cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gewandschneider
In de verschiidene Stedt
D Gwandschniider, wo in dr dr Altstadt vo Braunschweig aasäässig gsi si, häi en äigeni Gilde gründet, d Gwandschniider vo de andere Stadtdäil häi sich dr Gilde vo de Liinduechmacher aagschlosse. Vom Aasee und Riichdum vo de Braunschweiger Gwandschniider, wo die vornäämsti und eltiste Gilde in dr Stadt gsi si, zügt s Gwandhuus, wo si in dr Altstadt im 13. und 14. Joorhundert baut häi.
Z Baasel häi d Gwandschniider kä äigeni Zumft ghaa. Si si mäistens zum «Schlüssel» zümftig gsi oder zu «Safre». Si häi aber äinewääg e starki politischi Posizioon gha, im früeje 16. Joorhundert zum Bischbil si d Brüeder Adelbärg und Bärnhard Meyer zum Pfiil vo 1521 bis 1558 äine noch em andere siibenedrissig Joor lang Bürgermäister z Baasel gsi.
Katharina Mangold-Wirz
D’ Katharina Maria Mangold-Wirz (geborena Wirz; * 23. Mai 1922 z’ Bàsel; 22. Nowamber 2003 àui doo) ìsch a Schwiizer Biologin un Malakologin gsìì, wo hàuiptsachlig ìm Frànkriich gschàfft hàt. Sa hàt sìch vor àllem mìt Kopffiassler befàsst.
ìhra Laawa
D’ Katharina Maria Wirz ìsch ànna 1922 z’ Bàsel uff d’ Walt kumma. Sa ìsch d’ Tochter vu dr Clara Wirz-Burgin un vum Profasser Eduard Wirz (1891–1970) gsìì. Noh ìhrer Zitt ìn dr Sekundàrschüal ìsch sa àn d’ Üniwärsiteet vu Bàsel ganga ge schtudiara. Sa hàt z’äärscht Narvaschirurgin wälla wara, àwwer d’ Lehrer hann ìn ìhr ärkläärt, àss sa „züa klai, züa wiiblig un züa zàrt“ gsìì-n-ìsch. Schtàttdässa hàt sa àlso àb 1943 Tiarkunda gschtudiart un hàt ànna 1948 ìhra Dokterwìrda bschtànda. Ìhra Hàbilitàzioonsschrìft um d’ tiarischa Hìrner ìsch vum Adolf Portmann ìwwerprüüft worra un ìsch ànna 1950 ìn dr Zittschrìft Acta Anatomica veräffentligt worra.
Ànna 1950 hàt d’ Wirz a dräijahrig Schtüpendium vu dr Sanggaller Janggen-Pöhn-Schtìftung bikumma, fìr z’ Villefranche-sur-Mer un z’ Banyuls-sur-Mer ìm Süüdfrànkriich um d’ Hìnterkiimaschnacka forscha. Ànna 1951 ìsch sa Forschera àm CNRS worra, em frànzeescha nàzionààla Zäntrum fìr wìssaschàftliga Forschung. Doo hàt sa sìch mìt da Orgànischma vu da Kopffiassler befàsst. Z’ Banyuls-sur-Mer hàt sa àui fìrs Arago-Làboràtorium vu dr Pàriiser Üniwärsiteet Pierre un Marie Curie gschàfft. Dr Adolf Portmann ìsch ìhra Berooter gsìì, bis’r ànna 1982 gschtoorwa-n-ìsch.
Ànna 1969 ìsch d’ Mangold-Wirz àls Gàschtprofassera àn dr Memorial University vu Newfoundland ìm Kànàdà ärnännt worra; dàs ìsch ìhra äärschta internàzionààla Wìrdigung gsìì. Ànna 1983 ìsch d’ Mangold-Wirz àls Vorsìtzenda vum Internàzionààla Biiroot um d’ Kopffiassler gwählt worra. Àn dara Schtälla ìsch sa d’ äärschta Fràui gsìì. Ànna 1989 ìsch sa üss ìhrer Schtälla àls Hochschüalprofassera z’rucktratta; sa hàt àwwer witter gforscht. Züadam hàt d’ Mangold-Wirz àm Pierre-Paul Grassé siim Traité de Zoologie mìtgmàcht: Sa hàt s’ Bànd ìwwer d’ Kopffiassler mìtgschrìewa, wo ànna 1989 ärschiina-n-ìsch. Ànna 1993 ìsch d’ Mangold-Wirz àls laaweslàng Eehramìtglìed vum Internàzionààla Biiroot um d’ Kopffiassler ärnännt worra.
Gschtoorwa-n-ìsch d’ Katharina Mangold-Wirz z’ Bàsel àm 22. Nowamber 2003, ìm Àlter vun 81 Joohra.
D’ Tìntafìsch-Schpezia Microeledone mangoldi un Asperoteuthis mangoldae sìnn noh-n-ìhr bnännt.
Martin Horn (Politiker)
Dr Martin Werner Walter Horn (* 7. Novämber 1984 z Annweiler am Trifels as Martin Hoffmann) isch e dytsche Sozialwisseschaftler un barteilose Bolitiker. Syt em 1. Juli 2018 isch er Oberburgermaischter vu Fryybeg.
Lääbe
Dr Horn isch im e Bfaarhuus as Suhn vu me evangelische Bfaarer ufgwachse un het anne 2009 an dr Evangelische Hochschuel Ludisburg e Studium vu dr Internationale Soziale Arbet aagfange, wun er 2013 mit em Bachelor abgschlosse het. Derno het er an dr Hochschuel Bremen dr Studiegang European and World Politics aagfange un het 2014 mit em Master abgschlosse. Im Studium isch er au zytwys z Botswana, z Jordanie, Georgie, Russland un dr Ukraine gsii. Syt syre Juged isch er in dr chilchlige Jugedarbet un in Verain engaschuiert.
Syt 2014 het dr Horn as Europa- und Entwicklungskoordinator im Hauptamt vu dr Stadt Sendelfenga un as freiberueflige Dozänt an dr Evangelische Hochschuel Ludisburg gschafft.
Dr Horn isch ghyrote un het mit syre Frau Irina zwee Sihn. Bis zum Umzug 2018 het d Familie z Stuegert gläbt.
Bolitik
Anne 2018 het dr Horn fir s Amt vum Fryybeger Oberburgermaischter kandidiert. D SPD het en im Wahlkampf unterstitzt. Im erschte Wahlgang am 22. April 2018 het er mit 34,7 % mee Stimme wie dr amtierend Oberbrugermaischter Dieter Salomon (Bindnis 90/Di Griene) iberchuu, wu uf 31,3 % chuu isch.
Im zweete Wahlgang am 6. Mai 2018 sin vier Kandidate aadrätte. Fir dr Wahlsieg het e aifach Mee glängt. Dr Horn het mit 44,2 % di maischte vu dr Stimme kriegt. Dri bishärig Amtsinhaber Dieter Salomon isch nume uf 30,7 % chuu. Dr Horn het sy Amt am 1. Juli 2018 aadrätte.
Schwarzach (Vorarlberg)
Schwarza (amtlich Schwarzach) ischt a Gmuand im Bezirk Breagaz (Region Rhiital) z Vorarlberg, Öschtriich.
Geografi
Schwarza lit südlich vom Bodesee uf 433 Meter Höhe. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 51,1 % Landwirtschaftsfläch, 28,1 % Wald, 13,6 % Sidlungsfläche und 7,1 % sunschtige Fläche gsi. D Nochburgmuanda vo Schwarza siand Wolfurt, Bildstein und Dornbirn.
Gschicht
Schwarza ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 1249 Swarzahe.
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Schwarza ischt sit 2019 dr Thomas Schierle vo dr Lischte FÜR Scharzach.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Dialekt
Dr Dialekt vo Schwarza khört zum Bodeseealemannisch.
Geograph von Ravenna
De Geograph vo Ravenna (Geographus Ravennas, Anonymus Ravennas) isch de Verfasser von ere Weltbeschriibig, de Cosmographia, us em 6. Joorhundert gsii.
de Autor
Öber de Autor isch nu bikannt, as er z Ravenna uf d Welt choo isch, de Name und d Lebesdaate selber sind nöd öberliferet. Er het vom ene Gaistliche, won er bloss frater nennt, de Uuftraag öberchoo, e Kosmographii z schriibe, und isch mit ere groosse Woorschiinlichkait selber e Gaistliche gsii. As Quelle het er griechischi, latiinischi und gotischi Autore bruucht.
Cosmographia
D Cosmographia vom anonyme Geograph vo Ravenna umfasst föf Bänd. Im erste Band vertrett de Autor e biblisches Weltbild. D Erde sai e flachi Schibe und werd vom Ozean umflosse. Im Band II bischriibt er de Erdtail Asie, im Band III Afrika, im Band IV Europa und im Band V s Mittelmeer und de Ozean mit de Insle drinine. Er ornnet d Welt noch römische Provinze und usserhalb devo noch Länder. Im ganze chennt er rund 5000 Städt und 200 Flüss. De Tail öber Gallie und Germanie zaigt de Zuestand vo de früene Merowinger ziit im 5. Jahrhundert. Spöter sind no chlinneri Ändrige aabroocht wore.
Alamanorum patria
För d Bischriibig vom Land vo de Alemane (patria Suavorum que et Alamanorum patria) het er as Quelle de gotisch Glehrti Atanaridus aagee, wie au för Thüringe (Turringia) und Rhiifranke (Francia Rinensis), wo wie Burgund (Burgundia) und Italie (Italia) a d Alemane grenzet.
Deutscher Bundestag
Im politische Syschtem vo de Bundesrepublik isch de Bundestag s einzig Verfassigsorgan vom Bund, wo direkt vom Volk gwählt wird. De Bundestag hät mindeschtens 598 Mitglieder. Wege de Überhangmandat sin s meischt einigi meh. D Legislaturperiode vom Bundestag isch vier Johr. D Mitglider chöi sich zu Fraktione oder Gruppe zämmeschliesse. De Vorsitz im Bundestag het de Bundestagspräsident. Syt 2017, wo de 19. Dütschi Bundestag mit 709 Abgordnete amtiert, isch de CDU-Politiker Wolfgang Schäuble de Präsident. Sini Stellvertreter sin de Hans-Peter Friedrich (CSU), de Thomas Oppermann (SPD), de Wolfgang Kubicki (FDP), d Petra Pau (Die Linke) un d Claudia Roth (Bündnis 90/Die Grünen).
De Bundestag het vili Funktione: Er duet d Bundesgsetz bschlüsse un cha mit ere 2/3-Mehrheit au d Verfassig ändre. Hüfig bruchts für e Gsetzesänderig au d Zustimmig vom Bundesrat, wo d Länder drin verträte sin. De Bundestag duet au Verträg mit andere Staate un Organisatione gnämige un de Bundeshushal bschlisse. Au d Wahl vom Bundeskanzler isch d Ufgab vom Bundestag. Ebeso isch er bi de Wahl vom Bundespräsident, vo de Bundesrichter un andre wichtige Bundesorgane beteiligt. Au d parlamentarisch Kontrolle vo de Bundesregirig isch e Ufgab vom Bundestag un er kontrollirt d Iisätz vo de Bundeswehr.
Wichtig isch au die sognannti Öffentlichkeitsfunktion. De Bundestag het dodermit d Ufgab, d Bevölkerig un ihri Wünsch z repräsentire un si uf de andre Site au z informire.
Claudia Schmid
D Claudia Schmid (* 21. April 1985 z Züri) isch e Schwyzer Sprochwisseschaftleri.
Lääbe
D Schmid isch z Stääfe ufgwachse. No dr Matura het si an dr Universitet Züri aafange Anglischtik un Nordischtik studiere, isch aber bal uf Verglychendi germanischi Sprochwisseschaft gwächslet un het Allgmaini Gschicht un Gschicht vum Mittelalter as Näbefächer gmacht. Noch em Bachelor 2010 het si 2014 dr Master gmacht.
Ab 2010 het si am Schwyzerische Idiotikon as wisseschaftligi Hilfschraft gschafft, 2011 bis 2014 au bim Projäkt ortsnamen.ch un 2012 bis 2013 bim Projäkt „Verbwortschatz des Gurinerdeutschen“. Zum 1. Merz 2014 isch d Schmid Redaktori am Idiotikon wore as Noofolgeri vum pänsionierte Niklaus Bigler. Im März 2018 isch si us dr Idiotikon-Redaktion uusgschide. Si het dr Artikel «Ziger» un e Dail vum Artikel «Zêh» verfasst. Ire Noofolger isch de Matthias Friedli.
Birgitta Weizenegger
Lääbe
Vu 1991 bis 1994 het d Birgitta Weizenegger e Schauspiiluusbildig am Theater der Keller z Köln gmacht. Derno het si as Darstelleri u. a. am Schauspiilhuus Düsseldorf, am Stadttheater Ingolstadt un bi dr Neue Schaubühne München gschafft, voreb si 1999 mit dr Roll vu dr „Ines Reitmaier“, speter „Ines Kling“, in d ARD-Färnsehserie „Lindenstraße“ yygstiigen isch. Die Roll het d Weizenegger bis 2011 gspiilt.
Näb dr Arbet as Schauspiileri schafft d Birgitta Weizenegger syt 2006 as Filmmacheri. 2011 het si ne aijehrigi Wyterbildig zur Produzänti im Kölner Filmhuus gmacht. Im Oktober 2013 het si mit irem Langfilm Herbstflattern uf dr Internationale Hofer Filmtage debütiert, wu si fir dr Millbrook Autorebryys un dr Neie Dytsche Filmferderbryys nominiert woren isch.
Anne 2014 het d Weizenegger d Fotokamera as neii Uusdrucksmeegligkait vu irem chinschtlerische Schaffe. Syt 2017 schafft si au as Porträt- un Theaterfotografi.
D Birgitta Weizenegger isch Mitgliid im Bundesverband Regie (BVR), dr VG Wort, dr VG-Bild Kunst, dr GVL un dr Dytsche Akademy fir Färnseh.
Chronisch obstruktive Lungenerkrankung
Chronisch obstruktivi Lungechranket (ENS chronic obstructive pulmonary disease, Abkürzung: COPD, seltener auch chronic obstructive lung disease, COLD, chronic obstructive airway disease, COAD) isch e Sammelbegriff für e Grubbe vo Chrankäite vo dr Lunge, wo d Kennzäiche für sä Hueste, vil Sputum und Ootemnot wenn dr Körper belastet wird, si. Vor allem ghööre dr chronisch-obstruktivi Bronchitis und s Lungeemfüseem drzue. Bäidi Chrankhetsbilder si vor allem drdur kennzäichnet, ass vor allem s Usschnuufe (Exspiration) schweer goot. In dr Umgangssprooch säit mä dr COPD „Raucherlunge“ und em Hauptsümptoom „Raucherhueste“.
Epidemiologii
Mä schetzt, ass in Dütschland drei bis fünf Millione, in de USA öbbe 16 Millione und uf dr ganze Wält öbbe 600 Millione Lüt e COPD häi. Mä muess also vom ene globale Fenomeen reede. In de USA isch d COPD die vierthüfigsti Doodesursach: Ma cha von ere Volkschranket schwätze. Vo de zää hüfigste döödlige Chrankhäite isch si die äinzigi, wo d Hüfigkäit von ere zuenimmt.
Sit 2001 brobiert d Iniziative GOLD vo dr Wältgsundhäitsorganisazion (WHO) und de National Institutes of Health (NIH), d Diagnose und Behandlig vo dr COPD uf dr ganze Wält z verbessere und d Bevölkerig ufzklääre.
E Studie, wo im Januar 2007 z Salzburg veröffentligt worde isch, säit us, ass e Viertel vo de untersuechte Persone über vierzgi an COPD liidet.
Ursache
Die wichdigste Ursache für e COPD si s Rauche und d Umwältverschmutzig, wo s passive Rauche, Dämpf vo Biochraftstoff oder Staubpartikel drzue ghööre. Au wirali Lungenentzündige im Chindesalter, Bakterie und Tuberkuloose chönne zu COPD füere. Au d Vererbig und d Naarig, vor allem Nitrit in Schingge und Würst, chönne sich uswirke.
Therapii
Für zum überhaupt öbbis chönne usrichde, müesse schädigendi Iiflüss usgschaltet wärde: Raucher müesse ufhööre rauche und dr Kontakt mit Schadstoff muess verhinderet wärde. Denn cha mä d Chranket afo behandle. S Ziil isch s, d Verschlimmerig vo dr Situazioon aazhalte oder wenigstens langsamer z mache. Mä setzt doodrfür mäistens Medikamänt ii, wo chönne iigschnuuft wärde und so e diräkte Iifluss uf d Luftwääg und s Lungegwääb chönne haa. Wenn d Chranket vo Bakterie verursacht wird, wärde Antibiotika iigsetzt. Wenn nid gnueg Luft in d Lunge chunnt, cha e Beootmig mit Suurstoff hälfe. Chirurgisch cha mä d Lunge verchliinere, so dass dr Räst vom Lungegwääb sich besser cha usdeene, oder mä dransblantiert äini oder bäidi Lunge, was mä aber nume sälte cha mache, wil bi COPD-Chranke vilmol mee as äi Körpersüsteem chrank isch.
Interslawische Sprache
S Interslawisch (medžuslovjansky, меджусловјанскы) isch e slawischi Planschproch, wo uf Grundlaag vu Altchilcheslawisch un moderne slawische Schprochen basiert isch. Si isch vu 2006 bis 2017 gmacht woore als Bruck in dr internazionale Kommunikazion zwöschät Slawe verschidena Nazionaliteet un wird darum mit em kyrillische sowie mit em latäinische Alfabeet gschribe.
Insgsamt wird d Schproch gschwätzt vu 20'000 Lüt in Zäntral- un Oschteuropa. Hinter Esperanto isches au di zwaitgröscht künschtlig Schproch.
Beischbil
S Vaterunser:
Ritter
Ridder isch ursprünglech d Bezeichnig für di weerhafte, schwär grüschdete, beriddene Chrieger vom öiropäische Middelalter gsi.
En ebefalls gsellschaftlich uuseghobne Ridderschtand hend vor em middelalterliche Riddertum scho di römische „Equites“ dargschtellt.
Ab em 11. Johrhundert hend sich nääbe adlige („edelfreie“) Grundherre au unfreiji Hofbeamti (Minischteriale) als Ridder etabliärt. Si sind im 13. und 14. Johrhundert im nidere Adel ufgange und zum Chärn vom Ridderschtand worde. Im Hochmiddelalter hend sich denäbe au di minischteriale Gschlächter sälber oder sogar Chlöschter eigeni Gfolgschafte gschaffe, wo sich als Ridder bezeichnet hend. Di meischte vo dene Undervasalle (sognannti niideri Minischteriale) hend sich aber us wirtschaftliche Gründ nid uf Duur im Adelschtand chönne etabliäre. Zahlriichi Burgschtäll im Umchreis vo Burge oder Ruine züügid bis hüt vo irere Äxischdänz.
Oberaargau
Geografii
Zum bärnische Oberaargou ghört s Gebiet vo Wynige und Wange im Weschte bis uf Wynou im Nordoschte und vo Wiedlischbach und Niderbibb im Norde, änet dr Aare, bis uf Rohrbach, Huttu und Wyssachä im Süde. Je nach däm tuet me glägetlech ou no angeri Ortschafte zum Oberaargou zelle: öpe Eriswyu im Ämmitau, Santurbe im luzärnische Pfaffnou oder s aargauische Murgete bi dr Mündig vo dr Murg id Aare.
S Zäntrum vom Oberaargou isch d Stadt Langetu, wo öpe 15'000 Iwohner het. Dr ganz Oberaargou het nit ganz 75'000 Ywooner.
Dr Oberaargou het im Süüde vil Hügel, und derzwüsche Tääler und Chrache, grad wie s Ämmitau näbedra. D Bärge bestönd us Sandsteischichte und bilde d Uusläufer vom Napf-Massyv. Im Norde het’s im Gebiet a dr Aare weniger Hügu, und am nördleche Rand chunt de d Bärgchötti vom Jura. Das isch dr Jurasüdfuess. Die grössere Ortschafte im Oberaargou si: d Stadt Langetu, Buchsi, Aarwange und d Stedtli Wange und Wiedlischbach. Vo Bärn us tuet me dr Oberaargou chly aus Randregion aluege.
Di grössere Gwässer vom Oberaargou sy näbe dr Aare d Langete, wo au Langetu dra ligt, d Root, d Önz und a dr Gränze zu Soledurn dr Äschisee und dr Inkwilersee. Die politische Gränze vom Oberaargou uf dr Südsyte hei sech mit dr bärnische Verwautigsreform gäge Norde verschobe. Drum git’s ehemalegi Oberaargouer Gmeinde, wo hüt zum Ämmitau ghöre.
Dure Oberaargou chöme d Ysebaanlinie vo Bärn uf Züri und vo Langetu uf Biel, und d Regionallinie vo Langetu uf Huttu, die vo Langetu uf Oftrige und de no d Baan vo Langetu uf Bibb und Soledurn, wo hüt dr «Aare Seeland mobil» isch. Vo Wange bis Bibb chunt d Autobaan A 1 nomol dur s Bärnbiet.
Berüehmt isch de Oberaargou ir Vergangeheit für syni Rüebene gsi.
Dialäkt
Dr Dialäkt vom Oberaargouer wird mängisch vo de räschtleche Bärner aus Soledurnisch u vo de Soledurner aus Bärndütsch ufgno. So seit de Oberaargouer zum Bischpiu ou goo u nit wie di mehrheitlech räschtleche Bärner gaa. Im Gägesätz zu de Soledurner seit de Oberaargouer aber är geit u nit är got. Das als het dermit z tue, ass innerhalb vom Oberaargou verschideni Dialäktregione z underscheide sind.
Als Oberaargouer Schriftsteller, wo deils i dr Mundart gschribe hend, sind dr Cuno Amiet und d Maria Waser z erwääne.
Es git es Gedicht, wo dr Mundartdichtr Jakob Käser dermit sys Land churz beschrybt:
«Jez, we’s is freut, göh mir es Mal uf Wange, Buchsi, Langethal u öppeneinisch cherium ou i di Dörfer zringsetum, wo do so heimelig u gfreut im Oberaargau sy verstreut.»
Gschicht
Wie s dr Name seit, isch dr Oberaargou früener eifach dä Deil vom uralte Aargou gsi, wo dr Aare no wyter obe gsi isch, öpe vo dr Murg aa bis is Oberland ufe. Dr under Deil isch ebe dr Underaargou gsi; hüt seit me däm aber scho lang nümme so; es isch eifach dr Aargou.
Dr ganz Aargou isch am Afang der Aare no bis ganz ufe id Alpe ggange. Derzue het basst, ass glych wyt in Weschte abe au s Gebiet vom alemannische Bischtum Choschtez ggangen isch. Scho im Middelalter het me vom «Oberaargou» gredt, wo den viu grössr gsi isch als dr hütig bärnisch Verwaltigsberych; in ere Kwelle vom Joor 861 het er superior pagus Aragauginsis gheisse. S weschtleche Middelland vo dr Schwiiz het mit em Oberaargou zum Königrych Burgund ghört. Um d Gränze zwüsche Burgund und em Herzogtum Schwoobe, wo sech kwer dure alt Aargou zoge het, isch es imer wider zu Strit cho. Ane 1033 isch Burgund und drmit dr Oberaargou as Römisch-düütsche Rych cho.
D Archeolooge und d Volchskundler rede vo dem Gränzgebiet, wo sech weschtlech und öschtlech dervo anderi kulturelli Fenomeen i dr tradizionelle Volchskultur zeige.
Spöter im Middelalter si d Zähringer, d Frohburger, d Langesteiner, d Grüenebärger und de d Kyburger d Herre im Land a dr Aare gsi. Dr letscht Graf vo Kyburg im Oberaargou isch dr Berchtold I. gsi.
Im 15. Joorhundert sind dr Oberaargou mit dr «Landgrafschaft Burgund» und gly ou dr Underaargou zu dr Stadt Bärn cho. S Gebiet uf dr Südoschtsyte bi Pfaffnou und Willisau isch au scho im 15. Joorhundert vo de Luzärner übernoo worde, wo do d Landfogtei Willisau ygrichtet hend. Sid 1798 isch dr Kanton Aargou sälbständig, und sider isch d Kantonsgränze zwüsche Bärn und em Argou i dr Root und dr Murg zwüsche Wynou und Murgete. Bi Roggu und em ehemolige Chlooschter Santurbe träffe sech d Gränze vo Bärn, Aargou und Luzärn a dr Brugg über d Root.
Politik
Politisch gseh het dr Oberaargou d Bezyrke Aarwange und Wange gha, bis dr Kanton Bärn bi dr grosse Bezyrksreform vo ane 2010 drus dr Verwautigschreis Oberaargou gmacht het, wo zäme mit em Ämmitau d Verwautigsregion Ämmitau-Oberaargou biudet. Im Oberaargou und ou im Amtsbezirk Trachsuwaud het me sech bi dr Abschtimmig vergäbe gäge die Refform gwehrt gha.
Politisch isches einisch fasch zure Eskalation cho, wo de Kanton Bärn ke Gäud für wichtegi Projekt – öpe füre Outobahnzuebringer – het wöue gäh. Druf abe hei sech sämtlechi politeschi Persönlechkeite u wichtegi Parteie zure Krysesitzig droffe. Unger angerem het me beschlosse, das me «à la Jura» wöui uf Bärn go demonstriere u dört d Schtrossene blockiere. Es het sogar Lüüt gäh, wo vomene Ustritt usem Kanton Bärn gredt hei. Je nach dr Region vom Oberaargou hät me sech denn lieber em Kanton Soledurn oder em Kanton Aargou agschlosse. Dr Kanton het aber schpöter nochegä, so das es gar nie zu dere Demonstrazion z Bärn cho isch. Usserhaub vom Oberaargou het me dä Konflikt nit gross zur Kentnis gno.
D Stadt Langetu giut ou für es baar Sache aus schwyzerischi «Durchschnittsstadt»; so isch es früeners Glischee gsi. D Stadt het s Imidsch gha, es würde dert durchschnittlech viu Lüüt wohne, wo durchschnittlech viu verdiene, u dr Usländeraatöu sig äbefaus gnau im Schnitt vor Schwyz. Wäge däm tüege z Langetu viu Grossverteiler nöji Waare oder angers teschte oder überproportinau viu inveschtiere.
Königin Ester
D Königin Ester (hebräisch: אֶסְתֵּר, ’Ester, i de dütsche Schrybwys au Esther) isch nach em alttestamentliche Buech Ester e jüdischi Waise mit em hebräische Name Hadassa (hebr. „Myrte, Myrthenstrauch“). Si isch d Adoptivtochter vo irem Cousin Mordechai, wo im 5. Jahrhundert v. Chr. i de persische Diaspora söll gläbt ha. Spöter isch si d Frau vom persische Chüng Ahasveros (oder Xerxes I.) worde.
Strahlenflosser
D Strahleflosser (Actinopterygii) si e Klass vo de Chnochefisch (Osteichthyes).
Königin Ester
Gschicht
Di biblischi Erzählung im Buech Ester beschrybt d Umchehrig vomene plante Völkermord a de Jude im persische Rych: De Chüng und sy Hofstaat fühled sich dur s unghorsame Verhalte vo de Königin Waschti beleidigt. Der Chüng het nämlich ds Fescht gfyret und bi dem Fescht het er d Waschti welle gseh. Die het sich aber gweigeret zum Chüng z cho. Drum wird d Waschti vom Hof gwise. Es wärded Jumpfere usgwählt, us dene e nüüi Königin usgsuecht wärde söll. S Waisechind Ester wird äbefalls als möglichi Königin i Palast bracht. Si wird dank irere Aamuet zur nüüe Frau vom persische Chüng Ahasveros, verheimlicht aber iri jüdischi Abstammig, wie s ere de Mordechai befole het.
Strahlenflosser
Bis uf d Fleischflosser (Sarcopterygii) und Chnorpelfisch (Chondrichthyes) ghöre alli rezänte (d. h. sonigi wo hüt läbe) Fisch zu däm Taxon, das si im Ganze fast d Helfti vo alle Wirbeldierarte.
Elefanten
D Elifante (Elephantidae) (altgr. ἐλέφαντ- eléphant-, Stamm vo ἐλέφᾱς eléphās ‚Elifant‘) bilde e Familie vo de Rüsseldier, wo alli Verdräter vo de Rüsseldier umfasst, wo hüt no lääbe.
Strahlenflosser
D Strahleflosser si hüt wältwit verbreitet und besiidle alli aquatische Habitat vo dr Diefsee (öbbe 11000 Meter) bis ins Hochgebirg (bis öbbe 4500 Meter) und vo Thermalquellene (+ 43 °C) bis zu de Polarmeer (− 1,8 °C). Si si in morphologischer, ökologischer und verhaltensbiologischer Hiisicht sehr variabel.
Elefanten
Klassifikazion
D Familie vo de Elefante stammt vo de Mammutidae ab, wo au s Mastodon und anderi usgstorbnigi Arte drzue ghöört häi. D Klassifikazion vo de Rüsseldier isch aber nonig festgläit.
Entwiggligsgschicht
Mä dänggt hüte, ass d Elephantidae und anderi Rüsseldier e gmäinsame Stamm mit Sirenia (Seechüe) und Hyracoidea (Schliefer) häi.
Königin Ester
Gschicht
De Mordechai isch aber em höchste Regierigsbeamte, em Haman, e Dorn im Auge, wil er sich weigeret, sich vor ihm zu verbüüge. De Haman wird en „Agagiter“ gnännt und isch demit wohl als Nachkomme vo de Amalekiter bezeichnet. Die sind es Volch, wo Israel gägenüber scho syt em Exodus findlich gsinnt sind. Us Wuet übere Mordechai nutzt de Haman s Vertruue vom Chüng us und überzüügt ne, s jüdischi Volch im persische Riich z vernichte, wil s aagäblich mit syne Rite und Gsetz nid zu den andere Völcher passi. Mit chünglichem Sigel wird im ganze Riich verchünt, dass am 13. Tag vom 12. Monet (Adar) di jüdischi Bevölcherig, samt irne Chind, vogelfryy sig und vernichtet wärde dörfi.
Elefanten
Entwiggligsgschicht
Die zelt mä zämme mit de Wasserdier vo de Demostylia zum Taxon Paenungulata. D Schliefer si vor langer Zit seer grooss worde, und mä nimmt aa, ass alli drei modärne Familie vom ene amfibische Schliefer abstamme. Es git e Hüpothese, ass die Dier die mäisti Zit under Wasser gläbt und iiri Rüssel wie Schnorchel zum Schnuufe brucht häige. Modärni Elifante chönne das immer no und mä wäiss, ass si eso bis zu säggs Stunde lang und 50 Kilometer wit chönne schwümme.
In dr Vergangehäit het s seer vil mee Gattige und Arte gee, drunder d Mammut und d Stegodon.
Königin Ester
Gschicht
D Ester erfahrt, dass de Mordechai i Truurchleider zmittst z Susa, einere vo de drü Residänzstädt vo Persie, über di drohendi Katastrophe wehchlage tääg. Si schickt Bote zuenim, um de Grund z erfahre. De Mordechai forderet si uuf, sich für ires Volch bim Chüng yyzsetze. Si zögeret zerst no, wil s Hofprotokoll s unerlaubte Erschiine vor em Chüng mit de Todesstraf bestraft, denn nimmt si aber s Risiko uf sich.
De Chüng isch gnädig mit ere, lost sich de Ester iri Geschicht aa und merkt debyy, dass de Haman sys Vertruue missbrucht het. Er will nid zuelah, dass s Volch vom Maa, wo ne sälber mal vor em Tod bewahrt het, i sym Name vernichtet wärde söll. Ufsmal wird de Haman a Galgen ufghänkt, won er füre Mordechai het la ufstelle. S erste chünigliche Dekret cha aber nid zrugggnuu wärde, au nid vom Chüng sälber. D Ester und de Mordechai, mittlerwyl mit chüniglichem Sigel bevollmächtiget, erlönd drum es zweits Dekret, wo de Jude gstattet, a dem 13. Adar sälber für ires Läbe z kämpfe und so irersyts iri Finde z vernichte. Die Nachricht sorgt, im Gägesatz zum voraagangnige Dekret vom Haman, z Susa für Freud und Jubel. Uf Aawysig vom Mordechais versammeled sich d Jude in allne Städt und töted iri Finde mit em Schwärt. Dur das zweite Dekret yygschüchteret, wagt niemert meh, s Dekret vom Haman z befolge und sich gäge d Jude z stelle. Us Furcht bekänned sich sogar vili Nidjude zum Judetum – oder „gänd sich als Jude uus“ (das entspricht em hebräische Teggscht besser).
Am 13. Adar wärded z Susa 500 Manne, di zäh Söhn vom Haman und i allne 127 Provinze 75.000 anderi Manne umbrunge. D Ester bittet de Chüng Ahasveros, s Edikt z Susa um ei Tag z verlängere, so dass z Susa am 14. Adar wyteri 300 Manne ums Läbe chömed. So wird us em plante Genozid an de Juden e Massemord a de Finde vo de Jude. Der Teggscht hebt füre, dass d Jude sich nid am Vermöge vo de tötete Finde berycheret heiged. Es isch au nid d Red von de Tötig vo Fraue und Chind. Beides wäri aber im erste Dekret gäge d Jude vorgseh gsi. Aagsichts vo de damalige Gsamtbevölcherig schynt das aber doch e sehr grossi Zahl a Todesopfer.
Zur Erinnerig an iri Rettig dur d Ester fyred d Jude s Purimfäscht. Purim (Plural von hebr. pur) bedüüted „Los“. De Haman heig nämli es Losorakel konsultiert, um de Zytpunkt vo de Judevernichtig zu bestimme. S Orakel het sich denn i gägeteiliger Form erfüllt.
D Gstalt vo de Ester erschynt au in bildliche Darstellige vo de Nüün Guete Heldinne. Si isch demit en ikonografisch wichtige Verträtteri vom Judetum.
Historischi Yyornig
E jüdischi Frau vom Perserchüng Xerxes I. isch historisch so wenig nachwysbar wie d Waschti und iri Verstossig us em Palast. Au wyteri Motiv vo dr Erzählig passed nicht is historischi Umfäld oder wirked ehnder märlihaft.
E Verwandtschaft mit em Name vo de babylonisch/assyrische Ischtar (und demit em Name vo de syrische oder kanaanäische Göttin Astarte) isch nid aaznäh, wil d Geschicht vom Buchs nid im hütige Irak, sondern z Persie und gnauer i de persische Hauptstadt Susa spilt.
Gedänktag
De römisch-katholischi Gedänktag isch de 24. Mai; das isch au de Gedänktag im Kaländer vo de Lutheranische Chile vo de Missouri-Synode. Di orthodoxi Chile erinneret am vorletschte Sunntig im Advänt a d Ester.
Rega
Rega chan folgendes bedüte:
Rüderbach
Rüederbi (frz. Ruederbach, dt. Rüderbach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Rüederbi lijt ìm Sundgöi àm Rüederbàch, wie ìn Ill mìndet, 10 Kilometer sìdeschtlich vun Àltkìrech un 28 Kilometer weschtlich vun Bàsel. Nochbergmeine vun Rüederbi sìn Hìrsinge ìm Norde, Haiflìnge ìm Nordoschte, Granzìnge ìm Oschte, Falbi ìm Sìde, Bìsel ìm Sìdweschte un Haimerschdorf ìm Weschte. Züe Rüederbi ghert öi no dr Ortsdeil Birkenhof.
Gschìcht
Rüederbi ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1303 àls Ruoderbach.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Rüederbi ìsch. Rüederbi ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Rüederbi ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Schwarzenberg (Vorarlberg)
Schwarzabearg (amtlich Schwarzenberg) ischt a Gmuand im Bezirk Breagaz (Region Breagazerwald) z Vorarlberg, Öschtriich.
Geografi
Schwarzabearg lit südlich vom Bodesee im mittleren Breagazerwald uf 696 Meter Höhe. Vom Gmuandsgbiet siand im Johr 1996 29,7 % Landwirtschaftsfläch, 45,4 % Wald, 20,5 % Alpa, 1,1 % Sidlungsfläche und 3,2 % sunschtige Fläche gsi. D Nochburgmuanda vo Schwarzabearg siand Alberschwende, Egg, Andelsbuch, Reuthe und Dornbirn.
Gschicht
Schwarzabearg ischt zum erschte Mol gnennt worra im Johr 1270 als Swa(r)zinberch.
Verwaltig
Dr Bürgermoaschter vo Schwarzabearg ischt dr Armin Berchtold.
Iiwohner
Quella: Statistik Austria: Bevölkerung seit 1869 für Gemeinden. STATcube
Dialekt
Dr Dialekt vo Schwarzabearg khört zum Bodeseealemannisch.
Miriam Cahn
D Miriam Cahn (* 21. Juli 1949 z Baasel) isch e Schwyzer Chinschtleri.
Lääbe
D Miriam Cahn isch d Doochter vum jiidische Numismatiker un Chunschthändler Herbert A. Cahn. Si isch 1968 bis 1973 uf d Chunschtgwäärbschuel z Baasel gange un het deert d Graafikfachklass bsuecht. 1978/1979 het si ne vu dr Stadt Baasel e Atelierstipändium z Paris iiberchuu.
Anne 1982 isch d Cahn zue dr documenta 7 yyglaade woore. Si het iri Dailnaahm aber abbroche, wel dr Kuraator Rudi Fuchse zue iire Bilder geege d Absprooch no Wäärch vun eme andere Chinschtler het welle ufhänke. Zue dr Biennale Venedig isch si 1984 yyglaade woore. 1985 het si ne DAAD-Stipändium fir en aijehrige Arbetsufenthalt z Berlin kriegt, wu si bis 1989 bliiben isch. Im Johr 2017 isch ire Wäärch uf dr documenta 14 zaigt woore.
Si läbt un schafft z Baasel un z Maloja.
Wäärch
D Miriam Cahn isch e fugiratiivi Mooleri, wu vor allem mit Chohle- un Bleistiftzaichnige, Paschtällzaichnige, Ruuminschtallazioone un Performance schafft. D Effetligkait het si 1979/1980 chännegleert mit ere illegaale Chunschtakzioon, wu si an ere Autobahnbrugg bi Baasel Wandzaichnige gmacht het, wu zuen eme Griichtsprozäss gfiert het. Vyyl Johr speeter het d Stadt versuecht, des Urdailk wider guet z mache, indäm si ere anbote het, d Wänd no ire Voostellig z gstalte.
In frieje Perioode vu irem Schaffe het si iri grooßformaatige Aarbet gäärn am Boode uusgfiert zum mit em Yysatz vu irem ganze Lyyb dr ryymlige Abstand un doodermit di mentaal Dinschtanz ufgee. In däre Faase sin monumäntaali Chryyde- un Chohlezaichnige mit simboolhafte Daarstellige vu Mänsche, Dier un Pflanze entstande. In eme andere Schritt het si aagfange, Seerie vu Zaichnige mit zuenige Auge z mache.
Im Winter 1979/1980 isch d Miriam Cahn in dr Meedie chuu, wu si znaacht in Chunschtakzioone mit Chohle an d Betonpfyyler vu dr Baasler Nordtangänte zaichnet het. Dr Fall isch vor Griicht verhandlet woore. Breegt woore isch d Miriam Cahn vu dr Friides- un Frauebeweegig, wu si au aktiiv mitgmacht het. Iri Theeme geen vyylmol um d Roll vu dr Frau oder au um Chrieg un däm syyre Daarstellig in dr Massemeedie. In dr 1990er Johr het si in zwee Zykle dr Golfchrieg un d Chrieg uf em Balkan thematisiert.
S Wäärch vu dr Miriam Cahn pändlet zwische extreeme Pool vu mänschlige Gfiel. Iri inhaltlige un stilistische Haupttheemene sin „die Verletzlichkeit des Körpers und die Anziehungskraft von Lust und Gewalt“. No dr Cahn het Moraal „sowieso nichts zu suchen in der Kunst“. In ire Bilder isch s Theema „Flucht“ syt dr Jugoslaawiechrieg presänt, in ire neischte Seerie spieglet si d Flichtlingskriise 2015/16. Dr Till Briegleb het s Wäärch vu dr Cahn „im Rang von Kolleginnen wie Maria Lassnig oder Marlene Dumas“ gsää. S diei däre ire chinschtlerische Positzioone vu dr geegeständlige Moolerei „mit einer dunklen Liebe zum Instinkthaften“ ergänze.
Im Friejohr 2023 het s Palais de Tokyo z Paris unter em Titel Ma pensée sérielle (My seriälle Gedanke) di eerscht greeßer Retroschpektiiv vu dr Chinschtleri zaigt. Geege s zaigt Bild Fuck abstraction! het noch eme Ufruef vun eme franzeesische Kritiker segs Verainigunge gchlagt wäge „Verheerlichung vu Chinderpornografy“. D Chinschtleri het gsait, sin däm Bild gieng s um d Massaker in dr ukrainische Stadt Butscha im russische Aagrifschrieg: „Hier geht es um eine Person mit gefesselten Händen, die vergewaltigt wurde, bevor sie getötet und auf die Straße geworfen wurde. Die Wiederholung von Bildern der Gewalt in Kriegen soll nicht schockieren, sondern anprangern." Am 29. Meerz 2023 het s Pariser Verwaltigsgriiicht d Chlaag gege s Bild abgwiise.
Sammlige
D Aarbet vu dr Cahn chaa mer in vyy effetlige Chunschtsammlige bschaue, unter anderem im Chunschtmuesum Baasel, im Chunschthuus Züri, im Museum of Modern Art z New York, in dr Tate Modern z London, im Museo Reina Sofía z Madrid, in dr Stedtische Galery im Lenbachhuus z Minche un im Museum fir Modäärni Chunscht z Warschau.
Scheibenhard
Geogràfi
S Dorf Schaiwert lijt àn dr D 3, wie vun Lüterburi uf Waisseburch fiert. S gìt àui e Stroß uf Niderlauterbach un Schaiwert in dr Pfàlz.
Gschìcht
Bìs zum Wiener Kongress ànne 1815 ìsch Schaiwert ei Gmein gsin, wie uf bode Sitte vu dr Lüter gleje ìsch. wie d Lüter àls Granz zwìsche Frànrich und Bayern feschtgleit worre ìsch, sìn bede Deil vun Schwaiwert salbschtandige Gmeine worre. àui vun 1871 bìs 1918, wie s Elsàss zum Ditsche Rich ghert hàt, sìn die zwo Gmeine drannt blìwe.
Verwàltung
vun Schaiwert ìsch. Schaiwert ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr sìdfrankisch Dialekt vun Schaiwert ghert zem Oschtfrankisch (Nordowerditsch).
Beck
Beck chaa au ne Familiename syy. Eso haiße z. B die Lyt:
Mühledorf
Mühledorf isch de Name vo däne Ortschafte i de Schwiz:
Lueg au:
Gerhard
Gerhard isch e Vorname fir Manne. Eso haiße z. B. die Lyt:
Gerd
Gerd isch e Vorname fir Manne. Eso haiße z. B. die Lyt:
Johann Mattheson
Dr Johann Mattheson (* 28. Septämber 1681 z Hamburg; † 17. April 1764 z Hamburg) isch e dütsche Komponist, Muusigschriftsteller und Mezeen gsi. Er isch e Fründ vom Händel gsi, bis dass si sich 1704 verchracht häi.
Wärk
Dr Mattheson het säggs Opere komponiert und au Opere vo andere bearbäitet, 33 Oratorie, Orchesterwärk und Kammermuusig gschriibe. E groosse Däil vo sine Wärk wird in dr Hamburger Stadtbibliothek ufbewaart. Si si im Zwäite Wältchrieg usglaageret worde, si verschwunde und 1998 us Jerewan in Armenie zruggee worde. Dr Mattheson het die ersti dütschi moralischi Wucheschrift, «Der Vernünfftler», uusegee.
Carolina Trautner
D Carolina Trautner (* 25. Mai 1961 z Augschburg) isch e dytschi Bolitikeri (CSU). Syt Oktober 2013 isch si Mitgliid vum Bayerische Landdaag. Vu Februar 2020 bis Februar 2022 isch si Bayerischi Staatsminischteri fir Familie, Arbet un Sozials gsii.
Lääbe
D Trautner het anne 1980 s Abitur am Stetten-Inschtitut gmacht. No dr Schuel het si Pharmazy an dr Uniwersitet Würzburg studiert un derno bis 2013 as aagstellti Apothekeri gschafft.
Vu 1999 bis 2013 isch si Vorsitzeri vum CSU-Ortsverband Staberga gsii. Seit 1999 ist si Vorstandsmitgliid vu dr Frauen-Union Staberga. Anne 2001 isch si in Vorstand vum CSU-Kraisverband Augschburg gwehlt wore. Vu 2005 bis 2015 isch si stellverdrättendi CSU-Kraisvorsitzeri gsii, voreb si am 9. Mai 2015 z Nordendorf mit rund 91 Brozänt vu dr Stimme zur CSU-Kraisvorsitzeri gwehlt woren isch.
Bi dr Kommunalwahl 2002 isch si in Kraisdag vum Landkrais Augschburg un in Määrtgmairoot vu Staberga yyzoge, wu si zur stellverdrättende Fraktionsvorsitzeri gwehlt woren isch.
Noch em Verzicht vum Max Strehle uf e nomoligi Kandidatur fir dr Landdaag isch d Trautner im Oktober 2012 mit 68 vu 109 Delegiertestimme zue däm syre Noofolgeri as Diräktkandidati im Stimmkrais Augschburg-Land-Sid bi dr Landdaagswahl 2013 gwehlt wore. Bi dr Wahl am 15. Septämber 2013 het si s Diräöktmandat gwunne un isch dodermit in Landdaag yyzoge.
Renan
Renan chan aini vo däne Bedütige ha:
Carolina Trautner
Lääbe
Vum 21. Merz bis zum 12. Novämber 2018 isch d Trautner Staatssekreteeri im Bayerische Staatsminischterium fir Unterricht un Kultus gsii un vum no vum 12. Novämber 2018 bis 6. Februar 2020 Staatssekreteeri im Bayerische Staatsminischterium fir Familie, Arbet un Sozials. Ab em 6. Februar 2020 isch si Bayerischi Staatsminischteri fir Familie, Arbet un Sozials gsii. Am 23. Februar 2022 isch si in däm Amt vu dr Ulrike Scharf abglest wore.
D Trautner isch evangelisch, ghyroote un het zwai großi Chinder.
Asperges
Asperges (làtiinisch aspergere, „ààschprìtza“) ìsch a Gsàng, womm’r ìn dr reemisch-kàthoolischa, àltkàthoolischa un ànglikànischa Kìrcha biim sunntigliga Taifgedachtniss sìnga.
Zitter dr Karolingerzitt hàt d’ pfàrrliga Gmaindamass àm Sunntig mìt dr Beschprìtzung vu dr Gmainda mìt Wäihwàsser àls Rainigungsritüs ààgfànga — daa Ritüs ìsch a Gedachtniss àn d’ rainigenda Kràft vum Taifwàsser gsìì. Dr Ritüs vum Taifgedachtniss un vu dr Rainigung kààt ìn dr sunntigliga hailiga Mass s’ Schuldbekanntniss ärsätza. Ìn dr Oschterzitt sìngt maa s’ Vidi aquam schtàtt’m Geegagsàng Asperges me; bii dr Beschprìtzung wìrd s’ Taifwàsser gnumma, wo dr Priaschter ìn dr Fiir vum Oschternàcht gwäiht hàt. S’ Wort „Asperges“ ìsch àui a Bezaichnung fìr dr gsàmta Ritüs.
Dr Täkscht vum Gsàng üss’m Psàlm 51 lüütet:
Ysop ìsch a Pflànza mìt buschiga Zwiig, womm’r ìm àlta Israel àls Wäihbaasa bnutzt hàt. Ìm Levitikus wìrd vun’ra ritüälla Rainigung vu da Üsssätziga grädd, wumm’r sììwamol d’ Krànka un ìhra Wohnunga ààgschprìtzt hàt.
Bezirk Bludenz
Der Bezirk Bludaz ischt e Verwaltigsbezirk vom öschtariichische Bundesland Vorarlberg. Dr Bezirk isch dr südlichscht un dr gröscht Bezirk z Vorarlberg.
Gmoanda im Bezirk
Dr Bezirk Bludaz glideret sich in 29 Gmoanda. Eini ischt a Stadtgmoand. Zwoo sind Marktgmoanda. (Iiwohnarzahle vom 1. Jänner 2006)
Vic-sur-Seille
Vic-sur-Seille (ditsch 1915-18 un 1940-44 Wich) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
Geogràfi
Vic-sur-Seille lijt ìm Saulnois àn dr Seille, rund 30 kmeschtlich vun Nancy un 50 km sìdeschtlich vun Metz uf re Heche zwìsche 195 un 315 m ìwer em Meeresspiejel. Dr Bànn ìsch Deil vum Regionàle Nàtürpàrk Lothringe. D Nochbergmeine sìn Morville-lès-Vic, Moyenvic, Juvrecourt, Arracourt, Bezange-la-Grande un Salonnes.
Gschìcht
Vic-sur-Seille ìsch zem erschte Mol gnannt worre ìn ere Ìnschrìft üs dr Remerzitt (Vicus Bodatius), ìm 10. Jh. àls Wich.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Vic-sur-Seille ìsch. Vic-sur-Seille ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr tràditionell Dialekt (Patois) vun Vic-sur-Seille ghert zem Lorrain.
Lingala
Lingála (oder Ngala) isch en afrikanischi Vercheers- und Handelsspraach. Me redt si vor alem i de bede Kongo.
Fischer
Fischer stoht für:
Fischer chaa au ne Familiename syy. Eso haiße z. B. die Lyt:
Lingala
Härkumft
Us em französische und us Kiswahili händ d Missionar Lehnwörter uufgna, wäns nötig gsi isch. Es git au e paar Wort, won us em tüütsche Spraachruum chömed, vermuetli übers Flämische (Holländisch) vo de belgische Kolonialhäre (lueg i de Tabäle). Lingála ghört zu de Lusengo-Spraache und isch mit Bangala und Bobangi äng verwandt. Öppe en Drittel vom Wortschatz isch mit Bobangi similar, das gheisst gliich, was ja nöd verwunderet, wil Lingála us Bobangi entstande isch.
Spraachbiischpiil
Eyebani ndenge nini ngenge ya sida epesamaka. Eyebani ndenge nini moto akoki komikebisa. Eyebani ndenge ya boluki ngenge ya sida na nzoto ya moto. Eyebani ndenge ya kokitisa mpasi ya moto oyo abeli sida, ndenge ya kosalisa ya mpe kobakisa bomoyi bwa ye. (Eyebani ndenge = mer weiss; ngenge ya sida = Aids-Virus (HIV); us ere Gsundheitsbroschüre)
Tata wa biso, ... (Pater Noster; lueg uf em Bild; tata = Papa, Vater)
Verbreitig
I de Demokratische Republik Kongo isch Lingála trotz de grosse Verbreitig a de Schuele nöd Unterrichtsspraach. Uf privater Basis wärden aber sehr erfolgrichi Alphabetisierigs-Kürs vo lokale Bevölkerungskomitees mit de Unterstützig vo de UNESCO im Landesinnere duregefüert. Es git Wörterbüecher is Spanische, Französische oder Änglische. Sit 1970 isch d Bible vollständig uf Lingála übersetzt. Vom Neue Testamänt und de Psalme gits unterschidlichi Usgaben. De Dr. Adolphe Dzokanga vom Institut National des langues et Civilisations Orientales de Paris häd Wörterbüecher, Grammatike und Spraachwüsseschaftlichi Büecher über Lingála verfasst.
Lingála redt me i groose Teil vo de Demokratische Republik Kongo und de Republik Kongo, aber au i de Zäntralafrikanische Republik und im Norde vo Angola. Über 10 Millione Lüüt reded Lingála. I de Medien, de Armee, offiziele Asprache und de Musig isch es starch verbreitet, was dazue gfüert häd, dass noch de Entkolonialisierig d Bedüütig vo Lingála starch zuegnaa häd. I de DR Kongo gits näbed deAmtsspraach französisch au vier Nationalspraache: Kikongo, Swahili, Tshiluba und Lingála. I de Hauptstadt Kinshasa reded hüt mee Lüüt Lingála wie Kikongo, de Spraach, wo me äigetli i däre Region rede täti.
Dialäkt
Es git verschidnigi Dialäkt. Bokamba und Bokamba underscheided eso:
Schriibwiis
Zwar gits sit 1976 verbindlichi Regle vo de Orthographische Gsellschaft vo Zaïre, aber die mäischte schriibed wies wänd. Im Kongo-Brazzaville leent mer sich gärn a di französisch Orthographii aa und schriibt zum Biispil <ou> wäm mer [] seit. Im Kongo-Kinshasa schriibt mer ender  für [u]. Di ofnige Vokal [],[] wärded hüffig <e>, <o> gschribe, mängisch au <é>, <ó>. Das füert zu Verwächslige, wil d Akzänt äigetli für d Betonig vorgsee sind (zum Bischpil malámu = guet).
Akzänt
Mer brucht drü Akzänt: De Akut [´] zeigt en höche Ton, s Zirkumflex [^] en stiigende und de Antiflex [ˇ] en sinkende Ton a. Di bäide letschte wärded aber oft nöd gschribe. Vili Lüüt schriibed de Akut a Stell vo de offnige Vokal. Das chan aber hüfig zu Verwächslige füere.
Alphabet
Lingála hät 39 Buechstabe, Digraph und Trigraph: A - B - C - D - E - Ɛ - F - G - Gb - H - I - K - Kp - L - M - Mb - Mf -Mp - Mv -N - Nd - Ng - Ngb -Nk - Ns - Nt - Ny - Nz - O - Ɔ - P - R - S - T - Ts -U - V - W - Y - Z. <Mf> und <Mv> sind zimli rar; <H> und <R> gits nume i Främdwörter.
Klassifikation
Niger-Kongo, Atlantik-Kongo, Volta-Congo, Benué-Kongo-Sprachen|Benué-Kongo, Bantoid, Südlichi Bantuspraache, Narrow Bantu, Nordwest, C, Bangi-Ntomba (C 40), Lusengo.
Lingala, Sprachcod LIN, isch eini vo de acht Lusengo-Spraache.
Bibliographii
E kompletti Bibliographii isch im Internet bi da Adrässe https://web.archive.org/web/20090113190010/http://info-langues-congo.1sd.org/Bibliographie_lingala z finde.
Friedrich-E.-Vogt-Medaille
D Friedrich-E.-Vogt-Medaille isch e Bryys, wù syder ane 1986 vù dr Mundartgesellschaft Württemberg e. V. vergee wird. Bryysdreeger sin Lyd ùn Inschtitutione, wù sich ùm "um die schwäbische Mundart" verdiend gmachd hän. Gschdifded woore isch die Medallie ane 1985 zùm 80. Geburtstag vùm schweebische Dialäktdichter ùn Èèremidgliid vù dr Mundartgesellschaft Friedrich E. Vogt (1905-1995). Dää Bryys isch nid mid eme Gäldbedraag verbùnde ùn wird au nid jedes Joor vergee.
Funke (Familienname)
Funke isch e Familiename. Eso haiße z. B. die Lyt:
Fuchs
Fuchs stoht fir:
Fuchs chaa au ne Familiename syy. Eso haiße z. B die Lyt:
Winfried
Winfried isch e Vorname fir Manne. Eso haiße z. B. die Lyt:
Hermann Kurz
Dr Hermann Kurz (* 30. Novembr 1813 z Reitlenga, † 10. Okdobr 1873 en Diibenga) isch a deitscher Schriftsteller, Ibrsetzer, Lyriker ond Theolog gwäa. Mr zehlt-en zo de schwäbische Romandiker ond Mitglied vo dr Schwäbischa Dichderschuel ond vom Seracher Dichterkreis. Sei richdiger Familianama ischt „Kurtz“ gwäa; abr ab 1848 hot’r sich bloß noh „Kurz“ gschriiba.
Aus seim Leaba
Dr Hermann Kurz kommt am 30. Novembr 1813 z Reitlenga uf d Welt. Sei Vaddr ischt an ôôgsäaner Kaufmôô, wo us-ra alda Reitlenger Glockagiaßerfamilie stammt. Scho en seira Jugend sterbet em Hermann Kurz zerscht dr Vaddr ond bald druf au d Muadr weg. Als Woisakend wuud’r en d Familie vo seira Dote Kenngott ufgnomma. Dui schickt-en uf d Kloschtrschual nôch Maulbronn. Oiner vo seine Mitschialer isch deet a andrer kridischer Kopf, dr David Friedrich Strauß, wo bald sei Freind wuud.
Em Johr 1831 dridd dr Hermann Kurz ens Diibenger Stift ei ond fangt ôô, an dr dordiga Universideet evangelischa Theologii zo studiira. Viir Johr schbätr schliaßt’r sei Studiom mit-em theologischa Examâ ab. Jetzt kriagt’r a Stell als Vikar z Ehnenga bei Beblenga. Dô drbei wuud-em klar, dass’r eigentlich et fir da Pfarrerberuaf gschaffa ischt. Drom geit’r sei geischtlicha Laufbôh bald wiidr uf, kaum dass-se so richdich ôôgfanga hot. Sei eigentlicha Begabong siiht dr Kurz jetzt en dr Schriftstellerei, wo-nen scho packt ghet hot, wia-nr noh Schialer gwäa ischt. Er nemmt sich a Wohnong en Stuegert ond widmet sich jetzt bloß noh sellra Beruafong. An seim nuia Wohnort kommt’r au en Kondakt mit andre Greeßa vo dr schwäbischa Romandik, z. B. mit-em Justinus Kerner, em Eduard Mörike ond mit-em Gustav Schwab.
Em Revolutionsjohr 1848 wuud dr Kurz Mitarbeidr beim Deitscha Familiabuach zor Belehrong ond Ondrhaldong z Karlsruâ. Vo sellra Arbet hot’r abr bald gnuag ond gôht noh em gleicha Johr als Redakdeer zom demokradischa Beobachter nôch Stuegert. Seine kridische Artikl en deam Bläddle traget-em 1851 a baar Wocha Gfengnis uf-em Hohaaschberg ei. Wiidr en Freiheit, heiradet’r noh em gleicha Johr dui Adliga Marie von Brunnow, a eiserscht gebildeda ond emanzipiirda Frau, wo bei dr Hauzich ihrn Adlstidl ablegt ond da Familianama vo ihrem Môô ôônemmt. Zamma kriaget-se em Lauf dr Zeit viier Kendr, viir Buaba ond s Dechderle Isolde, wo schbätr au amôl a berihmda Schriftstellere werra soll. En dr Zeit vo dr induschtriella Revolution ondrstitzt dr Hermann Kurz mit seira Frau dui jonga Arbeiderbewegong, wo grad am Ufkomma ischt ond sich gega d Ausbeidong durch d Induschtrii wehrt.
Em Johr 1863 – d Familie Kurz hot schlemme Notzeida hendr sich brôcht – kriagt dr Haushaltsvorstand a Ôôstellong als Universideetsbibliothekar en Diibenga. Zwoi Johr schbätr wuud-em a ganz bsondra Ehr zodoil: D Uni Roschdok vrleiht-em da Ehradoktr fir seine bedeidende Ibrsetzonga.
1873 wellet d Stadtväddr vo Diibenga ihrem graußa Soh Ludwig Uhland, wo vôr elf Johr s Zeitliche gsegnet hot, uf-em Uhland-Platz a Denkmal setza. Zom Feschtakt hend-se au da 60-jähriga Hermann Kurz eiglada. Der ziagt sich bei dr Feier an mordsmäßiga Sonnastich zua, wo-nen arg plôgt. S ischt sogar so schlemm, dass’r sich ibrhaupt nemme drvo erhola kôô ond bald druf, am 10. Okdobr 1873, a de Folga vo deam Leida d Auga fir emmr schliaßt. Sei ledschda Rua fendet’r uf-am Diibenger Stadtfriidhof.
Sankt Ulrich (Oberelsass)
Sant Üelri (frz. Saint-Ulrich, dt. Sankt Ulrich) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.