cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ekistika
Etimologie
Die term ‘ekistika’ is ’n nuutskepping van Constantinos Apostolos Doxiadis wat hy vir die eerste maal in 1942 gebruik het. Die woord is afgelei van die Griekse byvoeglike naamwoord οἰκιστικός, meer spesifiek die neutrale meervoud οἰκιστικά. Die antieke Griekse byvoeglike naamwoord οἰκιστικός het beteken: “aangaande die fondasie van ’n huis, ’n woning, ’n stad of kolonie; dit dra by tot die vestiging.” Dit is afgelei van οἰκιστής (oikistēs), ’n antieke Griekse naamwoord wat beteken: “die persoon wat nedersetters in hul plek inrig”. Voorts kan beskou word as dat dit indirek van ’n ander Griekse naamwoord, οἴκισις (oikisis), wat “gebou”, “behuising”, “woning” en veral “vestiging van ’n kolonie, ’n nedersetting, of ’n dorp” (reeds in Plato), of “gevul met nuwe nedersetters”, “vestiging” of “om gevestig te wees” beteken. Al hierdie woorde het ontstaan uit die werkwoord οἰκίζω (oikizō “om te vestig”) en is uiteindelik afgelei van die naamwoord οἶκος (oikos), “huis”, “tuiste” of “habitat”.
Die korter Oxford English Dictionary bevat ’n inskrywing vir ’n ekis (ecist), oekis (oekist) of oikis (oikist) en definieer so ’n persoon as “die stigter van ’n antieke Griekse … kolonia”. Die Afrikaanse ekwivalent van oikistikē is ekistika (’n naamwoord). Voorts kan die byvoeglike naamwoorde ekistiek en ekisties, die bywoorde ekisties en die naamwoord ekistikus gebruik word. Die Franse gelyke is ékistique, die Duits oekistik en die Italiaans echistica (alles vroulik). <!--
Scope
The notion of ekistics implies that understanding the interaction between and within human groups—infrastructure, agriculture, shelter, function (job) -- in conjunction with their environment directly affects their well-being (individual and collective). The subject begins to elucidate the ways in which collective settlements form and how they inter-relate. By doing so, humans begin to understand how they 'fit' into a species, i.e. Homo sapiens, and how Homo sapiens 'should' be living in order to manifest our potential—at least as far as this species is concerned (as the text stands now). Ekistics in some cases argues that in order for human settlements to expand efficiently and economically we must reorganize the way in which the villages, towns, cities, metropoli are formed.
As Doxiadis put it “Ekistics is a science, even if in our times it is usually considered a technology and an art, without the foundations of a science. This is a mistake for which we pay very heavily.” Having recorded very successfully the destructions of the ekistic wealth in Greece during WWII, Doxiadis became convinced that human settlements are subjectable to systematic investigation. Doxiadis being aware of the unifying power of systems thinking and particularly of the biological and evolutionary reference models as used by many famous biologists-philosophers of his generation, especially Sir Julian Huxley (1887–1975), Theodosius Dobzhansky (1900–75), Dennis Gabor (1900–79), René Dubos (1901–82), George G. Simpson (1902–84), and Conrad Waddington (1905–75), used the biological model to describe the "Ekistic behavior" of Anthropos (the five principles) and the evolutionary model to explain the morphogenesis of human settlements (the eleven forces, the hierarchical structure of human settlements, dynapolis, ecumenopolis). Finally, he formulated a general theory which considers human settlements as living organisms capable of evolution, an evolution that might be guided by Man using "Ekistic knowledge". -->
Ekistiese eenhede
Name van eenhede en bevolkingskaal (finale weergawe, uit C.A. Doxiadis se laaste boek, ACTION for Human Settlements, p. 186, Atheense Sentrum vir Ekistiek, 1976): Let wel: Die bevolkingsyfers is vir Dokiadis se ideale toekomstige ekistiese eenhede vir die jaar 2100. Hy het in 1968 geraam dat daar dan (2100) bevolkingsgroei op nul sou wees met 50 miljard mense op aarde met die beskawing wat deur fusie-energie aangedryf word. <!-- In comparison, the United Nations population estimate, for the year 2100, at a constant growth rate, Uganda would form a small eperopolis, with a population of about 1 billion people, in an area of about 250,000 km² (4600 people/km², comparable to greater Tokyo today).
Publications
Ekistics is a book by Konstantinos Doxiadis, published 1968. (often titled Introduction to Ekistics ISBN 0-09-080300-0)
Ekistics is also an academic periodical, overlapping the fields of human geography, environmental psychology, and the sciences of the built environment, published monthly by Athens Center of Ekistics, since 1957 until 2006
Ekistics and the United Nations "Habitat"
Invited to UN Habitat III, Quito, Ecuador, October 2016, The Oceanic Group of the WSE, with headquarters in Melbourne Australia, Swinburne University of Technology, launched the development of the new online journal project of Ekistics. The WSE Oceanic Group were also invited to give a statement on Human Settlement matters to Habitat III. The WSE has maintained strong relationships with the UN with invitations to present and contribute at Habitat I (1976), Habitat II (1996), and its current program, UN Habitat III (2016+).
See also
-->
Konica Minolta Maxxum 5D
Die Konica Minolta Maxxum 5D (sy Noord-Amerikaanse marknaam; Dynax 5D genoem in Europa/Hongkong en α-5 Digitale en α Sweet Digital in Japan; amptelik aangewys as DG-5D) is 'n digitale enkellensreflekskamera wat deur Konica Minolta bekendgestel is in 2005.
Gryskapokvoël
Die Gryskapokvoël (Anthoscopus caroli) is 'n klein voëltjie wat in Suidelike Afrika voorkom. Hierdie is van die kleinste voëltjies in Afrika en is slegs lank en weeg ongeveer.
Michel-Gabriel Paccard
Michel-Gabriel Paccard (1757 - 1827 in Chamonix) was 'n Italiaanse geneeskundige. Paccard het geneeskunde aan die Universiteit van Turyn gestudeer. Danksy sy passie vir plantkunde en minerale het hy vir Horace-Bénédict de Saussure ontmoet, wat die wedloop om die eerste bestyging van die Mont Blanc, Europa se hoogste berg, begin het. Saam met Marc-Théodore Bourrit het Paccard in 1783 'n eerste onsuksesvolle poging onderneem om die Mont Blanc te beklim. In 1784 het hy weer 'n aantal pogings saam met Pierre Balmat onderneem. Op 8 Augustus 1786 slaag hy saam met Jacques Balmat, 'n gemsbokjagter en bergkristalversamelaar, daarin om die Mont Blanc-bergspits vir die eerste keer te bestyg.
Deepak Verma
Deepak Verma (gebore 1969) is 'n Britse akteur, regisseur, en skrywer. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente 50 Kisses (2014), \N, en Ghost Road.
1318
Die jaar 1318 was 'n gewone jaar wat volgens die Gregoriaanse kalender op 'n Saterdag begin het. Dit was die 18de jaar van die 14de eeu n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad.
Ciabatta
Ciabatta [tʃaˈbatːa] is 'n broodsoort van Italiaanse oorsprong wat van koringmeel, sout, gis, water en olyfolie berei word. Die Italiaanse naam beteken in Afrikaans "pantoffel" en verwys na die plat en langwerpige vorm van die brood. Ciabatta is oorspronklik van suurdeeg berei, maar tans word dikwels gis as rysmiddel gebruik. Die vroegste voorloper van Ciabatta-brood het sy oorsprong in die provinsie Como in Lombardye, Noord-Italië.
Eksterne skakels
Resepte
Helena Barlow
Helena Barlow (gebore 5 September 1998) is 'n Engelse aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprente Harry Potter and the Deathly Hallows: Part 2 (2011), Horrid Henry: The Movie (2011), en Great Expectations (2012).
W. C. Fields
W. C. Fields (29 Januarie 1880 – 25 Desember 1946) was 'n Amerikaanse akteur en skrywer. Hy was bekend vir sy rolle in die rolprente It's a Gift (1934), My Little Chickadee (1940), The Bank Dick (1940), en Never Give a Sucker an Even Break (1941).
Haselaar
Die Haselaar (Corylus avellana) is 'n genaturaliseerde struik in wes-Europa.
Algemene kenmerke
Die haselaar is soos die Forsythia 'n "naakbloeier"; bloeisels verskyn voor blare en is afhanklik van windbestuiwing. Manlike en vroulike bloeiwyses sit apart. Manlike blommetjies is reeds in die somer aanwesig in die blaaroksels. Hulle begin net na midsomer oopgaan. Vroulike blommetjies sit drie tot vier in 'n klein knoppie bymekaar. Wanneer hule oopgaan is slegs die rooi style met stampers te sien. Die haselaar word tot 6 m hoog en kan tien jaar neem om vrugte te dra. Geënte struike word egter beskikbaar gestel wat reeds na drie jaar vrugte dra.
Ekonomiese aanwending
Daar is verskeie haselneutkultivars vir produksie van groot neute gekweek. Hierdie kultivars is geoptimaliseer vir neutproduksie en vir neute met min vliesbedekking en is voortgebring uit kruisteling van diverse Corylus-soorte. Die klein neutjies van die haselaar smaak egter beter.
Ekologiese belang
Haselneute word deur voëls versprei. Die sade ontkiem en kom op aan bosrande. Verder versprei die haselaar homself deur worteluitlopers. 'n Ondersoek deur Frans Vera het aangetoon dat die haselaar se verspreiding ooreenkom met 'n omgewing van groot weidiere se mis. Die haselaar gedy ook op 'n minder vrugbare bodem.
Etimologiese betekenis
Hasel kom van die Angelsakserse haes. Dit beteken 'beveel' aangesien die haselaarsstaf vroeër 'n teken van gesag was. Corylus is afgelei van die Griekse korys wat helm beteken, 'n beskrywing van die vrughuls.
Gewilde kultivars
Die volgende kultivars word as 'n reël in wes-Europa aangeplant:
Siektes
Die haselneutknopmyt veroorsaak dat die knoppe baie dik opswel en afsterf. Die boom word ook beskadig deur die haselneutboorder. Hierdie kewer lê eiertjies in die jong haselneute waar die larwes die vrugvlees opvreet. Die blaarsnuitkewer vreet die blaar en rol dit op.
Geskuurde-suikerbos
Die geskuurde-suikerbos (Protea pruinosa) is 'n blomdraende struik wat aan die bekende Protea-genus behoort. Die plant is endemies aan die Swartberg, van Towerkop tot Meiringspoort waar dit deel van die fynbos-bioom is.
Die struik groei dig, plat en word 1,5 m in deursnee en slegs 50 cm hoog. Die plant blom van Januarie tot Februarie en word as seldsaam beskou.
Brande vernietig die plant maar die sade oorleef. Die saad word in 'n doppie geberg, wat na 'n lang tydperk vrygelaat en deur die wind versprei word. Die plant is eenslagtig. Bestuiwing vind plaas deur die werking van knaagdiere. Die plant groei op rotsriwwe en bergkruine op hoogtes van 1 800 - 2 100 m.
In Engels staan dit as die Frosted sugarbush bekend.
Bothanomics
Die term Bothanomics verwys na die program van ekonomiese hervorming wat deur die destydse Suid-Afrikaanse staatspresident Pieter Willem Botha tydens sy openingsrede op 5 Februarie 1988 in die nasionale parlement in Kaapstad afgekondig is.
Die maatreëls was die regering se antwoord op die ernstige ekonomiese krisis wat Suid-Afrika in die laat tagtigerjare geknel het en het onder meer voorsiening gemaak vir:
Modjadjibroodboom
Die Modjadjibroodboom (Encephalartos transvenosus) is 'n broodboom wat op die berghellings bo die hoofkraal van die reënkoningin, Modjadji, oos van Duiwelskloof, en in die Soutpansberg, Limpopo, voorkom. Die boom kan tot 13 m hoog word en is een van die grootstes ter wêreld en ook die bekendste in Suider-Afrika.
Gayne Whitman
Gayne Whitman (19 Maart 1890 – 31 Augustus 1958) was 'n Amerikaanse akteur en skrywer. Hy was bekend vir sy rolle in die rolprent Money Madness (1917) en in die televisiereeks Captain Midnight (1954).
Dobbertjie
Dobbertjie kan na een van die volgende verwys:
1320
Die jaar 1320 was 'n skrikkeljaar wat volgens die Gregoriaanse kalender op 'n Maandag begin het. Dit was die 20ste jaar van die 14de eeu n.C. In teenstelling met gewone jare het die jaar 366 dae en 'n 29 Februarie gehad.
Papoea-Nieu-Guinee
Papoea-Nieu-Guinee (PNG; Engels: Papua New Guinea; Tok Pisin: Papua Niugini; Hiri Motu: Papua Niu Gini), amptelik die Onafhanklike Staat Papoea-Nieu-Guinee (Engels: Independent State of Papua New Guinea, Tok Pisin: Independen Stet bilong Papua Niugini, Hiri Motu: Independen Stet bilong Papua Niu Gini), is ’n eilandstaat in Oseanië net suid van die ewenaar met ’n oppervlakte van 462 840 km² en ’n bevolking van 8 606 323 in 2018. Papoea-Nieu-Guinee is oos van Indonesië, suidoos van Palau, suid van die Gefedereerde State van Mikronesië, wes van Nauru en die Salomonseilande en noord van Australië geleë. Die hoofstad en grootste stad is Port Moresby wat in die suide van die land langs die Koraalsee geleë is en die Nasionale Hoofstaddistrik (Engels: National Capital District, NCD) vorm.
Papoea-Nieu-Guinee is naas Madagaskar en Indonesië die derde grootste eilandstaat in die wêreld. Dit bestaan uit die oostelike deel van die eiland Nieu-Guinee, wat die grootste deel vorm, die Bismarckargipel met groot eilande soos Nieu-Brittanje en Nieu-Ierland asook die outonome gebied rondom die eiland Bougainville, wat geografies, maar nie polities nie tot die Salomonseilande behoort. Naas al die eilande word die Papoea-Nieu-Guinese geografie veral deur die Bismarcksee in die noorde en die Salomonssee in die suidooste gekenmerk. Van die eilandstaat se langste riviere is die Fly en die Sepik. Albei riviere ontspring in die sentrale Viktor Emmanuel-bergreeks in die Westelike provinsie; terwyl die Fly in die suidelike Koraalsee uitmond, vloei die Sepik in die noordelike Bismarcksee.
Papoea-Nieu-Guinee is ’n grondwetlike monargie binne die Britse Statebond met Charles III as staatshoof. Die land het op 16 September 1975 van Australië onafhanklik geword, nadat Papoea-Nieu-Guinee deur sy suidelike buurland vir sowat 60 jaar regeer is. Tot die Eerste Wêreldoorlog is die eiland Nieu-Guinee deur drie koloniale magte beheers: Die Duitse Keiserryk in die noorde, die Verenigde Koninkryk in die suide en Nederlands-Indië in die weste. Op 1 Julie 1949 is die Australiese gebiede van Papoea en Nieu-Guinee as die Gebied Papoea en Nieu-Guinee saamgesluit. Dit is sedert 1976 ’n waarnemerland van ASEAN en het in 2015 sy aansoek ingedien vir volle lidmaatskap.
Papoea-Nieu-Guinee is een van die kultureel mees diverse lande in die wêreld. Hier word sowat 851 verskillende tale gepraat, waaronder die Engelse kreooltaal Tok Pisin, die Austronesiese taal Hiri Motu en verskeie Papoeastale wat nie ’n taalfamilie in sy eie reg vorm nie, maar ook nie tot een van die ander taalfamilies behoort nie. Die Trans-Nieu-Guinese tale is die grootste taalfamilie binne die Papoeastale.
1319
Die jaar 1319 was 'n gewone jaar wat volgens die Gregoriaanse kalender op 'n Sondag begin het. Dit was die 19de jaar van die 14de eeu n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad.
Papoea-Nieu-Guinee
Etimologie
Die woord papua is afgelei van ’n ou plaaslike term met ’n onbekende herkoms. “Nieu-Guinee” (Nueva Guinea) was die benaming wat deur die Spaanse ontdekkingsreisiger Yñigo Ortiz de Retez gegee is. In 1545 het hy na die ooreenkoms van die mense met dié wat hy voorheen langs die Guinese kus van Afrika gesien het verwys. Guinee, op sy beurt, is etimologies ontleen aan die Portugese woord Guiné. Die naam is een van verskeie toponieme met ’n gemeensame etimologie, met die oorspronklike betekenis “land van die swartes” of ’n soortgelyke, en verwys na die donker velkleur van sy bevolking.
Ruitjies-soldaat
Die Ruitjies-soldaat (Myripristis violacea) is 'n vis wat wydverspreid voorkom in die Stille- en Indiese Oseane maar word selde gesien in Suid-Afrikaanse seewater. Die vis verkies tropiese water. In Engels staan die vis bekend as die Lattice soldier.
Identifikasie
Die vis word tot 25cm lank. Sy lyf is silwerblou en die skubbe het donker rantjies. Agter die kieu-openinge is daar 'n rooibruin streep en die rug-, anale- en stertvin het ligrooi rante. Hulle leef in beskermde, vlak koraalriwwe in water wat tot 30m diep is en kom gewoonlik in klein groepies voor. Die vis vreet snags soöplankton. Dit word selde gesien in Suid-Afrikaanse waters.
Papoea-Nieu-Guinee
Voorgeskiedenis
Volgens argeologiese opgrawings het die eerste mense hulle sowat 42 000 of 45 000 jaar gelede in Papoea-Nieu-Guinee gevestig. Hulle was nasate van migrante uit Afrika en hulle het hulle in een van die eerste migrasiebewegings in die geskiedenis van die mensdom kom vestig.
Die landbou is apart van ander streke rondom 7000 v.C. in die Nieu-Guinese hooglande ontwikkel, wat van Papoea-Nieu-Guinee een van min streke wêreldwyd maak, waar mense op hul eie plante gekweek het. Rondom 500 v.C. het Austronesiese volke tydens ’n grootskaalse migrasie hulle langs kusgebiede van Nieu-Guinee gevestig. Dit het met die invoering van pottebakkery, varke en sekere hengeltegnieke gepaard gegaan.
Gedurende die 18de eeu het handelaars Patats na Nieu-Guinee gebring, waar dit aangeneem is en deel van die krammetjies geword het. Portugese handelaars het dit van Suid-Amerika saamgeneem en op die Molukke-eilande ingevoer. Die veel hoër oesopbrengste uit patattuine het die tradisionele landbou en samelewing radikaal verander. Patats het die vorige stapelvoedsel, taro, grootliks vervang, en tot ’n groot bevolkingsgroei in die hooglande gelei.
Alhoewel teen die laat 20ste eeu koppesnellery en kannibalisme prakties uitgeroei is, is hulle in die verlede in baie dele van die land as deel van rituele wat met oorlogvoering verband gehou het en waarin vyandelike geeste of magte ingeneem is, beoefen. In 1901 het die sendeling Harry Dauncey sowat 10 000 skedels in die langhuise op Goaribari-eiland in die Golf van Papoea ontdek, ’n voorbeeld van verlede praktyke. Marianna Torgovnick het in 1991 die volgende geskryf: “Die mees gedokumenteerde gevalle van kannibalisme as ’n sosiale instelling kom uit Nieu-Guinee, waar kopjag en rituele kannibalisme in sekere afgesonderde gebiede oorleef het tot in die vyftiger-, sestiger- en sewentigerjare, en steeds spore binne sekere sosiale groepe oorlaat.”
Europese inmenging
Tot in die 19de eeu was in Europa min bekend oor die eilande, alhoewel Portugese en Spaanse ontdekkingsreisigers soos Jorge de Menezes en Yñigo Ortiz de Retez van die eilande reeds in die 16de eeu verken het. Handelaars van Suidoos-Asië het Nieu-Guinee 5000 jaar gelede begin besoek om Paradysvoëlvere te versamel.
Kolonialisme
Die land se dubbelnaam het sy oorsprong in die komplekse administratiewe geskiedenis voor sy onafhanklikheid. Die Nederlanders het die westelike deel van die eiland in 1828 verower, terwyl die oostelike deel nog nie deur koloniale magte verower is nie. Die Duitse Keiserryk en die Verenigde Koninkryk het egter ’n wedloop om die vrye deel van die eiland begin. Nadat Duitse kapteins en die ornitoloog Otto Finsch langs die noordkus vlae gehys het, het albei lande in 1885 ooreengekom om die oostelike helfte van die eiland weereens in twee te deel.
Victoria Carroll
Victoria Carroll (gebore 21 Januarie 1941) is 'n Amerikaanse aktrise.
Papoea-Nieu-Guinee
Tweede Wêreldoorlog
In Desember 1941 het Japannese troepe die noorde van die eiland verower en beheer oorgeneem. Gedurende die Tweede Wêreldoorlog was die Nieu-Guinese veldtog (1942–1945) een van die belangrike militêre veldtogte tussen die Japannese Keiserryk en die Geallieerdes. Die hoofstad Port Moresby het tydelik as hoofkwartier van die Amerikaanse generaal Douglas MacArthur gedien. Omtrent 216 000 Japanese, Australiese en Amerikaanse soldate het gesneuwel. Langs die kus kan nog baie skeepswrakke uit hierdie tydperk aangetref word. Ná die Tweede Wêreldoorlog en die oorwinning van die Geallieerdes is die twee gebiede tot die Gebied Papoea en Nieu-Guinee saamgevat. Ná dié gebied is later as “Papoea-Nieu-Guinee” verwys.
Die westelike deel van die eiland was tot in 1962 onder Nederlandse beheer (Nederlands-Indië) en is toe deur Indonesië geannekseer (provinsies Papoea en Papoea Barat).
Die inheemse bevolking van Papoea het by die Verenigde Nasies vir toesig en onafhanklikheid gepleit. Op 16 September 1975 het die land sy onafhanklikheid van Australië verkry en ’n Britse realm met Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk as sy staatshoof geword. Papoea-Nieu-Guinee handhaaf ’n noue verbintenis met Australië, wat as dié land se grootse hulpskenker optree. Papoea-Nieu-Guinee het op 10 Oktober 1975 ’n lidland van die Verenigde Nasies geword.
Bougainville
’n Sessionistiese opstand op Bougainville in 1975–76 het tot ’n elfuur-wysiging aan die konsepgrondwet van Papoea-Nieu-Guinee gelei, waarvolgens Bougainville en die ander agtien distrikte ’n kwasi-federale status as provinsies verkry het. In 1988 het op Bougainville ’n nuwe opstand uitgebreek wat tot sy beëindiging in 1997 sowat 20 000 lewens geëis het. Bougainville was die primêre mynstreek van die land en het sowat 40% van die nasionale begroting bygedra. Die inheemse volke het gevoel dat hulle die nadelige gevolge van die mynbou, wat die land, water en lug vergiftig het, dra sonder om ’n billike deel van die winste te verkry.
Die regering en rebelle het ’n vredesooreenkoms uitgevaardig, waarvolgens die Outonome Distrik en Provinsie Bougainville gestig is. Die outonome Bougainville het in 2005 Joseph Kabui as president verkies wat tot en met sy dood in 2008 gedien het. Hy is deur sy adjunk John Tabinaman as waarnemende president opgevolg, terwyl ’n verkiesing vir die onverstroke termyn gereël is. James Tanis het dié verkiesing in Desember 2008 gewen en tot die inhuldiging van John Momis, die wenner van die 2010-verkiesings, gedien. As deel van die huidige vredesooreenkoms is tussen 23 November en 7 Desember 2019 ’n niebindende onafhanklikheidsreferendum gehou. Die vraag van die referendum was oor groter outonomie binne-in Papoea-Nieu-Guinee of volle onafhanklikheid vir Bougainville, en die meerderheid aan stemgeregtigdes (98,31%) het vir Bougainville se volle onafhanklikheid gestem.
Goyang
Goyang (Koreaans: 고양) is 'n groot stad in die noordweste van Suid-Korea en lê in die weste van die Koreaanse Skiereiland. Die stad het 'n bevolking van 1 073 069 in 2010 gehad en het 'n oppervlakte van 267,29 km². Goyang is naby die Geelsee en net noord van die hoofstad Seoel geleë. In die noorde is die grens tot Noord-Korea.
Papoea-Nieu-Guinee
Chinese minderheid
Verskeie Chinese werk en bly in Papoea-Nieu-Guinee en hulle het Chinese gemeenskappe in dié land gevestig. Chinese handelaars het hulle reeds voor die Europese verkenning op die eiland gevestig. In Mei 2009 het Anti-Chinese onluste, waaraan derduisende mense deelgeneem het, uitgebreek. Die aanvanklike vonk was ’n geveg tussen Han-Chinese en inheemse werknemers by ’n nikkelfabriek wat deur ’n Chinese maatskappy gebou is. Inheemse wraak teen die Chinese eienaarskap van talle klein ondernemings en hul kommersiële monopolie op die eilande het tot die oproer gelei. Die Chinese is al lank handelaars in Papoea-Nieu-Guinee.
Aardbewings
Vanaf Maart tot April 2018 het ’n reeks aardbewings Papoea-Nieu-Guinee geteister en groot skade veroorsaak. Verskeie nasies van Oseanië, Australië, Filippyne en Oos-Timor het dadelik hulp na die land ontplooi.
Geografie
Met ’n oppervlakte van 462 840 km² is Papoea-Nieu-Guinee die wêreld se 54ste grootste land en derde grootste eilandstaat. Insluitende al sy eilande lê dit tussen die breedtegrade 0° en 12°S, asook die lengtegrade 140° en 160°O. Dit beslaan ook ’n eksklusiewe ekonomiese sone van 2 402 288 km². Sowat 80% van die oppervlakte word deur die oostelike helfte van die bergagtige eiland Nieu-Guinee beslaan. Daarnaas is daar baie eilande en eilandgroepe. Papoea-Nieu-Guinee behoort aan die Pasifiese gebied Melanesië wat van Nieu-Guinee in die weste tot Fidji in die ooste strek. In geografiese opsig is Nieu-Guinee langs ’n diep oseaniese bekken op ’n sterk vervormde en vandag vulkanies aktiewe gedeelte van die aardkors geleë. Vanaf die Mioseen tot die Pleistoseen is die aardoppervlakte hier sterk gevou en het van die baaie, bergreekse en eilandkettings gevorm.
Dit is noord van die Australiese vasteland geleë en die land se geografie is divers en soms uiters ruig. ’n Bergrug, die Nieu-Guinese Hooglande, loop dwarsdeur die eiland Nieu-Guinee, en vorm ’n lewendige hooglandstreek wat grootliks met tropiese reënwoud bedek is en die langgestrekte Papoease Skiereiland, bekend as “Voëlstert”, insluit. Digte reënwoude bedek die laagland en kusgebiede, en baie groot vleilande omring beide die Sepik en Fly-riviere. Hierdie oppervlak maak dit vir die land moeilik om ’n infrastruktuur vir vervoer op te rig. Van die gebiede kan net by voet of met ’n vliegtuig bereik word. Die hoogste bergspits is Berg Wilhelm met ’n hoogte van 4 509 m. Die Papoea-Nieu-Guinese eilande word omring deur koraalriwwe wat, ten einde van bewaring, streng beskerm word.
Die land is geleë op die Pasifiese Ring van Vuur, waar verskeie tektoniese platte met mekaar bots. Daar is ’n aantal aktiewe vulkane en uitbarstings gebeur reëlmatig. Aardbewings is ook algemeen en tree soms saam met tsoenamis op.
Die vasteland van Papoea-Nieu-Guinee is op die oostelike helfte van die eiland Nieu-Guinee, waar ook die grootste stede soos die hoofstad Port Moresby en Lae lê; van die ander belangrike eilande is Nieu-Brittanje, Nieu-Ierland, Bougainville en die Bismarckargipel.
Klimaat
Binne-in die Hoogland is snags ryp moontlik, terwyl dit langs die kus gedurende die hele jaar snags en bedags sowat 30°C warm is. Terwyl dit in die naburige Noord-Australië meestal droër en warmer is, is dit langs die Nieu-Guinese kus meestal tropies warm en vogtig. Langs sommige kusstreke is die humiditeit besonder hoog. Die winde en moesons, gelei deur die berge, versorg die hele land gereeld met tropiese reënbuie.
Papoea-Nieu-Guinee is een van min gebiede langs die ewenaar waar sneeu voorkom, veral in die hoogliggende gebiede van die hoofeiland.
Grense
Die grens tussen Papoea-Nieu-Guinee en Indonesië is voor sy onafhanklikheid in verdrae met Australië in 1974 bepaal. Die landgrens loop langs ’n deel van die lengtegraad 141°O vanaf die noordkus tot by die Fly-rivier, waar dit in ’n oostelike rigting vloei, dan ’n klein kurwe langs dié rivier se thalweg tot waar dit die lengtegraad 141°01'10"O ontmoet en weswaarts vloei, vanaf daar in ’n suidelike rigting tot by die suidkus. Volgens die anneksasieproklamasie in 1828 het die lengtegraad 141°O die oostelike grens van Nederlands-Guinee gevorm. In 1895 het Nederland en die Verenigde Koninkryk ooreengekom om die hele linkeroewer van die Flyrivier aan Brits-Nieu-Guinee te gee en die suidelike grens tot by die Torasi-monding te verskuif.
Die maritieme grens met Australië is deur ’n verdrag in 1978 bepaal. Binne die Torres-straat loop dit naby die kus van Nieu-Guinee, waarvolgens die aangrensende noordwestelike Straat van Torres-eilande (Dauan, Boigu en Saibai) onder Australiese beheer bly. Die maritieme grens met die Salomonseilande is in ’n 1989-verdrag bevestig.
Ekologie
In geologiese opsig is Nieu-Guinee ’n noordelike verlenging van die Indo-Australiese tektoniese plaat en behoort aan ’n enkele landmassa, Australië-Nieu-Guinee (ook bekend as Sahoel of Meganesië). Dit word met die Australiese deel deur ’n vlak vastelandsplaat regdeur die Torres-straat verbind, wat voorheen, veral tydens ystydperke ’n landbrug gevorm het, toe die seevlak laer was as hedendaags.
Vervolgens het baie Nieu-Guinese spesies van voëls en soogdiere noue genetiese skakels met hul Australiese eweknieë. ’n Opvallende kenmerk wat die twee landmassas in gemeen het, is die bestaan van verskeie soorte buideldiere, waaronder ’n aantal kangaroes en pikke wat nie elders aangetref word nie. Papoea-Nieu-Guinee is ’n megadiverse land.
Australië en Nieu-Guinee is oorblyfsels van die superkontinent Gondwana, wat tydens die Kryt, 65–130 miljoen jaar gelede, in kleiner kontinente begin opbreek het. Australië het sowat 45 miljoen jaar gelede van Antarktika weggebreek. Al die Austral-Asiatiese gebiede huisves die Antarktiese flora, nasate van die Flora van Suid-Gondwana, insluitende naaldbome soos Podocarpaceae en Araucaria, en die suidelike breëblaarbeuk (Nothofagus). Hierdie plantfamilies is nog steeds in Papoea-Nieu-Guinee teenwoordig.
Aangesien die Indo-Australiese Plaat (waarop die vastelande van Indië en Australië, asook die Indiese Oseaan binne-in lê) in ’n noordelike rigting dryf, bots dit met die Eurasiese Plaat. Hierdie botsing het die Himalaja, die Indonesiese eilande en die Nieu-Guinese bergreeks opgestoot. Die bergreeks is heelwat jonger en hoër as die Australiese bergreeks; dit is selfs só hoog, dat dit skaarse ekwatoriale gletsers bevat. Nieu-Guinee vorm deel van die vogtige trope en baie Indo-Maleise reënwoudplante het oor die noue seestrate van Asië versprei en met die ou Floraryk van Australië en Antarktika vermeng.
Papoea-Nieu-Guinee sluit ’n aantal ekostreke in:
Drie nuwe spesies soogdiere is in die woude van Papoea-Nieu-Guinee deur ’n Australies-aangevoerde ekspedisie ontdek. ’n Klein wallaby, ’n grootoormuis en ’n skeeragtige buideldier is ontdek. Dié ekspedisie was ook suksesvol aangesien foto’s en video’s van ander skaars diere soos die Tenkile-boomkangaroe en die Weimang-boomkangaroe geneem is. Papoea-Nieu-Guinee beskik oor ’n gemiddelde telling van 8.84/10 in die Forest Landscape Integrity Index en is op die 17de plek van 172 lande wêreldwyd. Wortelboommoerasse groei langs die kus, in die binneland groei nipapalms (Nypa fruticans) en in die diepste binneland van die eiland kom die sagopalm (Metroxylon sagu) langs die valleie van groot riviere voor. Bome soos eike, rooi seders (Toona sureni), denne en beuke oorheers die boland bo 1 000 m. Papoea-Nieu-Guinee is ryk aan ’n verskeidenheid spesies reptiele, inheemse varswatervisse en voëls, maar dit is amper sonder groot soogdiere.
Aardbewing in 2018
Op 25 Februarie 2018 het ’n aardbewing van 7,5 en ’n diepte van 35 kilometer die sentrum van Papoea-Nieu-Guinee getref. Die ergste skade was rondom die Suidelike Hooglandstreek. Op 1 Maart 2018 was daar 31 aangemelde sterftes, en die getal sou na verwagting styg.
Regering
Papoea-Nieu-Guinee is ’n Britse realm met Elizabeth II as koningin van Papoea-Nieu-Guinee. Beide die grondwetgewende vergadering, wat die konsepgrondwet voorberei het, en Australië, die uitgaande koloniale mag, het gedink dat Papoea-Nieu-Guinee nie ’n monargie sou bly nie. Die stigters het egter gemeen dat koninklike eerbewyse ’n goeie stempel vir die nuwe nasie sou wees. Die monarg word deur die goewerneur-generaal van Papoea-Nieu-Guinee, tans Bob Dadae, verteenwoordig. Papoea-Nieu-Guinee (en die Salomonseilande) is onder die Britse realms ongewoon, aangesien in albei die goewerneur-generaal deur die wetgewer pleks van die uitvoerende tak verkies word.
Die eerste minister sit die kabinet voor, wat uit 31 parlementslede van die sittende koalisie bestaan en die regering vorm. Die huidige eerste minister is James Marape. Die eenkamer-nasionale parlement bestaan uit 111 setels, waarvan 22 deur die goewerneurs van die 22 provinsies en die Nasionale Hoofstaddistrik (NCD) ingeneem word. Parlementskandidate word verkies wanneer die eerste minister die goewerneur-generaal vir ’n nasionale verkiesing vra, maar nie later as vyf jaar ná die vorige nasionale verkiesing nie.
Gedurende die eerste jare na onafhanklikheid het die instabiliteit van die partystelsel in die parlement tot reëlmatige mosies van wantroue en vervolgens nuwe regerings gelei, maar ná die verwysing aan die stemgeregtigdes gebeur nasionale verkiesings net al om die vyf jaar. In onlangse jare het opeenvolgende regerings wetgewing goedgekeur wat verkiesings ná minder as 18 maande en 12 maande voor die volgende verkiesing verhoed. In Desember 2012 is die eerste twee (van drie) lesings goedgekeur wat mosies van wantroue binne-in die eerste 30 maande verhoed. Dié beperking van mosies van wantroue het waarskynlik tot meer stabiliteit maar ook minder verantwoordelikheid van die sittende regering teenoor die parlement gelei.
Verkiesings in Papoea-Nieu-Guinee lok talle kandidate. Ná onafhanklikheid in 1975 is parlementslede volgens ’n meerderheidstelsel verkies, waarvolgens parlementslede gewoonlik met minder as 15% verkies is. In 2001 is deur verkiesingshervormings die beperkte voorkeurstem-stelsel (LPV), ’n weergawe van die alternatiewe verkiesing, ingevoer. Die 2007-verkiesings was die eerste wat hierdie verkiesingstelsel gebruik het.
In 2011 het Papoea-Nieu-Guinee ’n grondwetlike krisis ondergaan tussen die deur die parlement verkose eerste minister Peter O’Neill (wat deur ’n groot meerderheid LPs verkies is) en Michael Somare (wat deur die Hooggeregshof geag is (in ’n Desember-mening, 3:2) om in sy pos aan te bly. Die konflik tussen die parlement en die Hooggeregshof het tot by die verkiesings in Julie 2012 geduur, waarna die wetgewende vergadering die hoofregter se pos geskrap en die lede van die Hooggeregshof onder groter beheer deur die parlementslede geplaas het, maar hulle het ook ’n reeks ander wette soos ’n ouderdomsbeperking vir ’n eerste minister goedgekeur. Die konfrontasie het ’n hoogtepunt bereik, toe die adjunkpremier, begelei deur polisiebeamptes, die Hooggeregshof tydens ’n verhoor binnegetree het om skynbaar die hoofregter in hegtenis te laat neem. Daar was ’n groot druk op sommige LPs om die nasionale verkiesing vir ses maande tot een jaar uit te stel, hoewel hul mag om dit te doen uiters twyfelagtig was.
Die verkose premier en ander koelkop-parlementslede het die lasbriewe wat vir die nuwe verkiesing noodsaaklik was, effens laat saamgestel, maar hulle was nog betyds waarvolgens die verkiesings volgens planne kon verloop, waarvolgens ’n voortsetting van die grondwetlike krisis vermy is. Die krisis was by tye gespanne maar grootliks op politici en reglui, saam met enkele polisie-faksies, beperk. Die bevolking en openbare diens (insluitende die meeste polisie- en weermaglede) het teruggestaan. Dit was in ’n tydperk toe die publiek en studente, met ’n toenemende toegang tot die telekommunikasie en die gebruik van sosiale media (veral Facebook en selfone), ’n rol gespeel het om selfbeheersing te behou en van die leierskap verwag het om aan grondwetlike prosesse te voldoen. Hulle het daarop aangedring om by die verkiesing te hou, sodat die mense kan sê wie hul wettige verteenwoordigers vir die volgende vyf jaar sal wees.
Kragtens ’n wysiging in 2002 word die leier van die party wat die meerderheid setels in die verkiesing verower het, deur die goewerneur-generaal opdrag gegee om die regering te vorm. Die proses om op dié wyse ’n koalisie te vorm, waar partye nie oor baie ideologie beskik nie, behels aansienlike koehandel tot op die laaste oomblik. Peter O’Neill het ná die verkiesing in Julie 2012 die eerste minister van Papoea-Nieu-Guinee geword, nadat hy met Leo Dion, die voormalige goewerneur van die Oos-Nieu-Brittanje-provinsie, wat as adjunkpremier aangestel is, ’n regering gevorm het.
Wetgewing
Die eenkamerparlement doen wetgewing op die selfde manier soos in ander Britse realms wat die Westminsterstelsel gebruik. Die kabinet stem eenparig saam met die regeringsbeleid, en dan stel die betrokke minister, afhangend van watter staatsdepartement verantwoordelik is vir die uitvoering van ’n bepaalde wet, wetsontwerpe aan die parlement voor. Agterlede van die parlement mag ook wetsontwerpe indien. Die parlement bespreek wetsontwerpe, en (volgens Afdeling 110.1 van die Grondwet) word hulle uitgevaardigde wette, sodra die Speaker sertifiseer dat die parlement dit goedgekeur het. Daar is geen koninklike toestemming in Papoea-Nieu-Guinee nie.
Alle gewone wette wat deur die parlement uitgevaardig word, moet in ooreenstemming met die grondwet wees. Die howe het die bevoegdheid om oor die grondwetlikheid van wette te beslis, hetsy as hulle in geskille aangehoor word of oor ’n verwysing waar daar nie ’n dispuut is nie, maar slegs ’n abstrakte regsvraag. Ongewoon onder ontwikkelende lande het die regterlike tak van die regering in Papoea-Nieu-Guinea opvallend onafhanklik gebly, en opeenvolgende uitvoerende regerings het voortgegaan om sy gesag te respekteer.
Die “onderliggende wet” (die Papoea-Nieu-Guinese gemenereg) bestaan uit beginsels en wette van die gemenereg en gelykheid in Engels, gemenereg soos dit op 16 September 1975 (die onafhanklikheidsdag) was, en daarna die beslissings van die Papoea-Nieu-Guinese howe. Die howe is onder leiding van die grondwet en, ten slotte, die “onderliggende wet” om kennis te neem van die tradisionele gemeenskappe se gebruike. Hulle moet bepaal watter gebruike aan die hele land gemeen is, en dit kan ook as ’n deel van die onderliggende wet verklaar word. In die praktyk het dit uiters moeilik geblyk en is grootliks verwaarloos. Wette word grotendeels uit oorsese jurisdiksies, veral Australië en Engeland, oorgeneem en op Papoea-Nieu-Guinee toegepas. Voorspraak in die howe volg die voorbeeld van die opponerende patroon in ander Gemenebeslande.
Hierdie nasionale hofstelsel, wat in dorpe en stede gebruik word, word deur ’n dorpshofstelsel in die meer afgeleë gebiede ondersteun. Die wet onderliggend aan die dorpshowe is “gewoontereg”.
Buitelandse betrekkinge
Papoea-Nieu-Guinee is ’n lidland in internasionale organisasies soos die Beweging van Onverbonde Lande, Britse Statebond, Pasifiese Gemeenskap (SPC), Pasifiese Eilandsforum en die Melanesiese Speerpuntgroep (MSG). In 1976 het dit waarnemende status binne die ASEAN verkry, wat in 1981 in spesiale waarnemerstatus verander is; in 2015 het Papoea-Nieu-Guinee vir volle lidmaatskap aansoek gedoen. Dit is ook ’n lid van APEC en ’n AKP-lidland wat verband hou met die Europese Unie.
Papoea-Nieu-Guinee ondersteun Indonesië se gesag oor Wes-Nieu-Guinee: die spilpunt van die Papoeakonflik waarin talle menseregteskendings deur die Indonesiese veiligheidsmagte opgeteken is. In September 2017 het Papoea-Nieu-Guinee in die Verenigde Nasies se Veiligheidsraad die Wes-Papoease onafhanklikheidspetisie verwerp.
Weermag
Die Papoea-Nieu-Guinese Verdedigingsmag (PNGDF) is die militêre organisasie wat vir die verdediging van Papoea-Nieu-Guinee verantwoordelik is. Dit bestaan uit drie afdelings. Die landgebonde eenheid, ’n landmag bestaande uit die Koninklike Pasifiese Eilandsregiment, ’n klein spesiale magte-eenheid, ’n bataljon van ingenieurs, en drie ander klein eenhede wat hoofsaaklik met seine en gesondheid werk, sowel as ’n militêre akademie, is gemoeid met die landverdediging van die nasie. Die lugeenheid is ’n klein, onderbefondsde vliegtuigeskader wat bestaan uit twee nutsvliegtuie, en ’n verdere drie wat bestel is, twee gehuurde helikopters, en twee opleiers sodra hulle afgelewer is. Die huidige tak is die vervoer van die ander militêre afdelings. Die watergebonde eenheid is ’n klein vloot wat bestaan uit vier patrolliebote in die Stille Oseaan, drie voormalige Australiese Balikpapan-landingstuigvaartuie en een Guardian-klas patrollieboot. Een van die landingstuie word as ’n oefenskip ingespan. Nog drie patrolliebote van die Guardian-klas word in Australië gebou om die ou skepe van die Pasifiese klas te vervang. Die belangrikste take van die watergebonde eenheid is patrollering van die kuswaters en die vervoer van die landgebonde eenheid. Papoea-Nieu-Guinee beskik oor ’n groot eksklusiewe ekonomiese sone, waarvolgens patrollies met die klein Stille-klas patrolliebote, wat as gevolg van onderbefondsing dikwels nie onderhoubaar is nie, ondoeltreffend is, dus is die watergebonde eenheid baie afhanklik van satellietbeelde om toesig oor die waters te hou. Hierdie probleem sal gedeeltelik reggestel word wanneer al die groter patrolliebote van die Guardian-klas in diens is.
Menseregte
Papoea-Nieu-Guinee word dikwels as die land gelys wat die ergste getref word deur geweld teen vroue. Volgens ’n 2013-opname in The Lancet het 27% van Bougainville se mans ’n nieeggenoot verkrag, terwyl 14,1% bendeverkragting gepleeg het. Volgens UNICEF is amper die helfte van die verkragtingslagoffers jonger as 15 jaar en 13% jonger as 7 jaar. Volgens ’n verslag deur ChildFund Australia waarin die voormalige parlementêre dame Carol Kidu aangehaal word, is 50% van diegene wat ná verkragting mediese hulp soek jonger as 16 jaar, 25% jonger as 12 jaar en 10% jonger as 8 jaar.
Die 1971-towerywet het ’n boete van tot twee jaar gevangenisstraf opgelê vir die beoefening van “swartmagie”, totdat dié wet in 2013 herroep is. Volgens skattings word in Papoea-Nieu-Guinee jaarliks sowat 50–150 beweerde hekse vermoor. LGBT-burgers word in Papoea-Nieu-Guinee ook nie beskerm nie. Homoseksuele handelinge is in die land onwettig.
Administratiewe afdelings
Papoea-Nieu-Guinee is onderverdeel in vier streke, wat nie die primêre administratiewe afdelings is nie, maar baie belangrik is in baie aspekte soos regering, ekonomie, sport en ander aktiwiteite.
Die nasie bestaan uit 22 afdelings op provinsiale vlak: twintig provinsies, die Outonome Streek Bougainville en die Nasionale Hoofstaddistrik. Elke provinsie is weer onderdeel in een of meer distrikte, wat op sy beurt weer op plaaslike vlak uit een of meer gebiede bestaan.
Provinsies is die primêre administratiewe afdelings van die land. Provinsiale regerings is takke van die nasionale regering, aangesien Papoea-Nieu-Guinee nie ’n federasie van provinsies is nie. Die provinsies is soos volg:
In 2009 het die parlement die stigting van twee bykomende provinsies – Hela (uit dele van die bestaande Suidelike Hoogland-provinsie) en Jiwaka (deur die verdeling van die Westelike Hoogland-provinsie) – goedgekeur. Jiwaka en Hela het op 12 Mei 2012 amptelik provinsies geword. Die stigting van die Hela- en Jiwaka-provinsies is ’n gevolg van die grootste vloeibare aardgasprojek in die land wat in albei provinsies lê. Die regering het 23 November 2019 ingestel as die stemdatum vir ’n niebindende onafhanklikheidsreferendum in die outonome streek Bougainville. In Desember 2019 het die outonome streek se bevolking oorweldigend vir onafhanklikheid gestem, met 97,7% van die stemgeregtigdes wat ten gunste van volle onafhanklikheid was en ongeveer 1,7% ten gunste van ’n groter outonomie.
Ekonomie
Papoea-Nieu-Guinee beskik oor ’n rykdom aan natuurlike hulpbronne, insluitende minerale en hernubare hulpbronne, soos woude, visbronne (insluitende ’n groot gedeelte van die wêreld se groot tonynvoorrade), en in sommige gebiede landbou. Die ruwe oppervlakte — bestaande uit hoë bergreekse en groot valleie, moerasse en eilande — en ’n hoë koste vir die ontwikkeling van die infrastruktuur, gepaardgaande met ander faktore (soos wet en orde-probleme in sommige sentras en die stelsel van gebruiklike grondtitels) maak toegang tot die lans moeilik vir buitelandse ontwikkelaars. Plaaslike ontwikkelaars word deur jare se tekorte aan belegging in die onderwys, gesondheid en finansiële dienste gestreem. Landbou, vir bestaans- en kontantgewasse, voorsien sowat 85% van die bevolking aan ’n lewensonderhoud en dra sowat 30% tot die BBP by. Minerale voorkomste soos goud, ruolie en koper, maak 72% van die uitvoerinkomste uit. Die aanplanting van oliepalms het oor die afgelope jare bestendig gegroei (grotendeels op landgoedere en met uitgebreide produksie van buitegroeiers), wat van palmolie nou die belangrikste landbou-uitvoerproduk maak. Koffie bly die belangrikste uitvoeroes (en word veral in die hooglandprovinsies gekweek); gevolg deur kakaobone en kokosolie/kopra van die kusgebiede, elkeen word veral deur kleinboere geproduseer; tee, wat op boedels geproduseer word; en rubber. In 1986 is die Iagifu/Hedinia-veld in Papoea se vou- en druk-gordel ontdek.
Die voormalige eerste minister, Mekere Morauta, het probeer om die integriteit van staatsinstellings te herstel, die kina te stabiliseer, stabiliteit in die nasionale begroting te herstel, openbare ondernemings waar toepaslik te privatiseer, en volgehoue vrede op Bougainville na die 1997-ooreenkoms wat die afskeiding van Bougainville beëindig het te verseker. Die Morauta-regering het aansienlike sukses met die verkryging van internasionale ondersteuning behaal, en het veral ondersteuning van beide die Internasionale Monetêre Fonds (IMF) en die Wêreldbank verkry om lenings vir ontwikkelingshulp te ontvang.
In 2020 het Papoea-Nieu-Guinee se BBP met 1% gekrimp, terwyl die inflasiekoers 4,7% beloop het. In 2019 het die ekonomie nog met 3,8% gegroei; dié ekonomiese groei is veral teweeggebring deur sterk kommoditeitspryse, veral in die mynbou maar ook in die landbou, met die groot navraag na mineraalprodukte wat grootliks selfs gedurende die krisis in die voorste Asiatiese markte aangehou het, ’n bloeiende mynbousektor en ’n goeie vooruitsigte wat die konstruksiefase wat aardgas se ontginning, vervaardiging en uitvoer in vloeibare vorm (vloeibare aardgas of in Engels Liquid Natural Gas, LNG) deur LNG-tenkskepe, wat almal beleggings van miljarde se dollars benodig (ontginning, produksieputte, pyplyne, stoor, vervloeiingsaanlegte, haweterminale, LNG-tenkskepe).
Die eerste groot aardgasprojek was die gesamentlike onderneming PNG LNG. ExxonMobil is die bestuurder van dié gesamentlike onderneming, wat ook die Papoea-Nieu-Guinese maatskappy Oil Search, Santos, Kumul Petroleum Holdings (Papoea-Nieu-Guinee se nasionale oil- en gas-maatskappy), JX Nippon Oil and Gas Exploration, die Papoea-Nieu-Guinese regering se Ontwikkelingsmaatskappy vir minerale bronne en Petromin PNG Holdings insluit. Dié projek is ’n geïntegreerde ontwikkeling wat die ontginning van aardgas en verwerkingsfasiliteite in die Papoea-Nieu-Guinese provinsies Hela, die Suidelike Hooglande en die Westelike provinsie, maar ook vervloeiings- en stooraanlegte (geleë in die noordweste van Port Moresby) met ’n kapasiteit van 6,9 miljoen ton jaarliks, insluit. Meer as 700 km se pyplyne skakel dié aanlegte met mekaar. Dit is die grootste belegging in die privaatsektor in die Papoea-Nieu-Guinese geskiedenis. ’n Tweede groot projek is gebaseer op aanvanklike regte wat behoort aan die Franse olie- en gas-maatskappy Total SE en die Amerikaanse maatskappy InterOil Corp. (IOC), wat hul bates gedeeltelik saamgevoeg het nadat Total in Desember 2013 ingestem het om 61,3% van IOC se Antelope en Elk gasveldregte te kop, met die plan om hulle vanaf 2016 te ontwikkel, insluitende die oprigting van ’n vervloeiingsaanlegte om LNG uit te voer. Total SE het apart daarvan ’n tweede gesamentlike ondernemingooreenkoms met Oil Search aangegaan.
Bykomende gas- en mineraalprojekte is al voorgestel (waaronder die groot Wafi-Golpu-goud-kopermyn), met ’n volgehoue verkenning dwarsdeur die land.
Die Instituut van Nasionale Sake, ’n Papoea-Nieu-Guinese onafhanklike politieke dinkskrum, lewer al om die vyf jaar ’n verslag oor die Papoea-Nieu-Guinese sake- en beleggingsomgewing, gebaseer op ’n opname van groot en klein, plaaslike en oorsese maatskappye, wat wet en orde, probleme en korrupsie as die ergste hindernisse uitlig, gevolg deur die swak toestand van vervoer, krag- en kommunikasie-infrastruktuur.
Grondbesit
Die Papoea-Nieu-Guinese wetgewer het wette ingestel waarin ’n tipe ampstermyn, “gewone grondtitel” genoem, erken word, wat beteken dat die inheemse bevolking ’n wetlike basis van onvervreembare eiendomsreg vir hul tradisionele lande geniet. Hierdie tradisionele grond beslaan die meeste van die bruikbare grond van die land (ongeveer 97% van die totale grondoppervlakte); vervreemde grond is óf in privaatbesit onder staatshuur óf is regeringsgrond. Slegs Papoea-Nieu-Guinese burgers kom in aanmerking vir eienaarstitels (oftewel eenvoudige fooi).