C.J._Langenhoven
Ander prosa
“Ons weg deur die wêreld” verskyn aanvanklik in 1914, maar word daarna telkemale hersien, aangevul en in verskillende dele heruitgegee. Die eerste uitgawe bevat “Stukkies en brokkies” as ’n geheel, aangevul met nuwe verse, verhale, spreuke en preke. In die tweede druk van 1919 voeg hy sy rede oor “Afrikaans as voertaal” by. Met die derde druk van 1922, wat uit drie dele bestaan, kry hierdie werk sy finale beslag deurdat verskeie vroeë gedigte weggelaat, ’n verdere pleitrede vir Afrikaans bygevoeg en ’n aantal spreuke deur kritiese en relativerende opmerkings in ’n ander lig gestel word. Die werk omvat nou verskeie verhale, essays, sketse, samesprake, fantasieë en verse, asook aforismes en spreuke. Die inhoud is grotendeels didakties van aard. Deel I bestaan uit “Verhaaltjies en karaktersketse”, “Ligte leekprekies” en “Samesprake en ’n alleenspraak”. “Verhaaltjies en karaktersketse” handel onder andere met die sonde-met-die-bure motief wat reeds blyk uit die geestige “’n Brief van sy ouers aan Jan op die Kollege”. Laasgenoemde brief word deur F.V. Lategan in die versamelbundel “Kernbeeld van die Afrikaanse kortverhaal” opgeneem. Ander gewilde temas uit sy werk, soos die hond (“Twee oues van dae”), die kluisenaarsfiguur (“Die kluisenaar van die Karro”) en die spot met Nederlands (“Meester”) is ook reeds hier aanwesig. In die “Ligte Leekprekies” is daar byvoorbeeld ’n preek vir kinders oor wedywer: “As julle nie weet wat kompetisie is nie, soek ’n handvol koring en gooi die vir ’n klompie hoenders. Dan sal julle kompetisie sien”. Die verskille tussen hoender- en mens-kompetisie word dan uitgewerk na aanleiding van wedywer op sportgebied. In “’n Preek vir Nooiens” word die deugde van die voorouers teenoor die hedendaagse nuwighede geplaas en die vergelyking val nie ten gunste van die laaste uit nie. Die bundel word afgesluit met elf samesprake en ’n monoloog wat geskryf is met die oog op debatsaande. Hieronder is die bestes “Die ingewikkelde boodskap”, “Die tweetalige vonnis” en “Die kys abaut die forro” (sien die bespreking van sy dramas). Deel II bevat spreuke, fantasieë en versies. “Duisend spreuke” bestaan uit 732 “Besproke Spreuke” waar hy kommentaar verskaf op die spreuk om die betreklikheid daarvan te belig of met humor homself in die spreuk te betrek, en die res “Onbesproke Spreuke”, waar hy slegs die spreuke verskaf. Deur die gebruik van Stoffel Gieljam in die “Besproke spreuke” kry die skrywer die geleentheid om telkens op die relatiwiteit en dubbelkantigheid van ’n stuk “waarheid” te wys en om homself in die hekeling te betrek. In beide gedeeltes staan mens telkens verstom deur die diep lewens- en mensekennis. Hierdie deel bevat ook ’n aantal “Fantasieë” waarin onder meer naïewe personae, soos die watersloot, wa en berg, as sprekers optree. Die derde afdeling van hierdie deel bevat gedigte, waaronder “Die mot en die kers”. In Deel III, waaraan die boek sy naam ontleen, tree Langenhoven op as ’n gids op “Ons weg deur die Wêreld”. In ’n honderd kort prekies, elkeen voorsien van ’n pittige teks, word ’n groot verskeidenheid onderwerpe behandel. Daar is preke oor die mode, dronkenskap, skindery, politiek, sedelike kwessies, die eksamenstelsel, opvoeding, skuld, skynheiligheid, liefdadigheid, eerlikheid, borgstaan, godsdiens, die dood. Ook maatskaplike vraagstukke, soos die verhouding tussen kapitaal en arbeid word bespreek. Op sy weg deur die wêreld vind hy baie dinge wat verkeerd is, maar tog bly hy optimisties: “Laat ons moed hou, maat, die ou wêreld is darem nie so sleg nie!” Hierdie deel bevat ook “Afrikaans as voertaal”, “De heilige ennen van Rehum en Simsai”, ’n pleidooi in Nederlands vir die invoering van Afrikaans as kerktaal, en ’n afdeling “Honderd prekies”, wat meermale ontstaan uit een van sy spreuke. Arthur van der Lingen, ’n weldoener van die Akademie, laat in sy testament geld agter waarmee vyf jaar na sy dood die vyf beste letterkundige werke in Afrikaans tot op daardie stadium bekroon moet word. Die keurkomitee wys in 1929 “Ampie I en II” van Jochem van Bruggen, “Uit oerwoud en vlakte” van Sangiro, “Oom Gert vertel en ander gedigte” van C. Louis Leipoldt, “Die vlakte en ander gedigte” van Jan F.E. Celliers en “Ons weg deur die wêreld” van Langenhoven aan. Langenhoven weier hierdie toekenning, omdat sy werk slegs vyfde gelys word in die aankondiging.