cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Albrecht Dürer
D Räis in d Niiderlande (1520–1521)
D Räis in d Niiderlande isch e groosse Triumf gsi. Er het dört in dr Gsellschaft vo Fürste, fremde Botschafter, Gleerte, wie dr Erasmus von Rotterdam, und Künstler vercheert. Dr Magistrat vo Antwärpe het em vergääblig e Jooresghalt vo 300 Gulde, e schööns Huus as Gschänk und freije Underhalt aabote und usserdäm het er alli sini öffentlige Arbäite welle zaale, und das alles, für dass er z Antwärpe wurd bliibe. Dr nöigweelti Käiser Karl V. het em d Privilegie bestätigt, won er scho überchoo het (für das isch er äigentlig in d Niiderlande gfaare) und het em au sust si Gunst bewiise. Seer wichdig isch s gsi für e Dürer, die niiderländische Kunstschetz go aaluege und d Bekanntschaft mit de hervorraagende Künstler dürt z mache. S Daagebuech, won er uf dere Räis gschriibe het, isch im Schriftlichen Nachlaß enthalte, wo dr Rupprich uusegee het. Er het in dere Zit e Hufe Bilder vo Gäistlige, fürstlige Persoone, Künstler usw. gmacht, bis er am 2. Juli 1521 sich uf d Häimräis gmacht het.
Z Nürnbärg het er 1520/21 d Usschmückig vom Roothuus gläitet, wo hüte verloore isch, nume in Noochzäichnige vo 1530 si si z Wien in dr Albertina überliiferet.
Us em Joor 1526 het die Alte Pinakothek z Münche zwäi monumentaali Daafele, wo zu de bedütendste Wärk vom Künstler ghööre: die lääbensgroosse Figuure vo de vier Apostel Paulus, Petrus und de Evangeliste Markus und Johannes (Sitestück). Die Daafele het dr Dürer ursprünglig dr Stadt Nürnbärg gschänkt, und si si im Roothuus dörte usgstellt gsi. Au us em Joor 1526 isch s Öölbild vom Hieronymus Holzschuher, wo s beste vo alle Bilder isch, wo dr Dürer gmacht het, und s Bild Jakob Muffels. S letzt Gmäld, wo dr Dürer gmoolt het isch s Bild vom Johann Kleeberger, wo hüte im Kunsthistorische Museum z Wien isch.
In de letschte Joor het sich dr Dürer wider mee mit dr Kunsttheorii abgee und isch zu Iisichte cho, wo deene vo de Italiäner widerspräche.
Chranket und Dood
Sit dr Räis in d Niiderlande het er under de Folge von dr Malaria glitte. Er isch am 6. April 1528, churz vor sim siibenefunfzigste Geburtsdaag gstorbe. Er isch im Johannisfriedhof z Nürnbärg begraabe worde, nit wit ewägg vom Graab vo sim Fründ Willibald Pirckheimer
Banknoote
E baar vo de Gmäld vom Albrecht Dürer si uf Banknoote vo dr Dütsche Mark abbildet.
Liddratuur
In dr aaspruchsvolle Novälle Künstlerehe vom Leopold Schefer (1828) si dr Albrecht und d Agnes Dürer d Hauptpersoone.
Film
Im Stummfilm Luther – Ein Film der deutschen Reformation vom Hans Kyser, wo 1928 urufgfüert worden isch, vha mä näben em Eugen Klöpfer as Martin Luther dr Schauschbiiler Max Grünberg als Albrecht Dürer gsee. 1978 isch in dr DEFA-Film Jörg Ratgeb – Maler über im Dürer si Zitgenoss Jerg Ratgeb emstande. Dr Albrecht Dürer isch vom Martin Trettau gschbiilt worde.
Larve (Maske)
Larve bezaichnet in dr dytschsproochige Schwyz, in Eeschtrich und grosse Dail vo Syyddytschland e Masgge, wo an dr Fasnacht drait wird. S dytsche Wort entlarve - also ebberem e Masgge vom Gsicht rysse - kunnt vo deert. Larve kunnt vom latinische Wort lar, wo Masgge oder Gspenscht bedydet.
Larvene kemme u. a. an der Basler Fasnacht zem Yysatz. Die maischte Larvene sin äntwääder us Bapyyr cachiert oder sin us Kunschtstoff gmacht. S Cachiere isch zwor uffwändiger, erlaubt aber komplizierteri Foorme. Derfiir isch e Kunschtstofflarve billiger.
S Wort Masgge kunnt im Baseldytsch zwor au vor, bedytet aber ebbis anders, nämmlig e goschtymierti Person, wo natyyrlig au e Larve aa het, also dr Träger von ere Larve, nit d Larve sälber.
Pully
Pully (frankoprovenzalisch ) isch e bolitischi Gmai im Bezirk Lavaux-Oron im Kanton Waadt, Schwyz.
Geografi
Pully lyt am Gämfersee un goht uffe bis zum Jorat (Monts-de-Pully, 806 m). Zue dr Gmai ghere d Ortsdail Chamblandes, La Perraudettaz, Port, Rochettaz un La Rosiaz. D Gmaiflechi umfasst 20,5 % landwirtschaftligi Flechi, 25,2 % Wald, 54 % Sidligsflechi un 0,3 % sunschtigi Flechi.
Gschicht
Pully isch zum erschte Mol gnännt wore anne 994 as Pulliacum.
Bevelkerig
Quälle: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraadail isch 2010 bi 28,7 % gläge.
Religion
37 % vo dr Yywooner sin evangelisch-reformiert, 37,1 % sin römisch-katholisch (Stand 2000).
Bolitik
Dr Burgermaischter vu Pully isch dr Gil Reichen (Stand Merz 2014).
Wirtschaft
D Arbetslosigkait isch anne 2011 bi 3,7 % gläge.
Sproch un Dialäkt
Bi dr Volkszellig 2000 hän vu dr 16.034 Yywohner 82,8 % Franzesisch as Hauptsproch aagee, 4,8 % Dytsch, 2,8 % Italienisch un 9,6 % anderi Sproche.
Dr alt frankoprovenzalisch Patois isch wahrschyns aafangs 20. Jh. uusgstorbe. Ergebnis us dr Volkszellige vu 1990 un 2000, wu zum Dail Lyt Patois as Sproch aagchryzlet hän, gälte in dr Sprochwisseschaft as Artefakt un hän ihre Ursprung ender in statistische Fähler oder ass d Lyt unter „Patois“ ihr Regionalfranzesisch verstehn
Westhausen (Württemberg)
Weschthouse (amtlich Westhausen) ischt a Gmoed em Oschtalbkroes en Bade-Wirttebärg. D Gmoed hot Eiwohner (Stand: ).
Geografi
Weschthouse leit rond 10 km vo Olle ond 12 km vo Ellwãng. D Nochbergmoede vo Weschthouse send Aalen ond Ellwangen.
Litauische Sprache
Die litauischi Sprooch (Litauisch; litauisch lietuvių kalba) isch e baltischi Sprooch innerhalb vo dr Familie vo de indogermanische Sprooche. Knapp 3,2 Millioone schwätze Litauisch. Es isch d Amtssprooch z Litaue und sit em 1. Mai 2004 äini vo de Amtssprooche in dr EU. Minderhäite, wo Litauisch schwätze, git s im Nordweste vo Belarus und im Nordoste vo Poole (Woiwodschaft Podlachien). Gröösseri Grubbe vo Exillitauer lääbe in verschiidene Ländern. Elläi für Irland goot mä vo 120'000 Litauer us, wo in dr Uswanderigswälle sit em Zerfall vo dr Sowjetunioon noch 1990 zuegwanderet si. Bis 1945 isch Litauisch au im nördlige Däil vo Ostpröisse, em sogenannte Chläilitaue oder au Pröissisch-Litaue, gschwätzt worde. Dört isch im 16. Joorhundert die litauischi Schriftsprooch entstande.
Westhausen (Württemberg)
Geografi
Vo dr Gmarkong send 49,1 % Landwirtschaftsfleche, 36 % Wald, 13,3 % Sidlongsfleche ond 1,6 % sonschtiche Fleche.
Litauische Sprache
E historischi Sproochperioode bzw. Entwiggligsstuefe vo dr litauische Sprooch isch s Altlitauische gsi.
Westhausen (Württemberg)
Gmoedsglidrong
Zua Weschthouse gheret d Gmoedsdoel Lippach ond Westhausen.
Gschicht
Weschthouse ischt zom erschte Mol gnennt worda om 1136.
Verwaldong
Weschthouse hot sich mit dr Stadt Looche zom a Gmoedverwaldongsverband zammagschlossa.
Dr Schuldes vo Weschthouse ischt dr Markus Knoblauch.
Wohnhaus Schaeffer-von Déchend
S Huus stoot uf dr Liste vo de Kulturgüeter z Baasel, wo nazionali Bedütig häi.
Gschicht
1927/28 häi d Archidekte Paul Artaria und Hans Schmidt für s Musikerehebaar Edmund und Muriel Schaeffer-von Dechend en Äifamiliehuus im Sinn vom Modärne Baue baut. S Huus bestoot us eme churze Woondrakt im Bardeer in dr Richdig vo dr Diefi vo dr Parzälle und eme lenglige Schloofdrakt im erste Stock, wo uf Stütze stoot kweer zum Bardeer isch. Die Flachdachkörper si uf eme Staalskelett ufbaut, bestöön us Bimsblatte und häi e Schicht vo Bachstäi für d Isolierig. D Schiebfänster mit Metallraame si speziell für s Huus entwigglet worde, si bündig mit dr Fassade iibaut und understriiche eso dr skulptural Effekt vo dr kubistische Gsamtkomposizioon.
Westhausen (Württemberg)
Dialekt
Dr Dialekt vo Weschthouse ghert zom Schwäbisch.
Wohnhaus Schaeffer-von Déchend
Gschicht
D Archidekte Paul Artaria (1892 – 1959) und Hans Schmidt (1893 – 1972) wo vo 1923 bis 1930 zämmegschafft häi, si die erste Archidekte z Baasel gsi, wo d Ideä vo dr modärne Avantgarde konsekwänt übernoo und in meerere Äinzelbaute und Siidlige umgsetzt häi. Iiri Wärk zele hüte noch em Architektenlexikon der Schweiz (Basel 1998) "zu de wichdigste Demonstrazione vom Nöije Baue in dr Schwiz" und s Huus Schaeffer z Rieche isch worschinlig s beste Bischbil drfür. D Ideä, wie mä die verschiidene Funkzioone vom ene Geböid entflächdet, wie mä mit sowenig Ruum und Material wie mööglig uschunnt und wie mä d Konstrukzion tüpisiert, gseet mä do wie im ene Leerbuech.
S Huus isch denn e baar Mol, nid zu sine Gunste, abgänderet und zimlig vernoochlässigt worde, aber 1990 häi es sini Äigedümer vorbildlig restauriert.
Kwelle
«Das Haus Sandreuterweg 44 unter Denkmalschutz»
2001
gstorbe
Datum nit bekannt:
Trojany
Trojany isch e Dorf in dr Gmai Dąbrówka im Powiat Wołomiński in dr Woiwodschaft Masowie, Pole. Trojany lyt guet 15 Kilometer nordeschtli vu Wołomin un 36 Kilometer nordeschtli vu Warschau. S het 490 Yywooner.
Courroux
Courroux (dütsch: Lüttelsdorf) isch e politischi Gmeind im Schwiizer Kanton Jura. D Gmeind ghört zum Bezirk Delsbärg.
Trojany
Vo 1975 bis 1998 het s Dorf zue dr Woiwodschaft Ostrołęka ghert.
Courroux
Gschicht
Courroux isch eis vo de 13 freie Dörfer vo de Herrschaft Delsbärg gsi, wo im 1271i in de Bsitz vom Fürschtbistum Basel cho sin. In de Johr 1793i bis 1815i het d Gmeind zu Frankriich ghört, zerscht zum Département Mont-Terrible, dann ab em 1800i zum Département Haut-Rhin, em Oberelsass. De Wiener Kongress het im 1815 entschide, dass de Ort zu Bärn chunnt. Sit de Gründig vom Kanton Jura uf de 1. Jänner 1979 ghört d Gmeind zu dem Kanton.
Polen-Litauen
Wo d Jagiellone usgstorbe si, isch e Waalmonarchii igfüert worde und s Ständeparlamänt, dr Sejm, wo im Wääsentlige d Inträsse vo dr Aristokratii verdräte het, het umfangriichi Kompetänze überchoo. Doorum wrd vilmol von ere Aadelsrepublik greedet, und wenn uf die polnische Staate noch 1918 Bezug gnoo wird, vo dr Erste Polnische Republik.
S Köönigriich Poole (polnisch mäistens äifach Korona bzw. d Chroone) und s Groossfürstedum Litaue si scho 1386 in ere Personaalunioon veräint gsi. S Gebiet wo s am grösste gsi isch um 1618, het dr grösst Däil vom Staatsgebiet vom hütige Poole unfasst, mit em hütige Litaue, Lettland und Belarus, groosse Däil vo dr hütige Ukraine und chliineri Däil vom hütige Russland, Estland, Rumäänie und dr Republik Moldau.
Poole-Litaue isch e Vilvölkerstaat gsi, und sini heterogeene Bevölkerigsethnie häi die underschiidligste Glaubensbekenntnis gha. Katholischi, brotestantischi, orthodoxi und armeenischi Christe, Juude und Musliim häi mit- und näbenenander gläbt und drotz dr Dominanz vom katholische Klerus e politisch gstützti Religionsfreihäit gnosse.
Mit dr Realunion vo 1569 si s Köönigriich Poole und s Groossfürstedum Litaue mit em Kööniglige Pröisse und em Herzogdum Livland zum ene gmäinsaame Staatskörper verschmulze. Au die ländliche Gebiet vom Kööniglige Pröisse si vo polnische Beamte (Staroste) verwaltet worde, d Stadtrepublike Danzig, Thorn und Elbing, und au s Fürstbistum Ermland häi e groosses Maass an Autonomii gnosse. Anderi Gebiet, wie s Herzogdum Pröisse, s Herzogdum Kurland und Semgalle und für e Zit au d Donaufürstedümer vo Moldau und dr Walachei häi nume as Lääche Poole-Litaue ghöört. Zu Poole-Litaue häi bis 1772 au d Zipser Stedt ghöört, wo 1421 vom Köönigriich Ungarn an s Köönigriich Poole verpfändet worde si.
Poole-Litaue um 1618 mit de hüttige Staatsgränze
Genua
Genua het sich im Mittelalter dank em Seehandel stark entwigglet und isch eini vo de riichste Stedt in Europa worde und es Kulturzäntrum. D Prachtstross Le Strade Nuove mit de Renaissance- und Barockbaute vo de Palazzi dei Rolli im Zentrum vo dr Altstadt si 2006 vo dr UNESCO zum Wältkulturerb erklärt worde.
Germanen
D Germane si indoeuropäischi (indogermanischi) Völkerschtämm gsi, wo während dr Iisezit in Skandinavie und Norddütschland agsidlet gsi si und sich vo dört nach Süden, Oschten und Weschten usbreitet hai. Si unterscheide sich vo andere indogermanische Völker, wo in Middeleuropa gläbt hai, dass si nit zur Hallschtatt Kultur oder zur Urnefälder Kultur ghört hai, und dass wäge Lutveränderige, die germanischi Lutveschiebig, ihri Schproch im erschte Johrhundert v. Chr. sich dütlich vo andere Indogermanische Sproche het afo unterscheide.
Mä unterscheidet drei Gruppe: D Nordgermane, wo vor dr Völkerwanderig in Skandinavie gläbt hai, d Oschtgermane (Gote, Wandale, Rugier, Burgunder) wo sich im erschte Johrtuusig v. Chr. zwüsche dr Oder und Bug niiderglo hai, und d Weschtgermane (u. a. Angle, Sachse, Suebe, Langobarde, Bataver, Friese, Cherusker, Franke, Markomanne), wo s hütige Dütschland und Holland bevölkeret hai.
Name
Dr Begriff Germane chunnt zum erschte Mol vor in dr Beschribig vom Sig in dr Nöchi vo Clastidium im Johr 222 v. Chr. vom römische General Marcus Claudius Marcellus. Dört si aber drmit Gallier gmeint gsi, wo südlich vo de Alpe gläbt hai. Dr Julius Cäsar het em Wort si hütig Sinn gä.
Früener het me s Wort Germane vo Ger ‚Schpeer‘ (germanisch *gaizaz) und Maa (germanisch *manōn-) abgleitet, aber das isch nit haltbar, und de Name isch bis hüt nöd sicher erchlärt. Vilicht isch es e keltischs Wort, vergliiche cha mer alefalls altirisch gair ‚Nachbar‘ oder gairm ‚Schrei‘, d Bidütig wär denn „die Nachbarn“ bzw. «die Schreienden».
Usgseh
Wie d Germane usgseh hai, weiss me us Usgrabige und us Beschriibige vo Römer. Dr Tacitus, wo nie bi de Germane gsi isch, het in sim Buech Germania d Germane beschriibe. Ihri Auge sige blau, d Hoor rötlich und dr Körper sig gross und schtark. Bim e Deil vo dä Schtämm haige d Manne s Hoor imen än Art Pfürzi, em sogenannte Suebechnübbel, zämmebunde. B Fraue haige ä Scheitel gha.
D Chleider vo de Manne und Fraue sige gliich: Unterchleider (dr Tacitus het se nit nöcher beschribe, aber das si Hose und Chittel bi de Manne, Rock und Bluse bi de Fraue gsi) wo äng am Körper aligge, und e Umhang, wo mit ere Fible oder em ere Dorne zämmeghalte wurd. Bi de Fraue sig dr Umhang us rot gfärbtem Liinduech. D Germane wurde au Fäll vo wilde Dier aha. Bsundrigs beiidruckt isch dr Tacitus drvo gsi, dass bi de riiche Manne d Underchleider so äng gsi sige, dass me alli Körperdeil haig chönne gseh, und dass d Fraue keini Ermel an de Chleider gha haige, und me d Ärm und a Deil vo de Brüscht häig chönne gseh. An de Füess haige si Schnüerschueh aaghaa.
Gsellschaft
Die germanischi Gsellschaft het sich in drei Schtänd deilt: die Adlige, wo zum Tail säge, dass si vo dä Götter abschtamme, die Freie, wo die grossi Mehrheit vo dä Germane bildet hai. Si häi bolitischi Rächt gha und Wehrdienscht gleischtet. Dr Räscht vo dr Bevölkerig isch halbfrei—befreiti Sklave oder Aghörigi vo unterworfene Nochberschtämm—oder versklavt gsi. D Sklave si äntwäder in d Sklaverei gebore, im Chrieg gfange gno oder wäge Schulde versklavt worde. Die wichtigscht gsellschaftligi Eiheit isch d Grossfamilie, d Sippe, gsi. Si het sich um dr Einzeln kümmeret, ihm zu siim Rächt verholfe, ihn beschützt und si Ehr wider hergschtellt dur Bluetrach oder, schpöter, dur s Iidriibe vo Wergäld. D Sippe si in Hundertschafte zsämmegschlosse gsi, wo emenä Gau aghört hai. Alli Gau zsämme hai dr Schtamm usgmacht.
D Lüüt hai in Einzelhöf, Wiiler und Dörfer gwohnt, wo uf em Land vo ihrer Sippe gsi si und wo s au verdeilt het. S het Allmänd (Wälder, Gwässer und Weide) gha, wo vo allne hai chönne bruucht wärde. S Huus und si Umfridig hai sakrali Bedüütig gha als Sitz vo de Huusgötter und als Friedhof vo dä Vorfahre. S Stammesgebiet isch vom enä breite Schtreife Ödland umgä gsi, fr zum Konflikt mit Nochberschtämm z vermiide.
s Ding
D Versammlig vo de freie Manne, wo zum Ding oder Thing (nordgermanisch) zsämme cho si, isch dr Souverän gsi, in Schtämm won ä demokratischi Regierigsform gha hai wie d Sachse; aber au in Schtämm wo vomen ä König regiert worde si, het sich dä müesse an Entscheidige vom Ding halte. Die Adlige hai im bolitische Läbe a füehrendi Rolle gschpilt. Si hai em Ding Vorschläg gmacht, wo die het chönne anäh oder ablähne. D Entscheid si eischtimmig gsi. Vor allem wichtige Sache si vor s Ding brocht worde wie Chrieg und Fride oder d Befreiig vo Sklave. S Ding isch au es Gricht gsi wo über Landesverrot, Chriegsverbreche, und ehrlosi Date grichtet het. Si het dr Däter chönne us dr Gsellschaft usschtosse, ihn zum Dot verurdeile und au Dodesart beschtimme.
D Ding si am Dag under freiem Himmel abghalte worde am enä traditionellen Ort, d Dingschtatt. Dr Dingfride isch erklärt worde, d. h. d Dinglüt hai müesse ruhig si. In de früehere Zite isch d Bedeiligung am Ding eini vo de Pflichte vo alle Manne, wo Waffe drait hai, gsi, aber si Wichtigkeit isch immer chliiner worde. Im Frankeriich isch s Ding vo allne Manne numme no dreimol im Johr under dr Leitig vom Graf zsämmecho, während s ufbotnige Ding numme no vo de Schulze und ihr Schöffe bsuecht worden isch. Zwüsche de Sitzige isch a Dingfrischt gsi (z. B. 40 Nächt bi de Franke).
D Dingpflicht isch im Middelalter schtändisch worde und schliesslig vo dr schtaatlige Juschtiz verdrängt worde. D Ding als Volksversammlige hai in Skandinavie in erä neue Form überläbt (Volketing, Storting und Althing). D Landsgmeind wie mä si in dr Schwiiz kennt, schtammt nit diräkt vom alte germanische Ding ab.
d Afüehrer
D König hai zu beschtimmte Sippe ghört, aber wichtiger as d Härkunft isch Düchtigkeit gsi. Si hai sakrali und richterligi Funktione gha und si d Afüehrer im Chrieg gsi, ä Rolle wo in königslose Schtämm Herzög (ahd. herizogo, dä wo vor em Heer zieht) gschpilt hai, wo für d Duur vom Chrieg gwählt worde si, wie zum Bischbil dr Armin oder dr Widukind. In dä früehnere Zite hai vor allem d Oschtgote König gha, bi de Weschtgote isch das erscht im Verlauf vo dr Zit cho. D Afüehrer, König oder Herzög, hai Gfolgschafte bildet, wo gschwört hai ihne dreu z bliibe.
s Rächt
S germanische Rächt isch es mündligs Gwohnhetsrächt gsi und isch gnosseschaftlig und sozial gsi. Im Allgemeine het sich jede frei Ma sälber um siis Rächt kümmeret, aber mänggisch het er d Sippe um Hilf müesse bitte. Urschprünglig isch s Rächt ehnder uf Wiederguetmachig als uf Strof basiert gsi. Öpper wo Schade erlitte het, het än Entschädigung verlangt vom Däter und siiner Sippe, s Wergäld im Fall vomene ä Dotschlag. Wenn s nit zahlt worden isch, het a Bluetfehd exischtiert zwüsche de beide Grossfamilie. D Schtaate, wo unter em germanische Iifluss uffbaut worde sii, hai zerscht s alte Rächt übernoh, aber denn hai si s durch d Verfolgig vo Verbrecher dur e Schtaat ersetzt, än Entwicklig wo am Ändi vom 12. Johrhundert fertig gsi sich.
Gschicht vom gschribnige Volksrächt
Erscht im fümfte Jorhundert n. Chr. hai d Weschtgote im Codex Euricianus (um 475 n. Chr) und in dr Lex Romana Visigotorum (506) d Gsetz afo uufschriibe, d Burgunder hai d Lex Burgundionum (um 500) gha, d Oschtgote d Lex Theoderici. Au die fränkischi Lex Salica schtammt us dere Zit. S Alemannische Volksrächt isch im Pactus Alamannorum (afangs sibts Johrhundert) und in dr Lex Alamannorum im achte Johrhundert uufgschriibe worde. Die Kodex si, wie s scho ihri Ditel zeige, uf Vulgärlatinisch gschribe gsi mit a Hufe germanische Usdrück. Nume d Angle und Sachse hai ihri Gsetz in dr Volksschproch uufgschribe.
Landwirtschaft
Die germanisch Wirtschaft isch uf dr Landwirtschaft ufbaut gsi. Sie hai Weize, Gerschte, Hafer, Rogge, Flachs, Hirse und Gmües abaut, und drfür en eifache Hoggepflueg brucht. Erscht sit dr Zitewändi isch dr schwer Radpflueg ufcho. Under em Iifluss vo dä Römer hai si au afo Wii- und Obschtbau betriibe. D Fälder si während dr Iisezit viereggig gsi, mit Brachland drum ume. Schpöter hai d Fälder ehnder d Form vo lange Schtreife gha.
An Huusdier hai si Hünd, Chüeh, Söi, Rösser, Geisse, Schöf und Gflügel gha. Schtäll für d Dier si scho sit dr Bronzezit bekannt. Während s in de warme Johreszite nit schwer gsi isch, d Dier z verpfläge, isch das im Winter es grosses Broblem gsi. Aschiinend hai si kai oder numme wenig Heu und anders Dierfuetter gmacht, wo si hai chönne iilagere als Vorrat. Si hai brobiert so vil wie möglig vo ihre Chüeh, wo nach em Tacitus ihre Riichdum usgmacht hei, über ä Winter z rette; aber die meischte Söi si im Herbscht, sobald si fett gnue gsi si, gschlachtet worde.
Manufaktur
Manufakture het s fascht nit gä. Düecher und Chleider si in Heimarbet vo de Fraue hergschtellt worde. Au Milchprodukt si nummen in chliinem Rahme gmacht worde. Nur d Beschaffig vo Metall, s Schmide und s Verarbeite vo Gold isch scho früeh vo Bruefshandwerker gmacht worde.
Handel
D Germane hai scho früezitig under sich und mit em Middelmeergebiet Handel dribe. Rohschtoff wie Bernschtei und fertigi Ware si usduscht worde. Blüetezite vom Handel si d Bronzezit und Zit vom römische Wältriich gsi.
Schifffahrt
Wo si no in Nordeuropa gläbt hai, hai vili vo de Germane in dr Nöchi vom Meer oder vom enä Fluss gläbt. Scho fruehzitig isch dorum s Baue vo Boot und Schiff sehr entwicklet gsi. Vo de Schiff us dr Bronzezit kennt mä nume Zeichnige, aber es schiint, ass si gross und seedüchtig gsi sin. In dr Iisezit hai sich Schiffstypen entwicklet wo hüt no bruucht wärde. A Hochpunkt im Schiffsbau isch s 23 Meter lange «Nydamboot» us em vierte Johrhundert n. Chr., wo mit Rueder und nit Paddel gruederet worden isch. Die sogenannte «Kvalsundschiff» schtamme us em 7. Johrhundert, hai a Kiil gha, und hätte dr Konschtruktion noch chönne gseglet wärde, au wem mä kei Mascht oder Segel gfunde het. Es Schiff wo in im norwegische Oseberg gfunde worden isch, isch s ältischte ächte Langschiff.
D Germane hai ihri Boot bruucht fer zum fische und zum Handel driibe. D Skandinavier hai vom achte Johrhundert n. Chr. a, Aagriff uf lukrativi Ziil wie Chlöschter (Lindisfarne im Johr 793) und Schdedt im kontinentale Europa und in de britischen Insle gmacht. Si sin denn als Normanne oder Wikinger in ganz Weschteuropa gfürchtet gsi, wil si mit ihre Schiff in de meischte Flüss hai chönne schtromuf fahre und so Schdedt usraube wo wit vom Meer gsi si. Schliesslig hai sich a Deil vo de Normanne in England (878 im Gebiet nördlig vo dr Schtrooss vo London nach Chester) und Nordfrankriich (vo 911 a in dr Normandii) niiderglo. Si si au weschwärts über ä Atlantisch Ozean gfahre, hai 847 afo Island besiidle, 986 Grönland und hai ums Johr 1000 Amerika entdeckt. Oschtwärts si si uf de grosse russiche Flüss nach Süde gfahre bis zum Kaspische Meer, hai Handel driibe und sich in Russland, Wiissrusland und dr Ukraine niidergloh.
Schrift
[[Datei:Runes futhark old.png|mini|200 px|d Runeschrift (standartisiert)
Vo linggs nach rächts
Erschti Reihe: f-u-th-a-r-k-g-w
Zweiti Reihe: h-n-i-j-ï-p-R-s
Dritti Reihe: t-b-e-m-l-ng-d-o]] D Germane hai erscht em 1. Johrhundert v. Chr. en eigeni Schrift afo entwickle. Die ältischte Schriftzeiche, d Rune ('gheimnisvolli Mitteilig', vgl. hochdütsch 'raunen'), si vor allem Zauberzeiche gsi. Vieräzwanzig Zeiche het s früeche Alphabet gha, wo nach den erschte sächs Rune Futhark heisst. Jedi Rune het a Name gha, und dr erschti Luut vo däm Name isch dr Luutwärt vo dr Rune gsi; z. B. f: fehu (Veh, Bsitz), u: ur (Uurochs). Mä weiss nit vo wo d Runeschrift chunnt. S git Expärte vo denke, ass Latinisch, anderi glaube ass s Nordetruskisch s Vorbild gsi sig. Die ältischte Schrifte schtamme vom 1. und 2. Johrhundert n. Chr. Vom Endi vom vierte Johrhundert a hai d Skandinavier agfange Rune in Schtei z meissle. Um s Johr 800 isch s Runealphabet in Nordeuropa verchliineret worde und het nume no sächzäh Zeiche gha. D Runekunscht het ums erschte Jortusig in Skandinavie ä Hochpunkt erreicht— ungfähr zwei duusig Schteidänkmöler si bekannt in Schwede vo dere Zit. Wäred ufem Kontinent d Ruune churz noch de Christianisierig verschwunde sind, sind si z England bis is 11. Joorhundert bruucht worde und z Skandinavie hend i abglegne Gegete d Lüüt bis is 18. Joorhundert no Ruune brucht.
Än anderi germanischi Schrift, s gotische Alphebet isch vom Abt Wulfila erfunde worde us Rune, latinische und griechische Schriftzeiche. Drmit isch d Gotebible gschribe worde.
Kunscht
Die ältischte Bischbil vo dr Germanische Kunscht us dr ältere Bronzezit si im allgemeine ornamental und geometrisch abschtrakt gsi.
Kunschthandwärk
D Germane hai mänggi kunschthandwärkligi Technike kennt, wie s Graviere und dr Kerbschnitt. Si hai ihri Arbede iigleit mit Materiale wi Chnoche, Bernschtei und Harz, aber d Farb het ä chliini Rolle gschbilt. In dr jüngere Bronzezit si au Dier dargschtellt worde. Wie d Germane gege Süde vordrunge si, si si mit de Kelte und schböter mit de Völker vom Middelmeerruum in Kontakt cho und vo ihne beiiflusst worde. D Gote hai zm Bischbil d Filigran- d Granulationstechnike glehrt und hai ihri Arbede afo mehrfarbig mache. Vom 6. bis ins 10. Johrhundert unterscheidet mä drei Dierschdiil Periode. Zerscht si d Diermotiv, wo under römischem Iifluss in dr germanische Kunscht heimisch worde si, immer schterker schtilisiert worde. Denn hai d Germane au no afo d Flächtbandtechnik us em öschtlige Middelmeerruum benutze, und dr neu Schdiil het sich bis in Norde verbreitet; in Middelschwede heisst er Vendelschdiil. Vo den änglischen Insle isch um 800 a Schdiil nach Nordeuropa cho vo halbblaschtische Dierfigure wo inenander verschlunge si, wo mä as Osebergschdiil kennt. Bis ins 11. Johrhundert si Diermotiiv vo grosser Bedütig bliibe, zsämme mit abschtrakter Ornamentik.
Molerei
Numme sehr wenig gmolte Sache gits no, wie zum Bischbil es Bild an erä Felsewand in Arsand in Norwäge, wo us dr Bronzezit schtammt.
Götter
Die früehgermanisch Religion isch ä Vermischig vom enä Fruchtbarkeitskult und dr Abetig vo Holzgötze gsi. S Pantheon vo dä Germane isch däm vo dä Grieche und Römer ähnlig gsi: D Götter hai menschligi Gschtalt gha und gläbt wie Mensche, aber übermenschligi Chräft gha. Zu de Fruchtbarkeitsgötter, de Vane, hai d Erdgöttin Nerthus und ihres männliche Äquivalent, de Gott Njördr ghört, sini Dochter, d Göttin vo dr Liebi Freyja, und sin Sohn Freyr ghört. Vo de Ase isch dr Wotan (nordgermanisch: Odin) dr wichtigscht gsi. Är isch dr Schöpfer vo dr Dichtkunscht und vom Zauber gsi, schpöter isch er au ä Chriegsgott worde. Dr Donar (altnordisch: Thor) het mit sim Hammer Fruchtbarkeit brocht und het d Buure gege d Rise beschützt. Dr Zio (altnordisch: Tyr) isch dr Chriegsgott gsi. Anderi Götter si dr Loki, de «Trickster» vode germanische Mythologie, dr Gott vom Liecht Baldr und si blind Brueder Hödr gsi. Dr Baldr (dr Lüüchtend) isch dapfer und schön gsi, und alli hai en gärn gha, und will s Schicksal vo de Götter vo ihm abhänggt, het d Frigg alli Läbewäse usser dr Mischtle, wo so chlii und unbedüütend isch, lo verschpräche im Baldr nüt z Leid z tue. Dr Loki het s aber fertig brocht, ass dr Hödr uf a Baldr mit em ä Mischtelzwiig gschosse het und ihn so umbrocht het.
So wie s d Grieche mit dä ägyptische Götter gmacht hai, hai au d Römer die fremde Götter ihren eigene gliichgschtellt, dr Wotan em Merkur, dr Donar em Jupiter, dr Zio em Chriegsgott Mars und d Frija dr Liebesgöttin Venus.
Mythologi
In dr Mythologie hai vor allem d Isländer es Wältbild entwicklet. Nach dr Edda isch d Wält vo de erste Götter us em Liib vom Riis Ymir erschaffe worde. Schlussändlig wird d Wält wider undergo in er ä Kataschtrophe, wo Ragnarök («Götterschicksal», uf Dütsch faltsch als «Götterdämmerig» übersetzt) heisst und in dr Völuspa beschriibe wird. Nach em ä bsundrigs lange und schwere Winter frässe d Wölf Skalli und Hati d Sunne und dr Mond uf, d Schtärne schtürze vom Himmel und in de Ärdbebe, wo denn chömme, cha sich dr Fenriswolf vo sine Chette befreie, und d Midgardschlange erschiint. D Söhn vom Muspell unter dr Afüehrig vom Füürris Surtr, dr Fenriswolf und d Midgardschlange grife d Asen a und in dr Schlacht denn töte sich vili vo dä Götter und ihre Find gegesitig. Dr Füürris Surtr verbrennt am Schluss die ganzi Wält, aber druf entstoot e noiji Wält.
Chrischtianisierig
S Chrischtedum het sich vo Süde gege Norde unter dä Germane usbreitet. D Gote, wo an dr Donau und in dr Krim mit Arianer in Kontakt cho si hai s Chrischtedum in dr arianische Form zwüschem vierte und sechste Johrhundert agnoh. Ihri Chille, im Gegesatz zu was im Weschte bassiert sich, isch a nationali Chille gsi, wo d Gottesdienscht in dr Volksschproch abghalte het. Au isch d Bible vom Bischof Wulfila uf gotisch übersetzt worde. Dr Arianismus isch mit de wandernde Gote, Vandale, Langobarde und Burgunder, wo vom Wulfila bekehrt worde si, au nach Weschteuropa cho.
Im fränkische Riich, wo im hütige Frankriich entstanden isch, si die iigwanderete Germane vo dr Bevölkerig absorbiert worde und hai sich zwüschem fünfte und nünte Johrhundert em Römische Glaube zuegwändet, deilwiis unter Gwaltawändig wie während de Chrieg gege d Langobarde und d Sachse und durch Gsetz, wo d Usüebig vo dr germanische Religion unter Schtrof gschtellt hai.
D Missionierig vo de Angelsachse vom Kontinent us und dur d Ire het bis zum sibte Johrhundert duurt. In Nordeuropa het sich dr alt Glaube bis ins elfte Johrhundert chönne halte.
Gschicht
[[Datei:Germanen 50 n. Chr.png|mini|400px|Charte vo de germanische Schtämm um 100 n. Chr. (ohni Skandinavie)
Legände:
Blau: Wielbark-Kultur / Weichselmündigsgermane
Orange: Elbgermane
Gäl: Nordseegermane
Hellgrüen: Nordgermane
Bruun: Odermündigsgermane
Hellblau: S römische Riich ]] D Römer si eigentlig erscht Ändi zweits Johrhundert v. Chr. mit Germane in Kontakt cho, wo d Teutone und Cimbre d Römer bi Noreia (im hütige Öschterriich) im Johr 113 v. Chr. gschlage hai. E baar Johr druf, 109, 107 und 105 v. Chr. hets wider Kämpf ge zwüsche Germane und de Römer, und die hai jedes Mol verlore. Erst wo sich die germanische Stämm in zwei Gruppe ufdeilt hai, isch s de Römer 102 v. Chr. grote, über d Teutone und d Ambrone z günne und im Johr druf über d Cimbre. D Römer wo zu säller Zit vil Broblem mit keltische Schtämm gha hai, hai d Cimbre für Kelte ghalte.
S Middelgebirg isch afangs vom erste Johrundert v. Chr. no vo Kelte bewohnt gsi. Wo d Cimbre und Teutone in ihr Gebiet iibroche si, het das d Macht vo de Kelte in Mittel- und Süddütschland erschütteret, sodass spöter au anderi germanischi Stämm, besundrigs suebischi, in Hesse und ins Maingebiet hai chönne iidringe. Si si vom Ariovist aagfüehrt worde und hai sich vo 71 v. Chr. aa zum Deil am Oberrhii niidergloo. Anderi Gruppe si in Gallie iidrunge, dr Julius Caesar het se aber 58 v. Chr. gschlage und über e Rhii zruggdrängt.
In dr zweite Hälfti vom erschte Johrhundert v. Chr. het dr Caesar s keltische Gallie eroberet und vo denn a hai d Römer ä langi Gränze gege die germanische Schtämm müesse verdeidige, wo denn ungfähr s ganz Gebiet vo Dütschland bsetzt gha hän. Dr Drusus het vo 12 bis 9 v. Chr. im Gebiet vo Holland ä baar germanischi Schtämm unterworfe, aber d Römer hai s nach er ä verlorene Schlacht im Teutoburger Wald (9 n. Chr.) vorzoge d Rhii- und d Donaugränze z befeschtige und z verteidige, si aber nid nume defensiv iigstellt gsi. D Kaiser Domitian, Trajan, Hadrian und Antoninus Pius (159 n. Chr.) hai no chliineri Gebiet im Süde eroberet. In de Johr 167 bis 180 si germanischi Grossschtämm, agfüehrt vo de Markomanne, in römischs Gebiet iigfalle, und dr Kaiser Mark Aurel het si fascht nit chönne zruggwärfe.
In de folgende Johrhundert hai sich vili chliineri Schtämm zu Grossschtämm zsämmegschlosse, wie zum Biischbil d Alemanne. Wil sich s Klima veränderet het und d Bevölkerig schtark gwachsen isch, hai sich e Huffe vo dä Schtämm, wo ehnder im Oschte gläbt hai, noch den Agriff vo dä Hunne, dä Aware und dä Bulgare entschiide, weschtwärts z wandere. Sällere grosse Völkerverschiebig sait mä die germanischi Völkerwanderig.
D Burgunde
D Burgunde si Ostgermane gsi und hai sech noch em Plinius zur Zitwändi im Gebiet zwüsche dr Oder und dr Weichsel niidergloo. Vom 2. Johrhundert aa si si in Richdig Weste zoge und hai d Lausitz und östligi Deil vo Brandeburg besiidlet. E Johrhundert spöter si Stammesgruppe in s Maindaal cho und am Aafang vom 5. Johrhundert hai si es ersts Riich in dr Region vo Worms und Speyer gründet. D Burgunde hai intensive Kontakt mit em Römische Riich gha und si zum Christedum überdrätte. As Bundesgnosse vo de Römer si ihne ihri Siidligsgebiet verdraglig zuegsait worde. Wo si aber 435 in die römischi Provinz Belgica iigfalle si, het dr weströmisch Heermeister Aëtius mit Hilf vo hunnische Hilfsdruppe im Johr druf s Burgunderiich zerstört. D Erinnerig an die Ereignis isch in dr Nibelungesaag bewahrt worde. D Burgunde, wo no übrig bliibe si, hai d Römer ins Gebiet vom Rhône-Dal umgsiidlet. Dört hai si spöter e neus Riich gründet, wo 532 Deil vom Fränkische Riich worden isch und näbe Austrie und Neustrie en eigene Riichsdeil bildet het.
D Franke
D Franke hai sich us eme Kampfverband vo de Chamave, de Salfranke, de Chattuarier, de Ampsivarier, de Brukterer und andere Stammesgruppe bildet. Raubzüg in Gallie wärde vo dr Mitti vom 3. Johrhundert aa erwähnt. Im Norde vo Gallie hai d Römer fränkischi Söldner wo in ihre Dienst gstande si, agsiidlet. Die salische Franke hai as foederati Siidligsgebiet z Toxandrie übercho. Das Gebiet isch gwachse und het im 5. Johrhundert d Region zwüsche Lüttich und Tournai umfasst. Am Niiderrhii hai die ripuarische Franke e Fürstedum mit Köln as Zentrum bildet.
Noch em Dod vom weströmische Heermeister Aëtius, wo 436 s Burgunderiich zerstört und 451 in dr Schlacht uf de Katalaunische Fälder d Hunne gstoppt het, isch s fränkische Gebiet braktisch nümme vo Westrom kontrolliert worde. Noch em Zsämmebruch vo Rom im Johr 476 het im Norde vo Gallie im Gebiet um Soissons e römischs Rästriich existiert under em Statthalter Syagrius, won e Sohn vom Heermeister Aegidius gsi isch. 486/487 hai d Salfranke under em Merowinger Chlodwig I. dr Syagrius in dr Schlacht vo Soissons besiigt. So het sich s Gebiet, wo d Franke beherrscht hai bis zur Loire vergrösseret; em Salfränkische Riich sait me vo denn aa s Riich vo Soisson. Spöter isch s as Neustrie Bestanddeil vom Fränkische Riich worde. Dr Chlodwig, wo zerst nume eine von mehrere fränkische Chliikönig gsi isch, het die andere Deilkönigriich an sich grisse. Er het sich sälber in dr Kontinuität vo dr römische Herrschaft gseh, het die römische Verwaltigsinstitutione übernoh, isch zum katholische Glaube überdrätte und het sich so si Iifluss uf d Chille gsicheret. Mit militärische Siig 496 und 506 gege d Alemanne und 507 gege d Westgote in dr Schlacht vo Vouillé het er siis Riich witer vergrösseret. S Frankeriich isch au witerhi de letzte unabhängige germanische Gentes findlig gegenübergstande. Dr König het eroberete Grundbsitz verschänggt und eso het sich s Lehnswäse afo entwiggle. Im früehje 6. Johrhundert (noch 507) isch die latiinischi Sammlig vom Volksrächt vo de Franke Lex Salica entstande. S Frankeriich isch bis zu siiner ändgültige Deilig im Verdrag vo Verdun 843 die bestimmendi Grossmacht in Mittel- und Westeuropa gsi.
D Gote
Die ostgermanische Gote hai sit em 3. Johrhundert gege d Römer Chrieg gfüehrt. Am Ändi vom dritte Johrhundert hai si sich in en östligi (Greutunge) und e westligi Gruppe (Terwinge) deilt, us dene hai sich spöter – vereifachd gsait – d Ost- und d Westgote (Ostrogothi, «östligi Gote», und Visigothi, «gueti Gote») entwicklet.
D Ostgote si um 375 vo de Hunne underworfe worde. Wo die undergange si, si d Ostgote römischi Foederati (Verbündeti) worde und hai 488 under em Theoderich Italie eroberet. Noch em Theoderich siim Dod isch s Ostgoteriich um 550 zerfalle, wo s vo oströmische Druppe aagriffe worden isch.
D Westgote, wo im Johr 378 die oströmischi Armee under em Kaiser Valens in dr Schlacht vo Adrianopel gschlage hai, si scho fümf Johr druf römischi foederati worde. Am Aafang vm 5. Johrhundert hai si e Riich in Gallie gründet, si aber vo de Franke uf Hispanie verdrängt worde. S Westgoteriich isch 711 vo de Maure eroberet worde.
D Langobarde
D Vorfahre vo de Langobarde hai zerschst im Gebiet vo dr Niiderelbe gläbt. Spöter si die erste Gruppe sr Elbe noch uf Böhme und in aagränzendi Gebiet zoge. Zur Zit vo de Markomannechrieg in dr zweite Helfti vom 2. Johrhundert si d Langobarde über d Donau bis uf Pannonie cho. Dört hai sich ihne witeri elbgermanischi Stammesgruppe aagschlosse. Au us Thüringe isch Versterkig cho. Bis zur Mitti vom 5. Johrhundert hai die Gruppen e ethnischs Eigeprofil usbildet und wärde 488 zum erste Mol as Langobarde erwähnt.
Noch dr Eroberig vom Gepideriich 567 hai d Aware d Langobarde verdrängt. Die hai denn under em König Alboin Norditalie mit dr Hauptstadt Pavia und witeri Gebiet in Mittel- und Süditalie eroberet. Dr Räscht isch under dr Kontrolle vom oströmische Riich bliibe. Die Landnahm gültet as dr Abschluss vo dr spootantike Völkerwanderig. Dr König Authari (584-590) isch vom arianische zum katholische Glaube überdrätte, aber erst 662 het dr Katholizismus dr Arianismus offiziell verdrängt – gliichzitig mit em Vordringe vom Islam. Dr Karl dr Grossi het 774 Pavia eroberet, dr letzt Langobardekönig, dr Desiderius abgsetzt, und sich sälber zum König vo de Langobarde lo chröne. Im Süde isch s Herzogtum Benevent bis zur Eroberig dur d Normanne im 11. Johrhundert sälbstständig bliibe. Dr Name «Langobarde» isch in dr Bezeichnig Lombardei (ital. Lombardia), für e norditaliänischi Region, bis hüte erhalte bliibe.
D Markomanne
D Markomanne si gschichtlig am früehnste in dr Armee vom Ariovist, wo gegen e Julius Cäsar kämpft het, bekannt. Ihr ursprüngligs Gebiet isch am Main gläge, d Römer hai aber Druck usgüebt uf se und si si churz vor dr Zitwändi unter em Heerfüehrer Marbod uf Böhme usgwiche. Dört hai si dr Middelpunggt vom ene Stammbund bildet. In de Markomannechrieg hai d Römer d Nordgränze vo ihrem Riich nume under grosse Aasträngige chönne stabilisiere. Au in de Johrhundert druf si d Markomanne immer wider gege Süde vorgstosse. Im 4. Johrhundert si si zum letzte Mol erwähnt worde.
D Sachse
D Sachse si zerscht en einzelne Stamm vo Nordseegermane gsi, und si hai sich im 2. Johrhundert zur Stammesgruppe bzw. zum Grossstamm erwiteret. Dr Name isch wohrschiinlig zum erste Mol vom griechische Geograph Claudius Ptolemäus in dr Mitti vom 2. Johrhundert erwähnt worde. Im 5. Johrhundert hai sich d Sachse deilt in d Angelsachse, wo uf Ängland abgwanderet si, und d Altsachse, wo uf em Festland bliibe si. E Johrhundert spöter hai d Altsachse witi Gebiet an dr Nordseeküste beherrscht. Gliichzitig het sich im Weste dr Druck vom Frankeriich und im Oste vo de Slawen, wo sich in Ruum vo dr Elbe verbreitet hai, versterkt. Dr Komflikt mit em Frankeriich het under em Karl em Grosse zu de Sachsechrieg (772-804) gfüehrt, eme grässlige Gmetzel im Name vom Christedum, wo sogar vo dr Chille kritisiert worden isch. Zu säller Zit si d Sachse organisatorisch in Teilstämm gliideret gsi, d Heerschafte vo Westfale, Engere und Ostfale. Noch dr Zwangschristianisierig isch die Iideilig dur Groofschafte ersetzt worde. Erst im 13. Johrhundert isch s Stammesrächt «Lex Saxonum», wo sit denn witerentwicklet worden isch, im «Sachsenspiegel» ufgschriibe worde.
Es git aber ekei Kontinuität zwüsche de «hütige Sachse» im Freistaat Sachse und em «historische Volch vo de Sachse», wil die hütige Sachse e kulturelli Mischbevölkerig us süd-, mitteldütsche und slawische Mensche si, wo dur Kolonisation und Assimilation entstanden isch.
Meh Erfolg hai d Sachse z Ängland gha. Wo d Germane 406/407 d Rhiigränze durbroche hai, hai d Römer ihri Legione aus Britannie abzoge und d Herrschaft über d Insle ufgee. Die romano-britischi Bevölkerig het zum Schutz angelsächsischi Söldner aagworbe. Gruppierige vo Angle, Sachsen und Jüte hai sich im östlige Deil vo dr Insle niidergloo und die keltischi Bevölkerig, wo im Lauf vo dr Zit immer witer gege Weste abdrängt worden isch, deilwiis verdriibe. Bis zum Ändi vom 7. Johrhundert hai d Angelsachse dr gröscht Deil vo dr Insle underworfe und hai ihri Herrschaft au gege d Wikinger, wo spöter iigfalle si, chönne verdeidige, bis d Normanne 1066 Ängland eroberet hai.
D Thüringer
Wo d Hunne abzoge gsi si, hai d Thüringer e Königriich errichdet, wo 531 n. Chr. vo de Franke underworfe worden isch. Nordthüringe (öbbe s hütige Sachsen-Anhalt linggs vo dr Elbe) isch denn deilwiis vo de Sachse besiidlet worde, au Hesse, Schwoobe und Friese hai sech niidergloo. Aber d Gegend zwüsche dr Saale und dr Elbe im hütige Freistaat Sachse, wo vermuetlig ehnder dünn besiidlet gsi isch, hai si nid gege d Slawe, wo iidrunge si, chönne halte. Die slawischi Landnahm in dene Gebiet isch im usgehende 6. Johrhundert bassiert.
D Wandale
D Wandale hai ursprünglig in dr Region zwüsche dr Oder und dr Warthe im Beriich vo dr Przeworsker Kultur gläbt. D Stammesgruppe isch in d Deilverbänd vo de Hasdinge und de Silinge gliideret gsi, wo mögligerwiis dr Region dr Name «Schlesie» gee hai. Im 2. Johrhundert si e baar Stammesgruppe bis zum Karpateboge zooge und in d Theissebeni. 406 si si in Gallie iigfalle und hai die fränkische Foederati, wo brobiert hai, si ufzhalte, gschlage. 409 si si zäme mit Alane und Suebe uf die iberischi Halbinsle zoge, wo d Suebe z Galizie e Königriich errichdet hai. D Römer hai se aagriffe und verdriibe, und 429 hai sich d Wandale und Alane in Nordafrika niidergloo. 439 hai si Kartago eroberet und e bedütendi Flotte, wo dört gankeret het, isch in ihri Händ gfalle. Si hai agfange ihri Macht über s weschdlige Middelmeer usbreite und hai Sardinie, Korsika und d Baleare eroberet. Under em Geiserich hai si 455 Rom blünderet. Vo denn aa hai si aber immer meh vo ihrer Macht verlore, bis 533/34 oströmischi Druppe unter em Belisar, eme General vom Kaiser Justinian I., s vandalische Königriich eroberet hai.
Tsakonisch
Tsakonisch (tsak. Τσακώνικα γρούσσα) isch en neigriächische Dialäkt. S isch e Abkemmling vume altgriächische, dorische Dialäkt, s wird im Weschte vu dr Peloponnes zwische Agios Andreas un Tyros, Leonidion hit no gschwätzt, bsunders im Gebirg. D andere Griäche verstehn Tsakonisch nit.
Verbreitig
Dr tsakonisch Dialäkt het zwei (friähjer drei) Idiom:
D tsakonische Ortschafte mit ihrenem hittige Haüptort Tyros, Leonidion liige im mittlere Oschte vu dr Peloponnes; dr tsakonisch Sprochrüüm gränzt ans ägäisch Meer un goht vu do uf d Oschtsitte vum Parnonas-Gebirg nuf.
D Ortschafte heiße im einzelne:
Tsakonisch in dr Vergangeheit
Dr Thanos K. Wajenas verdrittet, ass Tsakonisch friähjer witter verbreitet gsii isch: aü uf dr Nord- un Weschtsitte vum Parnonas-Gebirg un in Süde hebs villicht d ganz Provinz Epidavros-Limira iigschlosse. Dämno wärs bis bis uf dr süd-eschtlig Zipfel vu dr Peloponnes gange. Do druf diäge Spüüre in Ortsnämme hiiditte.
Am Schwarze Meer hets bis 1922 zwei tsakonisch-sprochigi Derfer gä; mit dr Flucht un Verdriibig vu dr Griäche üs Gleiasiä dur d Tirke sin aü diä Sprächer ins griächisch „Mueterland“ kumme un uf drei Stelle verdeilt wore: uf Serbia bi Kozani, uf Néa Artaki uf Euböa un uf Níkaia bi Piräus - also nit uf Tsakoniä. Diä Dialäktspiilart vum Tsakonische, wu d Forscher bi däne Flichtling vorgfunde hän, isch no dr zwei Ürsprungsderfer Βάτκα (Vátka) un Χαβουτσί (Chawutsí) B-X-Typ gnännt wore. Dr Wajenas nimmt a, ass dä Typ hit vu niämem meh gsproche wird.
Erschti Erwähnige; Missverständnis
Dr tsakonisch Dialäkt isch in dr Literatür erscht spot erwähnt: zum erschte Mol im 15. Johrhundert vum Mazaris. Dr ditsch Philolog Martinos Krousios (1526–1608) het gschriibe, ass d tsakonisch Sproch alt seig un vu dr andere Griäche nit ka verstande wäre.
In dr Vergangeheit sin Missverständnis iber d tsakonisch Sproch eso wit gange, ass bezwiiflet wore isch, ass d Tsakonier iberhaüpt Griäche sin. Dr Griäch Mazaris het um 1415 rum gmeint, ass d Tsakonier „Barbare“ sin. Anne 1668 het dr tirkisch Reiseschriftsteller Evliya Çelebi brichtet, ass d Sproch vu dr Tsakonier niäme ohni Ibersetzer kennt verstoh. S „tsakonisch Volk“ diäg niä griächisch schwätze (si sin also nit zweisprochig gsii). Vu 1822 ab hän verschiidini ejropäischi Wisseschaftler versuecht nozwiise, ass tsakonisch e slawischi Sproch isch; d Tsakonier sin do vun e Deil ass Nochkumme vu Slawe agsähne wore, wu vum sibte bis zum niinte Johrhundert iigwanderet sin.
Sitter em 19. Johrhundert hets verschiidini Untersuechige vu dr tsakonisch Sproch gä, zletscht (sitter 1933) verschiidini vum Than. P. Kostakis. Sitter em Änd vum 19. Johrhundert isch dr „Dorismus“ vum Tsakonische in dr Wisseschaft vu dr allermeischte aerkännt.
E tsakonisch Sprochbiispiil
In dr Tabälle sin zwee tsakonischi Sätz (K-S-Typ) in ere nejgriächische Ibersetzig gegeniber gstellt. D alemannisch Ibersetzig folgt Wort fir Wort im Nejgriächische.
Literatür
ΔΗΜΙΤΡΗ Γ. ΧΟΥΠΗ, ΧΩΡΑΤΑ ΣΤΑ ΤΣΑΚΩΝΟΧΩΠΙΑ, ΑΘΗΝΑΙ 1992
(Dimitris J. Choupis, Gspässigi Gschichte in dr tsakonische Derfer, Athen 1992 (= tsakonischi Text (K-S-Typ) mit nejgriächische Ibersetzige))
Barembach
Barembach (els. Bàrebàch, dt. Barembach) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Geogràfi
Dr Ort lejt ìn dr Nordvogese àm Oschtufer vun dr Brisch vis-à-vis vun Schirmeck.
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Barembach ìsch. Barembach ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr romànisch Dialekt vun Barembach ghert zem Welche un domìt zem Lorrain.
Software
In däm Sinn isch dr Begriff zum erste Mol 1958 vom John W. Tukey bruucht worde.
Überblick
Im allgemeine Sproochgebruuch und in dr Literatur zur Softwaretechnik wird d Definition iigschränggt uf Computerprogramm und uf d Ressource, wo mit ene äng verbunde si, wie z. B. Konfigurationsdate näbe Icons und Schriftarte, wo zum Bedriib notwändig si. Date, wo sötte verarbeitet wärde (z. B. digitalisierti Musigstück), wärde meistens nit as Software verstande. Die Definition wird au as Softwaresystem oder Softwareprodukt agluegt, wo zuesätzligi Bestanddeil wie z. B. d Softwaredokumentation in ere digitale oder druggte Form vom ene Handbuech cha enthalte.
Computerprogramm sind immer dur Programmier-Fachlüt programmiert. Dodrzue gits diversi sog. Programmier-Sproche, z. B. Visual Basic und C oder Fortran (für technischi Programmierig).
Westminster Abbey
D Westminster Abbey ghört zsämme mit em Parlamämtsgebäud und dr St. Margaret Chille zum Wältkulturerb vo dr UNESCO.
Gschicht
Am Ort, wo hüt d Kathedrale stoht, het s zerschd ä Chloschder gha. Am Ändi vom 8. Johrhundert het ä chliini Gmeind vo Mönch uf dr Insle in dr Themse gläbt und 960 het dr St. Dunstan s Chloschder vergrösseret. Dr Eduard der Bekenner het ä neuji romanischi Chille in Chrüzform lo baue, wo 1065 iigweiht worden isch. Weniger as zwei Johrhundert spöter het dr Heinrich III. 1245 s meischde vo dr Chille usser em Schiff lo abriisse und die gothischi Abtei Chille im französische Schdiil lo baue. S Schiff het mä am Ändi vom 14. Johrhundert afo umbaue und dr Heinrich VII. het non ä neuji Kapelle drzue do. Die weschdlige Dürm si 1745 ferdig baut worde. D Chille isch im Zweite Wältchrieg beschädiget, aber noch em Chrieg gschnäll widr reschdauriert worde.
Bedütig
Sit em William em Eroberer si alli änglische Monarche in dr Westminster Abbey gchrönt worde, usser em Eduard V. und em Eduard VIII., wo nid gchrönt worde si. Bis zum Georg II. het me vili vo de Königinne und de König in dr Nöchi vom Grab vom Eduard em Bekenner in dr Chille beärdiget. Anderi berüehmti Änglander si au do biigsetzt worde: D Physiker Isaac Newton und Ernest Rutherford, dr Entdecker David Livingstone, dr Naturforscher Charles Darwin, d Dichder Geoffrey Chaucer, John Dryden, Rober Browing und vili anderi meh. In dr Nöchi vom Weschddoor isch s Grab vom Unbekannte Soldat uus em Erschde Wältchrieg.
Many
Many (ditsch Niederum) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Département Moselle ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Lothrìnge).