cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Orrel
Geskiedenis
Na 1600 het daar uit die twee tipes die klassieke Spaanse orrel ontwikkel. Sy vernaamste kenmerke is die halvering van registers in bas en diskantgedeeltes, die horisontale tongwerke (die sogenaamde en chamade) en die pedaal wat dikwels aangehang is, Die ontwikkeling van die Engelse orrelboukuns is erg in die wiele gery deur die afwysende houding van die Anglikaanse kerk en die diktatuur van Cromwell, wat bykans alle orrels laat vernietig het. Eers na die Restourasie in 1660 het daar ŉ bloeiperiode begin. Die omvang van Engelse orrels het egter beskeie gebly. Eers na 1720 het die eerste pedale verskyn en was in die reël aangehang; eers in die 19e eeu het dit selfstandig geword. Onder die invloed van die wisselende algemene musieksmaak het die Engelse orrel teen 1750 van gedaante begin verander.
Dypingiet
Dypingiet  is 'n mineraal, 'n gehidreerde magnesiumkarbonaat met die chemiese formule Mg5(CO3)4(OH)2·5H2O.
Orrel
Geskiedenis
Die heterogene klankkarakter is vervang deur 'n homogene klankkarakter, waarmee daar gestreef is na die nabootsing van die klank van 'n simfonie-orkes. Klankdinamiese skakerings is moontlik gemaak deur 'n swelkas, waarvan die beweegbare vertikale hortjies die sterkte van die klank bepaal het. George Joseph Vogler (bekend as abbé Vogler, 1749-1814) het 'n groot invloed op hierdie ontwikkeling gehad. Hy was (onder invloed van die Franse Barok-orrel) 'n voorstander van ŉ groot aantal manuale. elk met 'n eie klankkarakter en met meer tong werke as die tipiese Duitse orrel.
Dypingiet
Die tipeligging is die Dypingdal serpentyn-magnesietafsetting, Snarum, Noorweë.
Kenmerke
Dit het 'n relatiewe digtheid van 2,15 en is opties tweeassig positief, met 'n wit na grys streep.
Orrel
Geskiedenis
ŉ Vermindering in die aantal vulstemme en tongwerke, die uitbreiding van die aantal 8- en 4- voetregisters, 'n verhoging van die winddruk en die gebruik van wyer mensure het egter bygedra tot ŉ afname in die kragtigheid van die orrelklank. Ander minder geslaagde invloede was die uitvinding van die pneumatiese kegellaai en die elektriese speelaksie. Gunstige uitsonderings op hierdie tendense was die orrels van Eberhard Friedrich Walcker (1794- 1872) en, in Frankryk, die van Aristide Cavaillé-Coll (1811-1899), wat voortgebou het op die ou tradisies van die Franse en Spaanse orrelboukuns.
Op die oomblik is die toonaangewende Europese orrelbouers Marcussen (Denemarke), Van Vulpen en Flentrop (Nederland), Metzler (Switzerland), König en Gonzalez (Frankryk), Von Beckerath (Duitsland) en Hradetsky (Oostenryk). Orrelmusiek het gedurende die Renaissance van verwerkings van vokale stukke tot selfstandige komposisies ontwikkel. Die bloeityd van orrelmusiek was gedurende die Barokperiode, met komponiste soos Sweelinck, Frescobaldi, F. Couperin, Buxtehude en J.S. Bach. Na 'n eeu van geringe belangstelling in die orrel het daar in die middel van die 19e eeu 'n herlewing ontstaan. Dit was hoofsaaklik te danke aan Mendelssohn en veral Liszt. Die belangrikste romantiese orrelkomponiste was Franck en Reger, terwyl belangrike 20e-eeuse orrelkomponiste Hindemith en Messiaen is.
Suid-Afrikaanse orrels en orrelbou
Orrels vir gebruik in Suid-Afrikaanse kerke en konsertsale is aanvanklik in hulle geheel uit veral Duitsland, Engeland en die VSA ingevoer. Sekere onderdele is later plaaslik vervaardig, maar die pype is steeds ingevoer. Die firma Suid-Afrikaanse Orrelbouers (gestig 1948) vervaardig egter sedert 1963 ook sy eie pype. Onder invloed van die Engelse orrelhoukuns is die meeste Suid-Afrikaanse orrels tot onlangs gekenmerk deur 'n romantiese klankkarakter. Daar is in oorwegende mate gebruik gemaak van pneumatiese en elektriese speel- aksies, die kegellaaistelsel en die eenheidsorrel.
Op aandrang van ŉ toenemende aantal orrelonderwysers, orreliste en orreladviseurs toon die Suid-Afrikaanse orrelboukuns nou tekens van 'n terugkeer na die meganiese speelaksie en sleeplaaistetsel van die klassieke Europese orrelboukuns. In enkele gevalle word orrels van bekende oorsese firmas ingevoer, ondanks die hoë koste.
Alastair Mackenzie
Alastair Mackenzie (gebore 8 Februarie 1970) is 'n Skotse akteur en skrywer. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprent Peterloo (2018) en in die televisiereekse Monarch of the Glen (2000) en Borgen (2010).
Avatar
duimnael|250px|Tien avatars van [[Vishnu (Matsya, Kurma, Varaha, Vamana, Krishna, Kalki, Boeddha, Parshurama, Rama en Narasimha). Skildery in die Victoria and Albert-museum.]]
’n Avatar (Sanskrit: अवतार avatāra) is ’n begrip in Hindoeïsme wat "neerdaling" beteken; dit verwys na die verskyning of inkarnasie van ’n godheid op aarde. Die term verwys ook in die algemeen na "’n verskyning maak" en word soms vir enige ghoeroe of mens gebruik.
Teologies word die woord meestal verbind met die Hindoegod Vishnu, hoewel die idee ook al op ander gode toegepas is. Verskeie lyste van Vishnu se avatars verskyn in Hindoegeskrifte, onder meer die 10 "Dashavatara" van die Garuda Purana en die 22 in die Bhagavata Purana, hoewel laasgenoemde byvoeg Vishnu se inkarnasies is ontelbaar. Die avatars van Vishnu is belangrik in die teologie van Vaishnavisme. In die godingebaseerde Shaktisme-tradisie word verskillende avatars van Devi soos Tripura Sundari, Durga en Kali algemeen aangetref. Hoewel avatars van ander gode soos Ganesha en Shiva ook in Middeleeuse geskrifte genoem word, gebeur dit net sporadies. Die inkarnasieleerstelling is een van die belangrikste verskille tussen die Vaishnavisme- en Shaivisme-tradisie.
Inkarnasiebegrippe soortgelyk aan avatars word ook aangetref in Boeddhisme, die Christendom en ander gelowe. Die geskrifte van Sikhisme sluit die name van talle Hindoegode in, maar verwerp die idee van die inkarnasie van verlossers; volgens hulle is daar ’n vormlose ewige god in die menslike hart, en is die mens sy eie verlosser.
Etimologie en betekenis
Die Sanskrit selfstandige naamwoord avatāra is afgelei van die Sanskrit stamme *ava ("af, neer") en *tṛī ("oorgaan"). Die woord beteken letterlik "neerdaling" of "’n verskyning maak", en verwys na die verskyning van ’n superwese of godheid in ’n ander vorm. Dit impliseer ook "oorkom", "verwyder", "afbring", "oorgaan".
Die woord "avatar" verskyn nie in Vediese geskrifte as ’n selfstandige naamwoord nie. Die stam en vorme van die werkwoord, soos avatarana, verskyn wel in post-Vediese Hindoegeskrifte, maar as ’n daad van neerdaling en nie inkarnasie nie. Die werkwoord beteken ook die "neerlegging van die las van die mens", wat ly onder die magte van die bose.
Die term word meestal aangetref met betrekking tot die Hindoegod Vishnu. Die vroegste geskrifte wat vertel van Vishnu se aanneming van menslike vorme om die goeie te laat seëvier, gebruik ander woorde soos sambhavāmi, tanu, akriti en rupa. Die woord "avatar" as selfstandige naamwoord wat na die inkarnasie van gode verwys, kom eers ná die 6de eeu in Middeleeuse geskrifte voor. Daarna word dit al hoe meer in die Puranas vir baie gode gebruik, saam met idees van ansha-avatar, of gedeeltelike verpersoonlikings.
Avatars van Vishnu
Die begrip "avatar" word in Hindoeïsme meestal verbind met Vishnu, die bewaarder van goddelike aspekte binne die Hindoe-drie-eenheid, Trimurti of Brahma, Vishnu en Shiva. Vishnu se avatars het neergedaal om die goeie te bemagtig en die bose te beveg, en so dharma te herstel. ’n Paragraaf uit die Bhagavad Gita wat dikwels in Engels aangehaal word, beskryf die tipiese rol van ’n avatar van Vishnu:
"Whenever righteousness wanes and unrighteousness increases I send myself forth. For the protection of the good and for the destruction of evil, and for the establishment of righteousness, I come into being age after age."
- Bhagavad Gita 4.7–8
Vishnu se avatars verskyn in die Hindoemitologie wanneer die kosmos ook al deur ’n krisis bedreig word, gewoonlik omdat die bose sterker geword en die kosmos uit balans gegooi het. Die avatar verskyn dan in ’n materiële vorm om die bose en sy hulpbronne te vernietig en die kosmiese balans tussen die ewige magte van goed en kwaad te herstel.
Sy algemeenste en bekendste avatars in die Vaishnavisme-tradisie is Krishna, Rama, Narayana en Vasudeva. Elk het sy eie eienskappe en legendes, asook kuns wat met hom verbind word. Die lyste van sy avatars verskil; die Mahabharata sluit byvoorbeeld Krishna in, terwyl die Ramayana Rama insluit.
Die 10 avatars
Die Bhagavata Purana beskryf Vishnu se avatars as ontelbaar, hoewel 10 inkarnasies genoem word as sy grootste verpersoonlikings. Die 10 name word in die Agni Purana, Garuda Purana en Bhagavata Purana aangetref; die Pañcaratra noem 39.
Die 10 bekendste avatars vir Vishnu word die Dashavatara (Sanskrit vir "10 avatars") genoem. Daar is vyf verskillende lyste in die Bhagavata Purana, waar die enigste verskil die volgorde is – moontlik met opset om aan te dui dat nie een belangriker as die ander is nie.
Wendell Corey
Wendell Corey (20 Maart 1914 – 8 November 1968) was 'n Amerikaanse akteur. Hy was bekend vir sy rolle in die rolprente The Furies (1950), Rear Window (1954), Women of the Prehistoric Planet (1966), en Agent for H.A.R.M. (1966).
Avatar
Avatars van Ganesha
Volgens die Linga Purana inkarneer Ganesha hom om demone te vernietig en die gode en vroom mense te help. Die twee upapurana – Ganesha Purana en Mudgala Purana – gee besonderhede oor sy avatars. Albei is sleutelgeskrifte van die Ganapatya-sekte, wat uitsluitlik vir Ganesha aanbid.
Vier avatars word in die Ganesha Purana genoem: Mohotkata, Mayureshvara, Gajanana en Dhumraketu. Elk behoort tot ’n ander yuga (epog) en het ’n ander rydier en velkleur, maar hulle het een ding in gemeen: om demone dood te maak.
Die Mudgala Purana beskryf agt avatars van Ganesha:
Avatars van Shiva
duimnael|links|Sharabha (regs) saam met Narasimha (18de-eeuse skildery, Pahari/Kangra-skool).
Hoewel die Puranas wel soms na avatars van Shiva verwys, word dié leerstelling nie algemeen in Shaivisme aanvaar nie. Die sienings oor inkarnasie is een van die belangrikste verskille tussen Vaishnavisme en Shaivisme, benewens hul verskille oor die rol van ’n huis- teenoor ’n kloosterlewe. Shaivisme is ’n bosintuiglike teologie waarin die mens, met die hulp van sy ghoeroe, sy eie verlosser is.
Die Linga Purana lys 28 avatars van Shiva. In die Shiva Purana is daar ’n spesifiek Shaivistiese weergawe van ’n tradisionele avatar-mite: Shiva bring Virabhadra, een van sy skrikwekkende vorme, voort om Narasimha, ’n avatar van Vishnu, te kalmeer. Toe dit nie werk nie, verander Shiva in die mens-leeu-voël Sharabha, wat Vishnu se leeu-voël-avatar Narasimha kalmeer, en Shiva gee Vishnu ’n chakra present.
’n Soortgelyke verhaal word in die laat-Middeleeuse Sharabha Upanishad vertel. Die Vaishnava-skool verwerp egter hierdie siening van Narasimha.
Die aap-god Hanuman, wat Rama gehelp het, word ook soms as ’n avatar van Rudra (Shiva) beskou, so ook ’n paar streeksgode soos Khandoba. In die Dasam Granth noem ghoeroe Gobind Singh twee avatars van Rudra: Dattatreya en Parasnath.
Avatars van Devi
Daar is ook avatars in Shaktisme, die sekte wat die Godin (Devi) aanbid, maar dit word nie deur almal aanvaar nie. Die Devi Bhagavata Purana beskryf die neerdaling van Devi-avatars soos Durga, Kali en Parvati om die bose te straf en die regverdiges te verdedig – dit stem in ’n groot mate ooreen met die Bhagavata Purana se beskrywings van die avatars van Vishnu. Nes Vishnu, inkarneer sy metgesel, Lakshmi, haar as Sita en Radha – die metgeselle van sy Rama- en Krishna-avatar. Nilakantha, ’n 18de-eeuse kommentator oor die Devi Bhagavata Purana, wat die Devi Gita insluit, het gemeen die verskeie avatars van die Godin sluit Shakambhari in, en selfs die manlike Krishna en Rama wat gewoonlik as avatars van Vishnu beskou word.
Avatars van Lakshmi
Sridevi en Bhudevi is twee verskillende vorme van die godin Lakshmi. Dharini, die metgesel van Parashurama; Sita, die metgesel van Rama; en Yashodhara, die metgesel van Boeddha; asook die metgeselle van die vorige inkarnasies van Vishnu word almal as volle inkarnasies van Lakshmi beskou. Baie ander metgeselle word beskou as gedeeltelike inkarnasies van Lakshmi.
Bastiaan Zuiderent
Bastiaan Zuiderent (* 3 Maart 1977 in Utrecht, Nederland) is 'n Nederlandse krieketspeler. Hy is 'n regshandige kolwer en 'n regshandige medium-snelbouler.
Op 18 word Zuiderent vir die Nederlandse nasionale krieketspan gekies vir hul eerste wedstryd tydens die Krieketwêreldbekertoernooi van 1996. In sy tweede wedstryd behaal hy 54 lopies teen Engeland op Pesjawar. Hy het Nederland voorts in die krieketwêreldbekertoernooie van 2003, 2007 en 2011 verteenwoordig.
Raspiet
Raspiet is 'n lood-wolframaat mineraal met 'n chemiese formule. Dit vorm geel tot geelbruin monokliene kristalle. Dit is die lae temperatuur monokliene dimorf van die tetragonale mineraal stolziet. Dit is in 1897 in Broken Hill, Nieu-Suid-Wallis, Australië, ontdek, en na Charles Rasp (1846–1907), 'n Duits-Australiese prospekteerder vernoem, wat die Broken Hill ertsafsettings ontdek het.
.ga
.ga is die Internettopvlakdomein vir Gaboen.
Schoonenburg
Schoonenburg is ’n nedersetting in die munisipaliteit Heumen in die provinsie Gelderland in Nederland.
Bantrybaai
Bantrybaai is 'n voorstad in Kaapstad. Volgens die 2011-sensus het Bantrybaai 'n inwonertal van 820 gehad.
Masahiro Hamazaki
Masahiro Hamazaki (浜崎 昌弘) was 'n Japannese sokkerspeler. Hy het vir die Japanse nasionale sokkerspan uitgedraf.
Cacospongia levis
Cacospongia levis is 'n sponsspesie in die taksonomiese indeling van die Demospongiae (gewone sponse). Die liggaam van die spons bestaan uit kieselnaalde en sponginevesels en is in staat om baie water op te neem.
Die spons behoort tot die genus Cacospongia en tot die familie Thorectidae. Die wetenskaplike naam van die spesie is die eerste keer geldig gepubliseer in 1884 deur Polejaeff.
Ga-Wally
Ga-Wally is 'n landelike nedersetting in die Limpopoprovinsie, Suid-Afrika. Dit val onder beheer van die Groter Tzaneen Plaaslike Munisipaliteit wat onder die Mopani-distriksmunisipaliteit ressorteer.
Aldara Park
Aldara Park is 'n voorstad van Johannesburg, Suid-Afrika. Dit is in Johannesburg se B-streek geleë.
.gh
.gh is die Internettopvlakdomein vir Ghana.
Baakensrivier
Die Baakensrivier (Bakensrivier) mond by Gqeberha se middestad en hawe in Algoabaai uit.
Die rivier vloei vir ongeveer 23 km vanaf sy opvanggebied by Sherwood, Hunter’s Retreat en Rowallanpark deur hoofsaaklik stedelike gebied na sy mond. Meesal is dit 'n klein rustige stroompie. Naby sy mond loop dit in 'n kloof aan die suidekant van die heuwel waarop Fort Frederick lê.
Totdat die eerste VOC-skepe hier in 1690 aangedoen het, was die spruit bekend onder die Khoikhoi-naam Kragga Kama, die klipperige spruit. In 1752 kom vaandrig August Beutler hier verby en rig namens die VOC by die riviermond 'n baken op.
Mettertyd is die laaste 2 km van die stroom gekanaliseer en die klein strandmeer opgevul. In dele van die Baakensvallei is parke, sportterreine en wandelpaaie aangelê. Die Setlaarspark van 54 ha bestaan sedert 1938. Die vallei was in die jare 1867, 1897, 1908, 1968, 1981 en 2006 die toneel van ernstige vloede, oorstromings en groot skade. Op 5 Mei 1897 was die oorsaak 'n wolkbreuk by Hunter’s Retreat. Op Sondag 1 September 1968 het dit net na 8vm begin reën en binne 'n kort tydjie het meer as 560 mm geval. In die mees verwoestende vloed wat Suid-Afrika tot op daardie tydstip ervaar het, het 8 mense hul lewens verloor.
Gqeberha is die naam vir hierdie rivier in Xhosa. Dit klink of die woonbuurt Kabega Park dalk na hierdie rivier vernoem is.
Miriam Byrd Nethery
Miriam Byrd Nethery (17 Mei 1929 – 6 Januarie 2003) was 'n Amerikaanse aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprente The Big Bus (1976), From a Whisper to a Scream (1987), en Leatherface: Texas Chainsaw Massacre III (1990), en in die televisiereeks Tales of the Unexpected (1979).
.gm
.gm is die Internettopvlakdomein vir Gambië.
Eksterne skakels
Toppdomän
Truso
Truso, wat ook soms "Atlantis van die Noorde" genoem is, was 'n Pruisiese dorp wat in die 9de eeu in die Vistuladelta langs die Vistulastrandmeer / Oossee geleë was.
Charles Starrett
Charles Starrett (28 Maart 1903 – 22 Maart 1986) was 'n Amerikaanse akteur. Hy was bekend vir sy rolle in die rolprente Our Betters (1933), Texas Panhandle (1945), Two-Fisted Stranger (1946), en The Fighting Frontiersman (1946).
Geelkeelsandpatrys
Die Geelkeelsandpatrys (Pterocles gutturalis) is 'n skaars standvoël en die grootste Afrika-sandpatrys. Die voël leef in die sentrale gedeelte van Botswana en nomade in grasveld, veral op swart kleigrond. Hulle vergader gewoonlik vroegoggend om te drink. Die voël is 28 – 30 cm lank en 290 - 400 g groot. In Engels staan die voël bekend as die Yellow-throated Sandgrouse.
Ad Coetsee
duimnael|320px|regs|Die professore en studente van die Gereformeerde Kerk se Teologiese Skool in 1903. Dr. [[Flippie Snyman sit sesde van links in die middelste ry. Ds. Dirk Postma, 'n kleinseun van die stigter van die Gereformeerde Kerk, sit regs van dr. Snyman. Die eerste hoof van die driedelige onderwysinrigting op Steynsburg, H.L.L. (Lord John) van der Walt, sit links in die voorste ry. Voor: H.J.J. van der Walt, I.D. Krüger, J.C. van der Walt, H.D. Lessing, H.J. van der Walt, F.J. Jooste, C. Riekert, Ad Coetsee. Middel: H.J.R. du Plessis, T.N. Venter, N.H. van der Walt, prof. J.A. du Plessis, prof. J. Lion Cachet, prof. P.C. Snyman, D. Postma, A.P.C. Duvenage, H.P.J. Pasch. Agter: J. Kruger, J. Duvenage, D. Kruger, B.R. Grobler, J. Coetzee, P. du Plooy, A. Coetzee, P.W. Bingle.]]
duimnael|links|300px|'n Span van die Orangia Football Club, Burgersdorp, 1903. Voor: A. du Toit, [[Pieter Bingle|P.W. Bingle, F. Jooste. Middel: W.J. de Klerk, B.R. Grobler, H.J.J. van der Walt, D.P. du Plessis, J. Duvenage, Ad Coetsee. Agter: Olivier, I. Vorster, C. van der Walt, (onbekend), B. Vorster.]]
duimnael|regs|320px|Die laaste groep professore en studente, 1904. Voor: D.J. du Plessis, Ad Coetsee, P. Coetzee, S. Vorster, [[J.H. Kruger, R.S. Postma. Middel: J.H. Boneschans, H.J.R. du Plessis, prof. Ferdinand Postma, prof. Jan Lion Cachet, prof. Dirk Postma, J.H. Kruger, T.N. Venter. Agter: H.J.J. van der Walt, J.C. van der Walt, B.J.M. Kruger, H.P.J. Pasch, J.P. van der Walt, D.P. du Plessis, B.R. Grobler, P.W. Bingle.]]
Herkoms en opleiding
Coetsee is op ’n plaas in die distrik Middelburg, Kaap, gebore. Sy ouers was lidmate van die Gereformeerde Kerk en so gaan hy vir sy onderrig na die Gereformeerde Teologiese Skool Burgersdorp. Tydens sy studiejare op Burgersdorp het hy kennis gemaak met prof. Jan Lion Cachet en die latere ds. W. J. de Klerk. Twee van sy medestudente was Ferdinand Postma en J.D. du Toit. Cachet, Postma en Du Toit het, was in 1907 medestigters van die Voorbereidende Skool, wat in 1915 grotendeels deur De Klerk se toedoen die Gimnasium, ’n staatskool, geword het. Al vier dié manne het later op Potchefstroom 'n besonderse invloed op Coetsee en sy onderwysloopbaan uitgeoefen.
Vroeë loopbaan
In sy eerste onderwysjaar in 1907 was hy hoof van die Vrye Christelike Skool op Burgersdorp en gedurende die eerste ses maande van 1908 assistent-onderwyser aan die Albert Academy, ook op Burgersdorp. Nadat hy sy intermediêre onderwysdiploma verwerf het, het Ad Coetsee op 15 Julie 1908 as enigste onderwyser en hoof van die Voorbereidende Skool op Potchefstroom sy lang onderwysloopbaan aan en verbintenis met die Gimnasium begin.
Waardering
Ad Coetsee word beskryf as ’n beskeie mens wat alle take versigtig aangepak en nooit moed opgegee het nie. Hy het gedurende sy loopbaan hard gewerk en dikwels meer as sy deel gedoen deur gelyktydig hoof en vakonderwyser te wees. Ook was hy ’n idealis. As bewys hiervoor dien daarop gewys te word dat hy permanente onderwyspos aan ’n gevestigde skool (met goeie pensioen- en diensvoorwaardes) verruil het vir klein beginnerskooltjie met 12 leerlinge, saamgehok in ’n ontoereikende biblioteeklokaal, teen ’n karige salaris van £10 per maand (sonder pensioen). Ook moes hy help om die geld vir sy salaris te in. Die Voorbereidende Skool waarvan hy die hoofskap aanvaar het, was een van die weinige CNO-skole wat nog met Christelik-nasionale onderwys voortgegaan het.
Potchefstroomse skoolhoof
Vir hom was dit ’n lewenstaak om onderwys ooreenkomstig die Christelik-nasionale onderwysbeginsel te gee; daarom kan hy as die grondlegger van die Christelik-nasionale gees en rigting van die Voorbereidende Skool en Potchefstroom Gimnasium beskou word. Die skool het onder sy hoofskap en bekwame leiding tot so ’n mate ontwikkel en groter finansiële eise gestel, dat dit in 1915 'n staatskool geword het. Hy het die meeste daartoe bygedra het dat die Potchefstroom Gimnasium as staatskool sy Christelik-nasionale karakter behou het. J.V. Coetzee het in die feesuitgawe van die skoolblad (1907–1982) van hom geskryf: "Hy het sy stempel van verdraagsaamheid, stille leiding en algemene menslikheid op sy personeel en leerlinge afgedruk. Hy het hom veral beywer vir die karaktervorming van die jeug op Christelik-nasionale grondslag en het ook veel vrug van sy arbeid gesien in die belangrike plekke in die samelewing wat baie van sy oud-leerlinge beklee.”
Van sy leerlinge het onder andere drie ministers, die eggenote van ’n eerste minister, talle professore, predikante, onderwysers, vele ander professionele beroepslui, vooraanstaande sakelui en boere, asook sporthelde en kultuurbouers geword. Die Christelike Opvoedkundevereniging het hom vereer bekroon met ’n erelidmaatskap.
Latere jare
In 1938 moes hy, op versoek van die Transvaalse onderwysdepartment, van sy hoofskap afstand gedoen omdat sy kwalifikasies ontoereikend was toe die skool hergradeer is. Hy het dié teleurstelling te bowe gekom en nog vyf jaar lank as assistentonderwyser aan die skool onderwys gegee. Ná sy aftrede in 1943 het hy en sy vrou, Kitty, huisouers van die Kruger Kindertehuis in Johannesburg-Suid geword. Ook hier het hy met onderskeiding gewerk en tot 1949 besonderse opvoedingswerk verrig sodat die nuwe en moderner tehuis na hom genoem is, naamlik die Adriaan Coetsee-tehuis.
Ad Coetsee het sy laaste lewensjare op Potchefstroom in stille afsondering deurgebring en kon in 1957 die halfeeufees van Potchefstroom Gimnasium herdenk. Hy en sy eggenote het later na Pretoria verhuis waar hy in die ouderdom van 88 jaar oorlede is.
Gesinslewe
Ad Coetsee was getroud met Catharina Rebecca (Kitty) Postma, suster van prof. Ferdinand Postma en dogter van ds. Martinus Postma. Prof. Postma was ook getroud met ’n Coetsee van Middelburg, naamlik Margaretha, wie se suster Alida getroud was met prof. Postma se broer, ds. Dirk Postma.
24 November
24 November is die 328ste dag van die jaar in die Gregoriaanse kalender (329ste in skrikkeljare). Daar volg nog 37 dae in die res van die jaar.
Elsiesrivier
Elsiesrivier is 'n voorstad van Kaapstad, Suid-Afrika. Volgens die 2011-sensus het Elsiesrivier 'n bevolking van 42 479, van wie 91% Kleurlinge was.
Die voorstad is na Elsje von Suurwaarde vernoem, nadat sy burgerlikes van 'n gewisse verdrinking uit die Elsieskanaal gered het. In die verlede het die Elsieskanaal woeste waters gehad.
Matroosfontein
Matroosfontein is 'n onderafdeling van Elsiesrivier. Daar is twee skole, Matroosfontein Primêr en Elsbury Primêr. Matroosfontein se naam was aanvanklik Nuwedorp (Newtown in Engels). Die plek is tydens die Tweede Wêreldoorlog vir soldate opgerig.
Misdaad
Op Vrydag, 12 Julie 2019, is die Suid-Afrikaanse Nasionale Weermag in onder meer Elsiesrivier ontplooi om hoë vlakke van misdaad, wat die Suid-Afrikaanse Polisiediens tot dusver nog nie onder beheer kon bring nie, te takel.
Hidra (maan)
Hidra is die verste natuurlike satelliet van Pluto. Dit is in Junie 2005 saam met die maan Nix ontdek en is in Julie 2015 saam met Pluto besoek deur die ruimtetuig New Horizons. Hidra se oppervlak is waarskynlik bedek met waterys, die soort ys wat die meeste in die heelal voorkom. In die maan se helder streke is donkerder, ronde strukture waargeneem met ’n deursnee van sowat 10 km. Die persentasie lig wat van Hidra se oppervlak weerkaats word, is tussen dié van Pluto en Charon se oppervlak.
Ontdekking
Hidra is ontdek deur die Hubble-ruimteteleskoop se Pluto-metgeselsoekspan met onder andere Alan Stern. Die ontdekkingsfoto's is op 15 en 18 Mei 2005 geneem; Nix en Hidra is onafhanklik deur Max J. Mutchler (op 15 Junie 2005) en Andrew J. Steffl (op 15 Augustus 2005) ontdek. Die ontdekkings is op 31 Oktober 2005 aangekondig. Die mane is voorlopig S/2005 P 1 (Hidra) en S/2005 P 2 (Nix) genoem.
Naam
duimnael|250px|links|Foto van Pluto wat uitgereik is met die aankondiging van die mane se name. Die naam Hidra is op 21 Junie 2006 deur die Internasionale Sterrekundevereniging aangekondig, saam met die amptelike naam, Pluto III. Dit verwys na Hidra, die negekoppige slang uit die Griekse mitologie waarteen Herakles geveg het. Die nege koppe van Hidra verwys na Pluto se destydse status as die negende planeet van ons Sonnestelsel; die aanvangsletter, H, verwys na die Hubble-ruimteteleskoop wat Hidra ontdek het en die New Horizons-sending wat die motivering vir die neem van die foto's was.
Die ander mane van Pluto (Charon, Styx, Nix en Kerberos) het ook name gekry uit die Griekse mitologie wat met die onderwêreld verband hou.
Wentelbaan
Die maan wentel om die massamiddelpunt van die Pluto-stelsel op dieselfde vlak as Charon en Nix, op ’n afstand van sowat 65 000 km. Die eksentrisiteit van sy wentelbaan is 0,0059 en dus klein, maar die grootste van Pluto se klein mane.
Hidra is in ’n baanresonansie van 2:3 met Nix en van 6:11 met Styx (die verhoudings dui op die getal omwentelings per eenheidtyd).
Sy wentelperiode is 38,2 dae en sy wenteling is chaoties; dit tuimel soos Nix en Saturnus se maan Huperion.
Fisiese eienskappe
duimnael|250px|'n Bewerkte foto van Hidra. Hidra is onreëlmatig gevorm. Sy spektrum is neutraal en dit bestaan hoofsaaklik uit waterys.
Verkenning
Die enigste gedetailleerde nabyfoto van die maan is vanaf sowat 640 000 km deur die tuig New Horizons geneem tydens die tuig se verbyvlug van die Pluto-Charon-stelsel op 14 Julie 2015. Die tuig het ook Hidra se oppervlaksamestelling, weerkaatsing en ander basiese fisiese eienskappe bestudeer.
Zambië
Zambië (Engels: Zambia), amptelik die Republiek Zambië (Engels: Republic of Zambia), is 'n republiek in die noorde van Suider-Afrika wat geheel en al deur ander lande omring word (landingeslote land). Volgens sy oppervlakte die 38ste grootste land ter wêreld, maar sy geskatte bevolking van 17,3 miljoen, is slegs die 65ste grootste ter wêreld. Dit word deur die Demokratiese Republiek die Kongo, Tanzanië, Malawi, Mosambiek, Zimbabwe, Botswana, Namibië en Angola begrens. Die hoofstad en grootste stad is Lusaka met 1,7 miljoen inwoners, drie keer meer as Ndola en Kitwe, onderskeidelik die tweede en derde grootste stede, albei in die Koperstreek. Die meeste inwoners woon in 'n strook weerskante van die hoofpad en -spoorlyn, wat strek van Livingstone in die suide, oor Lusaka tot in die Koperstreek.
Zambië word reeds duisende jare lank bewoon deur jagter-versamelaars en nomadiese stamme. Ná sporadiese besoeke deur Europese verkenners van die begin van die 18de eeu af het die Britte Zambië geleidelik opgeëis en laat in die 19de eeu beset as die protektoraat Noord-Rhodesië, wat aanvanklik geadministreer is deur British South Africa Company.
Die protektoraat het op 24 Oktober 1964 onafhanklik geword as Zambië, wat afgelei is van die Zambezirivier, wat die land se suidelike grens uitmaak.
President Kenneth Kaunda het die republiek 27 jaar lank as eenpartystaat met 'n sterk sosialistiese inslag geregeer. Hy het uiteindelik toegegee aan die opposisie se eise vir 'n veelpartyverkiesing en in 1991 sy mag prysgegee. Sedertdien is Zambië 'n veelpartydemokrasie. Die land staar reuse-uitdagings in die gesig weens armoede en MIV/vigs. 'n BBP per persoon van VS$1 700 (2012-skatting) plaas Zambië 200ste op die wêreldranglys, oftewel die 29ste armste.
Etimologie
Die huidige Zambië was vanaf 1911 as Noord-Rhodesië bekend. Ná onafhanklikheid in 1964 is die land hernoem na Zambië, afgelei van die Zambezirivier (Zambezi beteken dalk "groot rivier").
Geskiedenis
Die gebied is vanaf 1891 geadministreer deur die British South Africa Company totdat die Verenigde Koninkryk dit in 1923 oorgeneem en dit die protektoraat Noord-Rhodesië geword het. Tydens die jare twintig en dertig van die twintigste eeu het die ontginning van die kolonie se ryk koperbronne ontwikkeling en immigrasie aangewakker. Die protektoraat was 'n dekade lank (Oktober 1953 tot Desember 1963) deel van die Sentraal-Afrikaanse Federasie, wat ook uit Njassaland en Suid-Rhodesië bestaan het. Met onafhanklikwording op 24 Oktober 1964 is die land se naam na Zambië verander. Tydens die jare tagtig en negentig het 'n lang droogte en 'n insinking in die koperprys die land se ekonomie geknou. Die eenpartybewind van Kenneth Kaunda, wat sedert onafhanklikwording 27 jaar lank president was, is tydens die veelpartyverkiesing van 1991 beëindig, maar tydens die daaropvolgende verkiesing in 1996 is opposisiepartye verhoed om vrylik steun te werf.
Vyf jaar later, kort ná die 2001-verkiesing, het drie opposisiepartye hulle tot die hof gewend om die verkiesing van Levy Mwanawasa as president ongeldig te verklaar weens beweerde probleme met die administrasie van die verkiesing. Hulle aansoek het misluk.
Mwanawasa het in 2002 'n ondersoek na korrupsie op hoë vlak tydens die vorige bewind van stapel laat loop. Eers in 2006 en 2007 het die taakspan vier sake suksesvol vervolg, onder meer 'n baanbreker-geding in die Verenigde Koninkryk waarin president Frederick Chiluba en talle ander voormalige regeringslui aanspreeklik bevind is vir die verkwisting van VS$41 miljoen se staatsfondse. Mwanawasa is herverkies tot president in 2006 tydens 'n verkiesing wat allerweë as vry en regverdig bestempel is. Ná sy skielike dood in Augustus 2008 het sy adjunk, Rupiah Banda, hom opgevolg en twee maande later 'n spesiale presidensiële verkiesing gewen. Hy is in 2011 opgevolg deur Michael Sata, wat op 28 Oktober 2014 in Londen oorlede is ná 'n operasie vir 'n onbekende siekte.
Regering
Die president is die staats- sowel as regeringshoof. Hy wys die kabinet aan uit lede van die Nasionale Vergadering en besluit ook wie as adjunk moet dien. Lede van die Nasionale Vergadering word vir 'n termyn van vyf jaar verkies, soos ook die geval met die president is, maar hy of sy mag net vir twee termyne dien. Die laaste verkiesing was die presidensiële verkiesing op 12 Augustus 2021, en die volgende presidensiële en algemene verkiesing moet in 2026 gehou word.
Michael Sata was vanaf 23 September 2011 tot sy dood einde Oktober 2014 die president van Zambië. Hy het Rupiah Banda opgevolg. Banda het dié amp waargeneem tydens die siekte en uiteindelike dood van sy voorganger, Levy Mwanawasa, op 18 Augustus 2008. Tydens 'n spesiale presidensiële verkiesing op 30 Oktober daardie jaar is Banda naelskraaps as president verkies om die res van Mwanawasa se ampstermyn (tot 2011) te voltooi. Banda het adjunkpresident George Kunda op 14 November 2008 in dié amp aangestel. Voor die presidensiële verkiesing van 2021 kon Zambië nie sy skuldafbetalings nakom nie, en inflasie het skerp gestyg. Tydens die verkiesing van 2021 het Hakainde Hichilema 59,02% van die stemme op hom verenig en Edgar Lungu 38,71%. Hichilema het hom vir die vyfde keer as president verkiesbaar gestel, nadat hy as opposisieleier 15 keer aangehou is. Alhoewel uit 'n arm agtergrond, kon hy homself vestig as ryk sakeman en politieke buitestander. Na sy verkiesing het inflasie tot enkelsyfers gedaal, en die kwacha-geldeenheid is gestabiliseer. Hichilema se ooreenkoms met die Internasionale Monetêre Fonds behels 'n afskaling in brandstof- en landbousubsidies, wat verdere druk op die arm bevolking plaas.
Parlement
Die Nasionale Vergadering bestaan uit 'n enkele huis met 166 setels, waarvan 156 tydens 'n algemene verkiesing elke vyf jaar gekies word en die president nege aanstel. Lede dien vyf jaar. Die mees onlangse algemene verkiesing is op 11 Augustus 2016 gehou en die volgende word in 2021 beplan. Tydens die laaste verkiesing kon die regerende Patriotic Front 80 van die 156 setels verower, maar danksy die nege LP's wat die president aanstel, het die party 'n skraal meerderheid van ses setels. Die grootste opposisieparty, met 44 setels, is die United Party for National Development van Hakainde Hichilema, wat ook naaswenner tydens die presidensiële verkiesing was.
Provinsies en stede
Die stedelike bevolking was in 2009 sowat 35% van die totaal, met verstedeliking wat tussen 2005 en 2010 jaarliks teen 'n verwagte 2,3% per jaar plaasvind. Net soos in sy aangrensende lande Angola, Namibië, Mosambiek en die Demokratiese Republiek die Kongo, is die hoofstad, Lusaka, verreweg die grootste en belangrikste stad. Sy bevolking is sowat drie keer meer as die naasgrootste stede. Die agt grootste stede het almal ontwikkel aan die spoorlyn en hoofpad wat Livingstone met die Koperstreek verbind. Zambië se tien grootste stede, in dalende volgorde, met hulle bevolking volgens die 2010-sensus: Van die top-tien stede is vyf (almal buiten Lusaka, Kabwe, Livingstone, Kasama en Chipata) in die Koperstreek geleë. Laasgenoemde provinsie se stede en Kabwe het almal danksy die mynbou ontwikkel.
Van die groot dorpe en stede met Britse of Europese name, is almal ná onafhanklikheid inheems gemaak, buiten Livingstone, omdat die voorgestelde Maramba nie inslag gevind het nie. Die veranderings is onder meer:
Zambië bestaan uit nege provinsies, hieronder gelys, met geskatte bevolking in 2009 en hoofstad:
Ekonomie
Die beraamde arbeidsmag in 2017 was 6,898 miljoen, wat die werkloosheidsyfer op 15% te staan gebring het. Volgens die jongste beskikbare syfer lewe 54,4% van die bevolking onder die broodlyn (2015-skatting). Sowat 54,8% van die werkers is by die landbou betrokke, 9,9% by die nywerheid en 35,3% by dienste. Daar is steeds 'n reuse-inkomstegaping, met die armste 10% van die bevolking wat met slegs 1,2% van die gesamentlike huishoudelike inkomste tevrede moet wees en die rykste 10% wat amper 40% daarvan verdien. Zambië beklee dus die 20ste plek op die wêreldranglys wat inkomste-ongelykhede meet. Dit vergelyk nietemin gunstig met ander Suider-Afrikaanse state: Namibië is in die eerste plek (die 10% rykstes verdien 64,5% van die inkomste), Suid-Afrika in die tweede plek (44% vir die 10% rykste inwoners), Lesotho in die derde plek en Botswana in die vierde plek.
Die landbou bied werk aan 850 uit elke 1000 werknemers. Die vernaamste gewasse is koring, sorghum, rys, grondboontjies, sonneblomsade, groente, blomme, tabak, katoen, suikerriet, kassawe en koffie. Veeboere hou veral beeste, bokke, varke en pluimvee aan. Zambië wek genoeg krag op (9,752 miljard kWh in 2007), veral danksy die hidroëlektriese skema by Kafue, om in die land se eie behoeftes te voorsien.
Ondanks sy mineralerykdom het Zambië in 2008 'n handelstekort van byna VS$1 miljard gehad, vergeleke met net VS$200 miljoen in 2007. Sy vernaamste uitvoerprodukte is koper en kobalt (64%), elektrisiteit, tabak, blomme en katoen. Die meeste van die land se invoer kom uit Suid-Afrika (28,2% in 2017), die Demokratiese Republiek die Kongo (20,8%), die Volksrepubliek China (12,9%), Koeweit (5,4%) en die Verenigde Arabiese Emirate (4,6%). Sy grootste uitvoermarkte is Switserland (44,8% in 2017), die Volksrepubliek China (16,1%), die DRK (6,2%), Singapoer (6,0%) en Suid-Afrika (5,9%).
Die Zambiese kwacha se wisselkoers teen die Amerikaanse dollar is betreklik stabiel, hoewel dit algaande verstewig. 'n Dollar het in 2008 gemiddeld K3 512,90 gekos, in 2007, K3 990,20, in 2006 K3 601,50, in 2005 K4 463,50 en in 2004 K4 778,90.
In Desember 2009 het een Suid-Afrikaanse rand K626,38 gekoop. In die voorafgaande jaar, was die kwacha teen 469,45 op sy sterkste teen die rand, teen 683,59 op sy swakste, terwyl die gemiddeld vir die jaar 604,82 kwacha vir 'n rand was. Tien jaar vantevore, van 6 Desember 1991 tot 6 Desember 2000, was die gemiddeld K422,91 vir 'n rand.
In 2010 het die Wêreldbank Zambië as een van die wêreld se vinnigste ekonomies gereformeerde lande beskryf. Die Gemeenskapsmark vir Oos- en Suider-Afrika (COMESA) is in Lusaka gesetel.
Vervoer
Zambië maak, net soos sy voormalige federasievennote, Malawi en Zimbabwe, op buurstate staat vir toegang tot die see. Oorloë en onrus in sommige van dié state het telkens sedert onafhanklikwording tot die sluiting van belangrike roetes na uitvoerhawens gelei.
Geografie
Hoewel Zambië 'n tropiese klimaat het, word dit deur die hoogte bo seespieël getemper en gaan die land soms onder droogte gebuk. Oor die algemeen is die gebied geskik vir menslike vestiging en gerief. Die somer is ook koeler as wat die land se ligging 'n mens sou laat dink danksy die reënseisoen wat sy hoogtepunt in Januarie bereik.
Die reënval kom meestal tydens net vyf maande voor en sak gewoonlik in stormbuie uit met harde druppels wat aanleiding gee tot 'n harde grondoppervlak en gronderosie. Die droogste deel kry minder as 800 mm per jaar en die natste meer as 1000 mm. In die noordooste val af en toe meer as 1 400 mm per jaar.
Die temperature word sterk deur die hoogte bo seespieël beïnvloed sodat die warmste gemiddelde temperature in die laagliggende Luangwa-vallei in die suidweste voorkom. Die koelste gebied is die Nyika-plato in die noordooste aan die grens met Malawi. Tydens die koel maande (Junie en Julie) is die gebied wes van die spoorlyn (wat die land in die twee verdeel) die koelste met 'n gemiddelde minimum daaglikse temperatuur van net 7 °C.
Die gemiddelde getal sonskynure wissel van meer as 3 000 per jaar in die suidweste tot minder as 2 600 aan die oostelike grens. Die wind waai oorheersend oossuidoos, hoewel dit tydens die reënseisoen noordwes en noord waai. Die wind bereik selde snelhede wat hoog genoeg is om skade aan te rig.
Hoewel die reënseisoen en die droë seisoen se verskil die opmerklikste is, kan drie seisoene onderskei word. Die warm, nat seisoen duur van November tot April, wanneer die land die meeste van sy jaarlikse reën kry. Die aantog van koel, vogtige lug vanuit die DRK kondig gewoonlik die begin van die reënseisoen aan, in die noorde aan die begin van November en in Lusaka later dieselfde maand. Desember en Januarie is die natste. Die droë seisoen gaan meesal stadig oor in die reënseisoen. Bewolkte toestande hou die temperature bedags in bedwang, maar keer ook dat hitte snags noemenswaardig ontsnap. Daarom is die verskil tussen die minimum en maksimum temperature redelik gering. Ondanks die reën dié tyd van die jaar, skyn die son verbasend baie, met Lusaka wat gemiddeld ses sonskynure per dag in Januarie geniet. Die reënval neem teen April drasties af.
Zambië se topografie bestaan grotendeels uit 'n gelyke hoogland van tussen 1 000 en 1 500, maar plek-plek kom heuwels en berge voor, waarvan die hoogste Mafinga Hills op 2 301 m bo seespieël is. Die laagste punt is die Zambezirivier, die land se natuurlike grens met Zimbabwe, wat op sy laagste net 329 m bo spieël is. Erosie het oor duisende jare die kristalagtige rotse onder die oppervlak blootgelê wat die meeste van Zambië se groot mineraalrykdom bevat. In die bergryke noordoostelike uithoek styg die land hier en daar tot meer as 2 000 m bo seespieël waar dit uitkyk oor die Groot Skeurvallei. Dié hoogliggende gebiede word egter afgesonder deur die laagliggende, warm en ongesonde Luangwa-vallei. Aan die westekant van die Muchinga-berge aan die rand van die Luangwa-rif lê 'n hoogland waarop die vlak Bangweulu-meer en sy uitgestrekte vleiland voorkom.
Die plantegroei is meesal byna oraloor savanne: boomryk in die weste en grasvlaktes in die ooste. Die land beskik oor 'n groot verskeidenheid inheemse bome. In die droër suide is die plantegroei minder welig en kom meesal doringbosveld en taai grassoorte voor, behalwe in die rivierlope en valleie waar daar genoeg water vir lowerryke plantegroei is. In die noorde en ooste, waar meer reën val, gaan die savannevlaktes oor in subtropiese woude, wat 'n skakel vorm tussen die savanne en tropiese woude.
Zambië is 'n mineraalryk met onder meer koper, kobalt, sink, lood, steenkool, smaragde, goud, silwer en uraan wat ontgin word. Slegs 7% van die land se oppervlak word vir die landbou benut, terwyl net 1 560 km² besproei word.
Onder die omgewingsprobleme waarmee Zambië te kampe het, tel lugbesoedeling en suurreën weens die mynbou in veral die Koperstreek. Hier word waterbronne ook besoedel deur chemikalieë wat van die myne afloop. Stropery hou 'n ernstige bedreiging vir renosters, olifante, bokke en wildekatte in. Ontbossing, gronderosie en woestynindringing plaas verdere druk op die omgewing. Zambië se waterbehandelingsgeriewe is ontoereikend, wat 'n gesondheidsgevaar vir inwoners inhou.
Zambië neem deel aan talle internasionale ooreenkomste rakende die omgewing onderteken, waaronder dié oor bio-diversiteit, klimaatsverandering, die Kyoto-verdrag, woestynindringing, giftige afval, die beskerming van die osoonlaag en vleilande.
Birger Nerman
Birger Nerman (6 Oktober 1888 in Norrköping – 22 Augustus 1971 in Stockholm) was 'n Sweedse prehistoriese argeoloog.
Zambië
Demografie
Zambië se geskatte bevolking was in 2018 17 351 708, oftewel die land met die 68ste grootste bevolking ter wêreld. Hoewel sy geboortesyfer van sowat 40 geboortes per 1000 inwoners die 17de hoogste ter wêreld is en elke vrou gemiddeld aan meer as vyf kinders geboorte skenk, neem die bevolking jaarliks met net sowat 1,6% toe, weens die sterftesyfer van byna 22 per 1000 inwoners per jaar, oftewel die vyfde hoogste ter wêreld.
Birger Nerman
Nerman het twee broers gehad, die Kommunis Ture Nerman, en die kunstenaar Einar Nerman. Nerman was vanaf 1923, Professor van argeologie aan die Universiteit van Dorpat (vandag Tartu in Estonië). Hy het die opgrawings van die russiese grensvesting Izborsk en van Grobiņa in Letland gelei. In 1938 het Birger Nerman die Direkteur van die Staatlike Historiese Museum in Swede geword.
Peter Mayhew
Peter Mayhew (19 Mei 1944 – 30 April 2019) was 'n Engelse akteur. Hy was bekend vir sy rolle in die rolprente Star Wars: Episode IV - A New Hope (1977), Star Wars: Episode V - The Empire Strikes Back (1980), Star Wars: Episode III - Revenge of the Sith (2005), en Star Wars: The Force Awakens (2015).
Zambië
Demografie
Ondanks die meer as sewentig stamme of volke in die land, bestaan daar bykans geen onderlinge spanning nie, maar wel 'n ryk kulturele verskeidenheid. Die vernaamste stamme is die Lozi, Bemba (18% van die totale bevolking), Ngoni (wat die Zambezirivier in 1835 oorgesteek het terwyl hulle vir Shaka Zulu gevlug het), Tonga (woon reeds sowat 900 jaar in die Suidelike Provinsie), Luvale (wie se kultuur vandag nog getuig van kontak met Portugese handelaars 500 jaar gelede) en die Kaonde (wat reeds in die ystertydperk koper in die huidige Koperstreek ontgin het).
Gesondheid
Met meer as 'n geskatte 15% (sowat 1,1 miljoen) van die bevolking wat die MI-virus onder lede het (persentasiegewys die sewende meeste ter wêreld), 'n geskatte 56 000 sterftes aan vigsverwante siektes per jaar en 'n kindersterftesyfer van meer as 10% van alle geboortes per jaar, het Zambië die derde laagste lewensverwagting van net oor die 38 jaar; net Angola en Eswatini se lewensverwagting is laer. Die stadige toename in die land se bevolking kan in 'n mindere mate ook toegeskryf word aan 'n migrasieverlies van 2,59 per duisend per jaar.
Bevolkingsamestelling
Zambië se bevolking bestaan byna geheel en al uit swart Afrikane. Skaars 50 000 inwoners is van Europese of Asiatiese afkoms. Ten tyde van die land se onafhanklikwording het die wit bevolking meer as 70 000 getel, waarvan die oorgrote meerderheid van Britse afkoms was. Heelwat Afrikaanssprekendes het hulle ook in veral Lusaka en die groot dorpe en stede van die Koperstreek kom vestig. Die wit bevolking het ná onafhanklikwording afgeneem, veral weens die regering se beleid om die staatsdiens "inheems" te maak. Van die Engelssprekende setlaars het na die naburige, indertydse Rhodesië verhuis, terwyl die meeste Afrikaanssprekendes bloot na Suid-Afrika teruggekeer het. Met die probleme sedert omstreeks 2000 in Zimbabwe, het talle kommersiële boere van daardie land, wat nie kans gesien het om 'n heenkome in Suid-Afrika of oorsee te vind nie, na Zambië gekom om hulle boerderybedrywighede hier voort te sit. Die myne van die Koperstreek lok ook steeds kundiges uit die buiteland. Die land het vandag na raming 'n groter wit bevolking as Zimbabwe, waar daar met onafhanklikwording in 1980 sowat vier keer meer wittes was as tydens dieselfde oorgang 16 jaar vantevore in Zambië.
Tale
Agt tale geniet ampstatus, hoewel Engels (wat minder as 1% van die land se inwoners as hulle huistaal aangedui het tydens die sensus van 2000) die nasionale taal, algemene sake- en regeringstaal en ook die vernaamste onderwystaal is. Die ander groter tale is Bemba 25% (amptelik op streeksvlak), Nyanja (of Chichewa) 10,7% (amptelik op streeksvlak), Tonga 10,6% (amptelik op streeksvlak), Lozi 5,7% (amptelik op streeksvlak), Chewa 4,9%, Nsenga 3,4%, Tumbuka 2,5%, Lunda 2,2% (amptelik op streeksvlak), Kaonde 2% (amptelik op streeksvlak), Lala 2% en Luvale 1,7% (amptelik op streeksvlak). Daar word na raming 72 verskillende tale gepraat, maar indien die 13 dialekte bygereken word, is die totaal 85. Verstedeliking het 'n ingrypende uitwerking op sommige van die tale gehad, waaronder die assimilering van Engelse woorde en woorde uit ander inheemse tale.
Godsdiens
Byna vier uit vyf Zambiërs behoort aan een of ander Christelike kerk, met net sowat 5% wat Moslems en 1% wat Hindoes is. Van die Christene is sowat 3,6 miljoen lidmate van 'n Protestantse kerk (waarby nog 235 000 Anglikane gereken kan word), 3,2 miljoen Rooms-Katolieke en 1,7 miljoen wat aan onafhanklike kerke behoort. Meer as 20 kerke (waarby die Rooms-Katolieke Kerk uitgesluit is) behoort aan die Council of Churches in Zambia. Dit is in 1945 gestig as die Christian Council of Northern Rhodesia, wat in 1964 die Christian Council of Zambia geword het, en in 2003 die Council of Churches in Zambia. Die General Missionary Conference of Northern Rhodesia, gestig in 1914, was die voorloper van die land se kerkeraad.
Opvoeding
Net meer as 80% van die inwoners bo die ouderdom van 15 kan Engels lees en skryf. Daar bestaan egter 'n groot verskil tussen mans en vroue se geletterheid: 87% van mans is geletterd en net 75% van vroue. Die land spandeer net 2% van sy begroting aan die onderwys, wat aan hom die 167ste plek in die wêreld besorg.
Die staat beheer drie universiteite: die Universiteit van Zambië (University of Zambia, Lusaka), die Koperstreek-universiteit (Copperbelt University, Kitwe) en die Mulungushi-universiteit (Kabwe). Die privaat universiteite is Copperstone University College (Kitwe), Northrise University (Ndola), Cavendish University Zambia (Lusaka), Zambia Open University en Azzalia University.