (1041 Dysi).
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 11,8 % gläge.
Religion
60 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 20 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Bi dr Nationalrootswahle 2011 het s des Ergebnis gee: BDP 0,0 %, CVP 2,3 %, FDP 6,8 %, GLP 6,8 %, GP 20,2 %, SP 28,6 %, SVP 27,6 %, Sunschtigi 2 %.
Dr Burgermaischter vu Dizy isch dr Gérard Gaille (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 4,9 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Fribourg (Moselle)
Fribourg (Patois Fribo, ditsch Freiburg) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Fribourg lijt 15 Kilometer weschtlich vun Sarrebourg, zwìsch em Linderweiher (Étang de Lindre) und em Stockweiher (Étang du Stock). Züe dr Gmein ghere àui no d Willer Albeschaux (Alberschhofen) und Sainte-Croix (Heiligkreuzhof).
Gschìcht
Ìm Johr 1766 ìsch d Gmein züe Frànkrich kumme. Vun 1871 bìs 1918 hàt sa zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Fribourg ìsch. Fribourg ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Fribourg ghert zem Lorrain.
30. April
Dr '''30. April''' isch dr 120. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 121. in Schaltjohr), dodermit blybe no 245 Däg bis zum Änd vum Johr.
Grünenbach
Grienebaa (amtlich Grünenbach) isch a Gmuind im Landkrois Linde in Bayern.
Geografi
Grienebaa liit im Weschtallgai am Laubeberg. Vo dr Gmarkung sin 59,1 % Landwirtschaftsfleche, 34,8 % Wald, 5 % Sidlungsfleche un 1,2 % sunschtige Fleche.
Gschicht
Grienebaa ischt zum erschte Mol gnennt worda im Johr 1249. Grienebaa hot mol zu Eyyschtarich ghert – sit 1805 ghert d Gmoind zu Bayern. Grienebaa hot bis 1800 a Unteres und a Oberes Gricht ghet.
Iiwohner
Dr Uusländeraadoil isch 2011 bi 2,1 % gleage.
Religion
89,9 % vo dr Iiwohner sin im Johr 1987 remisch-katholisch gsi, 7,3 % evangelisch.
Verwaltung
Grienebaa hot mit dr Gmuinda Gstratz, Maierhef und Rethebaa a Verwaltungsgmuinschaft veriibart. Dr Birgermoischter vo Grienebaa isch dr Markus Eugler.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla siit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Grienebaa ghert zum Bodaseealemannisch.
Urs Hofmann
Dr Urs Hofmann (* 27. Nofämber 1956 z Aarau) isch en Aargauer Politiker.
Rugby
Rugby (ängl. au Rugby Football) isch e Familie vo Sportarte, wo zämme mit em Schutte z Ängland entstande si. American Football und Canadian Football si spööter us em Rugby entstande. D Wariante, wo am witiste verbräitet si, si Rugby Union und Rugby League. In dr letschte Zit goot dr Trend in Richdig Rugby Union.
Lorentzkontraktion
D Lorentzkontrakzioon oder die relatiwistischi Lengikontrakzioon isch e Fenomeen vo dr spezielle Relatiwidäätstheorii. Si säit us, ass e bewegte Beobachder e chürzeri Distanz zwüsche zwäi Pünkt im Ruum misst as äine, wo sich nid bewegt. Wil d Lengi vom ene Objekt dr Abstand zwüsche sine Ändpünkt isch, bechunnt mä, wemm mä d Lengi vom eine bewegte Objekt misst, e chürzeri Lengi über as wemm mä das Objekt misst, wenn es sich nid bewegt. Dä Effekt gseet mä nume in dr Richdig vo dr relative Beweegig und wird gröösser, wenn die relativ Gschwindigkäit zuenimmt. D Lorentzkontrakzioon isch zämme mit dr Zitdilatazioon und dr Reltiwidäät vo dr Gliichzitigkäit äins vo de grundlegende Fenomeen vo dr spezielle Relatiwidäätstheorii und spiilt e wichdigi Rolle, wenn Experimänt in Däilibeschlüüniger usgwärtet wärde.
Gebirge (Begriffsklärung)
Gebirge chan folgende bedüte:
Rugby
D Grundlaage vom Spiil
Vo Hand daf mä d Balle nume hinderzig wärfe oder abgee. Wenn d Balle aber vorwärts gheit wird, findet e Gedräng (ängl. scrum) statt. Acht Spiiler vo de bäide Mannschafte brobiere d Gegner vo dr Balle, wo zmizt in scrum iine grollt wird, äwäg z schupfe und eso d Balle z eroobere.
Tyrtaios
De Tyrtaios isch e spartanische Dichter gsii, wo im Zwaite Messenische Chrieg d Spartaner mit sinene Elegie zom Chrieg aaghaizt hett. Sini Werch sind nume zom Tail erhalte und geltet as di wichtigste und historisch zuverlässigste Zügnis för de Erst und Zwait Messenischi Chrieg. Er hett um 640 v. Chr. glebt.
Oberehnheim
Ewernahn/Owernah (IPA: oder ; frz.: Obernai, dt.: Oberehnheim) ìsch e frànzeesche Schtàdt ìm Arrondissement   im Unterelsàss (Bas-Rhin). Sa steht ungefähr 25 km Südwescht vun Strossburi un gràd am Füess vum Odiliebari. S gebt 11.009 Inwohner, wu Zanefbieche (Zenfbäuche) dr Spitznàme esch. In Owernah löift dr Bàch Ehn.
Rugby
D Grundlaage vom Spiil
D Balle daf in alli Richdige gschuttet wärde. Nume e Spiiler, wo d Balle in de Händ het, daf aagriffe wärde. Mä daf en festheebe und aabedrucke (ängl. tackle) aber nume vo de Aggsle abwärts und chann en au umgheie. Wenn e Spiiler d Balle hebt und mit mee as sine Fuesssoole dr Boode berüert, muess er d Balle sofort lo gheie und daf sä nüm uflääse. Wenn er das nid machtm bechunnt dr Gegner d Balle. Wenn dr Spiiler uf em Boode lit, döfe anderi Spiiler vo bäide Mannschafte um d Balle schupfe, aber ooni Händ. Schloo und Högglistelle si bim tackling verbote.
Tyrtaios
Sini Elegie sind i de Antiki wollbikannt gsii und de Platon hett en as e göttliche, waise Dichter bizaichnet. Noch de Suda, e byzantinisches Lexikon usem 10. Joorhundert, hett sis Werch fööf Bänd umfasst, und zwoor d Eunomia för d Lakedaimonier, Elegie und Chriegslieder. Erhalte sind guet 200 Vers.
Oberehnheim
Dr Stàdt ihri Gschichte
D'Gmein het Pàrtnerschàfte zwésche Pully (Schwiiz) (siit 1986) un Gengenbàch (Ditschland) (siit 1958 esch's d'äldschte diitsch-franzeesch Pàrtnerschàft) gschàfft.
Tyrtaios
Lebe
Öber de Tyrtaios isch wenig bikannt. Siin Vatter hett Archembrotos ghaisse. Noch de Suda hett er sini Blüeti i de 35. Olympiade (640-636 v. Chr.) erraicht, wäär somit um 680 v. Chr. uf d Welt choo. D Suda gitt ono aa, as er entweder e Spartaner gsii sai oder e Milesier, wa dezue passt, as sis Werch düttlichi Äänlichkaite mit de chriegerische Elegie vom Kallinos vo Ephesos zaigt.
Rugby
D Grundlaage vom Spiil
D Spiiler häi Liibli aa, churzi Hose, Chnöistrümpf und Schuttschue. Im Muul müesse alli e Zaanschutz haa. Herti Schutzchläider si nit erlaubt, aber e dünni, wäichi Chappe oder e dünns Bolster uf de Aggsle scho.
Oberehnheim
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Ewernahn ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Tyrtaios
s Werch
D Elegie sind Vers, wo verfasst wore sind, um di spartanische Hoplite zom Chrieg gege eri Find aazstachle, gnennt wered i de erhaltene Elegie d Messenier, d Arkader und d Argiver. D Chrieglieder sind ali verloore und sölid noch Agoobe vo antike Autoore Marschlieder gsii sii, wo o bi Chriegstänz uufgfüert wore sind.
Urs Hofmann
Dr Hofmann chunt vo Aarau und er isch bi dr SP. Er het a dr Uni Züri Jus gstudiert. 1986 bis 1996 isch er Stadtroot vo Aarau gsi, sid 1997 Grossroot im Aargau und sid 1999 Nazionalroot.
Sid em 1. April 2009 isch er Regierigsroot vom Kanton Aargau.
Lorentzkontraktion
D Gröössi vom Effekt cha mä mit dr Kontrakzionsformle berächne
D Lengikontrakzioon isch ursprünglig 1892 vom Hendrik Antoon Lorentz iigfüert worde, zum s Michelson-Morley-Experimänt mit dr Gschwindigkäit v relativ zum hüpothetische Äther z erklääre. 1905 het si dr Albert Einstein relatiwistisch interpretiert, so dass v d Gschwindigkäit zwüschen em Beobachder und em Objekt, won er misst, isch.
Gebirge (Begriffsklärung)
Gebirge als Ortsnäme:
Tyrtaios
s Werch
Di Eunomia ("Guetii Verfassig") hett d Underwörffig vo Messenie underem spartanische König Theopompos enthalte und nennt no de König Polydoros. Vermuetli ischs e Werch öber d Gschicht vo Sparta gsii.
Kleombrotos I.
De Kleombrotos I. isch e König vo Sparta gsii usem Gschlecht vo de Agiade. Er hett vo 380 bis 371 v. Chr. gherrscht,
Er isch im Chrieg mit em boiotische Thebe gstande, aber wenig erfolgriich. So hett er ane 378 v. Chr. bi Thebe und zwai Joor spööter am Kithairon-Pass wenig Ruum erlangt. 372 v. Chr. ischems aber glunge d Thebaner dra z hindere is Land Phokis iizfale. 371 v. Chr. isch er gege d Thebe i de Schlacht vo Leuktra gfalle. Die Niderlaag het dodezue gfüert, as Messenie wo scho langi Zitt zo Sparta ghört hett, fraichoo isch, wa för Sparta e groose Verlust bidüttet het. Die Schlacht het di spartanisch Vormachstellig biendet.
Ejakulation
D Ejakulazion wird vo sexuelle Räiz usglööst, im Allgemäine bim Gschlächtsverchehr oder bim Masturbiere. En unwillkürligi Reflexchetti foot aa, wo rhythmischi Kontrakzione vo dr Muskulatur vom Soomeläiter, vo dr Soomeblootere, vo de Schwellkörper und vom Beckiboode s Sperma in Stööss us em Penis uusesprütze. Dr Ejakulazion vo Sperma im Schloof säit mä au Polluzion.
Physiologii
D Ejakulazion wird vom Sexualzentrum im Zwüschehirni usglööst. Däm sini Närvenimpuls erreege die sympathische Närvezälle im Ländedäil vom Ruggemark, wo s Ejakulazionszentrum isch, wo über e Nervus hypogastricus und Plexus pelvinus d Kontrakzione vo de Genitalgäng und de Organ, wo drzueghöre wie zum Bischbil dr Soomeläiter, d Soomeblootere und d Prostata, uslööse. D Kontrakzione vom Näbehoodegang (Ductus epididymidis), vom Soomeläiter (Ductus deferens), vo dr Soomeblootere (Vesicula seminalis), vo dr Vorsteherdrüese (Prostata), vo dr Harnröhre (Urethra) und vo dr Beckiboodemuskulatuur si eso koordiniert, ass si s Sperma in Schüüb vorwärtsstoosse. Gliichzitig wird über α-Rezeptore d Muskulatur vom Blooterehals aagregt, und eso d Blootere verschlosse. Mit däm wird verhinderet, ass Sperma in d Blootere zruggfliesst und ass Urin in d Soomeflüssikäit chunnt.
Vo dr Puberdeet aa, wenn d Hode aafange, Soome z broduziere (Spermarche), sprütze bim Mensch bin ere Ejakulazion öbbe 2 bis 6 ml Sperma (Ejakulat) uuse, wobii d Gschwindikäit vo Maa zu Maa, aber au vo Sprutz zu Sprutz sehr underschiidlig isch.
D Mängi vom Ejakulat hängt drvo ab, wie stark dr Maa eregt isch, und vo dr Zit, wo sit dr letschte Ejakulazion vergangen isch. Zum Bischbil isch dr Sprutz vom ene Maa vil grösser, wenn er mehreri Dääg lang käi Ejakulazion gha het. Dr Zit, won e Maa brucht, für zum baraat z wärde für e nöji Ejakulazion, säit mä d Refraktärperiode.
Ejakulazionsstöörige
Bi dr Ejaculatio praecox chunnt dr Sprutz, noch dr individuelle Empfindig, z früe, und das gseht mä as e Form vo dr Potänzstöörig. Im Extremfall cha das scho bim e Schmutz bassiere, oder wenn dr Penis kuum vom Sexualpartner aaglängt wird oder grad noch dr Penetrazion. Das chaa as schweeri Belaschdig empfunde wärden, wo Iischränkige im Sexualläbe zur Folg cha haa.
As retrogradi Ejakulazion bezäichnet mä en Ejakulazionsstörig, wenn d Soomeflüssikeit ruggwärts in d Blootere usgstoosse wird.