cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Geskiedenis van die ekonomiese ontwikkeling van Suid-Afrika
Die ontstaan van die diamantnywerheid
In 1852 is ’n begin gemaak met die ontginning van die basiese minneraalneerslae van die Unie toe ’n Britse maatskappy koper in Namakwaland begin ontgin het. ’n Ongesonde spekulasie met aandele het begin wat ’n plotselinge prysdaling in 1855 ten gevolge gehad het. Die ontginning van koper is in 1863 egter op ’n gesonde grondslag geplaas toe die Kaapse Kopermaatskappy gestig is met behulp van oorsese kapitaal. Hierdie mynbedrywighede is met die opkoms van die diamantnywerheid in die verlate streke rondom die middelloop van die Vaalrivier in die skadu gestel. Reeds in 1870 was daar 10 000 mense by Barkly-Wes wat in die rivierbedding na spoeldiamante gesoek het. Later in daardie jaar het die belange na die droë delwerye ongeveer 20 myl (32.186 km) vandaar verskuif. Hier, waar die dorp Kimberley gestig is, het ongeveer 50 000 delwers kleims in die blougrond gewerk en baie edelgesteentes uitgehaal. Die delwers het voor baie moeilikhede te staan gekom namate hul kleims dieper geword het. Groot uitgawes moes aangegaan word om masjinerie aan te koop om die diamant-draende “blou-grond” na die oppervlakte te bring en om die water uit te pomp. Cecil John Rhodes, Barney Barnato en ander persone met kapitaal, het maatskappytjies gestig en die meeste van die individuele delwers uitgekoop. Toe het die gevaar van oorproduksie gekom, wat die pryse van diamante laat daal het. Rhodes se maatskappy, wat oor ’n kapitaal van £200 000 beskik het, het die kleiner maatskappye uitgekoop in ’n poging om al hierdie ondernemings te amalgameer om sodoende die monopolie van die diamantproduksie in die hande te kry en goeie pryse op die wêreldmark te handhaaf. Hierdie doel is in 1888 bereik toe Barnato se maatskappy ingelyf is. So het die De Beers Consolidated Mines Limited, met ’n kapitaal van £2 300 000 ontstaan. Gedurende die volgende paar jaar is ander myne in die omgewing uitgekoop om volle beheer oor die diamantnywerheid te verkry. De Beers was die eerste nuwe soort instelling in die ekonomiese ontwikkeling van Suid-Afrika. Dit was ’n groot kapitalistiese onderneming op ’n nasionale grondslag georganiseer en het grootliks op die belegging van oorsese kapitaal berus. Die ontstaan van die diamantnywerheid was die begin van die grootskaalse ontginning van die reusagtige mineraalrykdom van Suid-Afrika. Die waarde van die diamantproduksie was ontsaglik. Terwyl dit in 1870 ongeveer £40 000 bedra het, het dit in 1881 die verbasende bedrag van £ 4 miljoen oorskry.
’n Omwenteling in die vervoer
Die mynbousentrum by Kimberley was ongeveer seshonderd myl (966 kilometer) van die hawens van die Kolonie geleë. Dit was noodsaaklik om ’n doeltreffende vervoerstelsel op te bou om met die vinnige ontwikkeling van die diamantvelde tred te hou. In 1870 is ’n weeklikse passasiersdiens ingestel deur middel van die poskoets, wat ’n week geneem het om Kimberley te bereik. Masjinerie en eetware is van Kaapstad en Port Elizabeth met die ossewa vervoer – teen aansienlike koste en tydverlies. Transportry was winsgewend en was ’n bron van inkomste vir baie blankes; dit kon daarenteen nie in die behoeftes van die mynbedryf voorsien nie. Dit het dus noodsaaklik geword om met die bou van spoorlyne te begin. Weens die hoë koste verbonde aan so ’n skema kon private ondernemings nie die werk onderneem nie en moes die Kaapse regering die bestaande spoorlyne uitkoop en die uitbreiding van die spoorweë as ’n staatsonderneming aanpak. ’n Lening is vir hierdie doel aangegaan. In 1873 is die private maatskappy wat die spoorlyn tussen Kaapstad en Wellington besit het, uitgekoop en in 1874 is met drie spoorwegstelsels vanaf Wellington, Port Elizabeth en Oos-Londen onderskeidelik begin. Die spoorlyne vanaf Kaapstad en Port Elizabeth het mekaar in 1884 by De Aar ontmoet en in 1885 is Kimberley bereik. In dieselfde jaar is die lyn van Oos-Londen tot by Aliwal-Noord voltooi, maar dit is eers in 1892 met die Port Elizabeth-lyn oor Stormberg en Rosmead verbind. Teen 1885 het die regering 1 599 myl (2 573 kilometer) spoorlyn aangelê wat teen ’n bedrag van £14 miljoen voltooi is. Sodoende is beter vervoergeriewe vir die diamantvelde daargestel. Die spoorweg was ’n baie vinniger en goedkoper vervoermiddel as die ossewa. Spoedig het transportry minder belangrik geword. Die staatspoorweë het nie slegs tot die ontwikkeling van die mynboubedryf by Kimberley bygedra nie, maar ook tot die ontwikkeling van die boerdery in die Oostelike Provinsie en die Karoo.
Die goudnywerheid aan die Witwatersrand
Alhoewel goud in 1867 by Tati ten noorde van die Vaalrivier ontdek is, en in 1870 by Lydenburg, is dit nie voor 1882 op groot skaal ontgin nie, toe die neerslae in die omgewing van Barberton ontgin is. Die ontdekking van die gouddraende hoofrif langs die Witwatersrand in 1884 deur die broers Frederick en Hendrik Struben, was ’n besonder belangrike gebeurtenis in Suid-Afrika se ekonomiese geskiedenis. Na daardie ontdekking het die groot goudnywerheid ontstaan wat die grondslag vir die ekonomiese welvaart van Suid-Afrika gelê het. Hierdie gebeurtenis het plaasgevind net toe Suid-Afrika besig was om van ’n ernstige depressie (1882-6), wat deur oorspekulasie in diamantaandele veroorsaak is, te herstel. In September 1886 het die Transvaalse regering nege plase tussen Germiston en Roodepoort tot openbare delwerye geproklameer en ’n groot mynkamp het binne ’n kort tydjie verrys. Die goud aan die Rand was nie van die alluviale tipe wat op die goudvelde van Kalifornië of die Yukon gevind is nie. Dit het in ’n harde konglomeraat voorgekom wat slegs deur middel van diep skagte ontgin kon word. Die erts moes stukkend gedruk en gemaal word en die goud is verkry deur chemiese prosesse, soos die McArthur-Forrest-sianied-proses, wat teen 1891 in al die myne gebruik is. Die goudmyne aan die Witwatersrand het groot kapitaalbeleggings vereis vir die aankoop van swaar masjinerie en om geskoolde myningenieurs en ambagslui in diens te neem. Dus het dit tot ’n kapitalistiese onderneming ontwikkel. Ryk persone van die diamantvelde, soos Rhodes, Beit, Barnato en Robinson, het baie plase langs die Rand opgekoop en aandelemaatskappye gestig. Teen 1891 was daar 141 maatskappye, hoewel 12 die helfte van die totale opbrengs gelewer het.
Myngroepe en oorsese beleggings
Meer kapitaal was nodig vir die ontginning op die groot dieptes van 1 220 meter langs die hoofrif teen die einde van die 19de eeu. Aangesien ’n doeltreffender organisasie nodig was om die produksiekoste te verminder, is ’n begin gemaak met die amalgamasie van die mynmaatskappye tot afsonderlike groepe. Dit het tot die stigting van die groot korporasies gelei, soos die Crown Mines, die Robinson Deep en die City Deep-myne net ten suide van Johannesburg. Alhoewel baie mense hulle gevestig het in die mynkamp aan die Rand wat voor die einde van 1886 die dorp Johannesburg geword het, is die werk georganiseer en het ’n aantal maatskappye die mynwerkers in diens geneem. Die ryk kapitalistiese groep en die blanke en Bantoe-mynwerkersklasse het met die ontwikkeling van die goudnywerheid ontstaan. Die vertroue van die publiek, wat deur die groot goudproduksie aangemoedig is toe dit duidelik geword het dat daar op groot dieptes ontgin kon word, het gelei tot die belegging van groot bedrae vanuit Brittanje in die Randse goudmyne. Minstens driekwart van die kapitaal wat belê is, was van oorsee afkomstig, hoofsaaklik van Brittanje. Teen 1910 was meer as £120 miljoen in die goudmyne belê. Aangehelp deur die instroming van oorsese kapitaal, het die goudmynbedryf gedurende die negentigerjare verbasend uitgebrei. Teen 1892 was die Witwatersrandse goudproduksie die vierde grootste in die wêreld. Teen 1895, slegs nege jaar na die ontdekking van die hoofrif, was Transvaal die grootste goudproduserende gebied ter wêreld, ’n posisie wat dit sindsdien gehandhaaf het. Gedurende die jaar voor die Tweede Vryheidsoorlog is ’n rekordbedrag goud wat op meer as £16 miljoen gewaardeer is, geproduseer. Gedurende die oorlog het die nywerheid feitlik tot stilstand gekom, maar het na 1902 so vinnig herstel dat in 1909 byna £31 miljoen goud geproduseer is. Die produksie van goud het dié van diamante ver oortref, aangesien die waarde van die diamantopbrengs slegs een agtste van dié van goud was. Teen 1909 het goud byna twee derdes van die totale uitvoer van die land uitgemaak. Die waarde van die gemiddelde jaarlikse uitvoer vir die tydperk 1906-10 was £47 miljoen, wat byna nege keer soveel was as die bedrag wat van 1871-5 uitgevoer is. ’n Belangrike rede vir hierdie vinnige toename in die goudmynbedryf was die aanwesigheid van ryk steenkoolneerslae naby die Rand. ’n Goedkoop steenkoolvoorraad was noodsaaklik. In 1887 is steenkool naby Boksburg ontdek en ’n aantal steenkoolmyne het naby die goudmyne ontstaan. Daarna is die steenkool in die Middelburgse distrik ontgin en hierdie gebied het die belangrikste bron van steenkoolverskaffing aan die myne geword.
Die ontwikkeling van die boerdery
Die groeiende blanke en Bantoe-bevolking aan die Rand en in die hawedorpe het ’n groot mark vir landbou- en veeprodukte gebied. Die aanmoediging van die boerdery het nie alleen groter produksie teweeggebring nie, maar ook ’n verbetering in die kudde en in die toepassing van vooruitstrewende boerderymetodes. Die koringopbrengs het van ’n half miljoen sak in 1875 tot 1¼ miljoen sak in 1911 toegeneem. Nuwe gebiede vir die verbou van koring is oopgestel. Behalwe die produksie van die Suidwestelike distrikte, was ’n derde van die jaarlikse oes in 1911 van die Vrystaat en Transvaal afkomstig. Aan die begin van die eeu kon die opbrengs nie in die behoeftes van die land voorsien nie en is koring van Kanada en Australië ingevoer. Ten einde in die toenemende aanvraag van die Bantoe-arbeiders op die myne te voorsien, het die produksie van mielies baie toegeneem. In 1865 het die Kaap-kolonie 110 000 sak geproduseer. Teen 1891 het dit to byna ’n miljoen sak toegeneem; in die Vrystaat en Natal is ook ’n begin met die verbouing van mielies gemaak, wat nog ’n miljoen sak opgelewer het. Teen 1911 het die middelpunt van die mielienywerheid na Transvaal en die Vrystaat verskuif, waar, in die Mieliedriehoek, 3¼ miljoen sak geproduseer is, terwyl die Kaap en Natal elk 1¾ miljoen sak opgelewer het. By tye was daar ’n jaarlikse oorskot, wanneer daar dan mielies na Europa uitgevoer is. Teen 1870 het die uitvoermark vir wyn verdwyn, maar toe het die mynbougebiede nuwe binnelandse markte geskep. Die Kaapse wynproduksie het teen 1911 meer as verdubbel. Die kweek van tabak het van Oudtshoorn na die Magaliesberg in Transvaal verskuif; ook hierdie produksie het in 1911 verdubbel. Na 1867 het die suikernywerheid as gevolg van ’n stelsel van beskerming gefloreer – dit was nie meer vir Suid-Afrika nodig om suiker van Mauritius in te voer nie. Die opbrengs het gedurende die tydperk 1869-1911 van 8 000 tot 80 000 ton toegeneem. Natal kon feitlik genoeg suiker verbou om in die behoeftes van die hele land te voorsien. ’n Soortgelyke ontwikkeling was in die veeboerdery op te merk, veral wat die produksie van beesvleis in Transvaal en die Vrystaat betref. Teen 1910 het die waarde van die veeprodukte (vleis, wol, huide en velle) £15 miljoen bedra en was dit byna gelykstaande aan die jaarlikse landbouproduksie. Die enigste uitvoerartikels wat in verband met die boerdery gestaan het, was wol, huide, velle en volstruisvere. Die waarde van hierdie artikels was vanselfsprekend baie minder as die uitvoer van goud en diamante. Die kwaliteit van wol het verbeter. Die volstruisveernywerheid het begin ontwikkel: die waarde van die vere wat uitgevoer is, het sy hoogtepunt in 1913 bereik toe £3 miljoen s’n, of ongeveer die helfte van die woluitvoer, uitgevoer is. Die volstruisveernywerheid het in 1914 met die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog in duie gestort en het sedertdien nooit weer herstel nie. Bankrotskap het baie Oudtshoornse boere in die gesig gestaar.
Immigrasie en verstedeliking
Toe daar ’n begin gemaak is met die ontginning van goud aan die Rand, was Suid-Afrika oorwegend ’n landelike gemeenskap. Daar was slegs vier groot nedersettings – Kaapstad, Kimberley, Port Elizabeth en Durban. Daarna het die Rand soos ’n magneet groot getalle mens uit die omliggende gebiede getrek, ook van Brittanje en ander Europese lande. Immigrasie was grootliks verantwoordelik vir die toename van die blanke bevolking van Suid-Afrika – van 328 000 tot 1 276 000 gedurende die tydperk 1875 – 1911. Die meeste immigrante het tydens die ontwikkeling van die Randse goudmyne voor 1899 hierheen gekom. Aan die einde van die oorlog het baie soldate besluit om hulle in Suid-Afrika te vestig. Die instroming van immigrante na 1903 was baie kleiner weens die ekonomiese ineenstorting. As gevolg van immigrasie het die Kaapkolonie nie langer die oorgrote meerderheid van die blanke bevolking in Suid-Afrika gehad nie. Transvaal was stadigaan besig om hom in te haal. Die getalle van 377 000 en 119 000 in 1891 het tot 582 000 en 421 000 in 1911 verander. Die immigrante was meestal stedelinge of was in die handel betrokke. Hulle het dus heeltemal van die boeregemeenskap verskil, wat aan die eenvoudige lewe van ’n veeboer gewoond was en min belang gestel het in die vinnige verkryging van geld as ’n doelwit op sigself. Die burgers het die nuwelinge as vreemdelinge (Uitlanders) beskou – hierdie element het die ekonomiese lewe aan die Rand en ook die ekonomiese en finansiële struktuur van Transvaal en die kolonies oorheers. Botsende belange het tot die politieke wrywing met die Republikeinse regering na 1895 gelei. Uiteindelik het dit tot die Tweede Vryheidsoorlog gelei. Die ekonomiese ontwikkeling en immigrasie het verstedeliking in Suid-Afrika vinniger laat toeneem. Teen 1899 het die Rand reeds ’n blanke bevolking van 100 000 gehad en net soveel tydelike Bantoe-arbeiders. Dieselfde toename in die blanke bevolking het in die hawens soos Kaapstad, Durban, Port Elizabeth en Oos-Londen voorgekom, as gevolg van die handelsbedrywighede wat met die in- en uitvoerhandel, sowel as verskeping, gepaard gegaan het. ’n Soortgelyke ontwikkeling het in die groter dorpe voorgekom, wat geleidelik die middelpunte van die handel en bankwese van die distrik se boeregemeenskap geword het. Hierdie verstedeliking het op kultuurgrondslag berus, omrede die meeste stadsbewoners van Britse afkoms was, terwyl die platteland in 1911 oorwegend Afrikaanssprekend was, behalwe in die Oostelike Provinsie en Natal.
Bantoe-arbeid en die myne
’n Belangrike gevolg van die ontwikkeling van die mynbou was die skielike groter aanvraag na meer ongeskoolde Bantoe-arbeiders. Duisende Bantoes is in die reservate in die land gewerf. In 1893 is die Kamer van Mynwese ingestel om die belange van die mynverenigings te beskerm en ook om te verseker dat daar ’n gereelde toevloei van Bantoe-arbeiders van die reservate na die myne sou wees. Aangesien daar nie genoeg arbeiders van die Transkeise en Natalse reservate vir ondergrondse werk gekom het nie, is pogings aangewend om ’n gereelde toevoer van arbeiders uit die aangrensende Portugese kolonies te verkry. In 1897 het die Transvaalse regering ’n konsessie van die Portugees-Oos-Afrikaanse regering verkry om Bantoe-arbeiders in Mosambiek te werf, in ruil waarvoor die Portugese in gunstige spoortarief sou ontvang, sodat Delagoabaai tot ’n invoerhawe vir Transvaal kon ontwikkel. Teen die einde van die eeu is meer as 100 000 Bantoes deur die goudmyne gereeld in diens geneem, nadat kontrakte aangegaan is vir tydperke wat van ses tot twaalf maande gewissel het. Wanneer die mans eers ’n sekere hoeveelheid geld op die myne verdien het, het hulle na hul gesinne in hul eie distrikte teruggekeer. Die mynmaatskappye het die kampongstelsel aan die Rand ontwikkel om te verseker dat die Bantoe-arbeiders voldoende huisvesting en voedsel sou ontvang. Aan die einde van die oorlog in 1902 het die myne groot moeite ondervind om genoeg arbeiders in die hande te kry, omdat die Bantoes met ander belangrike konstruksiewerk besig was. Om in die aanvraag van die goudmyne te voorsien, het lord Milner en die Transvaalse regering in 1904 hul toestemming verleen tot die invoer van Sjinese. Teen 1906 is meer as 50 000 Sjinese arbeiders by die Randse myne in diens geneem. In die volgende jaar egter het die regering, as gevolg van die politieke gevoelens hier en in Engeland, sy toestemming tot die verdere invoer van Sjinese teruggetrek. Teen 1910 was almal van hulle gerepatrieer. Die ooreenkoms in verband met die arbeiders is in 1901 deur Milner met die Portugese regering hernieu. In 1909 is die sogenaamde Mosambiek-konvensie weer hernieu. In 1910 het byna 200 000 Bantoes op die myne gewerk en net meer as die helfte hiervan het van Portugese gebied gekom. Die aanwesigheid van sulke groot getalle ongeskoolde Bantoe-arbeiders het ’n toestand geskep waardeur blanke arbeid slegs tot geskoolde werk in die myne beperk is. Die verdere ontwikkeling van die goudmynbedryf was nou verbonde aan die voorsiening van genoeg ongeskoolde Bantoe-arbeiders.
Die doeane- en spoorwegoorlog
Die ekonomiese ontwikkeling in Suid-Afrika na 1870 het onenigheid tot gevolg gehad. Die feit dat die eland in vier politieke eenhede verdeel was en die grootste ekonomiese uitbreiding in die binneland plaasgevind het, het baie wrywing veroorsaak. Die toestand het na 1902 nog ingewikkelder geraak ten spyte van die feit dat die Republieke Britse kolonies geword het.
Doeaneregte gehef
Die omvang van die invoer na die Transvaalse Republiek het vinnig toegeneem met die ontwikkeling van die Randse myne. Die goedere moes deur die hawens van die kuskolonies, die Kaapkolonie en Natal, ingevoer word, wat hoë doeanebelastings gehef het en sodoende maklik van inkomste verseker was. Die grootste gedeelte van hul inkomste is eintlik op hierdie wyse verkry. Versoeke van die Vrystaat en Transvaal dat ’n gedeelte van hierdie belastings wat gehef is op goedere wat vir hul gebiede bestem is, aan hulle teruggegee moes word, is nie toegestaan nie. Aangesien kwaai mededinging tussen die Kaap en Natal ontstaan het vir die vervoer na die binneland, is die Republieke darem tegemoetgekom toe Natal sy doeaneregte verminder het sodat die goederevervoer deur die Durbanse hawe sou geskied. Die Republieke het op hul beurt weer hoë doeanetariewe op die goedere wat van die kuskolonies ingevoer is, gehef, soos byvoorbeeld op Kaapse koring, meel en wyn, sowel as op Natalse suiker en tee. Hierdie kolonies het weer geantwoord deur ’n hoër belasting op Transvaalse tabak te plaas. Daar was dus geen vryhandel tussen die binnelandse state en die twee kolonies nie.
Die tolverbond, 1889
Natal het probeer om ’n doeane-ooreenkoms in 1884 met die Vrystaat aan te gaan, maar hierdie poging het misluk. In 1889 het die Kaapkolonie die reg verkry om ’n spoorlyn deur die Vrystaat te bou; in ruil het hy ’n tolverbond met die Republieke gesluit. ’n Stelsel van vryhandel is aangeneem, aangesien albei onderneem het om dieselfde tariewe te hef. Die Kaap het onderneem om 75% van die doeaneregte gehef op goedere wat deur die Kaap die Vrystaat binnegegaan het, aan die Vrystaat terug te gee. Transvaal het nie aan hierdie bond behoort nie; hy het welvarend geword as gevolg van die vinnige ontwikkeling van die goudmyne en daarom het hy nie in ’n verdeling van die doeaneregte belanggestel nie. Natal wou nie hierby aansluit nie, aangesien hy bang was vir ekonomiese oorheersing in die Tolverbond deur die Kaap en omdat sy eie tariewe laer was. In die doeane-oorlog wat gevolg het, het Natal groot verliese gely, sodat hy in 1898 verplig was om by die Tolverbond aan te sluit, waarna die doeanetariewe hersien is. Transvaal, wat geografies gunstig geleë is, het ’n gunstige doeane-ooreenkoms met die Portugese in 1897 aangegaan. Hy kon Delagoabaai gebruik, dus was hy onafhanklik van die Britse hawens in die suide.
Die spoorwegtariewe-oorlog
’n Probleem van groter omvang is deur die spoorwegpryse geskep. Die Kaap en Natal het uitgebreide spoorwegstelsels teen hoë koste aangelê. Hulle was grotendeels afhanklik van die inkomste van spoorwegvervoer na die binneland vir ’n groot gedeelte van hul inkomste, asook om die groot spoorweglenings af te betaal. Toe die Nederlandse spoorwegstelsel na Lourenço Marques in 1894 voltooi is, het ’n hewige stryd in verband met die spoorwegtariewe tussen daardie spoorlyn en dié van die Kaap en Natal ontstaan. Aangesien 549 kilometer van die Nederlandse spoorlyn op die Transvaalse grondgebied was, teenoor die 79 kilometer van die Kaap en 286 kilometer van Natal, het die Kruger-regering die gebruik van sy eie spoorlyn aangemoedig, omdat dit ’n groter persentasie van die spoorweginkomste sou verkry. Verder sou so ’n beleid Transvaal onafhanklik maak van die ander spoorlyne wat onder Britse beheer was. Die tariewe wat op die Kaapse en Natalse spoorlyne op die Transvaalse grondgebied gehef was, is aansienlik verhoog om die vervoer oor die Nederland-Zuid-Afrika-lyn te laat geskied. Die Kaap en Natal is so ernstig benadeel dat ’n spoorwegkonferensie in 1895 in Kaapstad gehou is, maar die partye kon nie ooreenkom wat die tariewe betref nie. Die Kaap het toe die moeilikheid probeer oorkom deur die goedere by die Vaalrivier af te laai en hulle dan deur ossewaens na die Rand te laat vervoer. Kruger het hierop geantwoord deur die driwwe te sluit – oorlog met Brittanje was onvermydelik. Eindelik was Kruger verplig om die driwwe weer oop te stel.
Die doeane- en spoorwegoorlog ná 1902
Alhoewel Transvaal en die Oranje-Vrystaat Britse kolonies geword het na die beëindiging van die Tweede Vryheidsoorlog in 1902, is die stryd insake doeane-regte en spoorwegtariewe weer vervat. Dit was toe te skryf aan die feit dat Suid-Afrika nog uit vier aparte politieke eenhede bestaan het. Verder het die posisie van Transvaal, die middelpunt van welvaart in die binneland, ekonomiese wedywering veroorsaak omdat die geldsake van die kuskolonies nou verbonde was met die ontwikkeling van die binneland. In 1903 het lord Milner ’n tolverbond tussen al die kolonies, Protektorate en Suid-Rhodesië bewerkstellig:
’n Nuwe instelling was die voorkeurtariewe wat toegestaan is op goedere wat van Brittanje of Britse besittinge ingevoer is, hoewel dieselfde nie deur Brittanje op Suid-Afrikaanse produkte voor 1917 toegestaan is nie. Hierdie doeane-ooreenkoms tussen die kolonies is in 1906 effens gewysig. Alhoewel die doeane-oorlog beëindig is, het die stryd in verband met die spoorwegtariewe voortgeduur en selfs heftiger geword. Die Kaapse en Natalse stelsels moes nou met die kroonkoloniestelsel van Transvaal en die Oranjerivierkolonie wat Milner geamalgameer het, meeding. In 1901 moes Milner die Mosambiekkonvensie met die Portugese hernieu (die Kruger-ooreenkoms van 1897), omrede die werwing van Bantoe-arbeiders vir die myne slegs uitgevoer kon word mits gunstige tariewe toegelaat word. Dit het tot ’n toename in die verkeer deur Delagoabaai na die Rand gelei en die Delagoabaai-spoorlyn het sy oorheersende posisie behou.
Die industrialisasie van Suid-Afrika
Een van die belangrikste kenmerke van die ekonomiese ontwikkeling van Suid-Afrika sedert die Unie is die grootskaalse industrialisasie van die land. Die fabriekswese het so snel ontwikkel dat die land se inkomste uit hierdie bron teen 1952 gelykstaande was aan die totale bedrag wat van die mynbou en boerdery gesamentlik verkry is. Suid-Afrika het ’n industriële rewolusie beleef en het binne een geslag tot ’n fabrieksland verander.
Die Staat en nywerheidsuitbreiding
Die Staat self het ’n leidende aandeel in die aanmoediging van die bedrywighede op nywerheidsgebied gehad. Die stigting van ESKOM (die Elektrisiteitsvoorsieningskommissie) in 1923 as ’n quasi-staatsonderneming is deur die regeringslening van £8 miljoen moontlik gemaak. Die doel van hierdie onderneming was om goedkoop elektrisiteit te verskaf ten einde nywerheidsuitbreiding aan te moedig. Hierdie organisasie het elektrisiteit aanvanklik net aan die groot stadsgebiede verskaf, waarvan 19 kragsentrales byna 80% van die krag wat die nywerheidsentrums nodig gehad het, opgewek het. ’n Verdere agt kragsentrales was in die 1950’s teen ’n bedrag van byna £100 miljoen opgerig. Die staalnywerheid het in Suid-Afrika as ’n private onderneming begin toe die Unie-staalkorporasie in 1911 gesit is. In 1928 is die belangstelling van die Staat egter gaande gemaak en is YSKOR (die Suid-Afrikaanse Yster- en Staalkorporasie) deur wetgewing in die lewe geroep, waarin die Staat die meeste aandele besit het. Die groot fabrieke van hierdie Korporasie is naby Pretoria geleë. Die staalproduksie, wat so onontbeerlik vir industriële vooruitgang is, het ’n merkwaardige toename getoon. In 1934 was die produksie van gegote yster 143 800 ton en dié van staafyster 143 900 ton. Teen 1939 het hierdie opbrengs meer as verdubbel. Teen 1952 was die opbrengs van gegote yster en staal byna 1¼ miljoen ton elk. Ongeveer 26 000 mense het by YSKOR en sy verwante maatskappye gewerk. Baie ingenieurs en tegnici is uit Brittanje en Duitsland ingevoer. YSKOR het die grondslag gevorm vir talle ander metaal- en ingenieursnywerhede en het dus ’n middel gevorm om die nywerheidsontwikkeling van Suid-Afrika aan te moedig. ’n Soortgelyke voorbeeld is SASOL (Die Suid-Afrikaanse Steenkool-, Olie en Gaskorporasie), waarmee in 1951 by Coalbrook ’n begin gemaak is. Hierdie staatsonderneming het beplan om in een vyfde van die Unie se petrolbehoeftes te voorsien en ’n sleutelnywerheid vir ander nywerhede te vorm.
Die belangrikheid van sekondêre nywerhede
Tussen 1916 en 1939 het die getal fabrieke wat in private besit in die Unie was, vanaf 4 000 tot byna 10 000 toegeneem. Die meeste van hierdie fabrieke het aan die Rand en naby die kusstede soos Kaapstad, Port Elizabeth en Durban voorgekom. Die tempo van industrialisasie het natuurlik tydens die Tweede Wêreldoorlog (1939-1945) versnel, aangesien Brittanje en Amerika nie meer vrylik goedere na Suid-Afrika kon uitvoer nie. Die belangrikste groep fabrieke het ingelegde eetware vervaardig en soortgelyke noodsaaklike benodigdhede (soos die inlê van vis, vleis en vrugte), die bak van brood en beskuitjies, die vervaardiging van tabak en sigarette, die stook van sterk drank, die brou van bier, die voorbereiding van suiker en koffie en ander ware. ’n Ander belangrike groep fabrieke het hulle besig gehou met ingenieursbedrywighede. Klere- en tekstielfabrieke en chemiese werke, leerlooierye, skoen- en gasfabrieke, drukperse en die vervaardiging van meubels was ander belangrike nywerheidsgroepe waarin baie werkers ’n verdienste gevind het. Die toename in produksie het soos volg vertoon: Die bedrag van £49 miljoen vir die tydperk 1916-17 is teen 1927 verdubbel, en in 1941-2 het dit £273 miljoen beloop. Dit was tweemaal soveel as wat deur die myne geproduseer is en viermaal soveel as deur die boerdery. As gevolg van ’n verdere nywerheidsuitbreiding veroorsaak deur die Tweede Wêreldoorlog het die waarde van produkte nuwe hoogtes ingeskiet. Teen 1952 het dit £800 miljoen beloop, wat die waarde van mynbou en boerdery gesamentlik ver oortref het. Die getal werkers in die nywerhede het net so vinnig toegeneem. Gedurende die tydperk 1916 tot 1942 het die getal blanke werkers van 46 000 tot 149 000 (204%) toegeneem, en die nie-blanke werkers van 78 000 tot 264 000 (148%). Teen 1942 het 473 000 volwasse persone hul brood verdien deur in sekondêre nywerhede te werk in vergelyking met 124 000 in 1916. Teen daardie tyd het die fabriekswese die belangrikste plek in die Unie se ekonomiese struktuur ingeneem.
Die mynbedryf
Gedurende die tydperk 1910 tot 1939 het die waarde van die mynproduksie redelik konstant gebly. Hierdie nywerheid is uiteindelik deur die vinnig groeiende sekondêre nywerhede verbygestreef. Die belangrikste mynbedrywighede is nog by die goudmyne aangetref. Die styging in die goudprys ná 1934 van 85 sjielings per fyn ons tot 140 sjielings 4 pennies het die ontginning van myne met ’n swakker gehalte erts moontlik gemaak. Die waarde van die goudproduksie het tussen 1910 en 1936 van £35 miljoen tot £76 miljoen toegeneem. Daarna is ’n begin gemaak met die ontginning van goud in die Vrystaat en het die vervaardiging van uraan ’n belangrike bykomstige nywerheid geword. Die diamantbedryf het gely onder die talle prysskommelinge op die wêreldmarkte. Oor die algemeen was daar ’n aansienlike afname van die diamantuitvoer te bespeur. Baie nuwe velde soos dié in Suidwes-Afrika en by Alexanderbaai (Namakwaland) is eers na 1918 oopgestel, maar die hoeveelheid diamante wat op die wêreldmark geplaas is, moes beperk word ten einde ’n bevredigende prys te behou. Die produksie van steenkool het tred gehou met die toenemende aanvraag deur die myne en fabrieksnywerhede, aangesien die Unie gelukkig oor uitgebreide steenkoolvelde beskik. Sedert 1910 het die steenkoolproduksie in Transvaal en Natal verdubbel.
Vooruitgang in die boerdery
duimnael|regs|320px|Die Navorsingslaboratorium op Onderstepoort, hier afgeneem in 1910. Na die Unie-stigting het die ontwikkeling van die landbou eers nie tred gehou met die groeiende behoeftes van die nywerheidsgebiede nie. Daar was aansienlike prysskommelinge en die wolprys was so laag gedurende die groot wêrelddepressie dat baie boere deur bankrotskap in die gesig gestaar is. In daardie stadium het die regering hulp verleen deur ’n stelsel van subsidies op alle uitvoerprodukte, behalwe goud en diamante, in te stel.
Daar was ’n aanmerklike vermeerdering in die koringproduksie, veral na 1930, toe die prys deur die regering vasgestel is. Die mielieproduksie het met dieselfde rede ook vermeerder en dit was moontlik om van die voorskot uit te voer. ’n Begin is gemaak met die uitvoer van sitrus en sagte vrugte na Brittanje. Van 1910 tot 1927 het die suikerproduksie in Natal verdriedubbel en suiker kon dus ook uitgevoer word. Na 1933 het die wolpryse verbeter, en voor die Tweede Wêreldoorlog is daar jaarliks wol ter waarde van £10 miljoen uitgevoer. Na die oorlog het die pryse hoog gebly.
Suiwelboerdery het aanmerklik toegeneem. Teen 1934 is genoeg botter en kaas vir die plaaslike mark geproduseer, en in die tydperk voor 1945 was die produksie van bees- en skaapvleis voldoende om in die behoeftes van die groeiende stedelike markte te voorsien. Die vooruitgang van hierdie opsig is grootliks toe te skryf aan die hulp wat deur die regering verleen is. Die Unie se department van landbou het onskatbare dienste aan die boere bewys deur tegniese advies en bystand te verleen. ’n Navorsingslaboratorium is in Onderstepoort, naby Pretoria, opgerig om die veeartsenykunde te bevorder, en landbouskole en -kolleges is gestig waar boere ’n intensiewe opleiding kon ontvang.
Die regering het ook probeer om produksie aan te moedig, veral wat voedsel betref, deur ’n redelike prys aan die boere te waarborg. Die Suiwelbeheerraad is ingestel met die doel om die pryse en die uitvoer van suiwelprodukte te beheer. ’n Vleisbeheerraad is ook ingestel. Na 1937, toe die Bemarkingswet aangeneem is waardeur prysbeheer op die meeste plaasprodukte toegepas is, het die neiging om rade vir die beheer van die verskillende vertakkinge van die landbou in te stel, toegeneem.
Sodoende is ’n Sitrusraad, ’n Mielieraad en ’n Koringraad ingestel. Die landbouproduksie het toegeneem as gevolg van die bou van uitgebreide besproeiingskemas deur die Staat, soos die Hartbeespoortdam naby Pretoria, en die Vaaldam, waar laasgenoemde oor ’n watervolume van 2603 miljoen m³ beskik, waardeur duisende akkers plaasgrond besproei kon word.
’n Kenmerk van die landbouontwikkeling van die 1950’s was die toename van koöperatiewe verenigings. Jare lank het die koöperatiewe beweging, weens ’n gebrek aan ondersteuning en swak bestuur, nie vooruitgegaan nie. Die toestand het aanmerklik verbeter na die toepassing van die Koöperatiewe Verenigingswet van 1922. Toe was daar slegs 54 geregistreerde koöperatiewe verenigings in die Unie, maar teen 1939 het die getal tot 293 aangegroei en tien jaar later tot 410. Die bruto omset van hierdie verenigings het toe tot die bedrag van byna £90 miljoen aangegroei. In 1912 is die landbanke van Transvaal, Natal en die Vrystaat ingelyf by die nuwe Land- en Landboubank van Suid-Afrika (Unielandbank), met ’n kapitaal van £3 miljoen. Hierdie Bank was gefinansier deur die toekenning van ekstra fondse deur die regering. Teen 1949 het die kapitaal tot byna £23 miljoen aangegroei. Geldelike hulp was aan die boere verskaf, waarvoor hulle dan genoeg grond as sekuriteit kon aanbied, vir die omheining van plase, die bou van voerkuile of damme en die aankoop van vee en toerusting. Geld was ook aan koöperatiewe landbouverenigings en –maatskappye voorgeskiet.
Toename in die handel
Toestande wat deur die nywerheidsomwenteling in Suid-Afrika teweeggebring is, en die toenemende welvaart, het ’n groter mark geskep. Die welvaart van ’n land kan volgens sy volksinkome geskat word. In Suid-Afrika het die landsinkomste van £131 miljoen in 1911 tot £433 miljoen in 1940 toegeneem. Na 1933 het die omvang van die binnelandse handel vinnig toegeneem. Dit is aangehelp deur ’n algemene toepassing van die huurkoopstelsel in die handel. Die uitvoerhandel het van £56 miljoen in 1910 tot £114 miljoen in 1936 toegeneem. Die vernaamste uitvoerprodukte was goud, wol, huide en velle, vrugte en diamante. Gedurende dieselfde tydperk het die invoer van £38 miljoen tot £86 miljoen gestyg.
Aangesien die uitvoer die invoer oortref het, het die Unie teen 1939 nog ’n gunstige handelsbalans met oorsese lande gehad. Minder tekstielware en skoeisel is ingevoer as gevolg van die ontwikkeling van plaaslike nywerhede. Daarteenoor is meer masjinerie, motors en ander voertuie ingevoer, aangesien die boerderye meer gemeganiseerd begin word het en die goud in die myne aan die Rand en in die Vrystaat op groter dieptes ontgin is.
Die Unie se oorsese handel is aangemoedig deurdat verskeie handelsooreenkomste aangegaan is. Die Ottawa-ooreenkoms (1932) het die voorkeur aan sekere produkte van Brittanje en die Dominiums gegee in ruil vir sekere toegewinge aan Suid-Afrikaanse produkte. Na 1935 is soortgelyke ooreenkomste met Duitsland, Frankryk, Italië, Skandinawië en Japan aangegaan.
Finansies en bankwese
Daar sou nie so ’n groot toename in die nywerheid- en landbou-opbrengs van die land gewees het sonder ’n ooreenstemmende toename in bankiersake en bank- en kredietgeriewe nie. Die kredietstruktuur van die Unie is grootliks aangehelp deur die stigting van die Suid-Afrikaanse Reserwebank in 1920. Dit is ’n sentrale bank geskoei op die lees van die Federale Reserwebank van die Verenigde State van Amerika, met die doel om stabiliteit in die geldwese van die land te verseker. Vir daardie doel moet die handelsbanke ’n groot gedeelte van hul reserwes by die Reserwebank, die enigste bank wat banknote mag uitreik, deponeer. Die Reserwebank beheer die goudreserwes van die land en dien as bank vir sowel die Sentrale en Provinsiale regerings.
Broodvrugteboom
'n Broodvrugteboom (Artocarpus altilis) is ’n spesie in die familie Moraceae wat in die Suidsee ontstaan en van daar na die res van Oseanië versprei het. Britse en Franse seevaarders het in die laat 18de eeu ’n paar Polinesiese saailinge na die Karibiese Eilande gebring en vandag groei dit in sowat 90 lande in Suid- en Suidoos-Asië, Oseanië, die Karibiese streek, Sentraal-Amerika en Afrika. Die naam is afgelei van die tekstuur van die vrug; as dit gekook word, het dit die tekstuur van varsgebakte brood. Dit het ’n aartappelagtige smaak.
Geskiedenis van die ekonomiese ontwikkeling van Suid-Afrika
Finansies en bankwese
Sedert die Unie-stigting is daar ’n verdere samesmelting van handelsbanke gewees. In 1926, as gevolg van die skielike prysdaling na die Eerste Wêreldoorlog, het die Nasionale Bank van Suid-Afrika besluit om by Barclays-bank ingelyf te word. Dit het beteken dat Barclays-bank en Standard-Bank, waarvan die hoofkantore albei in Londen is, meer as 90% van die Unie se sake beheer het. Daarna het Volkskas, wat oorspronklik in 1935 as ’n spaar- en kleinleningsbank in Pretoria gestig is, so vinnig uitgebrei dat dit in 1940 ’n handelsbank geword het. Dit het tot ’n groot organisasie uitgebrei met baie takke dwarsoor die land. In die 1950’s was daar slegs sewe handelsbanke in die Unie gewees. Die uitbreiding van die bankwese as gevolg van die toename in die handel en nywerheid word weerspieël deur die deposito’s wat van £32 miljoen in 1910 tot £330 miljoen in 1950 toegeneem het. Die nywerheid is ook deur inrigtinge soos assuransiemaatskappye en bougenootskappe aangemoedig deurdat hul geld aan ondernemings leen uit kapitaal wat van die klein belegger verkry word.
Broodvrugteboom
Verspreiding
Voorouers van die Polinesiërs het die bome sowat 3 500 jaar gelede in Noordwes-Nieu-Guinee aangetref. Hulle het dit oral in Oseanië geplant. (Paaseiland en Nieu-Seeland is te koud vir dié bome.) Hul Oos-Indonesiese neefs het die plant wes- en noordwaarts versprei deur Suidoos-Asië. Dit is ook in die Karibiese streek geplant.
Behalwe dat die vrug in baie lande ’n stapelvoedsel was, is die bome se ligte, sterk hout gebruik vir die bou van vlerkproue, skepe en huise.
Geskiedenis van die ekonomiese ontwikkeling van Suid-Afrika
Staatsvervoer
Met Uniewording (1910) is die spoorweë, wat staatseiendom was, onder uniale beheer geplaas. ’n Minister van Spoorweë en Hawens was verantwoordelik vir die hele spoorwegstelsel. Enkele belangrike spoorweguitbreidings is onderneem, soos byvoorbeeld die aanlê van ’n spoorstelsel vir Suidwes-Afrika (’n spoorlyn van 1300 myl (2092 kilometer)), en die private spoorlyn wat Worcester met Port Elizabeth verbind is aangekoop. Na 1925 is ’n stelsel van padmotorvervoer ontwikkel wat die platteland met die naaste spoorwegstasie verbind het. Teen 1950 het hierdie roetes 26 000 myl (41 841 kilometer) gedek. Ten einde die draagkrag van die spoorweë te verhoog, is sekere spoorlyne geëlektrifiseer. In 1925 is daar vir die eerste maal van elektriese trekkrag gebruik maak, en wel in Natal. Later is dit ook aan die Rand en in die Kaap in gebruik geneem.
Die snelle toename in die spoorweginkomste is ’n aanduiding van die mate waarin die snelle ontwikkeling van die handel verantwoordelik was vir die toename in die spoorwegvervoer. In 1910 was die inkomste £12 miljoen. Hierdie bedrag het in 1938 tot £33 miljoen gestyg; aan die einde van die Tweede Wêreldoorlog het dit £100 miljoen oorskry. Hawegeriewe is verbeter ten einde die groter in- en uitvoerhandel te behartig. Die Duncan-dok in Kaapstad is in 1938 voltooi en kon die grootste skepe in die wêreld huisves. Geriewe soos koelkamers en graansuiers is ook voorsien om met die uitvoer van Suid-Afrikaanse produkte te help.
In 1934 het die Unie-regering ook die lugroetes in Suid-Afrika oorgeneem. Groot moderne lughawens is gebou, soos die Jan Smuts Lughawe aan die Rand teen ’n koste van £6 miljoen, asook die D.F. Malan Lughawe aan die Kaap.
Die toestand van die Unie se hoofweë is verbeter toe daar in die dertigerjare begin is met die stelsel van nasionale paaie. Al die belangrike sentra van die Unie is deur paaie verbind, wat vinniger motorvervoer moontlik gemaak het.
Die trek na die stede
Die bevolking van die Unie het van 6¾ miljoen in 1911 tot 11½ miljoen in 1946 aangegroei. Toe was daar 2½ miljoen blankes, 7¾ miljoen Bantoes, 1 miljoen Kleurlinge en ¼ miljoen Asiate. Alhoewel die blanke bevolking gedurende hierdie tydperk byna verdubbel het, het die immigrasie maar min tot hierdie aanwas bygedra. Die grootskaalse industrialisasie na 1910 het nie veel blanke immigrante na Suid-Afrika gelok nie – as gevolg van voldoende goedkoop, ongeskoolde arbeid in die Unie. Dit word bereken dat gedurende die eerste vyf-en-twintig jaar na die stigting van die Unie skaars 50 000 immigrante hulle in Suid-Afrika gevestig het, of ongeveer 8,5% van die totale vermeerdering.
As gevolg van die industrialisasie was daar ’n grootskaalse trek van die buitedistrikte na die fabriekstede. Die aantrekkingskrag in die stede was die vooruitsig van beter besoldiging. Hierdie neiging om na die stede te trek was ook ’n kenmerk in ander lande, soos Brittanje, onderwyl industrialisasie aan die gang was. Aan die begin het die Randse goudmyne groot getalle gelok toe die myngroepe in 1907 besluit het om liewer plaaslike blanke werkers in diens te neem as om persone van oorsee in te voer.
Na 1918 is die trek van die bevolking versnel, aangesien fabrieke in die groot hawestede en binnelandse dorpe ontwikkel het. Blankes, veral die jonger geslag, is vir die spoorweë, die staatsdiens, die banke en handel gewerf, aangesien hierdie tersiêre nywerhede ontwikkel het en nuwe geleenthede vir indiensneming gebied het. Hierdie beweging het inderdaad daartoe gelei dat baie van die Afrikaanssprekende inwoners van die platteland stadsbewoners geword het. Hierdie proses is versnel deur die ineenstorting van die volstruisveernywerheid in 1913 en deur herhaalde droogtes in die Karoo.
Teen 1911 het die grootste gedeelte van die Afrikaanssprekende bevolking nog in die platteland gewoon; dus was minder as die helfte van die blanke bevolking van die Unie in die stede woonagtig. Teen 1921 het die bevolking van die stede reeds tot 56% van die totale bevolking toegeneem, en in 1941 het dit tot 69% gestyg, sodat vir ’n algemene ontvolking van die platteland gevrees is. Dieselfde neiging is by die nie-blanke gemeenskappe in die buitedistrikte aangetref. In Wes-Kaapland was die verhuising van Kleurlinge van die plase na die fabrieke in Kaapstad en Paarl beperk. In die res van die Unie was daar ’n grootskaalse immigrasie van Bantoes na die stede, waar hulle dan in fabrieke, winkels, sake- en vervoerondernemings werk gesoek het, omdat daar ’n groot aanvraag na ongeskoolde arbeid was.
In 1941 het daar ongeveer 2 miljoen nie-blankes in die stede gewoon in vergelyking met 1½ miljoen blankes. Daar was dus ’n aanmerklike toename van die stedelike bevolking aan die Witwatersrand en in die groter stede van die Unie na 1911. Teen 1941 was agt van die sestien grootste stede in die Unie aan die Witwatersrand geleë, waar ongeveer ’n kwart van die blanke bevolking van Suid-Afrika saamgetrek is. Die uittog van die platteland na die stede het talle ekonomiese en sosiale vraagstukke geskep. Dit was nie slegs dat groot getalle persone van verblyfplek verander het nie. In die nuwe omgewing moes hulle hul leefwyse verander en baie kon hulle nie dadelik by die stadslewe aanpas nie. Die industriële uitbreiding van Suid-Afrika het ook probleme geskep. Dit het ’n diepgaande invloed op die leefwyse van almal wat na die stede getrek het, gehad.
Lys van nedersettings in Nederland
Hierdie is 'n alfabetiese lys van nedersettings in Nederland.
A
Aadorp - Aagtdorp - Aagtekerke - Aalbeek - Aalburg - Aalden - Aalsmeer - Aalsmeerderbrug - Aalst, Buren - Aalst, Noord-Brabant - Aalst, Zaltbommel - Aalsum, Friesland - Aalsum, Groningen - Aalten - Aardenburg - Aarlanderveen - Aarle-Rixtel - Aartswoud - Abbega - Abbenbroek - Abbenes - Abcoude - Absdale - Abshoven - Achlum - Achterberg - Achterste Erm - Achterveld - Achthuizen - Achtmaal - Achttienhoven, Suid-Holland - Achttienhoven, Utrecht - Acquoy - Adorp - Aduard - Aduarderzijl - Aegum - Aerdenhout - Aerdt - Afferden, Gelderland - Afferden, Limburg - Agelo - Aijen - Akersloot - Akkrum - Akmarijp - Albergen - Alblasserdam - Aldeboarn - Alem - Alkmaar - Allingawier - Almelo - Almen - Almere - Almkerk - Alphen aan den Rijn - Alphen, Gelderland - Alphen, Noord-Brabant - Alteveer, Roden - Alteveer, Zuidwolde - Alteveer, Groningen - Altforst - Alverna - Ambt Delden - Amby - Ameide - Ameland - Amen - America - Amerongen - Amersfoort - Ammerstol - Ammerzoden - Ampsen - Amstelhoek - Amstelveen - Amstenrade - Amsterdam - Amsweer - Andel - Andelst - Anderen - Andijk - Ane - Anerveen - Anevelde - Angeren - Angerlo - Anjum - Ankeveen - Ankum - Anloo - Anna Jacobapolder - Anna Paulowna - Annen - Annerveensche Kanaal - Ansen - Apeldoorn - Appelscha - Appeltern - Appingedam - Arcen - Archem - Arkel - Armhoede - Arnemuiden - Arnhem - Arriën - Arriërveld - Arum - Asch - Asperen - Assel - Asselt - Assen - Assendelft - Assum - Asten - Augsbuurt - Augustinusga - Austerlitz - Avenhorn - Avest - Axel - Azelo - Azewijn
C
Cadier en Keer - Cadzand - Callantsoog - Camerig - Camperduin - Capelle aan den IJssel - Capelle - Castelre - Castenray - Casteren - Castricum - Catrijp - Catsop - Chaam - Chèvremont - Clinge - Coevorden - Colijnsplaat - Collendoorn - Colmschate - Cornjum - Cornwerd - Cortenoever - Cothen - Cottessen - Creil - Cromvoirt - Cruquius - Cuijk - Culemborg