cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Julius Caesar
Caesar se verowerings in Gallië
Hierna is hy in toenemende mate deur die Galliërs as bondgenoot ingeroep om die voortdurende onderlinge twiste te help besleg. So het Caesar byna ongemerk groot dele van Gallië onder Romeinse gesag gebring. 'n "Nasionale" Galliese opstand onder leiding van Vercingetorix (oorl. 46 v.C.) is met moeite deur Caesar onderdruk (52-50 v.C.). Hierna het hy die hele Gallië onder Romeinse gesag gebring en 'n verslag oor sy militêre verrigtinge in Gallië in sy Commentarii de bello Gallico gepubliseer. Dit was 'n redelik objektiewe verslag wat sy aansien onder die Romeinse publiek aansienlik vergroot het. Die agtste en laaste boek van die verslag is deur Aulus Hirtius (oorl. 43 v.C.) voltooi.
Burgeroorlog
Caesar se lang goewerneurskap in Gallië is moontlik gemaak deur die samekoms van die Driemanskap in 56 v.C. om 'n nuwe reeks ooreenkomste aan te gaan. Daar is besluit dat Pompeius en Crassus hulle in 55 as kandidate vir die Konsulaat beskikbaar sou stel. Daarna sou Crassus goewerneur van Sirië word en Pompeius van Spanje, albei vir ŉ tydperk van 5 jaar. In die hoedanigheid van konsul sou hulle Caesar se goewerneurskap in Gallië vir dieselfde tyd perk verleng.
Pompeius het Caesar egter in toenemende mate as 'n mededinger beskou en het in Rome aangebly in plaas daarvan am na Spanje te gaan na afloop van sy termyn. Hy het ook meer en meer na die kant van die Senaatsparty begin oorhel. Crassus het egter na Sirië vertrek, waar hy politieke roem verwerf het deur veldtogte teen die Parthes, 'n Persiese ruitervolk wat 'n geweldige groot ryk aan die grens van Sirië opgebou het. In 53 v.C. het hy egter 'n vernietigende neerlaag by Carrhae gely en is enkele dae later op verraderlike wyse vermoor.
Crassus se dood het die einde van die Driemanskap beteken. Die wantroue wat geruime tyd reeds tussen Pompeius en Caesar gebroei het, het nou tot openlike mededinging ontwikkel. Pompeius het met behulp van die Senaat probeer om Caesar se posisie met behulp van juridiese middele te ondermyn. Ondanks vroeëre ooreenkomste wou die Senaat nie meer toelaat dat Caesar hom vanuit Gallië vir die Konsulaat verkiesbaar stel om sy militêre mag te behou nie.
Caesar het egter deur Pompeius se plan gesien: hy wou Caesar as 'n gewone burger na Rome laat terugkeer om 'n ondersoek na die misbruik van sy magsposisie in die provinsies te laat instel. Nadat onderhandelinge vir 'n skikking misluk het, het Caesar die reg in eie hande geneem. Vroeg in 49 het hy die grens van sy ampsgebied met een legioen oorgesteek (die rivier Rubicon). "Alea iacta est"- die teerling is gewerp - sou hy by die geleentheid gesê het. Na 4 jaar se hewige stryd, wat hom van Italië deur die hele Ryk sou voer (onder meer na Egipte waar koningin Cleopatra - oorl. 37 v.C.) – met politieke motiewe 'n verhouding met hom aangeknoop het), het hy in 46 v.C. in die Slag van Munda sy teenstander 'n beslissende neerlaag toegedien. Oor die oorlog het hy ook in Commentarii de bello civili sy eie relaas nagelaat.
Caesar as alleenheerser
Hierna het Caesar na Rome teruggekeer met die doel om absolute mag oor die staat te verkry. Hy het sy vyande baie genadig behandel. Die meeste senatore het egter steeds geweier om met hom saam te werk. Hulle het sy genadigheid as 'n "absolutistiese" grasieverlening beskou wat nie by die republikeinse orde, waar hulle as senatore nie sy ondergeskiktes nie maar sy gelykes was, gepas het nie.
Caesar se reaksie op hulle gevoeligheid was ontakties: hy het hom in 44 tot "dictator perpetuus" (diktator vir ewig) laat verklaar. Baie van sy tydgenote het gedink dat Caesar, al het hy dit ten sterkste ontken, ŉ absolute monargie wou invoer, soos die wat hy in Egipte gesien het. Sy vroeëre ondersteuners het hulle ook van hom afgekeer. Op die idus van Maart 44 (= 15 Maart) is hy deur 'n sestigtal senatore, onder wie Marcus Junius Brutus (ongeveer 85- 42 v.C.) tydens 'n senaatsitting aangeval en vermoor. In sy testament het dit geblyk dat sy kleinneef Gaius Octavianus (die latere keiser Augustus) sy erfgenaam was.
Caesar se betekenis
Caesar se optrede as alleenheerser het sy tydgenote so dwars in die krop gesteek dat die heilsame hervormings wat hy deurgevoer het, nooit raakgesien is nie. Tog was sy hervorming van die kalender (45 v.C.), sy reorganisasie van die administrasie (hy het plaaslike outonomie aan bepaalde stede in die provinsies toegestaan) en sy beleid van kolonisasie (die vestiging van veterane in onder meer Korinthe en Kartago) van groot belang.
Dit was uitvloeisels van die Populares se beleid waarin 'n doeltreffender bestuur voorop gestaan het. Caesar het ook vooraanstaande persoonlikhede van die buiteland in die Senaat aangestel, veral Spanjaarde en Galliërs. In dit alles het Caesar hom bewys as die voorloper van die kosmopolitiese absolutisme van die 3 eeu, eerder as van die gematigde, monargale bewind van sy erfgenaam Augustus. Laasgenoemde het met 'n listige en oënskynlike gematigde beleid daarin geslaag om outokratiese mag te verkry wat vroeër aan Caesar geweier is.
Otto Schwellnus
duimnael|regs|200px|Otto Schwellnus in die sestigerjare.
Mika Häkkinen
Mika Häkkinen (gebore 28 September 1968 in Vantaa, Finland), bynaam "The Flying Finn" is 'n Finse voormalige Formule Een-motorrenbestuurder wat vir die McLaren-Mercedesspan gejaag het. Hy was die Formule Een-Wêreldbestuurderskampioen in 1998 en 1999.
Otto Schwellnus
Lewe en werk
Otto Erdmann Schwellnus is op Botshabelo in die Vrystaat gebore as een van vyf kinders van die sendeling dr. Paul Erdmann Schwellnus en Maria Emmi Agnes Müller.
Mika Häkkinen
Oorwinnings (Formule 1)
Oorwinnings in 'n DTM-ren
Otto Schwellnus
Lewe en werk
Later word hy redakteur van die Sondagblad Dagbreek en Sondagnuus. is betrokke by die redaksie van Die Transvaler en word ook aangestel as hoof van publikasies van die Afrikaanse Pers.
Mika Häkkinen
Oorwinnings (Formule 1)
Voorste wegspring (Formule 1)
Vinnigste rondte tydens Formule 1-ren
Vinnigste rondte tydens DTM-ren
Otto Schwellnus
Skryfwerk
Hy skryf die historiese verhaal oor Maripane, ’n vroulike Robinson Crusoe in ’n byna onbekende tydperk in die geskiedenis van die Oos-Transvaal. In hierdie jare, net voor die koms van die eerste blankes, het mensvreters ’n skrikbewind oor ’n groot deel van die land gevoer. Die gegewens oor die kannibale is ontleen aan die verslae van Duitse sendelinge wat uitvoerige aantekeninge gemaak het van gesprekke wat hulle met voormalige mensvreters gevoer het. Die verhaal van Maripane is gegrond op ’n sendeling se berig oor ’n jong Pedi-dogter wat gevlug het na die berge naby die sameloop van die Olifants- en die Steelpoortrivier. Daar het sy ’n eensame bestaan tussen die wilde diere gevoer totdat sy baie jare later toevallig deur ’n jaggeselskap ontdek is. Schwellnus se fabel oor Sankaambe – die skilpad verskyn in Die Huisgenoot van 10 Julie 1931 en word dan deur G.S. Nienaber en P.J. Nienaber opgeneem in die versamelbundel Die Afrikaanse dierverhaal.
Hy vertaal Edward, die hertog van Windsor, se herinneringe (A King’s story) in Afrikaans as ’n Koning vertel.
Onder die skrywersnaam naam Paul E. Otto skryf hy talle spanningsverhale. In Rooi lippe en ou wyn word die privaatspeurder Niel Brummer dringend deur ’n ryk sakeman na sy huis ontbied. Die sakeman vertel vir Brummer van ’n geheimsinnige telefoonoproep wat hy ontvang het, maar voordat hy sy storie klaar vertel het, word hy voor Brummer se oë vermoor. Sterwend prewel die sakeman “iemand wat my dierbaar is”. Die polisie glo dat die dogter Esmé haar vader vermoor het en die bewyse teen haar is onweerlegbaar. Brummer is egter vas oortuig van haar onskuld. Om dit te bewys, moet hy die werklike moordenaar aan die man bring.
In Geen blomme asseblief gee Bob ’n koevert vol inkriminerende getuienis teen Hennie van Wyk by sy prokureur in, as versekeringpolis as iets met hom sou gebeur. Hennie raak dan betrokke by sy vrou Rita se plan om ontslae te raak van Bob en die Dominee deur hulle te vermoor, maar om die gevaar van die getuienis te omseil moet die wêreld glo dat Hennie kort daarna noodlottig verongeluk het.
In Die kaartmannetjie versamel oom Hendrik du Toit deur sy sakevernuf honderde duisende ponde en hy wil dit nie graag nalaat aan sy onverantwoordelike, selfsugtige en spandabel kinders nie. Wanneer almal tuis is op die vooraand van sy sewentigste verjaarsdag, vind hulle hom vermoor in sy studeerkamer. Baie van sy spanningsverhale word later heruitgegee as deel van die Klub 707-reeks.
Publikasies
Werke uit sy pen sluit in:
Heinrich Müller
Heinrich Müller (28 April 1900; datum van dood onbekend, maar getuienis dui op Mei 1945) was 'n hooggeplaaste Duitse Schutzstaffel (SS) en polisiebeampte gedurende die Nazi-era. Vir die meerderheid van die Tweede Wêreldoorlog in Europa was hy die hoof van die Gestapo, die geheime staatspolisie van Nazi-Duitsland. Müller was sentraal in die beplanning en uitvoering van die Holocaust en het die Wannsee-konferensie in Januarie 1942 bygewoon, wat planne vir die deportasie en volksmoord van alle Jode in Europa wat deur die Duitse besetting was, formaliseer - die 'Finale oplossing vir die Joodse vraag'. Hy was bekend as 'Gestapo Müller' om hom te onderskei van 'n ander SS-generaal met die naam Heinrich Müller.
Hy is op 1 Mei 1945 laas in die Führerbunker in Berlyn gesien en bly die mees senior figuur van die Nazi-regime wat nooit gevange geneem of bevestig is dat hy dood is nie.
Azerbeidjanse Grand Prix
Die Azerbeidjanse Grand Prix is 'n Formule Een motorwedren wat vir die eerste keer op die kalender ingesluit is in 2017. Dit is op die Bakoe-straatrenbaan in Bakoe, die hoofstad van Azerbeidjan, op 25 Junie gehou. Die eerste Formule Eenwedren by dié baan het in 2016 die Europese Grand Prix geheet.
Framboos
Die framboos is die eetbare vrugte van 'n menigte van plantspesies in die genus Rubus van die roosfamilie, waarvan die meeste in die subgenus Idaeobatus val; die naam is ook van toepassing op hierdie plante self. Frambose is meerjarige plante met houtagtige stingels. Frambose is 'n belangrike kommersiële vrugtegewas, wat wyd verbou word in alle gematigde streke van die wêreld.
Kroonstad
Die Valsrivier vloei deur die dorp en die N1 nasionale pad strek as 'n snelweg langs die dorp verby.
Die bevolking van Kroonstad (en sy townships) was 168 762 in 2011. Kroonstad was die hoofstad van die Oranje-Vrystaat van 13 Maart tot 11 Mei 1900. (Sedertdien is Bloemfontein die hoofstad.)
Die dorp het 'n ryk geskiedenis in terme van die Anglo-Boereoorlog.
Demografie
Volgens die 2011-sensus het Kroonstad 'n bevolking van 24 723 gehad, van wie 39,1% Blankes was. Afrikaans (62,1%) en Suid-Sotho (25,0%) is die grootste huistale. Dit sluit nie die swart townships in nie.
Naamgewing
Die oorsprong van die naam is nie seker nie. Volgens Ons gemeentelike feesalbum van 1952 het die meeste oumense destyds gemeen die dorp het die naam gekry van ’n perd van die welbekende Voortrekker Sarel Cilliers, wat Kroon genoem is. Volgens die oudste inwoners van die dorp, wat dit omstreeks 1910 aan die bydraer tot Ons gemeentelike feesalbum vertel het, was dit die oorspronklike plan om die dorp aan Kroonspruit by Kroondrif uit te lê. Die ander verduidelik is dat die naam 'n sinspeling is op die Russiese vesting Kronstadt, naby Leningrad, wat in die nuus was ten tyde van die stigting in 1859.
Tolla is tops
Tolla is Tops is 'n Afrikaanse rolprent wat in 1990 vrygestel is. Dit is 'n klassieke steelkamera-komedie wat 'n grapige blik op Suid-Afrikaanse lewe bied. Die rolprent is aan die Weskus van Suid-Afrika geskiet, naby en om Clanwilliam en die Lambertsbaai-gebied waar Tolla die grootste deel van sy lewe deurgebring het.
Kroonstad
Dorpstigting
Volgens die gebruik van daardie dae (so is vertel) is by die uitmeet van die plase elke 50ste plaas aan die goewerment toegewys. So het die plaas Kroont as 50ste plaas aan die goewerment behoort. Maar die bewoner van Klipplaatdrif, David Benjamin Jordaan, het met die goewerment van plaas geruil omdat sy plase dan by mekaar sou lê en nie deur staatsgrond geskei sou wees nie. So het ’n deel van Klipplaatdrif dus staatsgrond geword en is die dorp Kroonstad daar aan die Valsrivier gestig.
Tolla is tops
Genre
Die rolprent is 'n komedie. Ouerleiding word aanbeveel as gevolg van taalgebruik.
Kroonstad
Dorpstigting
Van tyd tot tyd is dienste en kerkraadsvergaderings op Kleinfontein, Doornkop en Kransdrif, in die wyk Valsrivier van die gemeente Harrismith gehou. Dit het in die jare 1852 tot 1854 plaasgevind. Op ’n kerkraadsvergadering wat op Doornkop op 2 Augustus 1852 gehou is, het geblyk dat daar ’n behoefte aan ’n kerkgebou bestaan het. Die konsulent voorsien toe die kerkraad van lyste om te kollekteer vir die bou van ’n kerk. Dié eerste kerkgebou is op 3 Januarie 1862 ingewy. Dit is met tamboekiegras bedek, met ’n misvloer en sonder banke. Die kerkgangers het veldstoeltjies saamgeneem na die diens. By ’n aanddiens het elkeen sy wildebeesvetkers (sogenaamde waterkers) aangesteek.
Tydens die Basotho-oorlog is die kerk as ’n fort gebruik. ’n Sloot is om die kerkgebou gegrawe en die hele burgery van Kroonstad het snags in die kerk geslaap. Die eerste predikant van Kroonstad was ds. P.A.C. van Heyningen, wat die gemeente van 1866 tot 1867 gedien het. Daarna het ds. H.W. van der Merwe van 1870 tot 1876 gedien. Van Augustus 1877 tot Desember 1914 het die begaafde prediker ds. G.W.B. van der Lingen die gemeente bedien. Tydens sy dienstyd is twee kerke op Kroonstad gebou. Die tweede kerkgebou van Kroonstad is op 24 November 1877 ingewy. Die argitek was Carl Otto Hager. Maar ook hierdie kerk is afgebreek om plek te maak vir ’n nuwe gebou wat in 1914 ingewy is en sowat £1 7000 gekos het. Hierdie gebou het deur die ywerige bemoeiing van ds. Van der Lingen tot stand gekom. Hy is in 1915 opgevolg deur ds. W.J.S. Klomp wat tot minstens 1952 hier gewerk het.
Slag van die Koraalsee
Die vlote
Die Amerikaanse Vloot het ook bestaan uit twee taakmagte:
Agtergrond
Die Japannese het beplan om die eiland Tulagi in te val wat hulle ook gedoen het op 3 Mei. Hier het hulle 'n seevliegtuigbasis gestig. Terselfdertyd is troepeskepe gelaai te Rabaul vir 'n inval in Port Moresby, die laaste Australiese basis op Nieu-Guinee. Op 4 Mei het die troepeskepe onder Vise-Admiraal Goto se beskerming Rabaul verlaat. Terselfdertyd het Vise-Admiraal Takagi die Koraalsee binnegekom vanaf die ooste.
Die Amerikaners het die Japannese se aksies verwag vanweë hulle akkurate intelligensie. Beide Fletcher en Fitch was naby gewees en op 4 Mei het die Yorktown Tulagi aangeval maar min verrig. Op 7 Mei ontdek die Amerikaners wat hulle gedog het Takagi se mag was en val aan. Dit was egter Goto se mag en die Amerikaners sink die Shoho. Gedurende die oggend sink die Japannese 'n Amerikaanse olietenkskip en torpedojaer.
8 Mei
Op 8 Mei was die twee groepe bewus van mekaar se posisies en volskaalse aanvalle word geloods. Die Yorktown en Lexington word getref en die Zuikaku ontsnap deur in 'n reënstorm skuiling te soek. Later sink die Lexington en beide magte keer toe terug na hul tuisbasisse vir herstelwerk.
Jan Hoag
Jan Hoag (gebore 19 September 1948) is 'n Amerikaanse aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprente The Kid (2000), Christmas with the Kranks (2004), Faster (2010), en Wild (2014).
Al Martino
Al Martino (7 Oktober 1927 – 13 Oktober 2009) was 'n Amerikaanse akteur. Hy was bekend vir sy rolle in die rolprente Hush...Hush, Sweet Charlotte (1964), The Godfather (1972), en The Godfather: Part III (1990).
Georges Bataille
Georges Albert Maurice Victor Bataille (Billom (Puy-de-Dôme), 10 September 1897 – Parys 9 Julie 1962) was 'n Franse skrywer, filosoof, digter en surrealis.
Roger Ashton-Griffiths
Roger Ashton-Griffiths (gebore 19 Januarie 1957) is 'n Engelse akteur, regisseur, en skrywer. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente Brazil (1985), The Cook, the Thief, His Wife & Her Lover (1989), en Gangs of New York (2002), en in die televisiereeks Game of Thrones (2011).
Georges Bataille
Biografie
Bataille is gebore in 'n ateïstiese familie. By die seunsskool neig hy na die Katolisisme, aangevuur deur 'n klasmaat. Hy dink selfs self daaraan om na 'n kweekskool te gaan en 'n priester te word.
Ervarings met die dood sal egter later daarvoor sorg dat hy geleidelik van die gedagte afsien en sy eie visie van godsdiens of eerder spiritualiteit ontwikkel, die sogenaamde "a-teologie van innerlike ervaring". In September 1914, die begin van die Eerste Wêreldoorlog, moes hy en sy ma Reims verlaat. Maar sy pa, wat blind is en aan sifilis ly, moet agtergelaat word. Hy het 'n jaar later in 1915 gesterf. Vanweë die dood van sy vader en die ervaring van die Eerste Wêreldoorlog betwyfel hy sy roeping vir die kweekskool.
Van 1917 tot 1922 studeer Bataille aan die École Nationale des Chartes vir die beroep van argivaris. In 1920 ontmoet hy die Franse filosoof Henri Bergson. Bataille lees sy boek Le rire, wat hom diep raak en sy verdere denke bepaal. Die datum 7 Mei 1922 bring 'n definitiewe breuk met sy geloof. Hy word gekonfronteer met die dood by die bulgeveg-arenas van Madrid – die terrein van die matador Manuel Granero. Die ervaring van die buitestaander wat die bul dood sal hom vir die res van sy lewe boei. Die temas van die dood (la mort) en die uiterlike of innerlike ervaring (l'expérience intérieure) bly dus sentrale temas in sy essays, romans, verhale en filosofiese geskrifte.
In die 1920's werk Bataille as bibliotekaris en ontwikkel homself deur denkers soos Friedrich Nietzsche en Sigmund Freud te lees en lesings oor die filosofie by te woon. Hierdie ontwikkeling word versterk deur literatuur van Franz Kafka, Marcel Proust en ontmoetings met skilders soos André Masson en skrywers soos Michel Leiris en Pierre Klossowski. Van daardie jare begin hy verskeie tydskrifte lees, waarvan Documents, Acéphale en Critique die bekendste is. In 1930 het Batailles se ma gesterf, wie geestelik versteurd geword het. Bataille sal oor haar dood in Le bleu du ciel skryf. Die dood van sy minnares Laure (Collette Peignot) agt jaar later lei tot 'n persoonlike krisis. Na die opkoms van Adolf Hitler en Fascisme in 1936 skryf Bataille in toenemende mate oor die dood. 'n Konferensie van die Societe de psychologie in 1938 word getiteld Les attitudes envers la mort (Houding teenoor die dood). 'n Jaar later het hy 'n artikel in Acéphale gepubliseer, getiteld La pratique de la joie devant la mort (Die praktyk van vreugde vir die dood).
Diamond Way-Boeddhisme
duimnael|200px|Die lama Ole Nydahl en sy vrou, Hannah. duimnael|140px|Die 17de Karmapa, Trinley Thaye Dorje. Diamond Way-Boeddhisme is ’n leke-organisasie binne die Karma Kagyu-skool van Tibettaanse Boeddhisme. Die eerste Diamond Way-Boeddhistesentrum is in 1972 deur die lama Ole Nydahl en sy vrou, Hannah, gestig. Ole Nydahl staan onder die geestelike leiding van Trinley Thaye Dorje, een van die twee aanspraakmakers op die titel 17de Karmapa.
Georges Bataille
Vernaamste werke
Romans & Verhale : die werke is in chronologiese volgorde, die gegewe datums dui op die datum van publikasie.
Diamond Way-Boeddhisme
Daar is tans sowat 650 Diamond Way-Boeddhistesentrums wêreldwyd, onder meer in Kaapstad en Johannesburg, Suid-Afrika.
Potrivierpas
Die Potrivierpas is 'n bergpas wat in die Drakensberge noord van Maclear op die R396 na Rhodes lê. Die pas is in 1911 gebou, bereik 'n hoogte van 1 636 m bo seevlak en 'n maksimumhelling van 1:10.
Alfred Jodl
Alfred Josef Ferdinand Jodl (tot 1899 Alfred Josef Baumgärtel; 10 Mei 1890 - 16 Oktober 1946) was 'n Duitse Generaloberst wat gedurende die Tweede Wêreldoorlog gedien het as die Hoof van die Operasionele Personeel van die Hoë Kommando van die Weermag (Oberkommando der Wehrmacht).
Na die oorlog is Jodl aangekla tydens die Neurenberg-verhore. Die aanklagte was:
Die hoofaanklagte teen hom hou verband met sy handtekening van die kriminele bevel van die kommando en die kommissaris. Hy is op alle aanklagte skuldig bevind en is ter dood veroordeel en in 1946 in Neurenberg tereggestel.
Ravelskloofpas
Die Ravelskloofpas is 'n bergpas in die Oos-Kaap wat net noord van Jansenville op die R75 na Graaff-Reinet lê. Die pas bereik 'n hoogte van 797m bo seevlak en 'n maksimum gradiënt van 1:10.
Klaus Barbie
Nikolaus Barbie (25 Oktober 1913 - 25 September 1991) was 'n SS en Gestapo-funksionaris gedurende die Nazi-era. Hy was bekend as die Butcher of Lyon omdat hy die Franse gevangenes van die Gestapo persoonlik gemartel het terwyl hy in Lyon, Frankryk gestasioneer was. Na die oorlog het die Amerikaanse inligtingsdienste hom aangewend vir sy anti-marxistiese aktiwiteite en het ook sy ontsnapping na Bolivië gehelp.
Die Wes-Duitse intelligensiediens het hom later gewerf. Daar word vermoed dat Barbie moontlik betrokke was by die Boliviaanse staatsgreep wat in 1980 deur Luis García Meza georkestreer is. Na die val van die diktatorskap het Barbie nie meer die beskerming van die regering in La Paz geniet nie en is in 1983 aan Frankryk uitgelewer, waar hy skuldig bevind is aan Misdade teen die Mensdom. Hy is op 25 September 1991 aan kanker in die gevangenis oorlede.
Chewa
Die Chewa is ’n Bantoevolk van Sentraal- en Suider-Afrika en die grootste etniese groep in Malawi. Hulle is naby verwant aan ander volke in die omringende streke, soos die Tumbuka en Nsenga. Hulle is ook histories verwant aan die Bemba, met wie hulle ’n oorsprong in die Demokratiese Republiek van die Kongo (DRK) deel.
Die Chewa is nes die Nyanja, Tumbuka en Senga ’n oorblyfsel van die Koninkryk Maravi. Daar is twee groot Chewa-clans, die Phiri en die Banda, en hulle bestaan uit sowat 1,5 miljoen mense. Die Phiri word verbind met die konings en aristokrasie, en die Banda met helers en mistici.
Geskiedenis
Die mondelinge tradisie van die Chewa kan vertolk word as dat hul gebied van oorsprong Malambo, ’n streek in die Demokratiese Republiek van die Kongo, is. Van daar het hulle na Noord-Zambië migreer en iewers voor die einde van die eerste millennium n.C. suid en oos na die hooglande van Malawi. Nadat hulle grondgebied van ander Bantoevolke verower het, het hulle weer saamgekom by Choma, ’n plek wat verbind word met ’n berg in Noord-Malawi, en die plato van Noordoos-Zambië.
Dit is een van ’n paar vertolkings van die stam se vroeë oorlewerings. Die eerste Chewa-koninkryk is net voor of ná 1480 gestig, en teen die 16de eeu was daar twee regeringstelsels, een wat deur die Banda-clan by Mankhamba gehandhaaf is, en die ander deur die Phiri-clan by Manthimba.
Teen die 17de eeu, nadat die Malawiese staat verenig was, het die Portugese kontak met die Chewa gemaak. Hoewel die Portugese nie die hartland van die land bereik het nie, was daar tussen 1608 en 1667 goed gedokumenteerde kontak. Teen 1750 het verskeie "Malawi"-dinastieë hul posisie in verskillende dele van Sentraal-Malawi gevestig, maar die Chewa het daarin geslaag om hulle van hul bure te onderskei deur middel van hul taal, spesiale tatoes (Mphini) en ’n godsdiensstelsel gebaseer op die geheime Nyau-gemeenskap.
Chichewa, die taal van die Chewa, kan volgens kenners van die gebied ook geklassifiseer word as ’n Shona-dialek. Dit skep ’n sterk historiese verband met die Nyanja, Bemba en Yao, en met die antieke Mashonaryk wat hul herkoms kan terugvoer na Mashonaland. Die antieke Mashona wat tydelik in Malambo (nou in die DRK) vertoef het, het eindelik na Noord-Zambië en daarna na Malawi migreer.
Chichewa het volgens geleerdes in die 16de eeu as ’n aparte taal ontstaan. In die 21ste eeu stem die Chichewa-woordeskat en –grammatika baie ooreen met die Shona-dialekte wat in Zimbabwe gepraat word, veral ChiZezuru en ChiManyika.
Kultuur
duimnael|200px|’n Groot vaas wat deur Chewa-vroue gemaak is (Nasionale Museum van Afrikakuns).
Vroue het ’n spesiale plek in die Chewa-gemeenkap en -geloof. Hulle word beskou as die voortplanters van die linie (Bele), wat ’n uitgebreide familie van mense is wat aan dieselfde voormoeder verwant is. As ’n matriliniêre gemeenskap word eiendom en landregte van die moeder geërf. Bele beteken "afkomstig van dieselfde bors". Kinders van dieselfde ma of vrou (Lubele la achite) vorm ’n familie van afhanklikes, of Mbumba. Ouer broers van die ma word Nkhoswe genoem; hulle is die bewaarders van die linie en die mentors van hul susters se seuns.
’n Dorp is histories gelei deur ’n hoofman (Mfumu), ’n posisie waarna enige dorpenaar kon streef. Dorpshoofmanne en -vroue was ondergeskik aan streekshoofde (Mwini Dziko), en húlle aan opperhoofde. Ondergeskiktheid het beteken die betaal van ’n heffing en die bereidwilligheid om soldate in oorlogstyd te verskaf.
Daimi Gentle
Daimi Gentle (gebore 1 Januarie 1944) is 'n Deense aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprente Tre små piger (1966), I Belong to Me (1967), Det var en lørdag aften (1968), en Sunstroke at the Beach Resort (1973).
Rutina Wesley
Rutina Wesley (gebore 21 Desember 1978) is 'n Amerikaanse aktrise en vervaardiger. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprent 13 Sins (2014) en in die televisiereekse True Blood (2008), Arrow (2012), en Queen Sugar (2016).
Endoskopie
Endoskopie beteken "om binne-in te kyk" en verwys gewoonlik na ’n ondersoek in die liggaam om mediese redes met behulp van ’n endoskoop, ’n instrument wat gebruik word om die binnekant van ’n hol orgaan of die opening van die liggaam te ondersoek. Anders as ander mediese beeldvormende toestelle, word ’n endoskoop direk in die orgaan gedruk.
Daar is baie soorte endoskope, en na gelang van die soort ondersoek of die orgaan wat ondersoek word, kan dit gebruik word deur ’n chirurg of ’n dokter, en kan die pasiënt verdoof of ten volle by sy bewussyn wees.
Komponente
’n Endoskoop kan bestaan uit:
Die prosedure verg gewoonlik verdowing, wat sy eie risiko's inhou.
Debi Mae West
Debi Mae West is 'n Amerikaanse aktrise en vervaardiger. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprent Naruto Shippuden the Movie: Blood Prison (2011) en in die televisiereeks Naruto: Shippûden (2007).
Arthur Seyss-Inquart
Arthur Seyss-Inquart (Duitse: Seyß-Inquart (hulp·info) ; 22 Julie 1892 - 16 Oktober 1946) was 'n Oostenrykse Nazi-politikus wat in 1938 twee dae lank as kanselier van Oostenryk gedien het, voor die anneksasie van Oostenryk deur Nazi-Duitsland (die Anschluss).
Tydens die Eerste Wêreldoorlog het Seyss-Inquart met onderskeiding vir die Oostenryk-Hongaarse leër geveg. Na die oorlog het hy 'n suksesvolle prokureur geword en by die regerings van die kanseliers Engelbert Dollfuss en Kurt Schuschnigg aangesluit. In 1938 het Schuschnigg bedank weens 'n Duitse inval, en Seyss-Inquart is as sy opvolger aangestel. Die pas geïnstalleerde Nazi's het die mag na Duitsland oorgedra, en Oostenryk word daarna die Duitse provinsie Ostmark, met Seyss-Inquart as sy goewerneur (Reichsstatthalter).
Na die val van die Lae Lande in die Tweede Wêreldoorlog is Seyss-Inquart as Reichskommissar van die besette Nederland aangestel. Hy het 'n skrikbewind ingestel, met Nederlandse burgerlikes wat aan dwangarbeid onderwerp is, en die oorgrote meerderheid Nederlandse Jode gedeporteer en vermoor is.
Tydens die Neurenberg-verhore is Seyss-Inquart skuldig bevind aan oorlogsmisdade en misdade teen die mensdom, ter dood veroordeel en tereggestel.
Rory Scovel
Rory Scovel is 'n Amerikaanse akteur, skrywer, en vervaardiger. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente Dean (2016), The House (2017), en I Feel Pretty (2018), en in die televisiereeks Those Who Can't (2016).
Judith Hoag
Judith Hoag (gebore 29 Junie 1968) is 'n Amerikaanse aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprente Teenage Mutant Ninja Turtles (1990), Armageddon (1998), I Am Number Four (2011), en Hitchcock (2012).
Claus Gerving
Claus Gerving (gebore 2 September 1963) is 'n Deense akteur. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente Easy Skanking (2006) en What No One Knows (2008), en in die televisiereekse The Eagle (2004) en Klovn (2005).
Salitjespruit
Die Salitjespruit is 'n spruit wat in die suide van die Krugerwildtuin, in Mpumalanga, Suid-Afrika vloei. Sy monding is aan die noordebank van die Sabierivier net wes van Onder-Sabie.
2019 Japan-Suid-Korea handelsgeskil
Die 2019 Japan-Suid-Korea handelsgeskil (Japannees: 2019年 日韓貿易紛争; Koreaans: 2019년 한일무역분쟁), soms ook bekend as Japan - Suid-Korea ekonomiese oorlog, is 'n voortdurende ekonomiese konflik tussen die derde en elfde grootste nasionale ekonomieë ter wêreld, Japan en Suid-Korea.
Die konflik is aangevuur deur die nalatenskap van die Tweede Wêreldoorlog, en die uitspraak van die Hooggeregshof van Suid-Korea wat in Oktober en November 2018 beslis het dat tien slagoffers van dwangarbeid in staat sou wees om skadevergoeding van baie Japanese ondernemings te eis.
Soutpansnek
Soutpansnek (ook Salt Pan's Nek) is 'n bergpas in die Oos-Kaap wat noordoos van Jansenville op die R75 na Graaff-Reinet lê.
Alexandre Deulofeu
Alexandre Deulofeu Torres (L'Armentera, 20 September 1903 - Figueres, 27 Desember 1978) was 'n Spaanse politikus en filosoof in geskiedenis. Hy is bekend vir sy La matemàtica de la història (Wiskunde van die geskiedenis), 'n sikliese teorie oor die evolusie van beskawings.
Qasim Amin
Qasim Amin (Arabies: قاسم أمين; ; 1 Desember 1863, in Alexandrië – 22 April 1908, in Kaïro) was 'n Egiptiese juris, Islamitiese Modernis en een van die stigters van die Egiptiese Nasionale Beweging en die Universiteit van Kaïro.
Qasim het vroueregte in Egipte beklemtoon, en word as die Arabiese wêreld se "eerste feminis" beskou, alhoewel hy eers laat in die ontwikkeling van die pleit vir vroueregte daarby aangesluit het. Volgens hom is die bevryding van die vrou 'n noodsaaklike voorwaarde vir die bevryding van die Egiptiese samelewing van buitelandse oorheersing. In sy boek The Liberation of Women (1899) verduidelik hy sy stelling met passasies uit die Koran en Hadithat van die profeet Mohammed.
Alexandre Deulofeu
Biografie
Hy het ook geëksperimenteer met boerdery (hidroponika) en in 'n fabriek gewerk. Hy was ook 'n skrywer en digter. Later het hy bevriend geraak met Francesc Pujols en Salvador Dalí. Op 22 Januarie 1947 het hy uit ballingskap teruggekeer en hom toegewy aan 'n apteek en voortgegaan met sy navorsing en skryfwerk. Hy sterf aan die einde van 1978 op 75-jarige ouderdom in Figueres, sonder dat hy die uitgebreide weergawe van sy magnum opus voltooi het: La matemàtica de la història (Die wiskunde van die geskiedenis).
Qasim Amin
Amin word sterk beïnvloed deur die werke van Charles Darwin en het gesê dat "as Egiptenare nie op Europese lyne gemoderniseer kan word nie en as hulle 'nie suksesvol kan meeding in die stryd om oorlewing nie, hulle uitgeskakel sal word.' Hy is ook beïnvloed deur die werke van Herbert Spencer en John Stuart Mill wat betoog het vir die gelykheid van die geslagte. Amin het geglo dat die verhoging van vrouens se status in die samelewing die land baie sou verbeter. Sy vriendskappe met Muhammad Abduh en Saad Zaghloul het ook hierdie denke beïnvloed. Amin het tradisionele Moslems die skuld gegee vir Egiptiese vroulike onderdrukking en gesê dat die Koran nie hierdie onderwerping geleer het nie, maar dat dit vroueregte ondersteun.
Hy is gebore in 'n aristokratiese gesin en sy vader was 'n goewerneur van Diyarbekir Elayet, en sy moeder die dogter van 'n Egiptiese aristokraat. Amin het op 17 by ‘n skool in regte klaargemaak en was een van sewe en dertig om 'n regeringsbeurs te ontvang om aan die Universiteit van Montepellier, Frankryk, te studeer. Daar word gesê dat hy daar beïnvloed is deur die Westerse lewenstyl, veral die behandeling van vroue. Dit sou binnekort sy rolmodel wees in sy stryd om die Egiptiese vroue te bevry. Sy kruistog het begin toe hy in 1894 'n weerlegging, Les Egyptiens. In reaksie op M. Le duc d'Harcourt, op Duke d'Harcourt se werk (1893) geskryf het, wat die Egiptiese kultuur en sy vrouens afgegradeer het.
Amin, wat nie tevrede was met sy eie weerlegging nie, het in 1899 Tahrir al mara'a (The Liberation of Women) geskryf, waarin hy Egiptiese vroue se "sluier", hul gebrek aan opleiding en hul "slawerny" aan Egipties mans beskuldig het as die oorsaak van Egipte se swakheid. Hy het geglo dat Egiptiese vroue die ruggraat van 'n sterk nasionalistiese volk is en dat hul rolle in die samelewing drasties moet verander om die Egiptiese volk te verbeter. Amin is dwarsdeur Egipte bekend as 'n lid van die intellektuele samelewing wat verbindings tussen onderwys en nasionalisme getrek het wat gelei het tot die ontwikkeling van die Universiteit van Kaïro en die Nasionale Beweging gedurende die vroeë 1900's.
Alexandre Deulofeu
Idees
Sy verkondiging van die wiskundige wet, wat volgens hom die evolusie van die mens se ontwikkeling bepaal, is in die volgende punte opgesom uit hoofstuk III van die Katalaanse werk "La matemàtica de la història", 1967):
Sy idees het te make met die idees van Oswald Spengler en Arnold Joseph Toynbee, wat ook teorieë oor die evolusie van beskawings voorgehou het, maar sonder om by die presiese wiskundige reëls uit te kom wat deur Deulofeu uiteensit word.
Tydens en ná sy ballingskap het Deulofeu baie museums, tempels en monumente in verskillende lande besoek. Deulofeu het beweer dat hy die oorsprong van Romaanse kuns in die negende eeu tussen l'Empordà en de Rosselló geidentifiseer het. Hy het geglo dat dit die oorsprong was van wat hy die tweede siklus van die Wes-Europese beskawing noem, wat na die eerste siklus gevolg het.
Niendorfer TSV
Niendorfer TSV  is 'n sportklub uit die stadstaat Hamburg in Duitsland. Behalwe sokker, het die klub ook afdelings vir onder meer pluimbal, bofbal, sagtebal, basketbal, handbal, judo, ju-jutsu, karate, amateurtoneel, atletiek, prelbal, skaak, swem, dans, tafeltennis, tennis, gimnastiek en vlugbal. Niendorf is 'n stadsdeel van Hamburg wat tot 1927 'n onafhanklike dorp was. Die klub is op 13 Julie 1919 gestig as die jeugvereniging van 'n opvoedkundige organisasie. Die klub was in sy vroeë jare 'n suiwer gimnastiekklub totdat die sokker-en handbalafdelings in die 1936/37-seisoen op die been gebring is. Die klub het sy eie tydskrif, DER NIENDORFER, wat tien keer 'n jaar met 'n oplaag van 2 500 verskyn.
Die sokkerafdeling ding tradisioneel in die laer ligas van Hamburg mee en die grootste onlangse prestasie was om sedert 2004 in die Verbandsliga (nou Oberliga) Hamburg mee te ding.
Lee Marvin
Lee Marvin (19 Februarie 1924 – 29 Augustus 1987) was 'n Amerikaanse akteur. Hy was bekend vir sy rolle in die rolprente The Man Who Shot Liberty Valance (1962), The Professionals (1966), The Dirty Dozen (1967), en Paint Your Wagon (1969).
Leo Belgicus
Die Leeukaart (Nederlands: leeuwenkaart) of Leo Belgicus is 'n gestileerde kaart van die Lae Lande wat in 1583 deur Michael Aitsinger van Oostenryk voorgestel is. In die kaart en ander wat daardeur geïnspireer is word die Nederlande in die vorm van 'n leeu uitgebeeld.
Kelte
Die Kelte het – volgens tradisionele 19de eeuse hipoteses – sowat 3 000 jaar gelede tot 'n hoogs ontwikkelde beskawing in die hartland van Europa ontwikkel en in die volgende eeue die noorde van die vasteland oorheers. Hulle was veral 'n volk van krygers en ambagsmanne wat eersterangse kunswerke en wapentuig geskep en 'n gevreesde strydmag ontwikkel het. Meer onlangse navorsing, wat genetiese en taalkundige studies insluit en onder meer deur die argeoloog Barry Cunliffe gedoen is, dui egter daarop dat die Keltiese taal sy oorsprong in die uiterste weste van Europa het, en langs die Atlantiese seeroete vanuit die Iberiese Skiereiland noordwaarts versprei het. Die Kelte het dus nie noodsaaklik 'n homogene etniese groep gevorm nie, maar het bestaan uit 'n verskeidenheid stamme vir wie die Keltiese taal en kultuur om verskillende redes aantreklik genoeg was om dit te oorneem.
Die Kelte is onder meer as die "Veroweraars van Europa" en die "Barbare van Europa" beskryf, maar hulle was in elk geval die eerste groot beskawing wat in Sentraal-Europa ontstaan het. In die 2de eeu v.C. het hierdie beskawing sy hoogtepunt bereik en 'n gebied oorheers wat van Klein-Asië (die huidige Turkye) tot by Ierland en van die Iberiese Skiereiland tot by die huidige Duitsland gestrek het. Keltiese nedersettings het selfs in afgeleë gebiede soos Oekraïne ontstaan.
Die Kelte was gevreesde krygers en die beduidendste teenstanders van Rome. Nogtans het hulle verdeeldheid daartoe gelei dat hulle magsgebied geleidelik by die Romeinse Ryk ingelyf is. Binne 'n enkele dekade het Gaius Julius Caesar se aanval op Gallië 'n einde aan die Keltiese beskawing gemaak. Net in die westelike randgebiede van Europa het Keltiese volke daarin geslaag om hul onafhanklikheid te bewaar.
Die kulturele erfenis van die Keltedom sluit buitengewone religieuse en ander kunswerke asook mites en legendes in wat deur latere Keltiese skrywers versamel en neergeskryf is. Nogtans bly die Kelte in baie opsigte 'n raaiselagtige beskawing.
Antieke oorlewerings
Die Kelte is die eerste beskawing of etniese groep noord van die Alpe waarvan antieke outeurs 'n naam oorlewer het. Die Griekse handelaars, wat in die 6de eeu v.C. met Kelte in aanraking gekom het, het hulle Keltoi of Galatai genoem.
Vir die Romeine was die Kelte angswekkende barbare en wilde krygers met afskuwelike rituele wat ook menseoffers ingesluit het. Dit is egter duidelik dat die meeste Romeinse skrywers die Kelte eerder in 'n negatiewe lig beskou het as om betroubare beskrywings van hulle leefwyse, godsdiens en ander aspekte op te lewer. Alhoewel die Kelte danksy die Mediterreense invloede al besig was om tot 'n hoogs ontwikkelde, stedelike beskawing te ontwikkel, het hulle as gevolg van die Romeinse en later Germaanse magsuitbreiding hul belangrike rol in die Europese geskiedenis weer kwytgeraak en nooit 'n selfstandige ryk gestig nie. Die Keltiese tale en kultuur het slegs in die westelike randgebiede van Europa bewaar gebly.
Argeologiese en taalkundige definisie
[[Lêer:Celts 800-400BC.PNG|duimnael|Die Kelte in Europa
Okergeel: Die gebied van die Hallstatt-beskawing (omtrent 750 v.C.–500/450 v.C.)
Groen: Die uitbreiding van die La-Tène-beskawing Oranje: Die uitbreiding van Keltiese tale (3de eeu v.C.)]] Die term Kelte (afgelei van Latyns Celtae en Galli, en Grieks Keltoi en Galatai, letterlik "die Dapperes" of "Edeles") verwys na enige van 'n aantal antieke volke van die Europese Ystertydperk, wat deur materieel-kulturele ooreenkomste en/of nou verwante tale gekenmerk is.
Oorspronklik is historiese teorieë ontwikkel wat beweer het dat albei faktore 'n gemeenskaplike oorsprong aandui, maar nuwer teorieë, wat deur genetiese getuienis ondersteun word, bevestig die hipotese dat die Keltiese kultuur na verskillende inheemse volke versprei het wat moontlik nie almal Keltiese tale gepraat het nie. Suiwer etniese definisies word derhalwe in die moderne navorsing nie meer gebruik nie, aangesien dit nou duidelik is dat die Kelte nooit 'n gemeenskaplike etnie of volk gevorm het nie.
Die argeologiese definisie steun veral op die kulturele ooreenkomste waardeur die Keltiese stamme in Middel-Europa (in 'n gebied wat van Noord-Spanje tot by Boheme in die huidige Tsjeggië gestrek het) tydens die Jong-Ystertydperk omtrent 500 v.C. gekenmerk was. Die tydperk van die "klassieke Kelte" kom volgens die argeologiese navorsing met die sogenaamde La-Tène-beskawing ooreen wat tussen die 5de en 1ste eeu v.C. groot dele van Middel-Europa oorheers het. La Tène is 'n stad naby die Meer van Neuchâtel in Wes-Switserland waar teen die middel van die 19de eeu ryk argeologiese vondste opgegrawe is. Die La-Tène-beskawing het egter net in 'n gedeelte van die Keltiese taalgebied uitgebrei.
Die verowering van die Kelte deur die Romeinse Ryk het daartoe gelei dat die Keltiese taal (byna) verdring is. Die Keltiese inheemse godsdiens is volledig verdring deur die Romeinse Christendom. In Ierland en Brittanje sou in die laat Middeleeuse 'n herlewing ontstaan van Keltiese kuns. Oudheidkundige belangstelling vanaf die 17de eeu het daartoe gelei dat die term Kelt uitgebrei is, terwyl stygende nasionalisme vanaf die 19de eeu Keltiese herlewings in gebiede veroorsaak het waar die gebruik van Keltiese tale bewaar gebly het.
Die Keltiese taalfamilie is 'n tak van die Indo-Europese tale wat vroeër in groot dele van Sentraal- en Wes-Europa gepraat is, terwyl die antieke Keltiese kuns en argitektuur sterk Mediterreense invloede toon. Die Kelte het egter nooit in 'n gemeenskaplike ryk verenig nie en het ook hul religieuse en ander tradisies met opset nie neergeskryf nie.
Vandag word die term "Kelties" baie keer gebruik om die tale en kulture van Ierland, Skotland, Wallis, Cornwall, die eiland Man en die Franse gebied Bretagne, maar stem streng gesproke ooreen met die Keltiese taalfamilie – waarvan Iers-Gaelies, Skots-Gaelies, en Manx as Gaeliese tale, en Wallies, Bretons en Cornies as Eiland-Keltiese tale in die westelike randgebiede van Europa bewaar gebly het. As nasate van 'n vroeë Keltiese beskawing in die noorde en weste van die Iberiese Skiereiland beskou ook Romaanse volke en taalgroepe soos die Galiciërs in Spanje hulself as deel van die Keltiese wêreld.
Protokelte
Die urneveldbeskawing het omstreeks 850 v.C. ontstaan en toon reeds baie ooreenkomste met die Keltiese beskawing wat sowat twee eeue later begin ontwikkel het. Plekname verwys na 'n taalkundige verwantskap tussen hierdie twee beskawings, terwyl hulle ook dieselfde politieke, sosiale en militêre strukture ontwikkel het.
Die benaming urneveldbeskawing is afgelei van hulle begrafnisrituele wat duidelik van dié van hul voorloper, die koepelgrafbeskawing, verskil. Hulle het hul oorledenes veras en die urne op 'n afgebakende begraafplaas ter aarde bestel. Die opvallende grafheuwels van die vroeëre beskawing ontbreek in hierdie periode. Argeoloë en geskiedkundiges het onder meer vermoed dat die Protokelte onder die invloed van volke uit die ooste gekom het, maar die nuwe begrafnisrituele kan moontlik ook aan nuwe religieuse waardes en norme toegeskryf word.
Die belangrikste kemerk van die urneveldbeskawing was egter hul militêre verowerings wat deur 'n nuwe wapen moontlik gemaak is: Hul lang, swaar swaarde wat reguit gesmee is en sowel as slag- asook steekwapen gebruik kon word. Wapenrustings, helme en ander oorlogstoerusting, wat deur argeoloë opgegrawe is, dui daarop dat oorlogsvoering 'n groter rol in hierdie tydperk gespeel het. Die nedersettings is in 'n toenemende mate versterk en daar was ook al enkele dorpe wat op heuwels opgerig en met grafte, palisades en mure van hout en stene teen aanvallers beskerm is.
Die toenemde oorlogsaktiwiteite het uit die verbeterde tegnieke van bronsverwerking voortgespruit, terwyl ook mynbou en metallurgiese doeltreffendhede gevorder het. Deskundiges is tans in staat om die verskille tussen die vroeë nywerheidssentra te bepaal en neem aan dat die vervaardigers al begin het om hulle in wapens, kunswerke of huisraad te spesialiseer.
Naas die militêre sfeer het ook die landbou voordeel getrek uit die nuwe tegniese vaardighede, en nuwe gereedskappe soos sekels en ploeë dui daarop dat landboumetodes verbeter is. Danksy veeteelt en die toepassing van 'n rotasiestelsel het mense 'n hoër lewenstandaard geniet, en die bevolking het vinniger begin groei.
Omstreeks 700 v.C. begin die oorgang van die urneveld- tot die sogenaamde Hallstattbeskawing wat na die dorp Hallstatt, 'n belangrike argeologiese vindplaas in Oostenryk, vernoem is en deur die invoering van die ystervervaardiging gemarkeer word. Die Hallstattbeskawing was die eerste suiwer Keltiese beskawing in Europa en het saam met sy opvolger, die La-Tène-beskawing, oor die hele Keltiese tydperk gestrek wat rofweg met die Europese Ystertydperk ooreenstem.
Die volke van die Brons- en Ystertydperk was oor dieselfde gebiede in Europa versprei en toon ooreenkomste ten opsigte van hulle sosiale, politieke en kulturele strukture. Die enigste verskil is die gebruik van yster vir wapens, werktuie, huisraad en toerustings. Aangesien yster baie harder was as brons, het die vervaardigers van yster voordeel uit hulle militêre oppermag en tegnologiese vooruitgang getrek.
Die Hallstatt-beskawing
Die eerste Keltiese beskawing in Europa is vernoem na 'n afgeleë dorp in die Oostenrykse Salzkammergut-streek. Argeoloë het hier in 1824 'n aantal Vroeg-Keltiese grafte ontdek. Die sowat 2 000 grafte en urne dateer uit die tydperk tussen die 8ste en 6de eeu v.C.
Die Oostenrykse Alpe het destyds vanweë hul maklik ontginbare soutbronne tot een van die vroegste Europese sentra van die soutmynbou ontwikkel. Insouting was die belangrikste metode om kos vir die wintermaande te preserveer, en sout het sodoende tot 'n gewilde handelsware ontwikkel wat deur die plaaslike Keltiese gemeenskappe uitgevoer is.
Die Hallstatt-beskawing het in die tydperk tussen 700 en 500 v.C. ontwikkel en word onder meer deur die gevorderde vervaardiging van yster gekenmerk. Navorsers neem aan dat die Kimmeriërs, 'n volk uit die steppes van Oos-Europa, as gevolg van die Skithiese magsuitbreiding weswaarts getrek en met Sentraal-Europese volke vermeng het. Die kulturele veranderings waardeur die Hallstatt-beskawing gekenmerk word – soos die bou van grafkamers in plaas van urnevelde en die gebruik van waens waarop die oorledenes ter ruste gelê is – word aan die invloed van Oos-Europese ruitervolke toegeskryf.
Die Keltiese samelewing van hierdie periode was deur 'n hoogs ontwikkelde maatskaplike struktuur en hiërargie gekenmerk; net soos die grafte van krygers het ook dié van werkers en ambagsmanne 'n groot hoeveelheid waardevolle gegewens vir die argeoloë opgelewer.
Terwyl die Hallstatt-beskawing in geografiese opsig vanuit die huidige Slowenië en Kroasië, Oostenryk en die noordweste van Hongarye tot by Slowakye en Tsjeggië in die noordooste en Sentraal- en Suid-Duitsland, Switserland en Frankryk in die noorde en weste gestrek het, word die gebied in kulturele opsig in 'n westelike en 'n oostelike sone verdeel. Die oostelike Hallstatt-beskawing behels Noord-Oostenryk, Suid-Morawië, Suidwes-Slowakye, Wes-Hongarye, Kroasië en Slowenië; die westelike beskawing het vanuit Oos-Frankryk en Switserland tot by Sentraal- en Suid-Duitsland en Sentraal-Oostenryk gestrek.
Die twee gebiede het veral ten opsigte van hul begrafnisrituele en die karakter van hul nedersettings duidelik van mekaar verskil. Die westelike beskawing was gekenmerk deur sentrale nedersettings met versterkings, wat kleiner dorpies in hul omgewing oorheers het, terwyl in die ooste kleiner adellike howe ontstaan het. Hooggeplaaste lede van die westerse beskawing is saam hul swaarde of dolke ter ruste gelê, terwyl in die oostelike beskawing se grafte meestal strydbyle gevind is. Die westelike grafte het 'n strydwa en ryk grafgifte behels, terwyl die oostelike krygers met hul volledige wapenrusting ter aarde bestel is.
Die opvallendste kenmerk van begrafnisrituele van die laat Hallstatt-periode was die sogenaamde "vorstegrafte" wat ongelukkig meestal reeds in die antieke tydperk deur grafrowers geplunder is. Welgestelde Kelte is in hierdie periode nie meer veras nie, maar in ryk grafte ter ruste gelê. Grafgifte het dikwels ingevoerde gereedskappe uit die Grieks-Etruskiese wêreld ingesluit soos byvoorbeeld bronsketels en drinkbekers wat vir drinkpartye benodig is of ligstoele.