cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Elizabeth Kotze
Vervolgverhale
Die prys vir Vogelsang is ’n plaasroman, waar die ryk Oumie Wagener van Oorlogsvlei haar nasate en werkers met ’n ysterhand regeer en die bure, die Hugo’s, vermy. Daar is lank reeds wedywering en kwade gevoelens tussen hierdie families, veral vanweë die varswaterpan tussen Oorlogsvlei en Vogelsang. Braam Hugo koop dan die plaas Vogelsang van Oumie se seun Albert, wat die konflik op ’n spits dryf.
Oggendblom en bitterkalbas vertel die storie van die bekrompe Mart Bosman wat nie haar broer se kunstige vrou (Lynette) kan verdra nie. Sy beskou haar as iemand soos ’n pampoenblom wat mooi is terwyl die dou daarop lê, maar in die son gou verwelk. Lynette maak dan ’n skildery van die pampoenblom en gee dit vir Mart. Hierna wil Mart wegkom en word teatersuster by dr. Laufer in die afgeleë Osipi. Hulle raak romanties betrokke met mekaar. Dr. Laufer bestel ’n skildery van Lynette van ’n bitterkalbas (vrug van die pampoenblom) wat die titel van die roman verduidelik en Mart se metamorfose simboliseer.
Die prys vir Vogelsang en Oggendblom en bitterkalbas word later saam gepubliseer as Tweeluik.
Die vuurgety vertel van Eveline se vlug na ’n afgeleë dorpie in die Vrystaat, om weg te kom van haar verlede en die misdaadverslaggewer Sas Stofberg, wat eersdaags uit die tronk vrygelaat gaan word. Deur terugflitse word die spanning opgebou.
Al drie hierdie vervolgverhale word later saam in ’n E. Kotze Omnibus uitgegee.
Romans
Haar ander langer werk is meer ernstig van aard. Die slag van die breekbrander verskyn elf jaar na haar man Willie se dood. Dit het haar lank gevat om sy dood te verwerk en eindelik die krag te kry om daaroor te skryf. Sy vertel hierin met deernis die verhaal van haar lewe saam met haar eggenoot, sy dood en die pyn en die stryd om daarna aan te gaan met haar lewe. Dit is ’n waardevolle toevoeging tot die rouliteratuur in Afrikaans, maar word selfs meer as dit. Die boek word ’n besinning oor die lewe en die dood en die broosheid en krag van menslike verhoudings, asook die mens se verbintenis met die grond en aarde waarop hulle woon.
Toring se baai is ’n roman wat die verhaal van ’n vissersdorpie aan die Weskus vertel. Die inwoners van alle rasse moet van vooraf begin wanneer die kreeffabriek in 1940 in ’n kwaai storm verwoes word en weldra kom daar ’n mate van welvaart. Dit is veral die tydgees en emosies van die Tweede Wêreldoorlog wat goed vasgevang word, met die impak wat die gebeure en mense se opinies eindelik op hulle lotgevalle het. Die boek begin (en eindig) met die besoek van twee oud-inwoners vroeg in die 21ste eeu, wanneer alles feitlik onherkenbaar verander het. Weg is die vissershuisies, wat gesloop is en vervang is deur moderne glaspaleise, alles is gemoderniseer – maar misdaad voer hoogty. Die bekoring van die boek lê nie in die feitlik afwesige intrige nie, maar in die intieme blik op die lewens en verhoudings van die inwoners van alle rasse, hul taalgebruik en die eenvoud van hulle karige bestaan.
Hoogty se hoofkarakter is Helena Burger, ’n vrou in die hoogty van haar lewe. Die verhaal speel af in die vyftigerjare. Helena besluit om die Weskushuis van haar ruwe visserman pa, Jas, te verlaat en wyk uit na Grenspan in die Vrystaat. Haar sagmoedige ma word deur haar pa onderdruk en hy wil van haar skrander broer teen wil en dank ’n seeman maak. Om dit te voorkom en hom te oorreed om Boetie sy hoërskoolopleiding te laat voltooi, keer sy terug na die ouerhuis op Volleminkbaai. Hier besef sy dat dit moeilik is om die see uit jou gestel te kry. Aan die Weskus ontmoet sy dan die heelwat ouer skipper Auret Nagel, maar sy het ook ’n werk en ’n vriend, Chris, wat sy in die Vrystaat agter gelaat het. Die sterkpunte van die boek is die raak beskrywings van die mense en gewoontes binne ’n vissersgemeenskap en die gebruike en veral taalgebruik van die mense van die tyd. Daarby word die werklikheid van liefdesverhoudings lewensgetrou uitgebeeld, met die bagasie wat die individue in ’n verhouding inbring en die impak daarvan wat realisties uitgebeeld word.
Kinderverhale
Sy skryf ook die kinderboek Boetie-Jan se skilpadnes.
Haar kinderverhaal Bamboesie word opgeneem in die versamelbundel Goue fluit, my storie is uit onder redaksie van Linda Rode.
Eerbewyse
In 2014 word haar werk en lewe op Woordfees op Stellenbosch deur Petra Müller en Nelleke de Jager in ’n profielaanbieding in oënskou geneem.
Publikasies
Werke wat uit haar pen verskyn sluit in:
Aladin Sky Atlas
duimnael|250px|’n Skermbeeld van Aladin wat ’n [[sterrestelsel vertoon.]]
Aladin is ’n interaktiewe sagteware-ruimte-atlas wat digitale sterrekundebeelde vertoon, inskrywings van sterrekundekatalogusse of -databasisse superimponeer, en verwante inligting van die Simbad-databasis, die VizieR-diens en ander argiewe op ’n interaktiewe manier wys.
Dit is in 1999 geskep en word wyd gebruik as ’n virtuele sterrewag (VS) met besonderse funksies soos om spesifieke data op te spoor, datastelsels te verken en multilengtegolfdata visueel voor te stel. Van die eienskappe wat dit ’n kragtige werktuig maak, is dat dit gebruik kan word saam met bestaande of nuut ontwikkelde VS-standaarde en ander ontledingsmeganismes, en ’n vermoë het om heterogene data maklik te vergelyk.
Lynnie Godfrey
Lynnie Godfrey (gebore 11 September 1952) is 'n Amerikaanse aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprente Enemy Territory (1987) en V.I. Warshawski (1991), en in die televisiereekse Frank's Place (1987) en Civil Wars (1991).
Gilbert Lani Kauhi
Gilbert Lani Kauhi (17 Oktober 1937 – 3 Mei 2004) was 'n Amerikaanse akteur. Hy was bekend vir sy rolle in die rolprent I Sailed to Tahiti with an All Girl Crew (1968) en in die televisiereekse Hawaii Five-O (1968) en Magnum, P.I. (1980).
Skoleondersteuningsentrum
Die Skoleondersteuningsentrum (SOS) se visie is om die toekoms van Christelike, Afrikaanse onderwys te help verseker deur gehalte onderrig wat reeds bestaan in stand te help hou, én waar nodig nuut te bou. Ons werk om Afrikaanse onderwys van wêreldgehalte in die langtermyn volhoubaar en bekostigbaar te maak, in openbare sowel as onafhanklike skole.
Die SOS is amptelik in 2015 gestig as deel van die Solidariteit se Helpende Hand, maar word sedert 2018 as ’n onafhanklike instelling binne die groter Solidariteit Beweging bestuur. Die organisasie streef daarna om deur moderne tegnologie oplossings te vind vir voortgesette, bekostigbare, wêreldgehalte onderrig in Afrikaans.
Die SOS bestaan uit vier afdelings wat fokus op die ondersteuning van Afrikaanse skole.
Innovasie
SOS-Innovasie fokus op stelselontwikkeling en -uitbreiding, waarvan Die Wolkskool die kern vorm.
Verder ondersteun ons skole om die Omgekeerde klaskamer-model volhoubaar te implimenteer en te gebruik as ’n onderrigmodel.
Ontwikkeling
SOS-Ontwikkeling bevorder die selfstandigheid van Afrikaanse skole en volhoubare Afrikaanse onderwys.
Ontwikkeling is verantwoordelik vir navorsing en veldtogte om moedertaalonderrig te beskerm en skakeling om die SOS as verskaffer van rigtinggewende onderwysoplossings te vestig.
Onderrig en leer
SOS-Onderrig en Leer doen navorsing oor die onderwys van gister, vandag en môre en bou daaruit, saam met ŉ netwerk van rolspelers, 'n beproefde, bekostigbare en volhoubare model waaruit bestaande en nuwe Afrikaanse Christelike skole 'n blink toekoms vir ons nageslagte kan verseker.
Ngô Đình Diệm
Ngô Đình Diệm (/djɛm/ or /ziːm/; Viëtnamees: [ŋō ɗìn jîəmˀ] (luister); 3 Januarie 1901 - 2 November 1963) was 'n Viëtnamese politikus. Hy was die laaste premier van die Staat Viëtnam (1954–55), en dien daarna as president van Suid-Viëtnam vanaf 1955 totdat hy tydens die militêre staatsgreep van 1963 ontslaan en vermoor is.
Diệm is gebore in 'n prominente Katolieke familie, die seun van 'n hooggeplaaste amptenaar, Ngô Đình Khả. Hy is in Franssprekende skole opgelei en het dit oorweeg om sy broer Ngô Đình Thục in die priesterskap te volg, maar het uiteindelik besluit om 'n loopbaan in die staatsdiens te volg. Hy het vinnig gevorder in die hof van keiser Bảo Đại, waar hy in 1929 goewerneur van die provinsie Bhn Thuận geword het en in 1933 minister van binnelandse sake. Hy het egter die laaste pos na drie maande bedank en die keiser in die openbaar as 'n instrument van die Franse veroordeel. Diệm het die Viëtnamese nasionalisme ondersteun en 'n anti-kommunistiese en antikolonialistiese 'derde weg' bevorder, gekant teen beide Bảo Đại en die kommunistiese leier Hồ Chí Minh. Hy stig die Can Lao-party om sy politieke leerstelling van Persoonwaardigheidsteorie te ondersteun.
Na 'n paar jaar in ballingskap het Diệm in Julie 1954 teruggekeer en deur B ando Đại, die hoof van die Wes-gesteunde staat Viëtnam, as premier aangestel. Die Geneefse akkoorde is onderteken kort nadat hy die amp aanvaar het, en Viëtnam formeel langs die 17de parallel verdeel. Diệm het spoedig die mag in Suid-Viëtnam gekonsolideer, met die hulp van sy broer Ngô Đình Nhu. Na 'n rigiede referendum in 1955, verklaar hy die skepping van die Republiek Viëtnam, met homself as president. Sy regering is ondersteun deur ander anti-kommunistiese lande, veral die Verenigde State. Diệm het 'n reeks skemas vir nasiebou nagestreef met die klem op nywerheids- en landelike ontwikkeling. Vanaf 1957 word hy gekonfronteer met 'n kommunistiese opstand met die steun van Noord-Viëtnam, wat uiteindelik formeel onder die vaandel van die Việt Cệng georganiseer is. Hy was onderworpe aan 'n aantal moord- en staatsgreeppogings, en in 1962 stig hy die Strategiese Hamlet-program as die hoeksteen van sy teeninsurensiepoging.
Baarmoeder
Die baarmoeder is ’n vroulike sekondêre seksorgaan wat belangrik in die voortplanting van die mens en die meeste ander soogdiere is. Die onderkant van die menslike baarmoeder, die serviks, loop uit in die vagina, terwyl die bokant met die Fallopiusbuise verbind is. Dit is binne die baarmoeder dat die embrio ná bevrugting tot ’n fetus ontwikkel.
Ngô Đình Diệm
Diệm se bevoordeling teenoor Katolieke en die vervolging van die Boeddhistiese meerderheid van Suid-Viëtnam het tot die "Boeddhistiese krisis" van 1963 gelei. Die geweld het die betrekkinge met die Verenigde State en ander voorheen simpatieke lande beskadig, en sy regime het guns verloor met die leierskap van die leër van die Republiek van Viëtnam. Op 1 November 1963 het die land se voorste generaals 'n staatsgreep met behulp van die CIA van stapel gestuur. Hy en sy jonger broer Nhu het aanvanklik ontsnap, maar is die volgende dag weer in hegtenis geneem en vermoor op bevel van Dương Văn Minh, wat hom as president opgevolg het. Diệm was 'n omstrede historiese figuur in die historiografie oor die Viëtnamoorlog. Sommige historici het hom as 'n instrument van die Verenigde State beskou, terwyl ander hom as 'n avatar van die Viëtnamese tradisie uitgebeeld het. Sommige onlangse studies het Diệm vanuit 'n meer Viëtnamese gesentreerde perspektief uitgebeeld as 'n bekwame leier wat gefokus is op nasiebou en die modernisering van Suid-Viëtnam.
Baarmoeder
Die baarmoeder verskil in baie ander diere – sommige diere het twee aparte baarmoeders.
Die baarmoeder is in die bekkenstreek geleë, net agter die blaas en voor die sigmoïedkolon. Die menslike baarmoeder is peervormig en sowat 7,6 cm lank, 4,5 cm breed en 3 cm dik. Dit kan anatomies in vier streke verdeel word: die fundus (die boonste, geronde deel), die corpus (liggaam), serviks en servikale kanaal. Ligamente hou die baarmoeder in die bekken in posisie.
Helen Blackmore
Helen Blackmore (*1870, Karoo –† 18 Augustus 1956, Kaapstad) was 'n Suid-Afrikaanse skrywer. Hoewel sy hoofsaaklik bekendheid verwerf vir haar kinder- en jeuglektuur (onder meer boeke in die Juta-reeks) publiseer sy ook 'n bundel kortverhale vir volwassenes en is sy ook, saam met haar man, Bernard Lewis, betrokke by verskeie vertalings van Afrikaanse-fiksie na Engels.
Herkoms en vroeë lewe
Elise Deborah (Helen) Blackmore, is in 1870 op ’n klein dorpie in die Karoo gebore. Sy bring haar jeug in ’n dorpie in die Oostelike Provinsie deur en ontvang ook haar skoolopleiding daar. In haar vroeë tienerjare word sy na Engeland en Duitsland gestuur om verder te leer.
Loopbaan
Wanneer sy terugkeer na Suid-Afrika hou sy vir ’n hele paar jaar skool in haar tuisdorp. Sy trou dan met die kunskritikus en skrywer Bernard Lewis en gaan na die Karoo as onderwyseres op ’n plaasskool naby Matjiesfontein. Die egpaar bly daarna vir ’n ruk in die Transvaal. Intussen werk sy mee aan verskeie tydskrifte en koerante, onder andere aan die South African Review onder die skuilnaam Kaatjie Kekkelbek, die African Monthly, The Cape en die Johannesburgse Star. Saam met haar man vestig sy haar later in Rondebosch in Kaapstad en lewer bydraes vir The South African Nation as Aunt Maria en vir Die Huisgenoot. Hulle huis is ’n bymekaarkomplek vir kunstenaars en mense soos Elsie Hall, Stephen Eyssen, Gregoire Boonzaaier en Moses Kottler kom gereeld by hulle aan huis.
Sterfte
Haar man is op 6 Februarie 1956 oorlede en sy is op Saterdag 18 Augustus 1956 in Kaapstad oorlede.
Skryfwerk
Aanvanklik skryf sy slegs vir haarself om haar waarnemings van die plaaslike inwoners weer te gee. Eindelik skraap sy genoeg moed bymekaar om ’n artikel oor Prayer meeting in the Karoo aan ’n nuwe maandelikse tydskrif in Kaapstad te stuur, wat dit publiseer. Die tydskrif gaan gou ten gronde, maar hierna word sy ’n gereelde medewerker aan verskeie tydskrifte, aanvanklik hoofsaaklik in Engels. Haar kortverhaal The whirring of wings word byvoorbeeld in 1909 in The Cape gepubliseer. Sy verstaan Afrikaans baie goed, maar omdat sy nog sukkel om dit te skryf, help M.E.R. haar met die vertaling van baie van haar stories. Haar Afrikaanse geskrifte is aanvanklik toegespits op kleiner kinders.
Skryfwerk vir kinders en die jeug
Met Toe Liesbet nog klein was lewer sy ’n bydrae tot die jeuglektuur en hierdie boek word later ook in Engels vertaal. Die verhaal beskryf haar grootwordjare in die Oostelike Provinsie.
Haar kinderverhaal Die veldparty verskyn in 1928 in Die Kleinspan.
Sy skryf ook verskeie boekies in Juta se kinderbiblioteek-reeks, soos Die duiker en Die nuwe woonplek.
Chili
Chili (Spaans: Chile, [ˈtʃile], ), amptelik die Republiek Chili (República de Chile, [reˈpuβlika ðe ˈtʃile], ), is ’n unitêre presidensiële grondwetlike republiek geleë aan die suidwestelike kus van Suid-Amerika. Chili is lank en smal en strek in ’n noord-suidrigting oor ’n afstand van sowat 4 300 kilometer, terwyl dit op sy breedste in ’n oos-wesrigting maksimaal 400 kilometer van die weskus tot by die grens met Argentinië strek. Dié land behels verskillende klimaatsones wat van tropiese woestyne in die noorde tot by die koel gematigde en subpolêre woudsones van Suid-Chili strek. Dit het lae berge langs die kus, ’n vrugbare vallei, en die Andesgebergte in die ooste.
Helen Blackmore
Skryfwerk vir kinders en die jeug
Kind van die veld beeld die problematiek uit van ’n dogter, Anna Lourens, wat in tweespalt is tussen haar Afrikaanse vader aan die een kant en haar Engelse moeder wat Suid-Afrika nie as vaderland kan aanvaar nie. Die bekoring van die boek lê in sy ongekunstelde eenvoud, want die skrywer laat Anna self haar geskiedenis deur middel van haar dagboek vertel. Die vader is ’n  saggeaarde man wie se geluk verwoes word deur die onvermoë van sy vrou om haar te vereenselwig met sy Afrikaanse ideale. Hy vind egter kompensasie in die liefde van sy dogter, wat hy opvoed volgens die Afrikaanse tradisies. Weens finansiële moeilikhede word hy gedwing om die plaas te verlaat en in ’n  Engelse omgewing wolkoper vir sy swaer te word. Met die uitbreek van die Anglo-Boereoorlog sluit hy by die Boere aan en sneuwel. Die skrywer slaag daarin om die problematiese verhouding tussen vader, moeder en dogter op simpatieke wyse weer te gee. Anna het ten spyte van haar voorkeur vir haar vader tog ook simpatie het met haar moeder se situasie, wat weens  ’n  onbesonne besluit op grond van liefde haar in ’n  situasie begewe het waarvoor haar opvoeding en smaak totaal ongeskik was. Anna begaan amper dieselfde fout as haar moeder, want sy verloof haar aan ’n  Engelse skoolinspekteur, wat onmiddellik probeer om haar te “beskaaf”.
Chili
Chili word in die weste deur die Stille Oseaan, in die noorde deur Peru, in die noordooste deur Bolivië, in die ooste deur Argentinië en in die suide deur die Suidelike Oseaan begrens. Die Straat van Magellaan, wat volledig onder Chili se beheer val, bied dié land ook toegang tot die Atlantiese Oseaan in die ooste. Naas sy vastelandgebiede maak ook die Paaseiland (of Rapa Nui) in die Stille Oseaan, die eiland Salas y Goméz, die Juan-Fernández-eilandgroep met Robinson-Crusoe-eiland, die Desventuradas-eilande en die eilandgroepe van Ildefonso en Diego-Ramirez in die suide deel uit van Chileense grondgebied. Dié land maak daarnaas ook aanspraak op ’n gebied in Antarktika (Antártica Chilena) met ’n oppervlakte van sowat 1,266 miljoen vierkante kilometer rondom die Antarktiese Skiereiland.
Helen Blackmore
Kortverhale
’n  Goedhartige man is  ’n  bundel kortverhale wat die vlak lewenspeil van dorpsbewoners weergee, gebaseer op haar grootwordjare in die Oostelike Provinsie. Die karakters vind verdriet in klein huislike moeilikheidjies en bekommernisse terwyl die groot tragedies van die lewe hul meestal onbewoë laat. Dr. Bailey se Plaasvervanger beskryf byvoorbeeld  ’n  eergierige moeder wat baie ontsteld is omdat haar pronk dogter gaan trou met  ’n  onaansienlike Engelse predikantjie wat geen ambisie het om  ’n  biskop te word nie. Die Dubbelbed is  ’n  hoogtepunt in die bundel en vertel van die verdriet van  ’n  egpaar wat  ’n  geliefkoosde meubelstuk kwytraak deur die modesug van  ’n  selfsugtige dogter. Die teleurstellings van getroude pare word ook op bekwame wyse uitgebeeld. In ''Gelykmoedige Mnr. Camber'' trou  ’n  vrou met erge romantiese verlangens met  ’n  doodgewone en erg prosaïese minnaar, sodat alles wat hy doen, altyd te kort skiet aan haar verwagtings. Die kortverhaal Die Kersfees-kalkoen uit hierdie bundel word deur Abraham H. Jonker opgeneem in die versamelbundel Uit dorp en veld. Die keurkommissie vir die Hertzogprys vir 1936 sonder ’n  Goedhartige man uit as verdienstelike werk.
Vertaalwerk
Later vertaal sy saam met haar man verskeie Afrikaanse boeke in Engels, waaronder Uit oerwoud en vlakte van Sangiro as Maanhaar: Adventures of a lion family; Uit die Slamse buurt van I.D. du Plessis as Tales from the Malay Quarter en Die stille haard van H.A. Fagan as The quiet hearth (laasgenoemde ongepubliseer).
Chili
Danksy die ekonomiese beleid en vryemarkhervormings van Augusto Pinochet se demokratiese opvolgers het Chili tot een van die welvarendste lande in Latyns-Amerika en mees stabiele nasies in Suid-Amerika ontwikkel. Volgens die Verenigde Nasies se Menslike ontwikkelingsindeks (MOI) is Chili tans dié land met die hoogste lewensgehalte in Latyns-Amerika. Chili is een van die belangrikste koperprodusente ter wêreld, ’n beduidende uitvoerder van wyn en ook een van Suid-Afrika se grootste mededingers op die internasionale vrugtemark.
Etimologie
Die herkoms van die woord Chili is nog steeds onduidelik. Volgens die 17de eeuse Spaanse kroniekskrywer Diego de Rosales, het die Inkas die vallei van Aconcagua “Chili” deur die afleiding van ’n Picunche-stamhoof (“cacique”) se naam Tili genoem, wie die gebied tydens die verowering deur die Inkas beheers het. ’n Ander teorie verwys na die ooreenkoms van Aconcagua se vallei met dié van die Casmarivier in Peru, waar ’n dorp en ’n vallei met die naam chili geleë was.
Die Spaanse conquistadores het die naam van die Inkas gehoor en die min oorlewendes van Diego de Almagro se eerste Spaanse ekspedisie suid van Peru in 1535 en 1536 het hulself die “manne van Chili” genoem. Uiteindelik is Almagro gekrediteer met die universalisasie van die naam Chili, na die sodanige benaming van die Mapocho-vallei. Die ouer spelling “Chili” is in Engels gebruik tot ten minste 1900 voordat dit deur “Chile” vervang is. In Afrikaans en Nederlands het die naam Chili gebruiklik gebly.
Vroeë geskiedenis
Die oudste spore van menslike vestigings is meer as 18 500 jaar oud en is in Monte Verde gevind. Dit is in die suidelike Sentraal-Chili suidwes van Puerto Montt geleë en hoort tot die oudste menslike nedersettings op die Amerikaanse vasteland wat ooit gevind is.
In oases binne die Atacamawoestyn van Suid-Peru en Noord-Chili het tussen 8000 en 2000 v.C. die Chinchorro-kultuur bestaan, ’n jagter-versamelaar-volk wat veral vir hul mummies bekend staan. Omtrent 2000 v.C. het in die noorde landbou en mak maak van vee opgekom. Omtrent 600 n.C. is die Paaseiland deur Polinesiese volke bevolk wat ná sowat 400 jaar hul bloeitydperk beleef en die bekende moai opgerig het.
Vanaf 1493 tot 1527 het die noorde van die huidige Chili aan die Inka-ryk behoort. Die Mapuche het baie pogings wat die Inkas onderneem het om die gebied te verower, ten spyte van hul gebrek aan staatsorganisasie, suksesvol weerstaan. Hulle het teen Sapa Inka Tupac Yupanqui en sy weermag geveg. Die gevolg van die bloedige drie-dae-konfrontasie wat as die “Slag van die Maule” bekend staan, was dat die Inka se verowering van Chileense gebiede aan die Maule-rivier geëindig het.
Die Spaanse koloniale bewind
Nadat Christophorus Columbus die Amerikas in 1492 vir Spanje ontdek het, het die Europese verkenning en verowering van die twee kontinente begin. In 1520 het die Portugese ontdekkingsreisiger Ferdinand Magellaan in diens van Spanje die Straat van Magellaan tydens sy omseiling van die wêreld ontdek. Die naaste Europeërs, wat die gebied van Chili bereik het, was Diego de Almagro el Mozo, ’n Spaanse conquistador en mededinger van Francisco Pizarro, en sy gevolgskap. Hulle het in 1535 vanaf Peru vertrek op soek na goud in die suide, maar is deur die inheemse bevolking teruggedryf. Die eerste blywende Europese nedersetting, Santiago de Chile, is op 12 Februarie 1541 deur Pedro de Valdivia gestig. Sedert 1542 het Chili deel uitgemaak van die Vise-Koninkryk Peru.
Hoewel die Spanjaarde nie die omvattende goud- en silwer-rykdom waarna hulle gesoek het gevind het nie, het hulle die landbou-potensiaal van Chili se sentrale vallei ontdek. Dus het Chili ’n belangrike verskaffingsvennoot van landbougoedere vir ander Spaanse kolonies geword.
Die Spanjaarde kon danksy die weerstand van die Mapuche-bevolking nie die suidelike gebiede verower nie. Die konflik, wat as die Arauco-oorlog bekend staan, was ’n lang stryd, waarin vreedsame fases met skermutselinge gewissel het. Dit het ’n aanlopende Spaanse kolonisasie van die suide verhoed, aangesien nedersettings en vestings kort ná hul stigting weer deur die inheemse bevolking verwoes is. Een van die bekendste Mapuche-leiers tydens die Arauco-oorlog was Galvarino. Vanaf 1602 het die Bío Bío-rivier de facto die suidelike grens van die Spaanse kolonie gevorm. Die suksesvolle weerstand deur die Mapuche het die Spanjaarde in 1641 gedwing om hulle onafhanklikheid in die verdrag van Quillín te erken. Daarmee het die Bio Bío-rivier die noordelike grens van die Mapuche-staat geword en die Mapuche die enigste inheemse bevolking van Latyns-Amerika wat in hul eie landgebied geregeer het. Hoewel daar dan ook herhaaldelik onsuksesvolle pogings onderneem is om die gebied te verower, het die grensverloop tot die einde van die koloniale heerskappy bestaan. Eers onder president José Joaquín Pérez, wat in 1861 die “vreedsame sluiting van Araukanië” begin het, het die onafhanklike Republiek Chili die suidelike gebied in 1883 verower.
Die 19de eeu
Nadat die Spaanse vaderland tydens die Napoleontiese Oorloë deur Frankryk beset is en Napoleon sy broer Josef Bonaparte in 1808 as koning van Spanje aangestel het, het Chili na onafhanklikheid begin streef. Op 18 September 1810 is ’n junta gevorm, wat sy lojaliteit met Ferdinand VII, die afgesette monarg van Spanje, verklaar en ’n outonome republiek binne die Spaanse Ryk geproklameer het. Hierdie datum word as die begin van onafhanklikheidswording in Chili gevier.
As gevolg van hierdie ontwikkeling het die beweging vir volle onafhanklikheid onder leierskap van José Miguel Carrera (een van die mees bekende patriotte) en sy twee broers Juan José en Luis Carrera wyer steun ervaar. Spaanse pogings om sy beheer oor sy koloniale ryk in die Amerikas tydens die Reconquista weer in te stel het tot ’n uitgerekte stryd gelei, insluitend binnegevegte onder Bernardo O’Higgins, wat Carrera se leierskap bevraagteken het.
Die afwisselende oorlogvoering het voortgeduur tot 1817. Terwyl Carrera in Argentynse ballingskap was, het O’Higgins en die anti-Carrera kohort José de San Martín, held van die Argentynse Onafhanklikheidsoorlog, ’n weermag gelei wat die Andes oorsteek en die rojaliste in Chili verslaan het. Op 12 Februarie 1818 is Chili as ’n onafhanklike republiek geproklameer.
Met die patriotte se neerlaag in die slag van Rancagua op 1/2 Oktober 1814 het Spanje weer die mag in Chili oorgeneem, maar in die slag van Chacabuco tussen 12 en 14 Februarie 1817 het ’n Argentyns-Chileense weermag onder generaal José de San Martín die Spanjaarde verslaan. Met die slag van Maipú op 5 April 1818 is die Spaanse heerskappy teindelik beëindig. San Martín het ten gunste van Bernardo O'Higgins afstand van sy presidentskap gedoen. Spanje het die onafhanklikheid van Chili eers op 24 April 1844 amptelik erken.
Die politieke opstand het min sosiale veranderinge gebring en die 19de eeuse Chileense gemeenskap het die essensie van die gestratifiseerde koloniale sosiale struktuur bewaar wat grootliks beïnvloed is deur die regerende klas en die Rooms-Katolieke Kerk. Die bedanking en selfballingskap van generaal O’Higgins in 1823 het nie ’n einde aan die politieke binnegevegte gebring nie. Die burgerlike konflik met fokus hoofsaaklik op die kwessies van antiklerikalisme en regionalisme het voortbestaan. Hierdie gebeure het tot die Chileense burgeroorlog van 1829–1830 tussen konserwatiewe Pelucones en die liberaalgesinde Pipiolos gelei. Dié konflik is beëindig met die nederlaag van die liberale kragte en die goedkeuring van ’n nuwe grondwet in 1833 wat van krag sou bly tot in 1925.
Vanaf 1836 tot 1839 het die Peru-Boliviaanse Konfederasieoorlog teen Bolivië en Peru plaasgevind wat deur die Argentyns-Chileense alliansie gewen is. Ná die oorlog is die Peru-Boliviaanse Konfederasie ontbind en Peru moes sy skuldlas vir die Chileense ondersteuning tydens die onafhanklikheidsoorlog teen Spanje betaal.
Ná die opkoms van liberale burgerregtebewegings en geïnspireer deur die Europese Rewolusies van 1848 het die Chileense Rewolusie in April 1851 uitgebreek, toe die liberale gepoog het om die konserwatiewe regering onder president Manuel Montt omver te werp en die Chileense Grondwet van 1833 af te skaf. Ná verskeie gevegte en beleërings teen die einde van Desember 1851 het regeringsmagte die opstand eindelik onderdruk.
Tydens die 19de eeu is daar ’n toenemende emigrasie van nie-Spaanse Europeërs ná Chili, waaronder Duitsers, wie se spore veral in die suidelike en sentrale deel van dié land nog gesien kan word (Valdivia, Osorno, Puerto Montt, Puerto Varas, Frutillar, Puerto Natales).
Tydens die Salpeteroorlog vanaf 1879 tot 1884 het Chili die Atacamawoestyn, destyds deel van Bolivië en Peru, Lima en Peru se kuslyn beset. In die vredesverdrag van 1904 het Bolivië sy vrye toegang tot die Stille Oseaan aan Chili oorhandig. In die verowerde gebiede is later groot koperneerslae gevind: Chuquicamata, die grootste kopermyn ter wêreld, is in dié gebied geleë. Peru het in die verdrag van Ancón die huidige gebiede van Arica, Parinacota en Tarapacá as ’n vergoeding aan Chili oorhandig.
Ondanks die grensverdrag van 1881 met Argentinië het die grensgeskil in 1893 vererger, omdat die kontrak die Andes as grens vermeld het: Die grenslyn verloop “oor die hoogste berge wat die waterskeiding vorm”. Op sommige gebiede het hierdie definisie tot omstrede resultate gelei. In die noorde het Bolivië met Argentinië ’n deel van die Puna teen Tarija geruil, nadat Chili die Puna-streek in die Salpeteroorlog beset het. ’n Wapenwedloop het tussen Chili en Argentinië begin. Slegs deur ’n arbitrasieproses kon die grenskonflik in 1902 beëindig word. Patagonië en Vuurland is opnuut verdeel, waarby Chili 54 000 km² en Argentinië 40 000 km² ontvang het. Die grensgeskil met Bolivië is in 1904 in ’n vredesverdrag finaal beëindig. Hierdie ooreenkoms is volgens internasionale reg bindend, maar word gedeeltelik deur Bolivië, wat toegang tot die Stille Oseaan eis, bevraagteken.
Die 20ste eeu
Chili het tydens die Eerste Wêreldoorlog neutraal gebly, maar die binnelandse situasie was nog steeds onstabiel. Net twee seeslagte het tydens die Groot Oorlog voor die Chileense kus plaasgevind, waaraan Chili nie deelgeneem het nie: Die Slag van Coronel op 1 November 1914 en die Slag van Más a Tierra op 14 Maart 1915; albei tussen die vlotte van die Verenigde Koninkryk en die Duitse Keiserryk. President Arturo Alessandri is in 1924 deur ’n militêre staatsgreep afgesit. Toe in 1925 ’n nuwe grondwet bekend gestel is, het hy in Maart 1926 egter die mag weer oorgeneem. Tot 1932 kon Carlos Ibáñez del Campo dié land met diktatoriese middels die langste tydperk beheers. In 1932 is die grondwetlike orde herstel en die Radikale Party het in die volgende 20 jaar die sterkste politiese krag geword.
Chili is deur die Groot Depressie van 1929/30 swaar geskud. Die pryse vir die belangrikste uitvoerprodukte koper en salpeter het dramaties getuimel. Vanaf die 1930’s het ’n stadige herstel in dié land plaasgevind wat in 1938 deur ’n staatsgreeppoging deur die Nasionaal-Sosialistiese Beweging van Chili en die daaropvolgende slagting onderbreek is.
Die langste tyd van die Tweede Wêreldoorlog het Chili uit oorweging vir die talle Duits-Chilene neutraal gebly, maar in 1944 het president Juan Antonio Ríos Morales besluit om aan die kant van die Geallieerdes die oorlog toe te tree. Die invloed op die oorlog was nie juis veel nie.
Op 24 Oktober 1945 het Chili ’n stigterslid van die Verenigde Nasies geword, op 31 Desember 1945 ’n lidland van die Internasionale Monetêre Fonds en die Wêreldbank, en op 30 April 1948 ’n stigterslid van die Organisasie van Amerikaanse Lande.
Op 22 Mei 1960 is Chili deur die sterkste aardbewing, wat nog ooit waargeneem is, geskud. Dit het tot ’n reusetsoenami gelei wat groot dele van die kus verwoes het en die lewens van meer as 1 655 mense geëis het.
In 1969 het Chili ’n stigtingslid van die Andesgemeenskap geword, maar het dit in 1976 weer verlaat en is tans ’n geassosieerde lid.
Danksy die tydelike ondersteuning van die Christelik-Demokratiese Party het Chili in 1970 die eerste land in Latyns-Amerika geword, waar ’n marxistiese politikus, Salvador Allende, demokraties as staatshoof verkies is. Ná Kuba was Chili wel die tweede land in die Amerikas onder ’n sosialistiese regering. Dit het gelyk asof die sogenaamde domino-effek, wat in 1954 deur die Amerikaanse president Dwight D. Eisenhower opgestel is, bevestig word.
Allende het voortgegaan met die politieke, ekonomiese en sosiale hervormings van sy Christelik-Demokratiese voorganger Eduardo Frei, wat die kopermynbou genasionaliseer en landhervormings begin het, maar uiteindelik het sy pogings om sosialistiese hervormings op ’n vreedsame manier deur te voer tot ekonomiese en politieke chaos gelei. Ná drie jaar is Allende se bewind op 11 September 1973 in ’n bloedige staatsgreep omvergewerp en hy het aansluitend selfmoord gepleeg. Hierdie staatsgreep is tydens Richard Nixon se presidentskap deur die Verenigde State se buitelandse intelligensiediens Central Intelligence Agency in ’n groot mate ondersteun.
Tydens Pinochet se bewind het duisende menseregteskendings soos marteling, sluipmoorde en ’n onbekende aantal mense wat verdwyn het (Desaparecidos), plaasgevind. Veral opposisiepolitici en aanhangers van Allende is in konsentrasiekampe aangehou en in die Estadio Nacional de Chile in Santiago de Chile vermoor. In teenstelling hiermee is die liberale ekonomiese strukturele hervormings onder Pinochet hoofsaaklik deur ekonomiese kenners van die Verenigde State ondersteun.
In Desember 1978 het die Beagle-konflik tot groot spanning met Argentinië gelei. Op 22 Desember het Argentinië tydens Operasie Soberanía met ’n inval op die vastelandse Chili en die drie onbewoonde eilande Lennox, Picton en Nueva begin. Nadat die Argentynse junta tot ’n bemiddeling deur pous Johannes Paulus II ingestem het, is die inval ná ’n paar ure gestop.
Op 11 September 1980 is ’n nuwe grondwet in ’n omstrede volkstemming aangeneem en generaal Pinochet het vir ’n termyn van agt jaar die president van die republiek geword. Nadat Pinochet die oppergesag oor dié land verkry het, het ’n paar honderd Chileense rewolusionêre by die Sandinistiese weermag in Nicaragua, guerrilla-magte in Argentinië of oefenkampe in Kuba, Oos-Europa en Noord-Afrika aangesluit.
In November 1994 het dié land by die APEC aangesluit. Op 1 Januarie 1995 het Chili ’n stigterslid van die Wêreldhandelsorganisasie geword.
Die 21ste eeu
Op 23 Mei 2008 was Chili ’n stigterslid van die Unie van Suid-Amerikaanse Nasies en op 23 Februarie 2010 van die Gemeenskap van Latyns-Amerikaanse en Karibiese Lande. Op 27 Februarie 2010 het ’n sterk aardbewing groot dele van die infrastruktuur in die suide van dié land vernietig en tot ’n tsoenami gelei wat die lewe van meer as 500 mense geëis het. Op 7 Mei 2010 het Chili by die OESO aangesluit en sodoende ná Meksiko die tweede Latyns-Amerikaanse lidland van dié organisasie geword.
Chili het wêreldwye simpatie ontvang vir die suksesvolle redding van 33 vasgekeerde mynwerkers (Los 33, letterlik “Die 33”) in 2010. Op 5 Augustus 2010 het die toegangstonnel van die San Jose koper- en goudmyn in die Atacamawoestyn, naby Copiapó in die noorde van Chili, ingestort en 33 mans 700 meter onder die grond vasgekeer. ’n Reddingspoging is deur die Chileense regering van stapel gestuur; die mynwerkers is 17 dae later opgespoor. Al 33 mans is op 13 Oktober 2010 binne 24 uur na die oppervlak gebring, ’n moeisame taak wat op televisie oor die hele wêreld uitgesaai is.
Op 16 September 2015 het ’n sterk aardbewing by Illapel wat 8,3 op die moment-magnitude-skaal gemeet het ’n tsoenami veroorsaak en die lewe van 12 mense geëis. Daar was binne ’n kort tydjie ’n tweede aardbewing wat meer as 8,0 op die moment-magnitude-skaal gemeet het ná die een op 1 April 2014 met 8,2 naby Iquique.
In 2019/20 is landswye protes in reaksie op die Santiago-moltrein se verhoogde vervoerkoste, die toenemende lewenskoste, privatisering en die toenemende ongelykheid in dié land aangeteken. Op 15 November het die meeste politieke partye in die nasionale vergadering ’n ooreenkoms onderteken vir ’n nasionale referendum in April 2020 vir die opstel van ’n nuwe grondwet, wat later weens die wêreldwye Covid-19-pandemie na Oktober uitgestel is. Op 25 Oktober 2020 het 78,28% van die Chilene ten gunste van ’n nuwe grondwet gestem, terwyl 21,7% dié voorstel verwerp het. Die kiesersopkoms was 51%. Tussen 15 en 16 Mei 2021 is ’n verkiesing vir die Grondwetlike Konvensie gehou.
Op 19 Desember 2021 is die kandidaat van die linkse koalisie, die 35-jaarige Gabriel Boric, as Chili se nuwe president verkies. Hy is op 11 Maart 2022 as opvolger van Sebastián Piñera ingehuldig en het sodoende dié land se jongste president nog geword. Van Gabriel Boric se 24-kabinetslede is 14 vroue.
Geografie
[[Lêer:The three areas of Chile.png|duimnael|links|Kaart van die drie gebiede waarin die Chileense grondgebied verdeel word:
]] Chili strek op die Suid-Amerikaanse kontinent oor ’n lengte van 4 275 km in ’n noord-na-suidrigting langs die Andes en die kus van die Stille Oseaan (saam met die Antarktiese deel meer as 8 000 km), terwyl dié land gemiddeld net 180 km wyd is. Die nouste stuk op die vasteland is 90 km en die wydste stuk 440 km breed. Die kus word in die suide deur fjorde, inlate, kanale, draai skiereilande en eilande, waarvan Chiloé-eiland die grootste is, oorheers, en strek tot die Straat van Magellaan wat Vuurland (Tierra del Fuego) van die Patagoniese vasteland skei. Die ylbevolkte noorde van dié land word gekenmerk deur die Atacamawoestyn, met die toerisme-aantreklikheid Valle de la Luna. Dié ylbevolkte woestyn se droë klimaat is geskik vir sterrekundige instellings soos die Paranal-sterrewag, wat aan die Europese Suidelike Sterrewag behoort.
As gevolg van sy lengte is Chili een van die langste lande ter wêreld wat in ’n noord-suidrigting strek en die mees suidelike land op ’n vasteland geleë. Aan die Straat van Magellaan teenoor Vuurland is Punta Arenas geleë wat soms as die suidelikste stad ter wêreld beskou word en net suid van Vuurland is Kaap Hoorn geleë, die suidelikste punt van Suid-Amerika, waar die Atlantiese Oseaan en die Stille Oseaan ontmoet.
Die totale lengte van die grenslyn is 6 329 km, waarvan 3 141 km die gemeenskaplike grens met Argentinië in die ooste vorm. Die Argentyns-Chileense grens is die langste een in Suid-Amerika en die derde langste ter wêreld ná dié tussen Kanada en die Verenigde State asook dié tussen Kasakstan en Rusland. In die noorde word Chili deur Peru (160 km) en in die noordooste deur Bolivië (861 km) begrens.
Die eilande wat onder die beheer van Chili val sluit in die afgeleë Paaseiland in die Stille Oseaan, sowat 3 526 km wes van die Chileense vasteland, asook die Sala y Gómez-, Robinson Crusoe- en die Juan Fernández-eilande. Die Paaseiland het saam met die Sala y Gómez-eiland in 1888 onder Chileense beheer gekom.
Die grootste metropolitaanse gebied vorm deel van die hoofstad Santiago de Chile, waar 40% van Chili se bevolking saamgetrek is. Ander groot stede sluit in Valparaíso, Concepción, La Serena, Antofagasta en Temuco.
Streke
Chili bestaan uit 15 streke, 54 provinsies en 346 distrikte. Chili maak daarnaas ook aanspraak op ’n gedeelte van Antarktika (Antártica Chilena), alhoewel hierdie vasteland algemeen as supranasionaal en besit van die wêreldgemeenskap beskou word.
Klimaat
Chili se klimaatsones strek vanaf die wêreld se droogste woestyn in die noorde oor Mediterreense klimaat in die sentrum, vogtige subtropiese klimaat op Paaseiland tot Oseaniese klimaat, insluitende bergtoendra en gletsers in die ooste en suide. Volgens die Köppen-stelsel huisves Chili binne sy grense minstens sewe groot klimatiese subtipes. In die meeste van dié land kom vier seisoene voor: somer (Desember tot Februarie), herfs (Maart tot Mei), winter (Junie tot Augustus) en lente (September tot November).
Flora en fauna
Weens sy enorme uitbreiding van meer as 4000 km beskik Chili oor ’n groot aantal biome. In die noorde is die Atacamawoestyn geleë: die droogste gebied op aarde. Hier groei veral plante soos kaktusse (Cactaceae) en sukkulente. Ander plante kan net in die Andes of langs die kus groei. Elke paar jaar word die Atacamawoestyn ná sterk reënval vir ’n paar dae deur miljoene blomme oortrek en staan dan as Bloeiende Atacamawoestyn (Desierto Florido) bekend. Langs die koue kuslyn van Noord-Chili hou Humboldt-pikkewyne (Spheniscus humboldti), pelikane (Pelecanus) en Patagoniese seeleeue (Otaria flavescens).
Verder suid sluit die steppe met droë grasland aan wat veral plante soos Yareta (Azorella compacta) en Boldo-struike (Peumus boldus), asook diere soos guanacos (Lama guanicoe) huisves. Binne die kusgebergtes en die Andes groei miswoude, waar boomvarings (Cyatheales) voorkom. Hier leef veral vicuñas (Vicugna vicugna) en Andesherte (Hippocamelus). Die Andeshert word saam met die Andeskondor (Vultur gryphus) op die Chileense wapen vertoon. Daarbenewens kom hier ook chinchillas en poemas (Puma concolor) voor. In die woude leef veral Hertagtiges (Cervidae), Chileense woudkatte (Leopardus guigna), vosse en kolibries (Trochilidae).
Die Andeskondor is een van die grootste voëls ter wêreld en Chili se nasionale voël. Hy is byna oor die hele gebied van Chili versprei. In Sentraal-Chili groei bome soos die heuningpalm (Jubaea chilensis) en Araucariaceae. Flaminke (Phoenicopteridae) kom veral aan die sentrale soutmere voor.
In Suid-Chili kom gematigde reënwoude voor, waar bome soos sipresse (Cupressus), dennebome (Pinus), lorke (Larix), populierbome (Populus) en Antarktiese skynbeuke (Nothofagus antarctica) groei. Hier leef veral diere soos die Patagoniese seeleeue en Magellaanpikkewynne (Spheniscus magellanicus).
Patagonië bestaan uit uitgestrekte steppes en halfwoestyne, aan die suidwestelike kus kom die sogenaamde Magellaanse Tundra voor. Groot dele van die streke Aisén en Magallanes is met ys bedek, sodat daar geen plantegroei meer gevind kan word nie.
Vuurland word deur groot moerasse gekenmerk. Hier groei net ’n paar bome soos die Lenga-Suidbeuke (Nothofagus pumilio), Magellan-Suidbeuke (Nothofagus betuloides) en Coihue-Suidbeuke (Nothofagus dombeyi). In die droë suide van Vuurland leef uiles (Strigiformes), Magellaanvosse (Lycalopex culpaeus) en Darwin se nandoes (Rhea darwinii).
Uitvoerende gesag
Volgens die grondwet van 1980 is Chili ’n unitêre presidensiële grondwetlike republiek met die president as regeringshoof en hoogste verteenwoordiger van dié staat. Dié huidige grondwet is in 1980 onder Augusto Pinochet se diktatorskap uitgewerk en in ’n omstrede referendum op 11 September 1980, wat nie demokratiese vereistes voldoen het nie, goedgekeur. Sedertdien is dié grondwet verskeie kere verander, die laaste keer in 2005, waar Pinochet se laaste ondemokratiese verskynsels verwyder is. Onder andere is die posisies van aangestelde senatore en senatore vir die lewe asook die president se reg om die hoofbevelvoerders van die gewapende magte te onttrek verwyder en die president se ampstermyn van ses tot vier jaar verkort. Die Palacio de La Moneda huisves die setel van die Chileense president.
Wetgewende gesag
Die nasionale kongres (Congreso Nacional) bestaan uit twee kamers: die huis van afgevaardigdes (Cámara de Diputados) met 120 lede en die senaat (Senado) met 38 senatore. Senatore dien vir agt jaar met gesteierde terme, terwyl afgevaardigdes elke vier jaar verkies word. Beide die afgevaardigdes en die senatore word direk deur die bevolking verkies.
Vir die afgevaardigdes se verkiesings bestaan Chili uit 60 kiesafdelings, waar elke vier jaar twee afgevaardigdes gekies word. Die eerste geplaaste partyalliansie stuur beide afgevaardigdes, wanneer dit twee keer soveel stemme as die opposisie se koalisie bereik. Hierdie binomiale kiesstelsel verhoed dat kleiner partye tot die parlement verkies word.
Die verkose senatore is van 19 kiesafdelings afkomstig. Elk van die twaalf streke en die hoofstad vorm ten minste een kiesafdeling. Die streke V, VII, VIII, IX, X en die hoofstad word verdeel in twee kiesafdelings. Elke vier jaar word die helfte van die senatore vir ’n termyn van agt jaar verkies.
Regsprekende gesag
Die Hooggeregshof van Chili is die Corte Suprema de Chile, ’n kollegiale hof bestaande uit 21 regters. Die regters word deur die regters van die Hooggeregshof genomineer en deur die president vir die lewe aangestel. Onder die Hooggeregshof is die Appèlhof gevestig. Daarbenewens beskik Chili oor 17 plaaslike appèlhowe.
As gevolg van juridiese hervormings volgens die Amerikaanse model in Junie 2005 is die take van die aanklaer (staatsaanklaer) en die regter geskei. As deel van hierdie hervorming word verhore nou in die openbaar en mondeling uitgevoer, in plaas van die vorige skriftelike uitvoering. Verweerders met ’n lae inkomste kan ’n openbare verdediger in diens neem. Vir hierdie nuwe juridiese hervormings is 300 nuwe hofgeboue in talle Chileense stede landwyd opgerig.
Die Grondwetlike Hof (Tribunal Constitucional) is verantwoordelik vir die monitering van die parlement se wette op grondwetlikheid.
Buitelandse beleid
[[Lêer:Foreign relations of Chile.svg|duimnael|links|Buitelandse betrekkinge van Chili:
]] Chili se buitelandse beleid word deur die president se politiek gekenmerk en deur die ministerie van buitelandse sake bestuur. Sedert die vroeë dekades ná sy onafhanklikheid het Chili altyd ’n aktiewe betrokkenheid by buitelandse sake gespeel. Die buitelandse beleid word veral deur die lidmaatskap in internasionale organisasies gekenmerk. Chili is ’n stigtingslid van die Verenigde Nasies, Gemeenskap van Latyns-Amerikaanse en Karibiese Lande, Organisasie van Amerikaanse Lande, Organisasie van Ibero-Amerikaanse Lande, Unie van Suid-Amerikaanse Nasies, OPANAL en die Rio-groep. Daarbenewens het Chili in 1973 by die Beweging van Onverbonde Lande en in 2010 by die Organisasie vir Ekonomiese Samewerking en Ontwikkeling (OESO) aangesluit en is tans ’n geassosieerde lid van die Andesgemeenskap en Mercosur.
Sedert Chili se demokratisering vanaf 1990 het dié land ’n aantal konflikte met Argentinië en Peru opgelos wat die grenslyne by die Beagle-kanaal en die Fitz Roy-massief betref. In teenstelling daarmee is die konflik met Bolivië oor verlore grondgebied uit die Salpeteroorlog nog steeds onopgelos. As gevolg daarvan is Bolivië die enigste land van die Amerikas waarmee Chili geen diplomatiese betrekkinge onderhou nie. Eers ná die redding van 33 mynwerkers in 2010, waaronder daar een Boliviër was, het die presidente van beide lande vir die eerste keer in dekades ontmoet.
Algemene oorsig
Chili is een van Suid-Amerika se mees stabiele en welvarende nasies en voorste Latyns-Amerikaanse land in menslike ontwikkeling, mededingendheid, inkomste per kapita, globalisering, ekonomiese vryheid, en ’n lae persepsie van korrupsie. Hoewel Chili volgens die Gini-koëffisiënt ’n hoë ekonomiese ongelykheid het, is dit naby aan die plaaslike gemiddelde. Sedert Julie 2013 word Chili deur die Wêreldbank as ’n “hoë-inkomste ekonomie” beskou.
In 2006 het Chili dié land met die hoogste nominale BBP per kapita in Latyns-Amerika geword. Chili het die hoogste graad ekonomiese vryheid in Suid-Amerika (posisie sewe wêreldwyd), vanweë sy onafhanklike en doeltreffende regstelsel en omsigtige openbare finansiële bestuur. In Mei 2010 het Chili die eerste Suid-Amerikaanse land geword wat by die OESO aangesluit het. Belastinginkomste, gesamentlik 20,2% van die BBP in 2013, was die tweede laagste onder die 34 OESO-lande en die laagste in 2010. Chili het ’n ongelykheid-aangepasde menslike ontwikkelingsindeks van 0,661, in vergelyking met 0,662, 0,680 en 0,542 onderskeidelik vir die naburige lande Uruguay, Argentinië en Brasilië. In 2008 het net 2,7% van die bevolking van minder as $ 2 per dag geleef.
Die wêreldwye mededingendheidsverslag vir 2009–2010 beskou Chili as die 30ste mees mededingende land in die wêreld en die eerste in Latyns-Amerika, heelwat hoër as Brasilië (56ste), Meksiko (60ste) en Argentinië (85ste); dit het sedertdien gedaal uit die top 30. Die Wêreldbank se “gemak om sake te doen”-indeks lys Chili as 34ste in die wêreld soos op 2014. Die geprivatiseerde nasionale pensioen-stelsel (AFP) het binnelandse beleggings aangemoedig en het bygedra tot ’n geskatte totale binnelandse spaarkoers van ongeveer 21% van die BBP.