cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Menslike evolusie
Die genetiese revolusie
Die genetiese revolusie in menslike evolusie het begin toe Vincent Sarich en Allan Wilson die krag van immunologiese kruisreaksies van albumien in die bloedplasma gemeet het tussen pare diere, insluitende mense en Afrika-ape (sjimpansees en gorillas). Die krag van die reaksie kon numeries uitgedruk word as ’n immunologiese afstand, wat weer eweredig was aan die aantal aminosuur-verskille tussen gelyksoortige proteïene in verskillende spesies. Dié inligting kon gebruik word om die tye van skeiding te raam tussen pare uit swakker of onbekende fossielrekords.
In ’n 1967-verslag in die tydskrif Science het Sarich en Wilson die skeiding tussen mense en ape op 4 tot 5 miljoen jaar gelede geraam, in ’n tyd toe die standaardraming sowat 10 tot 30 miljoen jaar was. Daaropvolgende fossielvondste, veral Lucy, en ’n reïnterpretasie van ouer fossiele, veral Ramapithecus, het gewys die jongste ramings is korrek en dit het geloofwaardigheid verleen aan die albumien-metode. Dit het ’n revolusie veroorsaak in die studie van molekulêre evolusie.
Die soeke na die vroegste hominien
In die 1990's het verskeie spanne paleoantropoloë in Afrika gesoek na bewyse van die vroegste skeiding tussen die Hominini-stamboom en die groot ape. In 1994 het Meave Leakey Australopithecus anamensis ontdek. Die vonds is oorskadu deur die ontdekking in 1995 deur Tim White van Ardipithecus ramidus, wat die fossielrekord tot 4,2 miljoen jaar teruggestoot het.
Menslike verspreiding
Antropoloë was in die 1980's verdeeld oor sekere besonderhede van voortplantingsgrense en migrasieverspreidings van die genus Homo. Genetika is dus gebruik om die saak verder te ondersoek en die verskille te probeer los. Volgens een teorie het Homo minstens drie keer uit Afrika migreer (bv. Homo erectus, Homo hiedelbergensis en Homo sapiens).
Die onlangse Uit Afrika-teorie van Chris Stringer en Peter Andrews stel voor die moderne H. sapiens het sowat 200 000 jaar gelede in Afrika ontstaan en die daaropvolgende migrasie deur Eurasië het gelei tot die feitlik algehele vervanging van ander Homo-spesies. Daarteenoor stel die multistreek-hipotese dat die genus Homo net uit een enkele spesie bestaan en dat die evolusie daarvan die laaste paar miljoen jaar wêreldwyd plaasgevind het. Dié teorie is in 1988 deur Milford H. Wolpoff voorgestel.
Die begrip van die mens se oorsprong het ’n hupstoot gekry danksy DNS-navorsing. Die mtDNS en Y-DNS van ’n groot verskeidenheid inheemse bevolkings het inligting oor voorsate onthul van beide manlike en vroulike herkoms. Ontledings dui op ’n groter verskeidenheid DNS-patrone regdeur Afrika, wat ooreenstem met die idee dat Afrika die tuiste is van Mitochondriale Eva en Y-chromosomale Adam, dus dat alle moderne mense uit Afrika afstam.
Die teorie het steun gekry danksy navorsing met die gebruik van mitochondriale DNS (mtDNS) en die manlike Y-chromosoom. Ná die ontleding van stambome met die gebruik van 133 soorte mtDNS, het navorsers tot die gevolgtrekking gekom dat almal van ’n vroulike voorsaat uit Afrika, Mitochondriale Eva, afstam. Die teorie word ook gesteun deur die feit dat mitochondriale genetiese diversiteit die hoogste is onder Afrika-bevolkings.
Onlangse DNS-studies van die genome van H. Neanderthalensis en H. Denisova wys ’n mate van verbastering het plaasgevind. Moderne mense buite Afrika het 2 tot 4% Neanderdaller-gene in hul genome. Hierdie nuwe bevindings weerspreek nie die Uit Afrika-teorie nie, buiten in sy strengste vertolking. Klein groepe uit Afrika het moontlik met ander groepe in Eurasië verbaster.
Anatomiese veranderings
Die menslike evolusie word gekenmerk deur ’n aantal morfologiese, fisiologiese, ontwikkelings- en gedragsveranderings wat plaasgevind het sedert die skeiding van die mens en sjimpansee van hul laaste gemeenskaplike voorsaat. Die grootste veranderings is die loop op twee voete, ’n vergrote brein, ’n langer swangerskap en kindertydperk, en ’n afname in geslagsdimorfie. Die verband tussen hierdie veranderings is ’n kwessie waaroor steeds gedebatteer word. Nog ’n belangrike morfologiese verandering is ’n kragtiger greep, wat eerste in H. erectus ontwikkel het.
Tweevoetigheid
Tweevoetigheid is ’n basiese aanpassing van Hominini en word beskou as die hoofrede vir die skedelveranderings wat in alle tweevoetige hominiene voorkom. Die vroegste tweevoetige hominien is óf Sahelanthropus óf Orrorin – die ten volle tweevoetige Ardipithecus het later ontstaan. Die ape wat op hul kneukels loop, die gorilla en sjimpansee, het min of meer in dieselfde tyd geskei, en óf Sahelanthropus óf Orrorin kon die laaste gemeenskaplike voorouer gewees het.
Die vroeë tweevoetiges het eindelik ontwikkel in Australopithecus en later Homo. Daar is verskeie teorieë oor die waarde van tweevoetigheid. Dit is moontlik verkies omdat dit die hande vrygelaat het vir die uitreik na en dra van kos, energie gespaar het tydens beweging, hardloop en jag oor lang afstande moontlik gemaak het, uitsig verbeter en hipertermie help voorkom het deur ’n kleiner deel van die lyf aan die son bloot te stel; dit alles om beter aan te pas by die graslandomgewing eerder as die vorige woudhabitat.
Boonop het tweevoetigheid gelei tot die aanpassing van die skelet – nie net van die bene en pelvis nie, maar ook die ruggraat, voete, enkels en skedel. Die dybeen het ’n effens hoekiger posisie ingeneem om die swaartekragmiddelpunt na die geometriese middel van die liggaam te verskuif. Die knie- en enkelgewrigte het sterker geword om die toenemende gewig beter te dra. Om die groter druk op die rugwerwels te steun, het die ruggraat ’n S-vorm aangeneem en die lumbale werwels het korter en breër geword. Die groottoon het in lyn met die ander tone beweeg om voorwaartse beweging aan te help. Die arms het korter geword in vergelyking met die bene om beter te kon hardloop. Die agterhoofopening het ook vorentoe geskuif.
Die belangrikste veranderings is in die pelvis, wat korter en breër geword het om die swaartekragmiddelpunt bestendig te hou terwyl geloop is. ’n Nadeel is dat die geboortekanaal kleiner geword het. Daar was later ’n verbreding om die geboorte van babas met ’n groter breinkapasiteit te vergemaklik, maar dit was beperk tot die boonste deel, aangesien ’n verdere vergroting tweevoetige beweging sou beperk het.
Vergroting van die brein
Die menslike spesie het ’n veel groter brein as ander primate ontwikkel – dit is gemiddeld 1 330 cm3 in die moderne mens, meer as twee keer so groot as by die sjimpansee of gorilla. Die patroon het begin by Homo habilis, wat ’n effens groter brein (600 cm3) gehad het as die sjimpansee, en het toegeneem met Homo erectus (800 tot 1 100 cm3) voordat dit ’n hoogtepunt bereik het met die Neanderdallers (1 200 tot 1 900 cm3) (wat selfs groter was as dié van Homo sapiens). Die patroon van nageboortelike breingroei verskil van ander primate s’n; daar is langer periodes van sosiale aanlering en die verbetering van taalvaardigheid in menslike kinders.
Die verskille in die struktuur van die brein is egter belangriker as die verskil in grootte. Die toenemende volume het mettertyd dele van die menslike brein verskillend beïnvloed – die temporale lobbe, wat die leer van taal beheer, het buite verhouding toegeneem, net so die prefrontale korteks, wat verband hou met ingewikkelde besluitneming en sosiale gedrag. Die vergroting van die brein word verbind met ’n groter klem op vleis in die dieet of die ontwikkeling van die kookproses, en daar is voorgestel dat intelligensie toegeneem het as gevolg van ’n groter behoefte om sosiale probleme op te los namate die menslike gemeenskap meer kompleks geword het.
Geslagsdimorfie
Die kleiner mate van geslagsdimorfie is hoofsaaklik te sien in die verkleining van die manlike oogtande in vergelyking met dié van ander ape, asook kleiner wenkbroubene en algemene stewigheid. ’n Belangrike fisieke verandering by vroue is die ontwikkeling van verskuilde bronstigheid. Mense en bonobo's is die enigste ape waar die vrou dwarsdeur die jaar vrugbaar is en by wie geen uiterlike tekens van vrugbaarheid (soos genitale swelling) voorkom nie.
Al bogenoemde kenmerke saam kan dalk toegeskryf word aan ’n groter verbintenis (Engels: bonding) tussen pare om die kinders groot te maak omdat hulle langer onvolwasse bly. Daar is egter steeds ’n mate van geslagsdimorfie wat betref die verspreiding van liggaamshare en algemene grootte; mans is byvoorbeeld gemiddeld sowat 15% groter as vroue.
Ander veranderings
’n Aantal ander veranderings kenmerk ook die menslike evolusie, soos ’n toename in sig eerder as reuk, ’n kleiner maag, die verlies van liggaamshare, die verandering van die gebit, die ontwikkeling van ’n ken (wat net in Homo sapiens voorkom) ens.
Bewyse
Die bewyse waarop wetenskaplike weergawes van menslike evolusie geskoei is, kom uit baie terreine van die natuurwetenskap. Die hoofbron van kennis oor die evolusieproses was tradisioneel fossielrekords, maar sedert die ontwikkeling van genetika aan die begin van die 1970's het DNS-ontleding feitlik net so belangrik geword. Studies in wordingsleer, filogenie en veral evolusie-ontwikkelingsbiologie van beide gewerweldes en ongewerweldes bied aansienlike insig in die evolusie van alle lewe, ook hoe die mens ontwikkel het. Die spesifieke bestudering van die oorsprong en lewe van die mens is antropologie, veral paleoantropologie wat fokus op die bestudering van die prehistoriese mens.
Bewyse van molekulêre biologie
Die naaste lewende verwante van die mens is sjimpansees en bonobo's (albei genus Pan) en gorillas (genus Gorilla). Huidige ramings oor die ooreenkoms tussen die mens en die sjimpansee se DNS is tussen 95% en 99%. Deur die gebruik van die tegniek bekend as die molekulêre klok kan die tyd bepaal word wanneer twee stambome geskei het. Die langarmape (gibbons) en orang-oetangs was die eerste groepe wat afgeskei het van die stamboom wat tot die mens gelei het, daarna die gorillas en toe die sjimpansees en bonobo's. Die skeiding tussen die mens en die sjimpansee word op sowat 4 tot 8 miljoen jaar geraam, tydens die Laat Mioseen-epog.
Genetiese inligting word ook gebruik om te bepaal of daar wel ’n uitruiling van gene tussen die vroeë moderne mense en die Neanderdallers was, en om ons begrip te verbeter van vroeë menslike migrasiepatrone en skeidingsdatums.
Genetika
In menslike-evolusie-genetika word studies gedoen oor hoe een menslike genoom verskil van ’n ander, die evolusiegebeure wat daartoe aanleiding gegee het en die huidige uitwerking daarvan. Verskille tussen genome het antropologiese, mediese en forensiese implikasies en aanwendings. Genetikagegewens kan ’n belangrike insig verskaf in menslike evolusie.
Die fossielrekord
Die vraag oor die verband tussen hierdie vroeë fossiele spesies en die Hominini-stamboom is nog onbeantwoord. Uit hierdie vroeë spesies het Australopithecus-takke sowat 4 miljoen jaar gelede ontstaan en geskei in die robuuste Paranthropus- en slanker Australopithecus-spesies. Een van hulle (moontlik Australopithecus garhi) was dalk die voorsaat van die genus Homo. Die Australopithecus-spesies wat die beste verteenwoordig word in die fossielrekord is Australopithecus afarensis, waarvan fossiele van meer as honderd individue ontdek is van Noord-Ethiopië (soos die beroemde Lucy) tot Kenia en Suid-Afrika. Fossiele van die robuuste Australopithecus-spesies soos A. robustus (ook genoem Paranthropus robustus) en A./P. boisei is veral volop in Suid-Afrika by terreine soos Kromdraai en Swartkrans, en by die Turkanameer in Kenia.
Die vroegste lede van die genus Homo is Homo habilis, wat sowat 2,3 miljoen jaar gelede ontwikkel het. H. habilis is die eerste spesie waarvoor daar positiewe bewyse is dat hulle steengereedskap gebruik het. Sommige wetenskaplikes beskou Homo rudolfensis, ’n groter groep fossiele met soortgelyke morfologie, as ’n aparte spesie terwyl ander meen dit behoort ook tot H. habilis en die verskille tussen hulle is bloot interne spesievariasies en dalk selfs geslagsdimorfie. Die brein van hierdie vroeë hominiene was omtrent so groot soos ’n sjimpansee s’n en hul grootste aanpassing was tweevoetigheid om voorsiening te maak vir ’n lewe op die grond.
In die volgende miljoen jaar het die brein groter begin word en teen die tyd dat Homo erectus op die toneel verskyn het, het die breingrootte verdubbel. Homo erectus was die eerste hominiene wat Afrika verlaat het. Hulle het tussen 1,3 en 1,8 miljoen jaar gelede deur Afrika, Asië en Europa versprei. Een H. erectus-bevolking, soms ook geklassifiseer as ’n aparte spesie, Homo ergaster, het in Afrika gebly en in Homo sapiens ontwikkel. Daar word geglo hierdie spesies het die eerste keer vuur gemaak en ingewikkelde gereedskap gebruik.
Die vroegste oorgangsfossiele tussen H. ergaster/erectus en Archaïese H. sapiens is uit Afrika, soos Homo rhodesiensis, maar skynbare oorgangsvorme is ook in Georgië gevind. Hierdie afstammelinge van H. erectus uit Afrika het van 500 000 jaar gelede af deur Eurasië versprei en in H. antecessor, H. heidelbergensis en H. neanderthalensis ontwikkel. Die vroegste fossiele van anatomies moderne mense is uit die Middel-Steentydperk, sowat 200 000 jaar gelede, soos die Omo-oorblyfsels van Ethiopië. Die fossielrekord in Israel en Suid-Europa begin sowat 90 000 jaar gelede.
Toe moderne mense van Afrika deur Eurasië versprei het, het hulle ander hominiene soos H. neanderthalensis en H. Denisova teengekom wat kon ontwikkel het uit die Homo erectus-bevolkings wat Afrika 2 miljoen jaar gelede verlaat het. Die aard van die interaksie tussen hierdie susterspesies is al lank ’n omstrede onderwerp – die vraag is of die moderne mens die ander spesies vervang het en of hulle eenders genoeg was dat hulle kon verbaster het; indien laasgenoemde, kon die vroeëre bevolkings bygedra het tot die genetiese materiaal van die moderne mens.
Teen 40 000 jaar gelede het die moderne mens Eurasië en Oseanië bewoon en minstens 14 500 jaar gelede die Amerikas.
Genus Homo
Homo sapiens is die enigste oorlewende spesie van die genus Homo. Hoewel ander, uitgestorwe spesies dalk voorsate van die mens was, is baie van hulle waarskynlik ons "neefs" wat afgeskei het van ons voorsate. Daar is nie konsensus oor watter van die spesies as subspesies beskou moet word en watter nie.
Van die vroeë Homo-spesies is:
H. habilis en H. gautengensis
Homo habilis het van sowat 2,4 tot 1,4 miljoen jaar gelede geleef. Dit het in die laat Plioseen of vroeë Pleistoseen in Suider- en Oos-Afrika ontstaan toe dit van Australopithecus afgeskei het. Sommige wetenskaplikes meen die spesie moet na die genus Australopithecus geskuif word vanweë die morfologie van die skedel wat eerder dui op boom klim as tweevoetigheid.
Dit is beskou as die eerste Homo-spesie tot met die ontdekking van Homo gautengensis in Mei 2010 in Suid-Afrika. Hulle is waarskynlik ouer as Homo habilis.
H. rudolfensis en H. georgicus
Dit is voorgestelde spesiename vir fossiele van 1,9 tot 1,6 miljoen jaar oud. Die verband tussen hulle en Homo habilis is nog onseker.
H. ergaster en H. erectus
Die eerste fossiele van H. erectus is in 1891 in Java ontdek. Hulle het tussen sowat 1,8 miljoen en 70 000 jaar gelede geleef. Fossiele uit die vroeë fase, van sowat 1,8 tot 1,25 miljoen jaar gelede, word beskou as ’n ander spesie, H. ergaster, of as ’n subspesie, H. erectus ergaster.
H. cepranensis en H. antecessor
Dit is voorgestelde spesies wat ’n oorgang kon gewees het tussen H. erectus en H. heidelbergensis.
H. heidelbergensis
H. heidelbergensis (die Heidelberg-mens) het tussen sowat 800 000 en 300 000 jaar gelede geleef. Ander voorgestelde name sluit in Homo sapiens heidelbergensis en Homo sapiens paleohungaricus.
Neanderdaller en Denisova-hominien
H. neanderthalensis, ook soms H. sapiens neanderthalensis genoem, het sowat 400 000 tot 30 000 jaar gelede in Europa en Asië gewoon. Feitlik alle moderne nie-Afrikane het Neanderdaller-gene, wat dui op ’n verbastering of dat H. neanderthalensis en die mens ’n gemeenskaplike voorsaat kon gehad het. Mededinging met Homo sapiens het dalk gelei tot hul uitsterwing. Die twee spesies kon tot 10 000 jaar lank saam in Europa voorgekom het.
In 2008 is ’n klein deel van ’n vinger in Siberië ontdek. Dit het aan ’n kind behoort en dié bevolking word die Denisova-hominiene genoem. Artifakte, onder meer ’n armband, wat op dieselfde vlak ontdek is, is sowat 40 000 jaar oud. DNS-toetse dui daarop dat die vinger tot dieselfde stamboom as die Neanderdallers behoort het.
H. floresiensis
H. floresiensis, wat van sowat 100 000 tot 12 000 jaar gelede geleef het, was baie klein (moontlik die gevolg van ’n tipe dwergisme). Hulle is ook ’n voorbeeld van ’n onlangse Homo-spesie met eienskappe wat nie in die moderne mens voorkom nie. Dit lyk of hulle ’n gemeenskaplike voorsaat met die mens gedeel het, maar van die menslike stamboom geskei en hul eie evolusiepad gevolg het. Sommige wetenskaplikes meen egter H. floresiensis is ’n moderne H. sapiens met patologiese dwergisme.
H. luzonensis
'n Paar spesimens van die Filippynse eiland Luzon wat 50 000 tot 67 000 jaar oud is, is onlangs deur hulle ontdekkers beskryf as behorende tot 'n nuwe menslike spesie, H. luzonensis, op grond van die eienskappe van die tande.
H. sapiens
H. sapiens bestaan van sowat 250 000 jaar gelede tot die hede. Tussen 400 000 en 250 000 jaar gelede het ’n groter brein ontwikkel, asook tegnieke om ingewikkelde gereedskap te maak. Dit het die oorgang van H. erectus na H. sapiens moontlik gemaak. Volgens direkte bewyse was daar ’n migrasie van ’n H. erectus-bevolking uit Afrika en daarna ’n oorgang van die bevolking wat in Afrika agtergebly het, na H. sapiens. ’n Daaropvolgende migrasie het daartoe gelei dat laasgenoemde H. erectus in Eurasië vervang het. Dit word beskou as die "Uit Afrika-teorie" – dat alle moderne mense uit Afrika stam. Huidige bewyse sluit nie die ontwikkeling van die mens in meer as een streek of die verbastering van spesies uit nie.
Euryops lateriflorus
Die soetharpuisbos (Euryops lateriflorus) is 'n struik wat tot die Asteraceae  familie hoort. Die spesie is inheems in Gauteng, Namibië, Noord-Kaap, Oos-Kaap en die Vrystaat.
Menslike evolusie
H. sapiens
H. sapiens idaltu van Ethiopië is ’n uitgestorwe subspesie van sowat 160 000 jaar gelede.
Gebruik van gereedskap
Die gebruik van gereedskap word beskou as ’n teken van intelligensie en daar word gereken dit het sekere aspekte van die menslike evolusie gestimuleer, veral die voortdurende vergroting van die brein. Paleontoloë het nog nie ’n verduideliking vir die vergroting van hierdie orgaan oor miljoene jare ondanks die groot eis wat dit aan energieverbruik stel nie. Die moderne mens se brein gebruik sowat 13 watt (260 kilokalorieë per dag), ’n vyfde van die liggaam se totale energieverbuik. Daar word vermoed die toenemende gebruik van gereedskap sou hulle in staat stel om te jag vir energieryke vleisprodukte en om plantprodukte met meer energie te verwerk. Die vroeë hominiene was dus onder evolusionêre druk om hul vermoë te vergroot om gereedskap te maak en gebruik.
Dit is moeilik om te bepaal presies wanneer die vroeë mense gereedskap begin gebruik het, want hoe primitiewer die gereedskap (byvoorbeeld klippe met skerp kante), hoe moeiliker is dit om vas te stel of hulle menslike artifakte of natuurlike voorwerpe is. Daar is moontlike bewyse dat Australopithecus sowat 4 miljoen jaar gelede klippe gebreek en as gereedskap gebruik het, maar dit is debatteerbaar.
Baie spesies het primitiewe gereedskap gemaak en gebruik, maar dit is die genus Homo wat ingewikkelder gereedskap gemaak het. Die vroegste bekende gereedskap is die Oldowan-steengereedskap uit Ethiopië wat sowat 2,5 tot 2,6 miljoen jaar oud is – ouer as die eerste bekende Homo-spesies. ’n Homo-fossiel is naby van die Oldowan-gereedskap ontdek en die ouderdom daarvan is op 2,3 miljoen jaar geraam; dit is dus wel moontlik dat ’n Homo-spesie die gereedskap gemaak en gebruik het. Daar is egter nie genoeg bewyse daarvoor nie. Die mens se hand kan groter druk uitoefen en daarom kan die duim en vingers voorwerpe stewig vashou om gereedskap te maak. Dit is wat mense van ape en ander primate onderskei, en dit word nie gesien in fossiele van ouer as 1,8 miljoen jaar nie.
Griffith-sterrewag
Griffith Park in Los Feliz, Los Angeles
Menslike evolusie
Steengereedskap
Die eerste bekende steengereedskap dateer uit omstreeks 2,6 miljoen jaar gelede, toe H. habilis in Oos-Afrika kapgereedskap gemaak het. Dit was die begin van die Steentydperk, wat sowat 10 000 jaar gelede geëindig het. Die Steentydperk word verdeel in die Ou (tot 350 000-300 000 jaar gelede), Middel- (tot 50 000-30 000 jaar gelede) en Laat Steentydperk.
Griffith-sterrewag
Kalifornië
Opening
Menslike evolusie
Steengereedskap
Die tydperk van 700 000 tot 300 000 jaar gelede is ook bekend as die Acheuleen, toe H. ergaster (of erectus) groot handbyle uit vuursteen en kwartsiet gemaak het, eers primitief en later meer gesofistikeerd. Ná sowat 50 000 jaar gelede is meer gespesialiseerde vuursteengereedskap deur die Neanderdallers en Cro-Magnon-mense gemaak (messe, lemme en lepels). In dié tyd het hulle ook gereedskap uit bene begin maak.
Griffith-sterrewag
14 Mei 1935
Boustyl
Menslike evolusie
Oorgang na gedragtelike moderniteit
Dit lyk of die gebruik van gereedskap tot sowat 50 000-40 000 jaar gelede stapsgewys gevorder het. Elke fase (H. habilis, H. ergaster, H. neanderthalensis) het op ’n hoër vlak as die vorige een begin, maar het daarna stadig ontwikkel. Paleoantropoloë debatteer tans oor of hierdie Homo-spesies sommige van die moderne mens se kulturele en gedragseienskappe besit het, soos taal, simboliese gedagtes, tegnologiese kreatiwiteit ens. Dit lyk of hulle kultureel konserwatief was en oor lang tydperke gehou het by eenvoudige tegnologieë en kossoekpatrone.
Griffith-sterrewag
Art Deco
Menslike evolusie
Oorgang na gedragtelike moderniteit
Omstreeks 50 000 jaar gelede het die menslike kultuur vinniger begin ontwikkel. Tekens kenmerkend van moderne gedrag het skielik in die argeologiese rekord verskyn. Sommige geleerdes meen egter die oorgang het meer geleidelik plaasgevind, oor sowat 200 000 jaar, en dat die eerste tekens reeds te bespeur is by die Archaïese Homo sapiens in Afrika.
Griffith-sterrewag
Argitekte
John C. Austin • Frederick M. Ashley
Menslike evolusie
Oorgang na gedragtelike moderniteit
Moderne mense het afgestorwenes begin begrawe, diervelle gebruik om klere te maak, met meer gesofistikeerde metodes begin jag (soos vangputte en die jaag van diere oor kranse) en grottekeninge gemaak. Namate die menslike kultuur gevorder het, het verskillende bevolkings bestaande tegnologieë vernuwe (vishoeke, knope en naalde van been), iets wat nie voor 50 000 jaar gelede gesien is nie.
Griffith-sterrewag
Webtuiste
Echinochalina intermedia
Echinochalina intermedia is 'n sponsspesie in die taksonomiese indeling van die Demospongiae (gewone sponse). Die liggaam van die spons bestaan uit kieselnaalde en sponginevesels en is in staat om baie water op te neem.
Griffith-sterrewag
GriffithObservatory.org
Die Griffith-sterrewag (Engels: Griffith Observatory) is 'n openbare sterrewag, geleë op 'n hoogte van 1 135 voet of 346 m bo seevlak teen die suidelike helling van die bergpiek Mount Hollywood in Griffith Park, Los Feliz, Los Angeles, Kalifornië. Dit is in besit van en word bestuur deur die Stad Los Angeles se Departement van Ontspanning en Parke.
Echinochalina intermedia
Die spons behoort tot die genus Echinochalina en tot die familie Microcionidae. Die wetenskaplike naam van die spesie is die eerste keer geldig gepubliseer in 1902 deur Whitelegge.
Menslike evolusie
Oorgang na gedragtelike moderniteit
Onder die konkrete voorbeelde van moderne menslike gedrag sluit antropoloë in die maak van gespesialiseerde gereedskap, die gebruik van juwele en beelde (soos grottekeninge), die organisering van die leefarea, rituele (soos die insluit van geskenke in grafte), gespesialiseerde jagtegnieke, die verkenning van meer uitdagende gebiede en ruilhandelsnetwerke.
Griffith-sterrewag
Volgens die laaste wil van kolonel Griffith J. Griffith, die naamgewer en weldoener wat die bou van die sterrewag, 'n uitstallingsaal en planetarium met 'n skenking moontlik gemaak het, het belangstellendes vrye toegang sedert die sterrewag se opening op 14 Mei 1935. Die omliggende grond van 3 015 akkers (12,2 vk km) is eweneens deur Griffith, 'n boorling van Wallis in die Verenigde Koninkryk, op 16 Desember 1896 aan die Stad Los Angeles geskenk. Griffith se doelwit was om sterrekunde toeganklik te maak vir die publiek – in teenstelling met die alternatiewe konsep van sterrewagte wat op afgeleë bergpieke opgerig word en uitsluitlik toeganklik is vir wetenskaplikes.
Menslike evolusie
Onlangse en huidige menslike evolusie
Die evolusie van Homo sapiens het nog nie tot ’n einde gekom nie. Natuurlike omstandighede, soos die klimaat en geografiese ligging, vorm belangrike evolusionêre faktore.
Verskeie ondersoeke toon dat die moderne mens die afgelope 40 000 jaar geneties vinnig aan die verander is, veral ná die ontstaan van landbou. Die Amerikaanse antropoloë Henry Harpending en John Hawks het 270 mense uit vier verskillende etniese groepe ondersoek: Sjinese, Japannese, Noord-Europeërs en Nigeriërs. Minstens 7 persent van hul gene het in die laaste 5 000 jaar verander. Die vermoë om laktose te verteer het tussen 10 000 en 6 000 jaar gelede ontwikkel. Dit is waarskynlik te danke aan die opkoms van veeteelt: melk en ander suiwelprodukte kon nou geëet word en dit het ’n ekstra voedselbron vir die mens verskaf.
Griffith-sterrewag
'n Tweede belangrike skenking is deur Leonard Nimoy, bekend as Mr. Spock (een van die hoofkarakters in die wetenskapsfiksie-televisiereeks Star Trek), en sy vrou Susan gemaak. Die Nimoys was geesdriftige ondersteuners van die sterrewag en het $1 miljoen beskikbaar gestel vir omvattende herstelwerk wat in 2002 begin is.
Geskiedenis
Terwyl die omliggende grond reeds in 1896 deur kolonel Griffith aan die Stad Los Angeles geskenk is, het hy in 1912 'n verdere skenking ter waarde van $120 000 vir die oprigting van 'n sterrewag in vooruitsig gestel. Aanvanklik was die stadsregering nie bereid om die donasie te aanvaar nie omrede Griffith in die tyd tussen die twee skenkings 'n tronkstraf uitgedien het vir poging tot moord nadat hy sy vrou in 1903 geskiet het. Uiteindelik is die sterrewag ná Griffith se afsterwe in 1919 gebou met fondse wat die kolonel in sy laaste testament aan Los Angeles bemaak het.
Menslike evolusie
Onlangse en huidige menslike evolusie
Die aanpassing by siektes speel ook ’n rol in evolusie. Sekelsel-anemie is maar een voorbeeld hiervan. Dit is ’n ooreflike aandoening waarby die mens se hemoglobien abnormaal is. Dit kom voor in etniese groepe uit lande waar malaria voorkom, en mense met die geen het ’n groter oorlewingskans omdat die malariaparasiet minder doeltreffend is in hul bloedselle (in normale bloedselle kan die parasiet makliker vermenigvuldig). Wanneer malaria nie meer endemies is nie, neem die getal mense met sikkelsel-anemie af.
Griffith-sterrewag
Geskiedenis
Een van die struikelblokke wat voor die begin van boubedrywighede uit die weg geruim moes word was Griffith se keuse vir die ligging van die sterrewag – bo-op die piek van Mount Hollywood. Die terrein het egter geblyk om ongeskik vir 'n sterrewag te wees, onder meer weens die gebrek aan toereikende plek vir 'n parkeerterrein en ander benodigde geriewe. 'n Nuwe, laerliggende perseel teen die hellings van die bergpiek is gekies. Hiervoor is Griffith se testament in Los Angeles se hooggeregshof betwis. In Junie 1933 is die perseel vir die beplande sterrewag voorberei vir bouwerk onder president Franklin D. Roosevelt se Works Progress Administration. Mannekrag was volop en goedkoop as gevolg van die Groot Depressie, net soos boumateriale.
Menslike evolusie
Onlangse en huidige menslike evolusie
Ook velkleur dui aan dat die mens aanpas by die omgewing waarin hy leef. So bied ’n donker vel meer beskerming teen sonlig as ’n ligter vel en mense met ’n donker vel bly gewoonlik in gebiede waar die son baie helder skyn. Eindelik word ’n donker vel ’n oorerflike eienskap binne ’n bepaalde bevolkingsgroep. In gebiede met min sonlig is dit weer nadelig omdat minder vitamien D in donker velle gevorm word, en velle is dus meer geneig om lig te wees.
Griffith-sterrewag
Geskiedenis
Die sterrewag is ontwerp deur die argitekte John Austin en Frederic M. Ashley, albei boorlinge van die Verenigde Koninkryk, en die sterrekundige Russell W. Porter wat as konsultant by die projek betrokke was. Austin het reeds in die laat 1920's met 'n ander Britse argitek, John Parkinson, saamgewerk om Los Angeles se ikoniese stadsaal te ontwerp. Die sterrewag is volgens die destyds gewilde Art Deco-styl ontwerp, met enkele stylelemente wat aan die Griekse Herlewingstyl (Greek Revival) ontleen is – blykbaar om van die gebou 'n tydlose monument te maak. Sy styl komplementeer die nabygeleë Griekse Teater wat in 1929 as opelug-ouditorium met byna 6 000 sitplekke ontstaan het.
Gedurende die Tweede Wêreldoorlog het vlieëniers in die planetarium opleiding in navigasie ontvang. Die planetarium is nogeens in die 1960's vir dié doelwit gebruik om Amerikaanse ruimtevaarders as deel van die Apollo-program vir hul eerste landing op die Maan voor te berei.
Menslike evolusie
Onlangse en huidige menslike evolusie
Ook verstedeliking het bygedra tot genetiese veranderings by die moderne mens. In ’n ondersoek deur Barnes et al. is bevind in gebiede met ’n lang geskiedenis van verstedeling, word meer dikwels by die inwoners die genetiese variant aangetref wat weerstand bied teen besmetting deur tuberkulose en melaatsheid.
Russell Dykstra
Russell Dykstra (gebore 31 Desember 1966) is 'n Australiese akteur. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente Soft Fruit (1999), Ned Kelly (2003), en Romulus, My Father (2007), en in die televisiereeks Rake (2010).
2000 Kanadese Grand Prix
Die 2000 Formule Een Kanadese Grand Prix is op 18 Junie 2000 op die Gilles Villeneuve-renbaan in Montreal, Kanada gehou. Dit was die agtste wedren van die kampioenskapseisoen en is deur Michael Schumacher in sy Ferrari gewen.
Menslike evolusie
Onlangse en huidige menslike evolusie
Volgens Cochran en Harpending gaan mense vanweë die enorme bevolkingsgroei en veranderende lewensomstandighede geneties al hoe meer van mekaar verskil. Dit sal net eindig wanneer bevolkingsgroei en lewensomstandighede stabiliseer.
Lys spesies
Dié lys is in chronologiese volgorde volgens genus.
1997 Luxemburgse Grand Prix
Die 1997 Formule 1 Luxemburgse Grand Prix het op 28 September 1997 op die Nürburgring in Duitsland plaasgevind. Dit is deur Jacques Villeneuve in 'n Williams-Renault gewen.
Niphates
Niphates is 'n genus van sponsdiere uit die familie van die Demospongiae (gewone sponse).
Gereformeerde kerk De Aar
duimnael|links|230px|Die oorspronklike Gereformeerde kerk op De Aar se hoeksteen is gelê op [[2 Februarie 1935, 12 jaar ná die NG kerk s'n. Dis ontwerp deur W. De W. Bronkhorst, wat in 1923 as 'n leerling by Wynand Louw se firma begin werk het. Louw het die NG kerk De Aar ontwerp. Bronkhorst het ook die verbouings aan die Gereformeerde kerk ontwerp. Dis in 1961 opnuut in gebruik geneem.]]
duimnael|320px|regs|'n Syaansig van die kerkgebou.
regs|duimnael|220px|Die ou en nuwe hoeksteen van die Gereformeerde kerk De Aar.
duimnael|regs|160px|Mev. Magdalena Duvenage, predikantsvrou van 1943 tot 1946.
duimnael|regs|160px|Dr. S.C.W. Duvenage, leraar van 1943 tot 1946.
duimnael|regs|160px|Ds. Martinus Postma, leraar van 1946 tot 1970, toe hy sy [[emeritaat aanvaar.]]
duimnael|regs|160px|Ds. H.W. Schutte, leraar van 2007 tot '10 in kombinasie met [[Gereformeerde kerk Strydenburg|Strydenburg en Oranjerivier).]]
Die Gereformeerde kerk De Aar is ’n gemeente van die GKSA op die Noord-Kaapse dorp De Aar, maar dit sluit ook omliggende dorpe soos Britstown, Carnarvon, Murraysburg, Richmond en Victoria-Wes in.
Die gemeente het besonder swaar deurgeloop onder gedurige wegtrek van Gereformeerde lidmate uit dié deel van die Noord-Kaap en aanliggende Oos-Kaap. Einde 1997 was hier nog 138 belydende en 44 dooplidmate, wat einde 2001 afgeneem het tot 122 en 32. Einde 2011 het dit teruggesak tot 70 en 16 en einde 2014 steeds verder tot 57 en 11. In dié tyd het die lidmaattal van die Gereformeerde kerk Colesberg, met wie De Aar tussen 1983 en 2008 in kombinasie was, van 71 en 34 afgeneem tot 32 en agt en dié van die nabygeleë Gereformeerde kerk Philipstown van 49 en 21 tot 19 en nul. In die GKSA se eeufeesjaar (1959) het De Aar ’n sieletal van 558 gehad, Colesberg 163 en Philipstown 138.
De Aar het op 27 April 1923 onder leiding van ds. J.G.H. van der Walt van die Gereformeerde kerk Philipstown afgestig, 10 jaar ná die NG gemeente De Aar se afstigting, hoofsaaklik van die NG gemeente Hanover. Al het predikantsbediening al van 1907 af voorgekom en is eredienste vir Gereformeerdes gereeld sedert 1914 op De Aar gehou, is die eerste predikant in die persoon van ds. W.J. van der Merwe eers in 1933 beroep. Met De Aar as sy standplaas moes hy ook die verre Kaapstad en later ook Kimberley in kombinasie met De Aar bedien. Van 1946 af sou ds. M. Postma (predikant tot 1970) ook Upington en die suide van Suidwes-Afrika van hier af bedien.
Edna Goodrich
Edna Goodrich (22 Desember 1883 – 26 Mei 1972) was 'n Amerikaanse aktrise. Sy was bekend vir haar rolle in die rolprente The House of Lies (1916), Daughter of Maryland (1917), American Maid (1917), en Her Second Husband (1917).
Gladiolus watsonioides
Gladiolus watsonioides is 'n meerjarige geofiet wat tot die genus Gladiolus behoort. Die plant is inheems aan Kenia en Tanzanië.
Gereformeerde kerk De Aar
Die gemeente kon eers agt jaar ná sy stigting sy eie kerkgebou oprig. Oorspronklik het Philipstown se kerkraad in 1917 die Wesleyaanse gemeente se kerksaal gekoop. Van 1932 af is beplan vir die oprigting van ’n nuwe kerk, maar die bouwerk het eers in 1934 begin, waarskynlik weens die uitwerking van die Groot Depressie. Dié gebou is in 1935 in gebruik geneem en het £4 000 gekos. Toe herstelwerk daaraan nodig word, het die kerkraad besluit om dit te laat herbou. So is die huidige kerkgebou in 1961 in gebruik geneem. Die argitek van albei geboue en van die nuwe kerktoring, was Wouter De Wet Bronkhorst van Kaapstad.
Die Hammond-orrel in die kerk dateer van 1960 en is ontwerp en gebou deur die forma Cooper, Gill en Tomkins van die Kaap. Die gemeente se susteraksie was grootliks verantwoordelik vir die geldinsameling wat die koste van die aankoop en installering van die orrel, naweek R9 450, bestry het.
Weens die afname in sy lidmaattal tot 33 belydende lidmate in 2022 moes die kerkraad in daardie jaar die 87 jaar oue kerkgebou verkoop.
Gladiolus watsonius
Gladiolus watsonius is 'n meerjarige geofiet wat tot die genus Gladiolus behoort en is deel van die fynbos. Die plant is endemies aan die Wes-Kaap en kom van Piketberg tot by Stellenbosch voor. Die plant het groot gedeeltes van sy habitat verloor aan ontwikkeling en landbou aktiwiteite. Hierdie bedreiging bestaan steeds.
Tyrone Tootoosis
Tyrone Tootoosis (9 Mei 1958 – 12 Februarie 2017) was 'n Kanadese akteur. Hy was bekend vir sy rolle in die rolprente Christmas at Wapos Bay (2002) en Wapos Bay: Long Goodbyes (2011).
Carnosauria
Carnosauria is ’n groot groep roof-dinosourusse wat in die Middel-Jura tot Laat Kryt geleef het. Hoewel dit oorspronklik ’n groot verskeidenheid teropodes ingesluit het wat nie naby-verwant was nie, is die groep nou verfyn sodat dit net die Allosauroidea en hul naaste verwante insluit. Wetenskaplikes het onlangs ’n paar baie groot karnosouriërs in die familie Carcharodontosauridae, soos Giganotosaurus en Tyrannotitan, ontdek wat van die grootste bekende roof-dinosourusse was.
Kenmerkende eienskappe van die karnosouriërs sluit in groot oë, ’n lang, smal skedel en modifikasies van die bene en pelvis soos die femur wat langer as die tibia is.
Bobbejaankoolbos
Die bobbejaankoolbos (Othonna triplinervia) is 'n boom wat endemies is aan die Oos-Kaap. Die boom se FSA-nommer is 741.
Disseldoring
Die disseldoring (Berkheya chamaepeuce) is 'n boom wat inheems in Noord-Kaap en Namibië is. Die boom se FSA-nommer is 742.
Bosveldklipels
Die Bosveldklipels (Psydrax livida) is 'n boom wat deel is van die Rubiaceae familie. Die boom se FSA-nommer is 713. Die boom staan ook as die groenkwar bekend.
Verspreiding
Die spesie is inheems in Angola, Botswana, Burundi, Demokratiese Republiek die Kongo, Kenia, Malawi, Mosambiek, Namibië, Republiek die Kongo, Suid-Afrika, Tanzanië, Zambië en Zimbabwe. In Suid-Afrika kom die boom in Gauteng, Limpopo, Mpumalanga en Noordwes voor.
Coelurosauria
Coelurosauria (Grieks vir "holstertakkedisse") is die klade wat alle teropode-dinosourusse omvat wat nader verwant aan voëls is as aan karnosouriërs. Selurosouriërs sluit in Compsognathidae, Tyrannosauroidea, Ornithomimosauria en Maniraptora; laasgenoemde sluit voëls in – die enigste dinosourusgroep wat vandag nog leef. Die meeste geveerde dinosourusse wat tot dusver ontdek is, was selurosouriërs; die Kanadese paleontoloog Philip J. Currie dink dat alle selurosouriërs waarskynlik vere gehad het.
Die naam "Coelurosauria" is voorheen vir alle klein teropodes gebruik, maar dié klassifikasie geld nie meer nie.
Verdragskus
thumb|300px|Die ligging van die Verdragskus. Die Verdragskus (Arabies: الساحل المهادن, As-Sāḥil al-Muhādin, of المتصالح, al-Mutaṣāliḥ) was die naam van ’n groep sjeikdomme in Suidoos-Arabië wat vroeër bekend was as die "Piratekus". Die naam kom van beskermingsverdrae wat ’n paar gebiede se sjeiks van 1820 tot 1892 met die Britse regering gesluit het. Hulle het ’n informele Britse protektoraat gebly totdat die verdrae op 1 Desember 1971 teruggetrek is. Die volgende dag het ses van die sjeikdomme die Verenigde Arabiese Emirate (VAE) gestig, en ’n sewende sjeikdom het op 10 Februarie 1972 by die federasie aangesluit.
Oorsig
Die sjeikdomme het ingesluit:
Die sjeikdomme het ’n reeks verbondsverdrae met Brittanje gesluit, totdat hulle in 1892 onder Britse beskerming gekom het. Dit was ’n onduidelike status wat nie heeltemal op ’n protektoraat neergekom het nie, maar van Brittanje is verwag om hulle te verdedig teen aanvalle van buite in ruil vir eksklusiewe Britse regte in die state.
Dit het gelyk of twee sjeikdomme, Al Hamriyah en Al Heera, verdragstatus kon kry, wat hulle onafhanklikheid van die naburige Sharjah sou verseker, maar nie een van hulle het ’n verdrag met Brittanje geteken nie. Kalba, wat in 1936 verdragstatus gekry het omdat dit gekies is as die terrein van ’n vliegveld vir vlugte van die Britse ludiens Imperial Airways na Sharjah, is in 1951 ná die dood van sy leier in Sharjah gereïnkorporeer.
Die laaste sjeikdom wat verdragstatus gekry het, was Fujairah, wat in 1952 ’n verdragsland geword het nadat die Britse regering onder druk van PCL (Petroleum Concessions Limited) gekom het om verdragstatus aan die sjeikdom toe te ken sodat die maatskappy aan die hele ooskus na olie kon soek.
In 1952 is die Verdragskusraad gestig om samewerking tussen die sewe heersers aan te moedig. Die Indiese roepee het die de facto-geldeenheid van die Verdragskus gebly, sowel as van die ander Persiese Golf-state soos Katar, Bahrein en Oman, totdat dié lande in 1969 ná die groot devaluasie van die roepee hulle eie geldeenhede in gebruik geneem het.
1820-verdrag
thumb|300px|Ras Al Khaimah word in 1809 deur Brittanje aangeval. Die Britte het die suidooskus van die Persiese Golf die Piratekus genoem, omdat hulle gereken het stropers wat Britse skepe lastig val, is daar gestasioneer. Ná verskeie botsings ter see is ’n vredesverdrag in 1820 geteken tussen Brittanje en die sjeiks aan die Piratekus.
1892-verdrag
Hoofsaaklik uit reaksie op die ambisies van ander Europese lande, te wete Frankryk en Rusland, het Brittanje en die sjeikdomme in 1892 ’n nuwe verbond gesluit, soortgelyk aan verdrae tussen Brittanje en ander state aan die Persiese Golf.
Swartbitterbessie
Die swartbitterbessie (Strychnos potatorum) is 'n boomspesie wat behoort tot die genus Strychnos en familie Loganiaceae. In Suid-Afrika is die spesie inheems aan Limpopo. Dit kom ook in Botswana, Burundi, Demokratiese Republiek die Kongo, Indië, Madagaskar, Malawi, Mianmar, Mosambiek, Namibië in die Caprivistrook, Rwanda, Sri Lanka, Tanzanië, Zambië en Zimbabwe voor.
Verdragskus
Einde van die Verdragskus
In 1968 het Brittanje aangekondig hy gaan sy protekroraat oor die gebied beëindig. Die heersers van die Verdragskus, saam met dié van Katar en Bahrein, het koorsagtige samesprekings gehou om die poltieke vakuum te vul wat die Britse onttrekking sou laat.
Swartbitterbessie
Die sade van die boom word algemeen gebruik in tradisionele medisyne sowel as vir die suiwering van water in Indië en Mianmar.
Die boom se FSA-nommer is 630.
Verdragskus
Einde van die Verdragskus
Die heersers van Aboe Dhabi en Doebai het op 18 Februarie 1968 die eerste ooreengekom om te verenig. Die twee leiers het besluit om te probeer om die ander emirate, insluitende Katar en Bahrein, te oorreed om deel van die vereniging te wees. Twee jaar lank is samesprekings gehou, totdat Katar en Bahrein onttrek het. Dit het net ses emirate gelaat wat op 18 Julie 1971 besluit het om te verenig.
Op 2 Desember 1971 het Doebai, Aboe Dhabi, Ajman, Fujairah, Sharjah en Umm Al Quwain die VAE gestig. Die sewende emiraat, Ras Al Khaimah, het op 10 Februarie 1972 by die VAE aangesluit.
Euryops euryopoides
Euryops euryopoides is 'n struik wat tot die Asteraceae  familie hoort. Die spesie is endemies in die Oos-Kaap.
Zoeloevalsdoring
Die Zoeloevalsdoring (Albizia suluensis) is 'n boom in die familie Fabaceae. Die spesie is endemies in Suid-Afrika en kom van Hlabisa tot by Hluhluwe voor. Die boom het 'n voorkomsgebied van 330-400 km². Daar is twee subpopulasies, die een in die Hluhluwe-natuurreservaat is veilig terwyl die ander subpopulasie geoes word vir gebruik as brandhout, medisyne en boumateriaal.
Die boom se FSA-nommer is 153.
Elegante hurk-krap
Die Elegante hurk-krap (Allogalathea elegans) is 'n valskrap en kom wydverspreid in die Stille- en Indiese oseane voor. In die Indiese Oseaan kom dit vanaf die Rooi See suidwaarts tot by KwaZulu-Natal voor.
Die krap word tot 50 mm lank en die lyf is plat en gevorm soos 'n druppel. Die karapaks is vorentoe verleng en die saamgestelde oë staan op steeltjies. Die wyfie is groter as die mannetjie. Die kleur is nie konstant nie en varieer baie maar pas gewoonlik aan by die gasheer. Die krap is oor die algemeen rooi of pers met longitudinale strepe oor die lyf. Die eerste paar bene is korter as die lyf en het knypers vooraan. Dan volg drie pare bene waarmee die krap loop en die laaste paar word onder die lyf ingevou. Dit word gebruik om die kieue skoon te maak. Die kleur van die bene pas by die lyf aan. Fyn haartjies bedek die lyf en bene.
Die seedier leef gewoonlik in die takke van 'n veerseester of soms skuil dit onder die basis van die seester. Die seedier vreet plankton soos sy gasheer. Die spesie is seldsaam.
Maude Turner Gordon
Maude Turner Gordon (10 November 1868 – 12 Januarie 1940) was 'n Amerikaanse aktrise. Sy was bekend vir haar rolle in die rolprente Mrs. Dane's Defense (1918), Just for Tonight (1918), The Divorcee (1919), en The Last of Mrs. Cheyney (1929).
Echinochalina isochelifera
Echinochalina isochelifera is 'n sponsspesie in die taksonomiese indeling van die Demospongiae (gewone sponse). Die liggaam van die spons bestaan uit kieselnaalde en sponginevesels en is in staat om baie water op te neem.
Die spons behoort tot die genus Echinochalina en tot die familie Microcionidae. Die wetenskaplike naam van die spesie is die eerste keer geldig gepubliseer in 1988 deur Uriz.
Tommy Dysart
Tommy Dysart (gebore 5 Augustus 1930 - Junie 2022) is 'n Australiese akteur. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente The Man from Snowy River (1982) en Ground Zero (1987), en in die televisiereeks Prisoner (1979).
Stride
Stridejazzklavier, dikwels afgekort tot stride, is 'n jazzklavierstyl wat uit ragtime ontstaan het. Belangrike stridepianiste sluit in James P. Johnson, Fats Waller, Luckey Roberts en Mary Lou Williams.
In stride is linkerhandtegnieke van ragtime, die groter gebruik van die klavier se omvang en vinnige tempo's aangewend. Liedjies is gekomponeer, maar was ook bedoel om geïmproviseer te word. Stride kan óf vinnig óf stadig gespeel word. Die term "stride" kom van die idee dat die pianis se linkerhand oor die klavier "aanstryk" (stride).
James P. Johnson, wat bekend is as die "vader van stride", het dié styl jazzklaviermusiek geskep saam met sy medepianiste Willie "The Lion" Smith, Thomas "Fats" Waller en Luckey Roberts.
Jacob Tremblay
Jacob Tremblay (gebore 5 Oktober 2006) is 'n Kanadese akteur. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente Room (2015), Before I Wake (2016), Wonder (2017), en The Book of Henry (2017).
Euryops jacksonii
Euryops jacksonii is 'n struik wat tot die Asteraceae  familie hoort. Die spesie is endemies in Kenia.
Khalifa Haftar
Khalifa Belqasim Haftar (Arabies: خليفة بلقاسم حفتر), (Ajdabiya, 7 November 1943) is 'n Libiese krygsheer wat 'n groot deel van Libië onder sy beheer het. Hy ondersteun 'n skaduwee-regering in Tobroek. Hy was sedert die einde van die 20ste eeu nou betrokke by die politieke geskiedenis van Libië.
Loopbaan
In 1996 het Haftar 'n opstand teen Ghaddafi gelei, maar dit het misluk. Gedurende die Arabiese Lente in 2011, kort na die val van Ghaddafi, het Haftar na Libië teruggekeer en weer probeer om die opperbevelvoerder van die leër te word. Toe dit misluk, het hy na die VSA teruggekeer.
In 2013 het die Algemene Nasionale Kongres van Libië in die hande van Islamiste geval. Die sharia is bekendgestel. Die regering se termyn sou in 2014 verstryk en nuwe verkiesings moes gehou word. Dit is deur die Islamitiese regering geweier. In daardie jaar het Haftar weer na Libië teruggekeer. Hy eis dat die regering ontbind, dat 'n tydelike regering ingestel word en verkiesings gehou word. Die regering weier dit. Haftar se troepe begin toe 'n offensief begin met die kodenaam 'Operasie Waardigheid'. 'n Deel van die regering wat Haftar ondersteun het, verhuis na die ooste van die land, waar Haftar sy magsbasis opbou. Dit was die begin van die Tweede Libiese Burgeroorlog.
Khalifa Haftar en sy troepe het beheer oor die oostelike deel van Libië oorgeneem. Die regering in Tobroek is onder meer deur Egipte en Saoedi-Arabië ondersteun. Net soos Haftar, wou hierdie lande die Islamitiese regering in Tripoli, wat deur die Moslem-broederskap beheer word, beëindig. In April 2019 het Haftar met sy troepe 'n offensief begin om ook Tripoli in te neem.
In November 2021 het Khalifa Haftar sy kandidatuur vir die presidensiële verkiesing in Desember 2021 aangekondig. Die verkiesing is sedertdien uitgestel.