cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kalifornië
Landbou
Kalifornië is 'n belangrike uitvoerder van landbouprodrukte en die grootste en veelsydigste produsent van vrugte, groente, wyn en neute in die Verenigde State. Die deelstaat se landboustreke, wat sowat 'n kwart van die totale oppervlakte beslaan (meer as 25 miljoen akkers) en werk verskaf aan meer as 'n miljoen Kaliforniërs, produseer meer as twee derdes van alle vrugte en neute wat in die VSA geoes word, en 'n derde van die groente. Naastenby 5 000 wynboerderye in Kalifornië lewer 81 persent van die Amerikaanse wynoes en verkoop jaarliks sowat 241 miljoen kiste wyn met 'n kleinhandelwaarde van $43,6 miljard. Jaarliks word Kaliforniese wyn ter waarde van meer as $1,5 miljard uitgevoer (waarby die deelstaat 95 persent van die Amerikaanse wynuitvoere lewer). Op internasionale vlak is Kalifornië die vierde grootste wynprodusent.
Ondanks die bedryf se belangrikheid vir die deelstaatekonomie - en sommige van sy streke - word dit oorskadu deur strawwe groei in ander sektore sodat sy aandeel steeds kleiner word. Die bedryf het drie persent van alle werknemers in die privaat sektor in diens en dra sowat een persent tot Kalifornië se bruto geografiese produk by. Watertekorte, onder meer as gevolg van droogtes, is 'n groot uitdaging vir Kaliforniese boere, terwyl lewensnoodsaaklike besproeiingskemas steeds groter koste meebring.
Nywerhede
Kalifornië se nywerheidsektor is tradisioneel hoogs ontwikkel. So het die deelstaat die hoogste industriële produksievolume van alle Amerikaanse deelstate. Vliegtuig- en skeepsbou was nog voor die Tweede Wêreldoorlog belangrike bedrywe wat hoofsaaklik in die suide van Kalifornië gevestig is. Ondernemings uit die Ooskusstate en die Midde-Weste het tot die na-oorlogse industriële groei bygedra met die oprigting van Kaliforniese filiale, terwyl die deelstaat ook voordeel getrek het uit federale befondsing van navorsings- en ontwikkelingsprojekte. Diversifisering in Kalifornië se nywerheidsektor het gedurende die 1970's en 1980's nuwe bedrywe soos rekenaartegnologie en biotegnologie laat ontstaan of die groei van bestaande sektore soos gesondheidsdienste bevorder wat in die 1990's almal sterk groei getoon het.
Naas die bogenoemde vervaardigingsbedrywe speel ook elektronika, chemiese produkte, voedselverwerking, asook die vervaardiging van metale en vervoertoerusting 'n belangrike rol. Ekonomiese groei en die sterk bevolkingsaanwas, wat die deelstaat in die 20ste eeu ervaar het, was aandrywers vir die opswaai in die boubedryf wat eweneens tot een van die vernaamste sektore ontwikkel het. Die konstruksiebedryf het sowat vyf persent van die werknemers in Kalifornië se privaat sektor in diens en dra sowat drie persent tot die deelstaat se bruto geografiese produk by. In die vroeë 21ste eeu het die bedryf egter onder druk gekom as gevolg van stygende oorkapasiteit, hoë eiendomspryse, 'n afswaai van die nasionale ekonomie en Kalifornië se openbare skuldkrisis.
Hoë koste bly 'n uitdaging vir baie ondernemings. Sommige van hulle het begin om hul aanlegte na ander dele van die VSA te verskuif (soos die Suidooste en Midde-Weste) of in die buiteland te hervestig. Die vraag na hoogs geskoolde vaklui vir tegnologiegedrewe vervaardigingsprosesse bly egter hoog.
Inligtingstegnologie
Kalifornië was steeds 'n baanbrekerstaat in die tegnologiese en digitale revolusie. Die Stanford-universiteit in Palo Alto het in die 1950's 'n beskeie begin gemaak met die verhuring van kantoor- en ander ruimte aan ondernemings uit die hoëtegnologiebedryf wat vir die universiteit van enige nut kon wees. Een van die eerste huurders was Hewlett-Packard wie se kontrak as die beginpunt van die doelgerigte konsentrasie van inligtingstegnologie-ondernemings in 'n klein gebied beskou word waarna later, in die 1980's, as Silicon Valley verwys sou word. Hierdie term verwys eerder na die netwerk van tegnologiegedrewe besighede in sy geheel as na 'n streng afgebakende geografiese gebied.
Die streek aan die suidelike kant van San Franciscobaai, waar hulle geleë is, strek van Palo Alto tot San José, die enigste groot stedelike nedersetting in Silicon Valley, en beslaan rofweg 100 vierkante myl (260 vk km). Hierdie munisipaliteite vorm die hartland van Amerika se moderne inligtingstegnologiebedryf waar mikroverwerkers, rekenaars, sagteware, slimfone en ander digitale toestelle ontwerp en ontwikkel word. Sommige van die plaaslike ondernemings het tot globale rolspelers gegroei wat die alledaagse lewe van verbruikers oorheers. Hul invloed strek so ver dat hul name in enkele gevalle ingang gevind het tot die omgangstaal - soos die werkwoord to google ("'n soektog in die soekmasjien Google doen").
Groot mylpale in die tegnologiese geskiedenis van Silicon Valley was die ontwikkeling van mikroskyfies deur Intel in 1971 en die eerste persoonlike rekenaar vir die massamark wat in 1977 deur Apple bekendgestel is. Reeds jare vroeër, in 1969, het Len Kleinrock, 'n professor in rekenaarwetenskap wat aan die Universiteit van Kalifornië te Los Angeles (UCLA) verbonde was, daarin geslaag om data vanuit 'n rekenaar in Los Angeles oor 'n afstand van sowat 360 myl na 'n ander rekenaar in Stanford te stuur. Die internet was sodoende gebore - al het die stelsel destyds vasgeloop nadat die laaste van drie letters - L, O en G - ingetik is.
Silicon Valley het net soos die res van Kalifornië hoog gery op die golf van sukses toe gedurende die 1980's die digitale revolusie met die ontwikkeling van persoonlike rekenaars ingelui is. Al het ook hierdie revolusie die pad van ekonomiese golfbewegings gevolg toe die rekenaargedrewe sakesiklus sy laagtepunt bereik en honderde ondernemings hul deure moes sluit. Die volgende uitvinding van Kalifornië se kreatiewe innoveerders - die wêreldwye web op die internet - het dieselfde pad geloop as die grootste beleggingsborrel ooit.
Klanktegnologie
Twee groot internasionale rolspelers in die klanktegnologiebedryf, wat onder meer omringklankformate vir die rolprentbedryf en tuisteaterstelsels ontwikkel, het hulle hoofkwartiere in Kalifornië - DTS, Inc. (wat intussen deel uitmaak van Xperi Corporation in San Jose) in Calabasas, Los Angeles County en Dolby Laboratories in San Francisco. Die laasgenoemde is oorspronklik deur die Amerikaanse ingenieur Ray Dolby (1933-2013) in Londen in die Verenigde Koninkryk gevestig, maar in 1976 na Kalifornië verskuif.
Toerisme
Volgens Visit California, 'n nie-winsgewende organisasie en deelstaatagentskap wat bemarkingsprogramme vir Kalifornië se toerismebedryf ontwikkel en onderhou, het toeriste (onder wie 17 miljoen besoekers uit die buiteland) en sakereisigers in 2015 VSA-$122,5 miljard in die deelstaat bestee. Dié inkomste het werkgeleenthede vir 1 064 000 Kaliforniërs en 'n belastinginkomste ter waarde van $9,9 miljard op deelstaat- en plaaslike vlak gegenereer.
Rolprente en televisie
Kalifornië se rolprent- en televisiebedrywe, wat oorspronklik hoofsaaklik in Hollywood gesetel was, maar hul ateljees en ander geriewe intussen grotendeels na ander liggings in en buite Los Angeles soos Burbank en Culver City verskuif het, is rolspelers en uitvoerders van wêreldformaat. Vir die rolprentbedryf se vroeë 20ste eeuse baanbrekers het Suid-Kalifornië in die belangrikste behoeftes voorsien - 'n maksimum van daglig en sonskynure, gematigde temperature, gevarieerde terrein en dramatiese landskappe, historiese en moderne boukuns en goed opgeleide mannekrag.
Die rolprentbedryf het sy eerste bloeitydperk tussen die 1920's en 1940's beleef, in 'n tyd toe mense die realiteit van twee wêreldoorloë, die prohibisie en Groot Depressie in die droomwêreld van rolprentteaters probeer ontvlug het, maar was ná die Tweede Wêreldoorlog heeltemal onvoorbereid vir die uitdaging en strawwe mededinging wat televisie-uitsendings gebied het. Gehore het die voorkeur begin gee aan enige televisievermaak wat tuis geniet kon word. Terselfdertyd het geregshowe ferm teen die rolprentbedryf se vertikale integrasie begin optree - 'n organisasievorm waarvolgens groot rolprentmaatskappye nie net die vervaardiging van films beheer het nie, maar ook hul bemarking, verspreiding en vertoning. Die bedryf se grootste rolspelers is deur regters as trusts bestempel.
Rolprentateljees het die uitdagings met tegnologiese innovasies die hoof probeer bied. Wyeskermvertonings in rolprentteaters, ryker kleure, nuwe gesofistikeerde kameralense en stereofoniese klank is ingevoer, maar desondanks het die ateljees steeds groot finansiële verliese gely en begin om hul rolprentargiewe te verkoop en hul ateljeefasiliteite aan televisie-ondernemings te verhuur of te verkoop. Sommige rolprentateljees soos Universal het self begin om televisieprogramme te vervaardig. Gedurende die 1990's het die rolprentbedryf sy ateljeestelsel met sukses begin herorganiseer en op uitvoermarkte gefokus.
Musiek
Die meeste ondernemings van Kalifornië se musiekbedryf is in Los Angeles saamgetrek wat in die 1960's New York as spilpunt van die Amerikaanse musieksektor vervang het. Die eerste groot etiket in die deelstaat (en aan die hele Amerikaanse weskus), Capitol Records, is in 1942 gestig, en vanaf die 1950's het onafhanklike etikette soos Specialty en Modern grootliks bygedra tot die ontwikkeling en gewildheid van musiekstyle soos rhythm and blues en rock and roll. Reeds in die laat 1940's het Kaliforniese musici hul invloed op jazzmusiek laat geld en hul eie styl gevestig waarna as Cool Jazz of West Coast Jazz verwys is.
Kalifornië se strand- en jeugkultuur is weerspieël in die sukses wat 'n plaaslike groep, die Beach Boys, met hul ontspanne musiekstyl behaal het wat as surf music, surfing harmony sounds of sunshine pop gekategoriseer is. Ander kunstenaars uit Suid-Kalifornië het uitgeblink in 'n verskeidenheid musiekgenres soos folk rock, country rock, punk en gangsta rap, terwyl San Francisco met psigedeliese rockmusiek en Bakersfield met country rock geassosieer word - die sogenaamde Bakersfield Sound waarin country- en rockmusiek tot 'n unieke styl versmelt. Country-sanger Buck Owens het een van sy grootste treffers, The Streets of Bakersfield, aan die stad gewy.
Bibliografie
Kevin Starr, voormalige professor in geskiedenis en Kalifornië se staatsbibliotekaris het baie hoogaangeskrewe boeke oor die geskiedenis van Kalifornië geskryf, insluitend die multi-volume Americans & the California Dream Series wat 'n aansienlike hoeveelheid geskiedenis bevat oor Los Angeles en die omliggende gebiede.
Americans & the California Dream Series by Kevin Starr
Bubaris ammosclera
Bubaris ammosclera is 'n sponsspesie in die taksonomiese indeling van die Demospongiae (gewone sponse). Die liggaam van die spons bestaan uit kieselnaalde en sponginevesels en is in staat om baie water op te neem.
Die spons behoort tot die genus Bubaris en tot die familie Bubaridae. Die wetenskaplike naam van die spesie is die eerste keer geldig gepubliseer in 1969 deur Hechtel.
Albrecht von Wallenstein
<div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; text-align:center; width:20em;">
Albrecht von Wallenstein
Hertog van Friedland Prins van Sagan Hertog van Mecklenburg (1628–31) en Generalissimus van die keiserlike Habsburgse magte (1625–34)
Gebore
24 September 1583 in Hermanitz an der Elbe, Boheme
Oorlede (vermoor)
Albrecht von Wallenstein, eintlik Albrecht Wenzel Eusebius von Waldstein, Tsjeggies Vojtěch Václav Eusebius z Valdštejna, was 'n Boheemse militaris en politikus, wat sy dienste – en 'n leër van tussen 30 000 en 100 000 man – gedurende die Deense periode (1625–1629) van die Dertigjarige Oorlog (1618–1648) aan die Heilige Romeinse keiser Ferdinand II aangebied het.
Wallenstein is twee keer benoem as die opperbevelhebber van die keiserlike Habsburgse strydmagte en het aan die kant van die keiser en die Katolieke Liga teen die Protestantse magte in Duitsland asook teen Denemarke en Swede geveg. Hy was een van die sentrale figure in die oorlog.
As 'n suksesvolle generalissimus het Wallenstein hertog van Friedland, 'n streek in Noord-Boheme, geword. Die keiser het egter moeg geword vir Wallenstein se ambisies en die generaal in 1630 uit sy diens ontslaan. Ná 'n aantal Protestantse oorwinnings oor die Katolieke magte is Wallenstein deur die heerser teruggeroep. Sy militêre vernuf het die gety nog eens gedraai in die voordeel van die keiserlike magte.
Naam
Die Duitse naam van Wallenstein se Tsjeggiessprekende familie is – net soos in baie ander gevalle – van 'n 13de eeuse kasteel afgelei wat volgens die gewoonte van destyds deur Duitse boumeesters ontwerp, gebou en van 'n Duitse naam voorsien is. Die stamkasteel van die Wallensteins is naby Turnau in opdrag van ene Zdenek opgerig – 'n lid van 'n ou magtige en welvarende adellike geslag in Boheme. Zdenek het homself later na dié kasteel genoem of is deur ander mense só genoem.
Vuuraap (astrologie)
Die Vuuraap (丙申, bǐngshēn) is die 33ste jaar van die Chinese kalender (sien die tabel regs onder van die 60-jaarsiklus). Dit is ’n begrip uit die Chinese astrologie en dui op dié maanjare wat gekenmerk word deur ’n verbinding van die derde Hemelstam (丙, bǐng; die element Vuur en Jang) met die negende Aardtak (申, shēn), gesimboliseer deur die Aap (猴, hóu).
Vuuraapjare
Die volgende jare is Vuuraapjare:
Yoshinobu Ishii
Yoshinobu Ishii (石井 義信) is 'n voormalige Japannese sokkerspeler. Hy het vir die Japanse nasionale sokkerspan uitgedraf.
Russies
Russies (ру́сский язы́к, roesski jazik, [ˈruskʲɪj jɪˈzɨk] ) is een van die grootste tale ter wêreld. Dit behoort tot die Indo-Europese taalfamilie en binne dié taalfamilie tot die Slawiese tale. Russies, Oekraïens en Belarussies vorm die Oos-Slawiese taalgroep.
John St. Polis
John St. Polis (24 November 1873 – 8 Oktober 1946) was 'n Amerikaanse akteur. Hy was bekend vir sy rolle in die rolprente The Great Lover (1920), The Four Horsemen of the Apocalypse (1921), The Phantom of the Opera (1925), en Party Girl (1930).
Russies
Die moderne Russiese skryftaal baseer op die Moskouse dialek van Russies, terwyl sy Cyrilliese alfabet met 33 letters uit die seremoniële Griekse skrif ontwikkel is en godsdienstig-kulturele bande met die Middeleeuse Grieks-Bisantynse wêreld weerspieël. Die beginpunt van moderne Russies word deur wetenskaplikes nie verder terug gedateer as die middel van die 17de eeu nie; in vroeëre taalperiodes oorweeg die invloed van Kerkslawies. Ondanks hervormings is die spelling van moderne Russies nie heeltemal aangepas aan die uitspraak nie en het dit sodoende 'n historiese karakter. Dit beteken dat bepaalde besonderhede nie deur die skryftaal aangedui word nie en derhalwe deur vreemde sprekers aangeleer moet word – net soos die vrye woordaksent van Russies en die harde en sagte (gepalatiseerde) weergawes van Russiese medeklinkers.
Geografiese verspreiding
Russies is die amptelike taal van Rusland. Dit word ook in onder meer Estland (saam met Estnies), Georgië (saam met Georgies, Abchasies, Osseties, Armeens en Turks), Letland (saam met Lets), Litaue (saam met Litaus en Pools), Moldowa (saam met Roemeens, Oekraïens, Bulgaars, Turks en Gagaoesies), Oekraïne (saam met Oekraïens, Krim-Tataars, Gagaoesies, Roemeens, Hongaars, Bulgaars, Pools, Duits, Slowaaks, Belarussies en Grieks) en Belarus (saam met Belarussies, Oekraïens en Pools) gepraat en is een van die ses amptelike tale van die Verenigde Nasies.
In Rusland word naas Russies ook nog tale soos Tsjetsjnies, Tartaars, Kirgisies, Basjkiries en byna honderd ander tale gepraat.
Vroeë geskiedenis
Die Protoslawiese dialek het waarskynlik in die tweede millennium v.C. binne die Indo-Europese taalfamilie ontstaan. In die eerste millennium n.C. het Protoslawies getransformeer in Oudslawies. In die sesde tot sewende eeu het drie groepe dialekte ontstaan: Oos-, Wes- en Suid-Slawies. Uit die Oos-Slawiese dialekte het Russies, Oekraïens en Belarussies in die veertiende tot vyftiende eeu ontstaan. Oekraïens toon groter afwykings van Russies as Belarussies.
Kerkslawies
'n Belangrike gebeurtenis in die Russiese taalgeskiedenis was die aanvaarding van die Grieks-Ortodokse Christelike geloof deur Wladimir, grootvors van Kiëf in die laat 10de eeu. Vervolgens het die Christendom ook ingang gevind tot die gebied van die huidige Rusland. Die Slawiese taalvorm, wat deur geestelikes saamgebring is, was Oud-Bulgaars, 'n Suid-Slawiese dialek wat deur die sogenaamde Slawe-apostels Cyrillus en Methodios gebruik is om die Evangelies in die Slawiese volkstaal te vertaal. Tot vandag het hierdie Kerkslawies sy status as kerktaal in Rusland bewaar – veral danksy die feit dat Slawiese tale, in teenstelling met byvoorbeeld die Germaanse taalfamilie, nie so sterk uitmekaar beweeg het nie en onderling verstaanbaar gebly het.
Die gebruik van 'n geskrewe taalvorm as kommunikasiemiddel was aanvanklik byna uitsluitlik die domein van die kerk en die klerus sodat Kerkslawies as vroegste Russiese skryftaal beskou word. Die oudste literêre monument van Russies, die Ostromir-evangelie wat tussen 1056 en 1057 ontstaan het, is oorwegend in Kerkslawies geskryf, met slegs enkele besonderhede wat uit die gesproke Russiese volkstaal oorgeneem is.
Volkstaal en taalhervormings
Die laasgenoemde het weens die gebrek aan 'n geskrewe standaardvariant 'n meer dinamiese karakter getoon as die kerktaal wat in die loop van tyd in toenemende mate as argaïes waargeneem is. Buite die Russies-Ortodokse Kerk het elemente uit die volkstaal steeds meer ingang gevind tot geskrewe kommunikasie soos oorkondes en verdrae. Die 17de eeuse Moskouse kanselarytaal, geskrewe kommunikasie in die sakewêreld en die wêreldlike literatuur toon sterk invloede van gesproke Russies (prostorečie) – 'n taal waarin die outobiografie van die priester Awwakoem uit die tweede helfte van die sewentiende eeu geskryf is wat as die eerste werk van die moderne Russiese letterkunde beskou word. Die hervorming van die Russiese alfabet deur tsaar Pieter die Grote tussen 1708 en 1710 was die eerste belangrike maatreël om 'n selfstandige Russiese skryftaal vir nie-godsdienstige publikasies te help vestig – onafhanklik van Kerkslawies en sy historiese alfabet, die Kirillitsa – en ook die begin van 'n skeiding tussen kerk en staat op kulturele gebied.
Vir Pieter se nuwe wêreldlike alfabet (гражданскій шрифтъ graždanskij šrift) is enkele Griekse letters soos ξ (ksi), ψ (psi) en ώ (omega), wat saam met Grieks-Christelike leenwoorde ingang gevind het tot Russies, saam met klemtoontekens (sogenaamde силы) en afkortingstekens geskrap en twee nuwe letters, з en я, ingevoer. Ook is konsekwent oorgegaan tot die gebruik van groot- en kleinletters en Arabiese syfers (in plaas van letters). Die Kirilliese alfabet is aangepas by die klassisistiese Antiqua-lettertipes van tale met Latynse skryfstelsels.
'n Omvattende hervorming van Russies, wat as grondslag van die moderne taal beskryf mag word, word egter eers verbind met die naam van die geleerde en "Vader van die Russiese letterkunde", Michail Lomonosof (1711−1765). In sy retoriese en grammatikale werke (in 1755 het sy befaamde Russiese Grammatika (Rossijskaja grammatika) verskyn; in 1783 het die Russiese Akademie die eerste verklarende woordeboek van Russies saamgestel) ontwikkel hy sy teorie van drie taalstyle in Russies (Kerkslawies, Russiese skryf- en Russiese omgangstaal) en trek hy 'n lyn tussen die oorgelewerde Kerkslawies en Russies. Aan die eersgenoemde sou volgens hom die status van 'n seremoniële taal en hoë stylvorm toegeken word, terwyl die gewone skryftaal van Russies as 'n middelpad ontwikkel sou word – met 'n eg Russiese karakter. Nie-Russiese Slawiese elemente sou met groot versigtigheid bygemeng word.
Daarnaas het Lomonosof ook groot aandag aan Russiese poësie geskenk. Hier is tot Lomonosof se hervormings, afgesien van enkele onsuksesvolle pogings, vasgehou aan die sillabiese versmaat wat uit Pools ontleen is – en in elk geval onversoenbaar was met die vrye woordaksent van Russies. Vir sy swierige odes het Lomonosof vir die eerste keer die toniese beginsel toegepas wat as enigste geskik is vir Russies.
Lomonosof, Karamzin, Poesjkin en die Goue Tydperk van Russiese literatuur
Lomonosof se hervormingswerk is deur sy opvolgers voortgesit, onder wie die geskiedkundige Nikolai Karamzin (1766−1826) wat, vol bewondering vir die elegansie van Franse meesterwerke, die oorgelewerde styl van Russies as "barbaars" waargeneem en dit volgens die voorbeeld van Frans begin omvorm het. Vir 18de en 19de eeuse Russiese elites was Frans, net soos vir die adels- en hoërklas van ander Europese lande in hierdie tydperk, die voorkeur- of tweede taal wat vir 'n verskeidenheid doelwitte gebruik is.
Karamzin se ideaal van Russies – die Nuwe Styl of novyj slog wat op Lomonosof se "middelpad" gesteun het – is deur hom gesuiwer van oorbodige ontlenings uit vreemde tale en slawismes waarvoor hy Russiese terme ingevoer het. Waar hy dit nodig geag het, is die Russiese sintaks en woordeskat volgens die voorbeeld van ander Europese tale, hoofsaaklik Frans, aangepas. Sodoende het Karamzin die letterkundige norm daargestel waarop Aleksander Poesjkin en ander literêre persoonlikhede soos die digter Michail Lermontof (1814−1841) en die prosaskrywers Nikolai Gogol (1809−1852), Iwan Toergenef (1818−1883), Fjodor Dostojefski (1821−1881) en Leo Tolstoi (1828−1910) kon voortbou.
Die stabilisering en standaardisering van Russies as literêre en skryftaal het gou vrugte afgewerp. Die laat 18de en 19de eeu sou later as die "Goue Tydperk" van Russiese literatuur beskryf word waartydens werke van wêreldfaam in 'n volmaakte Russies ontstaan het. Poesjkin se rykdom van stylmiddels, klank- en ritmiese vorme was so gesofistikeerd dat sy werke as onvertaalbaar beskou word.
Sowjet-Russiese tydperk
In die Sowjetunie was Russies die "taal van interetniese kommunikasie" en sodoende die de facto-ampstaal.
Ontwikkelinge in moderne Russies
Die ingrypende maatskaplike veranderinge, wat die Sowjetunie vanaf die 1980's begin deurloop het en ook in die huidige Russiese Federasie steeds plaasvind, het gepaard gegaan met strukturele veranderinge en die toevoeging van nuwe betekenisse van die Russiese woordeskat. Terwyl die politieke stabiliteit (of stilstand) van die Sowjettydperk in 'n hoogs beperkte variabiliteit van die woordeskat weerspieël is, het die dinamiek van sosiale omwentelinge daartoe gelei dat Russiessprekendes 'n stortvloed ontlenings uit die Amerikaanse variant van Engels bereidwillig begin aanvaar het – dikwels regstreekse ontlenings van leefstyl-, rekenaar-, internet- en ekonomiese vakterme soos fast food, business, business lunch, dress code, online of broker.
In moderne Russies vind daarnaas toenemend terme, wat tradisioneel by Substandaard-Russies of – as jargon – by bepaalde groepstale gereken is, of as dialektismes of vulgarismes bestempel is, ingang tot Standaardrussies – insluitende die literêre taal. Hierdie proses word deur taalkundiges dikwels as 'n liberalisering of demokratisering van Russies beskryf.
Invloede en ontlenings uit ander tale
Met die kerstening van Rusland het met die oorname van nuwe godsdienstige konsepte en instellings vir die eerste keer vreemde leenwoorde uit Grieks in groter omvang ingang tot die Russiese woordeskat gevind. Ook die eeue lange Tataarse bewind tussen die 13de en 16de eeu het merkbare spore gelaat. So is terme in die geld- en vervoerwese, vir behuising en huisgereedskap, asook klerasie en wapens dikwels uit Tataars ontleen.
Terme wat uit Engels ontleen is
Interessant genoeg is die Russiese woord vir treinstasie, Вокзал (wokzal), niks meer as die Russiese weergawe van Vauxhall-stasie in Londen nie. Toe tsaar Nikolaas I teen die middel van die 19de eeu besluit het om 'n spoorwegnetwerk in sy uitgestrekte ryk te bou, het hy 'n afvaardiging van deskundiges na die Verenigde Koninkryk gestuur om die Britse spoorwegstelsel te bestudeer. Die Russiese besoekers het op die South Western Railway gery en was verbaas dat elke trein op Vauxhall-stasie gestop het. Sodoende het hulle onder die indruk verkeer dat Vauxhall die belangrikste spoorspilpunt moes wees. In waarheid was Vauxhall die stasie waar passasiers hul treinkaartjies kon wys om dan verder te ry tot die oop Waterloo-stasie waar hulle sonder kontroles uit die trein kon klim.
Nederlands en Duits in die Russiese taal
Vanweë die belangstelling van tsaar Pieter die Grote in die Nederlandse skeepvaart en ook vanweë buitelanders wat in Rusland gewoon het, is talle woorde in Russies opgeneem wat ook in Afrikaans heel bekend lyk, soos:
актёр (aktjor) – akteur
аптека (aptjeka) – apteek
балкон (balkon) – balkon
батат (batat) – patat
библиотека (bibliotjeka) – biblioteek
боцман (botsman) – bootsman
брюки (brjoeki – net mv.) – broek
ватерпас (waterpas) – waterpas
галстук (galstoek = halsdoek) – das
кабельтов (kabeltof) – kabeltou
каюта (kajoeta) – kajuit
контора (kantora) – kantoor
кафе (kafe) – kafee
кофе (kofe) – koffie
Картофель (kartofel) – aartappels
мебель (mjebel) – meubels
мода (moda) – mode
музыкант (moezikant) – musikant
номер (nomer) – nommer
пассажир (passazjir) – passasier
результат (rezoeltat) – resultaat
роман (roman) – roman
спортзал (sportzal) – sportsaal
стадион (stadion) – stadion
стул (stoel) – stoel
табак (tabak) – tabak
театр (teatr) – teater
трап (trap) – leer
университет (oeniwersitjet) – universiteit
фабрика (fabrika) – fabriek
фейерверк (fejerwerk) – vuurwerk
флаг (flag) – vlag
флагшток (flagsjtok) – vlagpaal
шкипер (sjkiper) – skipper
школа (sjkola) – skool
норд (nord – skeepvaart) – noord
ост (ost – skeepvaart) – oos
зюйд (zjoed – skeepvaart) – suid
вест (west – skeepvaart) – wes
парикмахер (parikmacher = pruikmaker) – haarkapper
портрет (portret) – portret
студент (stoedent) – student
банкрот (bankrot) – bankrot
реклама (reklama) – reklame
рюкзак (rjoekzak) – rugsak
Net so is 'n hele paar Russiese woorde ook in Afrikaans opgeneem, soos baboesjka, glasnost, perestroika, oekase, tolk, intelligentsia, tsaar, borsjt, balalaika, bistro, steppe, taiga, troika, wodka, koelak, sowjet, ens.
Alfabet
Die huidige Russiese weergawe van die Cyrilliese alfabet bestaan sedert 1918, toe die nuwe kommunistiese bewind se Raad van Volkskommissarisse die Russiese Akademie van Wetenskappe se voorstelle vir 'n spellingshervorming, wat deur 'n kommissie tussen 1904 en 1912 saamgestel is, op 10 Oktober 1918 per dekreet verwesenlik het en sekere letters uitgelaat is. Die huidige alfabet het 33 letters:
Bubaris carcisis
Bubaris carcisis is 'n sponsspesie in die taksonomiese indeling van die Demospongiae (gewone sponse). Die liggaam van die spons bestaan uit kieselnaalde en sponginevesels en is in staat om baie water op te neem.
Die spons behoort tot die genus Bubaris en tot die familie Bubaridae. Die wetenskaplike naam van die spesie is die eerste keer geldig gepubliseer in 1969 deur Vacelet.
Russies
Fonetiek en fonologie
Die Russiese klankstelsel het 5 klinkers (wat elk op twee verskillende maniere geskryf kan word na gelang van of die voorafgaande medeklinker gepalatiseer is of nie) en 36 medeklinkers. Veral twee kenmerke kan onderskei word: vokaalreduksie en 'n fonologiese verskil tussen "harde" en "sagte" medeklinkers.
Harde en sagte medeklinkers
Die meeste medeklinkers het 'n "harde" en "sagte" (gepalatiseerde) weergawe. Die verskil tussen die twee soorte kan 'n woord se betekenis verander en word weerspieël in die spelling. By die uitspraak van 'n sagte medeklinker druk die tong byna teen die harde verhemelte, waardeur 'n ligte j-klank gehoor kan word. So klink 'n sagte "n" soos "nj" in mañana.
Vokaalreduksie
'n Beklemtoonde lettergreep word halflank uitgespreek en die onbeklemtoonde lettergrepe kort. Feitlik alle woorde het net een beklemtoonde lettergreep en dit het 'n groot invloed op die uitspraak van die woord; die verskynsel word vokaalreduksie genoem. Daardeur smelt 'n groep klinkers buite die lettergreep met die aksent saam en hulle word dan "dowwer" uitgespreek. Ná harde medeklinkers word die "o" en die "a" albei uitgespreek as [a] of [ə]); ná sagte medeklinkers word "je", "ja" en die sagte "i" as 'n kort i uitgespreek. By die "oe" en die harde "e" en "i" en sagte "joe" vind geen reduksie plaas nie. Die letter "jo" is altyd beklemtoon.
Jens Jacob Tychsen
Jens Jacob Tychsen (gebore 19 November 1975) is 'n Deense akteur. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprent Jensen & Jensen (2011) en in die televisiereekse Forbrydelsen (2007) en Borgen (2010).
Russies
Vokaalreduksie
Hoe verder 'n klinker van die beklemtoonde lettergreep af staan, hoe groter die mate van reduksie. So word 'n onbeklemtoonde "o" uitgespreek as [a] as dit reg voor die beklemtoonde lettergreep staan; as dit verder weg staan, klink dit soos [ə]. Die woord молокó (moloko, "melk") word dus uitgespreek as [məla'ko], вóдка ("wodka") as ['votkə]. Klinkers aan die begin van 'n woord word egter nie heeltemal gereduseer nie: автомáт klink soos [aftamat].
Stemhebbende en stemlose medeklinkers
Die volgende stemhebbende en stemlose pare word in Russies aangetref: b en p, w en f, g en k, d en t, zj en sj, z en s. Nes in Afrikaans word stemhebbende medeklinkers aan die einde van 'n woord stemloos; 'n woord soos хлеб (chleb, "brood") klink dus soos chlep (vergelyk die Afrikaanse woord "brood" wat "broot" uitgespreek word) en юг (joeg, "suid") word joek.
Vorm
Russies het 'n baie vry woordvolgorde. 'n Woord kan byvoorbeeld op 'n sekere plek in die sin geplaas word om daaraan 'n belangriker of minder belangrike betekenis te gee.
Min vaste reëls bestaan vir die voorkoms van aksente op woorde. Aksente is dikwels onvoorspelbaar; dit kan binne 'n verbuiging of vervoeging rondspring. 'n Voorbeeld is die verbuigings van die woord woda (water): wodá, wodí, wodjé, wódoe, wodói, wodjé, wódi, wod, wódam, wódi, wódami, wódach.
Dialekte
In die Europese deel van Rusland word drie dialekgroepe onderskei: die Noord-, Sentraal- en Suid-Russiese dialekte. Die Sentraal-Russiese dialek word as die oorgangsdialek beskou aangesien dit elemente van albei ander groepe bevat. Tog verskil die dialekte nie soveel van die standaardtaal (Moskouse norm) dat dialeksprekers vir iemand uit Moskou onverstaanbaar is nie. Vanweë verstedeliking en unifikasie in die onderwys gedurende die Sowjet-tydperk word die dialekte nou minder gepraat. Veral jonger Russe praat eerder Standaardrussies met dialek-elemente.
Spekhoek
Spekhoek is ’n nedersetting in die munisipaliteit Voorst in die provinsie Gelderland in Nederland.
Russies
Geslagte
Russiese selfstandige naamwoorde het drie geslagte: manlik, vroulik en onsydig.
Bertrams
duimnael|links|270px|'n Uitsig op Bertrams in die vroeë 1900's. duimnael|links|270px|'n Straatkaart van Bertrams en [[Lorentzville van 1896.]]
Russies
Geslagte
Die uisonderings is taamlik logies (en skaars): папа (pappa) is by voorbeeld manlik al eidig dit op "а".
Naamvalle
Moderne Russies maak gebruik van ses naamvalle: nominatief, genitief, datief, akkusatief, instrumentaal en preposisionaal (lokatief het saam preposisionaal gesmelt).
Bertrams
Geskiedenis
Bertrams is sowat 3 km noordoos van die stadsaal geleë. Dit is genoem na Robertson Fuller Bertram, ’n aandelemakelaar wat ’n miljoenêr geword het. Hy het die grond gekoop by F.J. Bezuidenhout, die eienaar van die plaas Doornfontein na wie Bezuidenhoutsvallei genoem is. Die woonbuurt wat hy daarop aangelê het, het hy Bertramstown genoem. Dit is op 16 Augustus 1889 tot dorpsgebied verklaar.
In Bertramstown is een van die eerste groot herehuise in Johannesburg gebou teen ’n koste van £35 000, ’n reusebedrag in 1891. Die huis het in die vroeë 1970's nog gestaan en staan bekend as Klooflands; dis opgerig vir ’n Amerikaanse myningenieur, Joseph S. Curtis, wat lid geword het van die Reform Committee. Curtis het gemeen Bellevue-Sentraal sou ’n eksklusiewe voorstad word. Teen 1911 het hy besef dit sou nie die geval wees nie en het hy die gebied aan die Transvaal Consolidated Land & Exploration Comapny verkoop, wat dit toe deel gemaak het van Lorentzville.
Russies
Naamvalle
Die Russiese taal kom sy gebrek aan lidwoorde oor met die gebruik van naamvalle (naamvalle dien ook ander doele), wie se vorm funskie bepaal. Naamval verbuigings word bepaal deur geslag, of dit 'n enkel- of meervoud is, asook of dit lewend is of nie.
Werkwoorde
Russiese werk woorde het drie tye: die teenswoordige, verlede en toekomstige tyd.
Die teenwoordige tyd se einde word verander volgens persoon (1e, 2e, 3e), of dit enkel- of meervoud is, en werkwoord tiepe (van twee). Die teenwoordige se perktum word baie selde gebruik.
Die verlede tyd se einde einde verander tussen manlik (eindig altyd op "л"), vroulik (eindig altyd op "ла"), onsydig (eindig altyd op "лo") en meervoud (eindig altyd op "ли"). Verder word daar verder onderskei tussen die perfektum en die imperfektum. Feitlik alle werkwoorde het twee verskillende vorme vir die imperfektum en die perfektum. Die perfektum daai aan dat 'n aksie afgehandel is (dus nie moontlik in die teenwoordige tyd), terwyl die imperfektum aandui dat dit nog nie afgehandel is nie.
Voorbeeld: Die werkwoord oopmaak se twee vorms is otkriwat (imperfektum) en otkrit (perfektum). In die sin "Ja dolgo otkriwal dwer', no ne otkril jejo" ("Ek was lank besig om die deur oop te maak, maar het dit nie oopgemaak nie") word vir die handeling van "die deur oopmaak" die imperfektum gebruik en vir die resultaat (of gebrek daaraan) die perfektum.
Die toekomstige tyd word vervoeg volgens persoon (1e, 2e, 3e), enkel- en meervoud; in die verlede tyd word onderskeid getref tussen manlik, vroulik, onsydig en meervoud. Daar word ook onderskei tussen die imp
Taakgerigte en kommunikatiewe aktiwiteite vir addisioneletaal-onderrig
Taakgerigte en kommunikatiewe aktiwiteite is gebruik in 'n onderrigprogram vir Afrikaans as Eerste Addisionele Taal aan leerders in die senior fase by 'n primêre skool in Norwood, Johannesburg. Die fokus van die onderigprogram was spesifiek die aanleer van Afrikaans as Eerste Addisionele Taal in die klaskamerkonteks.
Die taakgerigte en kommunikatiewe benaderings tot taalonderrig word bespreek en dan kry die onderrigprogram aandag. Daarna volg die kriteria wat in aanmerking geneem is by die ontwerp van die onderrigmateriaal en aktiwiteite wat gebruik is. Uiteindelik word die kommunikatiewe potensiaal van die taakgerigte aktiwiteite in die onderrigprogram bespreek.
Onderrig van Afrikaans as Eerste Addisionele Taal
Baie onderwysers wat verantwoordelik is vir die onderrig van Afrikaans as Eerste Addisionele taal is in 'n vorige bedeling opgelei en het só tradisionele inhoudgerigte opvoeders geword met 'n meganistiese fokus op strukturele kennis van die taal (Blacquière, 1989). Daar is tydens hulle opleiding te min klem gelê op leerders se affektiewe betrokkenheid en die verband tussen taalontwikkeling, gevoelens, houdings, kommunikatiewe vaardighede en denke (Botha, 1989). Dit is waarskynlik een van die redes waarom baie leerders 'n negatiewe houding en 'n gebrek aan intrinsieke motivering teenoor die onderrig van Afrikaans het en waarom baie 'n onbevredigende ontwikkeling van denke en kommunikatiewe vaardighede (veral lees en skryf) toon.
Voorbeelde van leerders se negatiewe gesindhede teenoor Afrikaans word deur Bosch bespreek. Leerders kan die onderrigwyse van Afrikaans as vak negatief beleef en dat hierdie negatiewe belewing aanleiding gee tot swak gemotiveerdheid ten opsigte van die vak, onderprestasie, lomp taalhantering en swak uitdrukkingsvermoë.
As teenvoeter vir genoemde moontlike negatiewe gesindhede in die addisionele-taalonderrigkonteks, kan die taakgerigte benadering die onderrig van Afrikaans interessant en sinvol maak omdat die fokus nie op die taalstrukture is nie, maar op sinvolle, kommunikatiewe aktiwiteite.
Die volgende uiteensetting van taaktipes is in die onderrigprogram gevolg: Verder was daar 'n fokus op funksie (kommunikasie) in taalonderrig deur integrasie van leerders se meervoudige intelligensies (gardner)
Die gebruik van MI deur opvoeders voorsiening kan maak vir ryker, meer relevante taalleerervarings waar leerders hulle ware vermoëns kan demonstreer. Dit sluit aan by wat Gardner omskryf as "to teach for understanding, to prepare individuals for the world beyond school …" Navorsing het getoon dat leerders deur MI-onderrigstrategieë gehelp kan word om beheer te neem van hulle eie leerproses; hulle probleemoplossingsvaardighede te ontwikkel; en argumente deur middel van hulle intelligensies te artikuleer en te kommunikeer. Dit is ongelukkig so dat taalonderwysers nog nie baie gebruik maak van leerders se ander (as linguistiese) intelligensies nie.
Teikengroep
Een van die onderwysers by die Laerskool Norwood ('n oostelike voorstad van Johannesburg) wat bereid was om indiensopleiding deur middel van ervaringsleer te ontvang, het drie dubbelperiodes van haar leerdergroepe vir die onderrigprogram beskikbaar gestel. Hierdie leerders was in graad 6 en 7 en het Afrikaans as 'n (tweede) addisionele taal aangeleer. Hulle was meestal van Soweto, Alexandra en die omliggende gebiede rondom Norwood afkomstig en hulle huistale was oorwegend Sesotho, IsiZulu en Engels.
Tydens die eerste sessie het die programontwikkelaar die les onderrig, daarna het die programontwikkelaar en onderwyseres gesamentlik die tweede dubbelperiode behartig, en uiteindelik het die onderwyseres alleen die derde sessie se taalonderrig gedoen. 'n Vryskutfotograaf het 'n video-opname van die tweede en derde lesse gemaak sodat dit as data en onderrigmateriaal kon dien. Die eerste les is beskou as 'n proeflopie sodat die fotograaf kon sien wat die dinamika van die les is en waarop om te fokus.
Onderrigprogram
1. Voordat die les begin het, het die leerders uitnodigingsbriefies aan die programontwikkelaar, die fotograaf en die skoolhoof geskryf. Die onderwyser het die leerders gehelp om die formele register ("ons nooi u na ons Afrikaanse les") sowel as die insluiting van tyd, plek en datum te gebruik in die briewe wat die leerders op hulle eie manier versier en aangebied het. Na afloop van die les het die leerders bedankingsbriewe aan die programontwikkelaar en die fotograaf geskryf waarin hulle die nuwe woorde (en formele aanspreekvorm) wat hulle geleer het, moes gebruik. Albei hierdie aktiwiteite kan gesien word as geleenthede wat gebied is vir ekspressiewe en kreatiewe take.
3. Daarna het die leerders die legkaartstukke wat hulle ontvang het, gebou en die totale legkaart as klasgroep gesamentlik voltooi (dieselfde as die prent waarna hulle gekyk het). Vervolgens het die leerders die woorde gebou wat hulle as geskommelde letters ontvang het en gekontroleer of dit reg gespel was volgens die flitskaarte wat op die skryfbord geplak was. Met hierdie woorde is 'n verskeidenheid enkelvoudige sinne volgens 'n gegewe struktuur (bv. "die konstabel blaas op 'n fluitjie") gebou. Albei die aktiwiteite waarin die leerders iets moes bou, kan gesien word as voorbeelde van probleemoplossings- en inligtingverwerkingstake.
4. Die volgende stap was dat die leerders elkeen 'n miniatuur (baie klein weergawe van die oorspronklike item, + 5 cm groot — sommige was speelgoed, bv. pop, bank, kar, huis, boom, ens.) gekies het wat by ’n werkwoord wat aan hulle gegee is, gepas het en hulle eie sinne met die woord moes maak. Laastens het almal 'n vel papier ontvang waarop die nuwe woordeskat in "bingo"-speletjievorm geskommel was. Die onderwyseres het telkens nuwe sinne met die woorde gebou. Leerders moes dus goed luister en afmerk watter woorde hulle hoor. Die wenner het 'n sjokolade ontvang. Hierdie aktiwiteit het elemente van 'n handelingstaak (omdat dit 'n speletjie is) en 'n inligtingsverwerkingstaak (hulle moes lees en luister na inligting en daarna die woord afmerk).
Kommunikatiewe potensiaal van die onderrigprogram
Hoewel die verskil tussen kommunikatiewe onderrig en formele onderrig in die huidige studie met graad 6- en 7-leerders nie statisties bereken en vergelyk is nie, het dit tog uit die video-opname en bedankingsbriewe duidelik geblyk dat die vermoë en motivering van al drie groepe wat onderrig is om selfstandige naamwoorde en werkwoorde te identifiseer en te formuleer en sinne daarmee te bou, aansienlik ontwikkel het met behulp van die taakgerigte aktiwiteite. Akkuraatheid, vlotheid sowel as algemene kommunikatiewe vaardighede is in die onderrigprogram ontwikkel deur onderrig wat betekenisgefokus was (prent, legkaart en miniature), waar leiding deurentyd deur middel van vormgefokusde aktiwiteite, spelling en die vervangingstabel, sowel as korreksie in konteks gegee is. In 'n opvolggesprek tussen die programontwikkelaar en onderwyseres het dit vir laasgenoemde mettertyd begryp dat veral die vervangingstabel 'n bruikbare onderriginstrument is om leerders se sinsbouvaardighede te ontwikkel, juis omdat die leerders in latere lesse oor ander sinstrukture weer na die gebruik van sodanige tabelle verwys het. Alhoewel die verwante linguistiese items in die huidige ondersoek nie afsonderlik bereken en vergelyk is nie, het die leerders se taalgebruik aangetoon dat Engels 'n groot invloed op hulle Afrikaans het en dat foutfossiele ook voorkom.
Dit ly geen twyfel nie dat die taakgerigte aktiwiteite in die kommunikatiewe benadering tot taalonderrig pas. Van den Berg se opsomming van die kenmerke van hierdie benadering rakende 'n mikro-evaluering van die onderrigprogram is gebruik om die kommunikatiewe waarde van die take in die navorsingsprogram te beoordeel. Daar is spesifiek gelet op die leerdergebaseerde, responsgebaseerde en leergebaseerde reaksies van die teikengroepe:
Clermont-Ferrand
Clermont-Ferrand is een van die oudste stede in Frankryk en tydens die Middeleeue ook een van die grootstes en belangrikstes. Dit staan veral bekend as die gasheerstad van die beroemde konsilie, waartydens Pous Urbanus II die Europese Christene in 1095 tot die Eerste Kruistog opgeroep het. Die huidige stad is op 15 April 1630 deur die samesmelting van die voormalige stede Clermont en Ferrand gestig.
Clermont-Ferrand is 'n belangrike nywerheidsentrum en lê in die Limagne-vlakte van die Sentraalmassief. Dit word deur 'n reeks van vulkaniese bergspitse omring, waaronder die bekende Puy-de-Dôme sowat 15 kilometer suid van Clermont-Ferrand.
Geografie en klimaat
Clermont-Ferrand lê in Sentraal-Frankryk, sowat 170 kilometer wes van Lyon, en is die belangrikste stad in die historiese provinsie en huidige administratiewe gewes Auvergne. Die stad word in die weste deur die hoogplato van die Sentraalmassief met die bergreeks van die Puys oorheers. Hier lê ook die bekendste van die vulkaniese bergspitse van die omgewing, die Puy de Dôme, wat sy naam ook aan die département verleen het. Die oostelike stadsgebied grens aan die Limagne-vlakte, 'n belangrike landbougebied, waar veral graangewasse verbou word.
'n Groot deel van die stadsgebied strek oor 'n vulkaniese heuwel. Oorspronklik het dit die rand van 'n vulkaanmeer gevorm, wat sowat 150 000 jaar gelede ontstaan het. Die vulkaanmeer het 'n deursnee van sowat 1,5 kilometer en is lankal opgevul met die opdrifsels van die klein Tiretainerivier, wat deur Clermont-Ferrand vloei.
Die stad se klimaat word deur groot temperatuurskommelings tussen somer en winter gekenmerk. Donderbuie kom veral tydens die warm somers voor, terwyl die winters relatief droog is. Die gemiddelde reënval behoort met 591 millimeter per jaar tot die laagstes in Frankryk, terwyl die stad se 1 907 sonskynure per jaar met die gemiddeldes van die hele Frankryk ooreenkom. Die uiterste temperature, wat ooit in die stad gemeet is, was 40,7 °C in Julie 1983 en -29,0 °C in Februarie 1929.
Geskiedenis
Die eerste historiese verwysing na Clermont dateer uit die 1ste eeu v.C. Die Griekse geograaf Strabon het die destydse Nemessos (wat letterlik "heilige bos" beteken) as die hoofstad van die Galliese volk van die Averners beskryf. Hierdie Galliese nedersetting het op die heuwel ontwikkel, waarop later die katedraal van Clermont opgerig is. Die beroemde Slag naby Gergovia, waarin 'n Galliese leër die Romeinse legioene verslaan het, het in die omgewing van Nemessos plaasgevind.