cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wright-broers
Eerste enjinaangedrewe vlug in Desember 1903
In die kamp by Kill Devil Hills het die Wrights weke se vertragings verduur wat veroorsaak is deur gebreekte skroefasse tydens enjintoetse. Nadat die skagte vervang is (wat twee reise terug na Dayton vereis het), het Wilbur 'n muntgooi gewen en op 14 Desember 1903 'n vlugpoging van drie sekondes gedoen, wat ná opstyg tot stilstand gekom het en geringe skade aan die Flyer veroorsaak het. Omdat 13 Desember 1903 'n Sondag was, het die broers daardie dag geen pogings aangewend nie, al was die weer goed, so hul eerste aangedrewe toetsvlug het plaasgevind op die 121ste herdenking van die eerste warmlugballon-toetsvlug wat die Montgolfier-broers gedoen het, op 14 Desember 1782. In 'n boodskap aan hul familie het Wilbur na die toetse verwys as 'slegs gedeeltelike sukses' en gesê: "die krag is genoeg, en behalwe vir 'n geringe fout as gevolg van 'n gebrek aan ervaring met hierdie masjien en hierdie metode om te begin, sou die masjien ongetwyfeld pragtig gevlieg het."
In besigheid
In die middel van 1910 het die Wrights die ontwerp van die Wright Flyer verander, deur die horisontale hoogteroer van voor na agter te verskuif en wiele bygevoeg, alhoewel die glybane as deel van die onderstel-eenheid gehou is. Dit het toe al duidelik geword dat 'n hoogteroer agter 'n vliegtuig makliker sou maak om te beheer, veral namate hoër snelhede meer algemeen geword het. Die nuwe weergawe is as die "Model B" aangewys, hoewel daar nooit na die oorspronklike canard-ontwerp as die "Model A" deur die Wrights verwys is nie. Die US Army Signal Corps wat die vliegtuig gekoop het, het dit egter "Wright tipe A" genoem.
1901
In die hoop om die hefkrag te verbeter, het hulle die sweeftuig van 1901 met 'n veel groter vlerkoppervlak gebou en tientalle vlugte in Julie en Augustus gedoen met afstande van 15 tot 122 m. Die sweeftuig het 'n paar keer gestol, maar die valskerm-effek van die voorwaartse hoogteroer het Wilbur in staat gestel om 'n veilige plat landing te maak in plaas van 'n neusduik. Hierdie voorvalle het die Wrights nog sterker geneë gemaak aan die neusvlerkontwerp wat hulle eers in 1910 prysgegee het. Die sweeftuig het egter twee groot teleurstellings opgelewer. Dit het slegs 'n derde van die hefkrag opgelewer en soms teenoor die beoogde rigting van 'n draai uitgewyk – 'n probleem wat later 'n rolroergier genoem word – toe Wilbur die vlerkmanipulasiebeheer gebruik het. Tydens die reis huis toe het 'n diep moedelose Wilbur aan Orville opgemerk dat die mens oor duisend jaar nie sou vlieg nie.
Kilt
Ontwerp
'n Kilt bedek die liggaam van die middellyf af tot in die middel van die knieë. Die oorvleuelende deel aan die voorkant word die "voorskoot" genoem en is plat, terwyl die enkellaag materiaal aan die kante en agter geplooi is. 'n Kiltspeld kan voor aan die boonste laag van die voorskoot geheg word, maar gaan nie deur die onderste laag nie omdat dit veronderstel is om gewig te verleen. Onderklere kan gedra word of nie, na gelang van die voorkeur van die draer, hoewel 'n "ware Skot" volgens tradisie nooit iets onder sy kilt dra nie.
Ierland
Effekleurige kilts is eers deur Ierse nasionaliste gedra en daarna deur Ierse regimente in die Britse weermag. Tartan was skaarser in Ierse kilts, omdat dit duurder was om te vervaardig. Net ryk Iere kon tartan bekostig.
Lughawe-sitkamer
Toegang tot sitkamers
Toegang tot sitkamers kan ook verkry word met 'n lugrederystatuskaart, wat algemeen is in Europa. Die boonste gereeldevlieg-vlakke bied dikwels toegang tot enige van 'n lugredery se sitkamers of vennootlugrederye se sitkamers, wanneer in enige reisklas op enige van die vennootlugrederye gereis word (gewoonlik word dit vereis dat die kaarthouer op een van die diensverskaffer se vlugte bespreek is binne die volgende 24 uur). Die meeste lugdienste bied gewoonlik ook gratis sitkamertoegang aan enigiemand in hul premium-kajuite (eersteklas of besigheidsklas) op hul reisdae; in Noord-Amerika is dit gewoonlik net beskikbaar aan passasiers op interkontinentale of transkontinentale vlugte.
Stratovulkaan
Gevare
Amper 300 000 mense is sedert 1600 n.C. deur vulkaanuitbarstings gedood. Die meeste sterftes het plaasgevind weens piroklastiese strome en lahars, dodelike gevare wat dikwels met die ontploffende uitbarstings van stratovulkane by subduksiesones gepaardgaan. Piroklastiese strome is vinnig, soos 'n vloedgolf; hulle is gloeiende mengsels van warm vulkaanpuin, fyn as, opgebreekte lawa en superverhitte gasse wat teen tot 160 km/h grondlangs beweeg. Sowat 30 000 mense is deur piroklastiese strome gedood met die uitbarsting in 1902 van die berg Pelée op die eiland Martinique in die Karibiese See. In Maart tot April 1982 het drie ontploffende uitbarstings van El Chichón in Suidoos-Mexiko die ergste vulkaanramp in dié land se geskiedenis veroorsaak. Dorpe binne 8 km van die vulkaan af is deur piroklastiese strome verwoes en meer as 2 000 mense is dood.
Wright-broers
Eerste enjinaangedrewe vlug in Desember 1903
"Wilbur het die vierde en laaste vlug omstreeks 12 uur begin. Die eerste paar honderd voet was op en af, soos voorheen, maar teen die tyd dat driehonderd voet afgelê is, was die masjien baie beter onder beheer. Die baan vir die volgende vier of vyfhonderd voet het maar min golwing gehad. Maar toe hy ongeveer aghonderd voet uit was, het die masjien weer begin vooroor draai, in een van sy afwaartse bewegings, die grond getref. Die afstand oor die grond is gemeet was 852 voet; die tyd van die vlug was 59 sekondes. Die raam wat die voorste roer ondersteun was erg gebreek, maar die grootste deel van die masjien is glad nie beskadig nie. Ons het geskat dat die masjien oor 'n dag of twee weer in 'n toestand gestel sou kon word vir verdere vlugte."
Kilt
Ierland
Die Iere dra steeds kilts, maar dit is grootliks beperk tot formele geleenthede en troues. Ierse marsorkeste dra ook dikwels kilts.
Stratovulkaan
Ontstaan
Stratovulkane kom algemeen by subduksiesones voor, en vorm kettings en groepe al met die grense van tektoniese plate langs wanneer 'n oseaanplaat onder 'n kontinentale of ander oseaanplaat ingedruk word. Die magmavormende stratovulkane word hoër wanneer water wat in beide gehidreerde minerale en die poreuse basaltrots van die boonste oeseeanplaat vasgevang is, vrygestel word in die mantelrots van die astenosfeer bo die sinkende oseaanplaat. Die "ontwatering" van gehidreerde minerale vind plaas by 'n spesifieke druk en temperatuur vir elke mineraal terwyl die plaat al hoe dieper wegsak.
Vergeet
Geheueverlies in veroudering en demensie
Geheueverlies, en dus vergeet of vergeetagtigheid, is 'n aspek van normale kognitiewe veroudering. Herinneringe uit baie vroeë kinderjare (voor 3-5 jaar) blyk grootliks by die meeste mense verlore te gaan. Dit gaan hoofsaaklik oor verklarende geheue. Ander vorme van geheue blyk relatief stabiel te wees, selfs op latere ouderdom. Geheueverlies word ernstiger in ouderdomverwante siektes soos Alzheimer se siekte en Korsakov-sindroom. Ook breinbesering kan geassosieer word met tydelike of permanente geheueverlies (amnesie). Soms as gevolg van veroudering of uiterste alkoholverbruik, word meer onlangse herinneringe meer geraak as oueres.
Lughawe-sitkamer
Geriewe
Ander geriewe sluit gewoonlik vluginligtingmonitors, televisie, koerante en tydskrifte in, plus sakesentrums met lessenaars, internetwerkstasies, telefone, fotostaatmasjiene en faksdienste. Komplimentêre draadlose internettoegang vir kliënte is ook algemeen.
Stratovulkaan
Gevare
Die uitbarsting van die berg Vesuvius in 79 het die nabygeleë antieke stede Pompeji en Herculaneum heeltmal met dik deposito's van piroklastiese stuwings en lawastrome toegegooi. Hoewel die sterftesyfer op tussen 13 000 en 26 000 geraam word, is die presiese getal steeds onbekend. Vesuvius word beskou as een van die heel gevaarlikste vulkane weens sy vermoë tot kragtige, ontploffende (Pliniese) uitbarstings en die hoë bevolkingsdigtheid van die omringende Napels-metropool (sowat 3,6 miljoen inwoners).
Kilt
Moderne ontwerpe
Kilts en ander rompe vir mans het in die 1980's 'n moderne modeneiging geword. Die Amerikaanse ontwerper Stephen Sprouse het 'n swart miniromp van denim oor swart jeans in 1983 bekend gestel. In 1984 het Jean Paul Gaultier 'n opskudding in die modebedryf veroorsaak toe hy minirompe en kilts vir mans weer bekend gestel het.
Lughawe-sitkamer
Sitkamers in ander vorme van vervoer
Fasiliteite soortgelyk aan lughawe-sitkamers kan gevind word in groot treinstasies (soos Amtrak se ClubAcela-sitkamers of die DB Lounge), hoofsaaklik vir eersteklas interstad-spoor- of nagtreinpassasiers.
Kilt
Ierland
Hoewel die oorsprong van die Ierse kilt steeds 'n onderwerp van debattering is, dui huidige bewyse daarop dat kilts in die Skotse Hoogland en eilande ontstaan het, en dat dit reeds sedert die vroeë 19de eeu deur Ierse nasionaliste gedra is en 'n simbool van Gaeliese identiteit geword het.
Ruitpatroon
thumb|links|200px|Die tartan van die Oliverfamilie (2006). Setts word verder gekenmerk deur hulle grootte, of die getal sentimeter in volle herhaling. Die grootte van 'n gegewe sett hang nie net af van die getal garings in die herhaling nie, maar ook van die gewig van die materiaal. Dit is omdat die garing dikker sal wees na gelang van die gewig van die materiaal, en dus sal dieselfde getal garings van 'n swaarder materiaal meer plek beslaan. Die presiese skakerings wat gebruik word, sal van die wewer afhang.
Vandag is daar tartans vir distrikte, graafskappe, verenigings en korporasies. Daar is setts vir provinsies, skole en universiteite; vir sportgeleenthede; vir individue; en generiese patrone wat enigiemand kan dra.
Wright-broers
Vestiging van legitimiteit
Die Wrights het die gehawende en baie herstelde vliegtuig geskrap, maar die enjin gered, en in 1905 'n nuwe vliegtuig, die Flyer III, gebou. Nietemin het hierdie Flyer aanvanklik dieselfde marginale prestasie as die eerste twee gelewer. Sy eerste vlug was op 23 Junie en die eerste paar vlugte was nie langer as 10 sekondes nie. Nadat Orville op 14 Julie 'n ernstige en potensieel noodlottige ongeluk gehad het, het hulle die Flyer herbou met die voorste hoogteroer en agterste roer beide vergroot en verskeie voete verder van die vlerke geplaas. Hulle het ook 'n aparte kontrole vir die agterste roer geïnstalleer in plaas daarvan om dit soos voorheen aan die vlerk-kromtrek "wieg" te koppel.
Stratovulkaan
Uitwerking op die klimaat en atmosfeer
Terwyl baie vulkane wat hier bo genoem is plaaslike sterfgevalle en aansienlike skade veroorsaak het, was die uitwerking van Pinatubo se uitbarsting in Junie 1991 wêreldwyd. Effens koeler temperature as gewoonlik is oral aangeteken, met pragtige sonsondergange en -opkomste wat deur die stofdeeltjies in die atmosfeer teweeggebring is. Die aërosols wat van die swaeldioksied (SO2), koolstofdioksied (CO2) en ander gasse gevorm het, het oor die wêreld heen versprei. Die SO2 in die wolk – sowat 22 miljoen ton – gekombineer met water (van beide vulkaniese en atmosferiese oorsprong) het druppels swaelsuur gevorm wat 'n deel van die sonlig geblokkeer en gekeer het dat dit die troposfeer en grond bereik. Die verkoeling in sommige streke was vermoedelik tot 0,5 °C. 'n Uitbarstings soos dié van die berg Pinatubo kan die weer vir jare beïnvloed.
Kilt
Ruitpatroon
Setts word altyd horisontaal en vertikaal geranksik, en nooit diagonaal nie (buiten wanneer dit vir vrouerompe aangepas word). Hulle word gespesifiseer deur hulle garingtelling, die opvolging van kleure en hulle breedte-eenhede. As voorbeeld het die tartan van die clan Wallace 'n garingtelling van "K/4 R32 K32 Y/4" (K is swart, R is rooi en Y is geel). Dit beteken 4 eenhede van swart garing sal opgevolg word deur 32 eenhede van rooi, ensovoorts. Gewoonlik is die eenhede die spesifieke getal garings, maar solank die proporsies behou word, sal die uiteindelike patroon dieselfde wees. Daar is ook 'n spilpunt, waar die volgorde van die garing in die teenoorgestelder rigting begin loop om 'n spieëleffek te skep. Dit word 'n simmetriese tartan genoem. Sommige tartans, soos die clan Buchanan s'n, is asimmetries, wat beteken dit het nie 'n spilpunt nie. Die garings word in volgorde geweef tot aan die einde; die wewer begin dan weer voor vir die volgende sett.
Bykomstighede
Ander bykomstighede, na gelang van die formaliteit van die geleentheid, sluit in:
Wright-broers
Eerste enjinaangedrewe vlug in Desember 1903
Die Wrights het in Januarie hul eie feitelike verklaring aan die pers uitgereik. Nietemin het die vlugte nie publieke opgewondenheid geskep nie – self by mense wat daarvan geweet het – en die nuus het gou vervaag. In Parys, egter het lede van die Aero Club of France, wat reeds gestimuleer is deur Chanute se verslae van Wrights se sweeftuig suksesse, die nuus ernstiger opgeneem en hul pogings verskerp om die broers in te haal.
Tefra
Oorsig
Wanneer groot hoeveelhede tefra in die atmosfeer versamel ná 'n paar vulkaanuitbarstings (of vele klein uitbarstings) kan dit die lig en hitte van die son in die atmosfeer terugweerkaats. In uiterste gevalle kan die temperatuur daal en 'n tydelike "vulkaanwinter" veroorsaak. Die uitwerking van suurreën en -sneeu, die neerslag wat veroorsaak word wanneer tefra in die armosfeer beland, kan jare ná 'n uitbarsting nog gesien word. Tefra-uitbarstings kan ekostelsels oor miljoene vierkante kilometers of selfs oor hele kontinente beïnvloed (na gelang van die grootte van die uitbarsting).
Afrika
In Ethiopië in Oos-Afrika is sowat 60 vulkane. In Suid-Ethiopië is die Omo Kibish-rotsformasie saamgestel uit lae tefra en sediment. In dié lae is verskeie fossiele ontdek. In 1967 is twee Homo sapiens-fossiele in die Omo Kibish-formasie ontdek. Met behulp van radiokoolstofdatering is vasgestel hulle is 195 duisend jaar oud. Ander soogdiere wat in die formasie ontdek is, sluit in die Hylochoerus meinertzhageni (reusebosvark) en Cephalophus (duiker).
thumb|320px|'n Wetenskaplike ondersoek pluimsteenblokke aan die einde van 'n [[piroklastiese stroom van Mount Saint Helens af.]]
Tefra is stukke materiaal wat geskep word in 'n vulkaanuitbarsting, ongeag die samestelling of grootte daarvan. Vulkanoloë verwys ook na fragmente in die lug as piroklaste. Nadat klastiese materiaal op die grond geval het, bly dit as tefra bestaan, tensy dit warm genoeg is om saam te smelt en piroklastiese gesteentes of tuf te vorm.
Etimologie
Die woord "tefra" en "piroklast" is albei afgelei van Griekse woorde. Die woord τέφρα tefra beteken "as". "Piroklast" is afgelei van πῦρ pir, "vuur", en κλαστός klastos, "in stukke gebreek".
Oorsig
Tefra is piroklastiese materiaal wat in 'n vulkaanuitbarsting uitgeskiet word en nie daarna saamsmelt nie. Dit bestaan uit 'n verskeidenheid materiale, gewoonlik glasagtige deeltjies wat gevorm word deur die afkoeling van druppels magma, en kan vloeitraag, solied of vlokkerig wees. Dit kan ook wisselende proporsies kristallyne en minerale samestellings hê van die berg en die mure van die opening. Terwyl die deeltjies aarde toe val, word hulle in 'n mate gesorteer deur die wind en swaartekrag, en vorm hulle lae ongekonsolideerde materiale. Die deeltjies word ook soms deur grondbewegings en watervloei geskuif.
Tefrochronologie is 'n geochronologiese tegniek wat afsonderlike lae tefra – vulkaanas van 'n enkele uitbarsting – gebruik om 'n chronologiese raamwerk te skep waarbinne argeologiese rekords geplaas kan word. Wanneer 'n vulkaan ontplof, stel dit 'n verskeidenheid soorte tefra vry, insluitende as, sintels, bomme en blokke. Hierdie materiaal val op die grond en mettertyd vind sedimentasie plaas waarin dié tefralae in die fossielrekord opgeneem word. Dikwels wanneer 'n vulkaan uitbars, word biologiese organismes gedood en hulle oorskot in die tefralae begrawe. Dié fossiele kan later deur wetenskaplikes gedateer word om die ouderdom daarvan en hul plek in die fossielrekord te bepaal.
Oorsig
Die grootste stukke tefra val gewoonlik eerste op die aarde nadat hulle uit die vulkaan gebars het en lê dus meestal nader aan die vulkaanopening. Kleiner stukke trek verder – as kan tot duisende kilometers ver trek of selfs halfpad om die aarde, want dit kan dae of weke lank in die stratosfeer bly.
Asië
In Noordoos-China het 'n groot vulkaanuitbarsting in die vroeë Krytperiode die fossilering van 'n hele ekostelsel bekend as die Jehol-biota veroorsaak toe kragtige piroklastiese strome die gebied oorvloei het. Die deposito's sluit baie perfek bewaarde fossiele van dinosourusse, voëls, soogdiere, reptiele, visse, paddas, plante en insekte in.
Amerikas
thumb|220px|Die [[Mount Saint Helens ná die uitbarsting van 1980.]] Verskeie vulkaanuitbarsting is al in Noord-Amerika bestudeer. Op 18 Mei 1980 het Mount Saint Helens, 'n stratovulkaan, in Washington uitgebars en 500 miljoen ton tefra oor Washington, Montana en Idaho versprei. Aardbewings, grondstortings en tsoenami's is veroorsaak wat die topografie van nabygeleë gebiede verander het.
Asië
In Asië beïnvloed verskeie vulkaanuitbarstings steeds plaaslike kulture. In Noord-Korea het die berg Paektu, 'n stratovulkaan, in 946 n.C. die eerste keer uitgebars. Dit is 'n godsdiensterrein vir plaaslike bewoners. Dit het in 1903 die laaste keer uitgebars. In 2017 is nuwe fossielbewyse ontdek wat die datum van Paektu se eerste uitbarstings, wat voorheen onbekend was, bepaal het. 'n Span wetenskaplikes het die reusestomp van 'n lorkeboom ontdek wat in Paektu vasgesit het. Ná radiokoolstofdatering is vasgestel die lorkehout is 264 jaar oud – wat ooreenstem met die uitbarsting in 946 n.C. Sy drie ringe word bestudeer en baie nuwe ontdekkings word gemaak oor Noord-Korea in dié tyd.
Fossielrekords
Voetafdrukke van mense is byvoorbeeld ontdek in tefra van 'n vulkaan in die Oos-Afrikaanse Skeurvallei. Dit bewys hulle was naby die uitbarsting. Onder sekere toestande kan vulkaniese blokke vir miljarde jare gepreserveer word en tot 400 km van die uitbarsting voorkom.
Klassifikasie
thumb|220px|Lapilli op [[Kīlauea in Hawaii.]] thumb|220px|'n Lawabom wat in 1983 uit Kīlauea uitgeskiet is. Tefrafragmente kan volgens grootte ingedeel word in:
Fossielrekords
Benewens tefrochronologie word tefra deur 'n verskeidenheid wetenskaplike dissiplines soos geologie, paleokologie, antropologie en paleontologie gebruik om fossiele te dateer, datums in die fossielrekords te identifiseer en te leer oor prehistoriese kulture en ekostelsels.
Antarktika
Antarktika het 'n unieke vulkaniese geskiedenis. Vulkaanaktiwiteit vind vandag plaas op eilande aan die kus van die vasteland. Een van die aktiefste eilande is Rosseiland, wat vier vulkane het: Erebus, Terror, Bird en Haddington. Erebus, 'n stratovulkaan, is die aktiefste en bars sedert 2019 aanhoudend uit. Dit is die bekendste vir sy lawameer.
Amerikas
In 2006 het die Augustine-vulkaan in Alaska uitgebars en tefra sowat 290 km van daar laat val, benewens die aardbewings en sneeustortings wat dit veroorsaak het. Die koepelvulkaan is meer as 40 000 jaar oud en het sedert 1800 altesaam 11 keer uitgebars.
In Suid-Amerika is daar verskeie histories aktiewe vulkane. In Suid-Chili het die Chaiténvulkaan in 2011 uitgebars en 160 m by sy rand gevoeg. Die ouderdom van prehistoriese wapens en gereedskap wat van tefra gemaak en 400 km van daar ontdek is, is bepaal op 5 610 jaar.
Australië
Australië se nuut ontdekte prehistoriese vulkane interesseer wetenskaplikes wêreldwyd omdat hulle sover bekend die oudstes in dié land is. Daar is net twee aktiewe vulkane in Australië: een op Heardeiland en die ander op die McDonaldeilande. In 2019 is egter sowat 100 prehistoriese vulkane onder die Cooper-Eromanga-bekkens ontdek. Hulle dateer van die Juraperiode, sowat 160 tot 180 miljoen jaar gelede. Navorsers is opgewonde daaroor om nog vulkane onder Australië te ontdek en meer te leer oor die land se landskap gedurende die Jura.
Europa
Europa se vulkane verskaf unieke inligting oor die geskiedenis van Italië. Die berg Vesuvius, 'n stratovulkaan in Suid-Italië, het in Maart 1944 laas uitgebars. Toe dit in 79 n.C. uitbars, het dit die stad Pompeji met lawa, as, puimsteen, vulkaanblokke en giftige gasse oorstroom. Die hele uitbarsting het 12 tot 18 uur geduur. Ná die tyd was alles perfek bewaar danksy die vulkaanas en het dit kosbare inligting oor die antieke Roomse kultuur verskaf.
Afrika
Afrika se vulkane het 'n impak op die fossielrekord gehad. El Hierro, wat geografies deel van Afrika is, is 'n skildvulkaan en die jongste en kleinste van die Kanariese Eilande. Die mees onlange uitbarsting van El Hierro het in 2011 onder water voorgekom, en aardbewings en grondverskuiwings deur die hele Kanariese Eilande veroorsaak. In plaas van as, is drywende rotse, bekend as "restingoliete", ná elke uitbarsting vrygestel.
Ontbossing
Atmosferies
Ontbossing is steeds aan die gang en verander die klimaat en geografie.
Grond
Boomwortels hou die grond om die boom bymekaar en kan dit ook verbind met die rotslaag onder die wortels. Wanneer die bome teen 'n steil helling uitgehaal word, is die laag grond wat oorbly vlak en los en dit verhoog die moontlikheid van grondstortings wat mense wat in die omgewing woon kan in gevaar stel.
Biodiversiteit
Wanneer ontbossing deur menslike ingryping veroorsaak word, het dit 'n reuse impak op die biodiversiteit van die gebied,  en dit was al wêreldwyd  die oorsaak van die uitwissing van sekere spesies. Wanneer groot stukke van die woude verwyder of verwoes word, het dit 'n negatiewe impak op die omgewing en veral die biodiversiteitsvlakke word ernstig daardeur benadeel. Aangesien reënwoude die mees diverse ekostelsels op die aarde is,   en ongeveer  80% van die wêreld se biodiversiteit in hierdie reënwoude gevind word,    lei die vernietiging en verwydering van hierdie belangrike areas tot 'n verswakte  omgewing met 'n verlaagde biodiversiteit.
Daar word bereken dat ons daagliks 137 plant-, dier- en insekspesies verloor weens die ontbossing van die reënwoude. Dit is ongeveer 50 000 spesies per jaar. Soogdiere en voëls word ook slagoffers van die ontbossing en daar word elke jaar ten minste een spesie van soogdiere en een van voëls uitgewis.
Streke
Stille Oseaan
Die bestuur van woude
In gebiede waar die beginsel van afkap-en-brand gebruik word, moet eerder afkap-en-verkool toegepas word. Dit is 'n metode om sogenaamde biochar te maak wat by die grond gevoeg kan word om die gronde se agteruitgang te beperk. Wanneer biochar met die biomassa gemeng word, verander dit in terra preta, 'n Portugese woord wat swart grond beteken. Dit is van die vrugbaarste tipes grond op die planeet, en die enigste grond wat in staat is om homself te regenereer. Sommige lande stel maatreëls in plek om die hoeveelheid bome op aarde te vermeerder. China het in 1981 begin om 'n Nasionale Boomplantdag-woud te vestig en woude bedek nou weer 16,55% van China se grondgebied. Twee dekades gelede was dit bloot 12% wat met woude bedek was.
Streke
Floristic
Montane graslande
Provinsie
Kontrolering van ontbossing
Daar is verskeie betroubare en geskikte maniere om ontbossing te kontroleer en te verminder. Een metode is die visuele interpretasie van lug- en satellietfoto's. Dit is arbeidsintensief, maar 'n mens het nie hoëvlak-opleiding in rekenaarbeeldprosessering nodig nie. Ontbossing word gewoonlik beoordeel aan die hand van die grootte van die gebied wat ontbos is op 'n spesifieke tydstip. Uit 'n omgewingsoogpunt sal 'n mens kyk na die skade wat aangerig is en die moontlike gevolge daarvan. Uit 'n bewaringsoogpunt sal daar eerder gefokus word op wyses om die woud te beskerm en ander moontlike grond beskikbaar te stel om die voortgesette ontbossing te stop.
Aanplant van woude
In baie dele van die wêreld, veral in die Oos-Asiese lande, word die woude herstel deur weer bome aan te plant, maar daar word ook nuwe woude gevestig op plekke waar daar nie woude was nie. Die hoeveelheid grondgebied met bome daarop het sodanig vermeerder dat dit nou 22 van die 50 lande met die grootste woude daarop is. Asië as geheel het 1 miljoen hektaar woude tussen 2000 en 2005 bygekry. Die tropiese woude in El Salvador het meer as 20% groter geword tussen 1992 en 2001. Indien hierdie stappe voortgesit word, word daar in 'n studie voorspel dat die woude wêreldwyd 10% meer sal wees teen 2050. Dit is 'n area so groot soos Indië.
Biodiversiteit
Ongelukkig is daar nog onsekerheid oor die proses van uitwissing en daarom kan wetenskaplikes nie 'n akkurate voorspelling maak oor die impak van ontbossing op die biodiversiteit nie. Die meeste voorspellings oor die biodiversiteitsverlies wat gepaard gaan met ontbossing, word op spesifieke spesies in sekere areas gedoen en dan word daar algemeen aanvaar dat indien die woude verminder, sal die spesies wat daar voorkom ook verminder. Tog is baie van hierdie veronderstellings al verkeerd bewys en 'n verlies in habitat beteken nie noodwendig dat die spesie op groot skaal gaan uitsterf nie.
Hidrologie
Die waterkringloop word ook deur ontbossing beïnvloed. Bome onttrek grondwater met hul wortels en stel dit in die atmosfeer vry. Wanneer 'n deel van 'n woud vernietig word, kan bome nie meer hierdie water vrystel nie en daarom word die klimaat veel droër. Ontbossing verminder die hoeveelheid water in die grond en grondwater en verminder ook die atmosferiese vogtigheid. Die droë grond bied minder water wat die bome kan onttrek. Ontbossing maak grondverbingind minder en daarom is erosie, vloede en grondstortings alles moontlike gevolge van ontbossing.
Ekonomiese impak
Die nywerhede wat geskoei is op produkte uit die woude vorm 'n groot deel van die ekonomie van beide ontwikkelde en ontwikkelende lande. Korttermyn winste wat gemaak word wanneer woude ontbos word en vir landbougrond gebruik word, of die oorbenutting van houtprodukte lei ongelukkig tot 'n verlies van inkomste oor die langtermyn. Wes-Afrika, Madagaskar en Suidoos-Asië en baie ander streke het 'n laer inkomste weens die vermindering in houtprodukte. Ontwettige houtkappery het jaarliks 'n groot verlies aan inkomste vir die nasionale ekonomie van baie lande tot gevolg.
Aanplant van woude
In die Volksrepubliek China waar grootskaalse ontbossing reuse woude vernietig het, het die regering in die verlede vereis dat elke burger tussen die ouderdom van 11 en 60, wat in staat is om dit te doen, drie tot vyf bome jaarliks plant. Alternatiewelik kan hulle ook werk in woudgebiede. Die regering maak daarop aanspraak dat daar sedert 1982 ten minste een miljard bome in China geplant is. Deesdae word dit nie meer van burgers vereis nie, maar elke jaar op 12 Maart is dit 'n nasionale vakansiedag wat as Plantdag bekend staan. Daar is ook 'n projek begin wat bekend staan as die Groen Muur van China. Daarmee wil die Sjinese die uitbreiding van die Gobi-woestyn stuit deur bome te plant. Ongelukkig is hierdie projek nie baie suksesvol nie omdat baie van die bome (soveel as 75%) gevrek het nadat dit aangeplant is. Sedert die 1970's het die woudgebiede in China 47 miljoen hektaar groter geword. Die aantal bome wat aangeplant is, beloop min of meer 35 miljard.
Tempo van ontbossing
Ten spyte van hierdie onsekerhede, stem almal saam dat die vernietiging van die reënwoude 'n belangrike omgewingskwessie is wat aandag verdien. Tot soveel as 90% van Wes-Afrika se reënwoude aan die kus het sedert 1900 verdwyn. In Suid-Asië is byna 88% van die reënwoude vernietig. Die meeste van dit wat oorbly van die wêreld se reënwoude is in die Amasone-kom, waar die Amasone-reënwoud ongeveer 4 miljoen vierkante kilometer bedek. Die streke waar die meeste tropiese ontbossing tussen 2000 en 2005 plaasgevind het, is Sentraal-Amerika wat elke jaar 1.3% van sy woude verloor. Tropiese Asië is ook op die lys. In Sentraal-Amerika is twee derdes van die tropiese woude in weiveld verander sedert 1950 en 40% van al die gebied se reënwoude is in die laaste 40 jaar vernietig. Brasilië het 90–95% van sy Mata  Atlântica woud verloor. Volgens 'n studie wat in 2010 gedoen is, het Paraguay 15.000 hektaar se semi-reënwoude in 'n tydperk van twee maande verloor. Paraguay se parlement het in 2009 geweier om wetgewing daar te stel om die afkap van natuurlike woude heeltemal stop te sit. Madagaskar het 90% van sy oostelike reënwoude verloor. Sedert 2007, is daar minder as 1% van Haïti se woude oor. Meksiko, Indië, die Filippyne, Indonesië, Thailand, Mianmar, Maleisië, Bangladesj, China, Sri Lanka, Laos, Nigerië, Demokratiese Republiek van die Kongo, Liberië, Guinee, Ghana en die Ivoorkus het groot gedeeltes van hulle reënwoude verloor. Baie lande, veral Brasilië het ontbossing in hul land as 'n nasionale krisis verklaar. Die Wêreldnatuurlewefonds (WWF) het in 'n katalogus sekere habitatte reg oor die wêreld geklassifiseer en gewys dat selfs in die ryk lande se woude, soos sekere dele van Kanada, byna die helfte van die woude of weg is, of versteur is.
Grond
Daar is min erosie in woude wat onaangeraak is, bloot 2 metrieke ton per km². Met ontbossing verhoog die hoeveelheid grond wat verlore gaan weens erosie aansienlik want dan spoel die water makliker weg.
Atmosferies
Ontbossing dra beslis by tot aardverwarming,  en word dikwels genoem as een van die vernaamste oorsake van die versnelling in die kweekhuiseffek. Ontbossing van tropiese woude is verantwoordelik vir ongeveer 20% van die wêreld se vrystelling van kweekhuisgasse. Ontbossing is daarvoor verantwoordelik dat koolstofdioksied langer in die atmosfeer bly. Wanneer koolstofdioksied toeneem, produseer dit 'n laag in die atmosfeer wat die son se uitstraling vasvang. Hierdie uitstraling verander in hitte en dit veroorsaak aardverwarming. Plante verwyder koolstof in die vorm van koolstofdioksied van die aarde se atmosfeer deur fotosintese, maar stel weer koolstofdioksied in die atmosfeer vry deur normale respirasie. Net in die aktiewe groeiproses kan 'n boom of 'n woud koolstof uit die atmosfeer verwyder deur dit in plantweefsel te berg. Wanneer die boom verrot, of brand, word die meeste van hierdie gestoorde koolstof terug in die atmosfeer geplaas. Indien die bome in 'n woud afgekap word en gebruik word vir produkte wat lank sal hou en jong boompies word geplant om dit te vervang, kan dit help om die koolstof uit die atmosfeer te verwyder. Leke glo vas dat reënwoude 'n groot bydrae lewer tot die wêreld se suurstofvlakke,  tog aanvaar wetenskaplikes dat reënwoude net 'n geringe bydrae maak tot die atmosferiese suurstofvlakke. Dis wel so dat die verbranding van woude groot hoeveelhede CO2 vrystel wat weer bydrae tot aardverwarming. Wetenskaplikes reken ook dat die ontbossing van tropiese gebiede elke jaar 1.5 miljard ton koolstof in die atmosfeer vrystel.
Oorsake
Volgens die Verenigde Nasies se Konvensie oor Klimaatsverandering is die hoofrede vir ontbossing vir landboudoeleindes. Die oorsake van ontbossing is soos volg:
Ekonomiese impak
Die Europese Unie is een van die grootste invoerders van produkte wat gemaak word uit onwettige ontbossing.
Oorsake
Korrupsie in regeringsinstellings,  die oneweredige verdeling van rykdom en mag,  groei in populasie,    menslike oorbevolking,   en verstedeliking is verdere redes vir ontbossing. Globalisering word dikwels gesien as een van die kernoorsake van ontbossing,  maar tog is daar gevalle waar die impak van globalisering (nuwe invloei van mannekrag, kapitaal, kommoditeite en idees) 'n positiewe bydrae gelewer het om sekere woude te herstel. Die vernietiging van woud-ekosisteme hou verband met die ekonomiese beskouing wat die transformasie van woude ekonomies aanlokliker maak as die bewaring van die woude. Baie van die funksies van die woude het geen kommersiële waarde vir die eienaar van die woude of gemeenskappe wat op die woude staatmaak vir hulle welvaart nie. Die waarde van woude om koolstof uit die atmosfeer te dreineer of as 'n belangrike biodiversiteitsbron te gebruik gaan bloot na die ryker, ontwikkelde lande en die vergoeding vir hierdie dienste is onvoldoende. Ontwikkelende lande voel dat sekere lande in die ontwikkelde wêreld, soos die VSA, hulle eie woude eeue gelede afgekap het en geweldig baie daarby gebaat het. Nou is hulle bloot skynheilig om te verwag dat ontwikkelende lande hierdie geleenthede misgun word wanneer daar gepleit word vir die bewaring van woude. Hul siening is dat die armes nie die koste van bewaring moet dra indien die rykes die probleme veroorsaak het nie.
Sommige kommentatore het 'n verskuiwing opgemerk in die oorsake vir ontbossing die afgelope 30 jaar. Ontbossing is hoofsaaklik gedoen deur bestaansboere en regeringsontwikkelingsprojekte soos transmigrasie in lande soos Indonesië en kolonisasie in Latyns-Amerika, Indië, Java en so meer in die laat 19de eeu en eerste helfte van die 20ste eeu. Teen die 1990's is ontbossing hoofsaaklik veroorsaak deur industriële faktore soos die natuurprodukte-industrie, grootskaalse beesboerdery en uitgebreide landboubedrywighede.
Tempo van ontbossing
'n Analise van satellietbeelde wat in 2002 gedoen is, doen aan die hand dat die tempo van ontbossing in die vogtige trope (ongeveer 5.8 miljoen hektaar per jaar) rofweg 23% laer is as wat algemeen geglo is. Aan die ander kant het 'n nuwe analise van satellietbeelde openbaar dat die ontbossing van die Amasonereënwoud twee keer vinniger gebeur as wat wetenskaplikes voorheen voorspel het. 'n 2005 verslag van die Verenigde Nasies se Voedsel en Landbou-organisasie (VLO) bereken dat, al verminder die aarde se totale woudarea met 13 miljoen hektaar per jaar, die wêreldwye tempo waarteen ontbossing plaasvind onlangs begin afneem het. Tog is daar ander wat meen dat reënwoude tans teen 'n snelgroeiende pas vernietig word. Die Reënwoudstigting is van mening dat: "Die VN se statistiek gebaseer is op die definisie van 'n woud as 'n area met net 10% boombedekking. Dit sal dus areas insluit soos savannas en erg-beskadigde woude." Ander kritici van die VLO se data wys daarop dat hulle ook nie onderskeid tref tussen tipes woude nie. Voorts sê hulle dat hierdie inligting gebaseer is op data wat verskaf is deur verskillende individuele lande se bosboudepartemente wat nie tred hou met nie-amptelike bedrywighede soos die onwettige afkap van bome nie.
Aanplant van woude
In Westerse lande dring verbruikers toenemend aan dat hout op 'n volhoubare manier geoes moet word en houtprodukte op 'n volhoubare manier vervaardig moet word. Dit dwing eienaars van die woude en die bosboubedrywe om op verantwoordelike bestuur van die woude te fokus en om seker te maak die hout word volgens die regte prosedures geoes.
Hidrologie
Tropiese reënwoude produseer omtrent 30% van ons planeet se vars water.
Die bestuur van woude
Die gebruik van bamboes as brandstof het baie voordele. Dit brand skoner as hout en omdat bamboes vinniger volwassenheid bereik as wat hout doen, word die ontbossing verminder want die voorraad kan vinniger aangevul word.
Streke
! style="background:LightGreen; color:Black" |Bedreigde Woud ! style="background:LightGreen; color:Black" |Streek ! style="background:LightGreen; color:Black" |Oorblywende habitat ! style="background:LightGreen; color:Black" |Oorwegende plantsoorte ! style="background:LightGreen; color:Black" |Notas
Biodiversiteit
'n Onlangse studie van die Brasiliaanse Amasone-reënwoud voorspel dat ten spyte daarvan dat daar nog nie tot op hede so baie spesies uitgewis is nie, gaan ten minste 90% van die voorspelde uitwissings binne die volgende 40 jaar plaasvind.
Historiese oorsake
Omdat die grootste gedeelte van die bevolking afhanklik was van landbou, is daar oral bome afgekap om plek te maak vir veeboere en die aanplant van gewasse. Daar is tog van die bome agtergelaat om te gebruik vir vuurmaakhout, die vrugte daarvan te pluk en om 'n gebied te laat waar bosvarke aangetref word. Die edelstand het ook hulle eie jaggebiede beskerm en op daardie manier is van die woude beskerm. Vanaf 1100 tot 1500 n.C. het ontbossing op groot skaal in Wes-Europa plaasgevind omdat die menslike bevolking al hoe meer geword het. Europese vlooteienaars het sedert die 15e eeu baie van die woude uitgeroei om die hout te gebruik vir die bou van houtskepe. In Spanje het seerowery ook gelei tot baie bome wat afgekap is. Dit het weer veroorsaak dat Spanje se ekonomie ná die ontdekking van Amerika deur Christopher Columbus verswak het. Die ekonomie het staatgemaak op die bedrywighede van die koloniste. Van hierdie bedrywighede was plundering, mynbou, veeboerdery, plantasies en ruilhandel.
Tempo van ontbossing
Die tempo van wêreldwye ontbossing   het vinnig toegeneem sedert 1852. Daar word bereken ongeveer die helte van die aarde se volgroeide tropiese woude —tussen 7.5 miljoen en 8 miljoen km2 van die oorspronklike 15 miljoen tot 16 miljoen km2  wat tot 1947 groot dele van die aarde bedek het, —is nou vernietig. Sommige wetenskaplikes het voorspel dat indien daar nie drastiese maatreëls getref word nie, daar teen 2030 net  10% sal oorbly   met nog 10% in 'n baie swak toestand. 80% sal verlore wees en daarmee saam honderde duisende spesies wat onvervangbaar is.
Die beramings met betrekking tot die omvang van tropiese ontbossing wissel. Wetenskaplikes beraam dat een vyfde van die wêreld se tropiese reënwoude tussen 1960 en 1990 vernietig is. Hulle beweer dat reënwoude 60 jaar gelede 14% van die aarde se grondoppervlakte beslaan het, maar nou is dit bloot 5-7%. Verder meen hulle dat al die tropiese woude teen die middel van die 21ste eeu totaal vernietig sal wees.
Hidrologie
Wanneer die area wat bebos is kleiner word, maak dit die landskap se vermoë om die neerslag op te vang en te behou, minder. Dit voorkom dat die reënwater deurfilter na die grondwater en die meeste van die reën in die gebied spoel weg. Omdat oppervlakwater vinniger wegspoel as grondwater sal daar baie meer vloede in 'n gebied voorkom as toe dit 'n woud was. Volgens een studie in Noord- en Noordwes-China het die gemiddelde jaarlikse reënval in die gebied met een derde afgeneem tussen die 1950's en 1980's nadat die gebied ontbos is.
Die bestuur van woude
Daar word al vir honderde jare gepoog om ontbossing te keer of die tempo daarvan te laat afneem, want dit is lank reeds bekend dat ontbossing groot omgewingsprobleme veroorsaak. Daar is selfs voorbeelde waar 'n hele samelewing in duie gestort het weens ontbossing. In die 17e en 18e eeu in Tokugawa, Japan,  het die sjogoens 'n hoogs gesofistikeerde stelsel in plek geplaas om langtermynbeplanning te doen, en selfs ontbossing van vorige eeue om te keer. Hulle het houtprodukte met ander produkte vervang en ook land waarop vir geslagte lank geboer is, vir ander nuttighede te gebruik. In Duitsland in die 16e eeu het grondeienaars sekere reëls neergelê om die probleem van ontbossing te beperk.
Streke
Ontbossing verskil van land tot land.
Tussen  2000 en 2012 is 2.3 miljoen vierkante kilometer se bosse reg oor die wêreld afgekap. As gevolg van ontbossing bly daar net 6.2 miljoen vierkante kilometer van die oorspronklike 16 miljoen vierkante kilometer se woude oor wat vroeër die aarde bedek het.
Historiese oorsake
Eens op 'n tyd het reënwoude 14% van die aarde se landoppervlakte bedek; nou bedek dit bloot 6% daarvan en kundiges voorspel dat die laaste bestaande reënwoude binne 40 jaar heeltemal uitgewis sal wees. Ontbossing op 'n klein skaal is deur sommige gemeenskappe gedoen tienduisende jare voordat die beskawing begin het. Die eerste bewys van ontbossing word gevind in die Mesolitiese tydperk. In daardie jare was die enigste manier om te ontbos, deur die woud aan die brand te steek. Die Mesolitiese kossoekers het vuur gebruik om openinge te maak waar edelherte en bosvarke kon deurkom.
Ontbossing vind om baie redes plaas: die bome word afgekap om te verkoop of gebruik te word as brandstof en houtskool of houtprodukte, terwyl die land dan gebruik word vir weiding vir diere, plantasies en nedersettings. Wanneer bome uitgehaal word sonder om weer nuwe bome aan te plant, is die gevolge gewoonlik baie nadelig vir die gebied. Daar is 'n verlies aan biodiversiteit en dit het ook 'n verminderde reënval tot gevolg. Ontbossing word ook soms toegepas in oorlogsituasies om skuilplek vir die vyand minder te maak en sekere hulpbronne weg te neem. Moderne voorbeelde hiervan is die VSA se gebruik van Agent Orange in die Viëtnamoorlog. Sedert 2005 het die netto ontbossingstempo in lande met 'n per capita Bruto Binnelandse Produk van ten minste 4,600 miljoen Amerikaanse dollar nie verder vermeerder nie. Gebiede wat ontbos is het gewoonlik ernstige erosieprobleme en die gebied word dikwels ook 'n woesteny.
Historiese oorsake
In die Neolitikum is daar intensiewe ontbossing gedoen om plek te maak vir landboubedrywighede.
Streke
Mianmar, Thailand, Laos,  Viëtnam, Kambodja,Indië .
Ontbossing is die proses waarin woude of bosse uitgehaal word en die grond daarna vir iets anders gebruik word. Voorbeelde van ontbossing is waar bome uitgehaal word om plek te maak vir landboubedrywighede of nuwe woongebiede. Tropiese reënwoude is tans die plek waar die grootste ontbossing plaasvind. Byna 30% van die aarde se landoppervlak word deur woude bedek.
Ekonomiese impak
Snelgroeiende ekonomie het ook 'n effek op ontbossing. Die meeste druk kom van die wêreld se ontwikkelende lande wie se bevolkings die vinnigste groei. Daarmee saam het hulle ook 'n vinnige ekonomiese (industriële) groeikoers. Wanneer 'n bevolking groei, is daar nuwe huise, gemeenskappe en woongebiede. Om al hierdie gebiede met mekaar te verbind is  nuwe paaie nodig. Paaie op die platteland bevorder ekonomiese ontwikkeling, maar dit sorg ook vir ontbossing. Ongeveer 90% van die ontbossing in die Amasone-reënwoud het plaasgevind in die 100 km paaie wat in die woud is.
Historiese oorsake
Daar word ook voorbeelde van ontbossing gevind in die Minoïese beskawing. Die omringende dele van die paleis van Knossos is intensief ontbos in die Bronstydperk. Oor die afgelope paar honderd jaar het Paaseiland ernstige probleme ondervind met erosie. Dit is vererger deur landboubedrywighede en ontbossing. Jared Diamond gee 'n uitstekende beskrywing van die ineenstorting an die antieke inwoners van Paaseiland in sy boek Collapse. Dit wil voorkom asof die verdwyning van die bome op die eiland saamval met die agteruitgang van die beskawing in die 17e en 18e eeu. Hy skryf hierdie ondergang toe aan ontbossing en die oorbenutting van alle hulpbronne.
Die enorme gebruik van houtskool op industriële skaal in die vroeë moderne Europa en Engeland het ook bygedra tot hewige ontbossing. Engeland het hul visier gerig op die onbeskadigde woude in Nieu-Engeland vir hout om skepe vir die vloot te bou, omdat die meeste woude in Engeland uitgeroei is om houtskool te maak. Vir die hele skeepsvloot van Nelson se Koninklike Vloot wat deel was van die slag van Trafalgar (1805), is daar 6 000 volwasse eikebome gebruik om die skepe mee te bou.
Latynonderrig
Latynonderrig geskied in verskeie lande wêreldwyd. In Suid-Afrika is Latynse skole reeds in 1714 gestig, hoewel die Britse Ryk eers in 1822 die Latynse taal op eie bodem, saam met Engels, verpligtend gemaak het. Maar Latyn se status as verpligte universiteitstoelatingsvak het teen die middel van die 20ste eeu ten einde geloop.
Latyn as onderrigtaal
Latyn het 'n lang aanloop, opbloei, blinktydperk en ondergang beleef wat oor min of meer 'n paar eeue strek.
Latyn verloor sy openbare waarde
Immers, 'n student met die woordeskat en taalreëls van klassieke Latyn toegerus, terwyl sy studierigting hom op die taalveld van Regslatyn of Christelike Latyn gaan vaspen, het 'n ernstige tekort in sy taalmondering en ervaar dit ook spoedig. Juis dan begin sy twyfel oor die waarde van Latyn vir sy studierigting, en sluit hy hom maklik aan by dié wat betoog dat Latyn as voorvereiste ewe goed afgeskaf kan word. As Latyn dan werklik nut het vir die studie van die lettere, regte of teologie, moet ook die student dit kan ervaar terwyl hy besig is om sy Latyn aan te leer.
Die ondersteuners van die Klassieke het egter ook teruggekap:
Op Suid-Afrikaanse bodem voer Gonin min of meer dieselfde standpunte in sy Latynse grammatika en leesboek: eerste jaargang, vierde druk van 1956:
Vir T.J. Haarhoff is van die vroegste onopgeklaarde lewensuitkyke in die Klassieke steeds aktueel:
China
Die kontak met die Latynse taal is wel véél ouer.
België
Sodra die geneesheer die diagnose sou maak, kon die publikasie in Frans daartoe lei dat die pasiënt behandeling weier en sommer self sy eie brousel aan mekaar slaan. Met hierdie kennis nou sommer tot iedereen se beskikking, kan die hierdie brousels deur kwakke op ander siekes misbruik word vir eie gewin.
Die een kamp voer aan Frans is die amptelike taal en voertaal aan universiteite; in hierdie taal, deur middel van Franse boeke, word die student van die aptekerswese opgelei; waarom nou hierdie onnodige beslommernis in die lesgee met Latyn? Die teenvraag is of die farmakopee dan nie 'n leerboek is nie. Die antwoord daarop is nee, dit is 'n naslaanwerk, 'n reëlboek, 'n wetlik bekragtigte kode wat nageleef moet word. Die teenstelling daarop is: as die grammatikas 'n naslaanbron en leerboek is, dan is 'n farmakopee alte sekerlik ook, want albei stel die reëls vir 'n goeie voorbereiding - wat die opleiding van apteekstudente ook insluit.
Latyn was internasionaal bekend, waaronder vele volke kon verenig, terwyl Frans maar 'n nasionale taal was, en ook maar net-net: die Vlaminge sou aanstoot neem as die farmakopee slegs in één enkele nasionale taal, naamlik Frans, uitgegee word. Terselfdertyd is die vraag bespreek of Frans nou werklik dié nasionale taal van België is. Frans is nou wel die taal van die owerheid en gesag en elite, maar nie soseer die taal van die meeste Belgiese burgers nie. Frans is 'n taal wat uit 'n naburige volk geleen is, d.w.s. uit Frankryk. Latyn is volgens sy voorstaanders ook nie onversoenbaar met die nasionale sentiment nie - daarvoor dien Oostenryk en Pruise wat geen afstand van Latyn gedoen het nie as sprekende voorbeeld. Die voorstanders van Frans voer weer aan die farmakopee is in die eerste plek vir eie benutting (hier te lande in België) bedoel en die aptekers van Vlaandere sal 'n farmakopee in Frans veel beter verstaan as in Latyn "want elkeen ken Frans", terwyl die aantal wat Latyn perfek ken maar min is. Op die argument van farmakopeë in landstale soos Italiaans, Duits, Persies, Grieks en Frans (laasgenoemde in Frankryk self, 'n boek wat sonder moeite maklik ingevoer kon word), spaar Latyn weer tyd omdat vertaling nie nodig is nie - 'n argument wat die voorstanders van Frans eweneens ook gebruik omdat 'n beëdigde vertaling (uit Latyn in Frans) bloot om 'n teks op eie bodem te gebruik, wat in België geskryf is, onsinnig is.
Afsterwe en toekomsverwagtinge
Waquet voer aan:
to have access to those wellsprings of our own culture, the Fathers of the Church and the Corpus juris, along with the colossal mass of documents, both manuscript and printed, that contains much of the records of our ancestor's lives and thought through the Middle Ages and into the modern era.
Latyn as "lewende taal"
duimnael|Latyn sonder sukkel... as lewende taal Om Latyn, net soos die Pruise van ouds gedoen het (sien bo), as "lewende taal" aan te bied, word in die 21ste eeu om agt redes weer oorweeg, bo die "doodvertaling":