cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wien
Stadtgliderig
D Stadt glideret sich in 23 Bezirk.
Kultur
Wien isch vor allem dur sini klassischi Musig bekannt → Wiener Klassik. Berüämt isch au d Wiener Chuchi; s Wienerschnitzl und d Sachertorte sind die wohl bekantiste Leckereie.
Oberflachs
Oberflachs isch en ehemoligi Iiwohnergmeind im Bezirk Brugg im Schwiizer Kanton Aargau. Si het uf de 1. Jänner 2014 mit de Gmeind Schinznach-Dorf fusioniert. Die noi Gmeind heisst Schinznach. S Dorf ligt im Schenkebärgertal.
Geographii
De Gmeindsbann het e Flächi vo 338 Hektare, dodervo sind 127 Hektare Wald und 30 Hektare überbaut. Di höchschti Stell isch uf 770 Meter, di tüfschti uf
Schiffbarkeit
I dr Gwässergeografy bruucht me dr Begriff Schiffbarkeit zum säge, uf wele Abschnitt vome Fluss me mit Schiff cha durefahre.
Me luegt druf, wo ass dr Fluss gnueg Wasser het und keine grössere Hindernis und nume so vil Gfäll, ass d Schiff durechöme. Das gilt für die verschidene Schiffarte wie d Ledischiff, d Passaschierschiff und die grössere Sportschiff, also nit die chlyne Böötli, wo men au uf Gwässer mit wenig Wasser cha bruuche. Bi grössere natürliche und künschtleche Hindernis wie öppe de Wasserfäll – wie bim Rhyfall z Schaffuuse – und de Wasserwäärch – wie em Chraftwäärch Vogelgrüen am Sytekanal vom Rhy – cha me dr Wääg für d Schifffahrt mit Schlöise und spezielle Lupfwäärch freimache. Und au a de Flüss mit z vill Höhenunderschiid oder wo s Wasser z gschnäll abeflüsst hälfe so Yrichtige. E Naame für so Schiffwääg isch au Binnegwässerstrooss.
Oberflachs
Gschicht
S erschti Mol taucht Obernflacht in ere Urkund us em Johr 1301 uf. S Dorf isch aber sicher e chli älter, Scho im 1238 sind d Schenke vo Kastle gnennt, wo Vasalle vo de Kyburger gsi sind. D Burg Kastle hets also scho in dere Ziit gäh. Im 1262 isch uf em gliiche Hubel, uf dem Kastle stoht, d Burg Rucheschtei bauet worde. Im 1264i, wo d Kyburger usgschtorbe sind, hei d Habsburger d Landesherrschaft übernoh. Im 1311 hei d Herr vo Mülinen s Dorf und di beide Burge chauft und d Herrschaft Kastle gründt. Im Johr 1460 hei d Bärner s Schänkebärgertal eroberet und d Landesherrschaft übernoh. D Herre vo Mülinen hei aber ihri aagschtammte Rächt, wi zum Bischpil s Nidergricht chönne bhalte. D Reformation isch, wi überall z Bärn, im 1528i iigführt worde. Im 1631i het de Johann Ludwig von Erlach d Herrschaft Kastle chauft. Woo d Burg Rucheschtei im 1642 abbrönnt isch, het de Johann Ludwig von Erlach d Burg Kastle zu eme Schloss la umbaue. Im 1732 het d Schtadt Bärn d Herrschaft Kastle chauft und im Schloss de Sitz vo de chlinschte Landvogtei vom Bärner Aargau iigricht. Im März 1798 sin d Franzose in d Schwiiz iimarschiirt und hei di Helvetisch Republik usgruefe. Oberflachs ghört sither zum Kanton Aargau.
Schiffbarkeit
Es chunt au vor, dass men uf Flussstrekine, wo äigentlich für Schiff ggeignet sind, nit tarf fahre, wil si als Naturschutzgebiet wärtvoll sind.
Im alemannische Sproochgebiet chame die grössere Flüss uf teil Abschnidd bruuche zum mit grosse Schiff druff fahre. Es sind:
Zwüsche de Wasserstroosse uf de Flüss git’s verschideni künschtlechi Schiffkanääl, so wie dr Kanal vom Rhy zur Rhone und dr Main-Donau-Kanal.
Françoise Schaffner
De Françoise Schaffner (geboreni Ehrmann; * 14. November 1946 ze Winge ém Elsass; † 23. Mai 2010 ze Strosburi (64 Johr)) ésch e elsassischi Kültür- un Sproocherachts- un lokàl Europaaktivischte gsin. Se ésch gérante de maison d’édition gsin, mét Beruf, àlso Vrlaasvrwàltere, vun de S.A.L.D.E., de Vrlaa vun Culture et Bilinguisme, wi se öi zsàmme mét'm François Schaffner, 'rem Mànn, un àndri begrindet het.
Én dr Association Schickele-Kreis, spotr René Schickele-Gsellschaft - Culture et Bilinguisme d’Alsace et de Moselle het se sich viili Johr làng stàrik engagiirt, bsundrs noochdäm dr Fred Urban àls Gschäftsfihrer zuem OLCA (ze där Zit noch ORBI – Office régional pour le bilinguisme) gànge un dr François Schaffner President wore-n-ésch. Wil se comptable glert het, het se làng de Buechhàltung vum Vraan gmàcht un fr dr Vorstànd àn de Generàlvrsàmmlunge dr Finànzbericht vorgetràje.
Àls dr President Chirac un dr Bundeskànzler Schröder 's Projekt vun Eurodistrikte fr Strosburi un de Ortenöi un de gànz Granzregion àngeregt hàn, het se sich öi én derer Sàch, zmeischt ém Duo mét 'rem Mànn, vun Burjrsite engagiirt. Ze der Zit het mer öi bi de aktivi Burjr un én de Medie uem Strosburi efters vun „François un Françoise“ gheert.
2008 het se noch àls eini vun de Candidats indépendants uff de Lischt vum Roland Ries vum PS (de Sozialischte) àn de Municipales kàndidiirt - uff'm Plàtz 48, wii noch én de Stàdtrot gewählt wore-n-ésch. Ze där Zit ésch se àwwr àn Krebs 'rkrànkt. Nooch zwei Johr het se dr Kàmpf geje de Krànkheit vrlore.
Kladistik
D Kladistik (griechisch κλάδος klados „Ast“, „Verestelig“) – ungnau vilmol au mit dr fülogenetische Süstematik gliichgsetzt – isch e Methode vo dr biologische Süstematik in dr Ewoluzionsbiologii. Si isch vom dütsche Zoolog Willi Hennig in de 1950er-Joor in iire Grundzüüg umrisse und in sim Leerbuech Phylogenetic Systematics 1966 beschriibe worde.
S Ziil vo dr Kladistik
Mit Hilf vo dr Kladistik will mä e fülogenetischi Süstematik vo de Organisme ufstelle, wo usschliesslig uf dr fülogenetische Verwandtschaft basiert. Gruppe innerhalb vom ene sonige Süstem si mäistens, aber nit immer, monofületisch. Bi dr Kladistik si alli Grubbe au monofületisch, das häisst jedi Grubbe (oder Klade) enthaltet alli Noochfaare von ere Stammart und au d Stammart sälber, aber käni Arte, wo nit Noochfaare vo dere Stammart si. Monofületischi Grubbe definiert mä uf Grund vo gmäinsame Merkmol, so genannte Sünapomorfie.
S Resultaat von ere kladistische Analüüse isch e Verwandtschaftshüpothese, wo as Kladogramm daargstellt wird. Das underschäidet sich vom ene Stammbaum wil s Kladogramm nume terminali Taxa zäigt, das häisst im ene Kladogramm chan e rezänti Art nie von ere andere reznte Art abstamme. Fossili Arte chönne in e Kladogramm integriert wärde, bilden denn aber terminali Taxa, das häisst dass e fossili Art nid die datsächligi Stammart cha si.
S Bild rächts zäigt s Brinzip vom Kladogramm (bäidi Daarstellige bedüte s gliiche):
Kehrsatz
Chäsitz (amtlech Kehrsatz) isch e politischi Gmeind im Verwautigschreis Bärn-Mittuland im Kanton Bärn, Schwyz.
Geografi
Chäsitz ligt uf ere Terrasse am Südoschthang vom Gurte. D Gmeindsflächi bsteit us 54,9 % langwirtschaftlecher Flächi, 22,6 % Waud, 21,4 % Sidligsflächi u 1,1 % süschtigi Flächi. D Nachburgmeinde si Muri, Bäup, Wald u Chüniz.
Gschicht
Chäsitz isch zum erschte Mal gnennt worde im Jahr 1270 aus Cerrisaz (1277 Kesaz, 1281 Kersaz, 1293 Kersatz, 1574 Kersertz, 1577 Chersatz). Bis zum 31. Dezämber 2009 het d Gmeind zum Bezirk Seftige ghört.
Ywohner
Quäuue: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Uusländeraateil isch 2010 bi 16,9 % gläge.
Religion
63,6 % vo de Ywohner si evangelisch-reformiert, 16,8 % si römisch-katholisch (Stang 2000).
Politik
Bi de Nationauraatswahle 2011 het s das Ergebnis ggää: BDP 14,0 %, CVP 3,3 %, EVP 5,5 %, FDP 10,5 %. GLP 6,3 %, GP 8,0 %, SP 18,8 %, SVP 25,0 %, Suschtigi 8,6 %.
Gmeindspresidänt vo Chäsitz isch dr Thomas Stauffer (Stang 2013).
Wirtschaft
D Arbetslosigkeit isch im Jahr 2011 bi 2,3 % gläge.
Sprach u Dialäkt
Bir Vouchszeuuig 2000 hei vo de 3710 Ywohner 86,9 % Dütsch aus Houptsprach aaggää, 2 % Französisch u 1,9 % Italienisch.
Flash Gordon (Album)
Flash Gordon – Original Soundtrack Music isch s erscht Soundtrackalbum vu dr britische Rockband Queen. S isch im Oktober un Noveäber 1980 z Ängland ufgnuu wore un im Dezämber 1980 uusechuu. Uf em Album het s d Filmmusik zue dr glychnamige Verfilmig Science Fiction-Comic us dr 1930er Johr vum Mike Hodges. Mit Uusnahm vum erschte un letschte Stuck (Flash’s Theme un The Hero) sin s alles Inschtrumäntalstuck uf em Abum.
Kernel
In dr Informatik isch dr Kernel z Herzstuck vo da meischta Computerbetriebssyschtem. Zu sina Ufgaba ghört, d Ressourca vom Rechner z verwalta und d Kommunikation zwüscha dr Hardware und dr Software z ermöglicha. Als a Basiskomponenta vomana Betriebssyschtem stellt dr Kernel uf tüüfschter Ebeni an Abstraktionsschicht für d Ressourca (speziell Arbetsspeicher, Prozessora und Iigabe/Usgabe-Grät) zur Verfüagig. Dia Schicht wird vo dena Komponenta verwendet, damit sie ihri Funktiona erfülla könnd. Dr Kernel verwaltet dr Zuagriff uf dia Ressourca üblicherwiis dur Interprozess-Kommunikation (IPC) und Syschtemufrüaf (engl. system calls).
All dia Ufgaba werden vo verschiedana Kernel au uf an unterschiedlichi Art erledigt, je noch Ufbau und Implementation. Während an monolithischa Kernel probiert, die Ziel z erreicha, indem er alla Programmcode im glicha Adressberiich usfüahrt, zum d Leischtig vom Syschtem verbessera, laufend d Dianscht vomana Mikrokernel stattdessa hauptsächlich uf Benutzerebeni (engl. user space), was wiederum d Wartig und d Modularität vom Code verbesseret. As exischtieren au verschiedeni Usprägiga zwüscha dena beida Extrem.
Übersicht
Dia meischta Betriebssyschtem basieren uffem Kernel-Konzept. D Exischtenz vomana Kernel isch di natürlich Konsequenz drvo, as Computersyschtem als a Serie vo Abstraktionsschichta ufzbaua, wobi jedi Schicht uf da Funktiona vo dr nögschtunterschta Schicht basiert. Us dera Sicht isch dr Kernel einfach dr Nama woma dera Abstraktionsschicht git, wo an tüüfschter Stell uf dr Hardware sitzt, aber no in Software implementiert isch. Zum uf an Kernel könna verzichta, müassti ma z ganza Syschtem so ufbaua, dass ma kei Abstraktionsschichta verwenda wür; das würdi dr Syschtemufbau so fescht komplizierter macha, dass ma nur no di eifachschta Syschtem mit vernünftigem Ufwand könnti implementiera.
Was hüt meischtens als Kernel bekannt isch, hät früaner au Nukleus (engl. Nucleus) oder Kern (engl. Core) gheissa (Allerdings isch dr Begriff core au amol für dr Hauptspeicher vomana Computersyschtem verwendet worda, bsunders wil früahi Computer a spezielli Art vo Speicher namens "core memory" brucht hän.)
Hauptufgaba vomana Kernel
D Hauptufgab vomana Kernel isches, d Ressource vomana Computersyschtem z verwalta und anderna Programm dia Resourca zur Verfüagig z stella. Normalerwiis bestönd dia Ressourca us:
An Kernel stellt normalerwiis au Methoda für d Interprozesskommunikation (IPC) und Synchronisation zwüscha Prozess zur Verfüagig.
Herrschaft Kasteln
D Herrschaft Chaschtle isch es chlises Territorium im hütige Kanton Aargau gsi.
Si het znägscht s Nidergricht über Oberflachs gha und dr Middelpunkt uf de Burg Chaschtle. D Herrschaftsrächt, wo spöter au s Nidergricht vo Schinznach umfasst het, isch immer bi de Bsitzer vo de Burg Chaschtle gläge, also bis ins 1631i bi de Herre vo Mülinen, dann bi de Erlacher und ab 1732 bi de Stadt Bärn. Bärn het d Herrschaft Chaschtle in e Landvogtei umgwandlet. S Nidergricht vo Gaueschtei und Villnachere isch zu Chaschtle cho und s Hochgricht, wo vorher zu Schänkebärg ghört gha het, isch au an d Landvogtei gfalle. Chaschtle isch di chlinscht Landvogtei vo de Bärner gsi.
Champéry
Champéry isch e Munizipalgmeind im Bezirk Monthey vom Kanton Wallis.
Geografy
S Dorf Champéry isch e begchante Urloubsort im Val d’Illiez. Es lyt oben a dr Gmeind Val-d’Illiez am Fluss Vièze, wo en Näbefluss vo dr Rhone isch. S Dorf Champéry isch grad under de Bärgchettine vo de Dents du Midi und de Dents Blanches.
Im Weschte vo dr Gmeind goot der Bärgpass Col de Cou (1921 Meter über Meer) uf Morzine z Savoie übere (im Departemänt Haute-Savoie).
Iwoner
Quella: Bundesamt für Statistik 2005 Dr Üsländeraateil ischt 2010 bi 24,2 % glägu.
Religion
73,9 % vannu Iwonru sint im Jaar 2000 remisch-katholischi gsii, 10,5 % evangelisch-reformierti.
Politik
Dr Ggmeindspresident va Champéry ischt dr Luc Fellay (Stant Oktober 2017).
Spraach und Tialäkt
Bi dr Volchszellig 2000 heint vannu 1107 Iwonru 90 % Franzeesisch als Höiptspraach aagigää, 2,3 % Titsch, 0,8 % Talienisch und 6,9 % anneri Spraache.
Dr tradizionäll Tialäkt va Champéry gcheert zum Frankoprovenzalisch.
Gessler
D Gessler sind Vasalle vo de Habsburger gsi und hei z Maiebärg und z Brunegg für ihri Lehensherre Ufgabe übernoh. Erwähnt wird s Gschlächt zwüschem 13. und em 15. Johrhundert.
De Nidergang vom Gschlecht vo de Gessler hanget mit de Usenandersetzige zwüsche de Eidgnosse und de Habsburger am Ändi vom 14. und am Aafang vom 15. Johrhundert zämme. Im 1408 hei d Gessler d Herrschaft Grünige de Zürcher verchauft und bi de Eroberig vom Aargau durch Eidgnosse im 1415 hei si de gröschti Teil vo ihrem Bsitz verlore. Vermuetlich isch s Gschlecht mit em Georg, wo 1486 gschtorbe-n-isch, im Mannesschtamm usgschtorbe.
Ludovico Ariosto
Dr Ludovico Ariosto (* 8. Septämber 1474 z Reggio nell’Emilia; † 6. Juli 1533 z Ferrara) isch e italiäänische Humanist, Milidäär, Höfling und Autor gsi. Si Hauptwärk, s Värsepos Orlando furioso („Dr raasend Roland“), gältet as äine vo de wichdigste Text vo dr italiäänische Liddratuur und isch in ganz Öiropa rezipiert worde.
Dr Ariost isch s eltiste vo zwölf Chinder vom nid seer woolhaabende Aadlige Niccolò Ariosto gsi, wo im Dienst vom Herzog Ercole I. d’Este (1431–1505) gstande, wo dr Herrscher vo Ferrara und Modena gsi isch. Dr Ariost isch vo 1484 aa uf d Latiinschuel z Ferrara gange und het 1489 an dr Uni dört e Jurastudium aagfange, sich aber mee mit humanistische Studie befasst. So het er sich für d Lüürik vom Petrarca und d Gschichte vom Boccaccio intressiert, und au für d Schrifte vo de Florentiiner Neuplatoniste. Am Hoof vom Ercole isch er 1493 Mitgliid vom ere Theatergrubbe worde, und het bald scho afo schriibe. Wo si Vater gstorbe isch, isch er Hauptmaa von ere Gränzfestig in dr Nööchi vo Canossa worde. 1503 isch er zrugg uf Ferrara und isch dr Sekretäar Kardinaal Ippolito d’Este worde. Vo öbbe 1505 aa het er nume no uf Italiäänisch gschriibe Gläägehäitsgedicht, Sonett und Kanzoone im Stiil vom Petrarkismus in Prosa d Komöödie La Cassaria (1508, dt. öbbe Das Ding mit der Truhe [cassa]) und I suppositi (1509, dt. die Untergeschobenen). Vor allem het er aber am Orlando gschriibe, em Värsepos in elfsilbige Stanze, e Fortsetzig vom Matteo Boiardo sim Värsepos Orlando innamorato („dr verliebt Roland“), wo nie fertig gschriibe worde isch. 1516 het er die ersti Versioon mit 40 Gsäng lo drucke. 1518 isch er im Dienst vom Herzog Alfonso I. d’Este, gstande und für dä meereri diplomatischi Missioone usgfüert.
Er het d Komöödie Il Negromante („dr Nekromant“) gschriibe, wo 1528 urufgfüert worde isch und am Orlando witergschriibe. 1525 het er sich us em öffentlige Lääbe zruggzooge und 1527 oder 1528 im Ghäime d Alessandra Benucci ghütootet, wo d Witwe vom Florentiner Humanist und Autor Tito Strozzi (1425–1515) gsi isch. 1532 het er dr Orlando uf 46 Gsäng erwiteret und nöi uusegee. Es isch seer erfolgriich gsi und nume scho 16. Joorhundert fast zwäihundert Mol noochdruckt worde.
Elzach
Elze – amtlich Elzach – isch e Kleistadt in Bade-Württeberg, öppe 26 Kilometer nordöschtlich vu Friburg im Brisgau.
Alemannisch
Dr ursprünglich örtlich alemannisch Dialekt ghört zum Oberrhialemannisch, wo zum Nideralemannische zellt. Gschwätzt wird debi d'Elzdal/Schwarzwald-Variante, wo sich vu dr Dialekt-Variante in dr Rhiebeni vor allem in dr Vokale underschidet (z. B.: stuh / lu / gu statt stoh / lo / go wie in dr Ebeni yblich)
Stadt un Ortsdeiler
Elze b'stoht us de Kernstadt Elze, un de Ortsdeiler Prächt (dt. Prechtal), Oberprächt (dt. Oberprechtal), Eich (dt. Yach) un Katzemoos (dt. Katzenmoos). D'Ortsdeiler hän eigeni Ortsvorsteher un Ortsverwaltunge.
Gschichte
Elze isch urkundlich erschtmols am 5. August 1178 erwähnt worre. Es isch ab em 13. Johrhundert in dr Herre vu Schwarzeberg understande, wo ihm um 1290 d'Stadtrechte verlihe hän. Noochdem Elze lang zum Schwäbische Riichskreis (1512-1805) ghört het, isch es 1805 zum Grossherzogtum Bade kumme. Bis 1819 isch es Sitz vu eme badische Bezirksamt gsi.
Funktionsstuefe
D'Stadt Elze isch als Unterzentrum nochem Regionalschlisselvuzeichnis ohgä.
Wahle
Ergebnis vo dr Landdagswahle sit 2006: 1 2006: WASG, sit 2011: Die Linke
Wirtschaft un Infrastruktur
E Edelsteischlifferei, Schlachtbetribe un Textilgwerbe finde sich ebeso wie Glas- un Metallverarbeitig. Im Dienschtleischtigsberiich verdiene d'Klinikbetribe e bsunderi Erwähnig. Elze un dr Ortsdeil Oberprächt besitze s'Prädikat Luftkurort, was dr Gmei e rege Fremdeverchehr brocht het.
Historisch vu Bedütig isch z'Elze - wie im gsamte Elzdal - d'Textilindustri gsi. Inzwische isch säller Industrizwig aber vollständig ussem Elzdal verschwunde.
Verkehr
Z Elze lit dr Schlussbahnhof vu dr Elzdalbahn (Denzlinge–Waldkilche–Elze). Uf dr Strecki verkehrt hüt d Brisgau-S-Bahn.
Vum Elzener Bahnhof füehre no einigi Regionalbuslinie in d Sitedäler sowie e Fernbuslinie uf Schramberg. Betriberi vum Busverkehr isch d Südbadebus GmbH (SBG), e Dochter vu dr Dütsche Bahn.
Dur dr Ort füehrt d Bundesstross 294 as überregionali Fernstross.
Musee
In dr Alde Sparkasse befindet sich hüt s'Heimetmuseum.
Regelmässigi Verastaltige
Wie vilerorts isch au z'Elze e regs Vereisläbe z'beobachte. Bsunders hervorzhebe isch die witt überregional bekannt, traditionsriich Elzener Fasnet mit ihrer Hauptfigur, em Elzener Schuttig. Näbe dr Narrezümfte us Rottweil, Oberndorf un Yberlinge ghört d'Elzener Narrezumft zum sognennte Viererbund.
Bauwerk
Vu dr Burg Hienersedel isch hite nit me erhalte.
Genitiv
Im dr maischte modärne alemannische Dialäkt git s nume wenig gängigi Genitivforme. Ganz im Siide, v. a. in e Dail Walliser Gmaine un in Siidwalser Gmaine z Italie het sich no bis in s 20. Jh. e lääbige Genitiv ghalte.
Sprochligi Funktione vum Genitiv
In dr latynische Grammatik wäre unter anderem die Funktione vum Genitiv unterschide:
Genitiv z Tärbinu
D Elisa Wipf hed in iire Dissertation vù 1910 Die Mundart von Visperterminen Genitivfoorme im Dialäkt vù Tärbinu aagee. Laider hed si nid bschriibe, wie ùn in welene Fäl dr Genitiv bruuchd wird. Di ainzig Informazion, wù si dooderzue gid, isch: ''Alle vier Kasus sind in freier syntaktischer Verwendung im Sg. wie im Plur. erhalten.'' (Wipf 1908, S. 119).
Was ùffald, isch as d Deklinazion im Tärbiner Dialäkt no groosi Äänligkaid hed mid dr Deklinazion im Aldhoochdydsch.
In dr maischde Fäl wird dr Genitiv nimi bruuchd. Vyyl wird er no bruuchd wie in vyyle alemanische Dialäkt bi Näme ùn Verwandschafdsbezaichnige: ds Vattersch Hüüs, ds Peeter-Marisch Büobu, der Greetu Leo. Doodeerbyy wird der Genitiv aliwyyl vooraagschdeld.
Genitivbildig
schdaarchi Maskulina ùn Neutra
schdaarchi Feminina
Kadesch
Kadesch (au Qadesch) isch ä Stadt im altertümlige Mittlere Oste gsi. Si isch im Weste vo Syrie am Orontesfluss gläge. Dr Herrscher vo Kadesch het zur Koalition vo de syrische und kanaanitische Brinze ghört, wo brobiert hai d Expansion vo Ägypte aazhalte. In dr Ziit vo dr gröste Uusbreitig vom ägyptische Neue Riich het d Stadt zum Iiflussgebiet vo Ägypte ghört. Wi sich s Riich vo de Hethiter usbreitet het, isch Kadesch schliesslig an si gfalle. Us dere Ziit kennt mä dangg dä Amarna Brief drei vo de König vo Kadesh: dr Sutatara, dr Etakkama (au Aitagama) (öbbe 1340), Niqmadu, dr Sohn vom Etakkama
Genitiv
Genitivbildig
schwachi Feminina
schdaarchi Adjektiv
miinä (dt. mein), diinä (dt. dein), schiinä (dt. sein), ira (dt. ihr Sg.), iischä (dt. unser), eiwä (dt. euer), iru (dt. ihr Pl.)
Verwändig
Dr Genitivus possessivus isch im Leetschntaal no frèi bruuchd woore. dr Wiibu Rekck (dt. die Röcke der Frauen) schdood nääbe t Wiiburrekch. In dr Bruid Huis (dt. im Haus der Braut) isch e gweenligi Foorm.
Attributivi Schdelig
Prädikativi Schdelig
Vyyl mool wird dr Genitivus partitivus aber au ùmschriibe mid em Dativ.
Genitivus subjectivus
Genitvus objectivus
Eendeer foormelhafd chùnd dr Genitvus qualitatis voor:
Aarg sälde isch dr Genitvus locativus.
Dr Genitivus partibus chùnd v. a. hinder appas (dt. etwas) bzw. äswas (dt. irgendein) voor.
Kadesch
Dr Pharao Seti I. isch uf siine militärische Kampagne bis noch Kadesch vorgstoosse, und het dört ä Siigerstela ufgstellt. D Stadt isch aber churz noch em Abzug vo de ägyptische Druppe widr an d Hethiter gfalle. In siim fümfte Regierigsjohr, öbbe 1273 vor dr Ziitwändi, isch dr Ramses II. mit vier Divisione gege Kadesch zoge. In dr Schlacht, wo westlig vo dr Stadt stattgfunde het, isch d Vorhuet vo de Ägypter under em Ramses sälber fast vernichtet worde, aber d Intervention vo Druppe us Amurru hai d Lag grettet. D Ägypter hai sich widr noch Süde zruggzoge und Kadesch isch in de Händ vo de Hethiter bliibe.
Wie vili anderi Stedt in dr Levant am Afang vom 12. Johrhundert vor dr Ziitwändi isch Kadesch zerstört worde und us dr Gschicht verschwunde. Mä dänggt, as d Seevölker an ihrem Undergang gschuld siige.
Kadesch wird identifiziert mit em Tell Nebi Mend, wo öbbe 24 Kilometer südwestlig vo Homs lit(öbbe 34.58333°N, 36.51667°W) in dr Nöchi vo Al Qusayr.
Genitiv
Verwändig
Au voor oder hinder Zaalwèèrder oder Quantideedsadjektiv chaa dr Genitivus partibus schdoo.
Eender feschdi Foormle sin Uusrief wie Was Cheibsch!, Was Tiifelsch!, Was Dräkchsch! oder Phrase wie nid der Ziit haan (dt. keine Zeit haben)
D Präposizion wäge wird no vyyl mid Genitiv bruuchd.
S gid aber au d Verwändig vùm Dativ bi dr Präposizion wäge.
Dr Genitivus partitivus chaa nääbe jeedem transitive Verb schdoo.
Dr Genitivus partitivus schdood obligatorisch bim Verb.
Verbe mid obligatorischem Genitiv sin z. B.: achtu (auf jemanden achten), waartä (dt. auf jemanden warten), lachä (dt. über jemanden lachen), bigäärn (dt. begehren).
Reflexivi Verbe mid obligatorischem Genitiv sin z. B. ärwern (dt. sich erwehren), bigää (dt. sich begeben)
Foormelhafdi frèii Foorme als Satzadverbie sin z. B. äs Taksch (dt. eines Tages), eis Jaarsch (dt. eines Jahres), niemaalu (dt. niemals).
Genitivforme in andere alemannische Dialäkt
Bi Nämme vu Persone (Vornämme) und gwüssne Personebizeichnige wie Muetter, Vatter, Pfarrer:
Grosmueters Brülle, Fritzes Schatz, Ruedis chranke Vatter s Äigens Schaüfänschter, s Gridlis Schuelersack (Margritchens Schultasche), in s Mueters Stibili Dui bisch nimmä wyt äwäg vos Hergods Rych. (näbe: Dä Mändsch isch am Hergod sy Sohn gsi.) Das isch ds Jakobs Muätter. (Näbe: ''Dui bisch doch am David sy Sohn.)' s Naachbers Chatze, s Mueters Brüeder oder der Mueter Brüeder, s Maatelis Mueter, s Fritze Vatter, der Vreene Bueb. D Endig isch im allgimäine -s, aber bi Wörter, wo da schwirig isch, uf -e: s Hanse Huus, s Sigrischte Schüür. De Artikel lutet s oder bi wiibliche Wörter, wenn si de Genitiv nöd uf -s bildet der.
Bi Bezeichnunge vu dr ganze Familiä: s Chälers Birebaum; s Pfänigers sind furtzoge, vo s Schnyders läbt niämer mi; s Metzger Huusers, s Hesse Fritze, s Tokters, s Chilepfläägers
Anderi Genitivrelikt:
Ersatzkonschtruktione
In dr maischte alemannische Dialäkt wäre Verhältnis, wu in z. B. in dr dytsche Sproch mit eme Genitiv uusdruckt wäre, mit andere Konstriktione bildet.
Genitiv-Ersatz bi Sache
Dr Genitiv bi Sache wird in dr maischte alemannische Dialäkt mit Hilf vu dr Preposizioon vo (au vu oder vun) uusdruckt (Preposizionalkonschtrukzioon).
Ganz ähnlig gohts aü in andere alemannische Dialäkt.
Genitiv-Ersatz bi Persone
Wänn dr Bsitzer e Person isch (z. B. dr Ruedi), ka dr Genitiv-Ersatz au mit Hilf vu dr Präposition vu bildet wäre: Der Götti vom Ruedi. Am beliäbteste isch aber e Ersatzkonstruktion mit Possessivpronome un Dativ: Em Ruedi sy Götti.
(Määr = Burgemeischter; Züpfli = Zepfli)
D Ersatzkonschtruktion mit Dativ wird sältener aü bi Diärer (bsunders Hüüsdiärer mit „Familiäaschluss“) agwändet, Züri: eme Pfau si Fädere, der Chatz iri Auge, Kaiserstuehl: im Katzebissili si Kerbli. In dr Luzärndütsch Grammatik wird dä Genitiversatz as „Genitiv von Lebewesen“ bezeichnet.
Genitiv im Änglische
Im Änglisch kunnt dr ächt Genitiv (säxischer Genitiv) fascht ellai im Zämmehang mit Persoone, Familie und gwisse Dier vor: Peter’s car (im Peter si Aüto oder s Peters Aüto), Miller’s cat (s Millers Katz), my dog’s leg is broken (s Bai vu mym Hund isch broche). Andersch as im Dyytsch kunnt er au i Uusdrick vu dr Zyt vor: today’s newspaper (d Zytig vu hitt), next saturday’s party (s Fäscht vum neggschte Samstig), a three-week’s journey (e Rais, wo dryy Wuche goot).
S Aposchdroff isch aigetli e Fäälinterpretazioon; me het gmaint, Peter’s house syg gchyrzt us Peter his house; aso wie im Alemannisch: em Peter sys Huus.
Genitiv im Tirkische
Aü im Tirkische spiilt dr Genitiv e enormi Roll:
Aigetli isch das aber ekai Genitiv, sunder en Anenanderraiig vu Suffix. Uf Hochditsch nogmacht haisst das: „Hauses-unseres der-Vorderseite-seiner ein Teil dreckig-ist.“ = „Ein Teil des Vorplatzes unseres Hauses ist dreckig.“ = Vor unserem Hüüs ischs in einem Ecke dräckig.
verschiideni Dialäkt
Alli alemannische Biispiil obe sin üs däne Grammatike, numme d Obwaldner Biispiil üs
högschtalemannischi Dialäkt
D Biispiil us em Wallis un vo dr Südwalser sin us:
Weblink
Die Mundart von Visperterminen, wie sie im Jahre 2000 von der älteren Generation gesprochen wurde
Weltlachtag
De Weltlachtag werd all Joor am erste Sunntig im Mai gfiiret und isch vode Yogalachbiwegig iniziert wore. Die Biwegig bistoot hüt us öber 5000 Lachklüb.
Is Lebe gruefe worden isch de Weltlachtag vom indische Dokter Madan Kataria, wo au de Gründer vom Lachyoga isch. S Fest vom Weltlachtag söll de Weltfride verkörpere und het s Ziil, e globaals Biwusstsii vo Brüederlichkait und Fründschaft dor s Lache z entwickle.
S ersti Weltlachtagtreffe isch em 11. Januar 1998 i de indische Stadt Bombay abgange, wo sich 12'000 Mitglider vo lokale und internationale Lachklüb troffe hend. Am 9. Januar 2000 het s Weltlachtagtreffe zerstmol nöd z Indie stattgfunde, sondern z Koppehage. Da „Happy-Demic“ mit mee as 10'000 Lachi ufem Roothuusplatz vo Koppehage isch im Guinness-Buech vo de Rekoord ufgnoo wore.
Weniger lachfroidig sind die Dütsche, aber immerhi treffet sich am Weltlachtag i merere Städt wie Berlin oder Hamburg so öppe 50 bis 100 Mensche zum gmainsame Lache. Z Frankfuert werd denn usnaamswiis au i de U-Baan glachet und im Zentrum vo de dütsche Lachbiwegig, de "Kirche des Humors" (Chile vom Humoor) z Wisbade gits den jewils e groossi Veraastaltig.
Natürli gits au ide Schwiz Lachklüb und de Weltlachtag s Zöri haisst "Lachparade".
Wolfsburg
Überblick
Wolfsburg zehlt zude wänige Stadtgründige i dr erschti Hälfti vum 20. Johrhundert z Dütschland. Bis Mai 1945 het d Stadt dr Name Stadt des KdF-Wagens bei Fallersleben trait. D Stadt isch als Wohnort für d Mitarbeiter vum Volkswagewärk konzipiert, wo de KdF-Wäge – di spötere VW Käfer – het solle produziärt werde. 1972 het d Yywohnerzahl d Gränze vu 100.000 iberschritte, dodur isch Wolfsburg zur Grossstadt worde. Im Johr 2010 isch s Bruttoinlandbrodukt pro Chopf s höchscht vo allne dütsche Stedt gsii.
Wolfsburg biudet mit de Stedt Braunschweig und Salzgitter eis vu nün «Oberzäntre» z Nidersachse und ghört zur Metropolregion Hannover-Braunschweig-Göttingen-Wolfsburg. D nächschtglegene grössere Stedt sind Braunschweig öppe 26 Kilometer südweschtlech, Magdeburg öppe 64 Kilometer südöschtlech und Hannover 74 Kilometer weschtlech.
Apologet
En Apologeet (vo gr. απολογητής: „Verdäidiger“, απολογία: „Verdäidigungsreed“) isch ursprünglig dr juristisch Magistratsbeamti in dr griechische Polis gsi. In dr früechristlige Zit het mä de Verdräter vo dr christlige Apologii eso gsäit, wo s Christedum im Römische Riich as e vernümftigi Religioon daargstellt und gege Aagriff vo andere Religioone und Filosofie verdäidigt häi.
Hüte wird dr Begriff au im ene witere Sinn brucht für e Verdäidiger von ere Leer oder Ideologii, wo uf ere ghobnige, intellektuelle oder wüsseschaftlige Ebeni argumentiert.
Gschicht
No vor dr christlige Apologetik häi d Juude iiri Religion müesse verdäidige, und die jüüdischi Apologetik isch immer no aktuell. Si het aber wääred dr Ufkläärig groosse Iifluss uf die öiropäische Intelektuelle gha und het ghulfe, ass im 19. Joorhundert d Juude in Öiropa emanzipiert worde si.
D Aafäng vo dr christlige Apologetik findet mä scho im nöije Testamänt, wie «Apostelgschicht» 16,16–34. Au die frühchristligi griechischi apokrüfi Schrift Kerygma Petri («Verkündigung vom Petrus») schloot in die gliich Kerbe. Zu de letschte christlige apologetische Wärk ghöört im Augustinus si De civitate Dei, («Über e Gottesstaat»). Spööteri Autore häis scho nüm nöötig ghaa, s Christedum z verdäidige, wo vo denn aa as Staatsreligioon siinersits die andere Religioone underdruckt het.
Mérida (Venezuela)
Santiago de los Caballeros de Mérida isch e Schdat im Bundesschdaat Mérida z Venezuela. Ir Schdat säuber wohne öppe 302.000 Iwoner (2009).
Gschicht
Mérida isch am 9. Oktober 1558 vom spanische Kapitän Juan Rodriquez Suárez am Ort, wo hüte San Juan de Lagunillas isch, gründet worde. Er het dr neue Stadt dr gliich Name gee wie dä vo siiner Heimetstadt, Mérida im Weste vo Spanie. Au d Näme vo de Flüss, Albarregas und Guadiana, si die gliiche wie im spanische Mérida. Spöter isch dr Guadiana in Chama umbenennt worde.
1559 isch d Stadt vom Juan de Maldonado an ihre jetzig Ort verleit worde und in «San Juan de las Nieves» umbenennt worde und spöter in «Santiago de los Caballeros». Us däm het sich schliesslig der hütig Name «Santiago de los Caballeros de Mérida» entwigglet.
Im Johr 1622 isch Mérida zur Hauptstadt vom Bundesstaat und 1778 zum Bischofssitz erhobe worde. Wäge däm het mä denn e Briesterseminar baut, wo 1811 zur Universidad de Los Andes worden isch.
Jass
S Jasse isch e Chartespil mit 36 Spilcharte.
Das Spiil isch bsunders im alemannische Sprochrum und dört am meischte in dr Dütschschwiiz und em Vorarlbärg verbraited. Aber au i de wälsche Schwiiz, im Tessin und im Südtirol kännt mes, und es gilt in dr Schwiiz als Nationalsport und em Vorarlbärg als Volkssport Nr. 1.
Vom Jasse gitts vili unterschiidlige Spiilvariante, wo vomene einheitlige Grundprinzip abgleitet sin. Meischtens isches es Spiil für vier Lüüt.
d Spiilcharte
Bim Jasse kännt me drei unterschiidligi Charteset: Die französische, d Dütschschwiizer (me seit ne au dütschi Charte) und die öschtriichische.
Mit „französische“ Charte gspilt wird westlig vo dr Brünig-Napf-Rüüss-Linie, also in dr Romandie, in de Kantön Bärn, Soledurn, beidne Basel, em Kanton Aargau (ohnis Freiamt, em Bezirk Bade und dene Teil vom Bezirk Zurzach, wo öschtlig vo dr Aare ligge), zuedäm öschtlig vo dr Brünig-Napf-Rüüss-Linie, wo nid hochalemannisch gschwätzt wird, also im Tessin, z Graubünde und entlang em Bodesee im Thurgau.
Z Vorarlberg und teilwys z Liechtestai wird mit „öschtriichische“ Charte gspilt oder au mit enere Mischform vo dütsche und öschtriichische Charte, dene seit me „eifachdütschi“ Charte. Au im Südtirol bruucht me die öschtriichische Charte.
s Französische Blatt
Jedi Farb umfasst nün Charte: Zahlcharte 6 bis 10, Bueb/Buur, Dame, König und As (franz.: six, sept, huit, neuf, dix, valet, dame, roi, as; rom.: sis, set, otg, nov, diesch, pur, dama, retg, portga).
Es git e Wariante mit eme Rot-Blau-Schwarz-Grüene französische Blatt: Ass me d Farbe bi de Jass-Sändige vom Schwiizer Färnseh besser cha gseh, sin dört d Egge in blauer (statt in roter) Farb ghalte und d Chrüz isch grüen und nit schwarz. Die Charte chame au chaufe, si sin aber vil weniger verbreitet als die nume schwarz-rote Charteset.
s Dütschschweizer Blatt
D Farbe vo de Dütsch(schwiizer) Charte heisse «Rose», «Schälle», «Eichle» und «Schilte».
s Öschtriichische Blatt
D Farbe vo de öschtriichische Charte basiere uff em eifachdütsche Blatt mit em Salzburger Bild und heisse «Härz», «Schälle» (oder au «Kar»), «Eichle»(au «Chrüüz») und «Laub» (au «Pik», «Gras» oder «Grün»).
Jedi Farb umfasst nün Charte: 6 bis 10, Under (bi Trumpf Buur, usser z Liechtestei), Ober, König und Sau (Liechtestei und Südtirol: As).
d Gschicht vom Jasse
S Jasse chunnt wie die meischte andere Chartespiil au us em Oriänt. Öppe im 14. Joorhundert isch das Spiil vilecht vo de Sarazene oder vo de Chrüüzfahrer uff Europa brocht worde. Dört sin au neui Kartemotiv entwigglet worde, wo dr mitteleuropäische Kultur meh entsproche hän. So sin die hütt bekannte dütsche (oder au dütschschwiizer), französische und öschtriichische Charte entstande (und au wyteri, wo aber nid zem Jasse bruucht wärde).
Die ältischti Charte us dr Dütschschwiiz, wo bekannt sin, sin e Variante vo de dütsche Charte, stamme vo 1470 und hän d Farbe Schälle, Schilte, Eichle und Fädere. D Charte sin im Historische Museum z Basel usgstellt. Me nimmt a, dass en Basler Künschtler d Charte zeichnet hett, will dr Schilte-Under en Baslerstab uff dr Bruscht trait.
D Farb «Rose» het men im Dütschschwiizer Blatt erscht spöter ygfiert, will d Farb "Fädere" (wo dur Rose ersetzt worde isch) agäblig negativi Assoziatione provoziert hegi (vilecht wäg em Hienerrupfe) und Rose liäbliger sige.
S Jasse isch vor allem im 19. Joorhundert populär worde, in däre Zyt sind au vili verschiideni Variante entstande. Zem Teil wärde umgangssprochlig au Spiil als Jass bezeichnet, wo mit em Jass nüd oder nume sehr wenig ztue hän, sich öppe eifach die gliiche Charte teile, wie z. B. Tschausepp (fascht idäntisch mit em dütsche Mau-Mau). So zellt kunnt me uff über fuffzig Jassvariante, woby guet d Hälfti als Jassforme im ängere Sinn (mit einheitligem Grundspiilprinzip) kenne bezeichnet wärde.
Weimarer Republik
D Weimarer Republik, amtlig Deutsches Reich, die erschti würklech rein demokratischi Staatsform in Dütschland, het vo 1918/1919 bis 1933 äxischiert, aso vom Ändi vo der Monarchii (lueg Dütschs Cheiserriich) bis zur Machtergriiffig dur d Nazi (lueg Dütsches Riich (1933–1945)).
Jass
d Spiilreegle
Es gitt sehr vili verschiideni Jassvariante. Die meischte Variante vom Jass düen aber uff folgendem Grundprinzip uffbaue:
Weimarer Republik
Rychsverfassig
D Rychsverfassig isch z Weimar vo de Nationalversammlig am 31. Juli 1919 bschlosse, am 11. Augschte 1919 uusgfertiget und am 14. Augschte 1919 verchündt woorde. Si isch räin demokratisch, republikanisch und es Stuck wyt föderativ gsy.
Jass
s Ziil vom Spiili
D Reihefolg vo de Karte in ihrer Höchi isch 6-7-8-9-10-Bueb/Buur-Dame-König-As (resp. 6-7-8-9-Banner-Under-Ober-König-As/Sau), woby 6 die tiefscht und As die högscht Charte isch. Usgnoo isch dr sogenannti Trumpf, wenn also ei Farb zum Trumpf erklärt wird. Trumpfkarte stäche unabhängig vo ihrer Höchi alli Karte vo allne andere Farbe. Innerhalb vom Trumpf isch dr Bueb/Under die högscht Charte (Trumpf-Buur), drno s 9i (Näll), denn normal ab As abwärts.
Weimarer Republik
Rychsverfassig
D Volchsverträttig, de Rychstaag, isch vom Volch uf vier Jaar gwäält woorde. Es hät au gwüssi Elemänt vo de diräkte Demokraty ghaa: 10 Prozänt vo de Waalbirächtigte händ em Rychstaag chönen es Gsetz voorlegge, und en Drittel vom Rychstaag hät mir der Understützig vo föif Prozänt vo de Waalbirächtigten es Gsetz chöne vor s Volch bringe.
Jass
d Pünggt noch em Chartewäärt
Bi de meischte Jassvariante gän d Charte folgendi Pünkt:
Weimarer Republik
Rychsverfassig
De Rychspresidänt isch au vom Volch uf sibe Jaar gwäält woorde. D Stelig vom Presidänt isch rächt starch gsy. Im Nootfall hät er chönen am Rychstaag verby Veroornige mit de Chraft vo Gsetz erlaa, und das isch ab 1930 eso zimli de Normaalfall woorde. Daademit hät de Rychspresidänt vil mee Macht ghaa weder vorane de Käiser.
Im Rychsraat sind d Verträtter vo de Länder gsässe. Andersch as früener im Bundesraat vom Käiserrych hät er gägenüber em Rychsraat und de Rychsregierig e schwachi Stelig ghaa. Überhaupt isch de starch Föderalismus, wien er i de Zyt vorane ggulte hät, starch abgschwächt woorde. Fascht überall hät jetz au s Rych chöne Gsetz erlaa, und finanziell gsee sind d Länder am Tropf vom Rych ghanget.
Jass
d Pünggt noch em Chartewäärt
Bi dr Trumpf-Farb zellts Nüni (Näll) 14 Pünggt und dr Buur/Under 20 Pünggt.
Weimarer Republik
Gschicht
D Weimarer Republik het 1919 – nach em Wältchrieg und nach em Schturz vo der Monarchii und doodrmit vom Dütsche Kaiserriich – mit rächt vill Schwung und guete Vorzeiche agfange. Di sog. Weimarer Koalitione, Koalitionsregierige us usschliesslich demokratisch gsinnte Parteie, hei di erschte Wahle, wo übrigens erschtmols au d Fraue hei dörfe teilnäh, für sich entschiide. Di nationalistische Chräft, wo s Kaiserriich wider hei welle härstelle und d Fridensbedingige vo de Chriegs-Siigermächt hasserfüllt bekämpft hei, sind parlamentarisch in d Defensive drängt worde. Um so militanter hei si sich allerdings usserparlamentarisch in Szene gsetzt: Politischi Mörd a Lüüt, wo si als Verantwortlechi vo der „Dolchstosslegände“ („Wäg der Novämber-Revolution isch der Chrieg verlore gange“) gseh händ, Kapp-Putsch und Hitler-Putsch (beidi gschiteret) sind nur einigi Schlagliechter drfür.
Jass
d Pünggt noch em Chartewäärt
Bim letschte Stich vonere Rundi gitts für dä Stich fünf Extrapünggt.
Weimarer Republik
Gschicht
Erschti Azeiche, dass s demokratische Elemänt au i der gsamt-dütsche Gsellschaft trotz däm rächtleche Überbau vo der Republik nitt würklech gfeschtigt gsii isch, hets bi de erschte Reichspräsidente-Wahle gää. Der preussisch Junker Paul von Hindenburg, Monarchischt und füehrende Chopf in der Oberschte Heeresleitig während em vergangene Wältchrieg, isch 1925 zum Reichspräsident gwählt worde – und das gege än Kandidat vo der katholische Zentrumspartei, und s no problematischere dra isch gsii, dass d Schtimme vo der Dütsche Volkspartei (DVP) und vo der Bayrische Volkspartei (BVP) wiitgehend an Hindenburg und nitt a di demokratischi Siite gange sind. Erschti Azeiche von ere Erosion vo der Republik.
Jass
d Pünggt noch em Chartewäärt
Total sin in jedere Rundi 157 Pünggt z'vergeh. Macht öpper alli 9 Stich vo einere Rundi, isch das en "Match", wo zuesätzlig 100 Pünggt Prämie gitt.
Weimarer Republik
Gschicht
Di parteipolitische Fronte hei sech i der Folg immer stärker polarisiert, d Pol-Parteie NSDAP vom Hitler (öppis igschränkter au d Monarchischte-Partei DNVP) und uff der Linke di kommunistischi KPD sii immer stärker worde, d Mitti-Parteie hei Wähleranteil verlore. Das vor allem denn in de 1930er Johr, wo d Wältwirtschaftskrise grossi Arbeitslosigkeit und soziali Not zur Folg gha het. Politik isch au uff dr Strass uustreit worde, in Form vo viile Schlägereie, und au politischi Mörd hets wiiterhin gää. D Regierige sii nümm stabil gsii, s het vili Wächsel gää – churz, d Weimarer Republik het nümm us der politische Krise uusegfunde.
Jass
der Wyys
En Wys bezeichnet uffenander folgendi Karte vo dr gliiche Farb (z. B. Härz 7, 8 und 9, Schilte Unter, Ober, König) oder vier Karte vo vier unterschiidlige Farbe aber mit de glliiche Bilder (z. B. vier Sächser oder vier König), "vier Gliichi" gnennt.
Weimarer Republik
Gschicht
Di wohl letschti reali Chance, der Hitler no z verhindere, hets nach de Reichstagswahle vo 1932 gää. Der designiert Reichskanzler Franz von Papen, au är en Monarchischt, het Reforme plant, wo d Wirtschaft sölltet us der Krise füehre. Er het unter andere au der SPD und der Zentrumspartei es Koalitions-Aagebot unterbreitet, mit dene Parteie hätt sech no ä Mehrheits-Regierig lo bilde, wo der Hitler wiiterhin vo der Macht färnghalte hätt. S Verhältnis vor allem mit der SPD isch allerdings vorbelaschtet gsii, will der Papen vorher, won er au scho Reichskanzler gsii isch, bim „Preusseschlag“ d SPD-Regierig vo Preusse wägputscht gha het, will er si als Gfahr gseh het. Das het em d SPD nitt entschuldigt ghaa, si het em uf s Koalitionsangebot schlichtwäg im Vornheri s Gschpräch verweigeret. Aber au s Zentrum het keis Interässe am Papen sim Koalitionsagebot zeigt. Emotionali politischi Stimmige si do wichtiger gsii als wiitblickends Dänke, e gfährlechi Figur wie der Hitler vo der Macht färnzhalte. Derbi het me em Hitler sini extreme Ideeä uus sim Pamphlet „Mein Kampf“ uus de 1920er Johr längschtens kennt, aber offebar zwenig ärnscht gnoo.
Solothurn (Begriffsklärung)
Under em Name Solothurn, alem. Soledurn (,, rätoromanisch Soloturn, lat.-kelt. Salodurum) si z verstoh:
Jass
der Wyys
Uffenander folgendi Karte vo dr gliiche Farb wärde ab 3 uffenander folgende Karte zellt und heisse entsprächend dr Azahl vo de Karte Drüblatt (3 folgendi Karte), Vierblatt (4 folgendi Karte) etc. Drü- und Mehrblätter hän folgendi Wärt (entsprächend dr Woorschiinligkeit, dass me so öppis usteilt bikunnt):
Weimarer Republik
Gschicht
Schliesslich ischs afangs 1933 zun ere Koalitionsregierig zwüsche der NSDAP und der Monarchischte-Partei DNVP choo, und der Hindenburg het der Hitler zum Kanzler ernennt. Das isch glichbedütend mit em Ände vo der Weimarer Republik gsii: Mit em Ermächtigungsgsetz, wo unter anderem, aber nitt nur, dur Ischüchterig vo de demokratische Parteie z Schtand cho isch, het der Hitler i der folgende Ziit systematisch alli Opposition eliminiert und unterdrückt und sini Diktatur errichtet.
Länder
1925 häts i de Weimarer Republik die 18 Länder mit däne Kännzaale ggää:
Jass
der Wyys
Alles über em Fünfblatt isch sehr sälte.
Dr näbe zelle au "vier gliichi", wobi d Punggtazaahl uff dr Wärt vo de Karte druffakunnt:
Dr Wys isch nur den gültig, d. h. uff schriibe darf sini Pünggt nume dä Spiiler, wo dr höggschti Wyys het. Het er meh als ein Wys, kan er alli uffschriibe loo. D Mitspiiler mit de tiefere Wys dörfe nüt uffschriibe. Als höcher gültet dä Wys, wo me Pünggt git. Es Fünfblatt isch aber immer höcher als vier Gliichi (obwohl beidi 100 Pünggt gän). Sin d Wyys glich hoch, isch dr Wys mit dr högschte Karte im Wys höcher, also es Dreiblatt vom König (König-Dame-Buur) isch höcher als eins vom Banner (10-9-8) (Variante bi 3-9-Blätter: en Wys uss Trumpfcharte isch höcher als en Wys us Nid-Trumpf-Charte, egal wie hoch d Trumpfcharte sin). Isch au das gliich, zellt dä Wys vo däm Spiiler, wo-n-en friener hett dörfe asaage.
Chrüzwyys (also z. B. vier Näll und es Dreiblatt 7-8-9) sin erlaubt, beidi Wyys zelle.
D Wyysregle sin nid einheitlig. Vor allem Chrüzwyys und vier Gliichi mit Zahlcharte (6-9) sin lang nid erlaubt gsi. Teilwys wird au no hütte mit dene "alte" Regle gspiilt.
d «Stöck»
D Stöck sin en Spezialwyys. Als Stöck wärde König und Dame/Ober vom Trumpf bezeichnet. Stöck gäbe zwanzig Pünggt und zelle immer, au wenn en andere Spiiler en höchere Wys hett. Stöck füere aber nid drzue, dass dr höcher Wys nid au gültet, d. h. es wärde beidi gschriibe.
wie s Spiili goot
3, 4 oder 6 Spiiler - meischtens vier Spiiler - setze sich ane Tisch und d Charte wärde gmischlet. Ei Farb wird zum Trumpf erklärt (meischtens während em Mischle durch Ablüpfe vom Kartestapel ca. in dr Mitti - die unterscht Karte isch Trumpf). D Charte wärde glichmässig verteilt. Jede Spiiler legt im Uhrzeigersinn (im Vorarlbärg und Südtirol geg dr Uhrzeigersinn) ei Karte, woby me - wenn me hett - die gliich Farb muess usspiile, wie die, wo dr erschti Spiiler usgspiilt hett, me muess (Farb) "agee". Ziil isches, die Charte zgwünne (abstäche/stäche), indem me die högscht Charte oder en Trumpf leggt.
Wenn me die erscht Karte usspiilt, muess me au wyyse (wenn me ka), also sini Wys agee. Dodrby wird nume d Art vom Wys agee, also z. B. Dreiblatt oder Vier Gliichi, oder au nume d Punggtzahl vom Wys - nid aber wo me de Wys hett. Vergisst me en Wys aazsage, hett also dr näggschti Spiiler scho gleggt, isch dr Wys nid gültig. Am Ändi vo dr Rundi muess dä mit em högschte Wys agee, wo genau är dr Wys hett, wenn en Gegner frogt, susch darf ers nid sage (Variante: Er darfs uff all Fäll sage). Spiiler mit tiefere Wys müen nid und dörfe au nid sage wo ihre Wys isch. D Stöck müen nid am Afang gseit wärde, me ka Stöck wyyse wenn me wott, spötischtens aber wenn me die zweiti Stöckkarte usgspiilt het und bevor dr näggschti Spiiler sini Charte leggt.
Trumpf darf immer gleggt wärde, me muess also nid die ugspiilti Farb agee. Liggt allerdings scho e Trumpf, darf me kein tiefere Trumpf als scho gspiilt usspiile. Wird als erschts Trumpf usgschpiilt, muess me (wenn me ka) au Trumpf legge (Usnahm: dr Trumpf Buur, dä chame legge wenn me wott), das nennt me "Trüempf zieh".
Hett jede Spiiler ei Charte gleggt, nimmt dä Spiiler mit dr högschte Charte / em (högschte) Trumpf d Charte zue sich, dreit si um und leggt e neui Charte noch sinere Wahl us. Druffabe legge widr alli andere e Karte vo dr glliche Farb (wenn me ka) oder Trumpf. So goots witer bis alli Charte gspiilt sin. Denn zellt jede sini Pünggt, schriibt si uff, und e neui Rundi fangt a. Scho gspiilti Charte ("Stiich") dörfe nümmi agluegt wärde bis alli Charte gspiilt sin (Usnahm: dr erschti Stich darf aglueggt wärde).
wie s Spiili ufhört und wie me “sich bedankt”
Wie erwähnt, isches s Ziil, möglichscht vill Pünggt zmache. Wird vorhär e bestimmti Azaal Rundene definiert, ischs Spiil noch däre Azaahl Rundene fertig. Hüffiger isch aber, dass me uff e bestimmti Azaal Pünggt spiilt. Dodrby ka's am Schluss relativ knapp wärde, wenn mehreri Spiiler churz vor däre Limite stön. Jedi Spiiler hett dodrby s Rächt, die laufendi Rundi sofort zbeände, indäm är seit, er wurd sich bedanke ("ich bedank mich"). Denn wärde nume die Stich zellt, wo in däre Rundi scho gange sin. Hett dä Spiiler, wo sich bedanggt het, tatsächlich gnueg Pünggt gmacht (und meh als alli andere), hett er gunne. Hett er sich aber verzellt und zwenig Pünggt, hett er verlore und wird letschte. Gunne hett denn dä Spiiler mit de zweitmeischte Pünggt.
Kandern
Chander (IPA: ['xandr], au Chandre; amtlich Kandern) isch e Chleistadt zwüsche Lörrach und Friiburg in Bade-Württeberg.
Jass
„Stöck-Wyys-Stich“
Isch es Spiil sehr knapp, bruuche mehreri Spiiler also nume no wenig Pünggt zum Siig, chas sy, dass bereits en Wys drzue längt. Froglich isch denn, was zerscht zellt, dr Wys oder dr Stich. In dr Schwiiz gültet meischtens die folgendi Regle: Stöck-Wyys-Stich. Das heisst also, zerscht zelle d Stöck (denn müen si aber au mit dr erschte gspiilte Karte gwyyse wärde) und erscht wenn das zum Siig nid längt (oder niemerts Stöck hett), zelle d Wyys (natürli nume vo däm Spiiler, wo dr höggscht hett) und erscht denn dr erschti Stich und drno die näggschte Stich. Sältener gültet au d Regle Stöck-Stich-Wyys, z Vorarlbärg gültet in dr Regel Stich-Stöck-Wyys.
anderi Spiilvariante usser em Trumpf
Bsunders bi Jassvariante, wo vom Grundprinzip abwiiche, chönne zuesätzligi Spiilvariante, wo d Spiilvariante mit Trumpf ersetze, bi einere oder mehrere Runde zum Zug cho. Das isch bsunders denne bedütsam, wenn d Spiilvariante oder dr Trumpf nid durch Zuefall sondern vomene Mitspiiler cha bestimmt wärde. Verbreitet sin folgendi Variante:
doppleti und mehrfachi Zellig vo de Pünggt
Ka d Spiilvariante (Trumpf/Obenanbe/Undenufe/Slalom/Misère etc.) sälber gwählt wärde, isches e witeri Taggtik, für die unterschiidlige Spiilvariante d Pünggt mit emene Faggtor z'multipliziere. Zwar ka me pro Rundi immer no max. 157 Pünggt (plus Matchprämie erhalte), aber die Pünggt wärde multipliziert. Weli Spiilvariante wele Multiplikationsfaktort hett, isch vo Jassvariante zu Jassvariante, und vo Region zu Region verschiide. Noch dr hüffigschte Jassvariante, em Schieber, sin folgendi Faktore aber am verbreitischte: