cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Chad Michael Murray
Chad Michael Murray is 'n Amerikaanse akteur, regisseur, en skrywer. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente Freaky Friday (2003), A Cinderella Story (2004), en House of Wax (2005), en in die televisiereeks One Tree Hill (2003).
Isabel West
Isabel West (1858 – 22 Julie 1942) was 'n Amerikaanse aktrise. Sy was bekend vir haar rolle in die rolprente The Blue Envelope Mystery (1916), Kitty MacKay (1917), The Price of Possession (1921), en A Sainted Devil (1924).
Nowinka (Astrachan-oblast)
Demografie
Volgens Sensus 2010 het Nowinka 1 050 inwoners gehad. Etniese Kasakke vorm die meerderheid van die dorpie se bevolking.
Tropiese jaar
’n Tropiese jaar (ook bekend as ’n sonjaar) is die tyd wat die Son vat om terug te keer na dieselfde posisie in die siklus van seisoene soos van die Aarde af gesien, byvoorbeeld van lentenagewening tot lentenagewening of van somersonstilstand tot somersonstilstand. As gevolg van die aksiale presessie van die Aarde stem die seisoensiklus nie meer heeltemal ooreen met die Aarde se wentelbaan met betrekking tot die sterre (die sideriese jaar) nie.
Moraea reflexa
Moraea reflexa is 'n plant en geofiet wat tot die genus Moraea behoort. Die spesie is endemies aan die Noord-Kaap.
Jan Wiley
Jan Wiley (21 Februarie 1916 – 26 Mei 1993) was 'n Amerikaanse aktrise. Sy was bekend vir haar rolle in die rolprente Tonto Basin Outlaws (1941), Thunder River Feud (1942), A Fig Leaf for Eve (1944), en The Master Key (1945).
Moraea reticulata
Moraea reticulata is 'n plant en geofiet wat tot die genus Moraea behoort. Die spesie is endemies aan die Oos-Kaap en kom in die berge suid van Queenstown voor. Die populasie is stabiel.
Irina Bilyk
Irina Bilyk (gebore 6 April 1970) is 'n Russiese sangeres en musikant.
Helena Michell
Helena Michell (gebore 1963) is 'n Engelse aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprente Maurice (1987) en The NeverEnding Story II: The Next Chapter (1990), en in die televisiereeks Footballers' Wives (2002).
Vicki Michelle
Vicki Michelle (gebore 14 Desember 1950) is 'n Engelse aktrise en vervaardiger. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprente The Callback Queen (2013) en C.O.O.L.I.O Time Travel Gangster (2014), en in die televisiereeks 'Allo 'Allo! (1982).
Christopher Murray (akteur)
Christopher Murray (gebore 19 Maart 1957) is 'n Amerikaanse akteur. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprent Just Cause (1995) en in die televisiereekse Zoey 101 (2005), Parks and Recreation (2009), en Aquarius (2015).
Operasie Allied Force
Operasie Allied Force was 'n NAVO militêre operasie teen die Federale Republiek Joego-Slawië tydens die Kosovo-oorlog. Dit het geduur van 23 Maart tot 10 Junie 1999 waartydens beide militêre en burgerlike teikens soos brûe en geboue gebombardeer is. Trosbomme is onder meer hiervoor gebruik. In totaal was daar tussen 500 en 570 burgerlike ongevalle.
Agtergrond
Na die verbrokkeling van die Sosialistiese Federale Republiek Joego-Slawië vroeër in die 1990's, het spanning in Kosovo tussen etniese Albanese en die Serwiese weermag van die oorblywende Federale Republiek Joego-Slawië vinnig toegeneem in 1998. Serwiese soldate het betogings gewelddadig opgebreek en burgerlikes toenemend geïntimideer. In reaksie hierop het die Kosovo Bevrydingsleër (UÇK) die militêre personeel met guerrilla-aksies aangeval.
Terselfdertyd het die Noord-Atlantiese Raad  ingestem om Operation Determined Force (ODF) te aktiveer om Europese standvastigheid in die afwesigheid van VN-besluitneming te demonstreer. ODF het beperkte lugaanvalle op militêre teikens toegelaat en ook moontlike uitbreiding van aksies toegelaat as daar geen reaksie was nie.
Bill Murray
William James (Bill) Murray, gebore in Wilmette, Illinois (21 September 1950) is 'n Amerikaanse akteur, komediant en skrywer. Hy is vir 'n Oscar benoem vir sy rol in die rolprent Lost in Translation(2003). Hy het al meer as 25 ander rolprenttoekennings ontvang, insluitend 'n Amerikaanse Komedie-toekenning, 'n BAFTA-toekenning, 'n Golden Globe en 'n Golden Satellite-toekenning. Hy is ook bekend vir sy rolle in die rolprente Groundhog Day (1993), Rushmore (1998) en Moonrise Kingdom (2012).
Don Murray (akteur)
Don Murray is 'n Amerikaanse akteur, skrywer, en vervaardiger. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente Bus Stop (1956), Conquest of the Planet of the Apes (1972), en Peggy Sue Got Married (1986), en in die televisiereeks Knots Landing (1979).
Mycale (spons)
Mycale is 'n genus van sponsdiere uit die klas van die Demospongiae (gewone sponse).
Ochna ciliata
Ochna ciliata is 'n struik wat tot die Ochnaceae familie hoort. Die spesie is inheems aan Aldabra, die Comore-eilande en Madagaskar.
Ochna holtzii
Ochna holtzii is 'n struik of klein boompie wat tot die Ochnaceae familie hoort. Die spesie is inheems aan Kenia en Tanzanië.
Nowokrasnoje (Astrachan-oblast)
Nowokrasnoje (Russies: Новокрасное) is 'n Kasakse dorpie in Astrachan-oblast, Rusland. Dit is die setel van die gelyknamige Nowokrasnoje Plaaslike Munisipaliteit wat nog twee kleiner nedersettings insluit. Soos baie ander nedersettings in Wolodarski-rajon, is dit op 'n eiland in die Wolga-rivierdelta geleë.
Demografie
Volgens Sensus 2010 het Nowokrasnoje 287 inwoners gehad. Etniese Kasakke vorm die meerderheid van die dorpie se bevolking.
Ochna gamblei
Ochna gamblei is 'n struik wat tot die Ochnaceae familie hoort. Die spesie is endemies aan Indië.
Gondar
Gondar of Gonder (Amharies: ጎንደር?, Gonder of Gondär; voorheen ጐንደር, Gʷandar of Gʷender) is ’n stad en afsonderlike woreda (distrik) in Ethiopië. Dis geleë in die Semien-Gondar-sone van die Amhara-streek, noord van die Tanameer aan die Klein Angerebrivier en suidwes van die Simiengebergte, 2 133 meter bo seespieël. Die stad word geheel en al omring deur die Gondar-Zuria-distrik.
Gondar was in die outyd die hoofstad van sowel die Ethiopiese Ryk as die daaropvolgende Begemder-provinsie. Die stad is die tuiste van etlike koninklike kastele, onder meer dié in die koninklike kompleks (Fasil Ghebbi), wat aan Gondar die eretitel “Camelot van Afrika” besorg.
Santorini-kaldera
Die Santorini-kaldera is 'n groot kaldera in die Egeïese See, 120 km noord van Kreta, Griekeland, wat meestal onder water bedek is. Die deel wat bo die water sigbaar is, is die ronde Santorini-eilandgroep, wat bestaan uit Santorini (klassieke Griekse Tera), die hoofeiland, Terasia en Aspronisi aan die rand en die Kameni-eilande in die middel. Dit is aangewys as 'n Dekadevulkaan.
Geografie
thumb|links|Lugfoto van die Santorini-kaldera
Daar is twee klein, onbewoonde vulkaniese eilande in die middel van die kaldera, "Nuwe" en "Ou" Kameni.
Die hoofeiland, Santorini, het 'n oppervlakte van 75,8 km². Therasia se oppervlakte is 9,3 km² en Nuwe en Ou Kameni s'n onderskeidelik 3,4 km² en 0,5 km². Aspronisi het 'n oppervlakte van 0,1 km².
Die buitengewone skoonheid van Santorini se hoë mure en wit gekalkte dorpies, saam met die sonnige klimaat en perfekte uitsig, trek vulkanoloë soos 'n magneet.
Dit is ook 'n hoogtepunt van toerisme in die Egeïese gebied.
Ochna hackarsii
Ochna hackarsii is 'n struik wat tot die Ochnaceae familie hoort. Die spesie is inheems aan Burundi, Demokratiese Republiek die Kongo, Rwanda en Uganda.
Rene Ray, Countess of Midleton
Rene Ray, Countess of Midleton (22 September 1911 – 28 Augustus 1993) was 'n Engelse aktrise en skryfster. Sy was bekend vir haar rolle in die rolprente Man of Affairs (1936), Housemaster (1938), en The Good Die Young (1954), en in die televisiereeks BBC Sunday-Night Theatre (1950).
Veka
Veka, die Volkshemde- en Klerefabriek Bpk., is gestig om die Afrikaner by die sakewêreld te betrek.
Na die Simboliese Ossewatrek van 1938 was daar ‘n opwelling van Afrikaner-nasionalisme. Onder leiding van dr. G.E.W. Ross is Veka in 1939 gestig om die Afrikaner ‘n groter rol in die klerebedryf te gee. Aanvanklik het dit baie gesukkel om ‘n vastrapplek in die Engelsgedomineerde bedryf te kry. Na die skuif na Fordsburg in 1943 en die oorname van ander ondernemings en sekere diversifikasie van belange is die doel bereik. Lisensies is verkry om materiale in te voer. In 1958 was Federale Volksbeleggings die grootste aandeelhouer.
Veka het veral mans-, kinder- en skoolklere vervaardig onder die handelsmerke Veka, Bertish, Pagel, Kingfold, El Rancho, Prefect en Ossewa.
Vroeë leiersfigure in die firma was Sarel van der Walt en Albert Wessels. Van der Walt het lank in die direksie en as voorsitter gedien. In 1967 is Wessels as besturende direkteur aangestel en is 1980 was Jannie Mouton by Veka betrokke.
In 1996 het die Jordaan Family Trust Veka gekoop en die naam verander na Allwear.
Nowomajatsjnoje
Nowomajatsjnoje (Russies: Новомаячное) is 'n klein dorpie in Astrachan-oblast, Rusland. Dit behoort tot die Nowokrasnoje Plaaslike Munisipaliteit wat nog twee nedersettings insluit. Soos baie ander nedersettings in Wolodarski-rajon, is dit op 'n eiland in die Wolga-rivierdelta geleë. Die dorpie se naam kom van die Russiese woorde vir "nuwe vuurtoring".
Demografie
Volgens Sensus 2010 het Nowomajatsjnoje 161 inwoners gehad. Etniese Kasakke vorm die meerderheid van die dorpie se bevolking.
Mycale angulosa
Mycale angulosa is 'n sponsspesie in die taksonomiese indeling van die Demospongiae (gewone sponse). Die liggaam van die spons bestaan uit kieselnaalde en sponginevesels en is in staat om baie water op te neem.
Die spons behoort tot die genus Mycale en tot die familie Mycalidae. Die wetenskaplike naam van die spesie is die eerste keer geldig gepubliseer in 1864 deur Duchassaing & Michelotti.
Joel Murray
Joel Murray (gebore 17 April 1963) is 'n Amerikaanse akteur, regisseur, en skrywer. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente God Bless America (2011) en The Artist (2011), en in die televisiereekse Dharma & Greg (1997) en Mad Men (2007).
Ochna lanceolata
Ochna lanceolata is 'n struik wat tot die Ochnaceae familie hoort. Die spesie is inheems aan Indië en Sri Lanka.
Serge Gainsbourg
Serge Gainsbourg, geboortenaam Lucien Ginsburg (Parys, 2 April 1928 - 2 Maart 1991) was 'n Franse digter, sanger, komponis, akteur, regisseur en skilder.
Albums
(SG) = albums geskryf deur Serge Gainsbourg vir Jane Birkin
Ochna insculpta
Ochna insculpta is 'n struik of klein boompie wat tot die Ochnaceae familie hoort. Die spesie is inheems aan Ethiopië, Kenia, Tanzanië en Uganda.
Sarah Miles
Sarah Miles (gebore 31 Desember 1941) is 'n Engelse aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprente Blow-Up (1966), Ryan's Daughter (1970), White Mischief (1987), en Hope and Glory (1987).
Sean Murray (akteur)
Sean Murray (gebore 15 November 1977) is 'n Amerikaanse akteur. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente This Boy's Life (1993) en Hocus Pocus (1993), en in die televisiereekse Harts of the West (1993) en NCIS (2003).
Matt Murray (akteur)
Matt Murray (gebore 18 September 1989) is 'n Amerikaanse akteur. Hy is bekend vir sy rolle in die televisiereekse Rookie Blue (2010), The L.A. Complex (2012), Rookie Blue Webisodes (2014), en Eyewitness (2016).
Nthato Motlana
Dr. Nthato Harrison Motlana (16 Februarie 1925 – 1 Desember 2008) was 'n prominente Suid-Afrikaanse sakeman, geneesheer en anti-apartheidsaktivis.
Vroeë lewe
Hy is in Marapyane naby Pretoria gebore. Hy het by Hoërskool Kilnerton, Pretoria, skoolgegaan en gematrikuleer. Daarna het hy die Universiteit van Fort Hare bygewoon en 'n B.Sc. graad. Met sy opleiding het hy medisyne aan die Universiteit van die Witwatersrand geneem. Hy is vir vyf jaar deur die regering ingeperk en het regeringstoestemming nodig om sy gradeplegtigheid in 1954 by te woon. In 1956 het hy 'n inwonende dokter by die Baragwanath-hospitaal geword.
Lewe na Apartheid
Motlana het op die direksies van Putco, Randse Waterraad, Adcock Ingram Group en Sasol, onder meer burgerlike en akademiese instellings gedien.
Huwelik
Motlana het in 1953 met sy vrou Sally Maunye in Soweto getrou. Hy is op 1 Desember 2008 in 'n privaat hospitaal in Johannesburg oorlede.
Poppy Miller
Poppy Miller (gebore 28 Februarie 1969) is 'n Engelse aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprente Flood (2007) en The Second Best Exotic Marigold Hotel (2015), en in die televisiereekse Kingdom (2007) en House of Anubis (2011).
Gelada
Gelada (Theropithecus gelada) is ’n primaat in die geslag Geladas (Theropithecus), wat baie na bobbejane lyk. Die mees uitstaande kenmerk van die geladas is die rooi, haarlose vlek op hul bors.
Geladas kom uitsluitlik voor in die Ethiopiese Hoogland. Hul is vredeliewend en “praat” deurlopend met mekaar.
Sideriese jaar
’n Sideriese jaar (van Latyn sidus, "asterisme, ster") is die tyd wat die Aarde vat om een keer om die Son te wentel met betrekking tot die vaste sterre. Dit is dus ook die tyd wat die Son neem om terug te keer na dieselfde posisie teen die agtergrond van vaste sterre nadat dit oënskynlik een keer om die sonnebaan beweeg het.
Dit kom neer op 365,25636 SI-dae vir die J2000-epog. ’n SI-dag, of gewone sondag, is 86 400 SI-sekondes lank.
Vanweë die aksiale presessie van die Aarde verskil die sideriese jaar van die tropiese jaar, die tyd wat die Son vat om terug te keer na dieselfde posisie in die siklus van seisoene soos van die Aarde af gesien, byvoorbeeld van lentenagewening tot lentenagewening of van somersonstilstand tot somersonstilstand. Die sideriese jaar is 20 min. 24,5 sek. langer as die tropiese jaar vir J2000 (365,242189 dae).
Ochna katangensis
Ochna katangensis is 'n struik wat tot die Ochnaceae familie hoort. Die spesie is inheems aan Angola, Demokratiese Republiek die Kongo, Malawi, Tanzanië en Zambië.
Mary Millar
Mary Millar (26 Julie 1936 – 10 November 1998) was 'n Engelse aktrise. Sy was bekend vir haar rol in die televisiereeks Keeping Up Appearances (1990).
Jablonka (Astrachan-oblast)
Jablonka (Russies: Яблонка) is 'n Kasakse dorpie in Astrachan-oblast, Rusland. Dit behoort tot die Sizi Boegor Plaaslike Munisipaliteit wat nog vier nedersettings insluit. Soos baie ander nedersettings in Wolodarski-rajon, is dit op 'n eiland in die Wolga-rivierdelta geleë. Die dorpie se naam kom van die Russiese woord vir "appelboom".
Demografie
Volgens Sensus 2010 het Jablonka 431 inwoners gehad. Etniese Kasakke vorm die meerderheid van die dorpie se bevolking.
Mycale ramulosa
Mycale ramulosa is 'n sponsspesie in die taksonomiese indeling van die Demospongiae (gewone sponse). Die liggaam van die spons bestaan uit kieselnaalde en sponginevesels en is in staat om baie water op te neem.
Die spons behoort tot die genus Mycale en tot die familie Mycalidae. Die wetenskaplike naam van die spesie is die eerste keer geldig gepubliseer in 2010 deur Carballo & Cruz-Barrazo.
Ochna staudtii
Ochna staudtii is 'n struik of klein boompie wat tot die Ochnaceae familie hoort. Die spesie is inheems aan die Demokratiese Republiek die Kongo, Gaboen, Ghana, Ivoorkus, Kameroen en Nigerië.
Hayley Mills
Hayley Mills (gebore 18 April 1946) is 'n Engelse aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprente Tiger Bay (1959), Pollyanna (1960), The Parent Trap (1961), en That Darn Cat! (1965).
Isaiah Mustafa
Isaiah Mustafa (gebore 11 Februarie 1974) is 'n Amerikaanse akteur, regisseur, en skrywer. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente Horrible Bosses (2011) en It: Chapter Two (2019), en in die televisiereekse Nikita (2010) en Shadowhunters: The Mortal Instruments (2016).
Mitchel Musso
Mitchel Musso (gebore 9 Julie 1991) is 'n Amerikaanse akteur. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente Secondhand Lions (2003) en Monster House (2006), en in die televisiereeks Pair of Kings (2010).
Mycale parishi
Mycale parishi is 'n sponsspesie in die taksonomiese indeling van die Demospongiae (gewone sponse). Die liggaam van die spons bestaan uit kieselnaalde en sponginevesels en is in staat om baie water op te neem.
Die spons behoort tot die genus Mycale en tot die familie Mycalidae. Die wetenskaplike naam van die spesie is die eerste keer geldig gepubliseer in 1875 deur Bowerbank.
Piroklastiese stroom
thumb|220px|Piroklastiese strome beweeg in 1984 af teen die hange van die Mayonvulkaan in die [[Filippyne.]] thumb|220px|Die oorblyfsel van 'n gebou wat in 1982 in [[Mexiko deur piroklastiese stuwings en strome verwoes is. Versterkingstawe in die sement is in die rigting van die vloei gebuig.]] thumb|220px|'n Wetenskaplike bestudeer puimsteenblokke aan die einde van die afsettingsterrein van 'n piroklastiese stroom van [[Mount Saint Helens.]]
'n Piroklastiese stroom of piroklastiese wolk is 'n vinnig bewegende stroom warm gas en tefra wat met die grond langs weg van 'n vulkaan af beweeg. Hulle gemiddelde snelheid is sowat 100 km/h, maar hulle kan tot 700 km/h haal. Die gasse en tefra kan 'n temperatuur van sowat 1 000 °C bereik.
Piroklastiese strome is die gevaarlikste van alle vulkaangevare en ontstaan as gevolg van sekere ontploffende uitbarstings; hulle raak gewoonlik aan die grond en stroom bergaf, of versprei letterlik onder swaartekrag. Hulle spoed hang af van die digtheid van die stroom, die vulkaan se uitsettempo en die steilte van die helling.
Die terme
Die woord "piroklas" of "piroklast" kom van die Griekse πῦρ, pir, "vuur", en κλαστός, klastos, "in stukke gebreek".
Piroklastiese strome wat baie meer gas as rotse bevat, is bekend as "ten volle verdunde piroklastiese digtheidstrome" of "piroklastiese stuwings". Die laer digtheid veroorsaak soms dat hulle oor hoër tipografiese vorms of water vloei, soos riwwe, heuwels, riviere en seë. As die stoom, water en rotse se temperatuur laer as 250 °C is, word hulle "koud" genoem in vergelyking met ander strome, hoewel die temperatuur steeds dodelik is. Koue piroklastiese strome kan uitbars uit 'n opening onder 'n vlak meer of die see.
Die voorkante van sommige piroklastiese strome is ten volle verdun; tydens die uitbarsting van die berg Pelée op Martinique in 1902 het so 'n stroom die stad Saint-Pierre getref en amper 30 000 mense se dood veroorsaak.
Grootte en uitwerking
thumb|150px|links|Die afgietsels van sommige slagoffers in [[Pompeji se sogenaamde "Tuin van die Vlugtelinge".]]
Die volume van strome wissel van 'n paar honderd meter3 tot meer as 1 000 km3. Groter strome kan honderde kilometers ver trek, hoewel geen van dié grootte die afgelope paar honderdduisend jaar voorgekom het nie. Die meeste piroklastiese strome is sowat 1 tot 10 km3 groot en trek 'n paar kilometer ver.
Strome bestaan gewoonlik uit twee dele: die tefra wat op die grond langs bly en groter brokstukke bevat, en 'n uiters warm "aspluim" bo dit wat die koue lug verhit en laat uitsit.
Die kinetiese energie van die bewegende wolk sal bome in sy pad platvee. Veral die warm gas is dodelik, want dit veras lewende organismes onmiddellik of omskep hulle in koolstoffossiele:
Op die Maan
In 1963 het die Nasa-sterrekundige Winifred Cameron voorgestel dat die Maan se ekwivalent van prioklastiese strome op Aarde kronkelende gleuwe op die maanoppervlak kon gevorm het. In 'n vulkaanuitbarsting op die Maan sou die piroklastiese strome die plaaslike reliëf gevolg het, en dit sou gelei het tot dikwels kronkelende spore.
Die Maan se Schrötervallei is een so 'n voorbeeld.
Sizi Boegor
Demografie
Volgens Sensus 2010 het Sizi Boegor 1 581 inwoners gehad. Etniese Kasakke vorm die meerderheid van die dorpie se bevolking.
Maori-kultuur
260px|thumb|'n Maori-haka in 2012. thumb|260px|'n Wharenui (vergaderhuis) op die dorp Ohinemutu, Rotorua, met 'n tekoteko bo-op.
Die Maori-kultuur (Maori: Māoritanga) is die gebruike, kultuurpraktyke en geloofsoortuigings van die inheemse Maori-volk van Nieu-Seeland. Dit het uit die Oos-Polinesiese kultuur ontstaan en is steeds deel daarvan. Die Maori-kultuur vorm 'n kenmerkende deel van die Nieu-Seelandse kultuur en danksy 'n groot diaspora en die opneem van Maori-motiewe in die gewilde kultuur word dit wêreldwyd aangetref. Onder die Maori's, en in 'n mindere mate dwarsoor Nieu-Seeland, word die woord Māoritanga dikwels gebruik as min of meer 'n sinoniem vir die Maori-kultuur. Die Maori-agtervoegsel -tanga is rofweg 'n ekwivalent van die Afrikaanse agtervoegsel "-heid" of "-skap". Dit is ook al vertaal as "'n Maori-lewenswyse".
Vier aparte maar oorvleuelende kultuurtydperke het histories tot die Maori-kultuur bygedra:
Māoritanga in die moderne tydperk word al hoe meer beïnvloed deur verstedeliking, groter kontak met Nieu-Seelanders van Europese afkoms 'n herlewing van tradisionele praktyke.
Tradisionele Maori-kuns speel 'n groot rol in Nieu-Seelandse kuns. Dit sluit in whakairo (houtsnywerk), raranga (weefwerk), kapa haka (groepoptrede), whaikōrero (redenaarskuns) en tā moko (tatoes). Die patrone en karakters wat voorgestel word, is 'n weerspieëling van die geloofsoortuigings en geslagsregisters (whakapapa) van die Maori's. Kunstenaars volg dikwels die tegniek van hulle voorouers, maar in die 21ste eeu sluit Māoritanga ook kontemporêre kunste soos rolprente, televisie, poësie en die teater in.
Die Maori's se taal is bekend as te reo Māori, wat verkort word tot te reo (letterlik "die taal"). Aan die begin van die 20ste eeu het dit gelyk of te reo Māori en ander aspekte van die Maori's se lewenswyse kan verdwyn. In die 1980's het regeringsgeborgde skole (Kura Kaupapa Māori) mense met Europese én Maori-herkoms egter in te reo begin onderrig.
Tikanga Māori is 'n stel kultuurwaardes, gebruike en praktyke. Dit sluit begrippe in oor wat heilig is, om jou gemeenskap te versorg, grondregte en ander verhoudings tussen mense en hulle omgewing. Tikanga verskil van 'n Westerse etiese of regstelsel omdat dit nie deur 'n sentrale owerheid of 'n stel dokumente voorgeskryf word nie. Dit is 'n vloeibaarder en dinamieser stel praktyke, en gemeenskapsaanspreeklikheid is "die doeltreffendse maganisme vir die afdwing van tikanga".
Geskiedenis
Polinesiese seevaarders was seenavigators en sterrekundiges. Polinesiërs het lang afstande op see afgelê. Die teenwoordigheid van baie vroue onder die vroeë setlaars in Nieu-Seeland dui daarop dat die Polinesiese migrasievaarte nie toevallig was nie, meer met voorbedagte rade. Die mees onlangse betroubare bewyse dui daarop dat aanvanklike vestigings in Nieu-Seeland omstreeks 1280 vanaf die Geselskapseilande plaasgevind het. In 1769 het die ervare navigator Tupaia van die Geselskapseilande by kaptein Cook op die skip Endeavour aangesluit op sy vaart suidwaarts. Ondanks 'n gaping van honderde jare kon Tupaia die Maori-taal verstaan, want dit het ooreengestem met sy moedertaal. Sy teenwoordigheid en vermoë om te vertaal het baie van die wrywing tussen die Europese verkenners en die Maori's in Nieu-Seeland uit die weg geruim.
Europese matrose, insluitende kaptein Cook, het op Polinesiese matrose afgekom wat ter see verdwaal het, en dit dui daarop dat kennis van langafstandnavigasie teen die middel 18de eeu nie oral voorgekom het nie.
Argaïese tydperk, c. 1300
thumb|240px|links|Vroeë Maori-voorwerpe soortgelyk aan Polinesiese vorms (Wairau Bar, Marlborough). Let op die vulkaanglas van [[Noordeiland (links bo).]]
Navorsers noem dikwels die tydperk tussen omstreeks 1280 en omstreeks 1450 die Argaïese tydperk, of die "Moajagterstydperk" na die moa, die groot, nievlieënde voël wat 'n groot deel uitgemaak het van die vroeë Polinesiese setlaars se dieet. In dié tyd het die Maori's by hulle nuwe omgewing aangepas, maar kultureel het hulle min verander van hulle voorouers van die tropiese Stille Oseaan.
thumb|180px|Tradisionele amptelike kleredrag uit die Klassieke tydperk, insluitende 'n hondevelmantel en 'n patu (kort knuppel). Die immigrante het baie eetbare plante van die tuiseilande in die sentrale Stille Oseaan met hulle saamgebring. Een hiervan was die patat (kūmara), wat die belangrikste een geword het. Die verre suidelike deel van Aotearoa was egter te koud vir enige van dié gewasse. Groot hoeveelhede van die koolpalm se bolle is geëet – dit is stadig in grondoonde gekook om van die gif ontslae te raak en 'n effens soet pulp te skep. Skulpvis, vis, haaie en robbe was ook algemene kossoorte. Honde en rotte is van ander eilande gekoop. Die invoer van rotte het ongetwyfeld 'n groter impak op Nieu-Seeland se natuurlewe gehad as enige ander organisme buiten die mens. Die honde het die mense help jag, maar is ook geëet.
Die nuwe omgewing het eise aan die Polinesiese setlaars gestel. Die kouer klimaat het beteken dat tropiese stapelgewasse versigtig verbou moes word om te oorleef, en van hulle het glad nie plaaslik gegroei nie. Patats (kūmara) was 'n belangrike gewas wat die Polinesiese setlaars saam met hulle gebring het. 'n Groot deel van die kweek van die patat het geritualiseer geraak – dit is selfs verbind met Rongomātāne (Rongo), 'n hoë godheid (atua).
Kūmara word ook in 'n spreekwoord gebruik wat mense aanmoedig om nederig te wees: Kaore te kūmara e kōrero mo tōna māngaro. ("Die kūmara praat nie van sy eie soetigheid nie.")
Seisoenale bedrywighede sluit in tuinmaak, hengel en die jag van voëls. Die hooftake is tussen mans en vroue verdeel, maar daar was ook baie groepsbedrywighede, soos kosversameling.
Dié vroeë koloniste het Nieu-Seeland verken op soek na klippe om gereedskap van te maak. Die hoofbronne van klippe sluit in Mayor Island, Taupo en Kerikeri (obsidiaan, of lawaglas). Jade en pakohe (argilliet) is vroeg reeds op Suideiland ontdek om die hedendaagse Reefton en Nelson. Basalt is later ook ontdek en in bouwerk gebruik. Klippe is gebruik in alle aspekte van die Polinesiese lewe: van hout kap en kos sny tot as ankers vir kano's en visnette, om die hitte in 'n grondoond te reguleer en klipknuppels te maak. Dié praktyke, wat goed bewaar gebly het by die argeologiese terrein Wairau Bar, was kenmerkend van die Oos-Polinesiese kultuur van dié tyd.
Twee Polinesiese artefakte verbind vroeë setlaars met Polinesië. Een, 'n toringskulp wat net op die eilande van die suidelike Stille Oseaan aangetref word, veral die Geselskapseilande, is bewerk om 'n klein beitel te maak wat by Wairau Bar ontdek is en dateer van omstreeks 1300. Die ander een is 'n 6 cm lange Polinesiese pêrel wat deur hengelaars as lokaas gebruik is en in 1962 by Tairua ontdek is. Dié lokaas dateer van die middel 14de eeu. Dit is ontdek in 'n tipiese klein moajagterskamp aan die kus.
Die nuwe land het ook nuwe geleenthede geskep. Die Maori's het geleer hoe om plaaslike bronne te gebruik, soos pounamu ('n soort klip), hout, vlas en die oorvloedige voëllewe vir praktiese gereedskap en kos, sowel as pragtige ornamente en kledingstukke. Dié aanpassing by die geleenthede en uitdagings van die nuwe omgewing het gelei tot die ontwikkeling van die Klassieke Maori-kultuur.
Klassieke tydperk, c. 1500
thumb|links|220px|'n Model van 'n pā. thumb|180px|'n Tradisionele amptelike rok uit die Klassieke tydperk. Daar is 'n hei-tiki (ornamentele halssnoer) om haar nek, 'n [[jade- en 'n haaitandoorbel aan haar ore en twee huia-vere in haar hare.]]
Maori-artefakte het rondom die 15de eeu begin verander van 'n Oos-Polinesiese tot 'n makliker herkenbare Klassieke Maori-styl, 'n styl wat tot goed in die kontaktydperk in die 18de en 19de eeu voortgeduur het. Terselfdertyd het Maori-groepe minder nomadies geraak en het hulle meer in gedefinieerde gebiede begin woon en begin staatmaak op tuinbou as 'n voedselbron.
Afhanklikheid van gebergde kos soos patats het beteken pakhuise moes beskerm word teen diewe. Die wydverspreide oprigting van groot versterkte geboue met die naam pā op prominente heuwels en berguitlopers in dié tyd is 'n bewys van die ontwikkeling van 'n krygshaftige stamkultuur.
Nie alle aspekte van dié kultuur het oral plaasgevind nie, veral nie op Suideiland, waar kūmara nie maklik gegroei het, nie.
Kolonisasie, van c. 1800
Baie min Europeërs het in die 18de en vroeë 19de eeu in Nieu-Seeland aangekom en die basiese waardes van die Maori-kultuur het dus aanvanklik min verander. Die sendeling Henry Williams het die Europeërs op Noordeiland in 1839 op sowat 1 100 geraam, van wie 200 sendelinge was, en daar was altesaam 500-600 Europeërs in die Bay of Islands. Die Maori-bewoners in dié tyd is geraam op sowat 30 000 tot 40 000, terwyl dit 50 jaar vroeër sowat 100 000 was. Dié afname in getalle was hoofsaaklik weens Europese siektes wat na Nieu-Seeland gebring is, soos masels en griep, en die Musketoorloë van 1807-'37.
Samuel Marsden van Nieu-Suid-Wallis het in 1814 Aotearoa se eerste Christelike sending in die Bay of Islands gestig. Omdat die sendelinge van die Maori's afhanklik was vir baie basiese benodigdhede, het hulle muskette en ystergereedskap vir kos verruil. Teen die tyd dat dié praktyk deur eerwaarde Williams ontmoedig is en eindelik deur die goewerneur verbied is, het dit reeds die oorloë tussen Maori-stamme aansienlik verander en gelei tot die Musketoorloë van die 1820's en 'n geweldige toename in die aantal slagoffers. Alkohol was nie in die Maori-kultuur bekend voor hulle kontak met Europeërs nie en dit het 'n negatiewe uitwerking op individuele en kollektiewe gesondheid gehad. Baie Maori's het eerwaarde Williams gesteun in sy teenstand van die bedrywighede van die "ongodsdienstige Europeërs in die Bay of Islands". Die sending by "Paihia, reg oorkant die berugte, wettelose nedersetting Kororāreka (later Russell), [is gestig] om Christenskap te kontrasteer met die dekadente vorme van Europese lewe".
Sendelinge het verslag gelewer oor hulle afsku van die gewelddadige gedrag van die Maori's – die oorlogvoering, slawerny, kannibalisme, die seksuele misbruik van vroue, die moorde op meisies en wraakmoorde. Teen 1840 was baie van dié gebruike feitlik afwesig of is dit nie algemeen toegepas nie.
Nita Mistry (aktrise)
Nita Mistry is 'n Engelse aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprente Romeo Vs Juliet (2015) en Crossing Over (2017).
Maori-kultuur
Kolonisasie, van c. 1800
In die kusstreke van Suideiland was die Maori-inwonertal baie klein. Jagters van walvisse, wat dikwels in Nieu-Suid-Wallis gebaseer was, het kusstasies aan die suid- en ooskus opgerig en Maori-Europese werkgemeenskappe gevestig. In die vroeë 1800's het hoofmannne gereeld Maori-vroue – dikwels hulle dogters – aan die walvisjagters verskaf. Teen die 1820's was sowat 200 Maori-vroue met Europese mans getroud in die kusstreek tussen die hedendaagse Christchurch en Invercargill. Dit was sowat die helfte van die hubare vroue op Suideiland – en dit was vir Maori-mans moeilik om vroue te kry.
Die Maori's het oor die algemeen groot nuuskierigheid oor die Europese kultuur getoon ná aanvanklike onsekerheid en misverstande – hulle het 'n goeie vermoë gehad om veranderings te aanvaar en dit in hulle alledaagse lewenswyse in te werk. 'n Franse ekspedisie van 1772 het aan hulle aartappels, graan, uie, bokke, varke, hoenders en ander kos gegee om te kweek en groot te maak. Aartappels en varke het in die noorde gou 'n sleuteldeel van die Maori's se landbou geword, maar die nuwe kos is feitlik uitsluitlik vir ruilingsooreenkomste gebruik; die Maori's self het steeds vis, kūmara en varingwortels geëet.
Die Maori-ekonomie het in die loop van die 19de eeu vinnig verander. Ná die ondertekening van die Verdrag van Waitangi in 1840 het Auckland (wat in September 1840 gestig is) die kommersiële sentrum van Nieu-Seeland geword. Die Maori's het hulle kommunale sosiale stelsel vinnig aangepas om voordeel te trek uit 'n toename in handel in 'n tyd van ekonomiese uitbreiding. Hulle het belê in ploeë, meulens, waens en skepe om hulle goedere mee te vervoer. Nes vroeër was hulle die primêre verskaffers van landbouprodukte. Die eerste Maori-watermeule is in 1846 gebou, en teen 1860 is nog 50 gebou.
Begrafnispraktyke het verander om aspekte van die Christendom te inkorporeer. Teen die middel 1840's is mense gewoonlik in die grond begrawe, hoewel kiste met Maori-motiewe soms gebruik is.
Slawe (taurekareka of mōkai) was lede van mededingende stamme wat in oorloë gevange geneem is. Daar is min regstreekse inligting oor Maori-slawe van voor die Musketoorloë. Ná die oorlog het die aantal slawe geweldig toegeneem en 'n belangrike deel van sommige stamme se sosiale struktuur geword.
Gewoonlik is net vroulike slawe aangehou, want hulle is as 'n kleiner risiko beskou, nuttiger as aartappelwerkers en as lewensmaats. In 1834 het die Ngāpuhi-stam hulle slawe vrygelaat, dalk gedeeltelik vanweë die invloed van eerwaarde Williams. Hulle voorbeeld is deur ander gevolg, tot omstreeks 1863.
Vroeëre Maori's het die koppe van vyande wat doodgemaak is, gedroog en uitgestal (mokomokai) en het kannibalisme beoefen. Een moontlike rede vir mokomokai-praktyke was dat hulle die Maori's aan die dooies herinner het, soos 'n trofee. 'n Ander moontlikheid is dat dit 'n rituele manier was om die vyand se mana (energie) vas te vang – veral die koppe van stamhoofde was baie gewild. Koppe kon teruggegee word om 'n stamverskil by te lê, maar tradisioneel is koppe nooit geruil nie. Later, in die 1820's, in hulle begeerte om muskette en kruit te kry, het die noordelike Maori's met talle afgekapte, getatoeëerde koppe vorendag gekom – soms die koppe van slawe of gevangenes wat spesiaal vir dié doel gebruik is.
thumb|220px|'n Groep Maori-kinders op 'n swaai (1847). Teen die 1850's het die Maori-kultuur nog belangrike veranderings ondergaan. Met hulle etnosentriese aanname dat die Christelik-Europese kultuur meerderwaardig was, kan sendelinge beskou word as "aan die spits van kolonialisme", want hulle sending was letterlik om die Maori-kultuur te verander. Maar met die afkondiging van Nieu-Seeland as 'n Britse kolonie in 1841 en die vestiging van die Nieu-Seelandse parlement in 1852 het 'n belangrike politieke verskuiwing plaasgevind wat eindelik gelei het tot groot konflik tussen die Maori's en die nuwe Europese immigrante (Pākehā).
Die Maori's het in 1854-'68 geen verteenwoordiging in die parlement gehad nie, hoewel hulle aansienlik meer as die Europese bevolking was. Omdat 'n Europese standaard van individuele grondeienaarskap 'n vereiste vir kiesers was, kon die Maori's nie vir parlementslede stem nie en wette is sonder hulle seggenskap aanvaar wat hulle en die vroeë ontwikkeling van die nasie regstreeks geraak het. Volgens Ranginui Walker was hierdie "institusionalisering van rassisme aan die begin van demokrasie in Nieu-Seeland die wortel van die konflik tussen Māori en Pākehā op Noordeiland en die koloniale spoliasie (wederregtelike ontneming) wat gevolg het".
Die Pākehā-bevolking het in die 1850's verdubbel en dié van die Maori's verbygesteek. Die kultuurveranderings het versnel en die idee van die assimilasie van die Maori's het meer geregverdig gelyk terwyl Europese setlaars die land binnegestroom het.
Kwessies rakende grondeienaarskap het van die herskeppendste invloede van die 19de eeu geword. In die Maori-kultuur was kollektiewe eienaarskap die norm: Maori's het as tangata whenua (volk van die land) 'n diep respek vir, spirituele verbintenis tot en verantwoordelikheid vir die land. Terwyl die regering grond gesoek het vir nuwe immigrante, het 'n reeks wette soos die Wet op Inboorlinggrond 1862 en 1865 die verhouding wat die Maori's gehad het met die grond waarop hulle langer as 'n halwe millennium gewoon het, drasties verander. In 1870 het die destydse minister van justisie, Henry Sewell, die doelstellings van die Inboorlinggrondhof beskryf as "om die grootste deel van die grond op Noordeiland [...] binne bereik van kolonialisme te bring" en "die ontstamming van die Maori's – om, as dit moontlik is, die beginsel van kommunisme te vernietig waarop hulle sosiale stelsel gebaseer is en wat 'n struikelblok is in die pad van alle pogings om die Maori-ras in ons sosiale en politieke stelsel op te neem". Teen die einde van die 19de eeu is al dié doelstellings grootliks bereik – tot nadeel van die Maori-kultuur.
Marginalisasie en renaissance, c. 1900 tot tans
thumb|220px|'n Haka-geselskap wag in 1901 in Rotorua om voor die Hertog van York op te tree. thumb|220px|Tradisionele Maori-Waitangidagvierings in Waitangi. thumb|220px|Maori-betogers naby Waitangi op Waitangidag, die nasionale dag van Nieu-Seeland.
In die volgende eeu het Maori's aansienlike kultuurveranderings bly ondergaan. In 1900 het min Maori's in Europese stedelike nedersettings gewoon. Dit het geleidelik verander. In 1935 het net 1 766 Maori's in Auckland gewoon. In 1936 het net 11,2% van Maori's in stedelike gebiede gewoon. Teen 1945 het dit gestyg tot 19% en teen 1971 tot 68%. Werkgeleenthede het verander van werk op plattelandse grond tot werk in hoofsaaklik bouery. Die grootste faktore was die toenemende Maori-bevolking en die feit dat die grond nie almal kon voed nie.
In die 1930's en 1940's is grondwetgewing deurgevoer om Maori's te help om beter gebruik van hulle oorblywende stamgrond te maak. Maori's het gesukkel om grond vir moderne landbou te gebruik en ontwikkel, omdat baie Maori-grond steil en verafgeleë was, geneig tot erosie en met hoë reënval. Europese boere het die nuutste meganiese toerusting gehad waarvoor hulle banklenings gekry het. Die Maori's kon nie lenings kry nie omdat stamgrond nie as sekuriteit vir lenings gebruik kon word nie. Maori's kon geld verdien deur grond aan Europese boere te verhuur, maar dit is deur baie mense gedeel. Maori-boerderye was dikwels gebaseer op 'n ander waardestelsel en nie aangedryf deur Europese doelstellings van doeltreffendheid en hoë produktiwiteit nie.
Nog 'n verandering was die toenemende geboortesyfer. In 1955 was die Maori-geboortesyfer byna dubbel dié van Europeërs teen 43,6 in vergelyking met 26 per 1 000. Die Maori's het terselfdertyd laer kwalifikasies gehad. In 1956 het 6,5% van Maori's professionele, bestuurs- of klerklike poste gehad, teenoor 26,7% van nie-Maori's. Maori's is aansienlik geraak deur veranderde ekonomiese omstandighede, soos die verlaging in wolpryse. Dit het hulle kwesbaarder gemaak en gelei tot poste met 'n laer inkomste, swak behuising en swak gesondheid, wat op hulle beurt weer gelei het tot 'n hoër misdaadsyfer.
Dit alles was moontlike oorsake van rassespanning. Dit is deur die breë publiek beskou as "Maori-probleme". Teen die 1970's en 1980's het genoeg verstedelikte Maori's posisies met invloed bereik om 'n geleidelike maar radikale verandering teweeg te bring in die manier waarop regerings dink. Hulle was meer bereid om sterk protes aan te teken om Mana Māori te bevorder. Jong stedelike radikale het byvoorbeeld 'n groep universiteitstudente geslaan wat gespot het met Maori-danse. Beswaarmakers het Bastion Point beset omdat dit as Maori-grond beskou word en het inhegtenisneming deur die polisie teengestaan. In Raglan het plaaslike Maori's eienaarskap opgeëis van grond wat as 'n vliegveld en gholfbaan gebruik is.
Supermaan
duimnael|220px|Die supermaan van 14 November 2016 was 356 511 km van die middel van die Aarde af, die naaste sedert 1948. Dit sal eers weer in 2034 so naby wees. duimnael|220px|Die supermaan van 19 Maart 2011 (regs) in vergelyking met die gemiddelde maan van 20 Desember 2010, soos van die Aarde af gesien.
’n Supermaan is ’n volmaan of donkermaan wat min of meer ooreenstem met die naaste stand van die Maan aan die Aarde in sy elliptiese wentelbaan, wat tot gevolg het dat die Maan groter as gewoonlik lyk. Die tegniese term daarvoor is die perigeumsamestand van die Aarde-Maan-stelsel. Die woord "supermaan" is nie werklik ’n sterrekundige term nie, maar het in moderne astrologie ontstaan.
Maori-kultuur
Marginalisasie en renaissance, c. 1900 tot tans
Dié posisie het hoë verwagtings geskep vir positiewe resultate van die Verdrag van die Waitangi-tribunaal wat daargestel is om Maori-griewe te ondersoek jeens historiese Nieu-Seelandse regerings. Van die vroeë 1990's af het 'n reeks gunstige uitsprake van die tribunaal gelei tot 'n groot instroming van kapitaal in die vorm van grond, primêre bronne en kontant van die regering na verskeie Maori-stamme en -clans. 'n Sleutelbegrip was die voortgesette besetting van 'n stuk grond (Ahi kaa).
Supermaan
Die teenoorgestelde term, apogeumsamestand, is al ’n mikromaan genoem, maar is nie so algemeen nie.
Maori-kultuur
Marginalisasie en renaissance, c. 1900 tot tans
Die grootste tribunaaltransaksies was tot $1 miljard werd, maar baie was veel kleiner. Dit het aan Maori-organisasies 'n bron van finansiële sekuriteit gegee wat hulle nie voorheen gehad het nie. Tot in 2013 het die regering meer as $4 miljard uitbetaal. In 2012 is geraam die algehele waarde van Maori-beheerde bates is sowat $400 miljard. Teen 2018 het 70 skikkings die wetgewingsfase gehaal, met nog 45 in verskeie stadiums van onderhandeling.
Supermaan
Die mees onlangse supermaan was op 24 Junie 2017 en die volgende een sal op 3 Desember 2017 wees. Die een op 14 November 2016 was die naaste supermaan sedert 26 Januarie 1948, en sal nie oortref word tot 25 November 2034 nie. Die naaste supermaan van die 21ste eeu sal plaasvind op 6 Desember 2052.
Soms val ’n supermaan saam met ’n algehele maansverduistering. Dit het laas in September 2015 gebeur, en die volgende een sal in Oktober 2033 wees.
Maori-kultuur
Kultuurbegrippe
duimnael|180px|links|'n Tohunga (kundige beoefenaar van 'n vaardigheid of kuns) onder [[#Tapu (verbode en heilig)|tapu kon lang rukke nie met hulle hande eet nie. ]]
Supermaan
Afstand
Die Maan se afstand wissel elke maand tussen sowat 357 000 en 406 000 km vanweë sy elliptiese wentelbaan om die Aarde (afstande is tussen die twee liggame se middelpunt).
Maori-kultuur
Kultuurbegrippe
Sommige van die basiese kultuurbegrippe van Māoritanga is teenwoordig dwarsdeur Polinesië, maar alles is aangepas by Nieu-Seeland se unieke geskiedenis en omgewing.
Mana (mag en prestige)
Mana beteken 'n heilige mag of gesag, en dit word deur die gode toegeken aan die voorouerlike linie van stamhoofde, of tohunga. Hoewel die mana self 'n bonatuurlike geskenk is, kan die hoof dit vermors of verbeter. Die historikus Judith Binney sê die instandhouding en verbetering van die mana van whānau (uitgebreide familie) en hapū (clan) en lojaliteit binne die groep is ongetwyfeld 'n kernkultuurbegrip van die Maori's. Sy sê die Maori-kultuurgeskiedenis is verwarrend vir oningeligtes, want dit bestaan uit verhalende mites wat ver terug dateer. Ook verwarrend is dat die chronologiese tyd irrelevant of verwronge is in die Maori's se kultuurverhale: Iemand wat vandag lewe, kan 'n storie oor hulle familie of hapū vertel wat eeue gelede gebeur het; tog verskyn die verteller as 'n kontemporêre figuur in die mite.
'n Sleutelelement van kultuurleierskap is om die verteller te verbind met 'n bekende historiese figuur met mana. Dit is hoekom dit so belangrik is om die familiegeskiedenis te vertel. In die Maori-kultuur is die name van mense en plekke veranderlik. Individue kan hulle naam verskeie kere verander of kan verskillende name gebruik na gelang van die kulturele situasie. In die verlede het hapū hulle name verander as hulle na 'n ander gebied getrek het waar 'n ander naam positiewer was. Een van die hoofredes hoekom name so veranderlik is, is toegang tot hulpbronne. Omdat 'n hapū elke seisoen getrek het om verskillende hulpbronne te gebruik, het sy naam verander om 'n voorouer te weerspieël wat histories-kulturele regte tot daardie hulpbron gehad het. Binney sê dit was belangrik vir beskerming en oorlewing om verbind te word met 'n magtige hapū met baie bekende voorouers. Omdat Maori-kommunikasie feitlik heeltemal mondelings was tot ver in die kontaktydperk, het orale mitevertellings meer gevarieerd geraak om aan te pas by die behoeftes van elke hapū of whanau.
Supermaan
Terminologie
duimnael|260px|links|’n Rooi supermaan op 6 Mei 2012, soos gesien in [[Japan.]]
Maori-kultuur
Whakapapa (genealogie)
Whakapapa is die oorsprong en afstamming van 'n persoon, voorwerp of geografiese gebied. 'n Persoon se whakapapa vestig sy mana en stamverbintenisse. Dit kan opgesê word as jy jou aan iemand voorstel (mihimihi).
Supermaan
Terminologie
Die term "perigeumsamestand" word in die wetenskaplike wêreld verkies bo "supermaan". Perigeum is die punt waar die Maan die naaste aan die Aarde is in sy wentelbaan, en samestand is wanneer die Aarde, Maan en Son oplyn, iets wat met elke vol- of donkermaan gebeur. ’n Supermaan is dus ’n kombinasie van die twee, hoewel hulle nie altyd saamval nie.
Maori-kultuur
Utu (balans en harmonie)
Utu word dikwels verbind met die woord "wraak". In 'n breër sin beteken utu die bewaring van balans en harmonie in 'n beskawing. Utu beteken 'n fout moet altyd reggestel en 'n guns terugbewys word. Die manier waarop dit gedoen word, kan grootliks verskil van geval tot geval. In die konteks van 'n geskenkuitruiling skep en bewaar utu sosiale verbintenisse. Dit herstel balans wanneer sosiale verbintenisse versteur word. 'n Weergawe van utu, muru, is die beslaglegging op iemand se besitting as vergelding vir 'n verkeerde optrede teen 'n individu of gemeenskap.
Geskenkuitruiling moet aan drie basiese beginsels voldoen. Eerstens moet dit lyk of dit vrywillig en spontaan is, sonder dat 'n geskenk terugverwag word. Tweedens was daar 'n streng stelsel van verpligting van krag wat bepaal het die ontvanger moet nie net 'n geskenk teruggee nie, maar die waarde daarvan moes groter wees as dié van die een wat ontvang is. Derdens is bepaal dat 'n sosiale verpligting daargestel is om die uitruiling van geskenke voort te sit, anders kan mana verloor word. Wanneer iemand ver gereis het om 'n geskenk te gee, is verwag dat 'n geskenk onmiddellik teruggegee word. Vanweë seisoenale kosvoorrade kon die geskenk egter ook later terugbetaal word wanneer kosvoorrade dit toegelaat het. Net soos met 'n geskenk, moes 'n belediging terugbetaal word. Dié terugbetaling kon krygshaftig wees. Die historikus Angela Ballara beskryf oorlogvoering as 'n "aangeleerde, kultuurbepaalde [antwoord] op oortredings van die reëls van die Maori-gemeenskap".
Supermaan
Uitwerking
Die gekombineerde uitwerking van die Son en Maan op die Aarde se oseane, die gety, is die grootste met ’n vol- of donkermaan. Met ’n perigeum van die Maan is die getykrag ietwat sterker, en dit veroorsaak perigeum-springgetye. Maar selfs op sy sterkste is hierdie krag relatief swak en veroorsaak dit ’n verskil van hoogstens ’n paar sentimeter.
Maori-kultuur
Utu (balans en harmonie)
thumb|220px|'n Hongi (groet) vir dame Patsy Reddy van kuia dr. Hiria Hape.
Kaumātua (stamoueres)
Kaumātua (of soms kuia vir vroue) is gerespekteerde stamoueres in 'n Maori-gemeenskap wat al 'n paar jaar met hulle whānau betrokke was. Hulle word deur hulle mense aangewys en is iemand wat die vermoë moet hê om beide die huidige en toekomstige generasies te leer en lei.
Supermaan
Uitwerking
Geen bewyse is nog gevind van enige verband tussen supermane en groot aardbewings nie. Desondanks was daar gissings in die media dat rampe soos sekere aardbewings en tsoenami's plaasgevind het binne een tot twee weke ná ’n supermaan.