cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Irene Fischer (Schauspielerin, 1959)
Lääbe
Si het au in Solaris TV mitgwiirkt, ere 6-dailige Seerine (Eerschtuusschtraalig im Dezämber 1986), wu vu me Piraatesänder handlet, wu vun ere Wöltruumstazioon uus e verruckt Brogramm sändet. Si het d Roll vu dr Sunny gspiilt. Solaris TV isch als am Sunttigmoorge in dr ARD uusgschtraalt woore.
Martin Neukom
Dr Martin Neukom, wo am 7. Juli 1986 z Winterthur uf d Wält cho isch, het nach de Lehr au no de Pruef vom Ingeniöör studiert und isch e Zürcher Politiker.
Ufgwachse isch er im Winterthurer Stadtchräis Välte. Zerscht het er d Lehr als Maschinezeichner gmacht und er isch i de Freizyt bim Cevi aktiv gsi, und drufabe isch er go Mechatronik-Ingeniöör studiere. Er schaffet a de Zürcher Technikerschuel ZHAW z Winterthur und für d Firma Fluxim AG. Drby isch sis Spezialgebiet as Master of Solar Energy Systems d Suneenergy, won er dezue e Dokterarbet schrybt.
Dr Neukom politisiert für di Grüene. Vo 2008 bis 2012 het er di Junge Grüene vo dr Schwiiz as Presidänt gläitet. Sid ane 2014 isch er im Zürcher Kantonsraat, won er i de Komission für Plaanig un Bou mitmacht. Ane 2015 isch sis Postulat, der Kanton Züri söll uf allne sine nöie Hüüser Solaralaagen yrichte, bim Kantonsraat durechoo. Am 24. März 2019 het en s Zürcher Stimmvolk in Regierigsraat gwäält, won er eerscht zweiedrissgi gsi isch. Wäge demm het d FDP en Sitz i der Zürcher Kantonsregierig verloore.
Langonnet
Langonnet (bretonisch Langoned) isch e franzesischi Gmai im Département Morbihan in dr Region Bretagne.
D Gmai ghert zum un zum Arrondissement.
Geografi
Langonnet lyt am Ellé, 74 km vu Vannes un 41 km vu Lorient uf ere Hechi zwische 104 m un 292 m iber Normalnull.
Gschicht
Langonnet isch zum erschte Mol gnännt wore im 11. Jh. as Lanchunuett (1161: Langonio, 1161: Langonio, 1301: Lenguenet, 1368: Langonec, 1516: Langonet, 1536: Langonnet).
Verwaltig
vu Langonnet isch. Langonnet ghert zum Kommunalverband.
Dialekt
Dr traditionell Dialäkt vu Langonnet ghert zum Bretonisch.
Stadt
A Schtadt (vom Olthochdütscho: stat → Schtandort, Schtell, vgl.: Staat) ischt a größore, zivilä, zentralisierte, abgrenzte Sidlung mit anar ogono Vorwaltungs- und Vorsorgungsstruktur und anama Krüzungspunkt vo größara Vorkehrsweogo.
Das hoßt, dass also fascht jede Schtadt an zentrala Ort ischt. Abhängig vu dor Größe, Bedeutung odr Funktion vo anar Stadt untorscheidot ma Klinschtadt, Mittelschtadt, Großschtadt, Millionenschtadt, Weltschtadt, Trabantenschtadt und Schlaufschtadt.
Dio uf dean erschto Blick eindeutige Definition hat abor trotzdem a paar Unklarheite, wio zum Bischpiel d "Größe" und s "Abgrenztsin". Z Dänemark zum Beischpil muss a Schtadt mindeschtens 200 Inwohnar hea, im Dütsche und z Frankreich sand as 2000 Inwohnar, i de Schwiiz 10'000 und z Japan 50'000 Inwohnar, dass a Sidlung als Schtadt bezeichnot werdo ka.
Dorzuo kunnt der ursprüngliche Wortschtamm, der usom Mittloltar vom Schtadträet her kunnt. Das ischt s Räet uf ogone Vorwaltung, d Freiheit vo jedom Inwohnar, s Markträet, s Räet für Gerichtsbarkeit, d Ufhäbung vo dor Leibeigenschaft, s Zollräet und s Münzräet. Ou hützutags isch a beschtimmte Inwohnarzahl no ka Garantii zur Erhebung vo anama Dorf odr anar Marktgmuond zu anar Schtadt. As ischt allad no nötig, dass a höhere offizielle Schtell (Exekutive) dean Beschluss usdrücklich fasst. Im Dütsche wär das zum Bischpil d Landesregierung.
I dor Schwiz wird an Ort bloß denn als Schtadt bezeichnot, wenn ar entwedor me as 10'000 Inwohnar hat odr wenn der Ort im Mittloltar (was bodo seolto ischt) scho s Stadtrecht vorlioho kriogt hat.
Unitarier (Helvetik)
D Unitarier si e Partei in dr Helvetische Republik gsi. Si hai sich noch de Staatsstreich vom Johr 1800 bildet as Zsämmeschluss vo de gmässigte Republikaner, wo s stedtische Bürgerdum representiert hai, und de radikale Patriote, wo vor allem in de ehemolige Underdanegebiet stark verdrätte gsi si. As Fraktion si d Unitarier de Föderaliste gegenübergstande und hai die eiheitsstaatligi Verfassig verdeidigt, währed d Föderaliste as Minimum d Uflösig vom Eiheitsstaat und d Errichdig vom ene Bund, wobii d Kantön groossi Autonomii wurde ha, und vili von ene au d Restauration vo dr Alte Eidgenosseschaft verlangt hai.
Stadt
Schtädt händ drum ou historisch wio ou regional zimlich vorschidone Entschtehungszemmohäng und Schtruktura. So zogot zum Bischpil jetztige Großschtädt vo dor früoinduschtrialisierto Schtaata ondre Schtruktura und Entwicklungsdynamika as dio so gnennto Megacitis vo do Entwicklungs- und Schwelloländor. D Entwicklung vo Schtädt folgt dorbi of vorgiona Schtadtmodellorn.
Unitarier (Helvetik)
Dr Verfall vom unitarische Draum
Dr helvetisch Eiheitsstaat isch au bi de Franzose immer weniger beliebt worde. In dr helvetische Verfassig vo Malmaison vom Johr 1801 isch d Republik in e Bundesstaat umgwandlet worde, wo d Kantön ihri eigene Verfassige hai chönne schriibe, d Ussebolitik, d Armee, d Bolizei, d Bildig und anders isch aber Aaglägeheit vom Bund bliibe, was d Föderaliste entdüscht het. Si hai wiiter agitiert und im dritte Staatsstreich im Oktober 1801 hai si d Macht übernoh. Si hai under em Druck vom Napoleon sächs Unitarier müesse in dr Chlii Root ufneh, hai aber ihri Mehrheit dört und im Senat bhalte. E föderalistischi Verfassig isch im April 1802 in ere Volksabstimmig nit agnoh worde und d Unitarier hai am 17. April im vierte Staatsstreich wider d Macht übernoh. Die Zweiti Verfassig vo dr Helvetische Republik isch vom Volk agnoh worde, au wenn e Mehrheit nume z Stand cho isch, wil Bürger, wo nit si go abstimme, zelt worde si, wie wenn si drfür gstimmt hätte. D Föderaliste hai zwar, dank dr Intervention vo Frankriich dr neu Landammaa gstellt, siini beide Statthalter si aber Unitarier gsi, dr Rüttimann und dr Füssli. Im föderalistische Ufstand, em Stäcklichrieg vom August bis zum Oktober 1802 het d Regierig sich müesse ins revolutionäre Waadt zruggzieh und dr Napoleon het Politiker und namhafti Schwiizer zur Helvetische Consulta uf Paris iiglade. Dört si zwar d Unitarier besser verdrätte gsi, aber dr Napoleon het e föderaliste Staat vorzoge, mögligerwiis wil e dezentralisierte Bundesstaat de Absichte vo Frankriich weniger energisch chönnt entgegedräte as e Regierig vom ene Eiheitsstaat. In siiner Mediationsakte het er de Schwiizer e neui Bundesverfassig diktiert, wo ehnder d Wünsch vo de Föderaliste berücksichdigt het.
D Mediationsverfassig isch e Schlag gsi für d Unitarier. Nit nume isch dr Eiheitsstaat vom e Staatebund abglöst worde, au e Deil vo de soziale Reforme, wo vor allem de Patriote under de Unitarier wichdig gsi si, si usghöhlt, wenn au nid ganz abgschafft worde. Die unitarische Ideä si aber nie ganz ewäg gange, hai sich aber nüme chönne duuresetze, wie s in dr Helvetische Republik dr Fall gsi isch.
Alexander Schoch
Uusbildig un Beruef
Dr Schoch isch uf d Grund- un Hauptschuel gange un het derno ne Lehr zum Vermässigstächniker gmacht. Är het iber dr zweet Bildigswäg s Abitur noogmacht un het derno Bolitikwisseschaft, Wirtschaftswisseschaft, Geografy, Diplompedagogik un Psychology studiert un mit em Staatsexamen un em Diplom abgschlosse. Är isch bis 2005 Bundesgschäftsfierer un Tarifverhandligsfierer bi dr Gwerkschaft ÖTV beziehigswys ver.di gsii. Wäg em Umzug vu dr Bundesverwaltig vu Stuegert uf Berlin isch er 2005 Bildigsreferänt vu dr Gwerkschaft ver.di un 2008 Fachberaichslaiter im Bezirk Mittelbade-Nordschwarzwald wore. Är schaft derzue as ehrenamtlige Richter.
Bolitischi Laufbahn
Dr Schoch isch vu 1984 bis Oktober 2000 Stadtrot fir „Die Offene Liste“ (DOL) z Waldkilch gsii. Syt 1994 isch er Mitglid im Chraisrot vum Landchrais Ämmedinge unsyt 2009 isch er au Spräche vum Ortsverband vu dr Waldkilcher Griene. Bi dr Landdagswahl 2011 isch er im Wahlchrais Ämmedingen aadrätte un isch mit 30,4 % vu dr Stimmen in Landdag gwehlt wore. In dr Landdagsfraktion vu dr Grienen isch er energy- un arbetsmärtbolitische Sprächer.
Sunschtigs Engaschmänt
Dr Schoch isch unter anderem Mitgliid vu dr Gwerkschaft ver.di, vu dr Naturfreunde Waldkirch, vu Greenpeace, vum BUND, vum VCD, vum ACE, vum Skiclub Waldkirch, vum Sportverein Waldkirch SVW, vu WABE e. V. (vu 1999 bis 2010 dert au im Vorstand), vu WiWaldi, vum DLRG, vum Rote Chryz, vum Kinderschutzbund, vu dr Narrezumft Krakeelia, vu TRAS, vum Dytsche Dagebuecharchiv, vum Öko-Institut, vum Radio Dreyeckland un vum Förderverein Förderschule.
Derzue isch er Mitgliid vum Kuratorium vu dr Landeszentrale für politische Bildung Baden-Württemberg un vum Vorstand vum Kommunale Kino Waldkirch e. V. „Klappe 11“.
Privats
Dr Alexander Schoch läbt mit syre Familie z Waldkilch.
Roisan
Roisan (frankoprov. Rèizàn) isch e Gmai in dr autonome Provinz Augschtdal z Italie.
Roisan ghert zue dr Gmainschaft Unité de communes Grand-Combin.
Geografi
Roisan lyt im Valle del Gran San Bernardo, eme Sytedal vum Augschtdal.
Zue dr Gmai ghere d Wyyler Baravex, Blavy, Careybloz, Chambrette, Champapon, Champvillair Dessous, Champvillair Dessus, Chaumé, Fontillon, Clavallaz, Closellinaz, Crétaz, Gorrey, Ladret, Les Adrets, Martinet (chef-lieu), Massinod, Moulin, Preil, Rhins, Pointier, Salé, Champ de Bau, Château, Chaviller, Chez Collin, Creusévy, Zatély. Nochbergmaine sin Aosta, Doues, Gignod, Saint-Christophe un Valpelline
Gschicht
Dr Grinder vum Huus Savoyen, dr Humbert I mit dr wysse Händ, het anne 1025 s Augschtdal as Leeche griegt. Mid Uusnahme vun e baar Johr (1691, 1704–1706, 1798–1814 zue Frankrych) het s Augschtdal derno zem Huus Savoyen gheert bis anne 1946, d. h. bis dr letscht italienisch Chenig abdankt ghaa het. Wu s italienisch Chenigrych anne 1861 grindet woren isch, isch s Augschtdal zue dr Provinz Turin chuu. Anne 1927 isch s derno ne aigestädnigi Provinz wore. Im Faschismus isch di franzesisch Sproch verbote wore un s het e starki Italienisierigsbolitik gee. Vu 1939 bis 1945 het Roisan dr italienisiert Name Roisano drait. Noch em Zweede Wältchrieg het s Augschtdal anne 1948 e autonome Sonderstatus griegt.
Politik
Dr Burgermaischter vu Roisan isch dr Gabriel Diémoz.
Sproch und Dialäkt
Dr frankoprovenzalisch Dialäkt vu Roisan ghert zum Valdostanisch (Valdôtèn).
Anne 2001 het d Fondation Émile Chanoux in Zämmenarbet mit em Centre d'Études Linguistiques pour l'Europe un dr Università degli Studi di Trento di soziolinguistisch Situation vu allne Gmaine im Augschtdal untersuecht. Doderzue isch im Septämber un Oktober 2002 e Froogebooge verschickt woore. Vu Roisan sin 83 Froogebeege wider retuurchuu.
Mediationsakte
D Mediationsakte isch en Erlass vom 19. Februar 1803, wo dr Napoleon Bonaparte, dr «Erscht Konsul vo dr französische Republik», drmit dr Helvetische Republik, wo faktisch Frankrych agschlosse gsi isch, e neui Verfassig uferleit het.
Vorgschicht
Nodäm die Helvetischi Republik sid de Unrue vo ane 1802 ufghört het as Stat richtig z funktioniere, het dr Napoleon Bonaparte z Paris e Versamlig vo Politiker us dr Eidgnosseschaft, d Consulta, iiberüeft, wo über d Zuekumft vo dr Schwiz het sötte berote. Dr Napoleon sälber het sich drbii as Vermittler (franz. médiateur) zwüsche de Schwizer Parteie vo de Unitarier und de Föderalischte gseh, won elei kei gmeinsami Staatsornig me gfunde hai.
Inhalt vo dr Akte
Im Vorwort duet sich dr Napoleon drfür rächtfertige, ass er d Schwiz politisch neu wurd organisiere, und bestimmt, ass d Struktur vo dem Land vo Natur us föderalistisch siig.
D Akte het drum glychzytig em Bund als Ganzem und alle nüünzäh Kantön, ufgfüehrt as Appezäll, Aargau, Basel, Bärn, Friburg, Glarus, Graubünde, Luzärn, Sanggalle, Schaffhuuse, Schwyz, Soledurn, Tessin, Thurgau, Underwalde, Uri, Waadt, Zug und Züri, e neui Verfassige gee. D Kantonsverfassige, wo im Dokumänt ganz ufgschribe sind, si so ghalte gsi, ass d Kantön, wo umfassendi Hoheitsrächt übercho hai, si witgehend sälber noch eigenem Ermässe hai chönne uslege. Die Kantön, wo neu bildet worde si, hai usser Graubünde e representativi Verfassig übercho, für die drizäh Alte Ört sind zum Deil vorrevolutionäri Instituzione widerbeläb worde.
D Bundesakte (Acte fédéral) het us vierzig Artikel bestande. Dr Bund isch ghalte gsi, e minimali Rächtsgliichhäit vo alle Schwizer z garantiere, im Chriegsfal en Armee ufzstelle, d Ussepolitik z länke und mögligst dr Handelsverchehr zwüsche de Kantön z erliichtere. D Kantön irersyts garantiere sich gegesiitig ihri Verfassige, ihri Hoheitsgebiet, ihri Freiheit und ihri Unabhängikeit. Me het ebe jede Kanton as eigeti suveräni Einheit agluegt.
Was s Milidäär agoot, het dr Bund zäme mit de Kantön en Armee ufzstelle, wo 15,203 Maa ha söll. D Soldate hai vo de Kantön noch eme vorbestimmte Schlüssel müesse gstellt wärde.
Für d Staatsfinanze isch es Budget vo 490,507 Schwizerfranke vorgseh gsi, wobii d Biidräg vo dr Grössi vom Kanton abhängig gsi si, Bärn zum Bispil het 91,695 Franke müesse biidräge, Züri 77,153 und die bevölkerigsriiche Kantön Aargau und Waadt 52,212 respektiv 59,273 Franke.
S oberste Staatsorgan isch wie scho i dr Alte Eidgnosseschaft wider d Dagsatzig gsi, wo sich jewiils in eim vo de sächs Vorort – das si Friburg, Bärn, Soledurn, Basel, Züri und Luzärn gsi – droffe het. Dr Vorsitz vo dr Dagsatzig het dr Landamme vo dr Schwiz gha, wo au dr Schultheiss oder Bürgermeister vom Direktorialkanton gsi isch. E Revision isch nid vorgseh gsi.
Für d Übergangszit isch Friburg as Direktorialkanton bestimmt worde und dr Louis d'Affry, wo sech uf dr Consulta z Paris als Vermittler uszeichnet het, isch für 1803 as Landamme vo dr Schwiz iigsetzt worde und het usserordentligi Vollmächt übercho, bis d Dagsatzig s erschte Mol zsämmedrätte isch. In de Kantön si siibechöpfigi Kommissione iigsetzt worde, wo d Gschäft gfüehrt hai. Mit dr Liquidierig vo dr Helvetische Republik isch au s Oberste Gricht abgschafft worde, d Chlostergüeter, wo iizoge worde si, sin ene wider zruggee worde, d Nationalgüeter wider an d Kantön gfalle, und d Tilgig vo dr Nationalschuld isch greglet worde.
Im Schlusskapitel vo dr Urkunde het dr Erscht Konsul d Schwizer Unabhängikeit anerkennt und ihri Staatsornig garantiert.
Germanische Ursprache
Urgermanisch (au Protogermanisch) säit mä dr hüpothetische Vorlöifersprooch vo alle germanische Sprooche, gwüssermaasse d Ursprooch vo dr germanische Sproochfamilie, wo under anderem die hütige Sprooche Dütsch, Änglisch, Niiderländisch oder Schwedisch drzue ghööre. Es isch mööglig, ass s Urgermanisch sich rund um die westligi Ostsee im 2. Joorduusig v. d. Z. entwigglet het, spöötistens aber im 1. Joorduusig.
D Sprächer und die wichdigste Merkmol vo dr Sprooch
D Sprächer vo dere Sproochstuefe wärde unabhängig vo ethnologische und geografische Beleg as Germane bezäichnet. Über d Datierig vom Urgermanisch cha mä wil Teggstzügniss feele nüt Gnaus sääge. D Sprooch, wo sich s Urgermanisch drus entwigglet het, wird als Vorgermanisch (ängl. Pre-Germanic und frz. pré-germanique) bezäichnet und bi dere het die Ersti Lutverschiebig mit em Stimmhaftwärde (Sonorisierig) vo de nöi entstandene stimmlose Riiblut (Vernersches Gsetz) und d Verlaagerig vom Akzänt uf d Stammsilbe nonig stattgfunde.
Zu de charakteristischste Merkmol vom Urgermanisch zelt im Beriich vo dr Fonologii s nöije Verschlusslut-(Obstruänte)-Sisteem, wo us dr erste Lutverschiebig uusechoo isch. Im Beriich vo dr Morfologii si s Süsteem vo de starke Wärb, wo uf Ablut basiert, d Iifüerig vom ene Zaanlut zum d Vergangehäit kennzäichne (Dentalpräteritum) und d Iifüerig von ere schwache Adjektivflexion uffelligi Merkmol vom Urgermanische.
Bad Schussenried
Schussariad (dt. Bad Schussenried) ischt a Stadt em Landkreis Bibra en Bade-Wirttaberg. D Stadt hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
D Gmarkong setzt sich zemme ous 58,7 % Landwirtschaftsfleche, 26,6 % Wald, 12,1 % Sidlongsfleche ond 2,5 % sonschticher Fleche.
Gschicht
Schussariad ischt zom erschte Mol gnennt worde anne 1153 als Shuozenried, Otterswang 1116 als Otolfiswane, Reichenbach 839 als Rihchinbach ond Steinhausen 1257 als Steinhusin.
Verwaltong
Schussariad hot mit dr Gmoe Engaldenga a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dialekt
Dr Dialekt vo Schussariad ghert zom Mittelschwäbisch.
UN-Sekretariat
S UN-Sekretariat (franz. Secrétariat de l'ONU, ängl. United Nations Secretariat) isch s wichtigste Administrationsorgan vo de Vereinte Natione und het näbe sim Hauptsitz z New York drei Ussestelle z Gämf, z Nairobi und z Wien. Sini wichtigsti Ufgoob isch die organisatorischi Understützig vo de andere UN-Organ. Drzue ghört under anderem d Organisation vo Komferänze, s Verfasse vo Studie bzw. Bricht, und d Ufstellig vom Huushaltblan. Für zum die Ufgoobe z bewältige, beschäftige die Vereinte Natione 8.900 Mitarbeiter us 192 Mitgliidstaate (Stand Januar 2009).
Dr UN-Generalsekretär (seit 2017 dr António Guterres) wird uf Vorschlag vom Sicherheitsroot vo dr Generalversammlig für en Amtszit vo fümf Johr gwehlt. Er spiilt innerhalb vo dr UN e bsundrigi Rolle: wil er hüfig in de Medie erschiint, isch er dr „Chopf vo de Vereinte Natione“ und ihr wichtigste Repräsentant.
Ändi 1997 het dr Generalsekretär Kofi Annan d Position vom Stellverdrätende Generalsekretär vo de Vereinte Natione (ängl. Deputy Secretary-General of the United Nations) errichdet, wo seit 2017 vo dr Amina J. Mohammed bsetzt isch.
Bedütendi Positione im Büro vom Generalsekretär (OSG) si dr Chef vom Exekutivbüro (änglisch/französisch: Chef de Cabinet), sit 2017 isch das d Maria L. R. Viotti aus Brasilie, und d Assistänte vom Generalsekretär (ängl. Executive Assistants).
Büro und Abdeilige
Näben em New Yorker Hauptquartier het s UN-Sekretariat die folgende Ussestelle:
S UN-Sekretariats het die folgende Abdeilige:
D Abdeilige im UN-Sekretariat wärde vom ene Undergeneralsekretär (ängl. Under-Secretary-General of the United Nations, USG) gfüehrt.
Mneme (Mond)
D' Mneme (Jupiter XL) isch ein vu dr Zwergmönd vum Planet Jupiter.
Entdeckig
S/2003 J 21 isch am 6. Februar 2003 vu de Astronome Brett Gladman, John J. Kavelaars, Jean-Marc Petit, Lynne Allen, Scott S. Sheppard, David C. Jewitt un Jan Kleyna entdeckt worre. De Mond het am 30. März 2005 de offiziell Namme Mneme (nooch de Muse Mneme) vu de Internationale Astronomische Union IAU erhalde.
Bahndate
Mneme umchraist de Jupiter ime middlere Abstand vu 21.069.000 km in 620 Däg un 58 Minute. D'Bahn wiist ä Exzentrizität vu 0,2273 uf. Mit ere Naigig vu 148,635° isch d'Bahn retrograd, d. h., der Mond beweggt sich entgege vu de Rotationsrichtig vum Jupiter um de Planet.
Ufgrund vu ihre Bahnaigeschafte wird Mneme de Ananke-Gruppe, bnennt nooch em Jupitermond Ananke, zuegordnet.
Bezirk Lienz
De Bezirk Lienz [] isch en Verwaltigsbezirk vom öschtrychische Bundesland Tirol. Er isch deckigsglych mit Osttirol.
Geografii
De Bezirk Lienz isch de gröschti Bezirk vo Tirol und de viertgröschti vo ganz Öschtrych. Er isch dur en öpe 9,5 km lange Streife vo Südtiroler (Ahrntal) und Salzburger Gebiet vo Nordtirol trännt und bildet e Exklave vom Bundesland Tirol. Osttirol gränzt a d Bundesländer Salzburg im Norde und Kärnte im Oste, im Weste und Süde sinds di italienische Regione Trentino-Südtirol und Venezie.
Täler und Flüss
D Hopttäler vom Bezirk Lienz sind s Pustertal, s Iseltal, s Defereggental, s Virgental, s Kalser Tal und de Tiroler Tail vom Gailtal. D Hoptflüss vom Osttirol sind d Drau, en 749 km lange Näbedfluss vo de Donau, und di 57 km lang Isel, wo z Lienz i d Drau mündet.
Gebirge
Grossi Flächene im Norde vom Bezirk Lienz ligged im Gebirge vo de Höche Tauere, wo bis zum högschte Bärg vo Öschtrych, em Großglockner uf ufe goht. De südlich Tail vom Bezirk ghört zum Gebiet vo de Karnische Alpe.
Gmainde
De Bezirk Lienz hät 33 Gmainde, under anderem d Stadt Lienz und d Marktgmainde Matrei in Osttirol, Nußdorf-Debant und Sillian. Di gröschte Gmainde vo Osttirol, gmässe a de Iiwohnerzahl, isch d Bezirkshoptstadt Lienz mit aktuell Iiwohner, di chlinnscht Gmaind vom Land isch Untertilliach mit  Iiwohner. Flächemässig di gröschti Gmaind isch Matrei in Osttirol mit emene Gmaindsgebiet vo 277,75 Quadratkilometer, si isch au di zwaitgröschti Gmaind vom Bundesland Tirol. Di flächemässig chlinscht Gmaind isch Gaimberg mit ere Flächi vo nu 7,28 Quadratkilometer.
Diesse
Diesse (frankprovenzalisch [a diːəs], dt. verautet Tess) isch en ehemoligi Politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärner Jura im Kanton Bärn, Schwyz. Uf dr 1. Jänner 2014 het Diesse mit Lamboing u Prêles zur noie Gmeind Plateau de Diesse fusioniert.
Gschicht
Diesse isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1178 aus Diesse. Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk La Neuveville ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 9 % gläge.
Religion
69,5 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 13,8 % si römisch-katholisch gsi (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 5,0 %, CVP 1,4 %, EVP 0,3 %, FDP 11,4 %. GLP 5,3 %, GP 24,9 %, SP 17,7 %, SVP 21,7 %, Suschtigi 12,3 %.
Gmeindspresidäntin vo Diesse isch d Marie-Claude Schaller gsi (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,3 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 419 Ywohner 9,5 % Dütsch aus Houptsprach aaggää u 88,3 % Französisch.
Dr alt frankprovenzalisch Patois vo Diesse isch wahrschynlech ir erschte Heufti vom 20. Jh. uusgstorbe.
Marie-Marguerite Brun
D Marie Marguerite Brun-de Maison-Forte, wo am 25. Juni 1713 z Coligny, hüt im Departemänt Ain, uf d Wält choo und am 10. Juli 1794 z Bisanz gstoorben isch, isch e französischi Lexikograafin un Dichterin gsi.
Si het vo ledig Marie-Marguerite de Maison-Forte gheisse. 1730 het si ghürootet un dr Name Brun vo iirem Maa agnoo, wo königliche Finanzverwalter vo dr Freigrafschaft gsi isch. D Familie het zu de agsene Bürger vo Bisanz ghöört, und so het d Marie Marguerite Brun mit vil a dr Kultur inträssierte Lüüt z tue gha.
Anne 1753 het d Brun us sproochdidaktische Gründ es Übersetzigswörterbuech Comtois–Französisch gschribe. Es isch s eerschte Wörterbuech vo dr Freigrafschäftler Sprooch, wo wie s Französisch u zu dr Familie vo de Langues d’oïl ghöört. D Marie Marguerite Brun seit im Vorwort vo iirem Buech, si well mit däm Wäärch zum iirne compatriotes vo dr Gägend hälfe d Sprooch verbessere; si schrybi zeerscht die Wörte vo der Umgangssprooch uf, wo nid französisch sige; denn bringi si die französische Wörter, wo men i dr Franche-comté nid richtig ussprächi; und drittens gäb si Redewändige vom regionale Französisch, wo gmäss de Regle vom Französische falsch sige. Für d Forschig über d Sprooch i däm Teil vo Frankrych isch dr Brun iire Dictionnaire also e wärtvolli Kwelle.
D Marie-Marguerite Brun het es paar Gedicht gschribe; vo dene sind schynts hüt nume no zwöi bekant.
Dryops
De Dryops isch i de messenische Stadt Asine vereert wore und het dai e Tempel mitere Statue ghaa. Er isch mengisch au uf de asinäische Münze abbildet wore.
Vernier
Vernier (frankoprovenzalisch [] ) isch e bolitischi Gmai im Kanton Gämf in dr Schwyz.
Geografi
Vernier lyt am rächte Stade vum Rottu. Zue dr Gmai ghere d Quartier Vernier-village, Châtelaine, Balexert, Les Libellules, Cointrin, Les Avanchets, Aïre un Le Lignon. Dr Bann umfasst 13 % landwirtschaftligi Flechine, 10 % Wald, 57 % Sidligsflechine, 16 % Vercheersflechine un 4 % Gwässerflechine.
Nochbergmaine sin Meyrin, Le Grand-Saconnex, Gämf, Lancy, Onex, Bernex un Satigny.
Gschicht
Vernier isch zum erschte Mol gnännt wore anne 1209 as Verneyer.
Bevelkerigsentwicklig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005
De Uusländeraateil isch anne 2011 bi 45,2 % gläge.
Religion
15,0 % vu dr Yywohner sin anne 2000 reformiert gsi, 42,8 % remisch-katholisch.
Politik
Bi dr Nationalrotswahle 2011 het s des Ergebnis gee: FDP 9,8 %, CVP 6,8 %, GLP 1,9 %, GP 13,5 %, MCR 17,1 %, SP 23,7 %, SVP 16,9 %, Sunschtigi 10,1 %.
Gmaindspresidänt isch dr Yvan Rochat (Stand 2012).
Sproch
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 29.559 Yywohner 21.767 Franzesisch as Hauptsproch aagee, 908 Dytsch, 1.452 Italienisch un 5.432 anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns Ändi 19./Aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn.
Planche des Belles Filles
D Planche des Belles Filles (dütsch Brätt vo de schöne Mäitli) isch e Bärg in Frankriich. Er isch bewaldet und hooch. Er lit in de Vogese im Département Haute-Saône, uf em Gebiet vo dr Gmäind Plancher-les-Mines; d Gränze zum Territoire de Belfort lit östlig vom Gipfel.
Vo wo dr Naame chunnt
E Legände verzelt, ass dr Bärg si Naame in dr Zit vom Drissigjöörige Chrieg überchoo het. D Mäitli und die junge Fraue vo Plancher-les Mines sige in d Bärg gflüchdet, zum sich vor de grausaame schwedische Söldner z verstecke. D Schwede häige sä iigholt und und d Mäitli häige Angst ghaa, ass si sä wurde vergwaltige und umbringe. Dorum häige si lieber Sälbstmord begange und sige vom ene Brätt in e Däich wit unde aabe gumpt. E lokale Künstler het e Statue us Holz zur Erinnerig gmacht und ufgstellt.
Sport
Bim Gipfel befindet sich s äinzige Wintersportgebiet vom Departemänt Haute-Saône. Es umfasst drei Schilift uf ere Hööchi vo 950 bis 1148 Meter und vier Piste, wo zimlig bis seer schwiirig si. Es git Wanderwääg zum Ballon d’Alsace und uf Lepuix, Auxelles-Haut, Giromagny und Plancher-les-Mines. Es het dört e Bärgrestorant.
Jede Juni chunnt s 200 km lange Welorenne Les Trois Ballons uf dr Planche des Belles Filles an s Ziil. Au d Tour de France chunnt mänggisch uf e Bärg, so 2012, 2014, 2017 und 2019.
Land Tirol
Tirol isch es Land im Weschte vo Öschtriich und en Tail vo de historische Alperegion Tirol. D Landeshoptstadt isch Innsbrugg. Es isch is grösser Nordtirol und i di chlinner Enklave Oschttirol uftailt.
Geografii
Mit ennere Flächi vo 12.640,17 km² isch Tirol s drittgröschti Land vo Öschtriich. Vo allne öschtriichische Länder häts mit total 719 km di längschti Ussegränze. Es gränzt a di öschtriichische Länder Vorarlbärg, Salzburg und Kärnte, im Norde a de Fraistaat Bayern (Dütschland), im Südweschte a de Kanton Graubünde (Schwiz) und im Süde a d Provinz Belluno und a di Autonomi Provinz Boze-Südtirol (Italie).
Verwaltigsgliderig
S Land isch i nüü politischi Bezirk glideret:
Alerheim
Alera (amtlich Alerheim) ischt a Gmoed em Landkroes Donau-Rias en Bayern.
Geografi
Vo dr Gmarkong send 80,5% Landwirtschaftsfleche, 6,6 % Wald, 10,9 % Sidlongsfleche ond 1,9 % sonschtige Fleche.
Gmoendsgliderong
Zua Alera gheret d Pfarrderfer Alerheim ond Bühl im Ries, d Kirchderfer Rudelstetten ond Wörnitzostheim, d Weiler Anhauserhöfe ond Schloßruine ond s Gheft Wennenmühle.
Gschicht
Alera ischt zom erschte Mol gnennt worda em 8. Jh. als Villa Alarheim.
Eiwohner
Dr Ausländeraadoel isch 2011 bei 2,5 % gleäge.
Religion
11,9 % vo dr Eiwohner send em Johr 1987 remisch-katholisch gweä, 83,1 % evangelisch.
Verwaltong
Alera hot mit dr Gmoede Ädern, Amerdinge, Deina, Foara, Alde, Degga, Reimling ond Wecha a Verwaltongsgmoeschaft vereibart.
Dr Birgermoeschter vo Alera ischt dr Christoph Schmid.
Wahla
Ergebnis vo dr Landdagswahla seit 1986:
Dialekt
Dr Dialekt vo Alera ghert zom Schwäbisch.
Enceladus (Mond)
Dr Enceladus (Saturn II) isch ein vu dr middelgrosse Mönd vum Planet Saturn. Er isch dr chleinscht bekannt geologisch aktiv Himmelskörper im Sunnesystem un gliichzittig säller mit dr höchschte Albedo: 99% vum Sunneliecht werre ins All zrugggstrahlt.
Entdeckig
Dr Enceladus isch am 28. August 1789 vum Wilhelm Herschel entdeckt worre.
Daift worre isch dr Mond uf dr Namme vum Gigant Enkelados us dr grichische Mythologi. D'Nämme vum "Enceladus" un vu wittere siibe Saturnmönd sin vum im Wilhelm Herschel sinem Suhn - dr Astronom John Herschel, in ere 1847 erschinene Veröffentlichig (Results of Astronomical Observations made at the Cape of Good Hope) vorgschlage worre. .
Bahndate
Dr Enceladus umchreist dr Saturn ime middlere Abstand vu 238.020 km in 32 Stund un 53 Minüte. D'Bahn wiist e Exzentrizität vu 0,0045 uf un isch 0,02° gegeniber dr Äquatorebeni vum Saturn gneigt.
Die geologische Formatione uffem Enceladus sin uf Lüt un Ort üs 1001 Nacht daift, die Geländetype sin latinisch.
Innerer Ufbau
Wie bim Jupitermond Io nimmt mer au bim witus chleiner Enceladus Gezitteribig als Energiquelle a. Enceladus stoht in ere 2:1 Bahnresonanz mit Dione. Die so erzügt Wärmi dürft usreiche, Wasseriis ufzschmelze. Früeheri Annamme, dass dr Gfrierpunkt dur nidrig schmelzendi Materiale wie Ammoniak witt under 0° C lit un so dr Kryovulkanismus begünstigt wird, hän sich dur d'Cassini-Date degege nit bestätigt. S'us dr Geysir usträttend Material schint fast reins Wasser z'si, was nit anders heisst, als dass d'Temperature im Innere vu Enceladus bi mindistens 0 °C liige mien, was natürlich zue noch ganz andere Spekulatione Aloss git - flüssigs Wasser un ä Temperaturgradient sin nämlich d'Grundvorussetzig fer Läbe nooch Art vum irdische, un beides isch uf Enceladus vorhande. .
Mer nimmt us dr Interpretation vu dr Cassini-Messige a, dass s'Inner vum Enceladus' differenziert isch. Sowohl d'Photo vu aktive Geysire am Südpol vu Enceladus wie ebeso sensationell d'Entdeckig vume eigene Magnetfeld len sich am beschte mit eme Vorhandesi vu flüssige Beriiche im Mondinnere erchläre.
Nomeklatur vu dr Geologi
Folgendi Geländeformatione werre in dr (ybrigens latinische) Nomeklatur vu dr Enceladus-Oberflächi underschiide:
Lueg au: Nomeklatur vu dr Enceladus-Topographi.
Allgmeini Geologi
Voyager 2 isch im August 1981 die erst Ruumsonde gsi wo geologisch ussagechräftigi Beobachtigi vu Enceladus gmacht het. S'Titelbild vu dr tabularische Ibersicht zeigt s'am höchste ufglöst Photo vu Voyager 2. Bi dr Interpretation vu sällem Mosaik het mer schliesslich fimf verschidini Geländeformatione underschiide, ischliesslich einige Gebiite vu verkratertem Gelände, Region vu glattem, junge Terrain, un Bahne vu gfaltetem Gelände, wo oft an glatti Regione agrenzt (Rothery 1999). Zuesätzlich het mer usdähnti, lineari Brüch beobachtet, wo s'glatt wie's kratert Gelände chrüze.
Ufgrund vu dr fast völlige Abweseheit vu Krater im glatte Gebiit, nimmt mer a, dass sälli Regione höchstens 100 Millione Johr alt si chänne - bi so eme chleine Himmelskörper, wo scho si Milliarde Johr erchaltet si müesst, ä echti Iberraschig. Des war s'erst Indiz, dass Enceladus in geologisch sehr junger Zitt geologisch aktib gsi si muess Entweder dur ä Art "Wasservulkanismus" oder andere, d'Oberflächi ernöiernde Prozess. S'frisch, sufer Iis beherrscht im Enceladus si Oberflächi un git ihm dr höchst Albedo vu allene Körper im Sunnesystem mit 0.99 im visuelle Beriich - des heisst, es werre 99% vum ifallende Leecht reflektiert. Dur dr hoch Reflexion lit d'Temperatur bi bloss -201 °C un dodemit etwa 10-20 °C nidriger wie bi dr andere Saturnmönd.
Beobachtige während dr dri Vorbiflüeg vu dr Cassini-Sonde am 17.02, 09.03. un 04.07.2005 hän d'Oberflächi vu Enceladus viil detaillierter wie d'Voyager-Bilder zeigt. So hän sich dr vu Voyager 2 beobachtete glatte, relativ kraterlose Ebene als Gebiit voll vu chleine Bergrucke un Böschige entpuppt. Usserdem sin zahlriichi Brüch in dr Kratergebiite gfunde worre, wo nochlege, dass usdähnti Verformige sit dr Entstoig vu dr Krater erfolgt sin. Schliesslich sin einige Regione vu ganz jungem Gelände entdeckt worre, so ä bizarrs Gebiit in dr Nächi vum Südpol. .
Ischlagskrater
D'Bildig vu Ischlagskrater isch dr hauptsächlich Prozess vu dr geologische Oberflächeformig uf vile Körper im Sunnesystem, un dr Enceladus bildet do kei Usnahm. Grossi Deil vu dr Enceladus-Oberflächi sin vu Krater bedeckt - in verschidener Dichti un in verschidene Erosionsstufe. Ufgrund vu dr Voyager-2-Beobachtige underschidet mer dri Type vu Kratergebiite. Typ 1 (ct1 vu englisch cratered terrain) bestot us zahlriiche, dur viskosi Entspannig verformti Krater. Typ 2 (ct2) wiist degege e gringeri Kraterdichti uf un d'Krater sin dert wäniger verformt. Dr dritt Typ sin Kraterebene (cp vu englisch cratered plains) un het noch emol wäniger Krater, wo durschnittlich au chleiner wie in dr andere Regione sin. Obwohl d'Kratergebiite vum Typ 1 die muetmasslich äldiste mit dr höchste Kraterdichti sin, isch d'Azahl vu dr Krater au dert gringer wie in dr jüngste Regione uf dr andere middelgrosse Saturnmönd wie bispilswiis Rhea. Säll isch witters Indiz defir, dass d'Oberflächi vum Enceladus die jüngst im Saturnsystem si dürft abgsähe villicht vu im Titan sinere. (Rothery 1999).
Die jüngste Beobachtige vu Cassini hän e wesentlich schärfere Blick uf die zwei Kratergebiitsforme ct2 un cp ermöglicht. Sälli hochufglöste Bilder, wie in Abb. 3, enthülle, dass viili vu im Enceladus sine Krater starch deformiert sin - dur viskosi Entspannig, Brüch oder "Ufweigig" (Turtle et al. 2005). Viskosi Entspannig sorgt defir, dass sich Krater, wo in Wasseriis bildet worre sin, iber geologischi Zittruum deformiere. D'Gschwindigkeit vu sällem Prozess isch abhängig vu dr Temperatur vum Iis. Wärmers Iis isch wäniger viskos (zäh) un dorum liichter verformbar. Viskos entspannti Krater neige dezue, ufgwölbti Böde z'ha, wo dr Oberflächekrümmig folge oder si len sich bloss dur e ringförmige Grabe als sonigi erchenne (wie mer ebba bim Krater näbem Terminator in Abb. 3 erchenne cha). Dunyazad, dr gross Krater links oberhalb vu dr Bildmiddi in Abb. 5, isch e anders Bispil fer e Krater mit ufgwölbtem Bode uffem Enceladus. Zuesätzlich sin vili Krater uffem Enceladus dur tektonischi Brüch starch veränderet worre. Dr 10km durmessend Krater rechts vu dr undere Bildmiddi in Abb. 5 isch e guets Bispil defir. In sällem Fall hän dünni Brüch, einigi hundert Meter bis ei Kilometer witt, dr Kraterand un -bode starch verformt. Nochzue alli Krater uf Enceladus wo bisher vu Cassini in dr ct2-Regione photographiert worre sin, zeige Azeiche vu tektonischer Verformig. Mindistens eini vu beide Erosionsarte trättet bi fast jedem Krater uffem Enceladus uf, so dass praktisch jeder Krater dert irgendei Stadium vu Erosion zeigt. "Kraterufweigig" cha bi Krater in dr cp-Region un dr als glatti Ebene klassifizierte Gebiite beobachtet werre (Abb. 6). Viili vu dene Krater hän e glatti Erschinig, scharfchantigi Oberflächestrukture, wo sust sehr hüfig uffem Enceladus z'beobachte sin, fähle (obwohl einigi offechundig äldere Brüch ebefalls des "erweicht" Ussähe zeige, wie z. B. in Abb. 6 obe in in höcherer Uflösig un Abb. 7). Es git bis jetz noch kei bruchbari Hypothese, was fer e Prozess es verursacht. dass Krater grad uf die Art un Wiis erodiere. Möglicherwiis sin des Vorgäng im Zämmehang mit im Enceladus sinem Regolith (Turtle et al. 2005). Aufgrund vu dr Verdeilig vu viile vu dr "erweichte" Krater schint es möglich, dass die Vorgäng, wo die Krater glättet hän, mit dr gliiche Vorgäng zämmehänge, wo viili vu dr jüngere Ebene uf Enceladus bildet hän.
Tektonik
Voyager 2 het underschidlichi Arte vu tektonische Strukture ud Enceladus vorgfunde, wie gradlinigi Rille un Gürtel vu krümmte Furche, nit ähnlich im helle, gfurchte Gebiit uf em Jupitermond Ganymed. Jüngsti Beobachtige vu Cassini len druf schliesse, dass Tektonik dr vorherrschend geologisch Prozess uf Enceladus isch. Aini vu dr spektakulärere Arte vu tektonische Strukture uf Enceladus sin Gräbe, wo bis zue 200 km lang, 5-10 km breit un bis zue 1 km dief si chänne. Abb. 4 zeigt ä typische grosse Bruch uf Enceladus wo ä älder, tektonisch verformts Gelände schnidet. Ä ander Bispil cha mer am undere Rand vu Abbildig 5 sähe. Sonigi Strukture schine relativ jung z'si, ufgrund vu dr Datsach, dass si anderi Strukture durschnide, ä scharfs topographischs Relief hän un blaui Beriich entlang vu dr Abbrüch rusluege.
A witters Bispil fer Tektonik uf Enveladus sin gfurchti Gebiite. Sälli Bahne vu chrümte Rille un Rucke sin z'erst vu Voyager 2 entdeckt worre. Sälli Bänder trenne oft Gebiite mit glatte Ebene vu sonigi mit hocher Kraterdichti (Rothery 1999). Dr under Deil vu Abb. 3 un dr middler vu Abb. 7 zeige mit Samarkand Sulci ä Bispil mit vu dem Geländetyp in ä höcher uglöste Ufnahm vu Cassini. Gfurchti Gebiite wie Samarkand Sulci erinnere starch ans gfurcht Gebiit uf Ganymed, aber anderst als uf Ganymed isch s'gfurcht Gelände uf Enceladus allgmein komplexer. Anderst als die parallel agordnete Furche uf Ganymed erschine sälli Bahne uf Enceladus öfter als Bänder viu wild durchändander un änander yberchrüzende Linie. In andere Gegende schiine die Bänder ä konvexi Yberchrüzig mit längs vu ihne verlaufende Brüche oder Rucke z'ha. Cassini het au faszinierendi, dunkli, 125- bis 750-Meter witti Flecke gfunde, wo schinbar parallel zue enge Brüch verlaufe. Gegewärtig interpretiert mer dr Flecke als Ibrüch innerhalb vu dr mit Rucke durzogene Ebene (Turtle et al. 2005).
Zuesätzlich zue diefe Brüch un grillte Bahne het Enceladus witteri Arte vu Deformatione. Abbildig 5 zeigt engi, einigi hundert meter witti Brüch, wo z'erst vu dr Cassini-Sonde entdeckt worre sin. Die Brüch neige dezue, ghüft parallel ufz'trätte un werre zahlriich in Gebiite mit viile Krater gfunde. Die Brüch zeige e Fokussierig innerhalb vu Krater, was noochlegt, dass der Furtlauf vu dene Brüch vum bi dr Bildig vu dr Krater in dr obere einigi hundert Meter dicke Schichte ufgweigte Grund starch beiflusst worre si dürft. E anders Bispiil vu ere tektonische Formation uf em Enceladus sin die z'erst vu Voyager 2 gfundene un vu Cassini lineare Furche. Bispile vu linare Furche cha mer in dr undere linke Hälfti vu dr Abbildig im Info-Chästli finde (un in höcherer Uflösig in dr undere Hälfti vu Abb. 6), so wie au in Abb. 1, wo si vu dr obere Middi in Nord-Süd-Richtig verlaufe, bevor si nooch Südwest abdrille. Sälli lineare Rille chrüze au anderu Geländeforme, wie die krummlinig grillte Bahne un die diefe Brüch und schine zue dr jüngste Formatione uf Enceladus z'ghöre. Trotzdem sin einige lineari Rille, wie sälli in Abb. 6 obe, schinbar wie d'Krater denäbe az ufgweigt. Rucke het mer ebefalls uf em Enceladzus beobachtet, aber nit anächerend in dere Usdähnig wie sälli uf Europa. Einigi Bispil cha mer in dr undere linke Ecke vu Abbildig 3 sähe. Sälli Rucke sin vu relativ begränzter Usdähnig un ebba ei Kilometer gross. Ei-Kilometer grossi Dome sin ebefalls beobachtet worre (Turtle et al. 2005). Schliesslich cha mer in einige Regione uf Enceladus verschidini Arte vu tektonischer Deformation zämme sähe. Des bsunders deformiert Terrain, am beste in Abb. 3 z'sähe, schint menkmol ähnlich zue Ebene mit Rucke uf Europa z'ha. (was Spekulatione gnährt het, dass Enceladus wie Europa e Ozean us flüssigem Wasser under dr Oberflächi häb), während anderi Gebiite. wie sälli, wo in dr Nächi vu dr obere Site vu Abb. 3 z'sähe sin, einzugartig im Sunnesystem z'si schine. Ufgrund vum uf Enceladus gfundene Usmass vu dr tektonische Oberflächeernöierig, isch es chlar, dass tektonischi Prozess e wichtigi Faktor vu dr Geologi iber e grosse Deil vu dr Geschichte vum Enceladus gsi sin.
Glatti Ebene
Schliesslich het mer noch als letschti Geländeart uf dr Voyager 2-Bilder glatti Ebene usgmacht. Glatti Ebene hän generell ä sehr schwachs Relief un numme sehr wänig Krater, was azeigt, dass sonigi Regione wohrschins relativ jung sin, numme höchstens ä baar hundert Millione Johr ald statt Milliarde. (Rothery 1999). D'Regione in dr Südpolregion sin wohrschins numme einigi hundert Johr ald. Cassini het inzwische zwei vu dr prominenteste Regione vu glatte Ebene, Sarandib Planitia un Diyar Planitia mit ere vil höchere Uflösig ufgnu. Bispil devu cha mer in Abbildig 1 uf dr linke Site un in Abbildig 7 uf dr obere Site aluege. Cassini-Bilder zeige dr Regione vu dr glatte Ebene voll vu Rucke un Brüch mit numme schachem Relief. Sälli Formatione interpretiert mer derzitt als vu Scherchräfte deformiert. (Turtle et al. 2005).
Südpolargebiit
S'Gebiit vum Südpol isch vu dr Voyager-Sonde nit photographiert worre, sundern erst vu dr Cassini-Mission. Vu Cassini währendem Vorbiflueg am 14. Juli 2005 gmachti Bilder hän e nöie Typ vu ere glatte Ebeni enthüllt. D'Region um dr Südpol bis hi zum 60. südliche Breitegrad isch bedeckt mit tektonische Brüche un Rucke. Die Region isch sehr jung mit keine sichtbare grössere Krater un offesichtlich geologisch aktiv (Abb. 9). In dr Middi vu dem Glände sin viir Bruchzone, wo uf jedere Site vu Rucke begränzt werre, inoffiziell "Tiger striife" daift. Sälli Brüch schine die jüngste in dere Region z'si und si umgäbbe vu blau gfärbtem, grob-chörnigem Wasseriis, wo mer anderstwo ud fr Oberflächi innerhalb vu Usquellige un Abbruchchante sähe cha . Do isch s' "blau" Iis uf ere ebene Oberflächi, was azeigt, dass die Region jung gnueg isch um no nit mit feine Partikel vum saturnische E-Ring zuedeckt z'werre. Ergebnisse vum VIMS-Instrument vu Cassini lege dr Schluss noh, dass sich des blaugfärbt Material vum Enceladus, wo d' "Tiger-Striife" umgibt sich spektroskpisch vum Rest vu dr Enceladus-Overflächi underschiidet. S'VIMS-Instrument her kristallins Iis in dr Striife entdeckt, was vermuete losst, dass sälli sehr jungs sin - wohrschinlich jünger wie 1000 Johr.. Usserden het s'VIMS-Instrument eifachi organischi Molekül in dr "Tiger-Striife" entdeckt, e Chemi, wo mner suscht nigends uf dem Satellit gfunde het.
Eins vu dene Areale vu "blauem" Iis in dr Südpolarregion isch under sehr hocher Ufflösig bim Vorbiflueg am 14. Juli uffgnu worre. Säll het e Region vu extremer tektonische Deformation enthüllt, mit Iisblöcke vu 10 bis 100 Meter Durmesser, wo menki Gebiite bedeckt hän.
D'Gränze vu dr Südpolarregion wird markiert dur e Muster vu X- und Y-förmige Regione vu parallele Rucke un Däler. D'Form, Orientierig un Lag vu dene Formatione zeige a, dass si dur Änderige vu dr Form vu Enceladus sälber erzügt worre si müesse. Sälli Veränderige sin wohrschinlich dur Änderige vu im Enceladus sinere Rotationsrate und Orbitdistanz vum Saturn iber d'Äone entstande. .
Kryovulkanismus
Us dr Erchänntnisse vu dr Voyager-Vorbiflüeg an Enceladus in dr früehe 1980er Johr hän d'Planetologe gschlosse, dass der Mond möglicherwiis kryovulkanisch aktiv isch. Indizie defir sin die relativ jugendlich Oberflächi, die extrem hoch Albedo, wo dytlich höcher gegenyber dr andere middelgrosse Iismond vum Saturn isch un si Umlaufbahn in dr Nächi vu dr maximale Dichti vum E-Ring gsi. Ufgrund vu dr Verbindig vu E-Ring un Enceladus-Bahn het mer agnu, dass Enceladus d'Quelle vum Material vum E-Ring isch, möglicherwiis, indem Wasserdampf us sinem Innere usträttet.
Date vu ere Viilzahl vu Instrumente vu dr Cassini-Sonde hän debi ghulfe, die Hypothese z'bestätige. Als erstes hän Date vum Magnetometer vu Cassini währendem Vorbiflueg Azeiche vu ere Atmosphäri bi Enceladus gfunde. S'Magnetometer het e Astiig vu dr Stärchi vu Ione-Cyclotron-Welle in dr Nächi vum Enceladus beobachtet. Sälli Welle entsten dur d'Ionisierig vu Partikel in ere Magnetosphäri un ihr Frequenz cha dezue benutzt werre, ihri Zämmesetzig z'bestimme, in dem Fall ionisierte Wasserdampf (Burton 2005). Dank de sehr niidrige Höchi vum Vorbiflueg am 14. Juli un verbesserte Modelle us dr Date vu dr vorherige Vorbiflüeg, het s'Magnetometer-Team festgstellt, dass d'Gase in dr "Atmosphäri" vum Enceladus' iber dr Südpolarregion konzentriert sin, mit ere starch abfallende atmospherische Dichti witter vum Pol ewägg. Dr Ultraviolett-Bilder-Spektrograph (UVIS) het des Ergäbnis während dr zwei Sternbedeckige bi dr Vorbiflüeg am 17. Februar un am 14. Juli bestätigt. S'UVIS isch nit imstand gsi, währendem Februar-Vorbiflueg e Atmosphäri yberem Enceladus z'entdecke, het aber Wasserdampf während ere Bedeckig iber dr Südpolarregion bim Juli-Vorbiflueg entdeckt. S'Ione- und Neutrali-Masse-Spektrometer (INMS) het währendem Juli-Vorbiflueg, wo Cassini dur d'Gaswolke gfloge isch, sowohl e Konzentration vu Wasserdampf als au vu molekularem Stickstoff un Chohledioxid entdeckt. Schliesslich het S'Instrument fer d'Analyse vu Kosmischem Staub (Cosmic Dust Analyzer, CDA) e starche Astiig vu dr Partikelzahl in dr Nächi vum Enceladus enteckt un demit bestätigt, dass dr Satellit d'Hauptquelle fer dr E-Ring isch. ,. D'Analyse vu dr CDA- und INMS-Date losst druf schliesse, dass s'Material, wo Cassini im Juli durgefloge isch, us dr Nächi vu dr "Tigerstriife" usgast worre isch. .
E sichtbari Bestätigig vum Usgase isch im November 2005 erfolgt, wenn Cassini fontäne-ähnliche Dampfwolke vu iisige Partikel photographiert het, wo vu dr Südpolarregion vum dem Mond ufstiige. Die Plume isch scho im Jänner un Februar 2005 ufgnu worre, aber zuesätzlichi Studie un witteri Uffnahme miut grosse Phasewinkel sin fer d'Bestätigig nötig gsi. D'Bilder, ufgnu im November 2005 zeige e Azahl vu Jets (villiicht us verschidene Schlote) innerhalb vu ere grössere, schwächere Komponente, wi bis zue 500 km vu dr Oberflächi vum Enceladus äwegg reicht. .
Was fer e Mechanismus chännt fer die Usgasig verantwortlich si? Ei Möglichkeit isch, dass Wasserdampf (un Dunst, wie mit em CDA gsähe) us under dr Oberflächi befindliche, under Druck stehende Chammere usträttet, ähnlich wie bi irdische Geysire. Wil praktisch kei Ammoniak im usgaste Material durch s'INMS oder UVIS gfunde worre isch, dät so e erhitzti, under Druck gsetzti Chammere us fast reinem Wasser besto mit ere Temparatur vu mindistens 0 °C oder 273 K. Reins Wasser dät aber meh Energi zum Schmelze bruuche, entweder dur Gezitteribig oder radioaktive Zerfall, wie e Ammoniak-Wasser-Gmisch. Ä anderi Möglichkeit um e Plume z'erzüge isch d'Sublimation vu erwärmtem Oberflächeiis. Währendem Vorbiflueg am 14. Juli het s'Composite InfraRed Spectrometer (Infrarotsprektrometer, CIRS) e "warmi" Region in dr Nächi vum Südpol gfunde mit Strahligstemperature vu 85-90 Kelvin, 15 Grad wärmer wie dur Erhitzig vu Sunneistrahlig ällei erwartet. Zuesetzlich len d'Farbtemperature vu einige Formatione in dere Region chleine Gebiite mit Temperature iber 110 K vermuete - z'warm um dur Sunneleecht ällei erchlärt z'werre. Chleini Gegende innerhalb vu dr "Tigerstriife" sin mit Temperature vu 140 Kelvin gfunde worre, und chleini, noch wärmeri Region erschine möglich. Säll Iis isch warm gnueg um mit ere vil höchere Rati z'sublimiere wie die ybrig Oberflächi un domit wie bi eme Komet e Plume z'erzüge. Die kometar Hypothes isch attraktiv, wil deno die s'Oberflächewasseriis erhitzend Schicht im Mondinnere e Ammoniak-Wasser-Gmisch mit Temperature un die 170 Kelvin si chönnt un deni die fer d'Bildig vu ere Plume erforderlich Energi fer d'Erzügig vu ere Plume nit so hoch si müesst. Allerdings het noch dr Uswertig vu dr Date inzwische s'Kalti-Geysire-Modell an Wohrschinlichkeit starch gwunne.
Kryovulkanismus in Verbindig mit flüssigem Wasser, eme Temperaturgradient un organische Moleküle legt natürlich noh, iber d'Möglichkeit vu Läbe uf Enceladus z'spekuliere, wil säll d'Vorussetzige defir sin.