cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lady Jane Grey
Opvolging
Hoewel Hendrik VIII se dogters, Maria I en Elizabeth I albei as buite-egtelike kinders verklaar is nadat Hendrik van hul ma's geskei is, is hulle later weer erken as aanspraakmakers op die troon. Hendrik het die troon aan sy drie kinders nagelaat, maar bepaal dat indien nie een van hulle kinders het nie, die troon moet gaan aan die nageslag van sy jongste suster, prinses Maria, en dit het Jane, haar kleindogter, ingesluit.
Adolfo Suárez Madrid–Barajas Lughawe
Die Madrid-Barcelona lugpendeldiens, wat bekend staan as die "Puente Aéreo" of "Air Bridge", is die tweede besigste roete in Europa na Istanbul Atatürk en Izmir, [6] met die grootste aantal van die vlugbedrywighede (55 per dag) in 2012. [7] die skedule is verminder sedert Februarie 2008, toe die Madrid-Barcelona hoë-spoed spoor lyn is geopen, wat die afstand in 2 ½ uur, en vinnig gewild geword. Barajas dien as die poort na die Iberiese skiereiland van die res van Europa en die wêreld, en is 'n besonder belangrike skakel tussen Europa en Latyns-Amerika. Die lughawe is die primêre middelpunt en instandhouding basis vir Iberia. Gevolglik is Iberia verantwoordelik vir meer as 60 persent van Barajas se verkeer.
Na aanleiding van die dood van die voormalige Spaanse premier, Adolfo Suárez, het die Spaanse regering aangekondig dat die lughawe herdoop word na Aeropuerto Adolfo Suárez Madrid-Barajas.
Lady Jane Grey
Opvolging
Binne net nege dae het Maria egter genoeg ondersteuners bymekaargemaak om Londen op 19 Julie in ’n triomfantelike optog binne te ry. Die parlement het besluit sy is die regmatige koningin en Jane se aanspraak is vals. Maria het Jane gevange geneem en in die Londense Tower aangehou.
Verhoor en teregstelling
Jane en haar man is albei van hoogverraad aangekla. Die verhoor het op 13 November 1553 plaasgevind en albei is skuldig bevind. Jane sou op ’n brandstapel sterf of onthoof word, hoe dit die koningin behaag – dit was die tradisionele straf vir vroue wat in dié tyd aan hoogverraad skuldig bevind is. Maria het egter haar lewe gespaar.
Die Protestantse rebellie van Thomas Wyatt in laat Januarie 1554 het egter Jane se lot bepaal, hoewel sy nie direk betrokke was nie. Die opstand het begin weens Maria se voorgenome huwelik met die latere Filips II van Spanje, wat ’n Katoliek was. Jane se pa, die Hertog van Suffolk, het aan die rebellie deelgeneem en geëis dat Jane weer koningin word. Philip en sy raadgewers het druk op Maria geplaas om Jane te laat teregstel om ’n einde aan die onrus te bring. Vyf dae ná Wyatt se arres is Jane en haar man tereggestel.
Guilford is eerste onthoof en toe Jane. Haar pa is ’n week later tereggestel vir sy aandeel in die rebellie.
Ryan Starr
Ryan Starr (gebore 21 November 1982) is 'n Amerikaanse aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die televisiereekse CSI: Crime Scene Investigation (2000), What I Like About You (2002), en American Idol (2002).
Bo
Bo is die tweede grootste stad in Sierra Leone ná die hoofstad Freetown met 'n bevolking van 250 266.
Adolph Jentsch
Adolph Jentsch (29 Desember 1888 – 18 April 1977 ) was een van die bekendste kunstenaars in Namibië, en dié land was ook die tema van sy kuns. Hy was egter ook een van die geïsoleerdstes, soos die naam van sy ateljee aandui: “Kluisenaarshut”. Ten spyte van sy afsondering het Adolph Jentsch ’n eie, onafhanklike styl ontwikkel wat hom kenmerk as ’n meester in die uitbeelding van die Namibiese landskap. Jentsch het vroeër in olieverf gewerk, maar het later feitlik net waterverf gebruik. Sy werk het ook meer abstrak geword namate hy in jare en ervaring gevorder het. Jentsch het oor ’n uitgebreide deel van Namibië gereis en gewerk. Een van sy geliefkoosde skilderplekke was Swakopmund, waar hy sy jaarlikse vakansies deurgebring het.
Jentsch was by uitstek ’n mediterende kunstenaar wat die gevoel wat ’n sekere landskap of toneel in hom opgewek het, oordra. Hy het weggeskram van die emosionele en die abstrakte en eerder gestreef na ’n soort realisme wat die uiterlike en die innerlike delikaat en rustig versoen het.
Uitstallings
Keuse van uitstallings.
Yskap
'n Yskap is 'n koepelvormige, aaneengeslote ysmassa met 'n groot omvang. Yskappe word van gletsers onderskei deurdat eersgenoemde bo-op die landskap lê en in prinsiep nie deur topografie beperk word nie. Daar is twee groot yskappe op die aarde, met name die Groenlandyskap en die Antarktiese yskap. Daar is ook 'n aantal kleiner yskappe, soos die Vatnajökull op Ysland, die Hardangerjøkulen in Noorweë en die Agassiz-yskap op Ellesmere-eiland in Arktiese Kananda.
Pasjtoene
Die stamgebied van die Pasjtoene, Pakhtunkhwa of Pasjtoenistan, word sedert 1893 deur die Durandlyn van mekaar geskei. Hierdie grenslyn is tussen die destydse Brits-Indië en die Emiraat van Afghanistan vasgelê en vorm nou die grens tussen beide Afghanistan en Pakistan. Pasjtoenistan grens in die ooste aan Pandjab, in die weste en noorde aan Persies- en Turkstalige gebiede, in die noordooste aan Kasjmir en in die suide aan Beloetsjistan.
Mie Brandt
Mie Brandt (gebore 2 Oktober 1962) is 'n Deense aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprent Skat det er din tur (1997) en in die televisiereekse The Eagle (2004), Rita (2012), en Sygeplejeskolen (2018).
Pous Lucius II
Lucius II was die 166ste pous van die Rooms-Katolieke Kerk.
Biografie
Pous Lucius II is gebore as Gherardo Caccianemici dal Orso in Bologna, Italië die seun van Albert van Orso. Voor sy verkiesing was Gherardo kanunnik in Bologna, kardinaal-priester van Sante Croce in Gerusalemme vanaf 1124 (aangestel deur Pous Callixtus II), pouslike gesant in Duitsland vir Pous Honorius II en later Pous Innocentius II van 1125 tot 1126 en pouslike kanselier en bibliotekaris. Op 12 Maart 1144 volg hy Pous Celestinus II op en regeer tot sy dood op 15 Februarie 1145. Hy word opgevolg deur Pous Eugenius III. Die naam ‘Lucius’ beteken 'ligdraer'.
Pontifikaat
Die senaat van Rome wat al die wêreldlike mag in Rome van Pous Innocentius II weggeneem het, is deur Lucius ontbind. Nadat Lucius teen Roger van Sisilië verloor het, het die senaat weer die mag in hande gekry. Lucius het vergeefs hulp gesoek by keiser Konraad III teen die senaat en patrisiër Giordano Pierleoni, broer van die Teenpous Anacletus II. Die pous het toe self met 'n klein leër die Kapitool (waar die senaat geskuil het) probeer aanval, maar het verloor. Volgens die geskiedskrywer Godfried van Viterbo is die pous ernstig beseer deur 'n klip wat na hom gegooi is en sterf hy 'n paar dae later aan sy verwondings.
Nota
Saamgestel en vertaal uit die Nederlandse, Engelse, Duitse en Franse wikipedia en aangevul uit ander bronne soos aangedui.
Johan Pretorius
Johan Pretorius (*14 Desember 1913, Ficksburg –† 19 Augustus 1986, Ficksburg) was ’n Afrikaanse skrywer wat sy populêre romans gepubliseer het onder Johan Pretorius en J.G. du P. Pretorius, asook onder sy skuilnaam Gawie du Plessis. Hy was 'n leksikograaf wat aan verskeie woordeboeke meegewerk het.
Lewe en werk
Johan Gabriël du Plessis Pretorius is op 14 Desember 1913 op Talana in die distrik Ficksburg gebore as een van nege kinders van Gerrit Stefanus Pretorius (1869–1942) en Francina Barendina Snyman (1883–1922).
Hy voltooi sy skoolloopbaan aan die Hoërskool Ficksburg. Aan ’n landboukollege verwerf hy hierna ’n diploma in landbou. In 1938 behaal hy sy M.A.-graad in Afrikaans-Nederlands aan die Universiteit Stellenbosch met ’n verhandeling oor Die enjambement in die verse van A. Roland Holst. Hy was hierna vir 'n geruime tyd lank hoofvertaler vir die Johannesburgse Stadsraad.
Ná sy aftrede vestig hy hom op die plaas Bamboesberg naby Ficksburg, waar hy verder meegewerk het aan woordeboeke, insluitende tegniese woordeboeke en afkortingswoordeboeke. Hy is op 22 Desember 1945 met Elizabeth Thekkla Schmidt getroud en die egpaar het drie kinders: twee seuns (Johan en Gerrit Stefanus) en ’n dogter (Francina Elizabeth)
Skryfwerk
Hy skryf ook onder die skuilnaam Gawie du Plessis (afgelei van sy voorname). Sy romans sluit in Spoelgrond, waarin oom Dries sy plaas probeer opbou en sy seuns met ’n ysterhand regeer. In ’n groot storm word hy egter saam met sy onvoltooide dam weggespoel. Ná sy dood geniet sy seuns onverwags te veel vryheid en sonder sy leiding word al sy harde werk gaandeweg afgetakel.
Honne-toe vertel oor die soeke na lewensrigting van ’n man wat na ’n liefdesteleurstelling sy toevlug neem tot die verslawende invloed van drank en hondewedrenne.
Dit sal weer groei speel teen die agtergrond van die Anglo-Boereoorlog af.
Hy skryf ook die roman Die verlooptes.
Marion Holm
Marion Holm is ’n Afrikaanse akteur en skrywer van toneelstukke.
Lewe en werk
Marion Holm is die jongste van drie dogters en gaan skool aan die Laer Meisieskool Worcester, waarna sy matrikuleer aan die De Kuilenskool in Kuilsrivier in Kaapstad. Sy studeer daarna Drama aan die Universiteit van Stellenbosch, waar sy aan verskeie produksies deelneem. In 1983 wen sy die USAT-prys as beste byspeler vir haar rol in “In Camera”, terwyl sy in 1986 ’n Fleur du Cap-benoeming ontvang as mees belowende student. Hoewel sy al haar dramavakke afhandel, gradueer sy nie omdat sy nie ander vereiste vakke geslaag het nie. Na universiteit sluit sy in 1986 aan by die Kaapse Raad vir die Uitvoerende Kunste (KRUIK) en is hier betrokke by verskeie opvoerings, waaronder die omstrede “Piekniek by Dingaan” saam met onder andere Koos Kombuis, Johannes Kerkorrel en Nataniël, en “Panorama” van Pieter-Dirk Uys. Sy kry benoemings vir Fleur du Cap-pryse as beste aktrise in “Ubu Roi” in 1988 en as beste byspeler in “Tartuffe” in 1989.
In 2000 verlaat sy hierdie werk en trek terug Kaap toe, waar sy enige vryskutwerk doen wat die huur kan betaal. So doen sy rekenaarwerk by Intec, warm die gehoor op by die program Liriekeraai, koördineer deelnemers by Liriekeraai en werf en keur deelnemers vir die televisieprogram “Greed”. As gevolg van hierdie produksiewerk bel Casper de Vries haar met die versoek om die produksie van die “Casper Rasper Show” waar te neem, waarvoor sy vir drie maande terugtrek Johannesburg toe. Sy speel in ’n paar tonele in hierdie reeks en ook die opvolgreeks en begin weer op die verhoog optree in produksies soos “Doller as kop-af”, “Jong Dames Dinamiet” en “Anna se Engel”. Die gevolg is dat sy weer voltyds terug is in die bedryf. Sy stig die beslote korporasie Handyminds in 1995 en bestuur dit saam met Marietjie Rossouw.
Hierdie veelsydige besigheid doen soos die naam aandui feitlik enigiets wat deur ’n flink brein bedink kan word. Aktiwiteite sluit in industriële teater, die reël van korporatiewe funksies, vervaardiging van teaterproduksies, regie, skryf of verwerking van teatertekste en optredes as seremoniemeester. Marion is ook baie betrokke by vervaardigingswerk vir die televisie.
Wanneer fibriomalgie by haar gediagnoseer word, is sy onseker oor die impak van hierdie siekte op haar loopbaan. Sy besluit dus om weer haar dramastudies te hervat, sodat sy kan klas gee as sy nie meer in staat is om op te tree nie. In die tyd wat sy die universiteit verlaat het, verander die leerplan egter ingrypend en het al haar krediete reeds verval. Sy moes dus van vooraf begin met haar studies vir die B.Drama-graad, wat sy in 2015 aan die Universiteit van Stellenbosch verwerf. Sy bly in Kraaifontein in Kaapstad.
Skryfwerk
Sy word veral bekend as skrywer en komediant wanneer sy haar bekende “Sussie”-stukke op kunstefeeste opvoer. “Sussie is nou suur”, die eerste een, debuteer in 2004 by die Klein Karoo Nasionale Kunstefees en word ook op DVD opgeneem. Daarna volg “Sussie rafel nou uit”, “Braaivleis, rugby, sunny skies en Sussie”, “Sussie: Survivor (Kuilsrivier)”, “Cirque du Sussie” en sy sluit hierdie karakter af met die opvoering van “Sussie: Cheers!” In laasgenoemde stuk kombineer sy die beste sketse uit haar vorige vertonings met enkele nuwe stukke.
Teater
Van Holm se jongste teaterproduksies:
Georgios Roubanis
Georgios Roubanis  (in Grieks: Γεώργιος Ρουμπάνης, gebore op 15 Augustus, 1929 in Thessaloniki) is 'n Griekse atleet. Tydens die 1956 Olimpiese Spele in Melbourne verower hy die brons medalje in paalspring (hy spring 4.50m hoog, 'n Griekse rekord op die tyd). Hy beëindig sy atletiekloopbaan in 1961.
Hiponiem
'n Hiponiem is 'n woord wat verwys na 'n subklas of onderafdeling van 'n omvattender of algemener klas. As voorbeeld: Tamaties, wortels, kool en boontjies is hiponieme (of name van subklasse) van die hoofklas "groente".
Die term kom vanuit Grieks: υπονύμιον, wat "onder(liggende) naam" beteken. Die woorddeel "hipo" beteken "onder" en "niem" beteken "naam" of "benaming".
Hiponieme word dikwels in woordeboeke aangetref. Byvoorbeeld:
Die teenoorgestelde van 'n hiponiem is 'n hiperoniem.
Amarna-briewe
duimnael|180px|EA 161, ’n brief deur Aziru, die leier van Amurru: een van die Amarna-briewe in wigskrif op ’n kleitablet. Die Amarna-briewe (ook die Amarna-tablette of Amarna-korrespondensie genoem) is ’n hoofsaaklik diplomatieke briefwisseling tussen Antieke Egipte en sy verteenwoordigers in die Kanaänitiese Amurru tydens die Nuwe Ryk. Die briewe is by Amarna in Bo-Egipte ontdek, die moderne naam van die Egiptiese hoofstad Achetaten (el-Amarna), wat tydens die 18de Dinastie van Egipte deur farao Achenaten (1350's – 1330 v.C.) gestig is.
Inhoud
Die briewe is ongewoon omdat hulle in Akkadiese wigskrif, die amptelike taal van Mesopotamië, geskryf is in plaas van in Egipties. Daar is altesaam 382 tablette: 24 is ontdek sedert die Noorweegse Assirioloog Jørgen Alexander Knudtzon sy weergawe van die korrespondensie in 1907 en 1915 gepubliseer het. Die briewe strek oor byna 30 jaar.
Die Amarna-briewe is van groot belang vir die bestudering van die Bybel sowel as die Semitiese taalfamilie, want hulle werp lig op die kultuur en taal van die Kanaäniete in voorbybelse tye. Hoewel die letters in Akkadies geskryf is, is hulle deurspek van die moedertaal van die skrywers, wat ’n vroeë vorm van Kanaänities gepraat het – die taalfamilie wat later sou ontwikkel in Hebreeus en Fenisies. Hierdie "Kanaänismes" verskaf waardevolle insae in die proto-stadium van dié tale eeue voordat hulle ontstaan het.
Dealesville
Dealesville is 'n dorp tussen Bloemfontein en Boshof in die Vrystaat, in Suid-Afrika.
Amarna-briewe
Die briewe
Die aanvanklike briewe wat deur plaaslike Egiptenare ontdek is, is versprei oor museums in Duitsland, Engeland, Egipte, Frankryk, Rusland en Amerika. Van hulle is 202 of 203 tablette in Berlyn, 99 in Londen, 49 of 50 in Kaïro, 7 in die Louvre in Parys, 3 in Moskou en 1 in Chicago.
Dealesville
Geskiedenis
Dit het sowat 20 jaar geneem om Dealesville te stig. Die rede was dat daar aanvanklik nie grond beskikbaar was nie. Dealesville was uiteindelik op die plaas Klipfontein, in besit van John Henry Deale, gestig. Die dorp is op 20 Julie 1899 geproklameer en het in 1914 'n munisipaliteit geword.
Distrik
Daar is baie soutpanne in die distrik. Die Baden-Baden-mineraalbronne is sowat 15 km vanaf Dealesville. Die dorp is die kommersiële sentrum vir 'n gebied van gemengde boerdery.
Amarna-briewe
Die briewe
Die argief bevat ’n skat van inligting oor kulture, koninkryke, gebeure en individue uit ’n tydperk waaroor min geskrewe bronne behoue gebly het. Dit sluit korrespondensie in uit Achenaten se bewind, asook van sy voorganger, Amenhotep III. Die tablette bevat meer as 300 diplomatieke briewe; die res is letterkundige en opvoedkundige materiaal. Dit ontbloot Egipte se betrekkinge met Babilonië, Assirië, Sirië, Kanaän, Alasjia (Siprus), Mitanni en die Hetiete. Die briewe bevat ook die eerste verwysing na ’n Nabye-Oosterse groep bekend as die Habiru, waaroor die verband met die Hebreërs – vanweë die ooreenkoms in woorde en geografiese ligging – steeds gedebatteer word.
Suider-Afrikaanse longvis
Die Suider-Afrikaanse longvis, of slegs longvis (Protopterus annectens brieni), is kwesbare varswatervis wat in noordoostelike dele van Suider-Afrika voorkom. Dit is een van twee subspesies van Protopterus annectens, die ander subspesie, Protopterus annectens brieni, word verder noord aangetref.
Voorkoms
Longvisse is grysbruin met donkerbruin kolle en vlekke en sylynkanale vorm golwende lyne oor die kop. 'n Volwasse longvis het 'n totale lengte van 600 mm. Die longvis het sagte, ronde skubbe met gladde rande. Dit is soortgelyk aan die Ooskus-longvis, die enigste ander longvis wat in Suider-Afrika voorkom. Die longvis het 'n verlengde lyf, wat afgespits is tot 'n punt. Sy bors- en buikvinne is slank en ook afgespits, terwyl sy rug- en anaalvin net sagte strale het. Longvisse het 'n bonkige en slangagtige kop, met 'n bek met skerp tande. Die vis se neusgate is onder sy bolip en word dus verskuil wanneer die vis se mond toe is.
Habitat
Soos reeds genoem word die longvis in die noordoostelike dele van Suider-Afrika aangetref, meer spesifiek van die kusvlaktes van Mosambiek, van die Benede-Zambezi tot die Inkomati, tot middel-Zambezivallei. Dit kom ook voor in die Bangeweulu-meer in Zambië.
180px|links|border Soos die naam te kenne gee, het 'n longvis 'n long waarmee hy asem kan haal en wat hom in staat stel om in die suurstofarme waters van tropiese panne, vleie en moerasse te lewe. 'n Kenmerkende eienskap van die longvis is dat hy in staat is om, wanneer die watervlak sak, 'n holte in die sagte afsaksels te grawe. Hy versteek hom dan in die holte en skei 'n slymkokon af om die opening te vul. Die longvis kan dan vir sewe tot agt maande in 'n rustende toestand (estivering) in hierdie holte bly, tot sy habitat weer oorstroom word. Tydens hierdie periode haal hy asem deur 'n gaatjie in die kokon.
Die longvis se dieet bestaan hoofsaaklik uit slakke, insekte, wurms en ander stadige bodembewoners, maar hy sal ook met tye ander visse, paddas en paddavissies vang. Hy suig sy prooi in sy bek in, kou dit herhaaldelik, spoeg dit uit en suig dit dan weer in.
Tydens die broeityd bou longvisse 'n nes in die bodem, wat kan wissel van 'n eenvoudige vorm tot 'n U-vormige tonnel. Die mannetjie is verantwoordelik vir die bewaking van die nes met die eiers en jong vissies. Longvisse het 'n moontlike lewensduur van baie jare.
Die longvis word in akwariums aangehou en word in die natuur deur inwoners gevang en geëet. Dit is 'n kwesbare vis in Suid-Afrika en word bedreig in Zimbabwe.
Malawi
Malawi (Engels: [məˈlɔːwi], [məˈlɑːwi] of [ˈmæləwi]; Chichewa: Malaŵi, [maláβi] of [maláwi] ), amptelik die Republiek Malawi (Engels: Republic of Malawi; Chitumbuka: Charu cha Malaŵi; Chichewa: Dziko la Malaŵi), voorheen bekend as Njassaland, is ’n republiek in Suidoos-Afrika wat heeltemal deur land omring word. Teen 118 484 km² is dit een van die kleinste lande in Afrika, maar dit het ’n verskeidenheid landskappe en ’n wildlewe wat sy belangrikheid as toeristebestemming verhoog. Sowat ’n vyfde van sy oppervlakte word deur die Malawimeer beslaan; dit is die derde grootste meer in Afrika en die tiende grootste ter wêreld.
Malawi grens aan Zambië in die noordweste, Tanzanië in die noordooste en Mosambiek in die suide, suidooste en suidweste. Dit het ’n geraamde bevolking van 18 091 575 (2016). Sy hoofstad is Lilongwe, wat ook die grootste stad is, en die tweede grootste is Blantyre. Die naam kom uit die Maravi-taal. Die land is ook algemeen bekend as die "Warm Hart van Afrika".
Migrerende Bantoevolke het die gebied omstreeks die 10de eeu betrek. In die laat 15de eeu is die Maravi-ryk gestig. Die Maravi's het later bekend gestaan as die Chewa – ’n etniese groep wat vandag steeds die meerderheidsbevolking in die land is.
In die 19de eeu het Skotse sendelinge, onder wie David Livingstone, in Malawi aangekom. Hulle was die eerste Europeërs wat die lang en moeilike tog deur die vasteland van Afrika in 1859 voltooi het. In 1891 het Brittanje die gebied gekoloniseer en in 1953 het Njassaland, ’n Britse protektoraat, ’n protektoraat binne die semi-onafhanklike Federasie van Rhodesië en Njassaland geword. Die federasie is in 1963 ontbind en in 1964 is die protektoraat oor Njassaland opgehef. Die land het onder koningin Elizabeth II onafhanklik geword en die naam is na Malawi verander. Twee jaar later het dit ’n republiek geword.
Ná Malawi se onafhanklikwording het dit ’n eenpartystaat geword met Hastings Banda as president. Hy was die lewenslange staatshoof tot in 1994, toe sy lewenslange presidentskap beëindig is nadat hy die land se eerste demokratiese verkiesing verloor het. Lazarus Chakwera is die huidige president en Malawi is nou ’n demokratiese veelpartystaat. Dit het ’n klein militêre weermag met ’n leër, vloot en lugmagvleuel. Die buitelandse beleid is pro-Westers en sluit positiewe diplomatieke betrekkinge met die meeste lande in, asook deelname aan verskeie internasionale organisasies soos die Verenigde Nasies, Britse Statebond en Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap.
Malawi is een van die wêreld se swaksontwikkelde lande. Die ekonomie is afhanklik van landbou en daar is ’n groot plattelandse bevolking. Die regering leun swaar op buitelandse hulp vir ontwikkeling, hoewel dié behoefte (en die hulpaanbiedinge) sedert 2000 afneem. Sedert 2005 skenk die land aandag aan die uitbreiding van die ekonomie, die verbetering van opvoeding en gesondheidsdienste, omgewingsbewaring en om finansieel onafhanklik te word.
Die lewensverwagting in die land is laag en die babasterftesyfer hoog. MIV/vigs kom algemeen voor en dit stel groot eise aan die werkmag en die regering se uitgawes. Hoewel streekskonflik voorheen van tyd tot tyd voorgekom het, is daar sedert omstreeks 2008 ’n groeiende gevoel van ’n Malawi-nasionaliteit.
Geskiedenis
Die gebied in Afrika wat nou as Malawi bekend is, het ’n klein bevolking van jagters gehad voordat Bantoevolke omstreeks die 10de eeu uit die noorde daarheen getrek het. Sommige het suidwaarts aanbeweeg, maar ander het permanent gebly en groepe gestig wat op etnisiteit geskoei was. Teen 1500 n.C. is die Koninkryk Maravi gestig wat gestrek het van wat nou Nkhotakota in die noorde is tot by die Zambezirivier, en van die Malawimeer tot by die Luangwarivier in die huidige Zambië.
Die sendeling en ontdekkingsreisiger David Livingstone het die Malawimeer in 1859 bereik en die Shirehoogland suid daarvan geïdentifiseer as geskik vir die vestiging van Europeërs. Verskeie Anglikaanse en Presbiteriaanse sendelingsposte is in die 1860's en 1870's begin, die African Lakes Company Limited is in 1878 gestig om ’n handels- en vervoerpos daar te stel wat nou met die sendelinge moes saamwerk, en ’n klein sending- en handelsnedersetting is in 1876 naby die huidige Blantyre gestig. In 1883 het ’n Britse konsul in die gebied kom woon. Die Portugese regering was ook in die streek geïnteresseer en om te voorkom dat dié land dit beset, is Harry Johnston as Britse konsul daarheen gestuur met die opdrag om bondgenootskappe met plaaslike heersers buite Portugese jurisdiksie te sluit.
In 1889 is ’n Britse protektoraat oor die Shirehoogland verklaar – en dit is in 1891 uitgebrei om die hele moderne Malawi in te sluit – as die Britse Sentraal-Afrikaanse Protektoraat. In 1907 is die protektoraat hernoem tot Njassaland.
In 1944 is die Nyasaland African Congress (NAC) deur inwoners gestig om plaaslike belange onder die aandag van die Britse regering te bring. In 1953 het Brittanje Njassaland om hoofsaaklik politieke redes met Noord- en Suid-Rhodesië verenig onder die naam Federasie van Rhodesië en Njassaland, ook bekend as die Sentraal-Afrikaanse Federasie (SAF). Hoewel die federasie semi-onafhanklik was, het dit teenstand van Afrika-nasionaliste ontlok en die NAC se gewildheid het toegeneem. ’n Invloedryke teenstander van die SAF was dr. Hastings Banda, ’n dokter wat in Europa opgelei is en in Ghana gewerk het. Hy is oorreed om in 1958 na Njassaland terug te keer en te help in die nasionalistiese saak. Hy is as president van die NAC gekies en het nasionalistiese sentiment help bevorder totdat die koloniale owerhede hom in 1959 tronk toe gestuur het. Hy is in 1960 vrygelaat en gevra om ’n nuwe grondwet vir Njassaland te help opstel met ’n klousule wat aan Afrikane die meerderheid in die kolonie se wetgewende raad gee.
In 1961 het Banda se Malawi Congress Party (MCP) ’n meerderheid in die verkiesing vir die wetgewende raad behaal en hy het in 1963 premier geword. Die federasie is in 1963 ontbind en op 6 Julie 1964 het Njassaland as Malawi onafhanklik geword. Die land het ’n republiek geword met Banda as eerste president. Volgens die nuwe grondwet was dit ’n eenpartystaat, met die MCP as enigste wettige party. In 1971 is Banda tot lewenslange president verklaar. Hy het byna 30 jaar lank deur middel van ’n uiters outoritêre bewind regeer. Dit het gewapende opstand voorkom, maar opposisiepartye soos die Malawi-vryheidsbeweging en Sosialistiese Bond van Malawi is buite die land gestig.
Ondanks dié ongunstige politieke toestande is Malawi se ekonomie dikwels gebruik as voorbeeld van hoe ’n arm, landomringde, digbevolkte land met min minerale sukses in beide landbou en nywerheidsontwikkeling kan behaal. Terwyl hy president was, het Banda sy beheer oor die land gebruik om ’n sakeryk op te bou wat eindelik ’n derde van die land se BBP geproduseer het en werk verskaf het aan 10% van die werkmag wat ’n loon verdien. Al die geld wat Banda gemaak het, is in die ontwikkeling van Malawi gestort en is gesimboliseer deur die bou van ’n topskool, die Kamuzu-akademie.
Onder druk vir meer politieke vryheid het Banda ingestem tot ’n demokratiese referendum in 1993, waar die bevolking vir ’n veelpartydemokrasie gestem het. Laat in 1993 is ’n presidensiële raad gestig, sy lewenslange presidentskap is afgeskaf en ’n nuwe grondwet is opgestel wat die MCP se bewind prakties beëindig het. In 1994 is Banda in die land se eerste demokratiese verkiesing deur Bakili Muluzi verslaan. Muluzi is in 1998 herkies en was tot in 2004 president, toe dr. Bingu wa Mutharika verkies is.
Mutharika is in Mei 2009 herkies, ondanks aantygings van verkiesingsbedrog deur sy teenstander. Hy is deur sommige beskou as toenemend outokraties en minagtend teenoor menseregte, en in Julie 2011 het onrus uitgebreek oor onder meer die hoë lewenskoste en swak regering. Agttien mense is dood en nog minstens 44 het skietwonde gehad. In April 2012 is Mutharika aan ’n hartaanval dood en die visepresident, Joyce Banda, het die amp daarna beklee.
In 2014 het Joyce Banda die verkiesing verloor teen Peter Mutharika, broer van die derde verkose president.
Regering en politiek
Malawi is ’n demokratiese veelpartystaat met Lazarus Chakwera as president. Hy het die vorige president, Peter Mutharika, in 2020 verslaan. Die huidige grondwet is op 18 Mei 1995 aanvaar. Die takke van die regering bestaan uit die uitvoerende, wetgewende en geregtelike gesag. Die president is beide staats- en regeringshoof; daar is ook twee visepresidente en ’n kabinet. Die president word elke vyf jaar verkies en hy kies die visepresident. Hy mag ’n tweede visepresident aanstel as hy wil, maar hulle moet van verskillende politieke partye wees. Hy stel ook die kabinet saam.
Die onafhanklike geregtelike gesag is geskoei op die Britse model en bestaan uit ’n appèlhof, ’n hooggeregshof met drie afdelings (algemeen, grondwetlik en kommersieel), ’n nywerheidshof en magistraatshowe. Die regstelsel is sedert Malawi se onafhanklikwording in 1964 verskeie kere verander. Konvensionele en tradisionele howe is in verskeie kombinasies gebruik, met wisselende grade van sukses en korrupsie.
Malawi bestaan uit drie streke: die Noordelike, Sentrale en Suidelike Streek. Hulle word onderverdeel in 28 distrikte en verder in sowat 250 tradisionele owerhede en 110 administratiewe wyke. Plaaslike owerhede se streeksadministrateurs en distrikskommissarisse word deur die sentrale regering aangestel. Die eerste plaaslike verkiesings sedert die staat ’n veelpartystelsel het, is op 21 November 2000 gehou; die VDF het 70% van die setels gewen.
In Februarie 2005 het die destydse president Bingu wa Mutharika weggebreek van die VDF en sy eie party, die DPP, gestig. Dit het amptenare wat vir hervorming was, van ander partye weggelok en in 2006 verkiesings regdeur die land gewen. In 2008 het die president hervormings ingestel om die land se groot korrupsieprobleem hok te slaan – minstens vyf senior VDF-lede is van misdaad aangekla.
Malawi se mees onlangse verkiesing is in Mei 2020 gehou toe Lazarus Chakwera president Peter Mutharika verslaan het.
Administratiewe afdelings
Malawi word in drie streke met 28 distrikte verdeel:
Buitelandse betrekkinge
Die voormalige president Hastings Banda het reeds ’n pro-Westerse buitelandse beleid begin. Dit het diplomatieke betrekkinge met baie Westerse lande ingesluit. Die oorgang van ’n een- tot ’n veelpartystelsel het gelei tot sterker bannde met Amerika. Aansienlike getalle studente van Malawi het opleiding in Amerika ondergaan en verskeie Amerikaanse staatsliggame het takke in Malawi. Malawi het ook regdeur die apartheidsjare goeie betrekkinge met Suid-Afrika gehad, wat stremming geplaas het op Malawi se bande met ander Afrika-lande. Ná die afskaffing van apartheid in 1994 het betrekkinge met Suid-Afrika voortgeduur en bande met ander Afrika-lande verbeter. In 2010 het Malawi se betrekkinge met Mosambiek agter versuur, veral weens meningsverskille oor die gebruik van die Zambezirivier en ’n gemeenskaplike elektriese netwerk.
Malawi het in 2007 diplomatieke bande met China aangeknoop en Chinese beleggings in die land het sedertdien bly toeneem, ondanks kommer oor die behandeling wat werkers van Chinese maatskappye ontvang, en die mededinging tussen Chinese en plaaslike besighede. In 2011 het betrekkinge met Brittanje verswak nadat ’n dokument uitgelek het waarin die Britse ambassadeur in Malawi president Mutharika kritiseer. Mutharika het die ambassadeur uit die land gesit en in Julie 2011 het Brittanje aangekondig dat hy alle begrotingshulp opskort omdat Mutharika nie gereageer het op kritiek op sy regering en ekonomiese wanbestuur nie. Op 26 Julie van dié jaar het Amerika dieselfde gedoen weens kommer oor die regering se onderdrukking en intimidasie van betogers en burgergroepe, sowel as beperkings op die pers en verhoogde polisiegeweld.
Malawi word sedert 1985 as ’n toevlugsoord vir vlugtelinge uit ander Afrika-lande beskou, veral Mosambiek en Rwanda. Dit plaas ’n stremming op Malawi se ekonomie, maar het ook aanbiedings van hulp uit ander lande tot gevolg gehad. Skenkers sluit in Amerika, Kanada, Duitsland, Ysland, Japan, Nederland, Noorweë, Swede, Ierland, Brittanje en Vlaandere in België, sowel as internasionale organisasies soos die Wêreldbank, Internasionale Monetêre Fonds (IMF), Europese Unie (EU), Afrika Ontwikkelingsbank en organisasies van die Verenigde Nasies (VN).
Malawi is lid van verskeie internasionale organisasies, onder meer die Britse Statebond, VN, Internasionale Monetêre Fonds, Wêreldbank, Afrika-unie en Wêreldgesondheidsorganisasie. Die land beskou ekonomiese en politieke standvastigheid in Suider-Afrika as noodsaaklik en staan vreedsame oplossings deur samesprekings voor.
Menseregte
In die 2010's het internasionale waghonde menseregtekwessies op verskeie terreine waargeneem. Oormatige geweld deur die polisiemag word soms waargeneem, veiligheidsmagte se dade bly soms ongestraf, skaregeweld is gesien, en tronktoestande is steeds benard en soms selfs lewensgevaarlik. Die regering wend egter ’n poging aan om lede van die veiligheidsmagte te vervolg as oormatige geweld gebruik is.
Ander regskwessies sluit in beperkings op vryheid van spraak en ’n vrye pers, lang aanhoudings voor hofsake en lukrake inhegtenisnemings en aanhoudings. Gemeenskapskwessies wat kommer wek, is geweld teen vroue, mensehandel en kinderarbeid. Korrupsie in die regering word beskou as ’n groot probleem, ondanks die Malawi Anti-Corruption Bureau (ACB) se pogings om dit te verminder. Volgens berigte is die ACB suksesvol in opsporings en vervolgings wat laevlakkorrupsie betref, maar dit lyk of hoërvlakamptenaar se dade ongestraf bly. Korrupsie in die veiligheidsmagte is ook ’n kwessie. Malawi het ook ’n groot voorkoms van kinderhuwelike. In 2015 het die land die wettige ouderdom om te trou van 15 tot 18 verhoog. Ander kwessies wat geopper is, is die gebrek aan voldoende regsbeskerming vir vroue teen seksuele mishandeling en teistering, ’n hoë moedersterfesyfer en mishandeling wat verband hou met aantygings van heksery.
Homoseksualiteit is onwettig en in een geval in 2010 is twee mans wat van homoseksualiteit aangekla is, skuldig bevind en ’n lang tronkstraf opgelê: die maksimum straf van 14 jaar dwangarbeid. Hulle is twee weke later begenadig nadat die sekretaris-generaal van die Verenigde Nasies, Ban Ki-moon, tussenbeide getree het. Daar was intussen beloftes dat wette wat van homoseksualiteit ’n misdaad maak, herroep sou word, maar in Mei 2016 was die regering nog besig om die wette te hersien.
Geografie
Malawi is in Suidoos-Afrika. Dit word heeltemal deur land ingesluit en lê in die trope; van omtrent 9°30S in die noorde tot omtrent 17°S in die suide. Dit beslaan ’n dun strook tussen Zambië en Mosambiek wat al met die Shirerivier langs suidwaarts tot in Mosambiek strek. In die noorde en noordooste grens Malawi ook aan Tanzanië. Die land is per spoor aan die Mosambiekse hawens in Nacala en Beira verbind.
Die Groot Skeurvallei loop van noord na suid deur die land, en oos van die vallei is die Malawimeer (voorheen die Njassameer), wat sowat 20% van die land se oppervlakte beslaan en meer as driekwart van die land se oostelike grens uitmaak. Die meer word soms die Kalendermeer genoem omdat dit 365 myl (587 km) lank en 52 myl (84 km) breed is. Die Shire vloei in die suide uit die meer en sluit verder suid, in Mosambiek, by die Zambezi aan. Die oppervlak van die meer is 457 m bo seevlak, met ’n maksimumdiepte van 701 m; dit beteken die bodem is plek-plek meer as 200 m onder seevlak.
In die bergstreek van Malawi om die Groot Skeurvallei rys plato's gewoonlik tot sowat 1 200 m bo die seevlak, terwyl sommige in die noorde tot sowat 2 400 m hoog kan wees. Suid van die meer lê die Shirehoogland, wat sowat 914 m bo die seevlak is. In dié gebied troon die Zomba- en Mulanje-bergspitse onderskeidelik 2 134 en 3 048 m bo die seevlak uit.
Malawi se hoofstad is Lilongwe en die middelpunt van sy handel is Blantyre; albei het ’n bevolking van meer as ’n halfmiljoen. Malawi het twee terreine wat op Unesco se Wêrelderfenislys voorkom: die Malawimeer Nasionale Park (vanaf 1984) en Chongoni-rotskunsgebied (sedert 2006). Daar is vyf nasionale parke:
Klimaat
Malawi se klimaat is warm in die laagliggende suide en gematig in die noordelike hoogland. Die hoogte tem wat andersins ’n ekwatoriale klimaat sou gewees het.
Tussen November en April is dit warm met ekwatoriale reëns en donderstorms. Ná die storms se hoogtepunt in Maart neem die reënval vinnig af en van Mei tot September vloei nat mis van die hoogland na die plato's, en feitlik geen reën kom dan voor nie.
Ekonomie
Malawi se ekonomie is op landbou gebaseer, en meer as ’n derde van die BBP en 90% van die uitvoerinkomste kom uit dié sektor. In die verlede is staatgemaak op aansienlike hulp van die Wêreldbank, die Internasionale Monetêre Fonds (IMF) en ander lande. In Maart 2011 was Malawi die 119de veiligste beleggingsbestemming in die wêreld.
In Desember 2000 het die IMF hulpvoorskotte aan Malawi gestaak weens kommer oor korrupsie, en baie individuele skenkers het dieselfde gedoen, met die gevolg dat daar ’n daling van byna 80% in die land se ontwikkelingsbegroting was. In 2005 het Malawi egter meer as $575 miljoen se hulp ontvang. Daar is heelwat struikelblokke in die regering se poging om ’n markekonomie te ontwikkel, omgewingsbewaring te bevorder, die vinnig groeiende MIV/vigsprobleem te hanteer, die opvoedingstelsel te verbeter en sy buitelandse skenkers te oortuig dat hy besig is om finansieel onafhanklik te word. Sedert 2005 was daar ’n verbetering in finansiële dissipline onder president Mutharika en die minister van finansies, Goodall Gondwe. Dit is egter in die wiele gery deur die koop van ’n presidensiële privaatstraler in 2009, wat feitlik onmiddellik gevolg is deur ’n landswye brandstoftekort. Logistieke probleme het amptelik die skuld gekry vir laasgenoemde, maar die rede was meer waarskynlik ’n geldtekort as gevolg van die koop van die vliegtuig. Die algehele skade aan die ekonomie (en gesondheidsorgstelsel) is onbekend.
Daar was ook ander terugslae en Malawi het ’n deel van sy vermoë verloor om vir invoergoedere te betaal weens ’n algemene tekort aan buitelandse valuta nadat beleggings in 2009 met 23% afgeneem het. Daar was baie probleme vir beleggers wat die regering nie opgelos het nie, insluitende hoë dienskoste en ’n swak infrastruktuur vir krag, water en telekommunikasie. In 2009 is geraam dat Malawi ’n BBP (koopkragpariteit) van $12,81 miljard het, met ’n per capita-BBP van $900, en inflasie was na raming sowat 8,5%.
Baie ontleders glo ekonomiese vooruitgang in Malawi hang af van sy vermoë om bevolkingsgroei te stuit.
In Januarie 2015 is Suid-Malawi deur die ergste vloede in menseheugenis getref; minstens 20 000 mense is gestrand gelaat. Die vloede het meer as ’n miljoen mense landwyd geraak, meer as 100 mense is dood en ’n geraamde 64 000 hektaar landbougrond is weggespoel.
Landbou en nywerheid
Die belangrikste landbouprodukte in Malawi sluit in tabak, suikerriet, katoen, tee, mielies, aartappels, sorghum, beeste en bokke. Die hoofnywerhede is die verbouing van tabak, tee en suiker, saagmeulprodukte, sement en verbruikersgoedere. Die groeikoers in nywerheidsvervaardiging is in 2009 op 10% geraam. Die land gebruik nie veel natuurlike gas nie. Elektrisiteit word nie in- of uitgevoer nie, maar alle petroleum word ingevoer.
Die land se afhanklikheid van tabak plaas ’n groot las op die ekonomie omdat pryse wêreldwyd afneem en die internasionale gemeenskap druk uitoefen om tabakvervaardiging te beperk. Malawi se afhanklikheid van tabak neem egter algaande toe. Saam met tee, suiker en koffie maak dit 90% uit van die land se uitvoerinkomste. As gevolg van die styging van produksiekoste en daling van tabakpryse moedig die regering boere aan om meer winsgewende gewasse te plant, onder meer speserye soos paprika. Mak dagga, of hennep (Engels: Indian hemp), is nog ’n moontlike alternatief, maar daar is al geredeneer dat dit misdaad in die land sal laat toeneem weens die ooreenkoms van dié gewas met variëteite van dagga (cannabis, wat as ’n dwelm gebruik word) en die probleme om tussen die twee tipes te onderskei. Dit is veral belangrik in die lig daarvan dat die groei van Malawi-dagga, ’n dwelm wat as Malawi Gold bekend is, aansienlik toeneem. Malawi is bekend daarvoor dat hy "die beste" dagga in die wêreld vervaardig, volgens ’n Wêreldbank-verslag, en die verbouing en verkoop van die gewas kan bydra tot korrupsie in die polisiemag.
Ander uitvoerprodukte is katoen, grondboontjies, houtprodukte en klere. Die hoofbestemmings van dié uitvoer is Suid-Afrika, Duitsland, Egipte, Zimbabwe, Amerika, Rusland en Nederland. Invoerprodukte sluit in kos, petroleumprodukte, verbruikersgoedere en vervoertoerusting. Die lande waaruit die grootste deel van die invoer kom, is Suid-Afrika, Indië, Zambië, Tanzanië, Amerika en China.
In 2006 het Malawi ná rampspoedige landbou-oeste ’n program begin om kunsmis te subsidieer en so die land se oeste te verbeter. Dit het goeie gevolge gehad en daartoe gelei dat Malawi kos na naburige lande begin uitvoer het.
Infrastruktuur
In 2011 was daar 3,95 miljoen selfone en 173 500 landlyntelefone. Daar was 716 400 internetgebruikers in 2009 en sowat ’n dosyn radiostasies. Die een TV-stasie het aan die regering behoort.
Malawi se telekommunikasiestelsel is vroeër beskou as een van die swakstes in Afrika, maar toestande verbeter. In stedelike gebiede is landlynfone steeds baie meer toeganklik as op die platteland.
Demografie
Malawi het ’n bevolking van meer as 15 miljoen en ’n bevolkingsgroei van 2,75%, volgens 2009-ramings. Die voorspelling is dat die bevolking in 2050 oor die 45 miljoen sal wees, byna drie keer soveel as die geraamde 16 miljoen van 2010.
Die bevolking bestaan uit die etniese groepe Chewa, Nyanja, Tumbuka, Yao, Lomwe, Sena, Tonga, Ngoni en Ngonde, sowel as Asiate en Europeërs. Die amptelike taal is Engels; ander belangrike tale sluit in Chichewa, wat deur meer as 57% van die bevolking gepraat word, Nyanja (12,8%), Yao (10,1%) en Tumbuka (9,5%). Verder word Lomwe, Kokola, Lambya, Ndali, Nyakyusa-Ngonde en Sena deur verskeie duisende mense elk gepraat.
Godsdiens
Malawi is ’n oorwegend Christelike land met ’n aansienlike Moslem-minderheid, hoewel twyfel bestaan oor die presiese getalle. Beperkte data bestaan met weersprekende ramings van godsdienste affiliasie in die land. Volgens die Malawi-godsdiensprojek van die Universiteit van Pennsilvanië in 2010, is sowat 68% van die bevolking Christene, 25% Moslems en 5% van "ander" gelowe. Ouer data van die CIA uit 1998 dui daarop dat 82% Christene en 13% Moslems is. Die grootste Christelike groepe in die land is die Rooms-Katolieke Kerk en die Presbiteriaanse Kerk van Sentraal-Afrika. Laasgenoemde is die grootste Protestantse geloof in Malawi, met 1,3 miljoen lede. Daar is ook kleiner Presbiteriaanse kerke soos die Hervormde Presbiteriaanse Kerk van Malawi en die Evangeliese Presbiteriaanse Kerk van Malawi. Kleiner groepe sluit in Anglikane, Baptiste, Jehovah se Getuies en Sewendedagadventiste. Die meeste van die Moslems is Soenni. Ander godsdiensgroepe sluit in Rastafariërs, Hindoes, Baha'i en Jode. Sowat 4% van die bevolking is ateïste, hoewel dié syfer mense kan insluit wat tradisionele Afrika-godsdienste beoefen.
Gesondheid
Malawi het sentrale hospitale, asook streeks- en privaatgeriewe. Die openbare sektor bied gratis gesondheidsdienste en medisyne, en die nie-regeringsorganisasies hef tariewe. Gesondheidsversekeringskemas bestaan sedert 2000. Vier privaat farmaseutiese maatskappye vervaardig medisyne. Malawi se gesondheidsorgdoel is "die bevordering van gesondheid, die voorkoming, vermindering en heling van siektes, en die afname van voortydige dood in die bevolking".
Die babasterftesyfer is hoog en die lewensverwagting is 50,03 jaar. Daar is ’n algemene voorkoms van MIV/vigs onder volwassenes, met ’n geraamde 930 000 individue (of 11,9% van die bevolking) wat in 2007 die siekte gehad het. In dié jaar was daar sowat 68 000 vigs-sterfgevalle. Omtrent 250 mense word elke dag besmet en minstens 70% van die land se hospitaalbeddens word aan MIV/vigspasiënte afgestaan. ’n Geraamde 5,8% van die landbouwerkmag sterf van die siekte. Die regering bestee elke jaar meer as $120 000 aan begrafnisse vir staatsdiensamptenare wat aan die siekte sterf. In 2006 het die superster Madonna die stigting Raising Malawi op die been gebring wat MIV-wesies in die land help. Sy het ook ’n dokumentêr gefinansier oor die probleme wat Malawi se wesies ervaar, met die naam I Am Because We Are. Raising Malawi werk ook saam met die Millennium Villages Project om opvoeding, gesondheidsorg, infrastruktuur en landbou in Malawi te bevorder.
Daar is ’n groot risiko van aansteeklike siektes, insluitende hepatitis A, malaria en hondsdolheid. Malawi het vooruitgang gemaak met die vermindering van kindersterftes en MIV/vigsgevalle, maar vaar nie goed wat moedersterftes en geslagsgelykheid betref nie. Vroulike genitale verminking kom nie wyd voor nie, maar word in sommige plaaslike gemeenskappe beoefen.
Opvoeding
Daar is vier openbare universiteite in die land, naamlik Mzuzu, die Universiteit van Lilongwe vir Landbou en Natuurlike Hulpbronne, die Universiteit van Malawi en die Malawi-universiteit vir Wetenskap en Tegnologie. Daar is ook privaat universiteite soos Livingstonia, Malawi Lakeview en die Katolieke Universiteit van Malawi.
Kultuur
Die naam "Malawi" kom van die Maravi, ’n Bantoevolk wat omstreeks 1400 uit die Suid-Kongo daarheen getrek het. By die noordoewer van die Malawimeer het die groep verdeel; een groep het teen die wesoewer af suid beweeg en later die Chewa-volk geword terwyl die ander groep, die voorouers van die hedendaagse Nyanja, teen die ooskus afbeweeg het na die suidelike deel van Malawi.
Etniese konflik en voortdurende migrasie het tot aan die begin van die 20ste eeu die vorming voorkom van ’n gemeenskap wat as uniek Malawies beskou kan word. Die afgelope eeu het etniese onderskeid so afgeneem dat daar nie eintlik meer sprake van etniese botsings is nie, hoewel streeksverskille steeds voorkom. Die begrip van ’n Malawiese nasionaliteit het redelik onlangs begin posvat rondom ’n oorwegend plattelandse volk wat oor die algemeen konserwatief en tradisioneel nie-gewelddadig is.
Van 1964 tot 2010, en weer sedert 2012, bestaan die vlag van Malawi uit drie ewe groot swart, rooi en groen horisontale strepe met ’n opkomende son in die middel van die swart streep. Dié streep verteenwoordig die Afrika-volke, die rooi streep die bloed van die vegters vir Afrika-vryheid en die groen streep Malawi se immergroen natuur. Die son verteenwoordig die opkoms van vryheid en hoop vir Afrika. Die vlag is in 2010 verander – tot in 2012 is die rooi son vervang deur ’n volle, wit son as ’n simbool van die land se ekonomiese vooruitgang.
Danse vorm ’n groot deel van Malawi se kultuur. In November 1987 het die regering die National Dance Troupe (voorheen die Kwacha Cultural Troupe) gestig. Tradisionele musiek en danse kom voor by inisiasie- en ander rituele, troues en vierings. Kwêla is vanaf die 1960's ’n gewilde musiekvorm – dit het ontstaan uit ’n mengsel van Malawiese en Suid-Afrikaanse straatmusiek danksy die invloed van Malawiese mynwerkers in Suid-Afrika. Dit is steeds gewild in Malawi met moderne kunstenaars soos Daniel Kachamba & His Kwela Band. Die woord "kwela" beteken "om te klim" in Chichewa (en "om op te staan" in Zoeloe). Die xilofoon en tromme word ook bespeel.
’n Algemene tydverdryf is die bordspeletjie Bao, wat ook in omliggende lande gewild is. Dit word met sade gespeel op ’n bord met vier rye van agt holtes elk. Amptelike toernooie word gehou. Die inheemse etniese groepe in Malawi het ’n ryke tradisie van vleg- en houtwerk, en van dié artikels word steeds in tradisionele seremonies gebruik. Houtsneewerk en olieverfwerk is ook in stedelike gebiede gewild en oral is markte waarop die kunswerke aan toeriste verkoop word. Die land het verskeie internasionaal erkende letterkundefigure opgelewer, onder andere die digter Jack Mapanje, geskiedenis- en fiksieskrywer Paul Zeleza en die skrywers Legson Kayira, Felix Mnthali, Frank Chipasula en David Rubadiri.