cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Liestal
Perseenligkeite
Die bekanntischte Lieschtler Perseenligkeite hän im nünzähnte Joorhundert gläbt, wo Lieschtel sehr liberal, scho fascht revoluzzerisch, ygstellt gsi isch. Z nenne sin vor allem dr Georg Herwegh und sini Frau, d Emma Herwegh. Dr Georg Friedrich Rudolph Theodor Herwegh (1817–1875) isch en dytsche sozialistisch-revolutionäre Dichter vom Vormärz gsi. Är hett us Dytschland miesse flüchte und hett afangs 1840er Joor s Bürgerrächt vom neu gryndete Baselbiet mit ebbe dr Hauptstadt Lieschtel bikoh. Fyr die Hilf isch dr Georg Herwegh sy Läbe lang dankbar gsi und uff sin eigne Wunsch isch er au z Lieschtel begrabe. Ä Dänkmoll im Park unterhalb vom Bahnhof erinnert bis hytte a dä Revolutionär. Ihrem Maa gfolgt isch au sini Frau, d Emma Herwegh, geboreni Siegmund (1817–1904). Au sie isch e Dichterin gsi und hett näb ihrem Maa uffem Lieschtler Friedhoof ihri letschti Rueh gfunde. Sit 2005 erinnert dr Platz vor dr neye Kantonsbibliothek an die Frau: dr Emma Herwegh-Platz. Dr künschtlerischi Nochlass vo de Herweghs isch ebefalls Lieschtel vermacht worde und sit es paar Joore im Dichtermuseum zmittst im Lieschtler Stedtli dr Öffentligkeit zuegänglig.
E ächte Lieschtler isch dr Carl Spitteler (1845–1924), mit vollem Name Carl Friedrich Georg Spitteler. Är isch en Schwizer Dichter, Schriftsteller, Kritiker und Essayischt gsi. Är isch z Lieschtel uf d Wält choo, aber scho im Alter vo vier Joor wägzüglet. Är het 1919 dr Nobelpriis für Literatur bikoh. Drumm hett Lieschtel 2019 als Spitteler-Joor gfiiret.
Städtepartnerschafte
Lieschtel isch Städtepartnerschafte igange mit Onex im Kanton Gänf, Sacramento z Kalifornie (USA) und im alemannische Ruum mit Waldkilche im Brisgau.
Verbindige mit Waldkilche exischtiere syt 1952 und sin zuefellig entstande: E Gruppe Waldkilchner isch zuefellig an dr Baustell vom Stadion Gitterli, wo dennzmoll grad baut worde isch, verbyy ko. Do d Waldkilchner sälber au e Stadion hän welle baue, hän sii sich necher intressiert. Hett Lieschtel in de erschte Joore druffabe vor allem Wiideruffbauhilf noch em 2. Wältkrieg gleischtet, hett sich d Partnerschaft schnäll uff Sportligs bezoge, wo denn nodisnoo uff kulturells und gwärbligs usbaut worde isch. Alässlig vo dr 800-Joor-Fyyr vo Lieschtel 1989 isch d Partnerschaft offiziell worde.
Au 1989 isch Sacramento Partnerstadt worde. Die hänn denne grad ihr 150-Joor-Jubiläum gfyyrt. Will Sacramento vom General Johann August Sutter, wo uss dr Baselbieter Gmeind Rünebrg usgwanderet isch, gründet worde isch, Sacramento d Hauptstadt vo Kalifornie und Lieschtel die vom Baselbiet isch, isch e Partnerschaft für d Amerikaner uff dr Hand gläge und hän agfrogt. Will Lieschtel denn grad 800 Joor gfyyret het, hett me denn d Partnerschaft vollzoge.
Alässlig vo dr 700-Joor-Fyyr vo dr Schwiizer Eidgnosseschaft sins Baselbiet und dr Kanton Gänf Partnerkantön gsi. Dur das hetts divärsi Kontäkt mit Gänfer Gmeinde gee und 1996/1997 hän sich Onex und Lieschtel verschwöschteret.
Lanouée
Lanouée (Gallo Lanoés, bretonisch Lannoez) isch e ehmoligi franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne. Zum 1. Jänner 2019 isch si mit Les Forges (Morbihan) zue dr Commune nouvelle Forges de Lanouée fusioniert wore.
Geografi
Lanouée lyt im Nordee vu Morbihan an dr Gränze zum Département Côtes-d’Armor, 41 km vu Vannes un 65 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 32 m un 117 m iber Normalnull. Im Norde vum Bann lyt dr Forêt de Lanouée.
Verwaltig
Dr letscht Maire vu Lanouée isch dr Gérard Granvalet gsii.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Lanouée ghert zum Gallo.
Messmocken
E Mässmogge isch e lenglige Zuggerstängel, wo wääred dr Herbstmäss z Baasel gässe wird. Es git drvo zwäi Arte, äini, wo e langs, grüens Minzdääfeli isch und die zwäiti, wo e süesse Haaselnussbrei im e hoole Stängel us Zugger steggt.
Gschicht
Am Ändi vom 18. Joorhundert het mä z Franggriich d Berlingots perfekzioniert und häisse Zugger, wo bi öbbe 160 Graad klaar wie Glaas wird, mit undurchsichtige Zuggersträife zämmegwigglet und in Stüggli gschnitte. 1844 het dr François Pascal Long z Carpentras aagfange, Zuggersirup us kandierte Frücht z bruuche, und het no provenzalischi Minze drii doo für e Gschmagg und die grüeni Farb. Eso si die bikannte «Berlingots de Carpentras» entstande.
D Franzose Père Lazzari us Lyon und Père Leonard us Nancy e Generazioon spööter si Zuggerkocher gsi und häi im Elsass uf de Joormäärt iiri Waare aabote. In de spoote 1860er Joor si si au uf Baasel an d Herbstmäss khoo und was si doo abote häi, isch nöi gsi: langi, dünni Schläggstängel us kochtem Zuggerbrei. Das isch für die bäide zum ene usgezäichnete Gschäft worde, wil si für iiri Stängel z Baasel grad so vil häi könne höische wie z Franggriich, aber dr Roostoff in dr Schwiz seer vil billiger gsi isch. No öbbis het iir Schläggwärgg unghüür attraktiv gmacht: sünthetischi Farbstoff, so dass si Zuggerstängel in alle Farbe häi könne broduziere und nid emol häi müesse Rüggsicht nee druf, öb die Farbe nid doch e chli giftig und dorum schlächt für d Gsundhäit kennte si.
Dr Lazzari und dr Leonard häi iiri Stängel im ene Stand wääred dr Mäss broduziert. Vor de Auge vo de Kinder, wo ungeduldig gwartet häi, häi si iire Zuggerbrei an e Hogge ghängt und us em dünni Stängel zooge, wo öbbe 15 Santimeter lang gsi si. Scho 1869 si die erste Konkuränte erschiine, au si us Franggriich. Wil si zvil Zit brucht häi, zum langi, dünni Stängel z mache, häi si kürzeri und diggeri broduziert, und wäge däm het men e afo Mögge sääge. Die durchsichdige Mässmögge si bis öbbe ums Joor 1900 die äinzigi Art bliibe, bis dass dr Leonz Goldinger, non e Franzoos, wo z Baasel an dr Ryffstrooss e Confiserie ghaa het, uf d Idee khoo isch, e Füllig us eme Haaselnussbrei in dr Mogge iine z due und eso isch dr populärst Mässmogge entstande.
Anderi Bedütige
Z Freiburg im Briisgau säge si em Maagebroot Mässmogge, und im Baasler Släng si Mässmögge au gääl-schwarzi Verkeersdäiler.
Übersetzerschule von Toledo
Mit Übersetzerschuel vo Toledo isch mäistens d Übersetzerdäätikäit im Middelalter gmäint, wo z Toledo stattgfunde het. Sit em spoote 20. Joorhundert gits aber au e en Übersetzerschuel z Toledo, wo Däil vo dr Uniwersidäät Kastilie-La Mancha isch.
Die middelalterligi „Übersetzerschuel vo Toledo“
D Übersetzerschuel vo Toledo isch kä Schuel im Sinn von ere Iirichdig gsi, sondern e Grubbe vo Mozaraber, Christe und Juude, wo vom 12. Joorhundert aa z Toledo Schrifte us em Arabische uf Latiinisch übersetzt häi. Es het sich drbii um antiki wüsseschaftligi und filosofischi Wärk ghandlet, wo uf Arabisch übersetzt worde si, aber au um Schrifte, wo im Original uf Arabisch verfasst worde si, drunder Wärk us de Beriich vo dr Astronomii und Mathematik, aber au soonigi wo die islamischi Religioon und Theologii zum Thema gha häi. Zu de Verfasser, wo Wärk von ene übersetzt worde si, häi under anderem dr Aristoteles, dr Hippokrates, dr Galen, dr Ptolemäus und Neoplatoniste us dr Antike ghöört, und die middelalterlige Autore Algazel, dr Averroes, dr Rhazes, dr Solomon ibn Gabirol und dr Avicenna.
In dr erste Faase vo 1130 bis 1187 si d Übersetzer vom Erzbischof Raimund vo Toledo understützt worde. Im 13. Joorhundert het denn dr Alfons X., wo vo 1252 bis 1282 Köönig vo Kastilie und León gsi isch, Übersetzige us em Arabische uf Spanisch gförderet.
Die hütigi „Übersetzerschuel vo Toledo“
D Uniwersidäät vo Nöikastilie het z Toledo 1994 mit dr Understützig vo dr European Cultural Foundation en Escuela de Traductores de Toledo ufdoo, wo an die middelalterligi Dradizioon aachnüpft, und Spezialkürs zur Übersetzig us em Arabische und Hebräische uf Spanisch aabietet.
Csongrád
S Komitat Csongrád-Csanád (IPA: isch e Komitat im Südoste vo Ungarn. Komitatssitz isch Szeged. Im Norde gränzt s an Jász-Nagykun-Szolnok, im Oste an Békés und im Weste an Bács-Kiskun. Südlig vo-n-em liige Rumänie und Serbie. S Land wird vo de Theiß zweideilt.
Geografy
Csongrád isch s nydrigste Komitat vo Ungarn. De höchst Punkt isch uff em Öttömös (128 m), de diefst z Szeged (75,8 m).
De Adeil vo de sunnige Dag isch im Verglych relativ hoch. Im Komitatsgebiet litt Gyálarét, di wärmsti Landschaft vo ganz Ungarn.
De längst Fluss vom Komitat isch d Theiß, wo uff re Längi vo etwa 100 Kilometer durefließt. Witeri nennenswerti Flüss sin de Maros und de Körös. Näbe sälle Flüss git s au vyli See und Kanäl.
Gschicht
S Gebiet vom hüttige Komitat isch 1950 festglegt worre; devor isch dört s historische Komitat Csanád gsi. Vo sällem sin aber d Bezirk Torontáli und Központi züe Békés cho. Sällemols isch no Szentes de Komitatssitz gsi, wo aber 1962 uff Szeged verlegt worre isch.
Landquart (Fluss)
D Landquart isch en Fluss im Bünderland.
Csongrád
Gschicht
Dank sinem warme Chlima und de Bodequalität isch d Landwirtschaft relativ usprägt: Si macht 6,2 Prozänt vo de Csongráder Wirtschaft us. Am BIP vo Ungarn hät Csongrád e Adeil vo 7 Prozänt. Züenehmend werre au Sunneblüeme apflanzt. Au Knoblauch wirt produziert.
Landquart (Fluss)
Si isch 38 Kilometer läng und en Sytefluss vom Rhy. Us de Bärge bim Vereinapass chöme dr Jöribach, dr Süser Bach und dr Vernelabach abe, wo zäme bi dr Alp Vereina dr Vereinabach bilde, und dä isch dr Oberlauf vo dr Landquart. Bi dr Ortschaft Landquart zwüschet de Gmainde Landquart und Malans isch d Mündig vom Fluss in Alperhy. Do hets uf ere churze Streki grad elf Brugge über d Landquart.
Csongrád
Kultur
D Csongráder Hauptstadt Szeged isch e wichtigs kulturälls, wüsseschaftligs und pädagogischs Zäntrum vo Ungarn. Dört liige d Wüsseschafteuniversität (Szegedi Tudományegyetem) und witeri Forschigsinstitut, wo für s Land vo Bedütig sin.
Landquart (Fluss)
Ane 1050 isch dr Fluss s erschte Mol erwäänt. Mä het früener uf em Holz abegflösst.
Us de Tääler und Tobel uf beide Syte bringe d Bärgbech Gröll und Bärgschutt a d Landquart abe. I de töife Gräbe, wo i d Schifer- und Flyschbärge ygschnidde sind, chunts immer wider zu Murgäng. Früener het d Landquart sech imer wider es neus Flussbett müesse grabe, und si het der Bachschutt bis zum Rhy abe gschobe. Die gfärleche Bachlöif het me mit Dämm und Speermuure so guet es goot gsicheret; im Bachbett vom Schanielabach het me nach em grosse Hochwasser vo 1910 Sperine ybout; d Bachverbouig vom Arieschbach isch ane 1989 gmacht worde. Und s Chiis wird bi de Chiiswärch us de Gwässer gnoo und dr Bouwirtschaft ggää, so wie öpe bim Chiiswärch Arieschbach.
Csongrád
Wirtschaft
Z Csongrád chömme Erdöl und Erdgas vor; de Verbruch vo Ungarn wird zu me Großdeil vo de Csongráder Vörchomme deckt.
Landquart (Fluss)
Am Fluss und deils a de Sytebech sind d Chraftwärch vo Chlooschtersch, wo s Wasser vom Davosersee bruucht, s Chraftwärch Chlooschters/Schlappin, das vo Chüblisch mit em Usglychsbecki vom Plävigginersee, s Chraftwärch Taschinas am Schmittnerbach bi Grüsch und Schmitte und underhalb vo dr Chluus am Igiser Mülibach no s Chraftwärch Landquart. D Repower möcht i dr Chluus es nöis Chraftwärch boue.
Csongrád
Wirtschaft
Au in de Landwirtschaft isch s Komitat Csongrád wichtig. Durch di geografische Eigeschafte, zum Bispyl di hochi Azahl an Sunnestunde und d'Nöchi vo de Flüss, isch de Bode zimlig fruchtbar. In de Broduktion vo Gedreide, Gmies und Obscht isch d'"Fűszerpaprika" vo Szeged nänneswärt. Au z Szeged und usserdem z Makó werre au verschydeni Arte vo Zieble abaut; di roti Zieble vo Makó und d'Pfirsich vo Szatymaz sin ungarnwit bekannt. Usserdem wird im ganze Komitat Wy abaut. Z Szeged isch d'Salamifabrik (ung. Pick Szalámigyár).
Landquart (Fluss)
Bi Malans hets früener am Mülibach, wo au grad under dr Chluus us dr Landquart chunt, e Saagi und es chlyses Chraftwärch gha.
Dürrenroth
Düreroot (amtlech Dürrenroth) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Ämmitau im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Düreroot ligt im Tau vom Rothbach. Gmeindsflächi bsteit us 72,5 % langwirtschaftlecher Flächi, 22,6 % Waud, 4,6 % Sidligsflächi u 0,2 % süschtigi Flächi.
Gschicht
Düreroot isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1275 aus Rota, 1326 Durren Rot. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Trachsuwaud ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 1,9 % gläge.
Religion
90,5 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 2,8 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Betzenweiler
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 75,8 % Landwirtschaftsfleche, 14,2 % Wald, 9,4 % Sidlongsfleche ond 0,6 % sonschticher Fleche.
Dürrenroth
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 17,7 %, CVP 0,4 %, EVP 5,8 %, FDP 2,0 %. GLP 3,0 %, GP 2,5 %, SP 6,2 %, SVP 53,0 %, Suschtigi 9,4 %.
Betzenweiler
Gmoendsgliderong
Zue Bätzaweiler gheret d Ortsdoel Betzenweiler.
Gschicht
Bätzaweiler ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 817 als Perahtramnilvillare.
Dürrenroth
Politik
Gmeindspresidänt vo Düreroot isch dr Fritz Schenk (Stang 2013).
Betzenweiler
Verwaltong
Bätzaweiler hot sich mit dr Stadt Buacha ond dr Gmoene Allaschhausa, Allmãschweiler, Dirrna, Duifabach, Kãnza, Moosburg, Ogglschhausa ond Seekirch zom Gmoeverwaltongsveband „Bad Buchau“ mid Sitz en Buacha zammegschlosse.
Dr Schuldes ischt dr Tobias Wäscher.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Brunsli
Brunsli si Wienachtsgutzi us dr Region Baasel, wärde aber hüte in dr ganze Schwiz bache und gässe. Dr Naame chunnt vo iirer bruune Farb.
Gschicht
Im Kochbuechklassiker «Basler Kochschule» us em Joor 1908 het d Amalie Schneider-Schlöth s Brunslirezäpt as tüpisch baslerisch bezäichnet. Noch de «Basler Sitten» us em spöötere 19. Joorhundert häi d Baasler Bürger an dr Wienacht Brunsli, Äänisbrötli, Haaselnussläckerli, Zimmedstärn, Hagebutteschüümli, Mailänderli, Kittenepästli und Baasler Läckerli bacht.
Rezäpt
Für zum Brunsli mache brucht mä 200 g Zugger, 250 g gmooleni Mandle, zwäi Ässlöffel Määl, 2 früschi Äiwiss, wo mä stif schloot, Zimmed, e chli Näägelibulver, 100 g dunggli Schoggi (85 % Gaggo), wo mä verbröösmelet, und Wasser. Wemmer als Rezäptvariante helli Brunsli mache will, muessmer d'Mandle dur gschälti Mandle und d'dunkli Schoggi dur wiisi Schoggi ersetzä.
Mä mischt dr Zugger, d Mandle, s Määl, dr Zimmed und s Näägelibulver in ere Schüssle und duet denn dr Äischnee dzue. Denn duet mä d Schoggi in en anderi Schüssle und schüttet Wasser drüber und loots öbbe drei Minute lo stoo. Mä schüttet denn s Wasser uss, bis nume no en Ässlöffel voll übrig isch. Mä rüert d Schoggi ume und vermischt sä denn guet mit em Däig in dr andere Schüssle. Denn walzt mä dr Däig us bis ass er aäi Santimeter dick isch, sticht Forme us und duet sä uf e Blääch, wo mit Bachbabbiir usgläit isch. Mä loot sä säggs Stunde lang lo dröchne und bacht sä denn fümf Minute lang im Oofe bi 250 Graad.
Boniswil
Bonischwiu (amtlich Boniswil) isch e Gmeind im Bezirk Länzbrg vom Schwiizer Kanton Aargau. S Dorf ligt im Seetal im Nordweschte vom Hallwilersee. Sit em 1898i ghört au Alliswil zu de Gmeind.
Geographii
De Gmeindsbann isch 278 Hektare gross, dodervo sind 19 Hektare Wald und 48 Hektare überbaut. De höchschti Punkt isch uf 578 Meter, der tüüfschti uf 448. Nochbargmeinde sind Hallwil im Norde, Seenge im Nordoschte, Meischterschwande im Südoschte, Birrbu im Süde, Lüüpu im Weschte und Äsch im Nordweschte.
Gschicht
S erschti Mol taucht Bonischwiu in de Namesform Bonoltswile in ere Urkung us em 1217i uf. Bonischwiu het im Mittelalter de zerscht de Grafe vo Länzbrg ghört, ab em 1173i de Kyburger und ab em 1264 de Habsburger. D Herre vo Trostburg ob Töiffetu hei bis ins 14. Johrhundert di nideri Grichtsbarkeit usgüebt und isch dann uf em Erbwäg an d Herre vo Rinach gfallen.
Wo d Eidgnosse im 1415 de Aargau eroberet hei, isch Bonischwiu zu Bärn cho, wo im 1528 d Reformation iigführt het. Di nideri Grichtsbarkeit isch vom 1486i bis ins 1616 bi de Hallwyler gläge und isch dann au zu Bärn cho. Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt un hei di Helvetisch Republik usgruefe. Bonischwiu ghört sither zum Kanton Aargau.
Liste der Mitglieder des Württembergischen Landtages 1924 bis 1928
Die Lischt git e Iberblick iber d Mitglider vu dr Landdag vum freie Volksstaat Wirttebärg in dr 2. Legislaturperiod vu 1924 bis 1928.
Weblink
Quälle:
19. Dezember
Dr '''19. Dezämber''' isch dr 353. Dag vum Gregorianische Kalender (dr 354. in Schaltjohr), dodermit blybe no 12 Däg bis zum Änd vum Johr.
Lantillac
Lantillac (Gallo Lantiliau, bretonisch Landeliav) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Lantillac lyt 35 km vu Vannes un 58 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 41 m un 124 m iber Normalnull. Nochbergmaine sin Buléon, Guégon, Pleugriffet un Radenac.
Gschicht
Lantillac isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1378 as Lentillac (1387: Lantillac, 1516: Landillac).
Verwaltig
vu Lantillac isch. Lantillac ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Lantillac ghert zum Gallo.
Jean-Luc Mélenchon
Dr Jean-Luc Mélenchon (* 19. Àuigscht 1951 z Tanger) ìsch a frànzeescher Politiker. Ar hàt àn da Präsidantschàftswàhla vu 2012, 2017 un 2022 mìtgmàcht.
Ar ìsch dr Grìnder vu dr Pàrtèi La France insoumise.
Jugend
Dr Jean-Luc Mélenchon stàmmt vu-n'ra „pieds-noirs“ Fàmìlia üs dr ìnternàtionàla Region vu Tànger, ìm Maroc.
Si Vàter, dr Georges Mélenchon, ìsch a Dirigant vu da PTT (da nàtionàla Telekommunikàtiona) gsìì. Sina Müeter, d Jeanine Bayona, ìsch Lehrera gsìì.
Dr Jean-Luc Mélenchon ìsch ìn dr kàtolischa Religion ufzoga worra. Ànna 1962 ìsch'r mìt sinera Müeter, wo gscheida ghàà hàt, ìns Frànkrìch kumma.
Ar hàt Philosophii un moderna Litteràtür ìn dr Üniversität vu Besançon gstudiart.
Politischa Kàrriar
Ar ìsch vu 1976 àb Mìtglììd vum „Parti Socialiste“ gsìì, wo-n'r zìmlig lìnks igstellt gsìì ìsch.
Ànna 1983 ìsch'r ìn dr Gmeinrot vu Massy kumma.
Vum 2. Oktower 1986 bis àm 27. Àwrìl 2010 ìsch'r Mìtglììd vum Senat fer s Département Essonne gsìì.
Vum 27. März 2000 bis àm 6. Mai 2002 hàt'r ìm Minischterium fer d professionnella Üsbìldung ìn dr Regiarung vum Lionel Jospin Veràntwortunga ghàà.
Ìm Novamber 2008, noh-n-em congrès de Reims, ìsch'r vum PS furt gànga. Ar hàt àm 1. Hornung 2009, mìt dr Hìlf vum Marc Dolez, a nèia Pàrtèi grìnda: dr „Parti de Gauche“. Ìm Prìnzip gliicht sa ìn dr Ditscha Pàrtèi „Die Lìnke“.
Dr Jean-Luc Mélenchon ìsch aui Europäischer Àbgeordneter gsìì, ar ìsch ànna 2009 un ànna 2014 gwählt worra, mìt'ra Lischta „Front de Gauche“.
Àn dr Präsidantschàftswàhl vu 2012, ìsch'r àm 4. Plàtz üssakumma, mìt 11,10% vu da Wàhla.
À 10. Hornung 2016 hàt'r d Pàrtèl „La France Insoumise“ grìnda fer àn dr Präsidantschàftswàhl vu 2017 mìtmàcha. Ar ìsch àm 4. Plàtz üssakumma, mìt 19,58% vu da Wàhla.
Üszeichnunga
Dr Jean-Luc Mélenchon hàt ànna 1988 a Üszneichnung vum Àrgentinischa Präsidant Raul Alfonsin bikumma.
Biacher
Dr Jean-Luc Mélenchon ìsch aui Schrìftsteller. Ar hàt vììl Biacher veräffentligt, meischtens ìwer Philosophi oder Politik.
Zum Beispiil:
Biblisheim
Bìwelse (frz. Biblisheim, dt. Biblisheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Bìwelse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1310 àls Bibelies. E ànder Dorf ìsch wàhrschiins Altbibelies gsin, wie ànne 773 unter em Nàme Bibursdorf (781: Biberesheimo marca, 1446 Altbibelies) gnannt worre ìsch.
Verwàltung
vun Bìwelse ìsch. Bìwelse ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Bìwelse ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Schweizerhalle
D Schwiizerhalle isch e bedütends Industriigebiet diräkt am Rhii in de basellandschaftlige Gmeinde Muttez und Brattele bi Basel. D Schwiizerhalle ghört zum Wirtschaftsgebiet Nordwestschwiiz und isch dr Standort vo de Schwiizer Rhiisaline und vo bekannte Chemiikonzärn wie Novartis und Clariant.
S Unglück
D Schwiizerhalle isch im Johr 1986 uf druurigi Art berüehmt worde, wo am 1. November e Grossbrand bim Chemiikonzärn Sandoz usbroche isch. S grosse Füür, dr dick Rauch, dr Gstank und die unbekannti Zsämmesetzig vo de Verbrennigsgas hai d Behörde vo de Nochbergmeinde (u. a. Basel) veralasst, d Bevölkerig am Morge früeh mit eme allgemeine Sirenealarm z alarmiere und au e mehrstündigi Usgangssperri azordne. Keini Persone hai Schäden erlitte, aber s versüchte Löschwasser het dr Rhii versüücht und e grosses Fischstärbe usglöst. Die Giftwälle, vor allem Pestizid wie Disulfoton, Thiometon, Parathion und Fenitrothion, won e Halbwärtsziit vo 30 bis 50 Däg het, het uf ere Lengi vo 400 km die ganzi Aalpopulation usglöscht. S dynamische Fliesswasser-System und d Organisme hai sich in e baar Möned vom Unglück erholt. Der rot Farbstoff, wo in Rhii gflossen isch het zwar s Wasser stark gfärbt, isch aber sälber harmlos gsi.
Mediation
Mit Mediation cha gmeint si
Alfons VI. von León
Dr '''Alfons VI. dr Dapfer''' ( * 1037; † 1. Juli 1109 z Toledo) us em Huus Jiménez isch vo 1065 bis 1109 Köönig vo León gsi und sit 1072 au Köönig vo Kastilie und Galicie. Won er Toledo, die alti Hauptstadt vom Westgooteriich, im Joor 1085 vo de Maure erooberet het, het er e wichdige Mäilestäi in dr Gschicht vo dr spanische Reconquista gsetzt und dr Aaspruch vom leónesisch-kastilische Köönigshuus uf d Vorrangstellig under de spanische Köönig uf dr iberische Halbinsle gsterkt. Im Cantar de Mio Cid, äim vo de Hauptwärk vo dr literarische Folklore vo Spanie, isch dr Alfons VI. äini vo de Hauptpersone.
Lemmy Kilmister
Dr Ian Fraser 'Lemmy' Kilmister (* 24. Dezämber 1945 z Burslem, emene Stadtteil vo Stoke-On-Trent z Staffordshire in Ängland; 24. Dezämber 2015 z Los Angeles) isch Frontmaa vo dr wohl lütischte Band uf de Wält gsi: Motörhead.
Die Musiglegände isch dr Sohn vomne Fäldkapplan vodr Royal Air Force usem 2. Wältchrieg und enere Bibliothekarin. Scho churz nach sinere Geburt hedne si Vater verla und dr Lemmy isch vo zwei Fraue, sinerä Muätter und Grossmuätter, grosszoge worde. Id Grundschuel ischer z Madeley, idr Nöchi vo sinere Geburtsstadt. Ohni Schuelabschluss ischer mid 15ni vodr Schuel gfloge. Är seid, sini Chindheit sig schön gsi und im Summer heder alligs ufdr Fähri, idr Fabrik und idr Riitschuel gschaffed, wobi d Fabrik dr Horror gsi isch, wiener spöter gseid hed. Mit 16 heder siis Drheime verlaa und isch uf Manchester zoge. Ändi 1960 ischer uf London gange und hed sich mit Glägeheitsjobs über Wasser ghalte, unter anderem ischer Roadie vom Jimi Hendrix gsi. 1975 heder Motörhead gründet, woner bis hüt Bassist und Sänger isch. Sit 1990 läbter z Los Angeles inere Zweizimmer-Wohnig idr Nöchi vo sinere Stammkneipe, em Rainbow, woner bis hüt läbt. Dr Lemmy isch nie verhüratet gsi und hed zwei Söhn, de Sean und de Paul.
Sini Markezeiche sind zwei uffälligi Fibrom ufdr lingge Bagge gsi, wo fälschlicherwiis vil als Warze bezeichnet worde sind, si Rickebacker-Bass, Speed, Spielautomate und die us Jack and Coke (Jack Daniels old No. 7 mit Coca-Cola uf Ys) und Marlboro Red resultierendi, ruchi Stimm. Trotz sim extreme Alkoholkonsum hedmerne nie handligsunfähig gse oder hed suschtigi Uffäligkeite oder Ischränkige dure Alkohol bemerkt.
Dr Lemmy hed dr Glaube a Gott strikt abglehnt, was au i siine Text immer wieder vorchunt. Är hed liideschaftlich Nazi-Gägeständ gsammlet, wäg dem ischer auscho öfters idr Kritik gstande, gsehd sich sälber aber fascht scho als Pazifist und keinesfalls als Ahänger vo dere Ideologie. Sini zwei Zimmer sind allgemein randvoll mit irgendwelchne Sache, wiler halt gärn gsammlet hed.
D Legände um sii Spitzname Lemmy isch umstritte. Mer seid, daser uf Tour immer ade Spielautomate ghocket isch und drum wäg chronischer Gäldknappheit immer wieder gfragt hed: 'Can you lem'me five?' 'Lem'me a fiver!' (engl. Chaschmer en Füfer uslehne? Lehnmer en Füfer us!) und so die andere um Gäld apumped hed. Är sälber seid aber, daser scho mit 10ni Lemmy gheisse hed.
Musig
Dr Lemmy Kilmister isch Teil vo grosse Momänt ide Rockgschicht. Är hed dBeatles im Cavern Club zLondon gse, bevor die überhaupt öppis veröffentlicht hend, isch Roadie vom Jimi Hendrix gsi und hed de Sid Vicious (Bassist vode Sex Pistols) unterrichtet. En sehr iflussrichi Ussag vom Lemmy isch, daser en Zit vorem Rock'n'Roll erläbt hed. Mer hed nur chönne Rosemary-Clooney-Platte chaufe, also die Musig wo dMüättere glost hend. Är hed sini Platte überne Elektrolade chönne bstelle, obwohl dr Bsitzer gar kei Lizänz derfür gha hed, es isch meh en Fründschaftsdienst gsi.
Um ade Meitschi idr Schuel zgfalle heder 1957 zum erschte Mal en Gitarre id Finger gnu, nämlich dHawaii-Gitarre vo sinere Muätter. Är hed sich sSpile sälber bibracht, hed also nie Gitarreunterricht gnu. Sini erscht Band zWales hed The Sundowners (später The DeeJays) gheisse. Afang 1960, woner uf Manchester cho isch, isch dört und zLiverpool grad en Musigstil entstande, dr Merseybeat. Dr Lemmy hed i verschiedenste Bands gspilt, unter anderem bi The Rainmakers, The Motown Sect und 1965 ischer Gitarrist bi Reverend Black und The Rocking Vicars worde. Mid letztere heder ide Jahr 1965 bis 1967 es paar Lieder ufgno. Afang 1967 hedr dBand verla und isch uf London gange. Dert heder zerscht Jobs bi verschiedene Musiker (z. B. bim P.P. Arnold) gha, bevor är 1968 als Sänger bi Sam Gopal agfange hed. Mid ihne heder sAlbum 'Escalator' ufgno. Nachem Scheitere vo Sam Gopal ischer für churzi Ziit Mitglied bi Opal Butterfly gsi, hed die Band aber nachem ufnä vo nur eim Lied wieder verla. 1971 isch über dr Dikmik Davies dr Kontakt zu Hawkwind entstande, woner rund 4 Jahr drbie gsi isch und au einige Albe veröffentlicht hed. D Band hed sich 1975 trennt, usschlaggäbende Punkt isch am Lemmy sini Festnahm wäge Drogebsitz am kanadische Zoll gsi.
Churz drna hedr en Band gründet, woner zerscht hed welle Bastards nenne, wo bis hüt aktiv isch und tief id Musiggschicht igange isch: Motörhead. Mid Motörhead stad dr Lemmy sit 1975 ufdr Bühni. En Band wo immer presänt gsi isch und diversi Musigström überduret hend und ohni ei falsche Chnoche i ihrem Körper verleiid sie ihrere Musig dä unverwächselbar Charakter. Sie läbid, was sie sägid. „Alles isch möglich!“ seid dr Phil Campbell, sit 1983 Gitarrist vo Motörhead, wener sich zruggerinnered, daser mit 12-jährig vom Lemmy es Autogramm übercho hed, woner mit Hawkwind i sinere Stadt es Konzärt gä hed. Wenn ihm dert öpper gseit hät, daser so lang mit ihm wird Musig mache, hätterne warschinlich usglachet.
Als ursprüngliche Gitarrist hed sich dr Lemmy nid guet gnueg gfunde und hed bim Istig bi Hawkwind zum Bass gwächslet. Är hed dTechnik, womer normalerwis bi Rhythmus-Gitarre brucht, bibhalte und so en eigene Stil entwicklet. Är bevorzugt si Rickenbastard (si Bass) und allgemein Instrumänt vodr Firma Rickenbacker, wo zu sim Markezeiche worde sind. Si unverwächselbar Bassklang erreichder, indem er alli Regler vo sim Marshall-Verstärker uf die lütischt Stufe stellt. Är hed sis Mikrofon immer chli zhoch, daser bim singe dr Chopf muess ufehebe. Au das isch es Markezeiche vo ihm. Es stammt no vodr Afangsziite vo Motörhead und isch nach siine Agabe sehr bequem.
Lanvaudan
Lanvaudan (bretonisch Lanvodan [lovəˈdɑ͂ːn])) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Lanvaudan lyt 46 km vu Vannes un 19 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 19 m un 158 m iber Normalnull.
Gschicht
Lanvaudan isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1319 as Lanvaudan (1327: Lanmaudan, 1630: Lenuodan).
Verwaltig
vu Lanvaudan isch. Lanvaudan ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Lanvaudan ghert zum Bretonisch.
Saint-Denis (Aostatal)
Saint-Denis (frankoprov. Sen-Déén / Sen-Din-ì) isch e Gmai in dr autonome Provinz Augschtdal z Italie.
Saint-Denis ghert zue dr Gmainschaft Unité de communes Mont-Cervin.
Burgrieden
Burgriada (dt. Burgrieden) ischt a Gmoe em Landkreis Bibra en Bade-Wirttaberg. D Gmoe hot Eiwohner (Stand: ).
Saint-Denis (Aostatal)
Geografi
Saint-Denis lyt im Augschtdal uf dr linke Syte vu dr Dora Baltea.
Zue dr Gmai ghere d Wyyler Barme-des-Valtournains, Bédeugaz, Celliers-Neufs, Champillon, Chouac, Clou, Cly, Cret-de-Gilles, Cuignon, Del, Étrobléaz, Farys, Goillaz, Grand-Bruson, Petit-Bruson, Gubioche, Mesoncel, Orsières, Plantéry, Plau, Raffort, Rovarey, Semon, Saint-Évence. Nochbergmaine sin Antey-Saint-André, Chambave, Châtillon, Pontey, Torgnon un Verrayes
Gschicht
Dr Grinder vum Huus Savoyen, dr Humbert I mit dr wysse Händ, het anne 1025 s Augschtdal as Leeche griegt. Mid Uusnahme vun e baar Johr (1691, 1704–1706, 1798–1814 zue Frankrych) het s Augschtdal derno zem Huus Savoyen gheert bis anne 1946, d. h. bis dr letscht italienisch Chenig abdankt ghaa het. Wu s italienisch Chenigrych anne 1861 grindet woren isch, isch s Augschtdal zue dr Provinz Turin chuu. Anne 1927 isch s derno ne aigestädnigi Provinz wore. Im Faschismus isch di franzesisch Sproch verbote wore un s het e starki Italienisierigsbolitik gee. Vu 1939 bis 1945 het Saint-Denis dr italienisiert Name San Dionigi' drait. Noch em Zweede Wältchrieg het s Augschtdal anne 1948 e autonome Sonderstatus griegt.
Burgrieden
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 53,3 % Landwirtschaftsfleche, 33,2 % Wald, 11,9 % Sidlongsfleche ond 1,7 % sonschticher Fleche.
Gmoendsgliderong
Zue Burgriada gheret d Ortsdoel Burgrieden, Bühl ond Rot.
Gschicht
Burgriada ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1275.
Saint-Denis (Aostatal)
Sproch und Dialäkt
Dr frankoprovenzalisch Dialäkt vu Saint-Denis ghert zum Valdostanisch (Valdôtèn).
Burgrieden
Verwaltong
Burgriada hot mit dr Stadt Laoba ond dr Gmoene Achstette ond Maddenga a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Saint-Denis (Aostatal)
Sproch und Dialäkt
Anne 2001 het d Fondation Émile Chanoux in Zämmenarbet mit em Centre d'Études Linguistiques pour l'Europe un dr Università degli Studi di Trento di soziolinguistisch Situation vu allne Gmaine im Augschtdal untersuecht. Doderzue isch im Septämber un Oktober 2002 e Froogebooge verschickt woore. Vu Saint-Denis sin 63 Froogebeege wider retuurchuu.
Burgrieden
Verwaltong
Dr Schuldes ischt dr Josef Pfaff.
Wahla
Ergäbnis vo de Landdagswahla seid 2006: 1 2006: WASG, seid 2011: Die Linke
Dialekt
Dr Dialekt vo Burgriada ghert zom Mittelschwäbisch.
Clavelgut
S Clavelguet isch en ehemoolige Landsitz z Kläihünige.
S Guet isch im 18. Joorhundert baut worde und het fümfmol dr Bsitzer gwäggslet, bevor s 1860 dr sälbständig Siidebandfärber Alexander Clavel-Lindenmeier übernoo het. Dr Clavel het 1868 en Anilinfabrigg uf em Gländ ufdoo, wo sich spööter d Baasler Chemiiindustrii entwigglet het. D Farbstofffabrigg isch 1873 an d Firma Bindschelder & Busch verkauft worde und drus isch denn s Chemiiundernääme Ciba entstande. D Siidefärberei isch vo sim Soon Alexander Clavel-Merian gläitet worde. Dä isch ums Joor 1900 e wichdige Aarbetgääber gsi. Under iim het mä au e groossi Parkaalaag baut, wo wildi Dier din gsi si und chliini Jagde veraastaltet worde si. In dr Aalaag si zwäi Weijer gsi, us äim vo deene het mä spööter e Schwümmbeggi gmacht. D Haupstrooss, wo „Hiltalingerstrooss“ ghäisse het und wo denn au dr Sportplatz Clavelguet gsi isch, isch grad am Clavelguet verbiigange. Wo mä aber vo 1936 bis 1939 s Haafebeggi II baut het, isch si verläit worde.
1943 het die Schwizerischi Reederei AG, wo hüte nüme existiert, s Huus kauft und het s für Rhiischiffer brucht, vor allem für sonigi wo dr Bruef no gleert häi. Hüte ghöört d Liigeschaft, wo jetz s Restorant «Schifferhuus» stoot, im Kanton Baasel-Stadt. Sit 2000 stoot s Fischerhuus Bürgin nääbedraa.
Aranno
Aranno (lombardisch Arànn) isch e Gmai im Kanton Tessin in dr Schwyz. Si ghert zum Chrais (circolo) Breno im Bezirk Lugano.
Geografi
Aranno lyt im Magliasinadal im Malcantone uf 727 Meter Hechi.
Gschicht
Aranno isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1335 as Arano. Im Johr 1857 sin uf em Bann vu dr Gmai Zinkblende, Baryt un Stibnit entdeckt underno ne Zytlang abböue wore.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
Dialekt
Dr lombardisch Dialäkt vu Aranno ghert zum Bosino.
Rinaldo
Rinaldo (HWV 7a/7b) isch en Opere (Opera seria) in drei Akt vom Georg Friedrich Händel. Si isch dr Aafang vo sinere drissig Joor lange Laufbaan as Operekomponist z London. Die ersti Fassig isch sit 1711 z London mit Erfolg ufgfüert worde-im erste Joor eläi 15 Mol, 1711 au z Dublin und 1715 z Hamburg, wo si immer wider emol bis 1730 uf d Büüni choo isch. Die zwäiti Fassig isch zum erste Mol am 6. April 1731 am King‘s Theatre gspiilt worde und isch uf säggs Uffüerige cho.
S änglischsproochige Libretto het dr Aaron Hill gschriibe und basiert uf em Torquato Tasso sim Epos La Gerusalemme Liberata (S befreite Jerusalem) (1574). Für d Hamburger Uffüerig het s dr Barthold Feind uf Dütsch übersetzt.
Eggiwil
Eggiwiu (amtlech Eggiwil) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Ämmitau im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Eggiwiu ligt im obere Ämmitau. D Gmeindsflächi bsteit us 54,6 % langwirtschaftlecher Flächi, 40,2 % Waud, 3,6 % Sidligsflächi u 1,7 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Signou, Langnou, Röötebach, Schangnou, Trueb u Truebschache im Kanton Bärn u Marbach im Kanton Lozärn.
Gschicht
Eggiwiu isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1323 aus Eggenwile. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Signou ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 1,4 % gläge.
Religion
90,5 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 3,1 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 14,5 %, CVP 0,6 %, EVP 3,1 %, FDP 2,1 %. GLP 1,2 %, GP 4,1 %, SP 4,8 %, SVP 64,1 %, Suschtigi 5,5 %.
Gmeindspresidänt vo Eggiwiu isch dr Hans Arm (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 0,8 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 2501 Ywohner 98 % Dütsch aus Houptsprach aaggää.
Dr Dialäkt vo Eggiwiu ghört zum Hochalemannisch.
Belz (Morbihan)
Belz (bretonisch Belz) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Belz lyt 30 km vu Vannes un 17 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 0 m un 33 m iber Normalnull.
Gschicht
Belz isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1029 as Beels (12. Jh.: Bels, 1422: Ponbels, 1516: Belles, 1779: Betz).
Verwaltig
vu Belz isch. Belz ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Belz ghert zum Bretonisch.
Dürrenbach (Unterelsass)
Dìrrebàch (frz. Durrenbach, dt. Dürrenbach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Dìrrebàch ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1106 unter em Nàmme Grewenbach.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Dìrrebàch ìsch. Dìrrebàch ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Dìrrebàch ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Margrit Winter
D Margrit Winter (* 13. Novämber 1917 z Lozärn, haimetberäächtigt z Bärn; † 18. Juni 2001 z Stäfa) isch e Schwyzer Schauspiileri gsii.
Lääbe
D Winter isch e Doochter vum Chaufmann Marcel Winter un syre Frau Lucie geb. Georgi gsii. Si het no dr Schuel zeerscht Schnyyderi gleert un derno bi dr Amateurgruppe Die Luzerner Spielleute iri schauspiilerisch Laufbaan aagfange. Eerschti Biinenufdritt het si in dr Zyt vum Zweete Wältchrieg z Biel un z Solothurn ghaa, speeter z Baasel, z Bärn un in ire Haimetstadt Lozärn.
D Winter het unter anderem d Lady Macbeth in Macbeth gspiilt un d Titelfiguure in Mutter Courage un Rose Bernd. Anne 1941 het sin ere wäärchdreie, bim Publikum aber weenig erfolgryyche Verfilmig vu dr Novelle Romeo und Julia auf dem Dorfe vum Gottfried Keller as Hauptdaarstelleri Vreneli Marti ire Filmdebüt gee. Ire doomoolig Filmpaartner Erwin Kohlund (1915–1992) isch anne 1943 ire Mann woore.
Speeter het si unter anderem im Kriminaalfilm Es geschah am hellichten Tag an dr Syte vum Heinz Rühmann un em Gert Fröbe mitgwiirkt. In dr zweedailige Romaanverfilmig Anne Bäbi Jowäger noch em Jeremias Gotthelf het si d Titelroll ibernuu. Syterhäär isch si vor allem am Theater ufdrätte.
Anne 1957 isch si mit em eerschte Hans Reinhart-Ring uuszaichnet woore. 1961 het si dr Chunscht- un Kultuurbryys vu dr Stadt Lozärn iberchuu.
1984 isch si bi dr Domfeschtspiil z Bad Gandersheim ufdrätte, wu si dr „Roswitha-Ring“ iberchuu het.
Ire Suun isch dr Schauspiiler Christian Kohlund, iri Doochter isch dr Schauspiileri un Reschiseeri Franziska Kohlund gsii.
Zum irem 80. Gebuurtsdaag isch s Fäärnseeproträt „Nur die Gegenwart ist lebendig“ vum Silvia Livio entstande (Schwyzer Fäärnsee DRS 1997).
Theater (Uuswaal)
mit dr Luzerner Spielleute
am Städtebundtheater Biel-Soledurn
am Stadttheater Baasel/an dr Baasler Theater
am Schauspiilhuus Züri
am Stadttheater Lozärn/Lozärner Theater
am Stadttheater St. Galle
am Theater fir dr Kanton Züri
1953–55 am Hessische Staatstheater Wiesbaden
1968–70 am Theater vu dr Stadt Trier
Ab 1984 bi dr freie Theatertruppe Il Soggetto, wu vu ire Doochter Franziska Kohlund un em Buschi Luginbühl glaitet wooren isch
Sparta
Sparta (, Spártē,, Spártā) isch d Hauptschdadt vo Lakonie z Griecheland. Es befindet sich uf em Peloponnes, het öbbe 15,000 Iiwohner und si wichtigschti Induschtrii isch d Siideherschdellig.
Gebäud us em Alterdum
S Heiligdum vo dr Artemis Orthia isch im 9. Johrhundert BCE am Fluss baut worde und dr Tämpel vo dr Athena Chalkioikos uf dr Akropolis im 6. Johrhundert BCE. S het ä Tämpel vom Menelaos und in dr Ziit vom Auguschtus het män es Theater näbe dr Akropolis baut.
Gschicht
Im Alterdum isch Schbarta (oder Lakedämon) eine vo de wichtigschte Stadtschdaate z Griecheland gsii. D Schdadt isch vo de Dorer, dr letschte Völkergrubbe wo im Alterdum nach Griecheland iigwanderet isch, am Ändi vom 2. Johrduusig BCE gründet worde, und het bis zum 8. Johrhundert ganz Lakonie unterworfe.
D Organisation und d Verfassig vom Schdaat
D Ebeni um d Schdadt ume isch an d Bürger vo Schbarta, de Schbartiate, verdeilt worde und d Buure wo dört gläbt hai, d Helote, hai uf em Land müesse schaffe und keini Rächt gha. Die chliinere Schdedt uf de Hügel in dr Umgäbig si vo Schdammaaghörige ohni politischi Rächt, de Periöke, bewohnt gsi. Sit em 7. Johrhundert si die männlige Schbartiate scho vo chlii uf zum Chriegsdienscht erzoge worde. D Schdadt het vom 7. Läbensjohr d Erziehig übernoh, im Alter vo 20 si si Soldate worde und hai dr Armee bis zum 60. Geburtsdag aaghört. D Periöke, wo nume im Chriegsfall ufbote worde si, hai mit de Schbartiate zsämme as Hoplite kämpft. Dr Überliiferig noch het dr Lykurg dr Schdadt si Verfassig gä: Zwei König si d Afüehrer vom Schdaat und vo dr Armee gsi, die hend a de Gschlecht vo de Agiade und Eurypontide aghöört. Si si vo fümf Euphore, wo immer nur für eis Johr gwehlt worde si, kontrolliert worde. D Gerusia, dr Ältischteroot, het us 28 Manne beschtande wo mindeschtens 60 Johr alt gsi si, d Geronte, und uf Läbziit gwehlt worde si. Vom Alter vo 30 aa isch jede Schbartiat Mitgliid vo dr Volksversammlig, dr Apella, gsi, und het an de gmeinsame Mohlziite deilgnoo. Wenn er aber si Deil an de Usgobe nud het chönne zahle, het er siis Vollbürgerrächt verlore.
Mythischi Gschicht
Sparta isch ann vo de wichtige Ort i de griechische Mythologii, hüüffig werd aber de Name Lakedaimon bruucht. De erst König isch de Lelex gsii und sini Noofaare sind hüüffig Eponym vo wichtige lakonische Örtlichkaite gsii. De letscht König us dem mythische Gschlecht isch de Tyndareos gsii, de Vatter vo de beede Dioskure und vo de Helena. Well d Dioskure vor siim Tood umchoo isch, isch de Menelaos, de Maa vo de Helena, König vo Lakedaimon wore, wo e spartanischi Flotte vo 60 Schiff in Trojanische Chrieg gfüert hett. Noch de Haicheer vo de Heraklide het de Heraklid Aristodemos oder dem sini Zwillingsöö Eurysthenes und Prokles Sparta öberchoo. Di beede Zwilling sind d Stammvättere vo de baide spartanische Könighüser gsii, de Agiade und de Eurypontide. D Noofare vo dene hend s Piet vo Sparta uusgwiitet und denn o afange Chrieg gege Kynouria, Argos und Arkadie füere, wobii nöd immer sicher isch, wievill vo dene Eraignis historisch sind. O de spartanischi Gsetzgeber Lykourgos dörst e mythischi Person gsii sii. De König Teleklos, wo vo Messenier im Hailigtum vo de Artemis z Limnai töödt woren isch, dörst historisch gsii sii und hett denn im 8. Joorhundert v. Chr. glebt.
Antiki
De erst sicher historischi König isch de Theopompos gsii, wo im uusgeende 8. Joorhundert v. Chr. im Erste Messenische Chrieg e Tail vo Messenie underworffe hett. Zwoo Generatione spööter isch denn im Zweete Messenische Chrieg ganz Messenie vo Sparta erobert wore. I dere Zitt hett Sparta e kulturelli Blüeti erlebt. Nochere Zitt, wo weniger guet bizügt isch, isch Sparta abem 5. Joorhundert v. Chr. aini vo de schderkschte Mächt z Griechland gsi. So hai si im Perserchrieg (480–479) d Füehrig vo alle griechische Chreft gha, wo d Perser under em Xerxes I. uf Land bi de Thermopyle in Griechland iigfalle si. Dr schbartanisch König Leonidas isch dört bi dr Verdeidigung umcho. D Seeschlacht bi Artemision zur gliiche Zit isch unentschiide usgange, die athenischi Flotte het sich aber müesse zruggzie. Dr Themistokles het denn ä grosse Deil vo dr persische Flotte bi Salamis vernichtet und dr Xerxes het sich uf Asie zruggzoge und d Armee under em Mardonios in Thessalie zrugggloo. Im Johr druf (479) isch die persisch Armee bi Plataia zum ä groosse Deil vernichtet worde. Dr schbartanisch König Leotychides het die übrigbliibene persische Schiff bi Mykale uberrascht, wo si uf em Land gsi si, und zerschdört. Non es Johr hai d Grieche zsämme gege d Perser kämpft und häi 478 underem Schbartaner Pausanias Byzantion iignoh, aber denn hai sich d Schbartaner zruggzoge und d Athener und die ionische Grieche sich sälber überloo, und die hai dr attisch-delischi Seebund gründet (477). Vo do a si Schbarta und Athen Rivale gsi für d Hegemonii in Griecheland. Ane 464 v. Chr. isch d Stadt Sparta vomene groosse Erdbebe zerstört wore. Im attische Seebund het Schbarta dr Peloponnesisch Bund gegenüber gschdellt. Im Peloponnesische Chrieg (431–404) het dr Peloponnesisch Bund Athen besiigt, und Schbarta het si Hegemoniistellig über Griecheland für e Zitli chönne verschterke.
Dr ägyptisch Pharao Achoris (393–380) isch mit de Schbartaner under em Evagoras verbündet gsi und het enä Weize und Schiff gschickt für zum si gege d Perser z schderke. Aber dr persisch König Artaxerxes het Zypere dä Schbartaner widr abgnoh und dr Evagoras isch nach Ägypte gflüchtet und het druf si Friide mit de Perser gmacht.
371 het Thebe dr schbartanische Armee bi Leuktra ihri erschti groossi Niiderlag zuegfüegt. 369 hai sich d Messener sälbschdändig gmacht und Schbarta het rasch an Wichtigkeit verlore. Aber d Schbartaner, wie die andere Grieche au, si immer no gfrogti Söldner gsi. So het dr Agesilas em Pharao Nectanebo II. ghulfe än Ufschdand niiderzschlo und dr Lamias het mit em Athener Diophantes d Verdeidigung vo Ägypte gege d Perser gleitet.
In dr hellenischtische Ziit isch dr Verfall rasch vorwärts gange. Dr König Agis IV. (245–241) und dr Kleomenes III. (235–222) hai Reforme iigfüehrt, aber denn het dr Kleomenes ä Schlacht bi Sellasia (222) verlore. im Johr 146 hai d Römer Schbarta eroberet.
Fischerhaus Bürgin
S Fischerhuus Bürgin isch e Geböid im Basler Kwardier Kläihünige.
Öbbe vo 1690 aa wäiss mä von ere Fischerfamilie Bürgin z Kläihünige, wo wääred Generazioone as Fischer gschafft het. 1764 und 1765 het mä s Fischerhus an dr Schuelgass baut und 1804 e Stall mit ere Schüüre draabaut. Es het d Adrässe „Schuelgass 27“ überkhoo. Wääred dr Industrialisierig isch d Schuelgass kürzer gmacht worde und mä het d Verbindig vo dr Dorfstrooss zum Huus überbaut. Eso isch s Huus isoliert zmidzt under Industriigeböid gstande und mä het sich afo überleege, öb s nid sött abgrisse wärde.
1999 isch d Stifdig pro Fischerhuus Schuelgass 27 gründet worde. Iir Ziil isch s gsi, s Huus an en andere Blatz z Kläihünige z versetze und für d Zuekumft z rette. Si het Spände vo Brivatpersone, Undernääme und Stifdige überkho und iir Kaptal isch uf 800'000 Franke gwaggse. No im gliiche Joor het mä s Huus afo abbaue und het s im Joor 2000 am Übergang zwüschen em Wiilerwääg und dr Bonergass bzw. bim Clavelguet sorgfältig wider ufbaut. Mä het sich drbii Müe gee, die alte Material wie Bruchstäimuurwärk, Sumpfchalchmörtel, Hölzer wo mit Beijeli zrächtgschnitte worde si,  Wanddääfeli wo vo Hand gmacht gsi si, e Kacheloofe zum Häize und alti Dachziegel wider z bruuche. Hüte wird s Huus für Veraastaltige wie Bankett, Seminar, Sitzige, Vordrääg und kulturelli Veraastaltige gnützt. Für Grubbe git s Füerige dur s Huus, wo drbii Gschichte verzelt wärde us dr Zit, wo mä im Rhii no Laggs gfischt het.
Massaker von Oradour
Àm 10. Juni 1944 hàt a Einheit vu dr SS-Pànzer-Division „Das Reich“ 642 Zivilischta z'Oradour-sur-Glane ìn'ma Brànd umbrocht. S gànza Dorf ìsch zersteert worra un as stehn numma noch Ruina dervu àm ehmàliga Ort.
Gschìcht
Kurz vorhar, àm 6. Juni, sìn d Àlliarta ìn dr Normandie glànda. Dr frànzeescha Wìederstànd gega d ditscha Truppa ìsch ìmmer heftiger worra, so hàt dia SS Division ìn Oradour a schreckliga Ràcha-Àktion wälla màcha, àls Àbschreckung.
180 Manner un 350 Fràuia un Kìnder, hàmlosa Iwohnner üs dr Gegend, sìn vu da Nàzis-Soldàta verhàfta worra. D Manner sìn in sechs verschìedena Orta zammagmàcht worra, d Fràuia un d Kìnder sìn ìn dr Kìrch igsperrt worra. D Nàzis han teilwiis drufgschossa, meischtens fer sa verletza, un - bsundersch grüüsig - s han a Brànd mìt Stràui uf ìhna ààzunda. Numma wenig Opfer han sìch dervu känna retta.
Folga
Noh-n-em Kriag hàt z'Bordeaux a Prozess stàtt gfunda; 's hàt àm 12. Janner 1953 ààgfànga un ìn dr Nàcht vum 12. Hornung hàt s Grìcht sina Entscheidung gaa. Vu dara SS-Pànzer-Division sìn 21 Manner beurteilt worra; bi dana SS sìn Ditscha un Elsasser gsìì:
Uf dàs hì hàt s elsassischa Volk proteschtiart, denn d meischta Elsasser wo ìn d ditscha Àrmee kumma han nitt derfer känna, sa sìn jo salwer scho Opfer vu dr Nàziregiarung gsìì.
Àm 17. Hornung 1953 hàt's a Amneschtie gaa, fer d Elsasser wo nìt frèiwillig ìn d ditscha Àrmee kumma sìn. Do han sìch àwer Litt üs dr Oradour-Gegend empört, wial sa a stranger Urteil hatta wotta.
Dia Gschìchta ìsch a Symbol vum Missverstandnis vum Problem mìt dana Elsasser wo ìn da ditscha Truppa han müeßa kampfa (uf Frànzeesch „Malgré-nous“ gnannt).
Beatrice Kessler
D Beatrice Kessler (* 19. Septämber 1949 z Züri) isch e Schwyzer Schauspiileri.