cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jean-Jacques Rousseau
Laaste jare
In 1777 ontvang Rousseau 'n koninklike besoeker toe die Heilige Romeinse keiser Josef II hom ontmoet. Sy gratis toegang tot die Opera is teen hierdie tyd hernu en hy sou af en toe daarheen gegaan. Op hierdie tydstip ook (1777–78) het hy een van sy beste werke gekomponeer, Les rêveries du Promeneur Solitaire.
In die lente van 1778 het die markies Girardin Rousseau genooi om in 'n kothuis by sy herehuis in Ermenonville te woon. Rousseau en Thérèse is op 20 Mei daarheen. Rousseau het sy tyd by die herehuis deurgebring in die versameling van botaniese eksemplare en die onderrig van plantkunde aan Girardin se seun. Hy bestel boeke uit Parys oor grasse, mosse en sampioene en beplan om sy onvoltooide Emile en Sophie en Daphnis en Chloe te voltooi. Op 1 Julie het 'n besoeker gesê dat "mans is boos", waarop Rousseau geantwoord het met "mans is boos, ja, maar die mens is goed"; die aand was daar 'n konsert in die kasteel waarin Rousseau sy eie komposisie van die Wilgerlied uit Othello op die klavier gespeel het. Op hierdie dag het hy ook saam met die gesin van Girardin 'n stewige maaltyd geëet; die volgende oggend, toe hy op die punt was om vir die dogter van Girardin musiek te gaan leer, sterf hy aan serebrale bloeding wat 'n apopleksie beroerte tot gevolg gehad het. Daar word nou geglo dat sy herhaaldelike valle, insluitend die ongeluk met die hond, moontlik tot Rousseau se beroerte bygedra het.
Na sy dood het Grimm, Madame de Staël en ander die vals nuus versprei dat Rousseau selfmoord gepleeg het; volgens ander skindernuus, was Rousseau kranksinnig toe hy sterf. Almal wat hom in sy laaste dae ontmoet het, is dit eens dat hy in 'n rustige gemoedstoestand was.
Op 4 Julie 1778 is Rousseau begrawe in die Île des Peupliers, wat 'n pelgrimsbestemming geword het vir sy vele bewonderaars. Op 11 Oktober 1794 is sy oorskot na die Panthéon verskuif, waar dit naby die oorskot van Voltaire geplaas is.
Invloede
Rousseau het later opgemerk dat hy, toe hy die vraag vir die essaykompetisie van die Akademie van Dijon gelees het, wat hy sou wen: "Het die wedergeboorte van die kunste en wetenskappe bygedra tot die suiwering van die sedes?" het hy gevoel dat "...die oomblik toe ek hierdie aankondiging lees, het ek 'n ander heelal gesien en 'n ander mens geword het." Die essay wat hy in reaksie geskryf het, het gelei tot een van die sentrale temas van Rousseau se denke, naamlik dat die waargenome sosiale en kulturele vooruitgang eintlik net tot die morele agteruitgang van die mensdom gelei het. Sy invloede om tot hierdie gevolgtrekking te kom was Charles Montesquieu, François Fénelon, Michel de Montaigne, Lucius Annaeus Seneca, Plato en Plutarchus.
Rousseau het sy politieke filosofie gebaseer op die kontrakteorie en sy lees van Thomas Hobbes. Die reaksie op die idees van Samuel von Pufendorf en John Locke het ook sy gedagtes aangevuur. Al drie denkers het geglo dat mense wat sonder sentrale gesag leef, onder onseker omstandighede verkeer in 'n toestand van wedersydse mededinging. Daarteenoor het Rousseau geglo dat daar geen verduideliking is waarom dit die geval sou wees nie, aangesien daar geen konflik of eiendom sou gewees het nie. Rousseau het veral Hobbes gekritiseer omdat hy beweer het dat die mens in die 'toestand van die natuur … geen idee van goedheid het nie, dat hy natuurlik boos moet wees; dat hy barbaars is omdat hy nie deugde ken nie'. Inteendeel, Rousseau meen dat "onbederfde sedes" in die "toestand van die natuur" heers.
Menslike natuur
"Die eerste man wat 'n stuk grond omhein het, 'Dit is myne', en mense naïef genoeg gevind het om hom te glo, was die ware stigter van die burgerlike samelewing. Uit hoeveel misdade, oorloë en moorde, uit hoeveel gruwels en ongelukke sou iemand die mensdom kon red deur die pen op te trek of die sloot toe te gooi en vir sy medemens uit te roep nie: Pas op om na hierdie bedrieër te luister; jy word ongedaan gemaak as jy een keer vergeet dat die vrugte van die aarde aan ons almal behoort, en die aarde self aan niemand nie."
Net soos met ander filosowe van die dag, het Rousseau na 'n hipotetiese 'natuurtoestand' gekyk as 'n normatiewe gids. In die oorspronklike toestand sou mense "geen morele verhoudings met mekaar gehad het nie of verpligtinge teenoor mekaar vasstel". As gevolg van hul skaars kontak met mekaar, sou verskille tussen individue van weinig belang gewees het. As ons afsonderlik leef, sou daar geen gevoelens van afguns of wantroue gewees het nie, en dat daar geen eiendom of konflik sou wees nie.
Volgens Rousseau het mense twee eienskappe gemeen met ander diere: die amour de soi, wat die selfbeskerming instink beskryf; en pitié, wat empatie is vir die res van 'n mens se spesie, wat beide rede en sosiale geneigdheid voorafgaan. Slegs mense wat moreel ontneem is, sal slegs omgee vir hul relatiewe status teenoor ander, wat tot amour-propre of ydelheid lei. Hy het nie geglo dat mense van nature beter is as ander spesies nie. Die mens het egter die unieke vermoë gehad om hul natuur deur vrye keuse te verander, in plaas daarvan om beperk te wees tot natuurlike instinkte.
'n Ander aspek wat mense van ander diere skei, is die vermoë van vervolmaking, wat mense in staat stel om keuses uit te oefen wat hul omstandighede kan verbeter. Hierdie verbeterings kan blywend wees, vir individuele, maar ook vir kollektiewe verandering ten goede. Saam met menslike vryheid maak die vermoë om te verbeter die historiese evolusie van die mensdom moontlik. Daar is egter geen waarborg dat hierdie evolusie ten goede sal kom nie.
Menslike ontwikkeling
Rousseau beweer dat die stadium van menslike ontwikkeling wat verband hou met wat hy "barbaar" (Fransːsauvages) noem, die beste of optimale menslike ontwikkeling was, tussen die minder as optimale uiterste van brute diere aan die een kant en die uiterste van dekadente beskawing aan die ander kant. "... [niks] is so sag soos die mens in sy primitiewe toestand, as dit deur die natuur op gelyke afstand van die onnoselheid van brutales en die noodlottige verligting van die beskaafde mens geplaas word." Dit het daartoe gelei dat sommige kritici aan Rousseau die uitvinding van die idee van die "edele barbaar", toegeskryf het, wat Arthur Lovejoy beweer dat Rousseau se gedagtes verkeerd voorgestel word.
Volgens Rousseau, omdat barbare minder afhanklik van die natuur geword het, het hulle eerder van mekaar afhanklik geraak, en die samelewing het tot die verlies van vryheid gelei deur die verkeerde toepassing van vervolmaking. As hulle saamwoon, sou mense van 'n nomadiese leefstyl na 'n vaste lewe gegaan het, wat gelei het tot die uitvinding van private eiendom. Die gevolglike ongelykheid was egter nie 'n natuurlike uitkoms nie, maar eerder die produk van menslike keuse.
Rousseau se idees oor menslike ontwikkeling was sterk verbind met vorme van bemiddeling, of die prosesse wat individuele mense gebruik om met hulself en ander te kommunikeer terwyl hulle 'n alternatiewe perspektief of denkproses gebruik. Volgens Rousseau is dit ontwikkel deur die aangebore vervolmakingsproses van die mensdom. Dit sluit in 'n gevoel van self, moraliteit, deernis en verbeelding. Rousseau se geskrifte is doelbewus dubbelsinnig oor die vorming van hierdie prosesse tot die mate dat bemiddeling altyd inherent deel is van die ontwikkeling van die mensdom. 'n Voorbeeld hiervan is die idee dat 'n mens as individu, 'n alternatiewe perspektief nodig het om tot die besef te kom dat hulle 'n "self" is.
Solank die verskille in rykdom en status tussen gesinne minimaal was, het die eerste byeenkoms in groepe gepaard gegaan met 'n vlugtige goue era waarin mense gefloreer het. Die ontwikkeling van landbou, metallurgie, private eiendom en die verdeling van arbeid en gevolglike afhanklikheid van mekaar het egter tot ekonomiese ongelykheid en konflik gelei. Namate die druk van die bevolking hulle gedwing het om nouer en nouer met mekaar om te gaan, het hulle 'n sielkundige transformasie ondergaan: hulle het hulself deur die oë van ander begin sien en die goeie mening van ander waardeer as noodsaaklik vir hul selfbeeld.
Namate mense hulself met mekaar begin vergelyk het, het hulle begin agterkom dat sommige eienskappe het wat hulle van ander onderskei. Maar eers toe morele betekenis aan hierdie eienskappe geheg is, het hulle agting en afguns, en daardeur, sosiale hiërargieë begin skep. Rousseau het opgemerk dat terwyl "die barbaar in homself leef, 'n gesellige mens, altyd buite homself, slegs in die opinie van ander kan lewe". Dit het dan gelei tot die korrupsie van die mensdom, en het "kombinasies veroorsaak wat dodelik is vir onskuld en geluk".
Na aanleiding van waarde wat geheg word aan die verskil in belangrikheid tussen mense, sou hulle volgens Rousseau sosiale instellings begin vorm het. Metallurgie en landbou sou later die ongelykhede tussen diegene met en sonder eiendom verhoog het. Nadat alle grond in privaat eiendomme omskep is, sou 'n nulsomspel tot mededinging daartoe gelei het, wat tot konflik kon lei. Dit sou gelei het tot die skepping en voortbestaan van die 'foppery' van die politieke stelsel deur die rykes wat hul mag voortgesit het.
Politieke teorie
"Die mens word vry gebore, en oral is hy in kettings. Diegene wat dink dat hulle die meesters van ander is, is inderdaad groter slawe as hulle." – Rousseau, Die Sosiale Kontrak Volgens Rousseau was die oorspronklike vorme van regering, monargie, aristokrasie, demokrasie, almal produkte van die verskillende vlakke van ongelykheid in hul samelewings. Hulle sou egter altyd op 'n steeds erger vlak van ongelykheid beland, totdat 'n rewolusie dit omvergewerp het en nuwe leiers sou ontstaan met verdere uiterste onreg. Tog het die menslike kapasiteit vir selfverbetering gebly Aangesien die probleme van die mensdom die gevolg was van politieke keuse, kon dit ook verbeter word deur 'n beter politieke stelsel.
Die Sosiale Kontrak skets die basis vir 'n wettige politieke bestel binne 'n raamwerk van klassieke republikanisme. Gepubliseer in 1762, het dit een van die invloedrykste werke van politieke filosofie in die Westerse tradisie geword. Dit ontwikkel 'n paar van die idees wat in 'n vroeëre werk genoem is, die artikel Économie Politique (Diskoers oor die Politieke Ekonomie), wat in Diderot se Encyclopédie verskyn. In die boek skets Rousseau die beeld van 'n nuwe politieke stelsel vir die herwinning van menslike vryheid.
Rousseau het beweer dat die toestand van die natuur 'n primitiewe toestand was sonder wet of moraliteit, wat mense agtergelaat het vir die voordele en noodsaaklikheid van samewerking. Namate die samelewing ontwikkel het, het die verdeling van arbeid en privaat eiendom die menslike ras vereis om regeringsinstellings aan te neem. In die vervalle fase van die samelewing is die mens geneig om gereeld met sy medemens te kompeteer, terwyl dit ook toenemend afhanklik van hulle word. Hierdie dubbele druk bedreig beide sy voortbestaan en sy vryheid.
Volgens Rousseau kan individue deur hulself by die burgerlike samelewing deur middel van die sosiale kontrak aan te sluit en hul aansprake op natuurlike reg te laat vaar, hulself behou en vry bly. Dit is omdat onderdanigheid aan die gesag van die algemene wil van die mense as 'n geheel individue waarborg om ondergeskik te wees aan die wil van ander en ook verseker dat hulle hulself gehoorsaam omdat hulle gesamentlik die outeurs van die wet is.
Alhoewel Rousseau aanvoer dat soewereiniteit (of die mag om wette te maak) in die hande van die mense behoort te wees, maak hy ook 'n skerp onderskeid tussen die soewerein en die regering. Die regering bestaan uit landdroste wat belas is met die uitvoering en handhawing van die algemene wil. Die 'soewerein' is die oppergesag van die reg, ideaal besluit deur direkte demokrasie in 'n vergadering.
Rousseau was gekant teen die idee dat die mense soewereiniteit moet uitoefen via 'n verteenwoordigende vergadering (Boek III, Hoofstuk XV). Hy het die soort republikeinse regering van die stadstaat goedgekeur, waarvoor Genève 'n voorbeeld bied-of sou gewees het as dit op grond van Rousseau se beginsels hernu word. Frankryk kon nie aan Rousseau se maatstaf van 'n ideale staat voldoen nie, omdat dit te groot was. Baie daaropvolgende polemiek oor Rousseau se werk hang af van meningsverskille oor sy bewerings dat burgers wat gedwing is om die algemene wil te gehoorsaam, vrygestel wordː
“Die idee van die algemene wil is heeltemal sentraal in Rousseau se teorie oor politieke legitimiteit. … Dit is egter 'n ongelukkig obskure en omstrede idee. Sommige kommentators beskou dit nie meer as die diktatuur van die proletariaat of die tirannie van die armes in die stad nie (soos miskien in die Franse Revolusie gesien kan word). Dit was nie die bedoeling van Rousseau nie. Dit blyk duidelik uit die Diskoers oor die Politieke Ekonomie, waar Rousseau beklemtoon dat die algemene wil bestaan om individue teen die massa te beskerm, nie dat hulle daarvoor moet opgeoffer word nie. Hy is natuurlik baie bewus daarvan dat mans selfsugtige en seksuele belange het, wat hulle sal laat probeer om ander te onderdruk. Om hierdie rede moet lojaliteit teenoor die welsyn van almal 'n opperste (hoewel nie eksklusiewe) toewyding van almal wees nie, nie net as daar na 'n werklik algemene wil gehoor gegee moet word nie, maar ook as dit in die eerste plek suksesvol geformuleer moet word.”
'n Merkwaardige eienskap van die sosiale kontrak is die logiese strengheid wat Rousseau in sy twintigerjare uit wiskunde geleer het:
“Rousseau ontwikkel sy teorie op 'n byna wiskundige manier, met uitsprake uit die aanvanklike tesis dat die mens naby die natuur moet bly. Die 'natuurlike' toestand, met sy oorspronklike vryheid en gelykheid, word belemmer deur die mens se 'onnatuurlike' betrokkenheid by kollektiewe aktiwiteite wat ongelykheid tot gevolg het, wat weer inbreuk maak op die vryheid. Die doel van hierdie sosiale kontrak, wat 'n soort stilswyende ooreenkoms is, is bloot om gelykheid en gevolglik vryheid as die superieure sosiale waardes te waarborg … 'n Aantal politieke uitsprake, veral oor die organisasie van magte, is afgelei van die 'aksiomas' van gelykheid onder burgers en hul ondergeskiktheid aan die algemene wil.” — Andranik Tangian (2014) Mathematical Theory of Democracy
Onderwys en kinderopvoeding
“Die edelste werk in die onderwys is om 'n redenerende man te maak, en ons verwag om 'n jong kind op te lei deur hom te laat redeneer! Dit is om by die einde te begin; dit maak 'n instrument van 'n resultaat. As kinders verstaan hoe om te redeneer, hoef hulle nie opgevoed te word nie.” — Rousseau, Emile, bl. 52
Die opvoedingsfilosofie van Rousseau gaan nie net oor spesifieke tegnieke om inligting en konsepte oor te dra nie, maar eerder oor die ontwikkeling van die karakter en morele sin van die leerling, sodat hy kan leer om selfbeheersing te beoefen en deugsaam te bly, selfs in die onnatuurlike en onvolmaakte samelewing waarin hy sal moet lewe. 'n Hipotetiese seun, Émile, word grootgemaak op die platteland, wat volgens Rousseau 'n meer natuurlike en gesonde omgewing is as die stad, onder toesig van 'n tutor wat hom sal lei deur verskillende leerervarings wat deur die tutor gereël word. Vandag sou ons dit die dissiplinêre metode van "natuurlike gevolge" noem. Rousseau het gevoel dat kinders reg en verkeerd leer deur die gevolge van hul dade te ervaar eerder as deur fisiese straf. Die onderwyser sal seker maak dat Émile geen leed aangedoen word deur sy leerervarings nie.
Rousseau het 'n vroeë voorstander geword van ontwikkelingsgeskikte onderwys; sy beskrywing van die stadiums van kinderontwikkeling weerspieël sy opvatting van die evolusie van kultuur. Hy verdeel kinderjare in fases:
Rousseau beveel die jong volwassene aan om 'n handvaardigheid aan te leer, soos timmerwerk, wat kreatiwiteit en denke vereis, hom uit die moeilikheid sal hou en 'n terugval geleentheid sal bied in die geval van 'n verandering van geluk (die mees beroemde aristokratiese jeugdige wat op hierdie manier opgevoed is, is moontlik Lodewyk XVI, wie se ouers hom die vaardigheid van slotmakery laat leer het.  Die sestienjarige is ook gereed om 'n metgesel van die teenoorgestelde geslag te hê.
Alhoewel sy idees die moderne gedagtes op baie maniere voorspel het, doen hulle dit op een manier nie: Rousseau was 'n gelowige in die morele superioriteit van die patriargale familie volgens die antieke Romeinse model. Sophie, die jong vrou wat Émile bestem is om te trou, as sy verteenwoordiger van die ideale vrouwees, word opgevoed om deur haar man bestuur te word, terwyl Émile, as sy verteenwoordiger van die ideale man, opgevoed word om selfregerend te wees. Dit is nie 'n toevallige kenmerk van Rousseau se opvoedkundige en politieke filosofie nie; dit is noodsaaklik vir sy weergawe van die onderskeid tussen private, persoonlike betrekkinge en die openbare wêreld van politieke betrekkinge. Die privaat sfeer soos Rousseau dit voorstel, hang af van die ondergeskiktheid van vroue, sowel as die openbare politieke sfeer (waarop dit afhang) om te funksioneer soos Rousseau hom voorstel dat dit kan en behoort. Rousseau het die moderne idee van die burgerlike kernfamilie verwag, terwyl die moeder tuis verantwoordelik was vir die huishouding en vir kindersorg en vroeë opvoeding.
Feministe, wat aan die einde van die 18de eeu begin het met Mary Wollstonecraft in 1792, het Rousseau gekritiseer vir sy beperking van vroue tot die huishoudelike sfeer – tensy vroue deur beskeidenheid en skaamte gematig en beperk word, was hy bevrees dat mans deur vroue getiranniseer sou word … Want gegewe die gemak waarmee vroue mans se sintuie wek, sou mans uiteindelik hul slagoffers wees … " Sy tydgenote het dit anders gesien omdat Rousseau gedink het dat moeders hul kinders moet borsvoed. Marmontel het geskryf dat sy vrou gedink het: "'n Mens moet iets vergewe", het sy gesê, "by een wat ons geleer het om moeders te wees."
Godsdiens
Nadat hy hom vroeg in die lewe tot die Rooms-Katolisisme bekeer het en teruggekeer het na die streng Calvinisme van sy geboorteland in Genève, het Rousseau die res van sy lewe 'n professie van daardie godsdienstige filosofie en van Johannes Calvyn as 'n moderne wetgewer gehandhaaf. In teenstelling met baie van die meer agnostiese Verligting-filosowe, het Rousseau die noodsaaklikheid van godsdiens bevestig. Sy opvattings oor godsdiens wat in sy filosofiese werke aangebied word, kan sommige egter in stryd wees met die leerstellings van beide Katolisisme en Calvinisme.
Rousseau se sterk onderskrywing van godsdienstige verdraagsaamheid, soos uiteengesit in Émile, is geïnterpreteer as 'n voorstelling van onverskilligheid, 'n kettery, en het gelei tot die veroordeling van die boek in sowel Calvinistiese Genève as in Katolieke Parys. Hoewel hy die Bybel geprys het, was hy verontwaardig deur die Christendom van sy tyd. Rousseau se bewering in Die Sosiale Kontrak dat ware volgelinge van Christus nie goeie burgers sou maak nie, was moontlik 'n ander rede vir sy veroordeling in Genève. Hy verwerp ook die leerstuk van erfsonde, wat 'n groot rol in die Calvinisme speel. In sy Brief aan Beaumont, skryf Rousseau, "... is daar geen oorspronklike perversiteit in die menslike hart nie."
In die 18de eeu het baie deïste God slegs beskou as 'n abstrakte en onpersoonlike skepper van die heelal, vergelyk met 'n reuse-masjien. Rousseau se deïsme verskil van die gewone soort in sy emosionaliteit. Hy het die teenwoordigheid van God in die skepping as goed en los van die skadelike invloed van die samelewing beskou. Rousseau se toekenning van 'n geestelike waarde aan die skoonheid van die natuur voorspel die houding van die 19de-eeuse Romantiek ten opsigte van die natuur en godsdiens. (Geskiedkundiges-veral William Everdell, Graeme Garrard en Darrin McMahon-het Rousseau ook in die teenverligting geplaas.) Rousseau was ontsteld dat sy deïsme so kragtig veroordeel is, terwyl dié van die meer ateïstiese filosowe geïgnoreer word. Hy het hom verdedig teen die kritici van sy godsdienstige opvattings in sy Brief aan Christophe de Beaumont, die aartsbiskop van Parys, waarin hy daarop aandring dat vryheid van bespreking in godsdienstige aangeleenthede in wese meer godsdienstig is as die poging om geloof met geweld af te dwing."
Algemene wil
Rousseau se idee van die volonté générale ('algemene wil') was nie oorspronklik van hom nie, maar het eerder behoort tot 'n gevestigde tegniese woordeskat van destydse juridiese en teologiese geskrifte. Die frase is gebruik deur Diderot en ook deur Montesquieu (en deur sy onderwyser, die Oratoriaanse broeder Nicolas Malebranche). Dit het gedien om die algemene belang wat in die regstradisie vervat is, aan te dui, op 'n spesifieke tydstip, anders as die privaat en besondere belange van mense. Dit toon 'n taamlik demokratiese ideologie, aangesien dit verklaar het dat die burgers van 'n gegewe nasie alle aksies moet uitvoer wat hulle nodig ag in hul eie soewereine vergadering.
Die konsep was ook 'n belangrike aspek van die meer radikale 17de-eeuse republikeinse tradisie van Baruch Spinoza, van wie Rousseau in belangrike opsigte verskil, maar nie in sy aandrang op die belangrikheid van gelykheid nie:
"Terwyl Rousseau se idee van die progressiewe morele agteruitgang van die mensdom vanaf die oomblik dat die burgerlike samelewing hom gevestig het, merkbaar afwyk van die bewering van Spinoza dat die menslike natuur altyd en oral dieselfde is … vir beide filosowe is die ongerepte gelykheid van die toestand van die natuur ons uiteindelike doel en maatstaf … by die vorming van die "algemene welsyn", volonté générale, of Spinoza se mens una, wat alleen al stabiliteit en politieke redding kan verseker. Sonder die hoogste gelykheidskriterium sou die algemene wil inderdaad betekenisloos wees. … Toe die Jakobynse klubs in Frankryk in die dieptes van die Franse rewolusie gereeld Rousseau gebruik het tydens radikale hervormings. en veral alles – soos grondverdeling – wat daarop gemik was om gelykheid te bevorder, het hulle tegelykertyd, al was dit onbewustelik, 'n radikale tradisie ingestel wat tot in die laat sewentiende eeu strek."
Franse revolusie
Maximilien Robespierre en Louis Antoine de Saint-Just, het tydens die skrikbewind, hulself as beginselvaste egalitêre republikeine beskou, wat verplig was om weg te doen met oorbodighede en korrupsie; hierin is hulle veral deur Rousseau geïnspireer. Volgens Robespierre is die tekortkominge by individue reggestel deur die 'algemene welstand' wat hy as die gesamentlike wil van die mense beskou het, te handhaaf; hierdie idee is afgelei van Rousseau se algemene testament. Die revolusionêre is ook deur Rousseau geïnspireer om die Deïsme as die nuwe amptelike burgerlike godsdiens van Frankryk voor te stel:
“Seremoniële en simboliese gebeurtenisse van die meer radikale fases van die Revolusie het Rousseau en sy kernidees opgeroep. So is die seremonie gehou op die plek van die gesloopte Bastille, georganiseer deur die voorste artistieke direkteur van die Revolusie, Jacques-Louis David, in Augustus 1793 ter herdenking van die nuwe republikeinse grondwet, 'n gebeurtenis wat kom kort na die finale afskaffing van alle vorme van feodale voorreg, bevat 'n kantate gebaseer op Rousseau se demokratiese panteïstiese deïsme soos uiteengesit in die beroemde Profession de foi d'un vicaire savoyard in boek vier van Émile.”
Rousseau se invloed op die Franse rewolusie is opgemerk deur Edmund Burke, wat Rousseau kritiseer in Reflections on the Revolution in France, en hierdie kritiek weerklink in hele Europa, wat Katharina II van Rusland sy werke laat verbied het. Rousseau en die Franse rewolusie (veral die terreur) het tot die volgende eeu voortgeduur. Soos François Furet opgemerk het dat "ons kan sien dat Rousseau gedurende die hele negentiende eeu die kern van die interpretasie van die rewolusie was vir beide sy bewonderaars en kritici."
Invloed op die Amerikaanse Rewolusie
Volgens sommige geleerdes het Rousseau 'n minimale invloed op die stigters van die Verenigde State uitgeoefen, ondanks ooreenkomste tussen hul idees. Hulle het die mening oor die selfbewyse dat "alle mense gelyk geskape is" en die oortuiging dat burgers van 'n republiek op openbare koste opgevoed word, gedeel. 'n Parallel kan getrek word tussen die konsep van die "algemene welsyn" van die Grondwet van die Verenigde State en die konsep van "algemene wil" van Rousseau. Verdere ooreenkomste bestaan tussen Thomas Jefferson se siening van demokrasie en Rousseau se lof van Switserland en Korsika se ekonomieë van geïsoleerde en onafhanklike opstalle, en sy goedkeuring van 'n goed gereguleerde milisie, soos dié van die Switserse kantons.
Will en Ariel Durant het egter gemeen dat Rousseau 'n besliste politieke invloed op Amerika het. Volgens hulle: “Die eerste teken van [Rousseau] se politieke invloed was in die golf van openbare simpatie wat aktiewe Franse hulp aan die Amerikaanse Rewolusie ondersteun het. Jefferson het die onafhanklikheidsverklaring afgelei van Rousseau sowel as van Locke en Montesquieu. As ambassadeur in Frankryk (1785–89) het hy baie van sowel Voltaire as Rousseau geabsorbeer … Die sukses van die Amerikaanse Rewolusie het die aansien van Rousseau se filosofie verhoog.”
Een van Rousseau se belangrikste Amerikaanse volgelinge was die handboekskrywer Noah Webster (1758–1843), wat beïnvloed is deur Rousseau se idees oor pedagogiek in Emile (1762). Webster het sy Spelling Book saamgestel volgens Rousseau se idees oor die stadiums van die intellektuele ontwikkeling van 'n kind.
Rousseau se geskrifte het moontlik 'n indirekte invloed op die Amerikaanse letterkunde gehad deur die geskrifte van Wordsworth en Immanuel Kant, wie se werke belangrik was vir die Nieu-Engeland transendentalis Ralph Waldo Emerson, sowel as op Unitariërs soos teoloog William Ellery Channing. The Last of the Mohicans en ander Amerikaanse romans weerspieël republikeinse en egalitêre ideale wat in Thomas Paine sowel as in die Engelse Romantiese primitivisme voorkom.
Kritiek op Rousseau
Samuel Johnson het aan sy biograaf James Boswell gesê: "Ek dink hy is een van die ergste mense; 'n boef, wat uit die samelewing gejag moes word, soos hy was".
Jean-Baptiste Blanchard was sy voorste Katolieke teenstander. Blanchard verwerp Rousseau se negatiewe opvoeding, waarin 'n mens moet wag totdat 'n kind groot geword het om rede te ontwikkel. Die kind sou in sy vroegste jare meer baat vind by leer. Hy was ook nie eens met sy idees oor vroulike opvoeding nie en verklaar dat vroue 'n afhanklike lot is. Dit is dus onnatuurlik om hulle van hul moederpad te verwyder, want dit sou lei tot die ongelukkigheid by beide mans en vroue. Historikus Jacques Barzun verklaar dat Rousseau, in teenstelling met die mite, geen primitivis vir hom was nie:
"Die modelman is die onafhanklike boer, vry van meerderes en selfregerend. Dit was genoeg rede vir filosowe se haat teenoor hul vorige vriend. Rousseau se onvergeeflike misdaad was sy verwerping van die genade en weelde van beskaafde bestaan. Voltaire het gesing;'Die oorbodige, die nodigste ding.'Vir die hoë burgerlike lewenstandaard sou Rousseau die middelmatige boer sin vervang. Dit was die platteland teenoor die stad – 'n ontstellende idee vir hulle, net soos die wonderlike feit dat elke nuwe werk van Rousseau 'n groot sukses was, of dit nou oor politiek, teater, opvoeding, godsdiens of 'n roman oor liefde gaan."
Reeds in 1788 publiseer Madame de Staël haar briewe oor die werke en karakter van J.-J. Rousseau. In 1819, in sy beroemde toespraak "Oor antieke en moderne vryheid", kritiseer die politieke filosoof Benjamin Constant, 'n voorstander van konstitusionele monargie en verteenwoordigende demokrasie, Rousseau, of liewer sy meer radikale volgelinge (spesifiek die Abbé de Mably), omdat hy na bewering geglo het dat "alles moet plek maak vir gesamentlike wil, en dat alle beperkings op individuele regte ruim vergoed sal word deur deelname aan sosiale mag."
Frédéric Bastiat het Rousseau ernstig gekritiseer in verskeie van sy werke, veral in La Loi (Die Wet), waarin hy, nadat hy Rousseau se eie gedeeltes ontleed het, gesê het: “En watter rol speel persone in dit alles? Hulle is bloot die masjien wat aan die gang gesit word. Word dit eintlik nie bloot as die grondstof van die masjien beskou nie? So bestaan daar dieselfde verhouding tussen die wetgewer en die prins as tussen die landboukundige en die boer; en die verhouding tussen die prins en sy onderdane is dieselfde as die tussen die boer en sy grond. Hoe hoog bo die mensdom is hierdie skrywer oor openbare aangeleenthede dan geplaas?”
Bastiat het geglo dat Rousseau vorme van sosiale orde wat deur die mense geskep is, wou ignoreer en dit as 'n onnadenkende massa beskou wat deur filosowe gevorm moes word. Bastiat, wat deur denkers verbonde aan die Oostenrykse Skool vir Ekonomie as een van die voorlopers van die 'spontane orde' beskou word, het sy eie visie van wat hy as die 'natuurlike orde' beskou in 'n eenvoudige ekonomiese ketting waarin verskeie partye interaksie kan hê sonder om mekaar noodwendig te ken, saam te werk en aan mekaar se behoeftes te voldoen in ooreenstemming met basiese ekonomiese wette soos vraag en aanbod. In so 'n ketting, om klere te vervaardig, moet verskeie partye onafhanklik optree – bv. boere om grond te bemes en te bewerk om voer vir die skape te produseer, mense om hulle te skeer, die wol te vervoer, dit in materiaal te weef, en nog een om dit in klere te verwerk en te verkoop. Daardie persone is van nature betrokke by ekonomiese uitruil, en dit hoef nie gelas te word nie, en hul pogings hoef nie sentraal gekoördineer te word nie. Sulke kettings is teenwoordig in elke vertakking van menslike aktiwiteite, waarin individue goedere en dienste produseer of uitruil, en saam natuurlik 'n komplekse sosiale orde skep wat nie eksterne inspirasie, sentrale koördinering van pogings of burokratiese beheer tot voordeel van die samelewing vereis nie hele. Volgens Bastiat is dit 'n bewys dat die mensdom self in staat is om 'n komplekse sosio-ekonomiese orde te skep wat moontlik beter is as 'n willekeurige visie van 'n filosoof.
Bastiat was ook van mening dat Rousseau homself weerspreek het toe hy sy standpunte oor die menslike natuur voorgehou het; As die natuur "onoorwinlik genoeg is om sy ryk te herwin", waarom sou dit dan filosowe nodig hê om dit na 'n natuurlike toestand terug te stuur? Omgekeerd het hy geglo dat die mensdom sou kies wat hulle wou hê sonder filosowe om dit te lei, in ooreenstemming met die wette van die ekonomie en die menslike natuur self. 'n Ander punt van kritiek wat Bastiat geopper het is dat om bloot natuurlik te lewe die mensdom blootstel aan onnodige ontberings.
Die Markies de Sade se Justine, ou Les Malheurs de la Vertu (1791) het gedeeltelik Rousseau se sosiologiese en politieke begrippe geparodieer en gebruik as inspirasie in die diskoers oor ongelykheid en die sosiale kontrak. Konsepte soos die natuurstoestand, die beskawing is die katalisator vir korrupsie en boosheid, en mense wat 'n kontrak onderteken om wedersyds vryhede vir die beskerming van regte op te gee, waarna veral verwys word. Die Comte de Gernande in Justine, byvoorbeeld, nadat Thérèse hom gevra het hoe hy mishandeling en marteling van vroue regverdig, sê:
“Die noodsaaklikheid om mekaar gelukkig te maak, kan nie wettiglik bestaan nie, behalwe tussen twee persone wat ewe veel kapasiteit het om mekaar seer te maak en gevolglik tussen twee persone met dieselfde mag: so 'n assosiasie kan nooit tot stand kom tensy 'n kontrak [un pacte] ] onmiddellik gevorm word tussen hierdie twee persone, wat elkeen verplig om teenoor mekaar geen geweld te gebruik nie, maar wat ook nie skade berokken nie. . . [Watter dwaas wat nie die sterkste is nie sou wees om so 'n ooreenkoms nie te aanvaar nie?”
Charles Dudley Warner het oor Rousseau geskryf in sy essay, Equality; "Rousseau het by Hobbes sowel as by Locke geleen in sy opvatting van volkssoewereiniteit; maar dit was nie sy enigste gebrek aan oorspronklikheid nie. Sy toespraak oor die primitiewe samelewing, sy onwetenskaplike en onhistoriese opvattings oor die oorspronklike toestand van die mens, was algemeen in die middel van die agtiende eeu."
Tadanari Lee
Tadanari Lee (gebore 19 Desember 1985) is 'n Japannese sokkerspeler. Hy het vir die Japanse nasionale sokkerspan uitgedraf.
Jean-Jacques Rousseau
Kritiek op Rousseau
Tydens die Koue Oorlog is Rousseau gekritiseer vir sy verbintenis met nasionalisme en die gepaardgaande misbruik daarvan, byvoorbeeld in Talmon, Jacob Leib (1952), The Origins of Totalitarian Democracy. . Dit het onder geleerdes bekend gestaan as die " totalitêre tesis ". Politieke wetenskaplike J.S. Maloy sê dat "die twintigste eeu Nazisme en Stalinisme by die Jakobinisme gevoeg het op die lys van gruwels waarvoor Rousseau die skuld kon kry … Daar word beskou dat Rousseau die soort indringende knoeiery met die menslike natuur wat die totalitêre regimes van die middel van die eeu probeer aanwend het, voorgestaan het. "Maar hy voeg by dat" Die totalitêre tesis in Rousseau-studies teen hierdie tyd as 'n attribuut gediskrediteer is van werklike historiese invloed." Arthur Melzer, hoewel hy toegegee het dat Rousseau nie die moderne nasionalisme sou goedgekeur het nie, merk op dat sy teorieë wel die "saad van nasionalisme" bevat, in soverre dit die "politiek van identifikasie" uiteensit, wat gewortel is in simpatieke emosie. Melzer meen ook dat Rousseau, toe hy toegegee het dat mense se talente ongelyk is, stilswyend die tirannie van die weinige oor die vele goedkeur. Ander sê egter dat Rousseau hom bekommer oor die konsep van gelykheid onder die wet, nie gelykheid van talente nie. Vir Stephen T. Engel, aan die ander kant, het die nasionalisme van Rousseau verwag dat moderne teorieë van 'verbeelde gemeenskappe' wat sosiale en godsdienstige verdeeldheid binne state, transendeer.
Op soortgelyke gronde was die politieke filosoof Hannah Arendt een van Rousseau se sterkste kritici gedurende die tweede helfte van die 20ste eeu. Deur Rousseau se denke as voorbeeld te gebruik, identifiseer Arendt die idee van soewereiniteit met die van die algemene wil. Volgens haar was dit die begeerte om 'n enkele, verenigde testament op te stel wat gebaseer was op die verstikking van mening ten gunste van openbare passie wat bygedra het tot die oordrewenheid van die Franse Revolusie.
Waardering en invloed
Die boek Rousseau and Revolution, deur Will en Ariel Durant, begin met die volgende woorde oor Rousseau: "Hoe het dit gebeur dat 'n man wat arm gebore is, sy moeder by geboorte verloor en spoedig deur sy vader verlaat is, met 'n pynlike en vernederende siekte vertoef, twaalf jaar lank tussen vreemde stede en teenstrydige gelowe ronddwaal, wat deur die samelewing en die beskawing afgewys word, om Voltaire, Diderot, die ensiklopedie en die eeu van die rede te verdryf, van plek tot plek gedryf as 'n gevaarlike rebel, verdink van misdaad en waansin, en in sy laaste maande die apoteose van sy grootste vyand gesien het – hoe het dit gebeur hierdie man, na sy dood, seëvier oor Voltaire, herleef godsdiens, transformeer onderwys, verhoog die sedes van Frankryk, inspireer die romantiese beweging en die Franse rewolusie, beïnvloed die filosofie van Kant en Schopenhauer, die toneelstukke van Schiller, die romans van Goethe, die gedigte van Wordsworth, Byron en Shelley, die sosialisme van Marx, die etiek van Tolstoi, en, in geheel, meer uitwerking op die nageslag as enige ander skrywer of denker van die agtiende eeu in watter eeu skrywers meer invloedryk was as wat hulle ooit tevore was?"
Die Duitse skrywers Johann Wolfgang von Goethe, Friedrich Schiller en Johann Gottfried von Herder het verklaar dat Rousseau se geskrifte hulle geïnspireer het. Herder beskou Rousseau as sy 'gids', en Schiller vergelyk Rousseau met Sokrates. Goethe verklaar in 1787: "Emile en sy sentimente het 'n universele invloed op die gekultiveerde gees gehad." Ander skrywers wat deur Rousseau se geskrifte beïnvloed is, was Giacomo Leopardi in Italië; Aleksander Poesjkin en Leo Tolstoi in Rusland; William Wordsworth, Robert Southey, Samuel Taylor Coleridge, Lord Byron, Mary Shelley en John Keats in Engeland; en Nathaniel Hawthorne en Henry David Thoreau in Amerika. Volgens Tolstoi: "Op vyftien het ek om my nek 'n medalje met Rousseau se portret gedra, in plaas van die gewone kruis,"
Rousseau se Discours sur les sciences et les arts, wat die individualisme beklemtoon en die "beskawing" verwerp, word waardeer deur onder andere Thomas Paine, William Godwin, Shelley, Tolstoi en Edward Carpenter. Rousseau se tydgenoot Voltaire waardeer die afdeling in Emile met die titel Profession de foi du Vicaire savoyard.
Moderne bewonderaars van Rousseau sluit in John Dewey en Claude Lévi-Strauss. Volgens Matthew Josephson het Rousseau al meer as twee eeue lank kontroversieel gebly en het hy tot op hede bewonderaars en kritici gekry. Op hul eie manier het beide kritici en bewonderaars die betekenis van die man beklemtoon, terwyl diegene wat hom met eerlikheid beoordeel het, saamgestem het dat hy die beste denker van sy tyd was oor die kwessie van beskawing.
Komponis
Rousseau was 'n suksesvolle komponis van musiek, wat sewe operas sowel as musiek in ander vorme geskryf het en as teoretikus bydraes gelewer het tot musiek. As komponis was sy musiek 'n mengsel van die laat-barokstyl en die opkomende klassieke mode, naamlik Galant, en hy behoort aan dieselfde generasie oorgangskomponiste as Christoph Willibald Gluck en C. P. E. Bach. Een van sy meer bekende werke is die eenbedryf-opera Le devin du village. Dit bevat die duet "Non, Colette n'est point trompeuse", wat later herrangskik is as 'n selfstandige liedjie deur Beethoven, en die gavotte in toneel nr. 8 is die bron van die deuntjie van die Amerikaanse volkslied Go Tell Aunt Rhody Hy het ook verskeie bekende motette gekomponeer, waarvan sommige tydens die Concert Spirituel in Parys gesing is. Rousseau se tante Suzanne was passievol oor musiek en het 'n groot invloed op Rousseau se belangstelling in musiek gehad. In sy Les Confessions beweer Rousseau dat hy haar "verskuldig is" vir sy passie vir musiek. Rousseau het formele musiekonderrig by die huis van Françoise-Louise de Warens geneem. Sy het Rousseau ongeveer 13 jaar lank aan en af gehuisves, wat hom werk en verantwoordelikhede gegee het. In 1742 ontwikkel Rousseau 'n stelsel van musikale notasie wat versoenbaar is met tipografie en genommer. Hy het sy uitvinding aan die Academie Des Sciences voorgehou, maar hulle het dit verwerp, sy pogings geprys en hom aanbeveel om weer te probeer. In 1743 skryf Rousseau sy eerste opera, Les Muses galantes [fr], wat die eerste keer in 1745 uitgevoer is.
Rousseau en Jean-Philippe Rameau stry oor die meerderwaardigheid van Italiaanse musiek bo Frans. Rousseau het aangevoer dat Italiaanse musiek beter was as gevolg van die beginsel dat melodie voorrang bo harmonie moet hê. Rameau het aangevoer dat Franse musiek beter was as gevolg van die beginsel dat harmonie voorrang bo melodie moet hê. Rousseau se pleidooi vir melodie het die idee ingebring dat die vrye uitdrukking van 'n kreatiewe persoon in kuns belangriker is as die streng nakoming van tradisionele reëls en prosedures. Dit staan vandag bekend as 'n kenmerk van die Romantiek. Rousseau het gepleit vir musikale vryheid en het die houding van mense ten opsigte van musiek verander. Sy werke is erken deur komponiste soos Christoph Willibald Gluck en Wolfgang Amadeus Mozart. Nadat Rousseau in 1752 Le Devin du village saamgestel het, het hy gevoel dat hy nie vir die teater kon gaan werk nie, want hy was 'n moralis wat besluit het om van wêreldse waardes weg te breek.
Franci Greyling
Franci Greyling (gebore 26 Junie 1957, Krugersdorp) is 'n professor in skryfkuns aan die Noordwes-Universiteit en ’n skrywer van jeugverhale. Sy is die oprigter van die webtuiste Storiewerf, wat op Afrikaanse jeuglektuur fokus.
Herkoms en vroeë lewe
Susanna Francina Greyling is op 26 Junie 1957 in Krugersdorp gebore as die tweede oudste van sewe kinders, ses dogters en een seun. Haar pa is onderwyser en sy bring haar kleuterjare in Brits, Makwassie en Potchefstroom deur. Sy begin haar skoolopleiding aan Laerskool Mooirivier op Potchefstroom, maar in haar eerste skooljaar verhuis die gesin na Vereeniging, waar sy later aan die Hoërskool Drie Riviere matrikuleer. Daarna is sy vir ’n jaar verbonde aan die Burgerlike Beskermingskollege in George.
Verdere studie en loopbaan as onderwyser
Sy studeer verder aan die Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys (tans Noordwes-Universiteit) en behaal in 1979 die B.A.-graad met hoofvakke Afrikaans-Nederlands, Psigologie en Bybelkunde en daarna in 1980 ook die Hoër Onderwysdiploma. Op universiteit neem sy voluit deel aan die studentelewe en is onder andere betrokke by die Studente Kerkjeugaksie, die Kultuurraad, Fotiek en koshuissport.
Hierna is sy vir een en twintig jaar hoërskoolonderwyser, eers vanaf 1981 by die Hoërskool Overkruin in Sinoville, Pretoria en dan vanaf 1987 vir vyftien jaar as Departementshoof Opvoedkundige Leiding by Hoërskool Pretoria-Noord. Intussen studeer sy deeltyds verder en behaal die B.A. Honneurs-graad en B.Ed. Psigologie-graad aan die Universiteit van Pretoria. Aan die Potchefstroomse Universiteit behaal sy in 1984 ’n M.A.-graad onder leiding van dr. Elsabé Steenberg met ’n verhandeling oor Ruimte in die kinderboek met verwysing na die werk van erkende Afrikaanse kinderboekskrywers en in 2000 onder leiding van professor Hans du Plessis ’n Ph.D.-graad met ’n proefskrif oor Die keuse, skep en voorstelling van karakters in verhale vir 11-14-jariges.
Loopbaan as akademikus
Sedert Julie 2002 is sy lektor (en later professor) in Skryfkuns (Skool vir Tale) aan die Noordwes-Universiteit. Hier fokus sy sedert 2007 op  interdissiplinêre kreatiewe projekte soos Oor die einders van die bladsy (2009–2011) en Weerspieëling en weerklank: Gesprekke oor tipografie, topografie en tipologie (2012–2014). Hierdie navorsingsprojekte betrek verskeie kreatiewe dissiplines, soos skryfkuns en grafiese ontwerp, asook vakgebiede soos kunsgeskiedenis en Afrikaans en Nederlands. Sy bied ook kinderboekskryfskole aan, onder andere in 2014 by Muldersdrift. Die webwerf Storiewerf ’n tuiste vir kinder- en jeugboeke en bevordering van jong skryftalent, word deur haar gestig en onderhou.
Skryfwerk
Op agtjarige ouderdom skryf sy reeds haar eerste versie en op elfjarige ouderdom publiseer Die Jongspan van haar werk. As tienderjarige skryf sy gedigte wat in Die Transvaler se rubriek vir jong digters geplaas word en van haar briewe word in hierdie tyd ook in Die Huisgenoot se tienerbriewerubriek gepubliseer. In haar vierde studiejaar begin sy om kortverhale te skryf en Huisgenoot en Sarie plaas ’n aantal daarvan.
Jeugboeke
Haar eerste jeugboek is Die deurmekaarste herfs, waarin ’n jong meisie haar ouers se egskeiding verwerk.
Historiese jeugverhale
Sy maak egter veral haar merk met die skryf van historiese jeugverhale. Helena in die tyd van die tente is ’n verhaal uit die Anglo-Boereoorlog, waarin Helena binne tien minute moet besluit watter aardse besittings sy wil red voordat die Engelse die plaashuis afbrand. Daarna ondergaan sy saam met haar ma en die res van haar familie die lyding in die konsentrasiekamp.
Dirkie, Drieka, Frederika het ook die Anglo-Boereoorlog as agtergrond. Die hoofkarakter sou eerder saam met haar broers op kommando wou gaan, maar bly saam met haar ma en jonger boeties op die plaas agter. Terwyl hulle later voor die Engelse moet vlug, ontwikkel sy van ’n sorgelose kind tot ’n jong volwassene, soos die herhaling van haar naam in die titel ook impliseer. Dirkie, Drieka, Frederika ontvang die Sanlamprys (Brons) vir Jeuglektuur in 1988.
Ander jeugverhale
Om te wag op ’n duif speel af in die meer onlangse Suid-Afrikaanse geskiedenis. Die hoofkarakter se ouer broer sterf in ’n landmynontploffing en hy word ernstig beseer, sodat hy met krukke oor die weg moet kom. Hy vind genesing deur sy broer se duiwe te versorg.
Kransduif en edelvalk het ook voëls as sentrale tema. Die hoofkarakter beseer ’n edelvalk omdat dié sy duiwe bedreig, maar word dan gedwing om medeverantwoordelikheid vir die valk se herstel te neem. In “Kort voor cul de sac” probeer ’n sestienjarige meisie haar broer wat van die huis weggeloop het en met dwelms betrokke raak, opspoor. Die gebrek aan kommunikasie tussen gesinslede is grootliks verantwoordelik vir die gesinsprobleme en hierdie krisis dwing elkeen om selfondersoek te doen.
In Die meisie van Melrosehuis word die geskiedkundige Melrosehuis deur ’n bomontploffing gedeeltelik in puin gelê. Die hoofkarakter is een van die eerste mense op die toneel, waar sy ’n geheimsinnige meisie ontmoet wat verskyn en verdwyn en haar terugneem in die verlede om die geskiedenis van die huis en sy mense bloot te lê.
Vleuels soos arende behandel weer gesinsprobleme, waar die hoofkarakter deur haar oupa gemolesteer word.
Medewerker
Greyling werk mee aan Van Patrys-hulle tot Hanna Hoekom, ’n literatuurstudie oor die Afrikaanse kinder- en jeugboek onder redaksie van Gretel Wybenga en Maritha Snyman en is redakteur van Die soetsuur lemoen, opgetekende vertellings deur die mense van die nedersetting Promosa.
Skryfwerk vir jonger kinders
Vir kleiner kinders skryf sy drie boekies in ’n leesreeks van Unibook, naamlik Om eendag te vlieg, Meisie sonder naam en Staptog, terwyl sy saam met Vian Oelofsen die prenteboek Formule drie, twee, een uitgee. Laasgenoemde boek word ook in Engels gepubliseer as Formula three, two, one.
Van haar versies word in die Nuwe Kinderverseboek opgeneem.