Marlene_van_Niekerk
Prosa
“Agaat” is ’n plaasroman wat afspeel in die Overbergstreek net buite Swellendam, op die plaas Grootmoedersdrift. Dit behandel primêr die verhouding tussen ’n ou wit vrou, Milla de Wet, en haar bruin oppasser, Agaat Lourier. Die mans in die verhaal, Milla se man Jak en hulle seun Jakkie, is slegs newekarakters en Jak is reeds oorlede. Milla is in die terminale fase van motorneuronsiekte, wat haar geheel en al verlam en sy kan slegs kommunikeer met die knip van ’n oog. Die aanloop tot die hede in die verhaal word broksgewys deels deur Milla se dagboeke geopenbaar en deels deur ’n vertelling waarin Milla na haarself in die tweede persoon verwys. Agaat (kort vir Agatha) is as mishandelde kind van ’n plaaswerker deur Milla in die huis geneem en grootgemaak, maar nadat Milla se eie kind gebore is, word Agaat na bediende status afgegradeer. Met Milla se eensame siekte word die bordjies verhang en het Agaat die hef in die hand. Die leser beleef Agaat deur Milla se oë, waar Agaat haar pligte uitvoer met skynbaar ’n mengsel van onuitputlike teerheid, sadistiese presisie, treurigheid oor die komende afsterf en ’n ondertoon van massiewe, onverwerkte woede. Agaat speel die sentrale rol en is ’n moeilik peilbare, paradoksale karakter. Sy is verantwoordelik vir brandstigting, maar ook die blus van brande en eindelik verpleeg en martel sy, versorg en vernietig sy. Dit is juis die feit dat Agaat geen spreekbeurt gegee word nie wat van haar ’n geheimsinnige figuur maak, ’n soort intieme buitestaander wat nie werklik gepeil word nie en oor wie se gevoelens en motiewe slegs bespiegel kan word. Hierdie verhouding is ook aanduidend van die feit dat ’n mens (in hierdie geval die verteller, Milla) nie werklik kan loskom van haar eie storie nie en dat die ander eindelik onkenbaar bly – wat weer ’n blik gee op die verwikkeldheid van die mens. In wese is hierdie ’n plaasroman, met die bordjies wat verhang word deurdat die werker van huishulp vorder na verpleegster en oppasster en eindelik baas word van die plaas. Die temas van aanspreeklikheid, verraad en vergelding speel ’n baie belangrike rol en die taalgebruik het ’n meesleurende poëtiese aard. Van Niekerk maak ook gebruik van volksliedjies en -versies wat met ironiese betekenis gelaai word, waardeur die mite van die gelukkige gesin en volk op die plaas ondergrawe word. In sy konsentrasie op die lewens van veral twee hooffigure, verbeeld hierdie indrukwekkende roman terselfdertyd ’n hele fase in die geskiedenis van die Afrikaners. Die afskeid van Milla word ook ’n afskeid van ’n lewenswyse en politieke bestel in Suid-Afrika. Die Engelse vertaling deur Michiel Heyns word uitgegee as “Agaat”, maar in Engeland as “The way of women”. Hierdie boek en sy vertalings verower ’n groot aantal letterkundige pryse. “Agaat” is in 2004 die wenner van die LitNet Dopper Joris-Oskar en word in 2005 bekroon met die prestigeryke Universiteit van Johannesburg-prys. In 2005 verwerf hierdie boek twee verdere pryse, naamlik die M-Net-prys vir Afrikaanse tekste in lang formaat en die W.A. Hofmeyr-prys. Die C.L. Engelbrechtprys word in 2007 deur die Akademie toegeken vir “Agaat” en in dieselfde jaar verower dit ook die grootste Afrikaanse letterkundige prys, die Hertzogprys. Die Engelse vertaling deur Michiel Heyns word in 2007 met die Sunday Times-fiksieprys bekroon. In 2008 is die Engelse vertaling van “Agaat” op die kortlys van ses boeke vir die Independent Foreign Fiction Prize, terwyl die oorspronklike Afrikaanse weergawe saam met Hermann Giliomee se “Die Afrikaners” bekroon word met die Helgaard Steyn-prys. Die Engelse vertaling verower in 2008 die Sol Plaatje-toekenning en in 2009 die SAVI-Prys (die Suid-Afrikaanse Vertalersinstituut se prys vir letterkunde vertalings). Dit word gelys as die beste boek van 2010 deur die Publisher’s Weekly en Booklist en was ’n finalis vir die beste vertaalde werk in Amerika, ’n toekenning wat deur Amazon ondersteun word. In 2011 is dit op die voorlopige lys van die Independent Booksellers’ Choice Award. In The Times Literary Supplement word die boek beskryf as die belangrikste Suid-Afrikaanse roman na die Nobelpryswenner J.M. Coetzee se “Disgrace”. Die filmregte vir “Agaat” word deur die Britse vervaardiger Mutz-Media bekom. Die Sweedse vertaling is in 2012 vir vyf weke die topverkoper in hierdie land en die roman word ook in Noorweegs vertaal, met vertaalregte wat ook onder andere verkoop is aan Frankryk, Italië en Nederland. Sy word na aanleiding van hierdie roman uitgenooi om in Mei 2011 in New York deel te neem aan PEN se World Voices Festival of International Literature, waar sy ’n verhoog deel met die Nobel-pryswenner Toni Morrison, wat ’n stempel plaas op haar groeiende statuur as ’n wêreldklas skrywer.