cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Antieke Rome
Ekonomie
In die politieke stryd tussen die patrisiërs en plebejers in die Se en 4e eeu v.C. het ekonomiese faktore blykbaar ook 'n belangrike rol gespeel. Die talryke oorloë (onder andere teen die Galliërs) het baie van die kleinboere in 'n benarde posisie geplaas. Hulle was verplig om hulle in die skuld te dompel en is dan as nexus aan die genade of die ongenade van hul skuldeisers oorgelaat. Hulle kon sonder enige juridiese beskerming deur die skuldeisers van hul grond verdryf en as slawe verkoop word.
Die wet van die twaalf tafels (ca. 450 v.C.) het die situasie slegs in geringe mate verbeter. Die plebs het eers in die helfte van die 4e eeu v.C. daarin geslaag om die woekerrente te beteuel. Die leges Licinae-Sextiae (367 v.C.) het 'n maksimumoppervlakte vir landerye vasgestel en het ook bepalings vir ŉ herverdeling van die landbougrond bevat.
Keerpunt
Veral as gevolg van die Tweede Puniese Oorlog (218- 201 v.C.) het ingrypende veranderings in die 3e eeu v.C. ingetree. Weens die gevegte op Italiaanse grondgebied het die kleinboere verder agteruitgegaan en hul grond is opgekoop deur mense wat ryk geword het uit oorlogsbuit of uit die goewerneurskap van provinsies. Dit het aanleiding gegee tot die ontstaan van uitgestrekte landgoedere (latifundia), wat nie meer deur die eienaar en sy familie self bewerk is nie, maar deur slawe ondertoesig van 'n vilicus (rentmeester), of later deur coloni (vrypagters).
Die verbouing van graan was onder die omstandighede nie meer aantreklik nie en buitendien kon dit nou uit die provinsies (Sicilië) ingevoer word. De agricultura ("Die landbou") van Marcus Porcius Cato Major (234- 149 v.C.) en De re rustica ("Die boerdery") van Marcus Terentius Varro (116-27 v.C.) skets ŉ heeltemal nuwe, byna kapitalistiese produksiewyse. Metodes is verbeter deur die gebruik van moderner werktuie, koste en bates is sorgvuldig teenoor mekaar gestel en die klem is geplaas op winsgewender gewasse: druiwe, olywe en vrugte soos die uitheemse kersie en appelkoos, wat deur Lucius Licinius Lucullus (117-56 v.C.) uit die ooste gebring is.
Verskeie faktore het tot verbetering van die produkte self aanleiding gegee. So byvoorbeeld het die wyn van Ager Falernus en die Mons Massicus, albei tussen Rome en Napels, groot bekendheid verwerf. Die sosiale gevare van die stelsel is deur veral die Gracchus-broers ingesien, maar hul maatreëls van 133 en 123 v.C. (onder andere die stigting van coloniae, waar proletarii en veterani 'n stuk grond ontvang het) het weinig positiewe resultate opgelewer: in Italië is die groei van latifundia wel in 'n mate daardeur vertraag, maar in die provinsies, veral Sicilië en Noord-Afrika, het dit toegeneem.
Die vernaamste invoerprodukte was graan uit Sicilië, silwer uit Spanje en ook slawe. Die Griekse eiland Delos was die grootste mark vir slawe, totdat dit in 69 v.C. deur see rowers verwoes is. Weelde-artikels uit die ooste het mettertyd ook groot aantrekkingskrag vir die welvarende klasse verkry. Daar was byvoorbeeld ŉ lewendige handel in kunswerke uit Griekeland. Die uitvoer, aan die ander kant, was van geringe omvang, en het ingesluit landbouprodukte, hoofsaaklik olyfolie, die bekende bronsvoorwerpe uit Capua en (sedert die 1e eeu) rooi geglasuurde en fraai versierde erdewerk (terra sigillata) uit Arretium (in Etrurië).
Laasgenoemde twee produkte is oral in die Romeinse Ryk gevind. Die handel was, in teenstelling met die bankwese, hoofsaaklik in nie-Romeinse hande. Rome het eers in omstreeks 289 v.C. sy eie munteenheid gekry, die reghoekige aes signatum van brons. Die eerste silwermunte is eers 20 jaar later geslaan. Na mate die ryk uitgebrei het, het die equites nie net die belastinginsameling nie, maar ook die ander geldverkeer met die provinsies behartig. Hulle het lenings aan kooplui toegestaan en ook aan vorste of stede wat met Rome in stryd gewikkel was. Daar het selfs 'n soort giroverkeer met banke buite Rome bestaan, naamlik die permutatio, waarby bedrae deur geslote beurse vereffen is.
Terselfdertyd was daar 'n skaalvergroting van die nywerheid. Gespesialiseerde beroepe het reeds in die koningstyd bestaan en Cato se stelling dat 'n ware Romein in alle opsigte selfvoorsienend behoort te wees, was in sy eie tyd (ca. 200 v.C.) al onmoontlik. Namate Rome uitgebrei het, is die selfstandige ambagsman vervang deur klein bedryfies (ergasteria), wat deur die eienaar en 'n paar slawe beman is. Aan die einde van die Republiek was daar reeds 'n groot verskeidenheid bedrywe: bakkers, kleremakers, metaalbewerkers, 'n hotelbedryf en selfs uitgewerye soos die van Titus Pomponius Atticus (109-32 v.C.), waar onder andere die redevoerings van Cicero deur slawe gekopieer is sodat dit breër versprei kon word.
Groot sakeondernemings het ook reeds in die tyd ontstaan. Mense soos bogenoemde Atticus en die Crassus-familie, die " miljoenêrs" van hul tyd, het groot ondernemings besit waarin verskeie ambagte verenig is en wat verbonde was aan banke, handelsondernemings en landboubedrywe. Rome was toe reeds die ekonomiese sentrum van die Ou Wêreld. Die Romeinse en Italiese negatiores het die meeste handelsbedrywighede regstreeks of onregstreeks beheer en hul Hellenistiese voorgangers in baie opsigte oorvleuel.
Ekonomiese uitbreiding
Met die verandering van die republiek tot prinsipaat het die Romeinse Ryk ŉ bloeiperiode tegemoetgegaan. Groei het in alle sektore plaasgevind en die sentrum het geleidelik van Rome en Italië na die provinsies verskuif. Die vooruitgang in die landbou was minder skouspelagtig as in die ander sektore. Die stelsel van latifundia het voortbestaan, maar uitbreiding, dikwels as keiserlike besitting (praeda caesaris), het hoofsaaklik deur coloniae in die provinsies plaasgevind, selfs in Afrika, waar groot gebiede deur besproeiing vrugbaar gemaak is.
Dit was onder andere nodig om graanvoorsiening vir Italië te waarborg. Sicilië was uitgeput en is vervang deur Egipte, wat voortbouend op die grondslag wat deur die Ptolemeë gelê is, die "graanskuur" van die Ou Wêreld geword het. In Italië het die neiging tot spesialisasie voortgeduur en in die wynbou het daar selfs oorproduksie ontstaan, totdat Domitianus (regeer 81-96) dit bekamp het deur 'n verbod op nuwe aanplantings te plaas.
Die provinsies het hulle laat geld as produsente van olie (Spanje, Afrika, Sirië) en wyn (Gallië, Bordeauxstreek). Die handel het 'n ongekende uitbreiding beleef en uiteindelik Skandinawië, Indië, Ceylon en selfs Mongolië en China bereik. Die handelsverkeer tussen die provinsies het ook toegeneem: produkte uit die ooste is deur die hele ryk na die noordwestelike dele versprei en omgekeerd. Die aanvanklik vrye mark is sedert Hadrianus (regeer 117- 138) steeds meer aan bande gele en keiserlike amptenare het toesig gehou oor die handhawing van prysvoorskrifte en handelsvoorwaardes.
Teen die einde van die 2e eeu was Gallië die belangrikste produsent van glas, erdewerk en metaalware, met eie spesialiteite soos die swart erdewerk uit Tongeren. Die staat het egter geleidelik ook op die nywerheid 'n sterker greep verkry deur die oprigting van eie bedrywe en die instelling van monopolieë op belangrike artikels.
Ineenstorting
In die 3e en 4e eeu n.C. het die politieke chaos as gevolg van die voortdurende stryd om die troon en die invalle van barbaarse stamme 'n einde gemaak aan die bloeitydperk. Die provinsies het weer van mekaar geïsoleerd geraak, met erger gevolge vir die weste as vir die ooste. Die lewe op die ryk landerye langs die grense het onseker geword en die coloni het na veiliger plekke weggetrek. Ten einde die bevoorrading van die leër en die stede te verseker, het die owerheid die coloni as slawe (horiges) aan die grond gebind en die grootgrondbesitters begunstig, byvoorbeeld deur aan hulle sekere regsmagte te verleen. Uiteindelik het kleingrondbesit heeltemal gewyk voor die latifundia.
In 'n poging om die agteruitgang van die handel en nywerheid teen te werk, is die ambagslui (aanvanklik net in Rome) in "gildes" (collegia) verenig en die beroep erflik gemaak. Daar is ook steeds meer staatsbedrywe opgerig. Die maatreëls kon egter nie voorkom dat byvoorbeeld die Galliese nywerheid in 'n halwe eeu feitlik heeltemal ineengestort het nie. Terselfdertyd het die wantroue in die muntstelsel toegeneem. Toe die stygende staatsuitgawes nie meer deur belastings gedek kon word nie, het die keisers die goud en silwerwaarde van die munte verminder.
Die nuwe antoninianus van Caracalla (regeer 198- 217) het byvoorbeeld die waarde van 2 denarii gehad, maar die silwergehalte van slegs 3 vyfdes van 'n denarius. Die geldhervormings van Diocletianus en Konstantyn het slegs tydelike verligting gebring. Ook op ekonomiese gebied is die westelike deel van die Romeinse Ryk - in Italië net soveel as in die ander dele - in omstreeks 400 n.C. ŉ paar eeue teruggesit.
Sosiale struktuur
Van oudsher was die belangrikste sosiale eenheid in Rome die gesin (familia), waarbinne die pater familias 'n feitlik onbeperkte gesag (patria protestas) oor sy eggenote, kinders en dienspersoneel uitgeoefen het. Gesinne afkomstig van dieselfde voorouer het- net soos by ander ltaliese volke -'n gens gevorm.
Die vermenging van patrisërs en plebejers as gevolg van die lex Canuleia (455v.C.), wat huwelike tussen die 2 groepe gewettig het, het daartoe gelei dat plebejers in die patrisiese gentes opgeneem is.
Cliens en patronus
Van groter belang vir die daaglikse lewe was die verhouding tussen cliens en patronus. Die instelling het ook elders in ltalie voorgekom, byvoorbeeld by die Etruskers en die Sabyne, en het vermoedelik oorspronklik op horigheid berus. Die patronus was 'n welgestelde man wat sy clientes gesteun het met voedsel, geld (sportula, eintlik "mandjie" waarin die voedsel uitgereik is) en hulp in regsgeskille.
Die cliens moes op sy beurt allerlei hand- en spandienste vir die heer verrig, saamgevat onder die term obsequium. Dit het nie net hulp met die boerdery en in oorlogstyd ingesluit nie, maar ook politieke steun en betuigings van sosiale respek, soos die môregroet (salutatio). Die verhouding tussen patronus en cliens het op die duur erflik geword en juridiese beskerming geniet: die Wet van die Twaalf Tafels het byvoorbeeld ŉ patronus wat sy fides (leenhulde) jeens 'n cliens skend, voëlvry verklaar (sacer).
So het daar in Rome en ander stede 'n proletariaat (proletarii) ontstaan wat vir die staat van geen nut was nie, behalwe in die opsig dat hulle nageslag (proles) voortgebring het wat in die legioene kon dien. Hulle het egter almal stemreg besit en het 'n belangrike magsmiddel vir ambisieuse politici geword. Clientes is weer op die been gebring deur skenkings van graan en olie (congiarium) en die organisasie van openbare vermaak (panem et circenses, brood en spele).
Dit het ook vir leëraanvoerders gebruiklik geword om die patronaat te aanvaar oor landstreke wat deur hulle verower is en vir stede om ŉ cliens-verhouding aan te gaan met 'n invloedryke Romein, wat dan hul belange in Rome behartig het. Die politieke betekenis van die cliens-verhouding het saam met die Republiek verdwyn en in die Keisertyd het dit 'n uitsluitlik sosiale funksie gehad, waarby veral die salutatio tot 'n ingewikkelde ritueel ontwikkel het. Dit het slegs gedien om die eiewaan van die patronus te versterk en het die spotlus van satiriese digters soos luvenalis en Martialis gewek.
Die vrou
Volgens wet het die Romeinse vrou onder die patria protestas van haar vader en later van haar eggenoot geval. Sy het geen stemreg gehad nie en kon ook nie openbare ampte beklee nie. Ampte in die staatsgodsdiens kon oor die algemeen ook net deur mans beklee word, behalwe die diens van Vesta, die beskermgodin van die huislike lewe, wat deur die 6 Vestaalse maagde uitgeoefen is. Nogtans het die getroude vrou respek geniet, al was dit dan ook net omdat sy (volgens inskripsies) "kuis was, die huishouding goed kon waarneem en goed kon spin".
Die vrou het haar eie sosiale kontakte in stand gehou, inkopies gedoen en kon aanwesig wees wanneer haar man besoek ontvang. Sedert die 3e eeu v.C. kon sy ook besittings hê. Die praktiese gevolge daarvan blyk uit die lex Oppia (215 v.C.), waarmee gepoog is om die vroue se besit te beperk en waardeur vroue verbied is om te weelderig aan te trek en in koetse met 2 perde te ry. Namate die man meer buitenshuis verkeer het (oorlog, politiek), moes die vrou verskillende gesinstake by hom oorneem.
In die 2e eeu v.C. het Cornelia, die moeder van die 2 Gracchus-broers, haar byvoorbeeld intensief met die opvoeding van haar kinders besig gehou en selfs ŉ soort "salon" gevorm waar politici, digters en filosowe byeengekom het. Die greep van die patria protestas het geleidelik verslap en die vrou het meer sosiale aansien verkry. Deur middel van haar man het sy soms selfs politieke invloed verkry, soos onder andere Terentia, die vrou van Cicero, wat boonop ŉ groot steunpilaar vir haar man in sy ballingskap was.
Die groter vryheid van vroue het egter spoedig in konflik gekom met die morele tradisie van die Romeine. Gedrag soos die van die berugte Clodia, tesame met haar intriges, het Augustus aangespoor om maatreëls in te stel wat terselfdertyd op bevolkingsaanwas gemik was. Sommige van sy leges luliae het strawwe vasgestel vir onder andere egbreuk, ongehuudheid en kinderloosheid (18 v.C.). Daarnaas het die lex Papia Poppaea (9 n.C.) bepaalde voorregte geskenk aan gesinne met 3 of meer kinders (ius trium liberorum).
Dat die maatreëls nie baie effektief was nie, is bewys deur Augustus se eie dogter, Julia Major (39 v.C. - 14 n.C.), wat weens haar losbandigheid deur haar vader verban is. In die hoë kringe het dit intussen gebruiklik geword om vroue ook ŉ deeglike opvoeding te gee en in die politiek het die keiserinne ŉ aansienlike invloed uitgeoefen. Augustus was byvoorbeeld baie gesteld op die advies van sy vrou, Livia (58 v.C.- 29 n.C.); Julia Agrippina (15-59), wat met haar intriges daarin geslaag het om haar seun Nero op die troon te kry, het tydens sy eerste regeringsjare as medebestuurder opgetree.
Die titel Augusta is aan Livia toegeken en munte met die beeltenis van die keiserin was geen uitsondering nie. Die vryer gedrag van d ie vrou het egter steeds weerstand ontvang. Die digter Decimus Iunius luvenalis (ca. 100 n.C.) het die draak gesteek met vroue wat " manlike" aktiwiteite soos swaardgevegte en die wetenskap wou beoefen, terwyl Seneca beweer het dat sommige vroue nie, soos gebruiklik, hul lewens aan die aantal konsuls meet nie, maar aan die aantal eggenote wat hulle oorleef het.
Slawe
In die ou-Romeinse samelewing was daar nie baie slawe nie. Die slawe wat daar wel was, was meestal krygsgevangenes of mense wat nie hul skuld kon betaal nie. Die toestand het tydens die Republiek onveranderd gebly, tot in die 2e eeu, toe die ontvolking van die platteland die invoer van nuwe arbeidskragte noodsaaklik gemaak het. Veral die eiland Delos het ŉ belangrike mark geword van waar slawe deur handelaars (venalicius) na Rome gebring is.
Slawe uit barbaarse streke moes gewoonlik op die lande werk en is by die familia rustica ingedeel, terwyl die meer ontwikkelde Grieke en Oosterlinge tuis gehou is (familia urbana) vir die huishouding, onderwys aan kinders, mediese versorging, ensovoorts. Die behandeling van Romeinse slawe was aanvanklik nie goed nie. In tot selfs die 2e eeu v.C. het Cato aanbeveel dat die familia rustica eerder toegelaat moes word om hulle dood te werk en hulle dan te vervang as om hulle goed te behandel.
Dit het aanleiding gegee tot opstande soos die van Spartacus (73- 71 v.C.), wat met groot moeite onderdruk is. Met die (duurder) huisslawe het dit toe reeds beter gegaan en die verbeterde posisie het geleidelik ook na die ander slawe uitgebrei, veral toe die invoer van slawe tydens die bewind van Augustus afgeneem het. Slawe kon volgens wet nie trou nie, maar is toegelaat om saam te woon (contubernium) en 'n kind wat daaruit gebore is (verna), is as ŉ welkome toevoeging tot die familie beskou.
Die owerheid het later perke op die willekeurige behandeling van slawe geplaas, onder andere deur die lex Petronia (60 n.C.), wat die beskikbaarstelling van slawe vir spele met wilde diere verbied het. Tydens die bewind van Hadrianus (117- 138) is die doodstraf vir slawe afgeskaf. 'n Slaaf is ook toegelaat om sy eie besittings te hê en om dit te gebruik om sy vryheid mee te koop. Vrygestelde of vrygekoopte slawe het deel van die cliens uitgemaak.
Hulle kon Romeinse burgerregte verwerf, maar kon nie hoë ampte beklee nie. Aan die einde van die Republiek is slawe dikwels vrygelaat as ŉ metode om van onproduktiewe personeel ontslae te raak. Augustus, wat gekant was teen die vermeerdering van die getal "vreemde" Romeinse burgers, het die gebruik streng gereguleer deur die lex Lunia (17 v.C.), waarvolgens slawe wat nie volgens die voorgeskrewe reëls vrygelaat is nie, slegs beperkte burgerskap kon verkry.
Politieke aspirasies van vrygelate slawe kon slegs uiting vind binne die college van Augustales, aan wie die organisasie van die keiserkultus opgedra was. Namate die liberti (vrygelate slawe) steeds meer die ruggraat van die keiserlike en stedelike burokrasie gevorm het, kon die enkeling 'n magsposisie bekom. Keiser Claudius (regeer 41-54) se sekretaris en hoof- boekhouer was byvoorbeeld vrygelate slawe. Albei was egter gehaat by die Romeinse hoe klasse en moes uiteindelik met hul lewens daarvoor boet.
Kulturele klimaat
Die proses is voorafgegaan deur 3 eeue waarin daar dikwels spanning tussen die ou-Romeinse tradisies en vreemde invloede was. Die Romeinse samelewing was in sy beginjare agraries en tradisioneel ingestel. Die gedragsideaal van die Romein (virtus Romana) was gegrond op die handhawing en navolging van die mores majorum, dit wil sê die leefwyse en gebruike van die voorvaders. Die vernaamste element daarvan was die verering van huisgode (Lares en Penates) en van die geeste van die oorledenes (manes).
Die verering van die staatsgode soos Jupiter, die oppergod, Mars, die god van oorlog, die tweekoppige Janus, beskermer van die stadspoorte, en Vesta, die god in van die huislike haard, het op dieselfde wyse geskied. Daar is 'n verdrag, die pax deorum, met hulle aangegaan en die is streng nagevolg. Vreemde, veral Etruskiese invloede, het net voorgekom in rituele soos die auspicia (waarneming en uitleg van voortekens by belangrike geleenthede), tempelbou en godebeelde. In krisistye is die hulp van vreemde gode wel ingeroep, maar hul eredienste is streng van die inheemse kultus geskei en is dikwels met argwaan beskou.
"Literêre" uitinge was hoofsaaklik prakties gerig: wetstekste en lyste van belangrike gebeurtenisse, die annales pontificum, wat deur priesters opgestel is en as grondslag van die latere geskiedskrywing gedien het. Die dade van voorouers is in ballades besing en by feeste is klugte (versus Fescennini) opgevoer. Illustrerend van die Romeinse kultuur in die tyd was die groot opskudding wat 'n uitvoering met musiekbegeleiding deur Etruskiese beroepsakteurs in 364 v.C. in Rome veroorsaak het.
Nogtans het die vroeë Romeinse kultuur reeds die kiem vir die latere ontwikkeling bevat. Die redenaar Appius Claudius Caecus (ca. 300 v.C.), wat ook vir die eerste waterleiding, Aqua Appia, en die Via Appia (die pad tussen Rome en Capua) verantwoordelik was, het byvoorbeeld groot bewondering by latere geslagte afgedwing.
Einde van die isolasie
In die 3e eeu v.C. het Rome in direkte konflik met die Griekse kolonies in Suid-Italië geraak en daarmee ook in nouer kontak met hul kultuur. Aanvanklik was die sigbare resultaat daarvan gering, maar mettertyd is Griekse kunstenaars by die versiering van Romeinse tempels betrek en is Griekse kunsvoorwerpe ingevoer.
Aan die begin van die eeu is die diens van Asklepios (ook Aesculapius), die Griekse god van geneeskunde, in Rome ingestel en die swaar nederlaag teen Hannibal by Cannae in 216 v.C. het daartoe gelei dat die Romeine die beroemde orakel by Delphi geraadpleeg het. Intussen is die kultus van die Magna Mater uit Klein-Asië ingevoer. Daar was egter altyd ŉ sterk wantroue in dergelike "wilde" eredienste: in 186 v.C. het die senaat byvoorbeeld die orgies ter ere van die Griekse wyngod, Dionusos, verbied.
Terselfdertyd het Rome egter in argitektoniese opsig in ŉ Hellenistiese stad ontwikkel met marmerbedekte tempels en Griekse marksale (basilica). Onder Griekse invloed het daar ook 'n literatuur ontwikkel. Die eerste Latynse outeurs was egter nie gebore Romeine nie en een van die eerste Romeinse skrywers, die historikus Fabius Pictor (ca. 220 v.C.), het sy werk in Grieks geskryf. Die Derde Macedoniese Oorlog (171-168 v.C.) was 'n belangrike fase in Rome se wegbreek uit sy kulturele isolasie. In 169/68 is die redenaar Crates van Mallos as gesant van Pergamum na Rome gestuur, waar hy lesse in die retoriek gegee het terwyl hy van 'n besering herstel het.
Kort daarna het Lucius Aemilius Paullus die Macedoniese vors Perseus verslaan en die se biblioteek as buit na Rome geneem, asook die Griekse geskiedskrywer Polubius van Megara as gyselaar. Laasgenoemde het nie net ŉ geskiedenis van Rome geskryf nie, maar Paullus ook bygestaan met die opvoeding van sy seuns, wat daardeur die Griekse leefwyse leer ken het. Een van die seuns, Publius Cornelius Scipio Aemilianus Africanus Minor (185/84 – 129 v.C.), het ŉ literêr-filosofiese geselskap rondom hom vergader waar die Romeinse adel met die Grieks-Hellenistiese kultuur vertroud kon raak.
Fiolosofie het sy verskyning gemaak in die persoon van Carnaedes van Cirene (214/13 – 129/28 v.C.), stigter van die Nuwe Akademie, wat Rome as lid van ŉ Atheense delegasie in 156/55 v.C. besoek het, en in die Stoïsyn Panaetius van Rhodos (ca. 185-109 v.C.), wat in omstreeks 144 v.C. in Rome aangekom en hom by die kring van Scipio aangesluit het. Sy etiek, wat aktiewe deelname aan die openbare lewe geregverdig het, het groot byval by die Romeine gevind.
Die kultuur het egter ook 'n vryer en losser leefwyse meegebring, wat teenstand by die meer tradisiegebondenes gewek het. Die kampvegter van die groep was Marcus Porcius Cato Major (234-149 v.C.). Hul bedrywighede het byvoorbeeld daartoe gelei dat filosowe in 173 v.C. en 161 v.C. weens die bedorwenheid van die sedes uit Rome verdryf is. Ander tekens van verset was die openbare misnoeë oor Polubius se uitvoering van Griekse musiek in 167 v.C. en die verbanning van astroloë en Jode in 139 v.C. Laasgenoemde bewys dat vreemde godsdienste ook in Rome ŉ vastrapplek probeer kry het.
Humanitas-urbanitas
Die kulturele ontwikkeling kon egter nie gestuit word nie. Namate Rome se mag uitgebrei het, het daar ŉ toenemende noodsaaklikheid en begeerte ontstaan om die eie tradisie met die vreemde en hoogs gerespekteerde beskawings te verenig. Die ideale wat uit die begeerte ontstaan het, word aangedui met die terme humanitas en urbanitas: 'n kombinasie van algemene (Grieks georiënteerde) ontwikkeling en die Romeinse sin vir werklikheid en tradisie, waardeur konkrete openbare gedrag teenoor gode en medemens verseker kon word.
Die ideale is verwesenlik in die onderwys, wat tuis of in private skole en waarvan die eerste aan die vrygelate Carvilius toegeskryf word- agtereenvolgens in litterator (lees, skryf, reken), grammaticus (verklaring en uitlegging van tekste) en rhetor geskied het. Rhetor was daarop gemik om leerlinge te leer om in die openbaar te praat, 'n voorvereiste vir 'n Romeinse politikus. Regstudie was hoog aangeskrewe, maar die natuurwetenskappe slegs sover dit van praktiese nut kon wees, veral in die bou van wonings, paaie en waterleidings.
Die opvoeding is dikwels afgesluit deur 'n studiereis na Griekeland (Athene, Rhodos). Romeine wat op die manier opgevoed is, kon Grieks net so goed as Latyn lees, praat en skryf en het 'n belangstelling gehad in wysbegeerte en die skone kunste. Hulle het op 'n verstandige wyse gebruik gemaak van die weelde wat hulle hulle danksy die toegeneme welvaart kon veroorloof, waaronder 'n tweede huis (villa) op die platteland. Die staatsgodsdiens is so ver moontlik nog vry van vreemde invloede gehou, maar is aan die ander kant steeds meer op ŉ politieke vlak geplaas. Die volksgeloof is deur die intelligentsia as superstitio (bygeloof) beskou.
Keisertyd
Reeds aan die begin van die Christelike jaartelling het Latyn naas Grieks die posisie van wêreldtaal verwerf en het Rome tot die kultuursentrum van die Ou Wêreld ontwikkel. Die stad het talle pragtige bouwerke gehad, wat meestal gekonsentreer was rondom die Forum Romanum, die stadsplein met 'n openbare spreekgestoelte. Die stad is bowendien volgens Hellenistiese voorbeeld met parke versier, onder andere deur Sulla en Caesar.
Aan die ander kant het die krotwyke ook steeds groter geword, want die toestroming van hawelose proletariërs na die stad het onverminderd voortgeduur. Augustus het die Romeinse kuns en kultuur bevorder as deel van sy strewe om die ou-Romeinse tradisies wat aan die einde van die Republikeinse fase verval het, te herstel. Met die hulp van Marcus Vipsanius Agrippa (ca. 63 v.C. - 13/14 n.C.) het hy begin met stadherstel en -verfraaiing.
Daarnaas het hy skrywers soos Livius, Vergilius en Horatius aangespoor om oor die grootsheid van Rome werke te skryf wat die peil van die klassieke Griekse literatuur sou ewenaar. In hoër kringe is sy voorbeeld gevolg deur manne soos Gajus Asinius Pollio (76 v.C. - 5 n.C.), Valerius Messalla Corvinus (64 v.C.-8 n.C.) en veral Gajus Maecenas (oorl. 8 n.C.). In die tyd het die gebruik ontstaan om onder andere digters openbare voordragte (recitatio) te laat lewer.
Later het dit ontaard in 'n vertoon van gekunstelde breedvoerigheid Die keiser wou ook nuwe lewe in die staatsgodsdiens blaas deur die herbouing van tempels, die herstel van tradisionele eredienste en die viering van die Ludi saeculares as teken daarvan dat 'n nuwe tydperk begin het. Hy kon egter nie verhinder dat die volk hul godsdienstige gevoelens meer aan die persoon van die keiser gekoppel het deur verering van die Genius Augusti en die Lares Augusti nie.
Na Augustus se dood het die hof voortgegaan om die voortou in die sosiale en kulturele te neem. Van die latere keisers het ook indrukwekkende bouwerke laat oprig. In 79 n.C. het Vespasianus die Amphiteatrum Flavium (Coliseum) aan die stad geskenk. Trajanus het ŉ omvangryke biblioteek, die Basilica Ulpia, en Hadrianus 'n akademie, die Athenaeum, laat bou. Hadrianus het ook die Pantheon van Rome, wat in 27 /25 v.C. deur Agrippa opgerig maar deur 'n brand verwoes is, laat herbou met 'n koepel van 43 m in deursnee wat nie op suile gerus het nie, 'n tegniese prestasie vir daardie tyd.
Van groot betekenis was dat die Romeine dit nie meer nodig geag het om vir hul ontwikkeling na Griekeland te gaan nie: Rome het self in die behoefte voorsien. Die stad het op sy beurt 'n trekpleister geword vir geleerdes uit die provinsies, soos die skrywer Seneca en die digter Lucanus.
Die kennis van Latyn - en dus die vermoë om te lees en te skryf- het deur die hele ryk versprei, soos blyk uit die talle inskripsies wat op die mees afgeleë plekke gevind is. Selfs lank nadat die ekonomiese agteruitgang weerklank in die kuns gevind het, het die onderwys nog staande gebly. Sowel Diocletianus as Konstantyn die Grote het byvoorbeeld aan onderwyspersoneel belastingvoordele toegeken.
In die tyd na Augustus se dood het die staatsgodsdiens 'n suiwer formaliteit geword. Pogings om ter wille van die eenheid van die ryk nuwe lewe in die godsdiens te blaas, het geen sukses behaal nie. In hul godsdiens het die Romeine hulle steeds meer tot nie-Romeinse gode soos Isis-Sarapis uit Egipte en Mithras uit Persië gewend.
Die vreemde kultusse is ook in Rome self geduld en het van daar na die noordwestelike dele van die ryk tot in Brittanje versprei. Een daarvan was die Christendom, wat mettertyd die staatsgodsdiens van Rome geword het (4e eeu) en dieselfde houding teenoor die heidense Romeins-Griekse kultuur ingeneem het as wat Rome vroeër teenoor die Grieks-Hellenistiese kultuur ingeneem het.
Provinsies
Die stamme en stede in Italië wat deur Rome verower is, is aanvanklik op die een of ander wyse in die Romeinse staatstelsel opgeneem. Hulle l:let 'n groot mate van selfstandigheid behou en slegs in die beperkte kategorie van die dediticii was daar sprake van regstreekse onderwerping. Namate die verowerde gebied groter geword het, het 'n fyner indeling in 3 hoofgroepe ontwikkel. Die gebied rondom die stad self is onder die naam nomen Latinum min of meer met Rome verenig.
Die derde en grootste groep was die van die socii, bondgenote wat verplig was om troepe aan Rome te lewer. Hulle het grotendeels selfstandig gebly en tot met die Bondgenote-oorlog (91-87 v.C.) hul eie burgerreg gehad.
Gebiede buite Italië
Toe die Romeine na die Eerste Puniese Oorlog (264-241 v.C.) in besit van Sicilië en later van Sardinië en Korsika kom, het hulle aanvanklik geprobeer om die gebiede vanuit Rome te bestuur. Die reëling het spoedig onwenslik geblyk te wees en spesiale pretore is as stadhouers benoem. Die benaming provincia, oorspronklik gebruik as 'n aanduiding van 'n hoë amptenaar se bevoegdheidsfeer, het hiermee ŉ konkreter inhoud verkry, naamlik ŉ verowerde gebied buite Italië.
Die pretor het 'n sekere mate van toesig uitgeoefen en regspraak gelewer. Die stede het hul eie bestuursvorm behou en moes ooreenkomstig ŉ verdrag met Rome sekere verpligtinge nakom. So 'n gebied het sy status verkry deur 'n lex provinciae, wat opgestel is deur 'n kommissie van 10 senatore, saam met die bevelvoerder wat die gebied verower het. Die wet het die grense van die gebied omskryf, het bepalings bevat oor regspraak, belastingheffing, ensovoorts, en moes deur die senaat bekragtig word.
Dit is opvallend dat Rome eers in die helfte van die 2e eeu v.C. aarselend tot die stigting van kolonies oorgegaan het. Sicilië, Sardinië en Korsika is gevolg deur Spanje (Hispania), wat tydens die Tweede Puniese Oorlog (218-201 v.C.) verower is. Griekeland is in 196 v.C. verower, maar is in naam van die senaat vry verklaar en die Romeinse legioene het die gebied verlaat. Dit het op die duur geblyk dat so ŉ houding te gevaarlik is: die opstandige Macedonië het in 147 v.C. 'n provinsie van Rome geword, gevolg deur die res van Griekeland en Afrika (met die verwoesting van Carthage) in 146 v.C.
Die provinsie Asië is in 129 v.C. gestig nadat Attalos 111 van Pergamum sy ryk aan die Romeine nagelaat het en die aanspraakmaker deur Rome verslaan is. In die loop van die 2e en 1e eeu v.C. het steeds meer en omvangryker gebiede gevolg. 'n Belangrike rede hiervoor was dat die provinsies broodnodige geld en slawe aan Rome kon lewer.
Beheer en status
Vir die bestuur van die provinsies is daar nou ook ŉ formeler oplossing gevind. Dit het gebruiklik geword om die ampstermyn van hoë Romeinse magistrate met een jaar te verleng en hulle dan as 'n prokonsul of propretor 'n provinsie toe te wys. Wanneer die prokonsul sy amp aanvaar het, het hy 'n edik uitgevaardig met 'n aantal reëls wat hoofsaaklik op belasting insameling, regspraak en dies meer betrekking gehad het en op die lex provinciae gebaseer was.
ŉ Poging van Gajus Sempronius Gracchus om die wanpraktyk teë te gaan deur die betrokke regspraak aan die equites op te dra (lex Acilia, 123/22 v.C.), het op die duur misluk omdat die equites daarin geslaag het om self ook belangrike posisies in die provinsies te beklee. Die inning van belastings in die vorm van landbouprodukte (tributa), geld, tolgeld (portorium) of 'n heffing op inkomste (tributum capitis) is altyd aan publicani verpag en dit was gewoonlik die equites wat vanweë hul rykdom die hoogste paggeld kon betaal.
Dit het tog wel gebeur dat ŉ goewerneur weens 'n aanklag van afpersing skuldig bevind is. Toe die Siciliërs 'n klag teen hul goewerneur in Rome aanhangig gemaak het, het hulle sukses behaal, veral danksy die welsprekendheid van Cicero (Verrinae, 70 v.C.). As prokonsul van Bithinië in Klein-Asië het Cicero homself as 'n regverdige bestuurder bewys. Die swaar finansiële laste wat Rome as gevolg van sy talle oorloë op die provinsies geplaas het, het op die duur groot ontevredenheid veroorsaak.
Die ontevredenheid, verder aangewakker deur die korrupsie van die goewerneurs en die publicani, het soms in bloedige opstande tot uiting gekom, onder andere die vesper van Efese in 88 v.C., waar volgens oorlewering 80 000 Romeine in Klein-Asië op een dag om die lewe gebring is. Die provinsies het ook 'n invloed op die politiek in Rome verkry deurdat ambisieuse generaals die troepe wat in die provinsies gestasioneer was om die orde te handhaaf, as 'n magsmiddel gebruik het. Julius Caesar het byvoorbeeld die legioene in Gallië in sy stryd teen Pompejus gebruik en Marcus Antonius het met sy troepe in Egipte teen Octavius oorlog gevoer, hoewel sonder sukses.
Hervormings van Augustus
Die stelsel van provinsiale bestuur het in die eerste jare van die prinsipaat ingrypende veranderings ondergaan. Augustus het die provinsies verdeel in keiserlike provinsies, wat via 'n legatus Augusti propraetore deur homself bestuur is, en in senaatprovinsies, wat op tradisionele wyse bestuur is deur ŉ prokonsul wat deur die senaat aangestel is maar wat geen seggenskap oor die troepe gehad het nie. Augustus en al die keisers na hom het Egipte as hul private eiendom beskou en is daar verteenwoordig deur 'n praefectus Aegypti met 3 legioene.
Laasgenoemde het ook toesig gehou oor die belastingpagters in die senaatprovinsies. Hierdeur en deur die toenemende aktiwiteit van 'n goed geskoolde korps van amptenare het die posisie van die provinsies aansienlik verbeter. Augustus en die keisers na hom het nie na uitbreiding van die Romeinse Ryk gestreef nie. ŉ Uitsondering was Trajanus (regeer 98-117), wat onder andere Dacië (Roemenië) en Mesopotamië verower het.
Met verloop van tyd het die verdediging van die ryk teen barbaarse invallers steeds belangriker geword. Voorkeur is vanselfsprekend aan natuurlike grense (berge, riviere, ensovoorts) verleen, maar die legioene wat langs die grense gestasioneer was, het hul aanvoerders die geleentheid gegee om hulself as keiser of teenkeiser te laat uitroep. Verskillende keisers het reeds tydens die prinsipaat gepoog om die omvang van die provinsies kleiner te maak deur hulle op te deel in kleiner eenhede wat makliker beheer kon word. Die weinige sukses wat daarmee behaal is, blyk duidelik uit die anargie in die tyd van die soldaatkeisers.
Die dominaat
Die hervormings van Diocletianus (284-305) waarop Konstantyn die Grote (regeer 312-337) voortgebou het, was ŉ nuwe poging om die ryk stewiger saam te snoer. Die ryk is verdeel in 4 praefecturae - Oriens (Klein-Asië), Illyricum (die Balkan), Italia (Italië en Afrika) en Gallia - elk onder beheer van 'n praefectus praetorio en onderverdeel in 12 (later 14) diosese onder bestuur van vicarii. ŉ Diosees is verdeel in provinsies met 'n preases, corrector of soms ŉ prokonsul (consularis) aan die hoof.
'n Belangrike verandering was dat die amptenare, met uitsondering van die prefek, slegs administratiewe en juridiese bevoegdhede gehad het. Die leer het 'n eie organisasie gehad en is in die provinsies saamgestel uit limitanei, wat onder die plaaslike bevolking gewerf en deur 'n dux aangevoer is.
Die stelsel het egter die onaangename gevolg gehad, veral in die weste, dat die aandeel van die barbare in die leerfunksies toegeneem het. Hierdie troepe en hul aanvoerders kon sodoende ŉ beslissende bydrae lewer tot die val van die Wes-Romeinse Ryk.
Romanisering
Die betekenis van die provinsies binne die Romeinse Ryk was hoofsaaklik ekonomies van aard. Hulle was 'n bron van inkomste waarmee die koste van die oorloë en administrasie gedek is en hulle het mettertyd ook die mannekrag gelewer vir die verdediging van die grense.
Daar kan egter nie van die veronderstelling uitgegaan word dat die Romeinse bestuur die provinsies slegs benadeel het nie. Ondanks die korrupsie en afpersing (waarvan maklik 'n oordrewe voorstelling gemaak word) en ondanks die swaar belastingdruk het baie gebiede rus en vrede (pax Romana) onder die Romeinse bestuur geniet en baat gevind by die bou van paaie, waterleidings, ensovoorts. Dit het onvermydelik gepaard gegaan met 'n opbloei van die handel en die ekonomie, waaruit die provinsies op die duur selfs meer voordeel getrek het as Italië en Rome self.
In watter mate die gebiede aan romanisering onderworpe was, bly ŉ ope vraag. Dit het van plek tot plek verskil. Bowendien het die Romeine die plaaslike instellings, gebruike en godsdiens gewoonlik onaangeraak gelaat. Die sogenaamde concilia provinciarum kan wel as 'n romaniserende element beskou word. Dit was 'n organisasie wat belas was met die versorging van die kultus van die stadsgodin, Roma, van Augustus en later ook van die keiserkultus.
Die lede van die organisasie kon hoe aansien binne die ryk verwerf en kon uiteindelik selfs tot die geledere van die equites en senatore deurdring. Hulle was egter uitsluitlik beperk tot die toplaag van die provinsiale bevolking. 'n Mindere mate van romanisering het ook plaasgevind onder diegene wat in die leër diens gedoen het. Van volledige romanisering van die provinsies was daar nouliks sprake: oor die algemeen is die plaaslike tradisies van die gebiede gehandhaaf, al was hulle dan ook met 'n dik laag Romeinse vernis bedek.
Temple Hauptfleisch
Temple Hauptfleisch (gebore 27 Junie 1945) is 'n Suid-Afrikaanse skrywer en akademikus. Hy lewer 'n beduidende bydrae tot die Suid-Afrikaanse drama en is deur die loop van sy loopbaan nie net verantwoordelik vir die skryf van dramas en eenbedrywe nie, maar skryf hy ook verskeie vakkundige werke en stel verskeie versamelbundels met betrekking tot die drama op. Hy maak by geleentheid van die skuilnaam Anton Haarhoff gebruik.
Lewe en werk
Hauptfleisch is op 27 Junie 1945 in Bloemfontein gebore. Sy ouers is George Stephanus Hauptfleisch en Katerina Dafina du Plessis. Hy matrikuleer in 1962 aan Grey-Kollege in Bloemfontein. In 1963 is hy die wenner van ’n American Field Service Beurs wat hom in staat stel om ’n jaar in Oregon in Amerika deur te bring. Hy studeer dan vanaf 1964 verder aan die Universiteit van die Oranje-Vrystaat, waar hy in 1966 die B.A.-graad behaal met Engels en Latyn as hoofvakke en hy is ook die beste Latyn-student in 1966. In 1967 bekwaam hy hom as taalonderwyser deur die Universiteits Onderwysdiploma te verwerf en behaal dan in 1968 die B.A. Honneurs-graad in Engels. In sy studentejare neem hy aktief deel aan die amateurtoneel. Hierna gee hy vanaf 1968 tot 1971 skool in Engels en Latyn aan Grey-Kollege, waar hy in 1968 saam met Charles Malan stigter is van die Grey Kollege Dramavereniging. Intussen studeer hy deeltyds verder aan sy M.A.-graad in Engels, wat hy in 1972 aan die Universiteit van Suid-Afrika verwerf met ’n dissertasie oor Greek dramatic conventions in modern drama. Vanaf 1970 tot 1972 is hy deeltyds bestuurder by die Stadskouburg in Bloemfontein.
Hy is sosiolinguis en taalnavorser aan die Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing vanaf 1972 tot 1978, waarna hy in 1979 aangestel word as hoof van die Sentrum vir Suid-Afrikaanse Teaternavorsing by die Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing. In 1978 behaal hy ’n doktorsgraad (D.Litt. et Phil.) in Engelse letterkunde aan die Universiteit van Suid-Afrika oor The play as communication: a study of the language of drama. In 1988 sluit hy hom aan by die Universiteit van Stellenbosch as dosent in die Departement Drama. By hierdie universiteit word hy in 1991 medeprofessor en stigter en direkteur van die Sentrum vir Teater en Opvoeringstudies en in 1996 Professor en Voorsitter van die Dramadepartement asook Direkteur van die H.B. Thom-teater. In 2006 is hy vir ses maande uitruilprofessor aan die Universiteit van York in die Verenigde Koninkryk, waar hy kursusse aanbied in teaterteorie, oorsig oor moderne drama en Afrika drama, met spesifieke fokus op Suid-Afrika. In 2010 tree hy af by die universiteit en wy hom hierna toe op die webwerf Encyclopaedia of South African Theatre, Film, Media and Performance (ESAT).
Hy is in 1968 getroud met Karina Lou Bekker en hulle het ’n dogter (Anzel) en ’n seun (Gaerin). Gaerin maak self naam as bedrewe dramaturg en toneelregisseur.
By geleentheid is hy toneelresensent vir Pretoria News, vanaf 1983 lid van die advieskomitee vir die School for Dramatic Art van die Universiteit van Witwatersrand, adviseur vir die ATKV Kampustoneel Toneelskrywerfees, bibliograaf vir die International Bibliography of Theater in Brooklyn in New York, adviseur vir Academica en HAUM Uitgewers en stigter, mederedakteur en mede-uitgewer van South African Theatre Journal. As beoordelaar is hy vanaf 1985 betrokke by die AA Mutual Vita Toneeltoekennings en vanaf 1986 by die DALRO Toneeltoekennings. Hy behartig tussen 1972 en 1985 die redaksie van die South African Association for Drama and Youth Theatre Journal en is ook redaksionele konsultant vir Critical Arts en The Shakespeare Society Journal .
Hy is stigterslid van die South African Association for Drama and Youth Theatre en die Association of Drama Departments of South Africa. Sy ander professionele lidmaatskappe sluit in Modern Language Association of America, American Theatre Association, International Federation for Theatre Research, Vereniging van Dramadepartemente van Suid-Afrika, Suid-Afrikaanse Vereniging vir Algemene Literatuurwetenskap, Association of University English Teachers of South Africa, International Comparative Literature Association en die South African Museums Association. Saam met Dennis Schauffer is hy in 1998 die stigter van South African Society for Theatre Research en hy is ook vanaf 1999 voorsitter van hierdie organisasie. Hy is ’n lid van die Uitvoerende Komitee van die International Federation for Theatre Research.
By verskeie geleenthede lewer hy referate by plaaslike en internasionale konferensies, onder andere in 1983 in New York oor Athol Fugard and the Afrikaner. By hierdie geleentheid bring hy ook besoek aan verskeie Amerikaanse universiteite waar hy samesprekings voer met leidende drama akademici. Ander internasionale konferensies waarby hy optree sluit in Münich 1988, Weenen 1991, Seattle 1991, Toronto 1994, Wallis 1999, Amsterdam 1999, Lyons 2000, Sydney 2001 en St. Petersburg in Rusland in 2004.
Dramas
André is ’n vollengte drama wat gepubliseer word en as ’n tragikomedie beskou kan word, met die fokus op die afloop van ’n akteur se loopbaan. Die vyftigjarige André de Jongh is ’n ambisieuse amateur akteur wat beperkte sukses behaal het met sy hoofsaaklik komiese rolle, maar nogtans afgetakel voel omdat hy dink dat mense vir hom as persoon lag. In verskeie van die tonele word André uitgebeeld terwyl hy ’n rol in ’n toneelstuk vertolk, sodat hierdie dan ook drama-binne-ŉ-drama word. André en sy tweede vrou Heleen ontvang besoek van sy nefie Toon, wat as liedjieskrywer en sanger groot opgang maak juis wanneer André se loopbaan taan. Toon neem figuurlik gesproke die kalklig van André af weg en steel dan ook André se minnares, Dina. André bring homself dan op die verhoog in die rol van Faustus om die lewe, terwyl die kalklig dan helderder op Toon val. Hauptfleisch is in 1983 een van die tien finaliste vir die Amstel Dramaturg van die Jaar toekenning op grond van sy drama André.
Ongepubliseerde dramas
Ongepubliseerde dramas uit sy pen wat opgevoer word sluit in Bloedlyn (wat reeds in 1977 deur Dinkteater in Pretoria opgevoer word en as tema liefde, onverdraagsaamheid en verraad onder apartheid het), Onder die Brandberg (verwerking van J.M. Synge se The shadow of the Glen), Op salvokop (in 1987 by Kampustoneel opgevoer, met tema ’n jongman wat die waarheid uitvind omtrent sy moeder se ongure verlede), Hier begin ons (geskryf saam met Juanita Swanepoel en studente, wat in 1989 by Kampustoneel opgevoer word) en One for the Road to Damascus/ 'n Loopsopie op die Damaskuspad. Laasgenoemde behandel ’n fiktiewe ontmoeting in 1896 in Kaapstad tussen die jong C.J. Langenhoven en ’n gryse Mark Twain en is geskryf met behulp van ’n skenking van die Nasionale Kunsteraad.
Eenbedrywe
Hy skryf ook verskeie eenbedrywe. Wie is Leopold? word deur Dalro gepubliseer en ook opgeneem in die versamelbundel Die kleiner kosmos. Hierdie eenbedryf speel af in die agtiende eeu, waar die gevaar bestaan dat die outokratiese heerser van ’n land in Europa, Leopold die Sesde, tydens ’n openbare optrede deur ’n sluipmoordenaar vermoor sal word. ’n Terdoodveroordeelde dubbelganger word oorreed om sy plek in te neem, maar leef hom so in sy rol in dat hy vir Leopold dood en dan as koning uitgaan om die openbare optrede (en waarskynlik sy dood) tegemoet te stap. In 1971 verwerf Wie is Leopold? ’n Dalro-toekenning in ’n eenbedryfkompetisie.
Die eenbedryf Stasie, waarin ’n ou man en ’n jong seun wag vir die laaste trein van die aand, word opgeneem in Voetlig 1.
Die wat tweede kom is ’n eenbedryf wat opgeneem word in die versamelbundel Voetlig 2. Hierin leef die twee kinders in ’n gesin in ’n slegte verhouding met hulle pa, maar elke saak het altyd ten minste twee kante.
Die eenbedryf  'n Onpaar kouse word opgeneem in Die magiese kring.
Die eenbedryf Boomhuis, droomhuis word opgeneem in die gelyknamige bundel en ook in Die spieël en die weerkaatsing. Die seun Bakkies bou ’n boomhuis in die agterplaas van ’n sakeonderneming. Wanneer die eienaar, meneer Vermeulen, dit ontdek, is hy aanvanklik ontsteld, maar beleef dan weer sy kindertyd en kry begrip vir Bakkies se drome.
Die kampioen word opgeneem in ’n Rooie met ratte, Pa.
Dramas geskryf as Anton Haarhoff
Temple skryf ook dramas onder die naam Anton Haarhoff, onder andere die klug ''Die óórmaak van mnr. Venter wat in 1985 opgeneem word in die versamelbundel Die spieël en die weerkaatsing''. Die kinders is ontevrede met hulle pa se oudmodiese kleredrag en musieksmaak en vrees dat hy hulle by ’n opkomende partytjie in die skande gaan steek. Die pa luister die gesprek af en transformeer homself in moderne klere vir die partytjie, maar dit maak die kinders eers ongelukkig. Die pa stel die kinders nou voor die keuse dat hy van nou af óf sy oudmodiese klere óf die moderne klere sal aantrek. Die kinders besef nou dis nie so maklik om iemand oor te maak om jou eie begeertes te bevredig nie.
Versamelbundels
Verskeie dramaversamelbundels word deur hom saamgestel, alleen en saam met ander, soos Voetlig 1 en Voetlig 2 saam met P.J. du Toit, South African Theatre: Four plays and Introduction saam met Ian Steadman, Die spieël en die weerkaatsing, Players saam met T. Townsend, Storieboom saam met U. Wood, ’n Rooie met ratte, pa saam met Ula Schüler, Boomhuis, droomhuis saam met Jan Taljaard en Die magiese kring. Die kleiner kosmos stel hy saam in medewerking met P.P.B. Breytenbach en vir hierdie bundel skryf hy ’n artikel oor Die taal van die drama.