cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jakob Meyer zum Hirzen
Lääbe und Karriere
Dr Jakob Meyer isch 1473 as Soon vom Rootsher Heinrich Meyer uf d Wält choo, wo bi dr Handwärkerzumft zu Gartner zümftig gsi isch. Dr Jakob het sich in d Herezümft Zu Husgnosse, Zum Schlüssel und Ze Safre iikauft. Er het druf as Duechhändler und mit Kreditgschäft afo Gäld mache. 1509 isch er Säggser bi dr Zumft zum Schlüssel worde. 1505 isch er bi dr Schlacht vo Marignano drbii gsi, wo d Äidgenosse vo de Franzoose gschlaage worde si. 1517 isch er für Husgnosse im Root gsässe. Wo 1521 dr Skandal um die ghäime franzöösische Bangsioone usbroche isch, isch dr Meyer äine vo de weenige Rootshere gsi, wo sich gwäigeret ghaa häi, die Bestächigsgälder aaznee. Die bro-franzöösischi Bardei im Root isch us em Amt gjagd worde, under ene dr Oberstzumftmäister Ulrich Falkner, und dr Meyer het 1522 däm si Boste übernoo.
Im Root het er, im Geegesatz zu vile patrizische Rootshere, d Reformazioon understützt und isch mit füerende Reformatore wie am Konrad Pellikan und em Johannes Oekolampad in Verbindig gstande. Dr Druck vo unde für d Reformazioon isch immer sterker worde und 1529 si die altglöibige Rootshere us em Root usgschlosse worde. Dr Meyer isch 1530 Bürgermäister worde und het die braktischi Organisazioon vo dr reformierte Kiirche gläitet. D Klöster si ufghoobe worde, d Uniwersidäät isch vo dr Stadt übernoo worde wie au d Latiinschuel.
Dr Meyer zum Hirze isch immer wider dr Abgordneti für Baasel bi de äidgenössische Daagsatzige gsi und isch au Mitgliid vo Gsandschafte zum Riich gsi. Baasel het ängeri Bindige zum Riich gha as anderi äidgenössischi Ständ. D Stadt isch dorum intressiert gsi dra, ass d Underschiid zwüschen em Riich und dr Äidgenosseschaft so chlii wie mööglig bliibi. In däm Raame het dr Meyer zum Hirze Kontakt mit de Stroossburger Theolooge Martin Bucer und Wolfgang Capito pflägt. Er het brobiert d Geegesätz im brotestantische Laager uszgliiche und het zwüschen em Luther und de Schwizer Reformierte vermiddlet.
D Familie
Dr Jakob Meyer zem Hirze isch mit dr Anna vo Dachsfäld verhürootet gsi und si häi zwäi Söön ghaa, dr spööter Rootsher und Mäister zum Schlüssel Johann Rudolf und dr Jakob, wo Pfarer in dr Dalbe worde isch. Dr Jakob Meyer isch 1541 gstorbe und het e Familie hinderloo, wo im Zentrum vo dr Macht z Baasel gstande isch. Aber bi de Usbrüch vo dr Pest 1540 und 1564 si drei Vierdel vo de Änkelchinder vom Meyer gstorbe. D Familie isch zwar au im 17. Joorhundert no regimäntsfähig gsi, aber nie me so bedütend wi zur Zit vom Jakob Meyer.
Urmein
Urmein (rätoromanisch Urmagn) isch e politischi Gmeind in de Region Viamala vùm Kanton Graubünde. Vor de Chreisreform vo 2016 het Urmein zum Kreis Thusis im Bezirk Hinterrhy ghört. Es isch mit fascht 1300 Meter über em Meer nooch Tschappina di Gmeind am Heinzeberg, wo am hööggschte gläge isch.
Gschicht
De Name vo Urmein wird zum erschte Mool im Joor 1156 als curtim de Ormen erwäänt.
In de Mitti vùm 12. Joorhundert het Urmein zum Grosshof Flerde vùm Chloschter Cazis ghört. Bis 1337 sin d Vazer d Landherre gsi, deno d Werdeberger ùn Rhäzünser, ùn schliessli ab 1475 de Bischof vo Chur. De Usschauf vo de bischöfliche Rächt het 1709 stattgfùnde. Urmein isch zwüsche 1530 ùn 1540 zur Reformation überträtte. Bis 1670 het Urmein zämme mit Flerde ùn Portein e Chilchegmeinschaft bildet, ùn het sich deno mit Flerde vo Portein glööst; syt 1725 isch Urmein deno bis 1877 chilchlich unabhängig gsi. Deno het Urmein zämme mit Tschappina ùn Flerde e Pastorationsgmeinschaft bildet. Vercheerstechnisch isch de Ort syt 1901 mitenere Strooss ùff Thusis aabunde. Wirtschaftlich isch Aggerbau ùn Viewirtschaft betrybe worde, wo au hüt no en wichtige Erwerbszwyyg isch.
Bevölcherig
Di ursprüngli Sprooch vo Urmein isch s Sutselvisch gsi, e Mùndart vùm Rätoromanische. S Romanisch isch z Urmein aber warschynts scho im 19. Joorhùndert ussgstorbe. Im 18. Joorhùndert isch de Ort wohl no ganz romanisch gsi, ùn im Schuelbericht vo 1838 wird erwäänt, dass d Schuel vor chùrzem ganz zum Dütsche gweggslet hät. De Mathias Kundert goot devo uss, dass s Dütsch öbe in de 1830er s Romanisch als Ùmgangssprooch abglööst het. Scho in de erschte Volchszäälig vo 1860 isch de Aadeil vo Dütschsproochige über 90%. Mer goot devo uss, dass Urmein vo de Walsersiidlig Tschappina uss germanisiert worde isch. Näbe de geographische Nööchi zue Tschappina, wo dertemool de einzig dütschsproochig Ort in de unmittelbare Ùmgäbig gsi isch, spricht au defür, dass di dütsch Mùndart vo Urmein als einzigi ehemooligi romanischi Gmeind, en starche Yyflùss vùm Walserdütsch het.
Nowy Dwór Królewski
Nowy Dwór Królewski isch e Ort in dr Torunsche Woiwodschaft im südöschtliche Pole.
S Dorf isch zum erste Mol im Johr 1398 erwähnt worde. In dütsche Dokumänt chunnts as Nuwenhof, Nuwenhuf, Nuwemhoff und Koenigliche Neuhof wor. Vo 1398-1421 het s em Dütschritterorde ghört. 1505 isch dr Bishof vo Chełmno dr Bsitzer worde. Bi dr Deilig vo Pole 1772 isch s Deil vo Westpreusse worde und isch em Bezirk Kwidzyn (Marienwerder) zuedeilt worde.
Churz bevor dr Zweit Wältchrieg usbrochen isch, si die meiste Iiwohner us Angst vor de Dütsche gflüchtet. Wo die s denn iignoh hai, isch e grosse Deil vom Dorf zerstört worde.
Vo 1975 bis 1998 het s Dorf zur Verwaltigsregion vo Torun ghört. Hützudag ghört s zum Schulzenamt Niemczyk im Powiat Chełmiński in der Woiwodschaft Kujawie-Pommere z Pole.
Hesper
Hesper (dt. Hesperingen, frz. Hesperange) isch aini vu dr 105 Gmaine z Luxeburg.
Ortsdail
Zue Hesper ghere d Ortschafte Alzeng (Alzingen), Fenteng (Fentange), Hesper, Houwald (Howald) un Izeg (Itzig). Derzue cheme no die Wyler un Hef: Gantebeensmillen, Izegerstee un Sandweiler-Gare.
Geografi
Hesper gränzt im Sidweschte diräkt an d Hauptstadt Luxeburg, im Oschte an Konter un im Side an Réiser un Weiler Zum Tur.
Verwaltig
Hesper ghert zum Kanton Lëtzebuerg im Distrikt Lëtzebuerg. Dr Burgermaischter vu Hesper isch dr Marc Lies (CSV). Scheffe sin dr Ali Thull (DP), dr Théo Zeimes (CSV) un dr Claude Lamberty (DP). Gwehlt wird iber e Proporzwahl.
Gschicht
Hesper isch zum erschte Mol gnännt wore anne anne 867/68 as Hasmaringa marca (1145: Hespringes).
Dialäkt
Dr luxeburgisch Dialäkt vu Hesper ghert zum Moselfränkisch.
Energiewirtschaft
Dr Begriff Energiiwirtschaft umschribt alli Iirichdige und Handlige vo Lüt und Instituzioone, wo d Hushält und alli Arte vo Bedriib mit Energiidrääger wie Stadtgaas, Ärdgaas, flüssigi Chraftstoff, elektrischi Energii oder feste Energiidrääger wie Choole, Koks, Torf und Holz versorge.
Er umfasst u. a. d Themeberiich Energiikwelle, Energiigwünnig, Energiispiicherig, Energiiüberdräägig, Energiihandel, Verdriib und Abrächnig vo Energi, und d Versorgigssicherhäit.
D Drääger vo dr Energiiwirtschaft si vor allem die sogenannte 'Energiiversorgigsundernääme' (EVU); das si mäistens Undernääme, wo elektrischi Energii erzügt und/oder über s öffentlige Stromnetz verdäilt und/oder sine Abnäämer Ärdgaas und/oder Färnwermi liiferet. Im witere Sinn cha mä au d Ärdölindustrii und d Chooleförderer bzw. d Chooleimportöör und d Brennstoffhändler zur Energiiwirtschaft zele.
Schwendbau
Im witterè Sinn un im änglischsprõchigè Ruum (engl. „slash-and-burn“); sowiè z Schwedè (schwed. „Svedjebrug“) wörd au dè Brandfäldbau als Schwändè benamst.
S Ykerbè vo dè Rindè (Ringelung) nennt mò Schwändè, dõdurrè sin d Bäum abgschtorbè un uusdröchnèt. S Rodè vo dè Baumstümpf hèt mò dõdeby wägglò, well diè gwunneni Flächi für dè Stockfäldbau z bruuchè gsi isch un s voblibène Wurzelwärch bsunders a dè Haaldè d Erosion vohinderèt hèt. Prähistorisch isch s Schwèndè vomuètlich durch Übbererntè vo dè Wälder als Waldweid un durch Vobrennè unterschtützt worrè.
Im Alpèraum umfasst dè Schwändbau bis i d Neuzit vobreitet au diè langsami Erwiterung un d Pfleeg vom offenè Land am Rain, au im Almbedryb (Sömmerig). Dõdeby bruucht mò è Abfolg vo Schwändè durch Ringlè (abber au chlyflächigè Kaalhièb odder Entnaam vo Einzelbäum), denn d Übbergangsphasè vo dè Stockung (Nidderwald) für Raufuètter un Laubheu (Schnytelung) sowiè Flèchtmatriaal für s Yhaagè, Zeinè un andres Züüg, denn d Freilandgwinnung.
È letschti Form vom Schwändè git s no i dè Sygerländer Haubärgswǜrtschaft, wo uff èm gschwändetè Grund eijöhrig Roggè odder Buèchweizè aabaut worrè isch, bevor s Zuèwachsè widder zuèglõ worrè isch.
Wörd è Freiflächi nit gmait no gschwändet, gòt si a dè meischtè Standört z Mitteleuropa innerhalb vo è baar Johr in èn Stuudèhaag übber, denõch gòt er in èn Wald übber. Schwändè isch hüt èn wichtigè Deil vo dè Alpwǜrtschaft, dõdèby wörrèd d Alpweidè vo Stuudè, Latschèkièfèrè un Alpèrosè frei gmacht, welli d Fuètterpflanzè vodrängt hèn.
Diè bis Mitti vom 20. Johrhundert gängigi Praxis, mit Latschèkièfèrè odder Alpèrosè stark übberwachseni Alpmattè un Haaldè eifach aa z zündè (Brandrodung), isch z Europa hüt untersait. Dè Naturschutz hèt sich denn au uff d Alpèrosè uusdeent, bis sich zeigt hèt, dass selli, well si vom Vyh gmidè wörrèd, uff dè Alpflächè als Uuchrut gildèt un Mattè in è baar Johr großflächig übberwucherèt hèt. S dè Alpbuèrè un yrè Senner zuèschtehende Schwändrächt lòt z Dütschland au d Bsitigung vo suscht strèng gschütztè Pflanzè wiè d Alprosè. Hütigi Alpbuèrè stôn vor èm Dilemma, dass Schwändè arbètsuffwändig un düèr isch. Übber mengi Johr nit gschwändeti Flächè mit uffchòèndem Baumwuchs wörrèd vo dè zuèschtändigè Forschtämter hüüfig zum Schutzwald deklaryrt un gôn dõdemit als Weideflächi volorè.
Als tǜpischs, historischs Wärchzüg isch öppè d Schwändsensè z nennè, wo è churzes, massivs Sensèblatt un, ym gegèübber, è chlyns Beil drait. S Schwändè erfolgt hüt meischtens elegtromechanisch mit Motorsensè odder Motorsägi.
Han-Dynastie
D Han-Dünastii (chinesisch 漢朝 / 汉朝 Hàn cháo) het s Kaiserriich China vo 206 v. d. Z. bis 220 n. d. Z. regiert. Mä underschäidet zwüsche dr Perioode vo de Früeje Han (202 v. d. Z. bis 6/9 n. d. Z.) und vo de Spoote Han (23/25–220 n. d. Z.). Zwüscheninne het dr Wang Mang regiert.
Die Früeje Han
Am Ändi vom 3. Joorhundert v. d. Z. het s meereri Buurerevolte gee gege d Qin-Dünastii, wo s Volk brutal behandlet het. Dr Beamti Liu Bang isch äine vo de Aafüerer vom Ufstand gsi und het sich noch em Sturz vo de Qin zum Herrscher ufgschwunge. D Han häi Reforme iigfüert, dr Aadel abgschafft und s Riich zentralisiert. Si häi 111 v. d. Z. Kanton erooberet und denn au d Dian z Yunnan underworfe. S Land het e kulturelli und wirtschaftligi Blüetezit erläbt. D Leere vom Konfuzius si staatlig anerkennt worde, au wenn dr Daoismus immer no dominiert het, und dr Buddhismus, wo us Indie cho isch, het sich z China afo usbräite.
D Xin-Dünastii
Die Früeji Han-Dynastii isch vo dr Familie Wang gstürzt worde. D Käiserin, wo e Wang gsi isch, het iirem Növöö Wang Mang d Regierig überloo und dä het sich im Joor 9 zum Kaiser ernennt. Noch em Buureufstand vo de „Roote Augebraue“ häi en drei Han-Brinze im Joor 23 gstürzt. Vo dene het dr Liu Xiu as Kaiser Guang Wu im Joor 25 dr Droon bestiige und die Östligi (Spooti) Han-Dynastii gründet.
Die Spooti Han-Dünastii
Under de ehemoolige Nomaade wie de Süd-Xiongnu und de Proto-Tibeter het s Unrueje gee und d Bevölkerig isch drwääge us em Norde uf Szechuan und zum Jangtsekiang gwanderet. D Buure häi käi äignigs Land im Süüde gfunde und si vo de Groossgrundbsitzer abhängig worde, wo eso no riicher und mächdiger worde si und äigeni Milize häi afo ufstelle.
In dr Regierigsziit vom Kaiser Ling (168–189) het s Unrueje und Banditedum gee, dann häi 184 d Zhang-Brüeder dr religiös-soziali Buureufstand vo de Gääle Turban aagfüert. Dr Kaiser het de lokale Machthaber mee Macht gee, zum dr Ufstand z bekämpfe und het eso si äigeni Posizioon gschwecht. Denn het die sozial-religiöösi Beweegig Fümf-Riisscheffel vom Zhang Daoling im Joor 190 sich im Gebiet um Hanzhong unabhängig gmacht. Im Bürgerkrieg wo denn usbroche isch, isch dr Kaiser nume no e Mationette vo sine Generääl gsi, zerst vom Dong Zhuo, bis dä ermordet worden isch, und vo 196 aa vom Cao Cao. Dä het brobiert s Riich wider z veräinige, isch aber 208 in dr Schlacht vo Chibi gschlaage worde und het dr Jangtsekiang as Südgränze vo sim Machtberiich müesse akzeptiere. Dört häi sich zwäi unabhängigi Riich etabliert. Wo dr Cao Cao im Früelig vom Joor 220 gstorbe isch, het si Soon Cao Pi zerst im Naame vom Kaiser regiert, denn het er dr Kaiser abgsetzt und sich sälber zum Kaiser ernennt und d Wei-Dünstii gründet.
Eso het z China d Zit vo de Drei Riich aagfange.
Internationales Phonetisches Alphabet
S IPA (Internationales Phonetisches Alphabet) isch e Konvention zur Notierig vo phoneetisher Information. Es gits sitem 1889i, die aktuelli Version stammt usem 1996i.
Konsonante
Blau markierti Konsonante sind im Alemannische relevant.
Diakritischi Zeiche
Im IPA werre verschiedni Diakritika bruucht wenn d'Grundzeiche aapasst werre münn. Im Alemannische sin bsunders die Zeiche relevant:
Amsterdam
D Hafestadt Amsterdam isch die offizielli Hauptstadt vo de Niiderlande und het au am mäiste Iiwohner. 2010 het d Stadt 780.152 Iiwohner gha und d Agglomeration „Groot-Amsterdam“ öbbe 1,1 Millione. Im Groossruum Amsterdam, wo dr nördlig Däil vom niiderländische Verdichdigsruum Randstad usmacht, häi denn öbbe 2,3 Millione Mensche gläbt. Au wenn sich dr Regierigssitz vom Land und d Königsresidänz z Den Haag befinde, wo 60 Kilometer ewägg isch, isch Amsterdam sit 1983 noch dr niiderländische Verfassig d Hauptstadt vo de Niiderlande.
Amsterdam lit in dr Brovinz Nordholland, wo dr Amstel und dr IJ in s IJsselmeer münde. D Stadt isch über e Noordzeekanaal mit dr Nordsee verbunde. Si wird von e Hufe Grachte durzooge, wo si under anderem wältberüehmt isch drfür.
Das Stuttgarter Hutzelmännlein
Das Stuttgarter Hutzelmännlein, uf Schwäbisch S Stuegerter Hutzlmännle, isch a Märle vom Eduard Mörike, wo neaba Stuegert au noh uf dr Schwäbischa Alb, en Blaubeira, en Ulm, en Nirdenga ond em Scheebuach schbiilt. Des gheert zo de Schbädwerk vo deam Dichtr ond ischt fir a Märle ganz oogwehnlich lang. Gschriiba hot’s dr Mörike en seira Stuegerter Zeit, wia-nr Lehrer am Kenigin-Katharina-Stift gwäa ischt. Em Johr 1853 isch dui Gschicht s erscht Mol em Druck rauskomma. (D Originalzitat vom Mörike send kursiv gschriiba.)
Des Wort „Hutzl“ hot em Schwäbischa vorschiidene Bedeidonga. En deam Märle send mit de Hutzla derrde Obstschnitz gmoint, bsonders vo Äpfel ond Biira. We-ma dia Schnitz mit ma bsondra Doig vormischt en em Ofa bacht, no geit’s a Hutzelbrot. Sodde Loibla wend gern en dr Weihnachtszeit bacha. Des Märle selbr fangt â mit ma kloina Gedicht, en deam sich dui Titlfigur selbr vorstellt: <poem style="font-style:italic"> ''Ein Kobold gut bin ich bekannt In dieser Stadt und weit im Land; Meines Handwerks ein Schuster war Gewiß vor siebenhundert Jahr. Das Hutzelbrod ich hab erdacht, Auch viel seltsame Streich gemacht.''
Uf Wandrschaft
Dr Stuegerter Schuastrgsell Seppe vorstoht sich et mit seim Moischtr ond deam seim Weib. Drom kindigt’r sein Denscht. Er hot vor, ibr d Schwäbisch Alb z wandret, z erscht amol noch Ulm ond nô villeicht noh noch Augschburg. Wia-nr e dr letschda Naacht alloi e dr Gsellakammr sitzt, solang de andre Gsella e dr Wirtschaft zechet, stoht uf oimol a gleis Mennle vor-em, wo-nem grad amol bis zo seim Girtl goht. Der Kerle griaßt en ganz freindlich mit seim Nama ond schenkt em zwoi Baar Glicksschua ond a Loible Hutzlbrot. Er biddet en, des zwoide Bärla Schua ondrweags irgendwo an da Stroßarand z stellet, wenn grad neamert zuaguckt. Beim Hutzlbrot soll’r ufbassa, dass’r’s nia ganz ufisst, denn wenn’r emmr a bissle drvo ibrig loot, no wuud am andra Dag wiidr a ganz Loible draus. Zom Schluss biddet des Mennle da Seppe noh, falls’r uf seira Wandrong noch Blaubeira komma ond deet a Gletzle Blei fenda dät, noh soll’r’s ufhebe ond zo ehm noch Stuegert brenga. Dr Seppe vorschbricht’s ond dankt em.
Uf dr Alb trifft’r an Färbrgsella, wo-nem granadamäßig uf da Weckr goht, schbätr an Baura mit Fuhrwerk. Der loht en uf seim Waga mitfahra ond geit em guade Rotschläg, was’r uf dr Alb obedengt âgucka miaß. An dera Stell wendet sich dr Dichtr Mörike an da Leasr ond erklärt, er miaß jetzt a andra Gschicht vorzähla, wo ganz lang vor-em Seppe seira Zeit bassiirt ischt, abr en deam Zammahang wichdig wär.
Kadelburg (Wallburg)
D Kadelburg, au Caschtelburg odder Kadilburck benamst, isch è abgangeni Wallburg uff èm hütigè „Eckau“ (früéner au „Egghau“ odder  1880: „eghau“ dauft) am öschtlichè Dorfrand vom Dorf Kadelburg, èm Ortsdeil vo dè Gmeind Küssabärg im Landchrais Waldshuèt (Baddè-Württèbärg). Sowoll s Dorf wiè d Burg ligèd uff èm Felsplateau am rächte Ufer vom Hochrhy.
Das Stuttgarter Hutzelmännlein
D Gschicht vo dr scheena Lau
Em Grafa Konrad vo Wirdaberg sei Doktr Veylland ischt em Lauf vo seim Leaba viil e dr Weltgschiicht romkomma ond hot do drbei ällrhand seltsame Sacha gsammlet ond hoimbrocht, so au an Krackafischzâh us em Rauda Meer. Wia-nr deet gwäa ischt ond hot’s Bleilot naaglau, weil’r hot wissa wella, wia diaf des Wassr ischt, noh hot sich der Fisch em Lot vorbissa ond zwoi Zeh dren glau. Dr Veylland hiadet des Erennrongsstick wia sein Augäpfel. D Zeit vorgoht, ond dr Doktr siiht sei letscht Stendle komma. Seim treia Deanr Kurt geit’r da Uftrag, des Bleilot en da Blautopf zo schmeißa, wenn’r amol wiidr en sei Hoimet noch Blaubeira kommt. Wia abr dr Kurt am Rand vom Blautopf stoht, will’r zerscht amol messa, wia diaf der Hafa ischt. Er bendet älle Schniir, wo-nr uftreiba kâ, an des Lot nâ ond loht’s en Diafe sausa. Do drbei wuud’r ganz baff, was der Hafa fir a graußa Diafe han mueß. Er kommt em ganz bodalos vor. Dadsächlich abr isch des bassiirt:
Uf em Grond vom Blautopf haust a Wassrfrau, wo vo älle Leit bloß de Schee Lau ghoißa wuud. Dui isch vo ihrem Mâ, ama alda Donaunix vom Schwaaza Meer, an da Blautopf vorbannt worra, weil se bloß daude Kendr uf d Welt brocht hot. Des isch abr bloß do drvo komma, weil se emmr de ganz Zeit so traurig gwäa ischt. Vo ihrer Schwiagrmuedr hot d Lau da Rôt griagt, a Gleagaheit zo suecha, wo se fenf Mol herzhaft lacha kâ, nô dät’s mit deam Kendrgriaga au glabba.
Kadelburg (Wallburg)
Vo dè früègschichtlichè Wallaalaag sin nu no Wall- un Grabbèräscht erhaaltè.
Das Stuttgarter Hutzelmännlein
D Gschicht vo dr scheena Lau
Also dui Lau sitzt grad uf em Boda vom Blautopf ond loht sich vo ihrer Kammrjongfr Aleila d Negl schneida. Do kommt vo oba raa des Lot. D Aleila packt d Schnur ond zuit so lang droo, bis-se nemme nôchgeit. No nemmt se a Scher, schneidet s Lot aa, bendet ebbes andrs dranô ond loht des nuie Zuig nuffziah. Wia des dr alde Deanr âluegt, drifft en faschd dr Schlag. Er wuud ganz irr em Kopf siiba Däg lang.
A-ma andra Dag wuud Lau vo-ma frecha Hirdabua ghenslet. Drom packt se dean Kerle ganz schnell ond nemmt en mit naa en oina vo ihre nasse Stuba. Wia-nr deet alloi isch, guckt’r sich om ond fend an Stoffbeidl, wo saumäßig schwer ischt. Drom moint’r, s wär a Säckle voll Gold. Noch seira Flucht us deam nassa Element merkt’r schliaßlich, dass des „Gold“ bloß a Gletzle Blei ischt. Jetzt griagt der Kerle so a Wuad, dass’r’s so weit fortschmeißt, wia-nr grad schmeißa kâ. E dr Nähe vo-ma Bergle bleibt’s liiga.
Glei beim Blautopf isch dr “Nonnahof”, a graußa Wirtschaft, wo friher mol a Kloschtr gwäa ischt. Dui wuud vo ra leitseliga Wirde und dera ihre Kendr betriiba. Em Lauf dr Zeit freindet sich d Lau mit dera Familie â. Wie se ama scheena Dag en dr Schbennstub zeemasitzet ond mitnandr scherzet, isch d Lau uf oimol wia vorwandlet, sodass-se lauthals lacha muaß. Am meischda gaudiirt se a schwäbischer Zongabrechr, wo ma so schnell wia meglich hersaga mueß: S leit a Klötzle Blei glei bei Blaubeura, glei bei Blaubeura leit a Klötzle Blei. Jetzt isch d Vorbannong vo deam Wasserweib gleest ond se derf wiidr zo ihrem Nix ans Schwaaze Meer hoimganga, wo se mit ra graußa Freid ufgnomma wuud.
D Gschicht vo de andre zwoi Schua
De andre zwoi Schua, wo dr Seppe bei Stuegert ufs Bruggagländr gstellt hot, wend vo ma saubra Mädle gfonda. Weil dui grad Geburtsdag hot, glaubt se, dia Schua wäret vo ihra Namensheiliga Veronika extra fir sui deet noglegt worra. Se zuit’s glei â ond griagt de gleiche Schwiirigkeida wia dr Seppe, weil nadiirlich au dia zwoi Schua et zonandr basset.
A baar Wocha schbätr wuud d Vroni vo ihror Muedr zom Schuamachr Bläse gschiggt, om sich a nuis Bärle Schua ôzmesset lau. Se hofft, e dera Werkstadd da Seppe zo dreffa, weil se dean jonga Kerle guad leida kâ. Wia-se abr vom alda Bläse heert, dass der Gsell nemme en seine Denschda stoht, no isch-e scho a gleis bissle draurig. Beim Vormessa vo dr Vroni ihre Fiaß kommt dr Moischtr Bläse us em Stauna nemme raus, wia-nr merkt, was des Mädle fir tolle Schua ôhât, nemlich ganz seldene Glicksschua. Am Ôbad vorzehlt’r ällas seim Weib ond seira Dochtr Sara. Do fordret-en dia zwoi Fraua uf, er soll a Bärle macha, wo gnauso aussiiht wia dia Glicksschua, ond wenn d Vroni wiidrkomma dät, no kennt mr dia zwoi Bärla ganz hälenga mitnandr vordauscha. Ond so bassiirt’s au. Was d Familie Bläse abr et woiß, ischt, dass deam Hutzlmännle dui ganza Lombarei et vorborga bliiba ischt. Glei nemmt’r sich vôr, zor Strôf em Bläse e dr nägschda Naacht an gheeriga Stroich zschbiilet.
D Uhr hot schau lang Middrnaacht gschlaga, do heert d Frau Bläse em Weihr, wo ans Haus ôgrenzt, a ganz args Blatscha. Se weggt ihrn Mâ ond geit em da Uftrag, em Freia noch-em Reachda zo gugga. Do siiht dr Bläse, wia aus seim Lagr em erschda Stock äll seine Vorrät an nuie Schua ond Leischda wia vo Goischdrhand aus em Fenschdr en da Weiher gschmissa wend. Schnell weggt’r älle seine Gsella. Bewaffnet mit digge Briigl ganget se noch oba ond wellt da Steerafriid vorschlaga. Abr se fendet koin. Jetzt ahnt dr Bläse, dass do s Hutzlmännle seine Hend em Schbiil han muaß ond dass’r erscht wiidr sein Friida fend, wenn’r dia z Oreacht erworbene Schua dr reachtmäßiga Besitzore zrickbrocht hot.
Wia’s mit em Seppe weitrgoht
Wia dr Seppe noch Ulm kommt, goht’r glei ens nägschd Wirtshaus nei, wo sechs Handwerkrgsella zechet ond luschdige Liadr senget. Dia ladet en zom Mitfeira ei ond fordret en uf, z Ulm zo bleiba. Dr Wirt geit em glei d Adress vo-ra jonga Schuestrswitwe, wo dringend an weitra Gsella braucht. Am andra Dag suacht dr Seppe dui Witwe uf ond wuud au glei eigstellt. Je längr dr Seppe deet schafft, deschdo bessr gfellt em sei Chefe. Zwoi Monet noch seim Eitridd fasst’r sich schliaßlich a Herz ond macht-ra an Heiratsotrag. Ond gugg au dô: Se nemmt en ô.
Ama scheena Obad sitzet dia zwoi frisch Vorlobde bei-ma guada Fläschle Wei ond esset vom Seppe seim Hutzlbrot. Wia bloß no a Riibele drvo ibrig ischt, fällt dr Braut ei, des kennt se doch ihrem Siddich zom Fressa geaba. Villeicht wär des jo de richtig Nahrong, wo nen wiidr zom Schwätza brenga kennt. Ond dadsächlich: Kaum hot der Vogl des Riibele gfressa, fangt’r â zo blabbra: ''Gut, gut, gut – ist des Hutzelmanns sein Brot. Wer einen hat umgebracht und zween, schlägt auch den dritten tot.'' Was des mit deam Schbruch uf sich hot, merkt dr Seppe erscht, wia-nr wiidr amol en d Wirtschaft goht ond d Leit tuschla heert, sei Braut häb ihre zwoi frihore Manna mit Gift ens Jenseits beferdret, ond ihrm dridda däts so amol au ganga. Jetzt hot’r bloß no oin Wonsch: Nix wia hoim noch Stuegert.
Ondrweags kommt’r en Blaubeira vorbei. Dô dreibet en seine Schua reglreacht uf an Higl nuf. Oinr drvo macht sich frei, ruglet aabe ond bleibt em-ma Schbalt stegga. Wia no dr Seppe dean Schua wiidr hola will, endeggt’r en deam Schbalt des Gletzle Blei, wo-nr em Hutzlmännle mitbrenga soll. Er vorschdaut’s en seim Renzle ond hot ab jetzt a schwera Laschd zom schlebba.
Wiidr en Stuegert
En Stuegert goht dr Seppe glei ens Bohnavirtl, wo sei Dot wohnt. Bei dera kâ-nr so lang ondrkomma, bis’r wiidr a nuia Stell gfonda hot. Wia-nr en dr Naacht ens Bett ganga will, stoht uf oimol s Hutzlmännle vor-em ond frogt en, ob’r s Gletzle drbeihäb. Der kloine Kerle ischt ganz außr sich vor Freid, dass des dr Fall ischt. Er verhoißt em Seppe, dass’r des et bereia dät.
Uf em Marktblatz herrscht au grauß Fasnetsdreiba. S wuud viil musiziirt, gsonga, danzt ond glachet. Akrobada fiiret uf ma Hochsoil halsbrechorischa Konschtstickla uf. Kaum send dia ferdich, grebslet a kloinr Gnirbs, oozoga wia a Bergmâ, uf des Hochsoil nuf ond stellt des, was d Leit bisher zom Säha griegt hend, gladd en Schadda. Zom Schluss animiirt’r s Publikom, doch au ufs Hochsoil zkommet. Wer sich draud, däff des Säckle nemma, wo-nr oba an da Schraga noghengt hot. S isch a guads Hutzlbrot dren!
Bletzlich schbiirt dr Seppe, wia-nen seine Schua mit ällr Gwalt zom Hochsoil drenget. Ond zom graußa Erstauna vo de Zuaschauer kommt uf oimol nomol ebbr zom Soil: d Vroni! Dui hot de gleiche Schua â wia dr Seppe. Ond nô bassiirt’s: Dia Schua merget, welle zwoi jeweils zammagheeret, ond schwubb-diwubb fendet sich de richdige Bärla. Wia dia zwoi jonge Leit uf em Hochsoil romdanzet, stellet se feschd, dass-se sich ganz arg meeget. Drom dauret’s au et lang, bis se sich vorschbrechet, dass bald Hauzich sei soll.
D Schbrooch
A viile Stella vo deam Märle setzt dr Dichtr Rickblenda ond Vorschiabonga vo de oinzlne Handlongssträng ei. Oft vorwendet’r Werdr, wo de meischde Leit heit gar nemme kennet, zom Beischbiil Guckigauch, Jäst, Spiriguckes, Kunkel, Leirenbendel, molestieren, Gschwey. Zom weitaus graischda Doil isch des Märle uf Hochdeitsch gschriiba, aber emmr mol wiidr kommet au schwäbische Dialog vor, gschbickt mit viil Humor. Als Beischbiil sei dui Stell zitiirt, wo dr Kurt an da Blautopf kommt ond deam sei Diafe messe will:
''... und also ließ er das Gewicht hinunter, indem er immer ein Stück Schnur an seinem ausgestreckten Arm abmaß, drei solcher Längen auf ein Klafter rechnete und laut abzählte: „1 Klafter, 2 Klafter, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10“ – da ging der erste Schnurbund aus und musste er den zweiten an das Ende knüpfen, maß wiederum ab und zählte bis auf 20. Da war der andere Schnurbund gar. – „Heidaguguk, is dees a Tiafe!“ und band den dritten an das Trumm, fuhr fort zu zählen: „21, 22, 23, 24 – Höllelement, mei’ Arm will nimme! – 25, 26, 27, 28, 29, 30 – Jetzt guat Nacht, s Meß hot a End’! Do heißt’s halt, mir nex, dir nex, rappede, kappede, so isch ausganga!“ – Er schlang die Schnur, bevor er aufzog, um das Holz, darauf er stand, um ein wenig zu verschnaufen, und urteilte bei sich: Der Topf ist währle bodalaus.''
Manchmol wuud d Prosaerzehlong ufglockret durch a Gedicht. Ond do drbei zeigt sich, dass dr Mörike au en seim Hoimatdialekt hot reima kenna. A Beischbiil do drfir isch’s Liad vom trauriga Bua:
<poem style="font-style:italic"> ''Ufam Kirchhof am Chor Blüeht a Blo-Holder-Strauß, Do fleugt a weiß Täuble, Vors taga tuet, aus.
Jetzt kenn i mein Schatz Und sei linneweiß Gwand, Und sei silbernes Ringle Von mir an der Hand.
Drei Wocha vor Ostra, Wanns Nachthüehle schreit, Do macha mer Hochzig, Mei Schatz hot mer’s gsait.
Es streicht wohl a Gässale Nieder und zwua, Es fliegt mer ins Fenster, Es kommt auf mi zua.
Es nickt mer en Grueß, Setzt se nieder am Bett, Frei luegt mer’s ins G’sicht, Aber anrüehrt me’s net.
Mer macha kein Lebtag, Mer halta kein Tanz. Wer goht mit zur Kircha? Wer flicht mer da Kranz?''
Theadrstick ond Heerschbiil
Dr schwäbische Schriftsteller ond Drehbuchautor Felix Huby hot us deam Märle a Theatrstick fir Kender gmacht. Sell ischt am 8. Novembr 2003 em Schauschbilhaus vo de Wirdabergische Staatstheatr z Stuegert zom erschda Mol uf d Bihne komma ond vo dr Kridig arg globt worra. Em Johr druf hot dr Huby drzua noh us seim Theadrstick a Heerschbiil gmacht. Sell ischt s erschte Mol am 18. Sepdembr 2004 em virda Radioprogramm vom Sidweschtrondfonk gsendet worra.
Litradur
Eduard Mörike: „Das Stuttgarter Hutzelmännlein“, mit 37 farbige Zoichnonga vom Karl Stirner, J. F. Steinkopf Verlag Stuttgart, 1979, ISBN 3-7984-0501-8
Weblink
S ganz Märle bei Wikisource
Chinesische Sprachen
Die chinesische oder sinitische Sprooche (汉语) bilde äine vo de bäide Primärzwiig vo dr sinotibetische Sproochfamilie, dr anderi Primärzwiig si die tibetobirmanische Sprooche. Hüte schwätze öbbe 1,3 Milliarde Mensche chinesischi Sprooche, die mäiste von ene lääbe in dr Volksrepublik China und dr Republik China (Taiwan). In e Hufe Länder, vor allem in Südostasie, git s gröösseri Minderhäite, wo Chinesisch schwätze. Vo de chinesische Sprooche wird s Hochchinesisch am mäiste gschwätzt. Es wird au as „Mandarin“ oder äifach as „chinesischi Sprooch“ oder „s Chinesische“ bzw. „Chinesisch“ bezäichnet.
Meereri chinesischi Sprooche, äi chinesischi Schrift
Im Allgemäine bezäichnet dr Begriff „chinesischi Sprooch“ d Standardspooch Hoochchinesisch (Pǔtōnghuà in dr Volksrepublik China, Guóyǔ uf Taiwan), wo uf dr grösste chinesische Dialektgrubbe, em Mandarin (Běifānghuà, Běifāng Fāngyán, Guānhuà), basiert und im Wääsentlige em Dialäkt vo Peking entspricht. Drnääbe git s no siibe anderi chinesischi Sprooche oder Dialäktbündel, wo iirersits in e Hufe Äinzeldialäkt zerfalle. Die acht Äihäite vom Chinesische wärde noch dr dradizionelle chinesische Terminologii as Dialäkt bezäichnet, au wenn si so verschiide sii die äint vo dr andere, ass mä sä noch westlige Maassstääb as Sprooche chönnt klassifiziere. Sogar innerhalb vo de groosse Dialäktgrubbe chönne sich d Lüt, wo verschidnigi Dialäkt schwätze, nid immer verstoo, bsundrigs die nordchinesische Dialäkt (Mandarin) im Nordoste und d Dialäkt im Süüde si underenander nit verständlig. Dorum reede d Lüt vilmol Hoochchinesisch, wo die mäiste Chinese chönne, wenn si über d Dialäktgränze wäi verstande wärde. Innerhalb von ere Regioon wird vilmol au e regionaale Dialäkt as lingua franca brucht wie s Kantonesische im Süüde vo China.
Die chinesische Sprooche und wie si uf dr Wält verdäilt si
Wo s Chinesische ursprünglig verbräitet gsi isch, isch schweer zum rekonstruiere, wil d Sprooche vo de Noochbere vom antike China fast unbekannt si und mä so nit cha entschäide, öb die chinesische Sprooche usserhalb vo de chinesische Staate verbräitet gsi si, vo wo s schriftligi Züügniss git. Es gseet aber us, wie wenn groossi Däil vor allem vo Süüdchina no im 1. Joorhundert n. d. Z. usserhalb vom chinesische Sproochgebiet glääge si. Scho us dr Zit vo dr Zhou-Dünastii (11.–3. Joorhundert v. d. Z.) git s Hiiwiis druf, ass es chinesischi Dialäkt gee het, und die Iidäilig het sich in de Joorhundert druf no wääsentlig versterkt. Hüte underschäidet mä mäistens acht chinesischi Sproochen oder Dialäktbündel, wo jeedi us e Hufe lokaale Äinzeldialäkt bestoot.
In dr Dabälle unde nooche git s die acht chinesische Sprooche oder Dialäktbündel mit de Zaale vo de Lüt, wo sä schwätze, und wo si vor allem verbräitet si. D Sprächerzaale stamme us Ethnologue und andere aktuelle Kwelle.
Die nordchinesische Dialäkt (Mandarin,, , ) isch bi Witem die grössti Dialäktgrubbe. Mä schwätzt sä im ganze chinesische Sproochgebiet nördlig vom Yangzi und in de Browinze Guizhou, Yunnan, Hunan und Guangxi und au in Gebiet südlig vom Yangzi. Dr Dialäkt vo Peking, wo d Grundlaag vom Hoochchinesische isch, ghöört zu de Mandarin-Dialäkt. S Wu wird vo öbbe 80 Millioone Lüt süüdlig vo dr Mündig vom Yangzi gschwätzt, dr Dialäkt vo Schanghai het dört e wichdigi Stellig. Südwestlig drvo reedet mä Gan, vor allem in dr Browinz Jiangxi, wo 21 Millioone Sprächer lääbe, und westlig drvo, in Hunan, wo 36 Millioone Lüt Xiang schwätze. An dr Küste, in dr Browinz Fujian, im Oste vo Guangdong und uf Taiwan und Hainan und z Singapur wärde d Min-Dialäkt vo im Ganze öbbe 60 Millioone Lüt gschwätzt. Z Guangxi, Guangdong und Hongkong reede 70 Millioone Mensche Yue. Däm si wichdigst Dialäkt isch s Kantonesische mit de Zentrum Guangzhou und Hongkong.
D Geegenüberstellig unde nooch vo Wörter, wo etümologisch zämmegehöre, us Verdräter vo de groosse Dialäktgrubbe, macht dütlig, ass si genetisch zunenander ghööre, aber au wie grooss d Diversidäät vo de chinesische Sprooche isch:
Zur Bezäichnig
Im Chinesische sälber brucht mä meereri underschiidligi Begriff für die chinesischi Sprooch. Zhōngwén isch en allgemäini Bezäichnig, wo in erster Linie für die gschribnigi Sprooch verwändet wird. Wil die meer oder weeniger unabhängig vom Dialäkt isch, umfasst dä Begriff au die mäiste chinesische Dialäkt. Hànyǔ brucht mä vor allem für die gsprochnigi Sprooch, öbbe im Satz „I schwätz Chinesisch“. Wil s Wort für d Han-Nazionalideet stoot, het dr Begriff ursprünglig alli Dialäkt umfasst, wo vo Han-Chinese gschwätzt wärde. Umgangssproochlig bezäichnet Hànyǔ allerdings s Hoochchinesische, wo s au en äigene Fachbegriff,, drfür git.
Tibeto-Birmanisch
Mä luegt hüte s Chinesische allgemäin as e Primärzwiig vo dr sinotibetische Sproochfamilie aa. Die umfasst öbbe 350 Sprooche, wo vo 1,3 Milliarde Lüt z China, im Himalaya-Gebiet und in Südostaasie gschwätzt wärde. In de mäiste Klassifikazioone vom Sinotibetische stoot s Chinesische uf dr äinte und dr Räst vo dr tibetobirmanische Sproochfamilie uf dr andere Site. Es git nume e baar Forscher, wo s Sinitische as en Underäihäit vom Tibetobirmanische aaluge, wo dr gliich Rang het wie vili andere Undergrubbe vo dere Äihäit.
Usser em gmäinsame Basiswortschatz verbindet s Sinitische und s Tibetobirmanische die ursprünglig gliichi Silbestruktur (wie si öbbe im klassische Tibetische witgehend erhalte isch und für s Altchinesische cha rekonstruiert wärde) und e witverbräiteti Derivazionsmorfologii, wo in gmäinsame konsonantische Prefix und Suffix zum Usdruck chunnt, wo d Funkzioon häi, d Bedütig z ändere. E relazionali Morfologii (Veränderig vo de Nomina und Wärbe im Sinn von ere Flexioon) häi s Proto-Sinotibetische wie au die modärne sinitische Sprooche nit usbildet. Die Form vo dr Morfologii isch e Nöijerig von e Hufe tibetobirmanische Sproochgrubbe, wo dur Kontakt mit Nochbersprooche und dur d Überlaagerig vo eltere Substratsprooche entstande isch.
Anderi Sprooche
D Linguistik anerkennt im Allgemeine nit, ass s Chinesische mit Sprooche usserhalb vom Tibetobirmanische genetisch verwandt isch, es existiere aber e baar Versüech, s Chinesische in Makrofamilie iizordne, wo wit über die tradizionelle Sproochfamilie uusegöön. E baar Forscher dänke zum Bischbil, ass es e genetischi Verwandtschaft mit de austronesische, de jenisseische oder sogar de kaukasische oder de indogermanische Sprooche git, und si bruche drfür Wortgliichige wie chinesisch 谁 shuí < *kwjəl „wäär“ = latiinisch quis „wäär“. Aber bis jetz git s no käi Meerhäit under de Sproochwüsseschaftler, wo das akzeptiere.
Leenbeziejige
S Chinesische und verschiideni südost- und ostasiatischi Sprooche, wo genetisch nit mit enand verwandt si, häi wäärend Joorduusige koexistiert und sich geegesitig stark beiiflusst. So git s in de nid chinesische Sprooche Hunderti vo chinesische Leenwörter, vilmol Bezäichnige für chinesischi Kultuurgüeter: > Koreanisch čhäk, Bai tshua˧˧. Die Iiflüss findet mä vor allem z Korea, z Vietnam und z Japan, wo sogar die chinesischi Schrift brucht wird und s klassische Chinesisch über Joorhunderti as Schriftsprooch benutzt worde isch.
Im 16. Joorhundert isch dr öiropäisch Iifluss stark worde, und das gseet mä au am chinesische Wortschatz. In dere Zit si christligi Begriff ins Chinesische choo: < spootlatiinisch missa. Sit em 19. Joorhundert het s Chinesische au Bezäichnige für Errungeschafte vo dr öiropäische Technik übernoo, aber im e wääsentlig chliinere Maass as zum Bischbil s Japanische. Bischbil doodrfür si: < änglisch motor,  < änglisch humour. In mängge Fäll si Leenwörter über Dialäkt ins Hoochchinesische choo: < Schanghaiisch safa < änglisch sofa.
Öbbis bsundrigs isch e Grubbe vo Leenwörter vor allem us Japan, wo bin ere nid gleent worden isch, wie mä sä usspricht, sondern wie mä sä schribt. Das isch möglig, wil s gleente Wort in dr Ursprungssprooch sälber mit chinesische Schriftzäiche gschriibe wird:
Die dradizionelli Schrift
S Chinesische wird sit de früeste bekannte Schriftzüügniss us em 2. Joorduusig v. d. Z. mit dr chinesische Schrift gschriibe. In dr chinesische Schrift wird – vo Usnaame abgsee – jedes Morfeem mit eme äigene Zäiche gschriibe. Wil die chinesische Morfeem äisilbig si, cha mä so jedem Zäiche en äisilbige Lutwärt zueordne. Sünonümi, aber nit homofooni Wörter wärde mit underschidlige Zäiche gschriibe. So bedüte und au  „Hund“, mä schribt sä aber mit ganz andere Zäiche. E baar Zäiche gönge uf piktografischi Daarstellige vom entsprächende Begriff zrugg, und au anderi räin semantisch basierti Tüpe chömme vor. Öbbe 85 % vo de hütige Zäiche enthalte aber fonologischi Informazioon und si us zwäi Komponänte zämmegsetzt, wo äini von ene d Bedütig aagit und die anderi für e Morfeem mit ere äänlige Ussprooch stoot. So bestoot s Zäiche us  „Frau“ as Bedütigs- und  as Ussproochekomponänte. In e baar Fäll stellt e Zäiche meereri Morfeem daar, bsundrigs etümologisch verwandti. D Zaal vo alle chinesische Zäiche isch wägen em morfemische Brinzip verheltnismäässig hooch; scho im Shuowen Jiezi vo 100 n. d. Z. het s knapp 10'000 Zäiche gee; im Yitizi Zidian vo 2004 sin 106'230 Zäiche drin, wo aber seer vili von ene nüme brucht wärde oder äifach sälteni Schriibvariante vo andere Zäiche si. Die durchschnittligi Zaal vo de Zäiche, won e Chinees mit eme Universidäätsabschluss beherrscht, isch aber weeniger as 5'000; und öbbe 2'000 brucht mä, zum e hoochchinesischi Zitig z lääse.
Die chinesischi Schrift isch nit äihäitlig. Sit dr Schriftreform vom Joor 1958 wärde in dr Volksrepublik China (und spööter au z Singapur) offiziell die veräifachte Zäiche (Churzzäiche, ) verwändet, z Taiwan und z Hongkong hingege brucht mä immer no die dradizionelle Zäiche, (Langzäichen, oder ). Au in andere Sprooche, wo chinesischi Schriftzäiche bruuche wie s Japanische, het die chinesischi Schriftreform käi Iifluss ghaa; z Japan het mä aber scho 1946 unabhängig veräifachti Zäicheforme iigfüert.
Näbe dr chinesische Schrift het mä in China au e baar anderi Schrifte brucht. Doodrzue ghöört bsundrigd d Nüshu, e Fraueschrift, wo sit em 15. Joorhundert in dr Browinz Hunan verwändet worden isch. Under dr Yuan-Dünastii (1279–1368) het mä für s Chinesische au mit dr fonetisch basierte Phagspa-Schrift gschriibe.
Dranskripzioone
Näbe dr chinesische Schrift git s e Hufe Transkripzioonssüsteem für Hoochchinesisch und die äinzelne Dialäkt beziejigswiis Sprooche, wo uf em latiinische Alfabet basiere. In dr Volksrepublik China wird Hanyu Pinyin (churz: Pinyin) as offizielli Romanisierig für s Hoochchinesische verwändet; en anders Transkripzioonssüsteem, wo bsonders vor dr Iifüerig vom Pinyin seer wit verbräitet gsi isch, isch s Wade-Giles-Süsteem. Für die verschiidene Dialäkt bzw. Sprooche git s käini Transkripzionssüsteem, wo allgemein anerkennt si. Unde nooche wärde si dorum mit em internazionale fonetische Alfabet umschriibe. Früeneri Forme vom Chinesische wärde üübligerwiis wie s Hoochchinesische in Pinyin transkribiert, au wenn das d Fonologii vo früenere Forme vom Chinesische nit adekwat cha wiidergee.
Muslimischi Chinese häi iiri Sprooche au in dr arabisch-basierte Xiao'erjing-Schrift gschriibe. Es git sonigi, wo noch Zentralasie usgwanderet si und dört im 20. Joorhundert die kürillischi Schrift übernoo häi, wie s mit dr Dunganische Sprooch bassiert isch.
Dr soziokulturell und dr offiziell Status
Ursprünglig si die gsprocheni und die gschriibeni Sprooch z China nit wääsentli vonenander verschiide gsi; die schriftligi Sprooch het sich de Entwicklige vo dr gsprochene Sprooch aabasst. Sit dr Qin-Dünastii (221–207 v. d. Z.) si aber d Teggst us dr Spootzit vo dr Zhou-Dünastii für die gschriibeni Sprooch maassgäblig worde, sodass s klassische Chinesisch as Schriftsprooch vo dr gschwätzte Sprooch unabhängig und as Gschribnigs en allgemäins Verständigungsmedium über d Dialäktgränze uuse worde isch. S klassische Chinesisch isch aber as gschriibeni Sprooch usschliesslig von ere chliine Elite brucht worde, as gsprocheni Sprooch häi spöötistens sit dr Qing-Dünastii (1644–1911) sogar hoochgstellti Beamti dr Dialäkt vo dr Hauptstadt gschwätzt. Wemm mä Teggst in klassischem Chinesisch glääse het, het mä das im jewiilige lokale Dialäkt gmacht, e baar Dialäkt häi für das äigeni fonologischi Subsüsteem ghaa, wo vo dr gschwätzte Sprooch verschiide gsi si.
Wie sich dr Buddhismus z China usbräitet het, isch die volksdümligi Litratuur mee und mee in dr Volkssprooch verfasst worde, wo bi dr schriftlige Aawändig innerhalb vo China bis zum ene gwüsse Grad normiert gsi isch und sich mit wenige Usnaame, wie em Lijingji us em 16. Joorhundert, wo im südlige Min gschriibene worde isch, an früeje Form vo de Mandarin-Dialäkt orientiert het. Es isch mööglig, ass es au in dr gschwätzte Sprooch im 1. Joorduusig n. d. Z. zun ere Standardisierig cho isch.
Erst gege s Ändi vom chinesische Kaiserruich am Aafang vom 20. Joorhundert, isch d Bedütig vom klassische Chinesisch verschwunde; as Amtssprooch und as literarischi Sprooch het es bis zur Middi vom 20. Joorhundert s Hochchinesisch abglööst, wo sich in Grammatik, Lexikon und bsundrigs in dr Fonologii stark am modärne Dialäkt vo Peking aaleent. Au für anderi Dialäktforme vom Chinesische het mä brobiert e Verschriftligung z mache, aber nume s Kantonesische het en etablierti Litratuur in dr chinesische Schrift, in e baar Dialäkt het mä au e Verschriftligung in dr latiinische Schrift usbrobiert.
Au usserhalb vo dr gschriibene Sprooch het s Hoochchinesische immer mee lokali Idiom verdrängt, wil s Hoochchinesische im ganze Land an de Schuele underrichdet wird, au wenn s d Dialäkt as Umgangssprooche nid überall ersetzt.
Periodisierig
S Chinesische isch äini vo de wenige Sprooche mit ere mee as dreiduusigdjööhrige schriftlige Dradizion, wo no gschwätzt wärde. D Entwicklig vo dr Sprooch cha mä under süntaktische und fonologische Gsichtspünkt in meereri Faase iidäile.
Die eltisti Form vom Chinesische, wo dur schriftligi Überliiferig fassbar isch, isch d Sprooch vo de Inschrifte uf Orakelchnoche us dr Spootzit vo dr Shang-Dünastii (16.–11. Joorhundert v. d. Z.). Das isch dr Vorlöifer vo dr Sprooch vo dr Zhou-Dünastii (11.–3. Joorhundert v. d. Z.), wo as Altchinesisch bezäichnet wird und wo d Spootform von ere as Klassischs Chinesisch as Schriftsprooch bis in d Nöizit konserviert worde isch. Noch dr Zhou-Dünastii isch d Entfärnig zwüschen em gschwätzte und em klassische Chinesisch immer gröösser worde; die erste grammatische Innovazioone het s scho im 2. Joorhundert v. d. Z. gee. Si si e Kennzäiche für s Middelchinesische, wo vor allem d Sprooch vo dr volksdümlige Litratuur beiiflusst het. D Zit sit em 15. Joorhundert umfasst s modärne und s zitgenössische Chinesisch, wo as Oberbegriff für die modärne chinesische Sprooche brucht wird.
Segmänt
S Phoneminventar vo de verschiidene chinesische Sprooche wiist e groossi Diversidäät uf; e baar Merkmol häi sich aber wit verbräitet; zum Bischbil s Vorchoo vo aspirierte Plosive und Affrikate und dr Verlust vo de stimmhafte Konsonante im ene groosse Däil vo de Dialäkt. D Min-Dialäkt im Süde vo China si us historischer Sicht seer untüpisch, wil si seer konservativ si. Us tüpologischer Sicht gääbe si aber e guete Kweerschnitt dur s Konsonanteinventar vom Chinesische, und wäge däm isch unde nooche s Konsonantesüsteem vom Min-Dialäkt vo Fuzhou daargstellt:
Die Konsonante git s in fast alle modärne chinesische Sprooche; die mäiste häi no verschidnigi anderi Foneem. So git s zum Bischbil im Yue Labiovelari, in e baar Dialäkt e palatale Nasal (ɲ) und im Mandarin und Wu palatali Frikativi und Affrikate. S Hochchinesische het die Konsonantefoneem (in Chlammere d Pinyin-Umschrift):
Dr Bau vo de Silbe
Dradizionell wird die chinesischi Silbe in e konsonantische Aalut und en Usluut  ufdäilt. Dr Usluut bestoot us eme Vokal, wo au e Diftong- oder e Driftong cha si, und eme opzionale Ändkonsonant. So cha mä d Silbe xiang in e Aalut x und en Uslut iang zerlege, dr Uslut sälber in e Difthong ia und en Ändkonsonant ng. Dr Aalut bestoot in alle modärne chinesische Sprooche immer – abgsee vo Affrikate – us eme äinzige Konsonant (oder ∅); mä goot aber drvo us, ass es im Altchinesische au Grubbe vo Konsonante im Alut gha het. Im Uslut si in de modärne chinesische Sprooche nume e baar Konsonante mööglig; im Hoochchinesische zum Bischbil nume n und ŋ; au do isch s Altchinesische vermuetlig nid so beschränkt gsi. Wil d Bildig vo Silbe eso beschränkt isch, git s im modärne Chinesisch seer vil Homonüüm.
Donalidäät
Woorschinlig s offensichtligste Merkmol vo dr chinesische Fonologii isch, ass die chinesische Sprooche Doonsprooche si – wie e Hufe Nochbersprooche, wo genetisch mit ene nit verwandt si. D Zaal vo de Döön, wo sich s drbii mäistens um Konturdöön handlet, isch in de verschiidene Sprooche seer verschiide. Um 800 n. d. Z. het s Chinesische acht Döön ghaa. Vo deen häi aber nume drei Opposizioone daatsächlig e fonemischi Bedütig ghaa. In de verschiidene modärne chinesische Sprooche het sich s antike Doonsüsteem stark veränderet, s Hoochchinesische zum Bischbil het nume no vier Döön. Die si aber alli fonemisch, wie d Bischbil unde nooch zäige:
Dr kantonesischi Dialäk vom Yue het drgeege s antike Süsteem besser bhalte und het nüün Döön, wo mä in bestimmti Kategorie iidäilt:
D Wortbildig
D Grundlaag vo dr chinesischen Morfologii isch s äisilbige Morfeem, und däm entspricht in dr gschriibene Form vo dr Sprooch äi Zäiche. Bischbil si im Hoochchinesische die sälbstständige Lexeem 大 dà „grooss si“, 人 rén „Mensch“, 去 qù „goo“ und Affix wie s Pluralsuffix 们 -men. Usnaame si Grubbe vo zwäi Morfeem, wo noch enander chömme und en äinzelni Silbe bilde. In e baar Fäll cha mä das uf fonologischi Verändrige zruggfüere, wenn zwäi Morfeem zämmedräffe (s sogenannte Sandhi), wie in Hoochchinesisch 那儿 nà-ér > nàr „dört“, klassischs Chinesisch 也乎 yě-hū > 與 yú, Kantonesisch 嘅呀 kɛː˧˧ aː˧˧ > 嘎 kaː˥˥. Wil d Affix vo dr Morfologii vo dr altchinesische Wortbildig käini äigeni Silbe bildet häi, ghööre au d Derivaat, wo witer unde d Reed isch von ene, zu deene Usnaame. Bis jetz wäiss mä nid, öb s Altchinesische au meersilbigi Morfeem gha het, wo nume mit äim Zäiche gschriibe worde si.