cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kreolsprachen
Gschicht
Viil Kreolsproche sin eso entstande: In dr Koloniä sin sich verschiideni Gruppe mit verschiidene Muetersproche begägnet un hän sich miäße verständige. Zu däne hän diä ejropäische Kolonischte esälber ghere und unter däne sin am Afang viilmol ügsetzti Strofgfangini gsii. Drno ghere iiheimischi Velker un Stämm drzue oder Sklave, wu z Afrika gfange un in Koloniä iigsetzt wore sin. Diä schwarze Sklave hän sälber aü unterschiidligi Sproche gha un sin absichtlig vermischt wore. Diä unterworfene Mänsche hän erscht e baar Brocke üs em Wortschatz vu dr Herre ufgnumme un hän sich so primitiv verständigt - mit dr Herre un unterenander. Eso e eifachi Verkehrssproch heißt mer Pidgin - si isch niämem si Muettersproch.
D Kinder vu dr erschte farbige un wisse Generation hän s Pidgin drno zu nere neije Sproch witerentwicklet. D Basis vu däre Sproch isch d Sproch vu einem, sälte vu mehrere Kolonialherre gsii, iberal sin aber aü in gleinem oder großem Maß Werter üs dr Sproche vu dr unterworfene Velker in d neij Sproch iigange. D nej Sproch isch jetz aü Muettersproch wore - diä Kinder hän numme diä kenne un hän aü numme diä in ihrene Kinder witer gää.
Verschiidini Kreolsproche sin in dr Zwischezit ganz oder fascht untergange, wel si dur e Amts- oder Bildunggsproch verdrängt wore sin, dodrzue ghert diä einzig ditsch Kreolsproch Unserdeutsch uf Papua-Nejguinea. Anderi exischtiäre witer, e Deil numme as gsprochini Sproch, anderi hän sich zu Schrift- un Amtssproche entwicklet.
Verbreitung
Diä Ufzellung isch noch em W. Raible (lueg bi Litratür):
Kreolsproche uf portugiisischer Basis
Kreolsproche uf spanischer Basis
Kreolsproche uf franzesischer Basis
Kreolsproche uf änglischer Basis
Kreolsproche uf arabischer Basis
Textbiispiil üs Kreolsproche
Des Stubewage-Liäd stammt vu dr Insle St. Barthélemy (franzesischi Antille/Karibik), isch vu dr Nicole Gréaux ufgnumme un isch zitiärt un erklärt noch em Otto Weikopf (lueg Weblink). D ditsch Ibersetzung bim Weikopf mueß arg frei sii, si isch do korrigiärt un dur e franzesischi ergänzt.
Ass d Zitte mit Partikel kännzeichnet wäre, gits in Kreolsproche viil. Im änglischbasiärte Kreol vu Hawaii heißts:
Mit em Partikel wen (üs englisch "went" (isch gange)) isch do d Vergangeheit bildet. Dr Partikel firs Futur isch goin:
D Hawaiier Sätz sin üs em Artikel Hawaiian Pidgin in dr änglische Wikipedia.
Fir witeri Textprobe lueg in dr franzesische Wikipedia, Artikel Créole.
Sprochbildung durch Kinder
Diä meischte draditionälle Sproche sin kumpliziärt, voll mit Unregelmäßigkeite un miän vu dr Kinder im e lange Brozäss in dr Familiä un in dr Gsellschaft glehrt wäre; bi offiziälle Sproche findet langjährige Schuelunterricht statt. D Kreolsproche sin viil lichter zum Lehre wiä d Üsganggssproche Portugiisisch, Franzesisch, Niiderländisch usw., well ihre Grammatik ganz eifach un durchsichtig isch. Mer het sogar rüsgfunde, ass Kreolsproche, wu kei Bizzili mit enander verwand sin, noch dr gliche Brinzipiä ufboit sin. Des lit, noch em Wolfgang Raible, mit ere hoche Wahrschiinligkeit dra, ass d Kinder, wämmer si nit beiiflusst, spontan e Art natirligi Grammatik üsbilde - diä Fähigkeit het jedes Kind, egal ebs im Sudan, z New York, z Waldkilche oder z Züri uf d Wält kunnt.
E anderi Theorii widerspricht däm, si goht drvu üs, ass alli Kreolsproche vume portugiisische Kreol beiiflusst sin un wäge däm Ähnligkeit ufwiise.
Krimgebirge
S Krimgebirge (ukr. Кримскі Гори, Krymski Hory; russ. Крымские Горы, Krimskije Gori; krimtat. Yaila) isch e Bergzug, wo sich im Süde vo de Krim öber de Chüste vom Schwarze Meer erhebt. De höchst Berg isch de Roman-Kosch (1545 m).
Geografii & Wetter
Di südlich Bergchetti verlauft entlang a de Südchüste vo Sewastopol bis uf Feodosija und isch gchennzaichnet dör höchi Berge, so de Aj-Petri (1243 m), de Roman-Kosch (1545 m), de Tschatyr-Dag (1527 m) und de Demerdschi (1239 m) und dör wiiti Hoochebine, wo Jaila (krimtat. yaila »Alp, Bergwaid«) gnennt werded.
Di mittleri Bergchetti goot vo Sewastopol bis uf Starij Krim und isch gchennzaichnet dör Tafelberge, wo bis zu 700 Meter höch sind. I de Antiki und im Mittelalter sind uf e paarne vo dene Städt entstande, so Eski-Kermen, Mangup-Kale, Tschufut-Kale oder Kyz-Kermen. Di vile Hööline hend scho ee und jee as Woonhööline oder Ställ tienet, die grössere sind zu Höölechlöster oder Höölechile uusbaut woore, di bikanntiste sind Uspenskij, Tepe-Kermen, Katschi-Kalon.
Di nördlich Bergchetti goot vo Sewastopol bis uf Simferopol und bistoot aigetli numeno us Hügel, wo nöd höcher as 340 Meter sind.
Wege de Höchi bildet d Berge e Wetterschaide. De Chüstestraife im Süüde het e milds mediterrans Klima, zudem hebet d Berge de chalti Nordwind im Winter ab, drum hend sich dai meriri Kurort bildet, wie Jalta, Aluschta oder Sudak. I de nördliche Berg- und Hügelzone isch s Wetter füecht und gmässigt, d Steppe degege het typisches troches kontinentals Klima. De Rege wo i de Berge fallt, versickeret rasch im poröse Gstai und chunnt den i regeärmere Piet as Quellwasser wider före. De grössti Fluss isch de Salgir, wo dör di nördlich glegni Steppe flüsst.
Wertschaft
D Waidene oder d Jaila im Krimgebirge sind früener wichtig för d Veezucht gsii. Doch well di vile Herde d Vegetation abgfresse hend, isch e grosse Tail zum Jaltaer Naturschutzpiet erchlärt wore, wo s Waide nömm erlobt isch. Hüt werd s Krimgebirge immer mee touristisch erschlosse.
Gschicht & Bivölkerig
Im Krimgebirge hend i de Antiki d Taurer glebt und drum isch es vo de Grieche Taurischi Berge gnennt wore. Im Verlauf vo de Zitt sind si vo de Skythe us de Steppe assimiliert wore und denn Skythotaurer gnennt wore. Im 4. Joorhundert hend sich d Krimgote niderloo und ufeme Tafelberg im mittlere Krimgebirge d Stadt Dory (h. Mangup-Kale) ggründet. Si sind erst i de Noizitt völlig assimiliert wore, no im 16.Jh. hend si Krimgotisch und Griechisch gredt.
Bis zu de Annektierig vo de Krim dör Russland ane 1783 isch d Südchüste di maist Zitt vo Fremde Herrscher abhängig gsii. I de Antiki vo de Grieche, im Mittelalter vo de Genuese und abem 17.Jh. vo de Osmane. D Tatare sind nu nodisno vo de Steppe her i d Berge drunge und d Tatarisierig vo de Berg- und Chüstebiwoner (krimtat. Tat) isch nu langsam fortgschritte.
Bildtafel Obst und Gemüse
D Bilddafle Obschd und Gmües git än Überblick über d Vilfalt vo de verschiidene Obschd- und Gmüessorte, wo uf dr Wält abaut, gärntet, verarbeitet und konsumiert wärde.
Mit de Foti isch au d Identifizierig eifacher, vor allem wenn d Bezeichnig nit bekannt isch.
Baldeggersee
Dr Baldeggersee isch en 5.2 km² grosse See im Kanton Luzern, im Schwiizer Mittelland. Er liit im südliche Seetal, iibettet zwüsched d beide langzogene Bergrugge vom Erlose im Weschte und em Lindeberg im Oschte. Di mittleri Seehöchi beträit 463 m ü. M.; dr tüüfschti Punkt vom Seegrund liit uf 397 m ü. M., was ere maximale Tüüfi von 66 m entschpricht. Di mittleri Tüüf vom See beträit 33 m. Dr Baldeggersee wiist e Längi vo 4.5 km und e Breiti von 1 bis 1.7 km uuf. Siis Wasservolume belauft sich uf 0.173 km³.
Geografii und Entstehig
S Iizugsgebiet vom Baldeggersee beträit 73 km² (inklusive Seeflächi). Hauptzuefluss isch dr Ron, wo am Südendi vom See mündet. Ferner füehred einigi chliini Bäch am Weschthang vom Lindeberg ihres Wasser em See zue. Wil alli Zueflüss i dr nahe Umgebig entschpringed und drum nur wenig Wasser füehred, duuret d Ziit vom mittlere Wasseruufenthalt im See 5.5 Jahr. Dr Abfluss bildet dr Aabach, wo de See a siim Nordendi verlaat und nach wenige Kilometer in Hallwilersee mündet. D Ufer vom See sind uf allne Siite relativ flach. Einzigi Gmeind direkt am See isch Gelfinge; di beide echli grössere Ortschafte Hitzkirch und Hochdorf liged echli absiits vom See am Fuess vom Lindeberg.
Siini Entschtehig verdankt dr Baldeggersee em iisziitliche Reussgletscher, wo s hütige Seetal uusgschliffe und übertüüft hät. Bim Rückzug vom Gletscher isch deet über länger Ziit en sogenannte Tot-Iiskörper lige blibe, wo d Uufschüttig vom übertüüfte Talboden mit Flusssedimente verhinderet hät.
Umweltproblem
Dr Baldeggersee liit imene landwirtschaftlich intensiv gnutzte Gebiet. Dur das isch dr See scho ab de 1920er-Jahre ere Belaschtig dur Überdüngig (Phosphor, Nitrat, Ammoniak) uusgsetzt gsii. Dezue sind damals no ungreinigti Abwässer us Sidlige und Induschtrie choo. Das Problem hät dur de Bau vo Kanalisationsaalage chönne behobe werde. Degäge isch im Lauf vom 20. Jahrhundert dr Nährstoffiitrag dur d Landwirtschaft immer grösser worde, was schliesslich zu rasantem Algewachstum und demit zur schtarche Abnaahm vom Suurschtoff gfüehrt hät, wo für s Seeökosyschtem läbeswichtig isch.
Baumwolle
Bôwulla (Gossypium; alemannischi Näme) isch a Keespapplanart wo zirsch im südlina Afrika und i da Anda dahôam ggsiin isch. Hütztag baôp ma se i vilna subtropischa und troopischa Gegata vo dr Iird aa.
T Pflããnza würran zwüscha zwôa und drüü Meetr hooch. Nôchnra blaôa Blaüzit trêêgan t Bôwullpflanza Sôômakappsslana. Wenn dia riif senn, platzan se ôff und gêal-wiisse Faasra kôn fürra.
Vrwendig
D Fasra nimmp ma zurr Hêarraştellig vo Tekschtiilia. Us da Sôôma giidz Öl. Z Gossypolgift köört vôr am êassa ussa. Bôwulla lôôt se liicht fêarba und ninnt Wassr a Schtugg bessr uf wia dia nomaal Wulla.
Êarnte
Frôür isch Bôwulla nu vo Hánd zum Abnia ganga. Vür dia maschinell Earnte würt Entloobigsmittl iiggsetzt. D Pflãnza sinn hôakle mit am Uuzivr. Wêagat êam würrande uf da Pflanzgata groosse Menga vo Insektiziid vrtôalt.
Gschicht
Z Mittlameerika unn z India isch Bôwulla schô vôr napaar tausad Jôôr kultiveert ggsi. Abam drizenta Jôrhundrt hêap ma si oo z Ôüroopa vrschaffat.
Z rfinda vô da Wêabmaschinna im sibbazehanta Jôôrhundrt hêat dr Faasra zunara wiita Vrbrôatig vrhôlfa.
Bezirk Neuenburg
Dr District de Neuchâtel (alemannisch Bezirk Nöieburg) isch bis änds 2017 e Bezirk vum Kanton Nöieburg gsi. Hauptort isch Nöieburg gsi.
Gmaine
Zum Bezirk hän die nyyn Gmaine ghert: Stand: 1. Jänner 2016
Paläozoikum
S Paläozoikum, au Ärdaltertum gnännt, isch s eltscht vu dr drej Ärdzytalter (Äre), wu s Äon Phanerozoikum dryy yydeilt wird in dr geologische Zytskala. S umfasst dr Zytruum vu ca. Millione Johr bis ca. Millione Johr vor hit. Noch em Paläozoikum chunnt s Mesozoikum (Ärdmittelalter).
Yydeilig vum Paläozoikum
Stellig vum Paläozoikum im Phanerozoikum:
S Paläozoikum wird in die Syschtem unterglideret (obe s jingscht, unte s eltscht):
D Periode Perm, Karbon un Devon bilde s Jungpaläozoikum, d Periode Silur, Ordovizium un Kambrium s Altpaläozoikum.
Vor em Kambrium lyt s sogännt Präkambrium; s umfasst d Äone ab dr Entstehig vu dr Ärd vor ca. mya bis zum Aafang vum Paläozoikum. Des sind s Proterozoikum (– mya), s Archaikum (– mya) un s Hadaikum. (– mya).
Läbe im Paläozoikum
S Paläozoikum fangt aa mit em Ufdrätte vu chleine, hertschalige Fossilie, dr sognännte small shelly fauna, in dr Stapfle vum Tommotium an dr Basis vum Kambrium. Im Kambrium hän si fascht alli Stämm vum Dierryych entwicklet, wu s hite git.
S Läbe isch am Aafang bschränkt gsi uf d Ozean. Erschti Riffbildner sin Algebildige (Stromatolithe) gsi, wu scho us em Präkambrium bekannt sin. Aber scho im mittlere Ordovizium bilde sich greßeri, komplexeri Riff. Am Änd vum Ordovizium chunt s zytglyych mit dr oberordovizische Veryysig zuen eme Masseuusstärbe. Us em Silur isch e vilgstaltigi marini Riffgmeinschaft bekannt (Stromatopore, Koralle, Bryozoe). Iberräscht vu dr erschte silurische Landbflanze (Psilophyta) sin üiberliferet, d Bflanze hän dr Gump uf s Land wahrschyns scho frieje im spote Ordovizium vollzoge.
Im Devon hän sich d Riffgmeinschafte wyter etnwicklet. Z Dytschland sin vor allem d Chalchmuelde in dr Eifel un im Sauerland e Byschpel doderfir. Us oberdevonische Schichte goht firi, ass au d Dierwält scho s Land eroberet gha het: di erschte Amphibie sin iberliferet, wu zmindescht deilwyys uf em Land gläbt hän. Im Oberdevon het s wider e groß Masseuusstärbe gee, wu vil marini Läbewäse verschwunde sin.
Im Karbon un Perm sin d Kontinänt scho vun ere vilfältige Fauna bewohnt un mit Wälder bewachse gsi. D Fossilie findet mer hite in dr Steichohleflez. Vor allem Arthopode hän in dr suustoffryyche Atmosphäre vum Karbon zem Deil gigantischi Uusmaß entwicklet, zem Byschpel Insekte wie dr Deifelsnagel Meganeura, wu im fycht-warme Klima vu dr Moos gläbt het. Di greschte Dier uf em Land im Perm sin d Therapside gsi, friejer au „sugerähnligi Reptilie“ gnännt.
Am Änd vum Paläozoikum, im obere Perm, het s grescht Masseuusstärb in dr Ärdgschicht gee. Iber e Zytruum vu rund zeh Millione Johr sin 75 un 90 Prozänt vu allne Arte uusgstorbe, wu s dodemol gee het. D Goniatite, d Vorlaifer vu dr Ammonite, wu speter im Mesozoikum eso erfolgryych gsi sin, sin au fascht uusgstorbe, nume zwei oder drej Arte hän d Krise im Perm iberläbt bis in Trias, wu derno chuu isch. D Trilobite, wu syter em Kambrium wyt verbreitet gsi sin, sin vollständig uusgstorbe, un au vil anderi Arte hän dää Yyschnitt nit iberläbt.
Geologischi Befund spräche fir e Veränderig vum Klima as megligi Ursach vu däm Wandel. D Polregione sin im Perm vu Kontinänt deckt gsi, wu sich großi Inlandyysmasse bildet hän. S geografisch Verbreitigsbiet vu vil tropische Arte, wu Wermi bruche, isch uf d Tethys bschränkt gsi, e golfartig Meer, wu vu Oschte här in dr Superkontinänt Pangaea yynegragt isch.
Weblink
S paleomap-project uf http://www.scotese.com bietet plattetektonischi Rekonschtruktione vu dr Kontinäntaaornig im Paläozoikum:
Metis (Mond)
Entdeckig
D' Metis isch dr innerscht bekannt Mond vum Planet Jupiter.
Si isch anno 1979 vu dr Astronome Stephen Synnott uf Ufnahme vu dr Ruumsondr Voyager 1 erntdeckt worre un het zuenächscht die vorlaifig Bezaichnig 1979 J 3 erhalde. Anno 1983 isch si offiziell uf dr Namme vu dr Titani Metis us dr grichische Mythologi daift worre, dr erschte Ehefrau vum Zeus.
Bahndate
D'Metis umchreist dr Jupiter ime middlere Abstand vu 127.969 km in 7 Stund un 4 Minüte. D'Bahn wiist e Exzentrizität vu 0,0012 uf un isch 0,8° gegeniber dr Äquatorebeni vum Jupiter gneigt. Si bewegt sich innerhalb vu im Jupiter sinem Ringsystem un isch vermuetli e Quelle fier d'Ringpartikel.
Die innere Mönd Metis un Adrastea umlaufe dr Jupitèr innerhalb vum geostationäre Orbitalradius (wo in dem Fall eher zeusstationär heissè miesst) sowie innerhalb vu dr Rochegrenze und sin debi in dr starche Gezittechräft vum Riiseplanet usgsetzt. Si sin wohrschins chlei gnue, um nit vu sälle Chräft verrisse z'werre, aber es werre ihri Umlaufbahne in Zuekumft absinke, so dass beidi Mönd irgendwenn in dr Jupitèr stürze werre.
Ufbau un physikalischi Date
D'Metis besitzt e middlere Durmesser vu 43 km. Ihri Dichti vu 2,8 g/cm3 losst druf schliesse, dass si zue gliche Deil us Wasseriis un silikatischem Gstei zämmegsetzt isch.
Si besitzt e sehr dunkli Oberflächi mit ere Albedo vu 0,05, d. h., numme 5 % vum ifallede Sunneliecht werre reflektiert. Ihri schinbar Hèlligkait betrait 17,5m. D'Metis rotiert in 7 Stund un 4 Minüte au um die eige Ax un wiist dodemit, wie dr Erdmo, e bundini Rotation uf.
Bahai-Weltzentrum
S administrative und geistige Wältzäntrum vo de Bahai lit z Israel ide Hafestadt Haifa. Näbed em Schrein vom Religionsstifter Bab sind uf em Berg Karmel au s Huus vo de Grächtigkeit, s Internationale Lehrzäntrum, s Internationale Archiv sowie s Zäntrum für s Studium vo de Heilige Text.
Im Bahai-Wältzäntrum befindet sich e Villzahl vo heilige Stett vo de Bahai. Zu ihne zäled d'Schrein, wo die sterbliche Überrest vom Baha’u’llah, vom Abdu'l Baha und em Bab, und ihre nöchste Familieaghörige ufbewahrt werded. Usserdem ghöred dadezue d'Hüser, wo d'Familie vom Baha'u'llah währed ihrere Verbannig drin gläbt hät oder wo imene bsundere Zämehang mit de Glaubensereignis stönd. Vili vo däne Gebäude, Monumänt und Schrein liget in ere ufwändig agleite Gartenalag am Berg Karmel und stönd näbed de Bahá'í-Pilger au Bsuecher us de ganze Wält offe.
De Berg Karmel
De Berg Karmel isch i verschidene religiöse Quälle z'finde. Zum Bispiil wird im Buech Jesaja in dr hebräische Bible prophezeit, dass es der „Berg vom Herr“ sei, zu dem „all Völker aneströöme werdet“.
De Schrein vom Bab
Das Mausoleum birgt d'Chnoche vom Bab. De Schrein befindet sich amene Ort, wo de Baha'u'llah sälber bimene Ufenthalt in Haifa gwählt hät. De Abdu'l Baha hät d'Ufgab übercho, das Bouwerch z'errichte, die sterbliche Überrest vom Bab nach 60 Jahr Wanderschaft vo Teheran z Iran zum heilige Berg Karmel z Israel z'bringe und sie biiz'setze. Da befindet sich im Momänt au s'Grabmal vom Abdu'l Baha, wo dänn emal ugsiedlet werde söll, wänn es entsprächends Mausoleum für ihn bout worde isch.
De Schrein vom Baha'u'llah
Da befindet sich die sterbliche Überrest vom Baha'u'llah. Im Sälbstverständnis vo de Bahai isch dä Ort drum bestimmt worde, wil da nach em Shoghi Effendi „de heiligst Staub, wo d'Erde je i ihrem Schoß empfange hät“, bestattet isch. De Baha'u'llah isch im nördlichste Zimmer im Huus vo sim Schwigersohn Said Ali Afnan am Tag wonner gstorbe isch, am 29. Mai 1892, churz nach Sunenundergang biigsetzt worde. Zu däm Zimmer isch spöter en separate überdachte Zuegang bout worde. Täglich chömed etlichi Bahai, wo meistens im Rahme vo ihrere Pilgerreis die heiligi Stett bsueched, zu stille Gebät und Meditatione daane. Dä Ort isch aber au vo grosser Bedütig für alli ander Bahai uf de Wält, wil er als „Qibla“ d'Richtig für d'Pflichtgebät, wo d'Bahai täglich sötted mache, und s'Totegebät vorgit.
De Garte Ridvan
Di chliini Grüeninsle zmitzt imene Fluss isch dur de Baha'u'llah Garte Ridvan (arab. „Paradies“) tauft worde (nöd verwächsle mit em Garte Ridvan in Bagdad, wo de Baha'u'llah 1863 siine Sändig verkündet hät). Da hät de Baha'u'llah nach fast eme Jahrzähnt in Haft in Akko zum erste mal d'Gfängnismuure chöne verlah und d'Natur erläbe. Bis dahii isch sini einzigi körperlichi Betätigung s'Uf- und Ablaufe im Zimmer gsi.
Bahji
S'Landhuus Bahji isch uf eme Hügel, wo i de Gägend liit und früener als Al-Bahja (arab. „Ort vo de Freud“) bekannt gsi isch. Us däm ehemalige Summerpalast vomene riiche Chaufmah namens Udi Khammar, däm ursprünglich au d'Osthelfti vom Huus Abbud ghört hät, sind d'Bewohner nachere Epidemie gflüchtet. 1879 hät de Abdu'l Baha das Landhuus erworbe und's zum Wohnsitz für en Grossteil vo sinere Familie gmacht. Verschideni Rüüm vo däm Huus händ für d'Bahai e bsunderi historischi Bedütig.
S'Huus vom Abud
I däm Gebäude, wo i zwei Bereich teilt isch und als „Huus Abud“ bekannt gsi isch, hät de Baha'u'llah insgesamt fast siebe Jahr gläbt. Es isch für die Familiegrössi vom Baha'u'llah sinere Familie es viel z'chliises Gebäude gsi. Teilwiis händ 13 Persone müse i eim Zimmer läbe. Trotz däne schlimme Verhältniss isch da 1873 s'Heiligste Buech, wo Kitab-i-Aqdas heisst, offebart worde.
Grosser Rat
Groosse Root isch d Bezeichnig, wo me sit em spoote Middelalter in dr Eidgenosseschaft hüfig für die kantonale Legislative bruucht het.
In dr Alte Eidgenosseschaft
In de Stadtort isch vom 14. Johrhundert aa dr Iifluss vo dr Bürgerschaft eso stark gwachse, ass die adligi Obrikeit ihne s Rächt het müesse gee, Rööt z bilde, wo die öffentlige Gschäft glänggt hai. Chliini Rööt hai as Exekutive fungiert und zsämme mit sächzig bis zweihundert Bürger hai si wichdigi Entscheidige droffe. Die Groosse Rööt, wo so entstande si, si die höggsti Gwalt in dr Stadt gsi, und si vo de Chliine Rööt iiberuefe und glänggt worde. Si hai über Chrieg und Friide entschiide, hai Verdräg sanktioniert, Ämter bsetzt, Stüüre iizooge und Münze lo brääge. In Stedt wie Züri, Bärn, Friburg, Basel und Gämf, wo die Groosse Rööt zweihundert und meh Mitgliider gha hai, het men e au «Rööt vo de Zweihundert» gsait. Nit immer het d Obrikeit d Iirichdig vom ene Root gschetzt, so isch z Lausanne 1517 dr Grooss Root gegen e Wille vom Bischof entstande.
Nid numme d Grössi vo de Groosse Rööt isch in de verschiidene Ort underschiidlig gsi, au s Wahlverfahre, d Zsämmesetzig oder d Kompetänze si jedem Ort eige gsi. Aber Allgemein isch d Ufnahm vo Mitgliider, wo nid zu de altiigsässene Familie ghört hai, im Lauf vo de Johrhundert immer schwiiriger worde.
Au in de Landort het me im Spootmittelalter mänggisch vorzooge, wichdigi Entscheidige uf ere breitere Basis z mache. Denn het jedes Mitgliid vom ängere Root ei oder zwei zuesätzligi Rootsherre us sim Wahlbezirk mitbrocht. D Rööt si nit vo dr Landsgmeind gwehlt worde, sondern lokal.
In dr Helvetische Republik
Die Helvetischi Revolution het 1798 die föderali Struktur vo dr Alte Eidgenosseschaft mit ere zentralistische Ornig ersetzt, wo d Autonomii vo de Kantön vollkomme abgschafft het. Gsetz si vo denn aa in dr helvetische Legislative, wo us eme Groosse Root und eme Senat bestande het, beschlosse worde. Die beide Chammere hai sich gegesiitig kontrolliert. Dr Grooss Root het Gsetz usgarbeitet oder vorgschlage, dr Senat het se denn aagnoh, wie si gsi si, oder ganz abglehnt. Dr Senat hingege het Verfassigsändrige chönne volschloo, wo vom Grosse Root hai müesse bewilligt wärde. S Presidium vom Groosse Root het alli zwei Wuche gwächslet und ständigi Kommissione hai nid dörfe bildet wärde.
Bi dr konstituerende Sitzig vom Groosse Root am 12. April 1798 het jede Kanton acht Abgeordneti gha. As Volksrepresentante hai si Aktivbürger müesse si und mindestens fümfezwanzgi. Si si in indiräkte Wahle für sächs Johr gwehlt worde, denn hai si mindestens zwei Johr lang nid dörfe kandidiere. In de grade Johr het me usgloost, wär zum Drittel vo de Abgeordnete ghört, wo für zwei Johr usscheidet.
D Grossrööt, wie anderi Amtspersone in dr Helvetik au, hai en eigeni Dracht gha und hai parlamentarischi Immunitet gnosse.
Die politischi Lag in dr Helvetik isch sehr unstabil gsi, und me het Wäg gsuecht, zum ene Konsens z cho. So het dr Vollziehigsusschuss d Uflösig vom Groosse Root vorgschlage und dä het dere Motion am 7. August 1800 Grooss Root zuegstimmt und sich sälber ufglöst.
Grossi Röt in de moderne Eidgnosseschaft
De Begriff Grosser Rot (in dr Wälschschwiiz Grand conseil, im Tessin Gran consiglio und in Graubünde au no Cussegl grond) git's au hüt in de moderne Eidgnosseschaft. In elf Kantön heisst s Kantonsparlament eso.
Szabolcs-Szatmár-Bereg
Szabolcs-Szatmár-Bereg (Ussproch:, dt. Komitat Sathmar-Berg) isch e Komitat im Nordoste vo Ungarn. Es gränzt im Nordoste an d'Ukraine, im Südoste an Rumänie, im Südweste an Hajdú-Bihar und im Norde an Borsod-Abaúj-Zemplén und d'Slowakei. De Komitatssitz isch Nyíregyháza.
Geografy
Di topografische Eigeschafte vom Komitat sin verschyde; mer findet sowohl Flachland wie au Hügelland. Es losst sich in zwei Deil ydeile, nämlig d'Nyírség (de östligst Deil vo de Große Ungarische Diefebeni) und s Umland vo de obere Theiß (Felső-Tisza-vidék). Rund 78 Brozänt vo de Nyírség ghöre zu Szabolcs-Szatmár-Bereg; s ober Theiß-Land bstoht uss em ganze Rétköz und em Flachland vo Szatmár, sällem vo Bereg und vom Moor vo Ecsed, woby di letschte drei numme deilwis dezüeghöre. De höchst Punkt vom Komitat isch uff em Kazony-Berg (240 Meter).
S Chlima isch kontinäntal. De Winder isch do de chältscht vo de Große Ungarische Diefebeni.
De gröscht Fluss vom Komitat isch d'Theiß (ung. Tisza). Si chunnt z Tiszabecs uss de Ukraine uff Ungarn und verlosst Szabolcs-Szatmár-Bereg z Tiszadob. Witeri wichtigi Flüss sin d'Szamos, d'Túr, d'Kraszna und de Hauptkanal vo Lónya. Größeri stilli Gwässer sin d'Seee vo Nagyvadas (124 Hektar), dä vo Királytelek (23 ha), usserdem de Bujtos-tó und de Sóstó z Nyíregyháza.
In vyle Deil vom Komitat findet mer unberiehrti Natur; es chömme vyli sälteni Pflanze- und Dierarte vor.
Religione
E Großdeil vo de Bevölcherig isch reformiert (41 Brozänt). Usserdem git's vyli Katholike, wo mit 24 (römisch-katholisch) blus 18 Brozänt (griechisch-katholisch) di zweitgröschti Religion usmache. Vo de Jude, wo's do friehner emol gee hät, sin numme no wenigi übrig.
Tourismus
S Komitat isch rych an Dänkmäler. E bsunderi Seheswürdigkeit vo de Region sin d'"Haranglábak" (chleineri Baute (hauptsächlig uss Holz) mit re Glocke dinne, lüeg Bild uff de linke Site), d'Chirch vo Csaroda uss em 13. Johrhundert und di reformierti Chirch vo Tákos.
Heilbäder git's z Nyíregyháza, z Fehérgyarmat und z Kisvárda.
Ungarndütschi Ortsnämme
Ungarndütschi Ortsnämme im Komitat Sathmar-Berg
Fluminense Football Club
Fluminense Football Club isch dä Fuesballverein vo da brasilianischa Stadt Rio de Janeiro, wobii Fluminense e Bezeichnig für d Iiwohner vom Bundesstaat Rio de Janeiro isch. Gründät isch der Club 1902 worde. Er het drissigmol s Campeonato Carioca, d Meisterschaft vom Bundesstaat Rio de Janeiro, gwunne, meh mol as jedi anderi Mannschaft. Die grösste Rivale vom Verein si di andere grosse Verein z Rio: CR Flamengo, Botafogo und Vasco da Gama.
Schtadion
Dr Fluminense schpylt sini Häimschpyl im "Estádio do Maracanã" (78'838 Sitzplätz).
Schwanau
Schwaanai (dt. Schwanau) isch e Gmai im undere Riäd wu zuem Ortenaugrais in Bade-Wirtteberig g'herd.
Geografi
Dr Bann bstoht us 52,8 % Landwirtschaftsflechi, 25 % Wald, 11,4 % Sidlungsflechi un 10,8 % sunschtiger Flechi.
Gschicht
Zem erschte Mol gnännt worre isch Allmeschwiihr anne 1016, Nunnewiihr 845, Oodenä 1070 un Widdäwiihr 1270.
Verwaltung
Dr Burgermaischter vun Schwaanai isch dr Wolfgang Brucker.
Wahle
Ergebnis vun dr Landdagswahle sitt 2006: 1 2006: WASG, sitt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vun Schwaanai ghert zum Owerrhinalemannisch. Innerhalb vum Owerrhinalemannische wurd där Dialäkt de Sproochlandschaft vun de Ortenau zuegeordnet.
Bsunderheite im Dialäkt in de Ortschafte vu Schwaanai un de Umgegend kennen ich ne paar Wenkersätz üssem Wenkerboge vu Oodenä gän. Si sin 1887 durch Schueler un em Lährer Jakob Löffler nodiert worre. Im Wenkerboge findet si folgendi Amerkung: "Nähere Auskunft über die hiesige Mundart giebt die Broschüre: Grammatikalische Darstellung der Mundart des Dorfes Ottenheim. Lautlehre ppp von Karl Heimburger aus Ottenheim. Halle a. S. Druck von Ehrhardt Karras. 1887." S Original fu där Arwet kammer do iisähne: Orignalscan vum Google
Alfred Sisley
Dr Alfred Arthur Sisley (* 30. Oktober 1839 z Bariis; † 29. Januar 1899 z Moret-sur-Loing) isch e franzöösische Mooler vom Impressionismus gsi.
Lääbe
Dr Sisley isch z Frankriich as Soon vo änglische Chauflüt uf d Wält cho. Si Vater het im Handel mit Südamerika e Vermööge gmacht. Noch dr Schuel häi si dr Alfred 1857 uf London gschickt, zum dört dr Bruef vom ene Chaufmaa z leere. Er het aber lieber welle Künstler wärden und isch dorum 1862 uf Bariis zrugg. Dört isch er bim Mooler Charles Gleyre go leere und het dr Pierre-Auguste Renoir und Claude Monet kennegleert. Er isch mit bäide s ganze Lääbe lang befründet gsi.
Im Juni 1866 het er e Bezieig mit dr Marie Lescouezec aagfange, wo au under em Naame Eugénie Lescouezec bekannt gsi isch, und het sä 1897 ghürootet. Si häi zwäi Chinder gha.
Im Sisley sini erste künstlerische Vorbilder si die änglische Landschaftsmooler us em früeje 19. Joorhundert gsi, wie dr William Turner, dr John Constable und dr Richard Parkes Bonington, won er Bilder von ene z London gsee het, und spööter die franzöösische Mooler Jean-Baptiste Camille Corot und Gustave Courbet. Im Pariser Salon vo 1867 het er zum erste Mol en äignigs Gmäld usgstellt, het sich sber vo 1870 aa immer mee de Impressioniste und iirem Moolstiil zuegwändet. Im Dütsch-Franzöösische Chrieg vo 1870/1871 het d Familie Sisley iir Vermööge verloore, wo bis denn dr Alfred drvo gläbt het. Dr Sisley isch zu sim Dood arm bliibe, au wenn er e baar Bilder het chönne verchaufe, u. a. im Édouard Manet und im Sänger Jean-Baptiste Faure. Au häi en dr Kunsthändler Paul Durand-Ruel und dr Kritiker Théodore Duret understützt und eso het er si Familie und sich finanziell chönne über Wasser halte.
1874 isch er mit fümf Landschaftsbilder an dr Erste Impressioniste-Usstellig drbii gsi. 1879, won er Gäld brucht het, het er s no äinisch mit em Salon brobiert, d Schüri het aber si Bild nid aagnoo. 1882 het er 27 Gmäld an ere Grubbenusstellig vo de Impressioniste zäigt.
Dr Sisley het im Geegesatz zu andere Impressioniste as schüchtern gulte, dr Vincent van Gogh het von em im ene Brief an si Brueder gschriibe, er sig dr schüchternsti und samftisti vo de Impressioniste. Zu sine Läbzite het er nie die künstlerische Beachtig überchoo, won er verdient het.
Wärk
Berüemt si vor allem im Sisley sini Bilder vo dr Seine und iire Brugge in de domoolige Bariiser Vorstedt. Im Geegesatz zum Renoir und Monet, wo vilmol die gliiche Motiiv gmoolt häi wie dr Sisley, si d Landschaften und d Ortschafte bi iim in Momänt vo Rue daargstellt. Im Lauf vo de Joor häi sich d Chraft, dr Usdruck und d Intensidäät vo de Farbe in sine Bilder versterkt. Bis zu sim Dood isch dr Sisley em impressionistische Stiil in siner äigene, chraftvolle Moolwiis dröi bliibe.
Seebach (Baden)
Sääbach (dt. Seebach) isch e Gmai im Ortenaugrais z Bade-Wirtteberig. Si het Iiwohner (Stand: ).
Gmaindsgliiderung
Zue Sääbach ghere d Zinke Achert, Bosestai, Buschterbach, Gaisderfli, Grimmerschwald, Hintersääbach, Koppehefe, Legelsau, Maisedal, Markdaich, Scherzedaich, Schwarzebach, Schwarzekopf, Silbergrindli, Dannedaich un Wildeberg, d Hef Ufs Deckershof, Bohnertshef, Huebershof, Knappehefe un Schnurrehof, d Wohnblätz Darmstädterhitte, Mummelsee un Wolfsbrunne un d Ortschaft Vordersääbach.
Geografi
Dr Bann bstoht us 17,2 % Landwirtschaftsflechi, 75,2 % Wald, 5,6 % Sidlungsflechi un 2 % sunschtiger Flechi. Uf em Bann lait uf 1036 Heh dr Mummelsee.
Gschicht
Sääbach isch als Gmai grindet worre anne 1818, ainzelni Buureheef wäre awer schun ab em 13. Jh. gnännt.
Verwaltung
Sääbach het sich mit dr Gmaine Kabbl un Oddeheefe zue me Gmaiverwaltungsverband mit Sitz z Kabbl zämmegschlosse.
Wahle
Ergebnis vun dr Landdagswahle sitt 2006: 1 2006: WASG, sitt 2011: Die Linke
Dialäkt
Dr Dialäkt vun Sääbach ghert zum Owerrhinalemannisch.
Krimgoten
D Krimgote sind e germanisches Volch gsii, wo vom 3./4. Joorhundert bis spötistens is 18. Jh. uf de Krim glebt het. D Bizaichnig Krimgote isch e moderne Uusdruck vo de Forschig, i historische Quelle werded si nume Gote gnennt.
Antiki
Di erste Germane sind i de 2. Hälfti vom 3. Jh. bis zu de Krim vorgstoosse und hend zwüschet 255 und 275 ufem Land und ufem Meer Raubzüüg rund um s Schwarzi Meer undernoo. Im 4. Jh. hend sich Ostgote und anderi Stämm, drunter au Heruler, i de nordpontische Steppe und uf de Krim niderloo. Nochem Tod vom ostgotische König Ermanarich (†375) sind d Ostgote vo de Hune underworfe wore und mit ene westwärts zoge. Noch Uuswiis vo de Archäologii het denn d Tschernjachov-Kultur uufghört, wo mit de Gote i Verbindig broocht werd. Nume uf de Krim het die Kultur no bis is 5. Jh. witterglebt.
Ane 404 het de gotischi König Gsandti uf Byzanz gschickt, well de Bischof Unilas (Οὐνίλας) gstorben isch. Da ersti Zügnis vo de Krimgote zaigt, as die Christe gsii sind und cherchlich vo Byzanz abbhängig. De Historiker Prokop vo Cäsarea bischribt d Krimgote gnauer. Denoo het si de Theoderich de Gross ane 488 uufgforderet, mit em uf Italie z züche, doch hend si bischlosse uf de Krim z bliibe, wo si as troiji Föderate vom Römische Riich glebt hend. De Prokop waiss vo zwai gotische Völcher uf de Krim. Di Tetraxitische Gote (Γότθοι oὶ Τετραξῖται) hend dozmol im Oste vo de Krim a de Meerengi vo Kertsch glebt:
Pfettisheim
Gschìcht
Pfetze ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 739.
Krimgoten
Antiki
S ander gotische Volch het im Weste im Krimgebirge glebt und e Stadt ghaa, wo Dory (Δόρυ; h. Mangup-Kale) ghaisse het:
Witter schriibt er, as de Chaiser Justinian I. (527-565) s Land Dory mit lange Muure abgsicheret het, aber kai Festige errichte loo het, well d Gote vo Dory lieber ufem Land lebid - Spuure vo dere Grenzmuur sind zum Tail no hüt uf de Krim erchennbar. Degege het er di binochburte Ort Cherson (Χερσών; h. Sewastopol), Gorzubitai (Γορζουβῖται; h. Hurzuf) und Aluston (Ἄλουστον; h. Aluschta) bifestigt. Ane 548 sind krimgotischi Gsandti uf Byzanz und hend de Justinian um en noije Bischof bette, well de alti gstorben isch. Gliichzittig hend si au um Schutz gege di hunnische Utigure (Οὐτίγουροι) bette, wo ebefalls uf de Krim glebt hend. Ane 551 hend d Krimgote a de Utrigure e Hilfsheer vo 2000 Maa gstellt um gege di ebefalls hunnische Kutrigure z chämpfe.
Pfettisheim
Gschìcht
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Krimgoten
Antiki
E dritts germanisches Volch, d Eudusianer (Εὐδουσιανοί), het östlich vo de Halbinsle vo Taman am Fuess vom Kaukasus glebt. Si hend Gotisch (Γοτθικῆ) und Taurisch gredt. Mee isch aber vo dem Volch nöd bikannt.
Pfettisheim
Verwàltung
Dr letscht Maire vun Pfetze ìsch dr Luc Huber gsin.
Krimgoten
Chazare, Kumane & Byzanz
I de 2. Hälfti vom 7. Jh. sind Chazare (Χάζαροι) i d Krim iigfale, doch hend d Gote im Krimgebirge und s Piet vo de Stadt Cherson sich erfolgriich chöne werre und sind bi Byzanz blibe. Wo de Chaiser Justinian II. (685-695) ane 695 abgsetzt woren isch, isch er uf Cherson verbannt wore. Voreme Mordaschlaag gwarnt, isch er drai Joor spööter uf Doros (Δόρυ, Δόρος) gfloche und isch denn vo dai an Hof vom Chagan vo de Chazare choo, wa bidüüdet as d Krimgote usserhalb vom Machtberiich vo Byzanz gstande sind.
Pfettisheim
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Pfetze ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Krimgoten
Chazare, Kumane & Byzanz
D Chazare hend um 785 di gotischi Hoptstadt Doros iignoo. Aber de gotischi Herrscher und de Bischof Ioannes vo Gotthia hend zäme mitem Volch erfolgriich chöne d Stadt zruggerobere und d Chazare z vertriibe. Aber dör Verroot isch im end de Uufstand misslunge und de Ioannes het müese usem Land flüche. Di gnaue domoolige machtpolitische Verhältnis uf de Krim sind nöd guet bikannt. D Chazare und Byzanz sind imene fründschaftliche Verhältnis zunenand gstande und en Tail vo de Südchüste dörft zu Byzanz ghört haa, de Chern vo de Gotthia isch woll em Chan vo de Chazare understande, bis ane 1016 de Chaiser Basileios II. (976-1025) s chazarische Riich, wo scho zumene chliine Staat zämegschrumpft gsii isch, endgültig vernichtet het.
No schlechter bilait isch de gschichtlich Verlauf vo de nöchste 150 Joor. Offesichtlich isch i de 2. Hälfti vom 11.Jh. di ganzi Krim mitsamt de Krimgote under d Herrschaft vo de Kumane cho, emene andere Turkvolk. Erscht em Chaiser Manuel I. (1143-1180) isches offebar glunge d Gotthia wider zruggzerobere.
Chaiserriich vo Trapezunt & Tatare
Nochdem i de Chrüüzzüüg Byzanz ane 1204 vo de Europäer eroberet woren isch, isch d Südchüste vo de Krim zäme mit de Gotthia zum Chaiserriich Trapezunt cho.
1239 sind d Tatare i d Krim iigfale und hend au im Land Gotthia plünderet. 1253 isch de flämischi Misiionar Wilhelm de Ruysbroek uf sinere Rais i d Mongolai a de Chüste vo de Krim glandet und het brichtet, as dai vill Gote lebet, wo “Tütsch” redit. De Marco Polo het gschribe, as de mongolischi Chan Batü (1205–1255) d Gotthia eroberet het.
D Genuese hend ane 1266 Land a de Südchüste gchauft und d Stadt Caffa (h. Feodosija) ggründet. Ab 1340 isch es zum Chrieg zwüschet de Tatare und de Genua choo, wo ane 1380 miteme Fridesvertrag ggendet het, deno hend d Tatare a de Genuese nebet Caffa ono Soldaia (h. Sudak) und Gotthia mit sinere christliche Bivölkerig öberloo. Aber s isch grad wider zumene Chrieg choo, wo denn 1387 endgültig miteme Fride gendet het. I dem Vertrag werd de Chüstestraife zöschet Cembalo (h. Balakalva) und Lusta (h. Aluschta) riparia marinae Gotie (»Meerchüste Gotia«) gnennt und isch denn vom capitano Gotie verwaltet wore.
Förstetum Theodoro
Im 14. Joorhundert isch d Gotthia e souveräns Förstetum wore, s Förstetum vo Theodoro. D Krimgote hend sich erfolgriich gege de Chaiser Andronikos III. Palaiologos (1328-1341) gwert und de Sultan Murat I. (1361-1389) isch mit de Krimgote e Bündnis iigange. 1361 het de gotischi Hekatontarch Chuïtani (Χουϊτάνες) d Oberstadt vo Theodoro (Θεοδωρώ), so het dozmol Mangup ghaisse, miteme Turn bifestigt. Soldate vom Tamerlan (1336-1405), Chan vo de Tatare, het vo 1395 bis 1404 Theodoro/Mangup bilageret. Ane 1411 isch offebar de Alexios noije Först vo Theodoro wore, denn er hett i dem Joor vo de Genuese prächtigi Gschenk öberchoo. Doch 1422 isches zum Chrieg zwöschet em Alexios und Genua choo und d Krimgote hend a de Genuese de Hafe Cembalo (h. Balaklawa) ewegg gno. De Alexios het Theodoro bifestigt und e Palast baut. Sini Tochter Maria het de Chaiser David Komnenons (1458-1463) vo Trapezunt ghüüroote. 1334 isch si Soo vo de Genuese gfange gnoo wore. Aber erscht 1441 isch es zum Fride choo.
Nochem Tod vom Alexios isch si Soo Olobei (1447-1458) Först vo Theodoro wore. D Genuese hend sich mit em verbündet, well osmanischi Schiff d Südchüste vo de Krim öberfalle hend.
Osmane
Ane 1475 hend d Osmane Theodoro/Mangup eroberet und hend em Först Alexander e Joor druff de Chopf abgschlage, sini Frau und sini Töchtere sind im Harem vom Sultan glandet. Ane 1493 isch Mangup abebrennt und de osmanischi Statthalter Tzoula het d Stadt wider bifestigt. Aber Mangup isch ab denn immer mee zunere Sidlig ooni Bidüttig abgsunke.
S Förstehuus vo Theodoro schiint nöd uusgstorbe z sii, denn im früene 16. Jh. tretet drai Mane uuf, wo im Uuftraag vo de Türke handlet und vermuetli a dere Familie aghöört hend: de Kemalbi Theodorites (1514) und si Neff Manuel (um 510) und de Skinder (1522/1530).
Zwösched 1554 und 1562 het de Augier–Ghislain de Busbecq as Gsandte vom habsburgische dütsche Chaiser Ferdinand I. am Hof vom Sultan z Konstantinopel glebt. Debi het er emole Gsandti vo de Krim troffe und öber hundert krimgotische Wörter verzaichnet.
Im 17. und 18. Jh. werdet d Zügnis selte und zaiget dütli de Zerfall vo Mangup aa und d Krimgote werded numeno vo europäische Glehrte gnennt, wo aber maist älteri Zügnis bruucht hend.
Archäologii
D Archäologii het nochegwise, as d Tschernjachov-Kultur, wo um 380 mitem Abzug vo de Ostgoote us de hütige Ukraine undergange isch, uf de Krim bis is 5. Jh. wiiterglebt het. Im 5. und 6. Jh. het denn e Akkulturationsprozess stattgfunde und d Archäologe hend uf de Krim meriri Gräberfelder us dere Zitt fraigalit, wo as "alano-gotisch" bizaichnet werded. Die alano-gotische Fund vertailed sich uf drüü Piet. Nu wenig Spuure findet sich a de Meerengi vo Kertsch, im Oste vo de Krim und uf de Halbiinsle Taman am Fuess vom Kaukasus. Degege hend am Chüstestraife zwüschet Aluschta und Jalta vill Gote glebt und de Landstraife isch vo antike Geographe Gotthia koile (Γοτθία κοίλη) gnennt wore und vo de Genuese Ripuaria Marina Gotia (»Seechüstegotie«). S dritti gotischi Sidligspiet isch um die alte Städt Cherson, Inkerman, Eski-Kermen und Mangup-Kale glege, mit Uusläufer bis an Fluss Alma.
Dory oder Doros und im 14. Jh. Theodoro, d Hoptstadt vo de Krimgote isch ufem Berg Mangup-Kale glege, wo archäologisch guet undersuecht isch und vill Öberrest uufwiist. So en zwaistöckige Palast, mereri Basilike und Chile, e Zitadelle mit eme Gfängnis und natürli Gräber. Mangup-Kale, e Tafelberg, wo stail us de Umgebig uferaagt, isch mit merere Muure bifestigt gsii.
Religioo
D Krimgote sind ane 404 scho orthodoxi Chreste gsii und hend en aigne Bischof ghaa. S Eparchat Gotthia het bis is Joor 1786 bistande. Obwoll immer zu Byzanz ghörig, hend d Metropolite vo Gotthia sich nöd am Bildersturm bitailigt. Di ältist Chile z Mangup stammt usem 4. Jh und d Basilika Konstantin und Helena datiert früestens is 6.Jh. Nochdem d Chazare d Krimgote underworfe hend, het sich s Judetum uf de Krim verbraitet und au bi de Krimgote hend Jude glebt, wie de jüdischi Fridhof vo Mangup zaigt. Mit de Underwerfig vo de Krimgote dör d Osmane isch denn au de Islam starch wore und z Mangup isch e Moschee usem 15.Jh. uusgrabe wore. D Eroberer vo de Krimgote hend aber de christlich Globe vo de Underworfne zueloo und s Bistum Gotthia anerchennt. Erst di christliche Russe, wo sich a d Underwerfig vo de Krim gmacht hend, hend us politische Gründ d Uuflöösig vom Bistum Gotthia initiiert.
Sprooch
S Krimgotische isch nu i de Wortliste vom Busbecq usem 16.Jh. erhalte und no in e paar wenige Näme. Denebet isch au Griechisch bruucht wore, wie griechischi Inschrifte us Mangup und Eski-Kermen zaiget, und natüürli ono d Sprooch vo de jewiligie Eroberer. Mit Uusnam vom Unilas hend vo de rund 25 bikannte Bischöf vo de Gotthia e christlich-griechische Name und s Förstehuus vo Theodoro im 14. und 15.Jh. het entweder christlich-griechischi (Alexios, Maria, Isaak ...) oder tatarischi Näme (Olobei, Kemalbi).
Vo de zwee Gsandte us de Krim, wo de Busbecq um 1560 z Konstantinopel troffe het, het de Krimgot sini Muettersproch verlernt gha, de Krimgriech het aber Krimgotisch chöne. Spötistens ends vom 18.Jh. dörft s Krimgotische zu Gunste vom Griechische und Krimtatarische uusgstorbe sii.
Weblink
Dr Bericht vom Augier–Ghislain de Busbecq (TITUS-Datebank, Universität Frankfurt)
Seelbach (Schutter)
Geografi
Dr Bann bstoht us 26 % Landwirtschaftsflechi, 66,6 % Wald, 6,9 % Sidlungsflechi un 0,4 % sunschtiger Flechi.
Gmaindsgliiderung
Zue Säälbach ghere no d Ortsdail Schimberg (dt. 'Schönberg') un Widdlbach (dt. 'Wittelbach').
Gschicht
Säälbach isch zum erschte Mol gnännt worre anne 1179. Schimberg 1444, Widdlbach 1144.
Verwaltung
Säälbach het mit dr Gmai Schudderdoal e Verwaltungsgmainschaft verinbart.
Wahle
Ergebnis vun dr Landdagswahle sitt 2006: 1 2006: WASG, sitt 2011: Die Linke
Rohr (Unterelsass)
Ruur (frz. Rohr, dt. Rohr) ìsch e frànzeesche Gmein ìm Unterelsàss ìn dr Region Grand Est (bìs 2015 Region Elsàss). D Gmein ghert zem un zem Arrondissement.
Seelbach (Schutter)
Dialäkt
Dr Dialäkt vun Säälbach ghert zum Owerrhinalemannisch.
Rohr (Unterelsass)
Gschìcht
Ruur ìsch zem erschte Mol gnannt worre ànne 808.
Vun 1871 bìs 1918 hàt d Gmein zem ditsche Richslànd Elsàss-Lothringe ghert.
Verwàltung
vun Ruur ìsch. Ruur ghert zem Kommünàlverbànd.
Dialekt
Dr elsassisch Dialekt vun Ruur ghert zem Owerrhinàlemànnisch.
Biologie
D Biologii wird in vili Deilgebiet iideilt: die theoretisch Biologii, die allgemeini Zoologii und die allgemeini Botanik, aber au d Physiologii, wo für d Mediziner wichdig isch, d Biochemii und d Ökologii. Wil dr Übergang zu andere Wisseschaftsgebiet wie d Medizin und d Psychologii fliessend isch und d Forschig hüfig schdark interdisziplinär isch hai sich d Begriff Biowisseschafte, Life Sciences und Läbeswisseschafte iibürgeret.
D Biologii interessiert sich für alles, wo mit Läbigem z due het, vom chliinschde wie Molekülschtrukture über Organelle, Zelle, Zellverbänd, Gwäb und Organ zu komplexe Organisme. In no gröössere Zsämmenhäng wird s Verhalte vo einzelne Organisme und ihri Interaktione mit andere Organisme und mit ihrer Umwält untersuecht.
Sit de fünfzger Joor isch mit dr Entdeckung fun de Doppelhelix vu Watson un Crick d'Ära vu de Molekularbiologii entstande. Seit dem Zeitpunkt ka d'Biologii Stoffwechselprozess uf molekularer Ebene untersuchä. D'Struktur vu de Doppelhelix hätt au wertvolle Impulse fürs Konzept vum Gen gäbe. Gen sin a ganz zentrals Konzept in de Biologii.
Pidgin-Sprachen
E Pidgin-Sproch isch e eifachi Hilfssproch, wu ka entstoh, wänn verschiideni Gruppe ufenander stoße, wu sich nit verstehn.
Des isch viilmol im Handel un bi koloniale Eroberunge bassiärt - s hän sich eifachi Sproche mit ere begränzte Zahl vu Werter un ere primitive Grammatik rüsbildet. Diä Pidgin-Sproche hän als Elemänt vu verschiidene Sproche, aber eini herrscht meischtens vor - Änglisch, Portugiisisch, Franzesisch oder e anderi. D Muettersproch vu jedem Pidgin-Sprächer isch normalerwiis e alti Sproch - Änglisch, Chinesisch usw.
Nit alles, was eifach isch, isch Pidgin. Zum Beispiil sait eber du geh Gesundbrunnen. Aber e andere sait du Kesikburun gehn - "kesik burun" (brochini Nase) hän d Tirke s fir sii unüssprächlig Wort "Gesundbrunnen" (U-Bahnstation z Berlin) üsgsproche. Diä zwee Sätz stimme in dr Wortform (Gesundbrunnen/Kesikburun; geh/gehn) un in dr Wortfolg nit iberii un bilde wäge däm aü kei Pidgin.
In dr Vergangeheit hän sich verschiidini Pidgin-Sproche zu Kreolsproche entwicklet, anderi sin verschwunde, wu si nimmi brücht wore sin.
Üsgstorbe isch zum Biispiil Russenorsk, des isch e Pidgin gsii, wu am nordnorwegische Meerbord zwische norwegische Fischer un russische Kaüflit entstande isch. Do sin 39% vu dr Werter üs em Russische, 47% üs em Norwegische un 14% üs andere Sproche gsii. S het aü Mischwerter gää - so isch üs norwegisch "mange" un russisch "mnogo" s Russennorsk-Wort mango (viil) wore. Au d Lingua franca, ä Pidgin uf romanischer Basis, het dr Übergang zur Kreolschproch nie gschafft. Es isch im Mittelmeerruum gschwätzt worden und isch im 19. Johrhundert usgstorbe.
Was Pidgin ürspringlig bedittet het, isch umstritte. Dr Otto Weikopf fiährt verschiidini Dittunge uf, noch däne goht pidgin /pidschin/ zruck entwädder uf
Weblink
Dr Otto Weikopf iber Pidgin- un Kreolsproche
Dr Markus Hirnsperger iber s Russenorsk
Haus zur Krähe
S Huus zur Krääje isch s ehemoolige Gsellschaftshuus vo dr Vorstadtgsellschaft zur Krääije an dr Spaalevorstadt 13 z Baasel. Es gältet as e Baasler Kulturguet, wo für d Regioon vo Bedütig isch.
Es isch hüte in brivate Händ.
Burg AG
Burg isch en Iiwohnergmeind im Bezirk Chulm im Schwiizer Kanton Aargau. Si lit im obere Wynedal, gränzt an Kanton Luzärn und isch vo dr Flechi us die drittchliinsti Gmeind im Kanton.
Haus zur Krähe
Baugschicht
D Liiegeschaft wird scho 1297 in ere Urkunde erwäänt. Si het scho denn «Zur Krääije» oder «Zum Krääjebärg» ghäisse. Wo im 14. Joorhundert die üsseri Stadtmuure baut worde isch und Vorstadtgsellschafte politischi und milidäärischi Rolle übernoo häi, häi sich die, wie d Zümft vor iine Gsellschaftshüüser zuedoo. D Vorstadtgsellschaft in dr Spaalevorstadt het 1399 s Huus zur Krääije kauft. 1442 het si sich e nöis Huus baut und vom alte Huus s Huuszäiche, d Krääje uf em Fünfbärg, übernoo.
Burg AG
Geographii
S Dorf lit uf der Westsiite vom Dal am Abhang vom Stierebärg. S steile Dobel vom Rickebach, eme Zuefluss vo der Wyna, bildet die südligi Gmeindigränze. Die vier Aargauer Gmeinde Burg, Böiu, Mänzike, Riineach und s Dorf Pfäffike (Gmeind Rickebach LU) si zun ere zsämmehangende Agglomeration mit meh als 17'000 Iiwohner verschmulze. D Gränze vo de Dörfer, won emol drennt gsi si, cha me kuum me gseh.