cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Monte Verità
Was spööter passiert isch
1917, zmitzt im Eerschte Wältchrieg, isch es finanziell nüme wyterggange. Der Oedenkoven hät d Aalaag drufabe verschidene Lüüt verpachtet und isch 1920 sälber mit der Ida Hofmann über Spanien uf Südamerika uusgwanderet. Nach es paar schwirige Jaar häts 1926 e Löösig ggää, wo verhebet hät: Der Banquier und Kunschtsammler Eduard von der Heydt isch vo de Maaleri Marianne von Werefkin dezue praacht woorde, de Monte Verità z chauffe. Er hät zeerscht emaal vom Architäkt Emil Fahrenkamp e modärns Hotel im Bouhuusstyl la boue und hät deet en Täil vo syneren Oschtasie-Sammlig uusgstellt. De Bäärg hät d Lüüt wider vo überall häär aazoge – bis de Zwäit Wältchrieg choo isch. 1945 isch em von der Heydt syni Sammlig a s Museum Rietberg z Züri züglet, und de ganz Monte Verità isch 1964 teschtamäntarisch a d Gmäind Ascona gfale – und isch zum zwäite Maal in en Dornrööslischlaaff versunke.
1978 hät de Harald Szeemann im Tessin d Uusstellig ''Monte Verità. Mammelle della verità / Brüste der Wahrheit'' gmachet, und de Hermann Müller hät es Revival-Träffen organisiert. Die Uusstelig, wo au z Züri, z Berlin, z München und z Wien zäiget woorden isch, isch en Risenerfolg gsy und hät die früenerig Uusstygerkolony wider us de Vergässehäit grisse. 1989 isch d Stiftig Monte Verità ggründet woorde, wo der Aalaag lueget. De Monte Verità isch hüt hauptsächli es Kongrässzäntrum. E paar vo den alte «Liecht-Luft-Hütte» stönd na, aber suscht gits us der Uursprungszyt nu na wenig Räschte.
Karl Muser
Dr Karl Muser (* 9. Novämber 1833 z Mille; † 7. April 1917 ebe dert) isch e dytsche Wiirt un Dialäktdichter gsii.
Lääbe
Dr Muser isch Suhn vum e Metzger un Wiirt gsii. Är het au di beede Beruef vum Vater ibernuu. Dernääbe het er Gedicht uf Hoochdytsch un uf Alemannisch gschriibe. En Uuswahl vu syne Gedicht isch anne 1888 unter em Titel „Blumen am Wege“ erschiine.
Am Huus in dr Wilhelmstroß 7, wun er uf d Wält chuu isch, hangt hit e Mahndafle.
Byyschpel
Zue dr Yyweihig vu dr neie Rhyybruck z Neueburg het dr Muser des Gedicht gschribe:
„Do stoht si jez die flotti Brueck Bechränzt, im holde Maieschmuck, Als wie ne Brut, bild ich mir i, Sie streckt ihr Arm frei üb’re Rhi; Denn dort, us uns’rem Bruederstamm Erwartet sie ihr Bräutigam, E munter Bürschli „der Vercheer“. Me führt en i mit großer Ehr’, E Festzueg weiß kei Mensch wie lang Begrüßt en froh mit Sang un Chlang. He jo, denk wohl isch d’Hochzit gli; D ’Gäst steh’n scho z’tausigwis am Rhi, Uf beide Site, s’isch e Freud Un hen als Gobe Blueme g’streut; Jo, Alles harrt der Weihestund’, Wo g’schlosse wird der neue Bund. Grad wie no uns’rem Landesg’setz E jede Bürgermeister jez Die Liebespärli zämme git; So wird’s au do behandlet hüt, Un „d’Jumpfer Brueck“ dem „Herr Vercheer“ Fest übergeh in Treu un Ehr. Zum chüße hen si sich schiniert, — Doch wird e Tusch druf musizirt, Un Böllersalve schalle dri, Me singt vereint „die Wacht am Rhi“, Un s’Elsiß, Bade, einsin Sproch, Rieft fröhlich: „Kaiser Wilhelm hoch!“ Der dur d’Regierig b’schließe loh, Zum Volkswohl mög das Band bestoh. He jo, wills Gott, me wünscht im Land Viel Glück sich vu dem feste Band, Das s’Ober-Elsiß, treu un guet, Mit uns’rem Breisgau eine thuet. M ög’s si e Band für alli Zit, Das Sege spendet nooch un wit, Nit nur allei für d’Industrie, Für G’schäft un Handel her un hie, Nei, eis das d’Herze nöcher bringt, In Eintracht sich um d’Völker schlingt, Das ime sanfte Geist versöhnt Un s’ländlich Lebe uns verschönt.“
Rottelsheim
Rottelse (frz. Rottelsheim, dt. Rottelsheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Rottelse ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 774.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Rottelse ìsch. Rottelse ghert zem Kommünàlverbànd.
Thürnen
Dürne (hochdytsch Thürnen) isch e politischi Gmeind im Bezirk Sissech vom Kanton Basel-Landschaft in dr Schwiiz.
Lag
Dürne ligt am Ygang zem Homburgertal uff 391 m. ü. M. Nochbergmeinde sin dr Bezirkshauptort Sissech, Böckte, Gälterchindä, Diepflike, Wittschbrg, Dännike und Zunzge.
Wappe
S Wappe exischtiert sit 1944. Uffeme goldige Fäld stoht uff eme griene Dreibärg e schwarze Turm mit enere Ringmuure, wo vo zwei offne Pforte flankiert wird. Bi dr Schaffig vo däm Wappe hett me uff d Yberliiferig vom Ortsname, wo uff "bi de Türm" hidyttet, Bezug gno. D Burg sälber zeigt e friehmittelalterlige Fluchtburg mit Turm und Doppeltor. D Farbe erinnere an d Zueghörigkeit zem Homburger Amt.
Gschicht
Räschte vo Muure, yygstürzti Gwölb und Einzelfund dytte uff römischi Hüser hi, wo in dr Chilchmatt und in de Gere gstande sin. Dr Ort wird 1101 s'erschti Moll als Durnun erwähnt und stammt woorschiins vo dr mündlige Yberliiferig "bi de Türm" ab. Das isch aber nid sichier. Im 11. Joorhundert hetts Basler Dalbe-Kloschter (Dalbe = St. Alban) z Dürne Bsitz gha, wo me de Eptiger z'Lehe ghe hett. 1305 ischs Dorf an Bischof vo Basel und 1400 an d Stadt sälber ko. Im Mittelalter isch z'Dürne no e gleini St. Blasius-Kapälle gstande.
Altes Wasserkraftwerk Rheinfelden
S Alte Wasserchraftwärch Rhyfälde isch s erschte grosse Chraftwärch amene Fluss z Europa gsi – und zletscht s einzige vo sinere Art, wo s no ggä het. S Chraftwärch isch am rächte Ufer vom Hochrhy uf em Gmeindpiet vo der Stadt Badisch Rhyfälde, Bade-Württebärg, gstande.
Wie s Chraftwärch entstanden isch
S Großherzogtum Bade het am 2. Mai 1894 und der Kanton Aargau am 21. Augschte 1894 der Firma, wo das Chraftwärch het welle mache, d Konzässioone ggä zum s Wasser us em Rhy z bruuche. Das isch d Firma Kraftüberträgigswärch Rhyfälde (KWR) gsi.
Was s Wärch für Rhyfälde bedütet het
Wo s Chraftwärch fertig gsi isch, sind im Fäld zwüschem badische Dorf Nollige und em Rhy, ufem Land vo der Gmeind Charsau, grossi Fabrigge gründet worde, wo vil Strom bruucht hend. Zerscht isch d Aluminium Rhyfälde cho, 1899 d Degussa und de no anderi Undernääme. Für d Lüt, wo i der Induschtrii gschaffet hend, sind im Gebiet Hard gly grossi Woonquartier entstande.
Denn isch s ane 1901 dezue cho, ass s Induschtriiland vo Charsau zu Nollige gschlage worden isch, und nach em Erschte Wältchrieg het die grösseri Gmeind s Stadträcht übercho. Die neui Stadt, wo dank em Chraftwärch guet gwachsen isch, het jetz der Name Badisch-Rhyfälde agnoo. Mee do derzue cha me läse i der Gschicht vo Badisch Rhyfälde.
Scho gly het me sech zäntume für dä neu Bou vo der KWR afo inträssiere, und us der ganze Wält sind Fachlüüt uf Rhyfälde cho luege, wie das unerhörte Chraftwärch gmacht gsi isch. Wäge däm Monumänt isch der Name vo Rhyfälde überall bekannt worde.
Sin Wärt für d Technikgschicht
S ganze Chraftwärch isch mid synere Aalag, mid em Stauweer, em Kanaal und em mächtige Maschinehuus zsamt de Apperäät als Bouzüüge vo der früene Elektrizidäätsgschicht und allgemein vo der Gschicht vor Technik ganz vil Wärt gsi. S Chraftwärch vo Rhyfälde het als erschts i grossem Schtiil Dräistroom gmacht (gnauer: Wächselschtrom mid drü Fase). Wäge der Rolle als Meileschtei vo der Chraftwärchgschicht und als das erschte grosse Chraftwärch vo der ganze Wält a so emene Fluss isch s berüemt gsi. Wil das früene ganz grosse Wasserchraftwärch bi de Niagarafäll z Amerika scho vil früener abbroche worden isch, het Rhyfälde schliessli s einzige Maschinehuus vo dere Sorte no gha. Und drin isch no en Deil vo de uralte Maschine gloffe, wo fascht hundert Joor lang Schtrom gmacht hend und grossi technischi Raritäte gsi sind.
Bim Chraftwärch Rhyfälde het grad au no d Gschicht vom internazionaale Leitigsnetz agfange. Ane 1904 sind d Chraftwärch vo Rhyfälde und i der Beznau a der Aare mid ere Überlandleitig zämeghänkt worde, zum wenn nötig der Strom usztuusche. 1905 isch au s Chraftwärch vo Wange im Kanton Bärn derzue cho, und 1908 au no es Chraftwärch mid em ene höch glägne Stausee, das am Bärgbach Löntsch im Kanton Glarus mid em See im Klöntal. Das isch s erschte Verbundnetz gsi vo de Stromnetz i verschidene Regione.
Und wie das Chraftwärch derno wider verschwunden isch
Scho ane 1984 sind d KWR mid em Kanton Aargau übery cho, s alte Chraftwärch dur nes neus z ersetze; und mid der neue Konzessioon vo ane 1989 hend der Bundesrot vo de Schwiiz und de Regierigsbezirk vo Friburg verlangt, ass s Chraftwärch vil me Strom müessi produziere, und wil das mid de alte Maschine nid gange wär, het me planet s Chraftwärch abzrysse.
Di ungwönlechi Bedütig, oder besser gseit: der gross und einzigartig kulturell Wärt vo dere technische Aalag isch vo de politische Behörde beidsyts vom Rhy und au vom Bsitzer, der Energiedienst AG, gring gschetzt worde. Es Schrybe vom Badische Dänkmolschutz, wo nochegwise het, as Rhyfälde als bsunders Boudänkmol gälti, d Vorschleeg vom Aargauer Heimetschutz, d Arbet vom äxtra gründete Dänkmolpflägveräin IG Pro Stääg, d Intervänzioone vo de internazionale Dänkmolschutzorganisazione International Council on Monuments and Sites (ICOMOS) und The International Committee for the Conservation of the Industrial Heritage (TICCIH), und au s Projäkt, das Monumänt wäg der wältwyte gschichtleche Bedütig vo der UNESCO als Wälterb lo z anerchenne, hend nüüt gnützt.
Urwald
Urwälder (au: Primärwälder) si Waldgebiet, wo noch dr Definizion vo dr FAO (Food and Agriculture Organization of the United Nations) e natürligi Vegetazion häi, wo mä kä menschlige Iifluss cha gsee und wo die natürligi Dünamik vom Mensch nit gstört wird. Uf dr ganze Wält häi im Joor 2005 öbbe 36 Brozänt vo alle Wälder dene Kriterie entsproche. Au Wälder, wo wider härgstellt si, zelle noch dr FAO drzue. D Flechi wird jedes Joor 6 Millione Hektar chliiner. In dr Umgangssprooch bedütet dr Begriff Urwald hüfig nume dr dropisch Räägewald. Urwälder vo chliinerem Umfang giits aber au in Europa und no chliiner sogar im alemannische Ruum.
Heilig-Kreuz
Heilikriz (frz. Sainte-Croix-en-Plaine, dt. Heilig-Kreuz) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Owerelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Heilikriz ìsch. Heilikriz ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Heilikriz ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Sperlingsvögel
D Spatzevögel (Passeriformes) hai öbbe 5'700 Arte und si die grösst Ordnig in dr Klass vo de Vögel (Aves). Für alli andere Vögelordnige brucht mä hüfig dr (unwüsseschaftligi) Überbegriff Nitspatzevögel (Nonpasseriformes).
Merkmol
D Spatzevögel si im Vergliich zu de Verdräter vo andere Vogelfamiliene ehnder chliini Vögel. D Körperlengi goht vo acht (Goldhähnli) bis zu 120 (Paradiisvögel) Santimeter. E Hufe Spatzevögel wo in de hoche Breitegrad läbe, si Zugvögel, Standvögel findet mä drgege vor allem bi de Arte, wo in de Subtrope und Trope verbreitet si. Zu dene ghöre d Arte in de Familie vo de Leierschwänz oder au vo de Lappevögel, wo nume schlächt chönne fliege.
Systematik
D Spatzevögel werde hüt in drai Unterornige untertailt.
Albanischer Lek
Dr Lek (albanisch: Leku Shqiptar) isch s Gält vo Albaanie.
Ei Lek gältet hundert Qindarke.
Gschicht
Wo z Albaanie ane 1925 d Zentraalbank Banka e Shqipërisë ggründet worden isch, het die sofort agfange Gältstuck und Banknoote vom Lek usegää. Dr Name chunt vom Alexander em Groosse. S Wort qindarkë chunt vom albanische “hundert”.D Banknoote vo 1926 händ Ufschrifte uff Albaanisch und uf Iteliänisch gha. 1943 sind au grösseri Schegg trukt worde. Bi der Gältreform ane 1964 isch dr nöi Lek ygfüert worde, wo zäh mol meh wärt gsi isch als dr alt Lek.
1995–1996 het me nöji Gältstuck prägt.
Syt em Jahr 2009 git's d 100 Lek Note nümme. Me het de dür ne Müntze ersetzt.
Sümbool
D Bildmotiyv uf em albaanische Gält het me mit dr Zyt immer wider uusgwächslet.
D Banknoote für 100 Lek zeigt dr Schriftsteller und Politiker Fan S. Noli und s albaanische Parlamänt. D Noote für 200 Lek zeigt s Porträä vom albaanische Schriftsteller Naim Frashëri und s Huus, woner uf d Wält cho isch. D 500er-Noote zeigt dr Politiker Ismail Qemali. Uf dr Tuusigernoote isch dr früech albaanisch Schriftsteller Pjeter Bogdani und uf dr Rücksyte d Chile vo Vau. Uf dr Föiftuusigernoote sind dr albaanisch Nazionalheld Skanderbeg und d Burg vo Kruja.
S Gältstuck für ei Lek het s Bild vom Pelikan. S Gältstuck für föif Lek dr albanisch Adler. S 10-Lek-Stuck zeigt d Burg vo Berat. Ufem 20 Lek-Gältstuck isch e Liburne. Uf em 50er isch dr letscht König vo de Illürier, dr Gentius. Und uf em Hunderter di antiki Königin Teuta.
Liste der Abgeordneten im Kommunallandtag der Hohenzollernschen Lande 1874–1879
Zämesetzig
Dr Firscht vu Hauezollre, Karl Anton von Hohenzollern het e Virilstimm ghaa, e anderi Stimm hän d Firschte vu Firschtebärg, Karl Egon III. zu Fürstenberg un Thurn un Taxis, Maximilian Maria von Thurn und Taxis zäme ghaa. D Firschte hän si im Kommunallanddag chenne verdrätte loo un hän des au gmacht. Je ai Abgordnete isch dur d Stadtreet vu dr Stedt Semmerenga un Hächenga gwehlt wore. Je drei Abgordneti hän d Amtsversammlige vu dr vier Oberämter Semmerenga, Hächenga, Gãmerdenga un Hoegerloch gwehlt.
Landesuusschuss
Vorsitzer vu Kommunallanddag un Landesuusschuss isch dr August Alexander Evelt gsii.
Vendenheim
Vangene (frz. Vendenheim, dt. Vendenheim) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Gschìcht
Vangene ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 828.
Verwàltung
vun Vangene ìsch. Vangene ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Vangene ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Lauterach
Lauterach isch de Name vo folgende geografische Objekt:
Katrin Eggenberger
D Katrin Eggenberger (* 8. Septämber 1982 z Werdebärg SG) isch e liechtaschtaanischi Bolitikeri (FBP). Si isch syt em 11. Novämber 2019 Mitgliid in dr Regierig vum Fiirschteduum Liechtaschtaa. As Regierigsreeti isch si fir s Minischterium fir Usseress, Juschtiz un Kultuur verantwortli.
Uusbildig un Beruef
Näbe ire Studium het si vu 2002 bis 2003 bi dr LGT Bank z Liechtaschtaa gschafft, vu 2004 bis 2008 bi dr liechtaschtaanische VP Bank un isch anne 2008 Mitgliid vu dr Diräkzioon vu dr Notenstein Privatbank z Sanggale woore. Anne 2014 isch si in akademische Lehrbedriib retuurchuu un het an dr Universiteet Sanggale s Doktoraatsstudium vu dr Staatswisseschafte ufgnuu. In däm Rame het si au unter anderem an dr London School of Economics and Political Science, an dr University of Cambridge anne 2015 as Gaschtfoorscheri am Berkman Klein Center for Internet & Society vu dr Harvard University un am Liechtenstein Institute on Self-Determination vu dr Princeton University gfoorscht. Iri Dokteraarbet '«Solving Cooperation Problems over International Taxation: Power, Legitimacy and Sovereignty» het si 2019 yygee, ire Doktervater isch dr Nobelbryysdreeger Joseph E. Stiglitz gsii. Dodermit isch si 2019 zur Dokteri vu dr Staatswisseschafte (Dr. rer. publ. HSG) an dr Universiteet Sanggale promoviert woore.
Ab 2016 het si dernääbe as perseenligi Mitarbaiteri vum Klaus Schwab gschafft, em Grinder vum Wältwiirtschaftsfoorum, un isch Voositzeri vu dr Community of Chairpersons vum Wältwiirtschaftsfoorum gsii.
Bolitik
Wu dr Liechtaschtaanisch Landdaag am 2. Juli 2019 dr bishäärige FBP-Regierigsreeti Aurelia Frick s Verdröue entzooge het, het d Fierig vu dr Fuurtschrittlige Buurgerbartei e Noofolgeri fir d Frick as Usse-, Juschtiz- un Kultuurminischteri gsuecht. Am 3. Septämber het dr Barteivoorschtand vu dr FBP d Katrin Eggenberger as neii Regierigsreeti nominiert, wu bis deert in kaire Bartei aktiv gsii isch. Am 6. Novämber 2019 isch d Eggenberger vum Landdaag mit 18 Stimme zur neie Regierigsreeti gwehlt woore, am 11. Novämber vum Erbprinz Alois von und zu Liechtenstein zur Regierigsreeti ernännt un am nämlige Daag vum Regierigsschef Adrian Hasler veraidigt woore. Si het in dr Regierig vum Fiirschteduum Liechtaschtaa d Verantwoortig fir d Ressort Usseress, Juschtiz un Kultuur ibernuu.
Jean-Pierre Baeumler
Dr Jean-Pierre Thiébaut Baeumler (* 1. Jüüli 1948 z’ Owerbruck, Owerelsàss; † 22. Janner 2021 z’ Mìlhüüsa) ìsch a frànzeescher Politiker vu dr Soziàlìschta Pàrtäi (PS) gsìì.
sii Laawa un Kàrriar
Dr Jean-Pierre Baeumler ìsch ànna 1948 z’ Owerbruck bii Mìlhüüsa uff d’ Walt kumma. Ar ìsch dr Suhn vum Gàrtner Éloi Baeumler un vu dr Marie-Thérèse Levêque gsìì.
Ar hàt a Lizanz vu dr Gschìcht bschtànda un ìsch d’rnooh Gschìchtslehrer àn mehrera Grund- un Sekundààrschüala gsìì. Schpeeter ìsch’r Sekundààrschüallaiter z’ Schlettschtàdt, Kolmer un Sànkt Àmari gsìì. Z’ Thànn ìsch’r ìn dr Pfààdfìnderbeweegung Jeunes en Marche (JEM) àktiiv gsìì. Ìnnerhàlb vu dr Soziàlìschta Pàrtäi ìsch’r Äärschter Sekretäär vu dr owerelsassischa-n-Àbtailung gsìì. Àn dr Kommünààlwàhl vu 1983 ìsch’r Gmaindaroot vu Thànn worra, un ànna 1989 ìsch’r Bìrgermaischter vu dara Schtàdt worra — doo hàt’r em Pierre Schielé noohgfolgt. Àn dara Schtälla-n-ìsch’r bis ìm März 2014 blììwa. Ar ìsch Vorsìtzender vum Gmaindaverbànd Pays de Thann un schpeeter vum Gmaindaverbànd Thànn-Sanna gsìì. Üsserdam ìsch’r vu 1984 bis 1986 Kàbinättsschäff vum Jean-Marie Bockel gsìì. Vu 1986 bis 1998 ìsch’r Mìtglììd ìm Elsassischa Regionààlroot gsìì; vu 1992 bis 1998 ìsch’r schtällvertrattender Vorsìtzender vum Regionààlroot gsìì.
Àn dr Pàrlamantswàhl vu 1988 ìsch dr Jean-Pierre Baeumler ìsch ìm 7. Wàhlkrais vum Owerelsàss àls Àbgoordnet’r ìn d’ Nàzionààlversàmmlung gwählt worra. Àn dr Wàhl vu 1993 ìsch’r àwwer vum Michel Habig gschlààga worra. Àn dr Wàhl vu 1992 hàt’r dr Habig gschlààga un ìsch nochamol àls Àbgoordnet’r gwählt worra. Àn dr Wàhl vu 2002 ìsch’r vum Michel Sordi gschlààga worra. D’rnooh ìsch’r vu 2004 bis 2010 nochamol Mìtglììd ìm Elsassischa Regionààlroot gsìì.
Dr Jean-Pierre Baeumler ìsch ìm Janner 2021 z’ Mìlhüüsa gschtoorwa.
Àm 28. Jüüni 1974 hàt dr Baeumler z’ Rodera d’ Christine Grandjambeau ghiiroota ghàà. Mìt ìhra hàt’r dräi Kìnder ghàà. Àm 12. Hornung 2000 hàt’r z’ Thànn ìn zwaiter Eha d’ Christine Pauli ghiiroota, mìt wäller ar a Kìnd ghàà hàt.
Burg Reichenstein (Schweiz)
D Burg Riichestäi isch e Spooreburg im Hoochmiddelalter in dr Schwizer Gmäind Arlese im Kanton Baasel-Landschaft. Si stoot under Dänggmolschutz und gältete as e Baaselbieter Kulturguet, wo für s ganze Land Bedütig het.
D Laag
D Burg lit im Nordoste oobe am Dorfkärn vo Arlese uf uf eme Felsespoore vom Riichestäiner Bärg. Uf dr Südsite isch si dur e natürlige Abhang gschützt und uf de andere Site dur Felswänd. Si isch kompakt baut und mä cha sä vom Birsdaal us guet zwüsche de Böim gsee. Uf dr Strooss vo Arlese zur Schönmatt (es het e Wäägwiiser bi dr Abzwiigig uf dr Hööchi vom Schloss Birsegg) chunnt mä im Auti oder z Fuess liicht aane.
Öbbe 200 Meter südlig uf em gliiche Felsergraat het s non e middleri Burg, d Middel-Birsegg (castrum medium) gee. Die het äigetlig us zwäi Befestigunge bestande, wo aber scho früe ufgee worde si. Es git nume non e baar Muureräst von ene. Öbbe 500 Meter südlig vo Riichestäi befindet sich d Burg Birsegg, wo men ere au die underi oder die vorderi Burg säit.
D Aalaag
D Aalaag wird vom ene Woondurm dominiert, wo im Süüde e Bärgfriid draaabaut isch, won e chli hööcher isch. Dr frei Ruum in däm Bärgfriid dinne isch eso chlii, ass mä woorschinlig din nid het chönne woone. Aber er het zwäi Meter dicki Muure und het dr Woondurm sölle schütze. Dr Woondurm – s 'oobere Huus' – het vier Stöck, wo mä zum Däil din gwoont het und zum Däil as Chäller, wo in Chalchstäi iine gschrootet worde isch, für d Vorrööt brucht het. In ere spöötere Baufaase het mä en 'unders Huus' an Woondurm aabaut: es het woorschinlig zwäi Stöck gha, aber für was es brucht worde isch und wie s usgstattet gsi isch, cha mä hüt nüme uusefinde.
S Original
D Burg Riichestäi isch zämme mit dr middlere Birseggburg um 1200 vo de Groofe vo Frohburg baut worde, wo iiren Iiflussberiich häi welle ins Birsegg erwitere. D Burg wird zum erste Mol im Joor 1239 as „Castrum Birseke superior“, as die „ooberi Birseggburg“, erwäänt. Dr Vorstoss vo de Frohburger ins Birsegg isch aber nid glunge und doorum het dr Ludwig vo Frohburg im Joor 1245 d Burge im Bischof vo Baasel überloo. Dr Bischof het denn die nördligi, ooberi Burg em Gschlächt vo de Riich zum Lääche gee, und vo doo häi si dr Naame Riichestäi aagnoo. Fümf Generazioonen lang si d Riichs zwüsche 1250 und 1400 im Baasler Root gsässe, häi in dr Stadt Baasel säggs Bürgermäister. Wie äng d Riich mit em Fürstbistum Baasel verflochte gsi si, cha mä au draa gsee, dass vo 1286 bis 1296 dr Peter Riich dr Bischof vo Baasel gsi isch: In deere Zit häi d Riich au no die die 'middleri Burg' zum Lääche bechoo. Zwar si d Burge d Lääche gsi, aber wirtschaftlig isch das für en Aadel wäge de Güeter (z. B. Betriib, Land), Iikümft (z. B. Stüüre) und Rächt (z. B. Rächtsprächig) intressant worde.
Im Joor 1356 het s Baasler Ärdbeebe au d Burg Riichestäi, aber d Familie Riich het sä wider instand gsetzt. Die 'middleri Burg' häi si woorschinlig scho vor em Ärdbeebe ufgee.
Im 15. Joorhundert häi sich d Riichs vo dr Stadt Baasel glööst und au d Burg Riichestäi vernoochlässigt. Im 16. Joorhundert höi d Soledurner brobiert, iir Territorium gege Norde usdeene und d Burg, wo no bewoonbar gsi isch, z erwärbe, was aber iine und au dr Stadt Baasel, wo s au brobiert het, nid glunge isch. Wääred em 17. Joorhundert isch d Burgaalaag ändgültig verfalle, aber d Ruine isch as bischöfligs Lääche im Bsitz vo dr Familie Riich bliibe, bis s Fürstbistum Basel im Zämmehang mit dr Franzöösische Revoluzioon ufglööst worde isch. Im Joor 1813 het dr Johann-Rudolf Forcart-Weiss die Ruine mit em Wald kauft und 1834 het sä dr Achilles Forcart-Iselin gerbt. 1844 het sä d Firma Forcart-Weiss & Burckhardt-Wildt (spööter Burckhardt & Co) übernoo. Dr J. Brodbeck-Sandreuter het d Ruine und dr Wald 1932 kauft.
S zwäite Lääbe
Dr Brodbeck het denn d Burg noch Blään vom bekannte Burgeforscher und Archidekt Eugen Probst us Züüri wider lo ufbaue, um e Innenusbau het sich dr Hans Ryhiner kümmered. D Rekonstrukzioon het sich nid nume uf e Weerdurm beschränggt, wo dr Brodbeck drus e Summersitz gmacht het. Bim Widerufbau het mä käni historische und archeologische Undersuechige gmacht und ursprüngligi Bausubstanz zerstöört. Si isch stark vo de burgeromantische Ideä vom Eugen Probst beiiflusst gsi: Dorum isch dr hütig Zuestand vo dr Burg nume in Däil nooch an dr historische Wirkligkäit.
Zur Burgaalaag chunnt mä hüte vom Parkblatz über e Holzbrugg und durch e Burgdoor. Vom Innehoof goot s dur en Iigang wo zum Däil in Felse ghaue isch in Woondurm. Im zwäite Stock befindet sich e groosse Riddersaal und drüber s Durmzimmer. Vo dört us het mä e fantastische Blick über s Birsdaal, d Vogeese und bis in Schwarzwald iine. Im Joor 1938 het dr Bsitzer e Familiestifdig iigrichdet, wo 1972 in en öffentlig-rächtligi Stifdig umgwandlet worde isch, und die luegt sithär noch dr Burg.
Die aktuelle Nutzig
D Burg Riichestäi cha für Aaläss bis 50 Persone vo dr Stifdig gmietet wärde (Kontakt: Gmäindiverwaltig Arlese), und isch für Hochzite, Familiefest, Geburtstagsfiire, Daagige, Sitzige, Firmenaaläss und sogar zivili Hüroote beliebt.
Bezirk Orbe
Dr District d'Orbe (alem. Bezirk Orbe) isch bis zum 31. Dezämber 2007 e Verwaltigsainhait vum Kanton Waadt in dr Schwyz gsii. Hauptort isch Orbe gsii. Dr District isch in d Cercles (alem. Chrais) Romainmôtier-Envy, Vallorbe, Orbe un Baulmes ufdailt gsii. Zum District hän 25 Gmaine ghert, är isch 209.81 km² groß gsii un het Ändi 2006 20'281 Yywohner ghaa.
Bad Ragaz
Bad Ragaz (bis 1937 nu Ragaz) isch e politeschi Gmaind im Waalchrais Sargaaserland vom Kanton Sangale.
Geografii
S Dorf Bad Ragaz lyt am Rand vo dr Rhyebeni, bim Usgang vo de Tamina us dr Taminaschlucht, wo sid em Middelalter es Hailbaad drinn gsi isch, s Wildbad Pfeefers.
Gege Weschte goot s Gebiet vo dr Gmaind über wyti Alpe bis an Rand vom Bärgmassyv vom Pizol ue.
D Nochbergmainde vo Bad Ragaz sind Landquart, Mäiefäld, Fläsch, Pfeefers, Mels und Vilters-Wangs.
Gschicht
S Dorf Ragaz hät früener zäme mid de Wyler vom hütige Pfeefers zum Gebiet vo de ehemolige Abtei Pfeefers ghört. Am 6. Merze 1446 hät im Alte Zürichrieg i dr Auelandschaft am Rhy d Schlacht bei Ragaz stattgfunde.
Im 19. Jaarhundert isch s warme Kwellwasser us dr Schlucht deils uf Ragaz use gfüert worde, und sid 1840 isch s Kurbaad vom Dorf, hüt Grand Resort Bad Ragaz, wyt über d Landesgränze us berüemt. I de 1880er Joore hät d Johanna Spyri z Ragaz iry Gschichte vom Bärgmäitli Heidi gschribe.
Architektur
Bad Ragaz isch im Inväntaar vo de schützenswärte Ortsbilder vo dr Schwiiz ISOS ufgfüert.
D Gmaind hät vil sehenswärti Gebäud:
France Gall
D France Gall (* 9. Oktober 1947 z Paris as Isabelle Geneviève Marie Anne Gall; † 7. Jänner 2018 z Neuilly-sur-Seine) isch e franzesischi Sängeri gsii. Noch eme erfolgryche Karrierestart z Frankrych het si 1965 fir Luxemburg dr Grand Prix Eurovision mit em Titel Poupée de cire, poupée de son gwunne. Vu 1966 bis 1972 het si unter anderem uf Dytsch gsunge. Anne 1988 het si mit Ella, elle l’a e Nummer-ais-Hit z Dytschland ghaa. Am 7. Jänner 2018 isch si an ere zwai Johr vorhär wider uusbrochene Chräbschranket gstorbe.
Karriere
Ihri Familie isch arg musikalisch gsii: ihre Vater Robert Gall het unter anderem Chanson fir dr Charles Aznavour un d Édith Piaf gschribe. Unterstitzt vu ihre Eltere het si im Alter vu 15 Johr d Schuel abbroche un het ihri erschte Lieder ufgnuu. Doderfir het si si dr Name France Gall gee. Si het uf dr Rot vu ihrem Manager där Name gwehlt, wel mer ihre Vorname Isabelle scho dur e anderi franzesischi Sängeri, nämli d Isabelle Aubret, gchännt het. Scho ihri eerscht Single Ne sois pas si bête (Sei nicht so dumm) isch e volle Erfolg gsii. Ihri frie Karriere isch vor allem dur d Bekanntschaft mit em Sänger un Songschryyber Serge Gainsbourg gferderet wore. Mit schymber harmlose meedytige Täxt, wu vol gsii sin mit erotische Aaspiilige, isch si z Frankrych als belieber wore.
1965
D France Gall isch anne 1965 uusgwehlt wore, bim Grand Prix Eurovision de la Chanson z Neapel fir Luxemburg dailznee. Mer het ere e Uuswahl vu zee Lieder bresäntiert, wu si ihre Lieblingslied – Poupée de cire, poupée de son vum Serge Gainsbourg – uusgwehlt un interpretiert het. Dodermit het si dr Wettbewärb gwunne. Au vum Gainsbourg isch s zwaidytig Lied Les sucettes gsii, wu oberflechli gsää vun eme zuckrige Schlotzer ghandlet het – dr Täxt het aber au as Bschrybig vu Oralverchehr chenne verstande wäre. Speter het d France Gall derzue gsait, ass si des Lied nie gsunge hätt, wänn ere di ächt Bedytig vum Täxt klar gsii wär.
Um die Zyt isch si liiert gsii mit em Sänger Claude François (1939–1978).
Karriere z Weschtdytschland
D France Gall het 1966 Frankrych verloo, isch in d Bundesrepublik Dytschland gange un het dert bis 1972 uf Dytsch gsungeni Blatten ufgnuu. Si het doderby mit em Werner Müller zämegschafft. Fir Zwei Apfelsinen im Haar (ihri dytschi Version vu A Banda, im Original vu Chico Buarque) het si 1968 e Guldeni Schallblatte iberchuu. Anne 1968 het si mit ''Der Computer Nr. 3'' am Dytsche Schlager-Wettbewärb dailgnuu un isch uf dr dritt Blatz chuu. 1969 isch si nomol Dritti wore bim Dytsche Schlager-Wettbewärb: Ihre Titel Ein bißchen Goethe, ein bißchen Bonaparte isch derzue bis uf Blatz 14 vu dr Chart chuu un isch dodermit ihri bis dert hegscht dytschsprochig Hitparadenotierigf gsii. Bim Dytsche Schlager-Wettbewärb 1970 isch si mit Dann schon eher der Piano-Player aadrätte un isch uf em vorletschte Blatz glandet. Si het unter anderem Stuck vum Heinz Buchholz un vum Giorgio Moroder gsunge.
Zue dr bekannteschte Lieder uf Dytsch zelle Zwei Verliebte zieh’n durch Europa, Unga Katunga, Kilimandscharo, Mein Herz kann man nicht kaufen, Ali Baba und die 40 Räuber, Ein bißchen mogeln in der Liebe, Ich singe meinen Song, Ich hab’ einen Freund in München, Ich bin zuckersüß, Wassermann und Fisch, Links vom Rhein und rechts vom Rhein, Das war eine schöne Party, Wir sind keine Engel oder Ich liebe dich, so wie du bist. Wäg ihre Popularitet het si 1969 un 1971 dr Bronze un 1970 dr Silberig Bravo Otto vuz dr Jugedzytschrift Bravo iberchuu.
Speter het d France Gall gsait, d Zyt vu ihre Karriere z Dytschland sei nir di schenscht in ihrem Lääbe gsii, wel dúr ihre Bekannhaitsgrad un di ständigen Ufdritt heb si kai normali Juged ghaa. Ihri dytsche Schlager stehn stilistisch in starkem Kontrascht zue ihre spetere Karriere z Frankrych.
Vu 1969 bis 1974 isch si mit em Sänger Julien Clerc (* 1947) liiert gsii.
Zwooti Kerriere z Frankrych
1973 het d France Gall bi re Autofahrt im Radio e Lied vum Michel Berger gheert. Si het speter gsait, si heeb aaghalte un dää Täxt uf si wirke loo. Um die Zyt isch d France Gall in ere Ibergangsphase in ihrem Lääbe gsii: si het nimi as „s chlai Maidli“ welle bresäntiert wäre, sundern as Frau. Si het gsait, ass si nie mee gsunge hätt, wänn nit dr Berger fir si Lieder gschribe hätt.
1974 het dr Michel Berger ere vorgschlaa, mit ere zäme s Lied Mon Fils Rira Du Rock'n Roll ufznee. Zwische ihne het si ne innigi Liebi entwicklet. No im nämlige Johr het dr Berger fir d France Gall s Lied La déclaration (d’amour) gschribe. 1976 hän si z Paris ghyrote, si hän zwai Chinder iberchuu (Pauline Isabelle, * 1978, un Raphaël Michel, * 1981). Dr Berger het e Hufe Hit gschribe, wu uf d France Gall zuegschnitte gsii sin, ihri Karriere het neii Hegschpinkt erläbt. In dr 80er Johren het si as Popsängeri wyteri Top-10-Erfolg gfyyrt z Frankrych mit Hit wie Hong Kong Star oder Débranche. Anne 1988 het d France Gall no iber 15 Johr Funkstilli ihre greschte Hit z Dytschland ghaa: Dr Titel Ella elle l’a („Ella, si het s“), e Hommage an d Jazz-Sängeri Ella Fitzgerald, het si vier Wuche lang uf Blatz 1 ghalte. In däm Johr isch s in dr Bundesrapublik di fimftmaischtverchauft Single gsii un dodermit sogar no erfolgrycher wie z Frankrych, dert isch dr Titel uf Blatz 2 vu dr Chart chuu. Au z Eschtrych isch s Lied uf Blatz 1 chuu, in dr Schwyz uf Blatz 5. Ella elle l’a isch bis hit e bekannte Radio-Hit un isch e baar Mol coveret wore, u. a. vu dr Alizée un vu dr Kate Ryan.
Am 2. Augschte 1992 isch ihre Mann iberraschend im Alter vu 44 Johr noch em Tennis spiile am e Härzinfakrt gstorbe. 1993 het si Bruschtchräbs kriegt.
Syt dr Vereffentlichung vu ihrem letschte Studioalbum France (1995), wu si ne Hufe Hit nei interpretiert het (au sonigi vum Berger), isch s rueig um si wore. Ihri Dochter Pauline isch anne 1997 im Alter vu 19 Johr an dr Stoffwächselchrranket Mukoviszidose gstorbe. Si het si im Große un Ganze us dr Effetligkait zruggzoge ghaa un het noch ere Zyt im Senegal wider z Paris gläbt. Si het si engaschiert fir obdachlosi Fraue.
Anne 1994 isch d France Gall zum Ritter vu dr franzesische Ehrelegion (Chevalier de la Légion d’Honneur) ernännt wore.
Albe
Sampler
1Au uf Italienisch unter dem Titel Io sì, tu no bzw. uf Dytsch unter em Titel Das war eine schöne Party.
Pont-Saint-Martin
Pont-Saint-Martin isch de Name vo däne Gmainde:
Lueg au:
Wölflingen bei Saargemünd
Welflinge (lothrìngisch; frànzeesch Wœlfling-lès-Sarreguemines, ditsch Wölflingen, 1940-44 Wölflingen bei Bliesbrücken) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).
D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Welflinge lijt àm Schwartzbach, me Züefluss vun dr Sààr, eschtlich vun Sarreguemines in dr Neche vun dr Granz züe Ditschlànd uf re Heche zwìsche 270 un 357 m ìwer em Meeresspiejel.
Gschìcht
Welflinge ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 1143 àls Wülbelingen (1143 Wielfing, 1178 Grangia Wolvelingen, 1179 Walvelingen, 1295 Wulbelingen, 1445 Wolffelingen, 1681 Wölflingen).
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Lärche
D Lärche (Larix) bilde e Pflanzegattig in dr Familie vo de Chiiferegwäggs (Pinaceae). Si waggse hüfig in de nördlige Urwälder und in Wirtschaftswälder. Die Öiropäischi Lärche isch 2012 z Dütschland dr Baum vom Joor und 2002 z Östriich.
Beschriibig
Alli Lärche-Arte si summergrüeni Böim, im Spootherbst wärfe si iiri noodleförmige Bletter ab. Si si äini vo nume zwäi Gattige innerhalb vo de Chiiferegwäggs, wo nit immergrüen si. Die anderi Gattig isch die vo de Goldlärche, wo aber nit zu de Lärche ghöört. Am ene Churzdriib het s 10 bis 60 Noodlebletter oder d Noodlebletter befinde sich äinzeln an äijöörige Langdriib. D Baumrinde isch bi junge Böim silber-grau bis grau-bruun; si wird spööter rötlig bruun bis bruun.
Die Öiropäischi Lärche (Larix decidua) wird bis zu öbbe 40 Meter hooch. Dr grösst Baum vo dr Gattig isch e Westamerikanischi Lärche (Larix occidentalis), dr „Seeley Lake Giant“ im Lolo National Forest in Montana, won 49,4 Meter hooch isch, e Stammdurchmässer (dbh) vo 2,21 Meter und 83 m³ Stamminhalt (In dr Schwiz git s en Exemplar mit 10,70 m³ Stammumfang, 3,34 m BHD, 8,50 m Dalieumfang (in 3 m H.), 12 m Basisumfang und 45 m³ Stamminhalt).
D Larix-Arte si äihüüsig drenntgschlächtig (monözisch), si häi also männligi und wiibligi Zapfe an äim Baum. Die männlige Zapfe stöön äinzeln, si äiförmig bis zylindrisch, gälblig und mäistens chliiner as äi Santimeter. Die wiiblige Zapfe si zerst grüen, root oder purpur. Si bruche vier bis siibe Möönet vo dr Befruchdig bis si ruf si, ströije iiri Soome us und blibe denn no e baar Joor am Baum. D Zapfe si äiförmig bis chuugeler und stään ufrächt am Ändi vo Churzdriib oder am ene churze, bognige Stiil mit Bletter am Zwiig. Wenn si rif wärde si si hell bis dunkel bruun. D Soomeschuppe si mäistens e chli bräiter as lang. D Deckschuppe si glatt und dünn. Die chliine Soome si wisslig und 4 bis 6 mm grooss mit 6 bis 9 mm groosse Flüügel.
D Söömling häi vier bis acht Käimbletter (Kotyledone).
Wölflingen bei Saargemünd
Dialekt
Dr lothrìngisch Dialekt vun Welflinge ghert zem Rhinfrankisch.
Oskar Bandle
Der Oskar Bandle, schwyzertüütsch äigetli Bantli uusgsproche (* 11. Jäner 1926 z Frauefäld; † 17. Jäner 2009 am glychen Oort), isch en Schwyzer Spraach- und Literatuurwüsseschafter gsy, wo hauptsächli as Profässer für Nordischtik (Skandinawischtik) a den Uniwërsitëëte Züri und Basel gleert hät. Er isch aber au i de Schwyzer Nameforschig presänt gsy, und e paar Jaar hät er as Redakter am Schwyzerischen Idiotikon gschaffet. Er hät as de birüemtischt Nordischt usserhalb vo Skandinaavie ggulte. Au wän er mee über Literatuur gschribe hät, so gaats i syne wichtigschte Wëërch aber glych um Spraachgschicht und Tialäktology.
Läbe
De Bandle isch im Hauptoort vom Tuurgi as Soo vomene Chauffmen und ere Primaarleereri uf d Wält choo. A de Kantonsschuel im Stettli hät er 1944 d Matuur gmachet und na im glyche Jaar z Züri Gërmanischtik und Anglischtik afa studiere, dezue hät er na Spraachkürs i Schwedisch und Isländisch gnaa. Usslanduufenthält händ en uf London, uf Reykjavik, uf Kopehage und uf Uppsala gfüert. Z Reyjkavik hät er em Alexander Jóhannesson ghulffe, won es isländischs etimoloogischs Wöörterbuech gschribe hät.
Z Züri hät de Bandle dänn 1954 bim Ruedolf Hotzenköcherle und bim Eugen Dieth mit eren Aarbet über d Spraach vo der eltischten isländische Bibel­übersetzig, de Guðbrandsbiblía vo 1584, promowiert (truckt woorden isch d Dissertazioon 1956). Nachane, vo 1958 bis 1962, hät er as Redakter am Schwyzerischen Idiotikon gschaffet. 1961 isch er as Läktoor a d Universitëët Fryburg im Brysgau ggange. I de Jaar drufabe isch er vil z Norwäge, uf Island und uf de Fëërööer gsy und hät deet Materiaal für syni Habilitazioonsschrift über die weschtnordisch Huustiertërminology gsamlet. Usechoo isch die i zwee Bänd 1965.
I säbem Jaar isch de Bandle a di jung Uniwërsitëët vom Saarland z Saarbrücken gholt woorde, won er as Ordinaarius für Gërmanischi Filology und ganz bsunders für Nordischtik gleert hät. Wo me dänn z Züri und z Basel en gmäinsaame Leerstuel für Nordischtik gschaffe hät, isch de Bandle i d Schwyz zrugg und hät deet as Ordinaarius vo 1968 bis zu syneren Emeritierig 1993 gwürkt. Au nachanen isch er na über zää Jaar lang wyter wüsseschaftlich aktyv gsy.
Allgimäin
De Bandle hät i Spraachgschicht, Tialäktology, Ortsnamekund und i eltere und jüngere Literatuurwüsseschaft gforschet. Ale syne Publikazioone gmäinsaam isch de kultuurgschichtlich Zuegang und s Tänken i überggoordnete Zämehäng. Er hät all gërmaanische Spraache vo Skandinaavie gredt – Dëënisch, Schweedisch, Norwägisch, Fëërööisch und Isländisch. Z Skandinaavie hät men en für daas ales biwunderet und gschetzt.
Der Uufbou von de nordischtischen Abtäilige z Züri und z Basel isch em Bandle sys Wëërch gsy. Wän er amigs us em Norde wider i d Schwyz zruggchoo isch, hät er i sym Volvo chischtewys Büecher mitpraacht – ali sälber zalt. 1961 isch er Mitgründer vo de Schwyzerische Gsellschaft für Skandinaavischi Stuudie gsy, und 1973 hät er mit de Räie Byträäg zur nordische Filology aagfange.
Em Bandle syn wüsseschaftliche Naachlass lyt im Archyv vo der Uniwërsitëët Züri.
Nordischi Spraachwüsseschaft
Em Bandle syn Rueff verdankt sich aber hauptsächli drei skandinawischtisch-spraachwüsseschaftlichen Aarbete, wo (wies syni Aarbet am «Idiotikon» gsy isch) spraachgschichtlich und dialäktoloogisch orientiert sind. Syni fascht föifhundertsytig Dissertazioon über d Guðbrandsbiblía (1956) isch s Standardwëërch zur isländische Sprachgschicht vom 16. Jarhundert woorde. Syni zweebändig Habilitazioonsschrift über die weschtnordisch Huustiertërminology (1965) isch di eerscht grooss woortgeograafisch Aarbet z Skandinaavie gsy – Tüütschland, Frankrych, Itaalien und d Schwyz (mit em SDS) sind daa scho voruusggange gsy –, und en Redakter vom Norsk Ordbok, em norwägischen «Idiotikon», hät emaal gsäit, em Bandle syni Habil seg iri «Bible». Und sys Wëërch über d Gliderig vom Nordgermaanisch (1973) isch e suwerëëni Sinteese vo de gsamtskandinaavische Spraachgschicht, nöd zletscht basiert uf de vile tialäktoloogische Detäi-Undersuechige vom Bandle sälber.
Am Schluss vo sym Läbe isch er dänn na Hauptusegäber gsy vom groosse, zweebändige Handbuech The Nordic Languages (2002 und 2005). Das Buech hett äigetli selen uf Tüütsch usechoo, aber de Gruyter-Verlaag hät das nöd gnueg modëërn gfunde. Tüütsch as Wüsseschaftsspraach im skandinaavische Ruum hät uustienet ghaa.
Nordischi Literatuurwüsseschaft
De mittelalterliche Sagaliteratuur hät sich de Bandle zum äinten i de Sächzgerjaar – doo ischs em um d Isländersögur ggange – und zum anderen i de spaaten Achzger- und früene Nüünzgerjaar – doo de Fornaldarsögur – gwidmet. Wichtig isch em gsy, das da nöd äifach en Autoor anegsässen isch und loosgschribe hät, näi, d Grundlaag seg s mündlich Verzele gsy. Hüt gseet mer daas ales namaal echli andersch, die Publikazioone sind drum nümen eso aktuell.
Ab de Sibezgerjaar hät sich de Bandle uf di nöier skandinaavisch Literatuur konzentriert. Er isch nöd en Analitiker gsy, wo d Täggscht usenandgnaa hät, sunder hät de Schwëërphunkt uf d Rezepzioonsgschicht (aso wie isch di skandinaavisch Literatuur im Ussland – bsunders i de Schwyz – aachoo) und uf d Kultuurgschicht (Literatuur as Spiegel vo de Kultuur vo dëre Zyt, wo si gschribe woorden isch) gläit. Umvergässen isch syn Überblick über die modëërn fëërööisch Literatuur vo 1982 (überarbäitet 1985) – die hät nämli voranen usserhalb vo Skandinaavie niemert gchänt, aber de Bandle hät si halt chönen im Originaal läsen und hät ekäi Übersetzige pruucht. Dëë Uufsatz isch die eerscht literatuurhischtoorisch Darstelig vo de fëërööische Dichtig, wos überhaupt git.
Eerige
De Bandle isch Dr. honoris causa – Eeretokter – vo den Uniwërsitëëte Uppsala (1981) und Reykjavik (1987) gsy. Dezue ane isch er oordentlichs Mitgliid gsy von de Kungliga Gustav Adolfs Akademien för svensk folkkultur (Königlichi Gustav-Adolf-Akademy für schweedischi Volchskultur) z Uppsala, vo de Kungliga Vitterhets Historie och Antikvitets Akademien (Königlichi Akademy für Gleersamkäit, Gschicht und Altertümer) z Stockholm und vo de Norske Videnskaps-Akademi (Norwägischi Wüsseschaftsakademy) z Oslo und koräschpondierends Mitgliid vom 1984 Kungliga Skytteanska Samfundet (Königlichi Skytteaanischi Gsellschaft). Au mit königlichen und republikaanischen Oorden isch er uuszäichnet woorde, nämli mit em dëënische Dannebrog-Orde, em schweedische Nordstjärna-Orde, em norwägische St.-Olav-Orde und dem isländische Falkenorde.
Uf de sächzgischt Geburtstaag händ em syni Koleegen e Fäschtschrift zämegstelt und uf de föifesibezgischt en Uuswaal vo synen Uufsätz imene ticke Samelband.
Ökosystem
Ökosüsteem ( oikós ,Huus‘ und σύστημα sýstema ,s Zämmegstellte‘, ,s Verbundnige‘) isch e Fachbegriff vo de ökologische Wüsseschafte. En Ökosüsteem bestoot us ere Lääbensgmäinschaft vo Organisme vo meerere Arte (Biozönose) und us irer umbeläbte Umwält, wo as Lääbensruum oder Biotop bezäichnet wird.
Dr Begriff
Dr Begriff Ökosüsteem wird in de Naturwüsseschafte im ene Sinn brucht, wo vo Wärturdäil frei isch. In dr Politik und in dr Alldaagswält wird vilmol eso gschwätzt, wie wenn Ökosüsteem as sonigi sötte gschützt wärde. Wenn das bassiert, denn si nit Ökosüsteem im Allgemäine gmäint, sondern ganz bestimmti Ökosüsteem, wo mä as nützlig oder uf en anderi Art wärtvoll aaluegt. Ökosüsteem si willkürligi Konstrukt. Si häi käni wirklige, natürlige Gränze, weder ooberi no underi: e Glungge isch grad so guet en Ökosysteem wien e Meer. S grösste Ökosüsteem uf dr Ärde isch d Biosfääre, wo alli terrestrische und akwatische Ökosüsteem uf dr Ärde umfasst.
D Beziejige zwüsche de Organisme im ene Ökosüsteem
Zwüsche de Organisme im ene Ökosüsteem existiere vilfachi Wäggselbeziejige und Abhängigkäite. Do drzue ghööre zum Bischbil die trofische Beziejige vo verschiidene Arte vom Ökosüsteem, wie dr Stoffusdusch zwüsche Primärbroduzänte und terotrofen Gliider in dr Naarigschetti in dr Form vo sümbiotische Beziejige (Mykorrhiza), Parasitismus und Saprophilii.
Breitenbach (Oberelsass)
Z Bräitebàch gìt s a ditscher Soldàtefrìdhof, wie 3528 gfàllene Soldàte üs bede Waltkriej begràwe sin.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Bräitebàch ìsch. Bräitebàch ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Bräitebàch ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Engelberg
Ortstail:
Regione und Bärg:
witers:
Lueg au:
Stefan M. Seydel
Der Stefan Markus Seydel (* 22. März 1965 z Sorengo) isch e Schwizer Künstler, Unternähmer, Autor und Sozialarbeiter. In der Blogosphäre isch er dur sini speziell notierte Initiale bekannt: «/sms ;-) »
Läbe
Der Seydel het Soziali Arbet z St. Galle (Bachelor) und z Berlin (Master) studiert. Är het 1997 mit sinere Partnerin es eignigs Unternähme gründet. 2010 het er mit eme «Social Media Suicide» in der Krypta vom Cabaret Voltaire (Zürich), unter der Begleitig vom Kurator Philipp Meier, d Arbet a rebell.tv beändet. Är isch massemedial um 2005 bekannt worde dur sini Arbet für s News-Startup rocketboom. D Tageszitig Die Welt het rebell.tv 2010 as «Kanal Geisteswissenschaften» tituliert, und der Tagi het ihn as Teil vo der «digitale Bohème» vorgstellt. Vo 2011 bis 2014 isch der Seydel Leiter vom Internat im Gymnasium Kloster Disentis gsi. Är isch vili Jahr im Präsidium vom Internationale Bodensee Club gsi und isch Mitglied im P.E.N.-Club Liechtestei.
Wärk
Im April 2020 het der langjährigi Wikipedia-Autor Seydel en Bitrag in der NZZ über d Chance und d Risike vo der Wüssensplattform Wikipedia in der Corona-Krise veröffentlicht.
Andy Schleck
Dr Andy Raymond Schleck (* 10. Juni 1985 z Luxeburg) isch e luxeburgische Profi-Strossevelofahrer. Er isch der jüngsti vo drei Söhn vom ehemolige luxeburgische Veloprofi Johny Schleck.
Karriere
Im Johr 2005 het dr Andy Schleck im Alter vo 19 Johr si erste Profivertrag bim dänische Team CSC-Saxo Bank vom Bjarne Riis underschriibe. Dä Vertrag lauft bis zum Ändi vo der Saison 2010. Si Brueder Fränk, wo fümf Johr elter isch, isch au e Radprofi bim Team Saxo Bank.
Bim Giro d’Italia 2007 het dr Schleck zum erste Mol bin ere grosse Tour uf sich ufmerksam gmacht, won er im Gsamtklassemänt dr zweit Platz hinder em Italiäner Danilo Di Luca beleit het und s Liibli vom beste Jungprofi gwunne het. Im Johr druf het er zum erste Mol bi der Tour de France mitgmacht, isch dört uf e 12. Platz cho und und het s wisse Liibli vom beste Nochwuchsfahrer bi dere Tour übercho, won er im Team vom spötere Siiger Carlos Sastre mitgfahren isch. Bi der Flèche Wallonne 2009 het er dr 2. Platz hinder em Italiäner Davide Rebellin beleit. Vier Dag druf het er si erst gross Siig errunge: er isch erst 23 Johr alt gsi, won er im Eleigang Lüttich-Bastogne-Lüttich, die ‹Doyenne› vo de Klassiker, gwunne het mit 1:17 Sekunde Vorsprung vor em Zweitplatzierte.
Bi der 16.Etappe vo der Tour de France 2009 het er knapp si erste Etappesiig verbasst. Am Schluss isch er im Gsamtklassemänt Zweite worde, mit 4:10 Minuten Rückstand uf dr Siiger Alberto Contador. Usserdäm het er zum zweite Mol s wisse Liibli vom beste Jungprofi übercho.
2010 isch dr Andy Schleck Luxeburger Meister im Einzelziitfahre worde. Er het die achti Etappe vo der Tour de France gwunne und het sich uf der 9. Etappe s Gäle Liibli gholt, won er uf der 15. Etappe wäg eme technische Defekt wider verlore het. Dr Schleck het die 17. Etappe uf e Col du Tourmalet gwunne, nodäm dr Alberto Contador ihm dr Etappesiig nid strittig gmacht het. Im Gesamtklassemänt isch er Zweite worde mit 39 Sekunde Rückstand uf dr Contador. S wisse Liibli vom beste Jungprofi het er zum dritte Mol übercho.
Hugo Chávez
Dr Hugo Rafael Chávez Frías [] (* 28. Juli 1954 z Sabaneta; † 5. Merz 2013 z Caracas ) isch e venezolanische Offizier, Politiker und vo 1999 bis zu sim Dood Staatsbresidänt vo Venezuela gsi.
Im Chávez si Vorbild isch dr Simón Bolívar gsi und däm si Iisatz für e veräints Südamerika. Si politischs Brogramm isch e Bolivarischi Revoluzioon gsi, won er mit sozialistischi und marxistischi Ideä ergänzt het. In dr Armee isch er Oberstlütnant gsi, denn het er am Aafang vo de 1980er Joor d Undergrundbewegig Movimiento Bolivariano Revolucionario 200 gründet. Er het e Putschversuech gmacht, wo abverheit isch, und isch für zwäi Joor ins Gfängnis choo. Er het denn d Partei Movimiento Quinta República gründet und 1998 isch s em glunge, d Waale zum Bresidänt z gwünne. Bi de drei Waale 2000, 2006 und 2012 isch er immer wider gwelt worde.
Er isch chräbschrank worde, het sich e baar Mol z Kuba lo behandle und isch schliesslig am 5. Merz 2013 draa gstorbe.