cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kewer
Baskewers en speldegatkewers (familie Scolytidae)
Die familie is nou verwant aan die snuitkewers. Hulle het ook snoete, maar hulle voelers is reguit. Sekere spesies leef van verrotte of dooie hout, waarin hulle kenmerkende tonnelpatrone onder die bas bou – verskillende spesies het verskillende patrone. Baie spesies vreet egter nie die hout self nie, maar leef op skimmels wat in die houtgangetjies opgaar en dit swart verkleur.
Glanskewers (familie Chrysomelidae)
Van die ongeveer 26000 spesies wat bekend is, kom 2500 in Suid-Afrika voor. Die meeste glanskewers is planteters en 'n aantal spesies is peste in Suid-Afrika, byvoorbeeld die tabakslak (Lema bilineata en Lema trilineata), wat in Kaapland van onder meer stinkblaar, tabak en appelliefies leef. Die insekte is swart en geel, ongeveer 6 mm lank en het 2 of 3 swart strepe op die rug. Hulle larwes skei 'n slymerige stof, asook 'n bruin vloeistof uit die monddele, af as beskerming teen vyande.
Tabakslakke teel vinnig aan (5 of 6 generasies per jaer) en dit is dus moeilik om hulle doeltreffend te bestry as hulle eers vastrapplek op gewasse gekry het. Sommige spesies het kleure wat as afskrikmiddel dien, sommige smaak sleg en ander absorbeer selfs gifstowwe uit hul voedselplante ten einde hulle teen roofdiere te beskerm, wat vergiftig kan word as hulle die kewers eet. Vlooikewers (subfamilie Halticinae) is meestal klein met groot agterpote wat hulle in staat stel om soos vlooie te spring. Sommige is ook giftig.
Van sekere larwes van die genera Polyclada en Diamphidia verkry die San gif vir hulle gifpyle. Die moontlikheid bestaan egter dat die gif hoofsaaklik afkomstig is van 'n parasitiese insek van die genus Lebistina, wat in die kokonne op die larwes teer. 'n Ander interessante kewer van die glanskewerfamilie is die skilpadkewer (genus Asphidomorpha). Hy is plat met 'n pragtige, metaalagtige goudgroenkleur en lyk soos 'n miniatuurskilpadjie. Die kewer se larwe word gekenmerk deur die feit dat hy sy uitwerpsels en ou vervelling in 'n klos op sy agterlyf dra. Die onaangename vrag hou vyande blykbaar op 'n afstand.
Boktorre (familie Cerambidae)
Sowat 1 200 van die 25 000 boktorspesies wat beskryf is, kom in Suid-Afrika voor. Boktorre is gesog onder boktorversamelaars van wee hulle pragtige helder kleure. Byna alle boktorre eet dooie hout, en hoewel dit in die natuur as 'n opruimingsproses beskou word, is hulle groot peste op kommersiële hout. Hulle kan die hardste hout en selfs lood met behulp van hul kake deurboor. Die familie word ook die langhoringkewers genoem omdat hulle besondere lang voelers het wat soms langer as hulle liggame is.
Dwaalkewers (familie Staphylinidae)
In Suid-Afrika kom nagenoeg 1000 van die sowat 20 000 bekende dwaalkewerspesies voor. Die kewer is wurmagtig -lank en dun, met baie onbedekte agterlyfsegmente wat onder die kort elytra uitsteek. Dwaalkewers is meestal roofdiere en verkies 'n klam klimaat. Hulle woon in onder meer mierneste, mis en skimmels en kruip ook onder boombas in. In Suid-Afrika kom hulle dikwels in groot getalle op proteablomme voor. Sekere spesies veroorsaak blase op 'n mens se vel wanneer hulle byvoorbeeld van die gesig afgevee word.
Miskruier (familie Scarabaeidae)
Sowat 20 000 miskruierspesies is bekend. Die miskruier is van groot ekologiese belang omdat hy groot hoeveelhede mis begrawe, wat die grond verryk en weiding laat gedy. Groot getalle Suid-Afrikaanse miskruiers word na Australië uitgevoer om skaap- en beesmis van die weidinggebiede op te ruim. 'n Miskruier kan binne 24 uur meer as sy eie gewig aan mis eet. Baie spesies eet hul voorraad net waar hulle dit kry, maar ander rol dit ook in 'n bal weg na 'n veilige plek waar mededingers dit nie sal kry nie.
'n Interessante spesie is Scarabaeus sacer, wat in Egipte voorkom. Die mannetjie het die gewoonte om vir sy wyfie 'n misbal te rol, wat hy in 'n gat bêre. Om die bal behoorlik te vorm, het hy aan die punte van sy voorpote 4 sterk stekels wat hy soos 'n hark gebruik. Die kewers paar in hulle tonnel en eet dan 'n paar dae lank aan die mis. Hierna maak hulle 'n tweede bal en die wyfie gaan broei alleen in die gat. Sy lê net 1 eier by elke misbal Ander opvallende kewers van die Scarabaeidae is die renosterkewers (subfamilie Dynastinae) en die besies (subfamilie Rutelinae). Daar is baie soorte besies in Suid-Afrika, onder meer die subfamilie Melolonthinae – kewers wat baie skade aanrig. Die renosterkewer is bekend vir sy horing.
Toktokkies (familie Tenebrionidas)
Toktokkies, waarvan nagenoeg 3500 van die sowat 10 000 beskryfde spesies in Suid-Afrika voorkom, is volop in droë gebiede 'n groot verskeidenheid kom in woestynagtige gebiede voor – en het 'n besonders weerstand teen hitte en watertekort. Die spesies in die familie is meestal bruin of swart en die meeste kan glad nie vlieg nie. Die genus Psammode is die bekendste toktokkie. Hy is swaar, vlerkloos en kry sy naam deur die gewoonte om teen die grond te klop om die wyfies te lok.
2009-Drienasiesreeks
Die 2009-Drienasiesreeks was die 14de keer wat die rugbytoernooi tussen Australië, Nieu-Seeland en Suid-Afrika plaasgevind het. Dit is vanaf 18 Julie tot 19 September oor nege wedstryde beslis met elke span wat ses wedstryde gespeel het. Suid-Afrika het die toernooi vir die derde keer gewen. Buitendien het hulle sowel die Mandela Uitdaagplaat as die Vryheidsbeker gewen, terwyl Nieu-Seeland met die Bledisloebeker weggestap het. Morné Steyn van Suid-Afrika het die meeste punte (met die stewel) aangeteken. Matt Giteau van Australië het die meeste drieë gedruk.
Kewer
Toktokkies (familie Tenebrionidas)
'n Groot verskeidenheid toktokkies kom in die Namibwoestyn voor, waar hulle van plant- en dieremateriaal leef wat deur die wind aangewaai word. Die kewers het verskeie metodes om water in die hande te kry. Lepidochora-spesies maak byvoorbeeld walletjies in die sand sodra mis oor die woestyn begin trek en drink later die druppeltjies wat op die walletjies kondenseer. Onymacris unguicularis staan weer kop omlaag op duinkruine. Mis wat op sy rug kondenseer, loop na sy mond af en hy sluk dit in. Omdat die toktokkies so goed teen droogte aangepas is, vind hulle dit maklik om in droë graankosse te leef. Veral die larwes rig skade aan, byvoorbeeld die meelwurm (Tenebrio molitor).
Blaartrektorre (familie Meloidae) Daar is sowat 2 000 spesies beskryf, waarvan 500 in Suid-Afrika voorkom. Baie plantpeste wat blomme en vrugtebome beskadig, behoort tot hierdie familie. Die larwes is egter nuttig omdat hulle op sprinkaaneiers parasiteer. Baie blaartrektorre het pragtige metaalgroen of -blou dekskilde, ander is geel en swart gestreep. Die genus Mylabris kom verspreid in Afrika voor en is bekend om die sterk gifstof, kantaridien, wat hy bevat. Die middel maak blase op die vel en het 'n reputasie dat dit geslagsprikkelend is.
Dit is egter baie giftig en kan dodelik wees. Die kewers gebruik die middel as 'n wapen en sekere toordokters in Afrika gebruik dit as toorgoed. Die Mylabris-wyfie sterf net nadat sy haar eiers gelê het. Oliekewers (Meloë-spesie) bevat ook kantaridien. Hulle het kort dekskilde en kan nie vlieg nie. In die somer word hulle soms op blomme gesien waar hulle eiers lê. Die larwes klim op nie-sosiale byesoorte en gaan eet die heuning en stuifmeel in hul neste.
2009-Drienasiesreeks
Formaat
Die formaat vir die 2009-toernooi was soortgelyk aan dié van die vorige jare. Elke span het drie keer tuis gespeel, en drie keer weg, met ’n totaal van ses wedstryde elk, en nege in totaal. Met ’n wen het ’n span vier punte verdien, gelykop twee ligapunte, en ’n verloor met agt of meer punte nul ligapunte. ’n Bonuspunt kon verdien word op een van twee maniere: deur ten minste vier drieë in ’n wedstryd te druk, of deur met sewe punte of minder te verloor. Die toernooi se wenner was die span met die meeste ligapunte aan die einde van die toernooi.
Kewer
Vuurvliegies en glimwurms (familie Lampyridae)
Die vuurvliegies, waarvan sowat 1 000 spesies beskryf is, word van ander insekte onderskei op grond van hulle vermoë om lig te maak en oortref die mens se tegnologie met die wyse waarop hulle dit doen. Tydens die ligmaakproses gee hulle lig geen hitte af nie, terwyl selfs die beste fluoresseerlampe 'n sekere hoeveelheid hitte uitstraal. Die vuurvliegiemannetjie en glimwurmwyfie se ligorgane sit in hulle agterlywe. Dit bestaan uit 2 lae selle. Die boonste laag bevat senuwees en 'n setagtige wit vloeistof en in die tweede laag is selle wat die lig reflekteer.
Lig word uitgestraal wanneer suurstof met sekere stowwe in die sellae verbind. Sommige spesies het 'n flikkerende liggie terwyl ander weer 'n konstante gloed uitstraal. Die glimwurmwyfies word van die mannetjies onderskei deurdat hulle vlerkloos is. Die genus Luciola is een van die uitsonderings, met vlerke aan albei geslagte. Die mannetjies van die genus is opvallend van wee hulle donkerpers oë wat na aan mekaar sit en byna die hele kop bedek. Die wyfie se oë is kleiner en sit verder uitmekaar. Min is oor die lewenswyse van die vuurvliegies in Afrika bekend. Glimwurms woon in klam plekke, byvoorbeeld in gate tussen onkruid, en vuurvliegies word dikwels op plante aangetref. Daar word gemeen dat die larwes van die genera Luciola en Lampyrus uitsluitlik slakke eet wat hulle met gif uit die kake inspuit.
Kniptorre en draadwurms (familie Elateridae)
Sowat 10 000 spesies is beskryf en sowat 250 kom in Suid-Afrika voor. Die kewers is langwerpig en gewoonlik bruin of swart. Wanneer hulle bedreig word, maak hulle of hulle dood is. Die kewer lê op sy rug en spring onverwags met 'n hoorbare klikgeluid op en hardloop of vlieg daarna weg. Die larwes van kniptorre word draadwurms genoem. Hulle is glad, blink en geel, en woon in vrot hout of in die grond. Die meeste kniptorre in Suid-Afrika lewe van hout, maar vleisetende soorte, wat byvoorbeeld ander insekte vreet, kom ook voor.
Pragkewers (familie Buprestidae)
Van die sowat 15 000 beskryfde pragkewerspesies kom 1 000 in Suid-Afrika voor. Hierdie kewers is verwant aan die kniptorre. Hulle het plat voorlywe en hulle larwes word platkopboorders genoem. Pragkewers verkies 'n tropiese klimaat en kom soms op blomme voor, waar hulle stuifmeel of blare eet. Die volgroeide kewers is baie bekend om hulle pragtige metaal- of bronsvoorkoms, dikwels in kombinasies van blou of groenhulle word selfs in juwele gebruik.
Rondekophoutboorders (familie Bostrychidae)
Sowat 550 spesies is beskryf. AI die kewers boor in hout en kan groot plae word. Die kleinste (ongeveer 3 mm) het met die invoer van bamboes- en rottangprodukte uit die Verre Ooste na Afrika versprei. Die kewertjie, Dinoderus minutus, lê sy eiers in die bamboes en die larwes eet later klein, ronde gaatjies daardeur. Hulle versprei vinnig aangesien daar 3 of 4 generasies per jaar is, en rig baie skade aan.
Houtpoeierkewers (familie Lyctidae)
Die familie houtpoeierkewers – sowat 90 spesies is beskryf – is nou verwant aan die rondekophoutboorders en verniel ook hout in Suid-Afrika. Die wyfie van Lyctus africanus vermy egter gepoleerde of verniste hout en lê haar eiers in onafgewerkte hout, onder meer kiaat, eike en wattel. Die larwes ontwikkel in die buitenste laag splinthout, net onder die bas. Die hout is effe vogtig en bevat stysel en suiker. As dit warm is, werk die larwe hom vinnig in die hout in.
Parmenides
Parmenides van Elea (Grieks: Παρμενίδης ὁ Ἐλεάτης) (Elea, rondom 515 v.C.) was 'n Griekse filosoof wie as 'n pre-Sokrates filosoof gereken word. Hy stel waarheid en weet teenoor mening en voorstelling. Die denke van Parmenides het gefragmenteerd oorleef, veral danksy latere skrywers wat hom aanhaal. Dit word aanvaar dat Parmenides moontlik 'n leerling was van Xenophanes. Sy filosofie behels in teenstelling tot die van sy voorgangers, nie soseer 'n kosmogonie of 'n teorie oor die ontstaan van die werklikheid nie, maar 'n ontologie.
Denke
Eers was Parmenides 'n aanhanger van die pythagorisme, maar later kom hy tot 'n volkome eie insig, wat hy in 'n didaktiese poësievorm uiteengesit het. Dié bestaan uit twee dele: Die Weg van die Waarheid en Die Weg van die Mening (gedeeltelik bewaar gebly). Volgens Parmenides kan 'n mens alleen deur middel van die rede iets te wete kom. So probeer hy, as één van die eerste rasionaliste in die westerse filosofie, met 'n suiwer logies-deduktiewe benadering uitsprake te maak oor dit wat is. Die wette van logika is vir hom 'n "goddelike" gegewe en kon self nie meer gefundeer word nie.
Die uitgangspunt van Parmenides is dat die rede impliseer dat jy alleenlik vanuit die Syn kan dink. Daar bestaan nie 'n "nie-Syn" nie. Teenoor die Syn kan daar nie denke wees nie. "Denke en Syn is één en dieselfde." As iets gedink word, is dit onmoontlik om te sê dat dit "nie is nie".
Alethea McGrath
Alethea McGrath (1 Junie 1920 – 10 Februarie 2016) was 'n Australiese aktrise. Sy was bekend vir haar rolle in die rolprente Star Wars: Episode II - Attack of the Clones (2002) en Knowing (2009), en in die televisiereeks Prisoner (1979).
Parmenides
Denke
Die Syn is ruimtelik volgens Parmenides. Volgens hom laat dit nie plek vir enige leë ruimtes nie, en gevolglik ook geen beweging nie, want as 'n voorwerp êrens heen sou beweeg sou daar eerstens 'n leë ruimte ('n nie-syn) moet wees. Ook word is uitgesluit: dit wat word, is vantevore nog nie. Alle verandering is maar net 'n skyn. As mens aan iets kan dink wat in die toekoms sal bestaan, dan moet dit nou al in die gees bestaan. As mens homself iets uit die verlede kan voorstel (onthou), dan moet dit in die gees aanwesig wees op die oomblik van die gedagte. Die werklikheid (Grieks: eon) het nie ontstaan nie, verander nie, gaan nie verlore nie, ken geen veelheid of verskeidenheid nie: dit is één en ondeelbaar. Alles het kortom altyd bestaan, en nie verander nie. Alles wat lyk na verandering of beweging, vind plaas binne 'n geslote stelsel. Verandering en beweging maak deel uit van die daaglikse ervaring ('‘n dwaling), maar nie van die korrekte denke wat gerig word op die een, ondeelbare, onveranderlike en ewige.
Om te dink aan iets wat is, impliseer die bestaan van iets wat nie is nie (as iets groen is, is dit nie rooi nie; as iets 'n mens is, is dit nie 'n hond nie). Maar omdat Parmenides met sy vroeëre argumentering aangetoon het dat beweringe van nie bestaan nie onmoontlik is, kan ons ook geen beweringe van wat wel bestaan maak nie. Ons kan dus geen onderskeid maak tussen die verskillende dinge in die wêreld nie. Die enigste wat ons kan sê, stel Parmenides, is dat alles is en dus moet die ware aard van die werklikheid (dit wat is, die syn) 'n ondeelbare, homogene, enkele entiteit wees.
Parmenides het homself nie net beperk tot hierdie ontologie nie. So het hy byvoorbeeld ook 'n teorie oor die kosmos ontwikkel, waarmee hy die eerste was wat dit gestel het dat die aarde rond is. Sodanige teorieë staan op gespanne voet met sy ontologie, omdat dit sy ander teorieë uitsluit en daarmee tog 'n "nie-Syn" impliseer. Wellig het Parmenides sy ontologie nie as die enige weg gestel nie, maar daarmee wil hy aandui hoe problematies die verhouding is tussen die werklikheid en die denke is.
Parmenides is vir latere ontwikkeling van filosofie belangrik, nie vanweë die onmoontikheid van verandering nie, maar wel vanweë die idee dat substansie ewig en onveranderlik is: naamlik die idee dat substansie dieselfde bly onder wisselende omstandighede. Dit sou, om te begin met die ideëleer van Plato, 'n basisidee word vir filosofie, sielkunde, natuurwetenskap en teologie.
Pous Gregorius
Pous Gregorius kan verwys na 'n aantal pouse (en/of teenpouse) van die Rooms-Katolieke Kerk (vir pouse met die naam Gregorius van die Koptiese Kerk sien Pous Gregorius (Kopties)) nl:
Malgas
Malgas is ‘n gehug met ‘n aantal vakansiehuise aan die Breederivier. Dit lê aan grondpaaie tussen Swellendam en Witsand.
Aanvanklike eienaars
Reeds in 1791 is aan Adriaan Odendaal hier weiregte toegeken. In die middel van die 19de eeu is P.G. van der Byl en H.J. de Nysschen die eienaars van die plaas Mallegaskraal aan die Breederivier, 40 km stroomop van die monding. ‘n Sestien km. stuk kronkelende rivieroewer was besonder mooi. Landmeter W.M. Hopley van Swellendam is deur die eienaars opdrag gegee om hierdie stuk aan die suidwestelike oewer in 421 erwe te verdeel met elkeen ‘n maksimum van 25 meter aan die rivier. Van die verwagte ontwikkeling het blykbaar niks gekom nie.
Barry and Nephews
Toe die Swellendamse firma Barry and Nephews die rivierhawe hier aanlê, het die ontwikkeling ook vinnig uitgebrei. Omdat die rivier tot ten minste hier goed bevaarbaar is, is goedere hier van die skip op ossewaens oorgelaai om na die binneland vervoer te word.
Die firma het ‘n aantal van die erwe gekoop en van die plaasgeboue omskep en nuwe geboue opgerig vir gebruik as magasyne, doeanekantoor, hotel, personeelwonings, poskantoor, skool en selfs gevangenis. Enkele erwe is aan individue verkoop.
Die NG-kerkgebou is op 7 Desember 1861 in gebruik geneem. In 1977 is die gebou met sy klokkestoel tot nasionale monument verklaar.
Teenswoordig
Vandag is Malgas ‘n rustige vakansieoord vir hengelaars, watersportentoesiaste en natuurliefhebbers. Die gehuggie beskik oor ‘n kerkie, ‘n hotel en ‘n winkel. Die handaangedrewe pont oor die rivier is uniek in die land. ‘n Besonder hoë reënval in die wye opvanggebied van die Breederivier lei tot periodieke oorstromings (soos op 13 November 2008) van die geboue op die rivieroewer.
Aka densa
Aka densa is 'n sponsspesie in die taksonomiese indeling van die Demospongiae (gewone sponse). Die liggaam van die spons bestaan uit kieselnaalde en sponginevesels en is in staat om baie water op te neem.
Die spons behoort tot die genus Aka en tot die familie Phloeodictyidae. Die wetenskaplike naam van die spesie is die eerste keer geldig gepubliseer in 1870 deur Schmidt.
Rozendal
Rozendal is sedert ongeveer die 1970s 'n woonbuurt van Stellenbosch.
Friese
Die Friese (Noord-Fries: Fresken, Saterfries: Fräisen, Wes-Fries: Friezen) is 'n Germaanse etniese groep inheems aan die Noordseekus van Nederland en Duitsland wat 'n gemeenskaplike Friese afkoms, kultuur en geskiedenis deel, en wat verband hou met die Friese tale.
Die Friese is in beide Nederland en Duitsland 'n erkende minderheid (in Duitsland saam met Dene, Roma en Sorbe ) en leef veral langs die kus van Friesland, Groningen, Nedersakse en Sleeswyk-Holstein, waar ook die drie Friese tale amptelike erkenning geniet.
Dack Rambo
Dack Rambo (1 November 1941 – 21 Maart 1994) was 'n Amerikaanse akteur. Hy was bekend vir sy rolle in die televisiereekse Gunsmoke (1955), The New Loretta Young Show (1962), Wonder Woman (1975), en Sword of Justice (1978).
Friese
Die etniese groep van die Friese word verdeel in drie subgroepe met drie moedertale:
Die etniese groep van die Friese is reeds sedert die Antieke tydperk bekend en is deur die Antieke Romeine Frisii en deur die Antieke Grieke οι Φρίσσιοι of Φρείσιοι genoem. Hulle het reeds voor die Groot Volksverhuising aan die Rynmonding geleef. In die vroeë 7de eeu het die Friese hul eie koninkryk (Fries: Fryske Keninkryk, Latyns: Magna Frisia) opgerig wat in 750 sy grootste uitbreiding bereik en in konflik met die suidelike Frankiese Ryk gekom het.
Charles D. Brown
Charles D. Brown (1 Julie 1887 – 25 November 1948) was 'n Amerikaanse akteur, regisseur, en skrywer. Hy was bekend vir sy rolle in die rolprente Speed to Burn (1938), The Grapes of Wrath (1940), en The Big Sleep (1946).
1978
Die jaar 1978 was 'n gewone jaar wat volgens die Gregoriaanse kalender op 'n Sondag begin het. Dit was die 78ste jaar van die 20ste eeu n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad.
Clipperton
Clipperton (Frans: Île de Clipperton of Île de la Passion, Spaans: Isla Clipperton of Isla de la Pasión) is 'n klein eilandjie (11 km²), wat in die Stille Oseaan in die suide van Meksiko geleë is. Die eiland het geen bevolking nie, maar Frankryk hou 'n militêre basis op die eiland. Die eiland is nou 'n woestyn, nadat krappe al die plante geëet het. Clipperton is genoem ná John Clipperton, die Engelse ontdekker van die eiland. Die eiland is 'n direkte besitting van Frankryk en word geëis deur Meksiko, wat die eiland vanaf 1905 tot 'n bemiddeling van die Italiaanse koning Viktor Emanuel III in 1931 beset het. Tussen 1858 en 21 Februarie 2007 het die eiland deel van Frans-Polinesië uitgemaak.
Judith McGrath
Judith McGrath (21 April 1942 – 20 Oktober 2017) was 'n Australiese aktrise. Sy was bekend vir haar rolle in die televisiereekse Prisoner (1979), A Country Practice (1981), All Saints (1998), en Winners & Losers (2011).
Aka diagonoxea
Aka diagonoxea is 'n sponsspesie in die taksonomiese indeling van die Demospongiae (gewone sponse). Die liggaam van die spons bestaan uit kieselnaalde en sponginevesels en is in staat om baie water op te neem.
Die spons behoort tot die genus Aka en tot die familie Phloeodictyidae. Die wetenskaplike naam van die spesie is die eerste keer geldig gepubliseer in 1968 deur Thomas.
Hesse
Hesse (Duits: Hessen, [ˈhɛsn̩], ) is met 'n oppervlakte van meer as 21 000 km² die sewende grootste deelstaat van Duitsland. Sy bevolking van ses miljoen is in die Ryn-Main-streek van Suid-Hesse saamgetrek. Hier is ook vier van Hesse se vyf grootste stede geleë – die administratiewe hoofstad Wiesbaden, Frankfurt am Main, Darmstadt en Offenbach. Noord-Hesse het 'n meer landelike karakter met 'n laer bevolkingsdigtheid. Die grootste nedersetting in die noordelike landsdeel is Kassel.
Die vroegste spore van menslike gemeenskappe dateer van die Würm-ystydperk sowat 50 000 jaar gelede. Die Romeine, wat die gebied van die huidige Suid-Hesse by hul ryk ingelyf het, het diep spore gelaat, onder andere met die Limes Germanicus, die versterkte noordelike grens van die Romeinse Ryk met vestings, forte en wagtorings wat oor 'n afstand van 500 kilometer tussen die Ryn en die Donau geloop het. Een van die grensforte, die Kastell Saalburg in die Taunus-bergreeks, is in die Wilhelminiese tydperk as museum herbou.
Die Middeleeue leef voort in die vakwerkboukuns en nou straatjies van klein stede en dorpe. Middeleeuse stadskerne het onder meer in Marburg, Limburg, Alsfeld en Michelstadt bewaar gebly, net soos sakrale geboue soos die 13de eeuse Elisabethkerk in Marburg wat as die oudste Gotiese kerk in Duitsland beskou word. Belangrike domkerke het ook in Limburg, Fulda en Wetzlar ontstaan. Frankfurt se Paulskerk het met die demokratiese nasionale vergadering van 1848 bekendheid verwerf. Darmstadt in Suid-Hesse het omstreeks 1900 onder andere met die kunstenaarskolonie Mathildenhöhe tot een van die belangrikste sentra van die Jugendstil-kunsbeweging in Duitsland ontwikkel.
Ná die Tweede Wêreldoorlog het Frankfurt am Main tot een van die beduidendste ekonomiese en finansiële metropole van Duitsland gegroei. Sy stadsilhoeët met talle wolkekrabbers is uniek in Duitsland.
Klimaat
Die gebied van Hesse maak deel uit van die warm-gematigde reënklimaatsone van die middel-breedtegrade. Winde waai merendeels uit westelike rigting sodat dwarsdeur die jaar vogtige lug vanaf die Atlantiese Oseaan na Hesse beweeg wat vir neerslae sorg. Die oseaniese invloed neem af hoe verder 'n mens vanuit die noordweste in suidoostelike rigting beweeg, maar is orals groot genoeg om uitermatige winterkoue of hoë somertemperature te verhoed. Gemiddelde jaarlikse temperature wissel van tussen 6 en 7 °C in die berggebiede van Noord-Hesse tot tussen 10 en 11 °C in die laer geleë Ryn-Maingebied in die suide.
As gevolg van die topografiese struktuur met middelgebergtes, wat verskillende laer geleë landskappe insluit, is die klimaat in die deelstaat sterk gestruktureer. Mikroklimate word sterk beïnvloed deur die hoogte bo seevlak, veral wat temperature betref. Neerslae word hoofsaaklik deur die ligging van bergreekse in verhouding tot die hoofwindrigting bepaal. Aan die loef- of windkant van die berge styg lug sodat wolke vorm en reën val, terwyl die benedewindse kant, waar lugstrome daal en wolke oplos, relatief droog is. Die gemiddelde jaarlikse reënval wissel van 1000 millimeter of meer in bergagtige terrein tot slegs 500-600 millimeter in die Rynvallei.
Bosgebiede
'n Kwart van Hessiese bosse is in privaat of gemeenskaplike besit. Daar is altesaam 60 000 privaat boseienaars wat merendeels klein bosgebiede besit. 'n Derde van alle privaat bosgebiede maak deel uit van boerderye.
Hesse se bosgebiede is oneweredig oor die deelstaat versprei. So is streke soos die Wetterau of die Gießen-bekken yl bebos. Hierdie landskappe word oorheers deur vrugbare landbougrond wat al in die vroeë geskiedenis van Hesse bewerk is, terwyl bosgebiede slegs vyftien persent beslaan.
In die Ryn-Main-vlakte, waar nog slegs sowat 26 persent van die oppervlakte bebos is, is bosse veral deur die uitbreiding van beboude gebiede, nywerheidsaanlegte en vervoerstelsels verdring. Daarenteen is berggebiede soos die Odenwald, Spessart, Taunus en Weserbergland dig bebos. Bosgebiede beslaan hier meer as vyftig persent van die oppervlakte en groei nog steeds, veral omdat minder vrugbare grond deur boere herbebos word.
Biodiversiteit
Sedert die laat 18de eeu is in Hesse meer as 140 plantspesies as uitgestorwe verklaar, terwyl die broeigetalle van sommige voëlspesies afgeneem het – dié van die kiewiet (Vanellus vanellus) met 85 persent sedert die middel van die 1980's. Ook veldhamsterbevolkings het sedert die 1970's drasties gekrimp. Die varswater-pêreloester (Margaritifera margaritifera), wat vroeër volop was in die waterliggame van bergreekse soos die Vogelsberg, Rhön, Spessart en Odenwald, word intussen in Hesse as uitgestorwe geklassifiseer. Die edel- of Europese rivierkreef (Astacus astacus) en die vlagsalm (Thymallus thymallus), 'n varswatervis, word as bedreigde spesies beskou wat tans nog slegs in enkele waterliggame aangetref word.
Naas dier- en plantspesies, wat wêreldwyd of ook in ander dele van Europa voorkom, is daar ook spesies waarvan die habitat min of meer beperk tot Hesse is, waaronder die Rhön-slak (Bythinella compressa, Duits: Rhönquellschnecke) wat hier endemies is. Daar is ook spesies wat ná eeue of dekades na Hesse teruggekeer het, soos die Eurasiese rooikat, of spesies wat vroeër as bedreig beskou is en tans weer konstant in getalle toeneem, soos die Europese wildekat, die swerfvalk (Falco peregrinus) en die Europese oehoe (Bubo bubo).
Hesse as historiese Duitse landskap
Met 'n oppervlakte van 21 115 km² en 'n bevolking van ses miljoen is Hesse vandag een van die middelgroot deelstate van Duitsland. Anders as byvoorbeeld Beiere of Sakse het Hesse geen eeue lange tradisie as politieke entiteit nie, maar het sy ontstaan aan 'n besluit van die Amerikaanse militêre administrasie kort ná die Tweede Wêreldoorlog te danke. Die gebiede, wat op 19 September 1945 as deelstaat Groß-Hessen verenig is (Keurhesse, Hesse-Darmstadt, Nassau, Waldeck en Frankfurt am Main) het daarenteen elkeen 'n lang geskiedenis van relatiewe politieke onafhanklikheid. Dat hierdie gebiede nie al vroeër tot 'n gemeenskaplike Hessiese staat verenig is nie, was aan erfdeling, dinastiese belange, godsdienstige onenigheid, oorlogsvoering en die inmenging en die begerigheid van vreemde moondhede te danke.
Maar ondanks die feit dat Hesse eeue lank in kleiner politieke eenhede verdeel was, het sy bewoners 'n gemeenskaplike geskiedenis wat terugstrek na die hoë middeleeue toe Hesse 'n kernland van die Heilige Romeinse Ryk was, en die tyd van die Protestantse Hervorming toe die Nassauiese landsdele gesamentlik die Calvinisties-Protestantse geloof aanvaar het. In die volgende eeue het die twee linies van die Huis van Hesse, Kassel en Darmstadt, in politieke opsig van mekaar wegbeweeg, maar die gemeenskaplike identiteit van die Hessiese bevolking is deur hierdie proses nie aangetas nie. Sodoende kan na Hesse voor 1945 as 'n historiese Duitse landskap verwys word.
Vroeë geskiedenis
Die vroegste spore van menslike bewoners, wat deur argeoloë in Hesse gevind is, dateer uit die Ou Steentydperk (sowat 500 000 jaar gelede). In streke soos Wetterau en die Schwalm-Eder-gebied, wat ook gedurende die Ystydperk vry van vergletsering was, het prehistoriese steengroewe ontstaan.
Gedurende die Middel-Steentydperk (tussen 8 000 en 5 000 v.C.) is die Hessiese gebied net soos ander streke in Europa deur klein gemeenskappe van jagters, versamelaars en vissers bewoon, soos deur argeologiese vondse rondom Arolsen en Hofgeismar, in die Vogelsbergstreek en die mondingsgebied van die Main bevestig is. In die oorgangstydperk tussen Middel- en Jong Steentydperk (omstreeks 5 000 tot 1 800 v.C.) het steeds meer gemeenskappe hul nomadiese leefwyse laat vaar en hulle in dorpsagtige nedersettings met boerderye gevestig waar hulle akkerbou bedryf en vee geteel het.
Vanweë sy ligging by die kruispunt van belangrike roetes was Hesse gedurende die hele Steentydperk 'n deurgangsgebied waardeur mense getrek het, waar handel met goedere gedryf en nuwe gewoontes gevestig is. Dit was Hesse se besondere rol as deurgangsland waardeur die land se geskiedenis ook in die volgende eeue bepaal is.
Brons- en Ystertydperk
In die Bronstydperk (tussen 1 800 en 750 v.C.) val die bloeifase van die sogenaamde Urneveldbeskawing wat sy naam aan sy besondere begrafnispraktyke te danke het. Oorledenes is veras en in urne, soms saam met ryk grafgiftes, begrawe. Die grafte van vorste wys op sosiale verskille. So is hooggeplaastes saam met wapens en bronsgereedskappe begrawe. Ander vondse uit die 1ste eeu. v.C. wys op praktyke soos menseoffers en kannibalisme wat indertyd nog bestaan het.
Die Ystertydperk (omstreeks 750 tot 50 v.C.) is die laaste periode in die Hessiese geskiedenis waar argeologiese opgrawings skriftelike oorlewerings moet vervang. Bewoners het in hierdie tydoperk weer oorgegaan na die tradisionele begrafnispraktyk van teraardebestelling. Oorledenes is dikwels saam met hul sieraad, veral ringe, begrawe. Kenmerkend is die vestiging van nedersettings op hoër geleë plekke soos heuwels – een van die karakteristieke van 'n nuwe tydperk wat destyds aangebreek het: 'n tydperk wat met die Kelte verbind word.
Kelte en Chatte
In die 4de eeu v.C. het Keltiese bewoners in Suidwes-Hesse, in die Ryn-Maingebied, in die Wetterau en op die Glauberg elemente van 'n hoogs ontwikkelde beskawing gevestig wat met 'n verskeidenheid innovasies in die goudsmeekuns en op ander velde verbind word. In die sosiale orde van Keltiese stamme het vorste 'n prominente rol gespeel, soos uit hul ryk grafgifte blyk. Vorste is in wa- of ruitergrafte met goudsieraad, wapens, gereedskappe en keramiek ter ruste gelê. Argeologiese vondse bevestig dat die Keltiese bewoners ook reeds gebruik gemaak het van warmbaddens in die gebied van die huidige Wiesbaden en Alzey.
Hoe ver die Hessiese gebiede onder Keltiese heerskappy gestrek het, is steeds omstrede onder geskiedkundiges. Terwyl die suide en sentrale gebiede van die huidige deelstaat Hesse deur Kelte bewoon is, het Germaanse stamme, waaronder die Chatte as beduidendste groep, vanuit Noord-Hesse in suidelike rigting beweeg. Die tweede eeu v.C. is reeds gekenmerk deur Kelties-Germaanse gevegte waartydens die Kelte uiteindelik 'n nederlaag gely het. Blykbaar kon nóg hul hoogs ontwikkelde beskawing nóg hul gesofistikeerde stelsel van versterkings en forte die Kelte in Hesse van ondergang red.
Dikwels word na die Kelte as 'n "vlugtende volk" verwys wat meestal niks meer agtergelaat het as die spore van hul vlug. In die laaste dekades voor die begin van die Christelike jaartelling het die Chatte hulle in die berg- en heuwellandskap van Neder-Hesse gevestig. Die middelpunt van hul magsgebied was rondom Fulda, Eder en Lahn geleë, alhoewel Chattiese gemeenskappe hulle ook in die gebied van Kassel en Wetzlar en aan die Middelryn gevestig het. Die belangrikste Chattiese nedersettings, wat tegelykertyd as godsdienstige sentra en sentrale begrafnisplekke gedien het, was Geismar, Metze en Gudensberg. Nou verwante Germaanse stamme soos die Cheruskers en Mattiakers het net tydelik 'n rol as bondgenote vervul voordat hulle uitgeskakel is.
Die Chatte was volgens antieke oorlewerings (onder meer Tacitus se Germania en Annales) 'n baie strydlustige volk, maar in elk geval teen die einde van die 1ste eeu n.C. die Germaanse kernvolk in die gebied. As sulks was hulle die belangrikste teenstaanders van Rome en sy kolonies aan die linkeroewer van die Ryn. Tacitus beskryf die Chatte as liggaamlik en geestelik sterk en verbind hierdie eienskappe met hul leefstyl as bergbewoners waardeur hulle van die meeste ander Germane verskil het. Hul gedissiplineerdheid en organisasievermoë was volgens hom vergelykbaar met dié van Romeine. Die digter Marcus Valerius Martiali merk op dat die Chatte, net soos die Bataviërs, 'n rooi skuim, die sogenaamde spuma chattica, vervaardig het waarmee hulle hul hare vuurrooi geverf het. Hierdie skuim was ook in Rome baie gewild en het 'n belangrike rol in die ruilhandel met Romeine gespeel.
Deskundiges soos die Duitse filoloog Ludwig Rübekeil, wat navorsing oor die kontaksones tussen Germane en Kelte doen, bevraagteken die stelling dat die Chatte 'n suiwer Germaanse stam was. So het onder meer Caesar na die Volcae Tectosages verwys, 'n Galliese volk wat hom in die Hercyniese Woud gevestig het, die digte bosgebiede wat vanaf die Ryn in ooswaartse rigting gestrek en die grootste deel van die huidige Suid-Duitsland bedek het. Vir Romeinse en Griekse skrywers het hierdie oerbos die noordelike grens van die bekende Europa gevorm.
Navorsers vermoed dat die Volcae Tectosages gebiede in die huidige Noord-Baden, Noord-Württemberg, Hesse, Noord-Beiere en Boheme bewoon het. Taalkundige navorsing en argeologiese opgrawings bevestig dat die bevolking in hierdie streek van gemengde Kelties-Germaanse afkoms was. Interessant genoeg het die Germane later die naam van hierdie Kelties-Germaanse mengvolk, Volcae Tectosages, gebruik om na alle Kelte en Romane te verwys. Uit die oorspronklike Walha het later Welsch geword (vergelyk die terme Waal, Waals en Wallonië vir die nie-Germaanse deel van die huidige België). Welsche as sambreelterm vir Romaanssprekende volke word tans in Duits nie meer gebruik nie, maar wél in Pools – vergelyk die Poolse naam vir Italië, Włochy.
Romeinse heerskappy
Die Romeins-Chattiese konflik het die hele Romeinse keisertyd voortgeduur. Rome het uiteindelik daarin geslaag om sy besittings langs die regteroewer van die Ryn uit te brei en die nuut verowerde gebiede deur 'n reeks grensforte in die huidige Wiesbaden, Hofheim en Friedberg te beveilig. Laasgenoemde was die Romeinse Ryk se noordelikste voorpos in Hesse, maar desondanks is die Romeinse castellum Saalburg naby Bad Homburg tans die bekendste Romeinse vesting in die gebied. In 1900 het die imperiale selfbeeld van keiser Wilhelm II die aanleiding tot die rekonstruksie van hierdie castellum gegee.
Die voortdurende grenskonflik het verdere versterkings genoodsaak. Vanaf 83 n.C. het die Romeine met die bou van die Limes begin, 'n versterkte en bewaakte grenslyn. Hiervoor is aanvanklik net 'n smal strokie land van bome en bosse skoongemaak om 'n grenspad aan te lê. Hierdie pad het dikwels oor bergkamme geloop wat 'n goeie uitsig oor die onveilige Chattiese grensstreek gebied het. Dit is gaandeweg versterk en tot een van die beduidendste en invloedrykste kulturele grenslyne in die geskiedenis van Europa uitgebou. Terwyl dit heel waarskynlik nie sou deug om 'n grootskaalse aanval af te weer nie, het die Limes nietemin die doeltreffende polisiëring van die grens bewerkstellig sodat migrasie- en handelsverkeer gereguleer kon word.
Alle bewoners van Bo-Germanië was belastingpligtig, maar het tegelykertyd voordeel getrek uit die doeltreffende Romeinse administrasie. So is vaste paaie aangelê en steenbrûe gebou om die ekonomiese mobiliteit van bewoners en handelsverkeer te bevorder. Die versterkte handel- en marksentrum (forum) in Waldgirmes naby Lahnau getuig van Romeinse aktiwiteite in hierdie verband. Die forum, wat vanaf 4 v.C. ontstaan het, is een van die vroegste voorbeelde van Romeinse steengeboue in die besette Germaanse gebiede aan die regteroewer van die Ryn (Germania magna).
'n Groot aantal landgoede (villae rusticae) het die bevolking in stedelike nedersettings van landbouprodukte voorsien. Akkerbou en veeteelt het voordeel getrek uit nuut ingevoerde, tot dusver in die gebied onbekende vrugtesoorte, veerasse en landboukundige toerusting. Die warm Rynvallei was 'n goeie ligging vir die vestiging van 'n wynboubedryf. Warmbaddens, wat vir geneeskundige en ontspanningsdoeleindes gebruik is, was 'n lokpunt vir bewoners van Wiesbaden, Bad Nauheim en Bad Vilbel en hul uitheemse gaste, soos tewens ook die plaaslike gashuise. Fonteine en akwadukte het die bevolking van vars water voorsien.
Al het die Romeinse heerskappy in Suid-Hesse sowat 400 jaar geduur, was Germaanse aanvalle 'n konstante bedreiging vir sy bewoners. Die Chatte het vanuit hul stamland noord van die Limes verskeie kere die Romeinse grens oorgesteek. Aanvanklik is hul aanvalle suksesvol afgeweer, maar vanaf die vroeë 3de eeu het 'n tweede Germaanse volk, die Alemanne, na die ryksgrens opgeruk. Omstreeks 260 het hulle vir die eerste keer die Limes deurbreek.
Rome was genoodsaak om alle gebiede van die provinsie Bo-Germanië, wat langs die Ryn se regteroewer geleë was, te ontruim. Die besittings aan die linkeroewer is hergeorganiseer as Germania prima, terwyl Mogontiacum sy status as administratiewe setel gehandhaaf het. Danksy magtige versterkings het die Romeinse bewind aan die Ryn se linkeroewer nog sowat honderd jaar voortgeduur voordat ook hierdie gebiede gereeld teikens van Alemanniese invalle geword het. Omstreeks 400 is die Romeinse verdedigingslinies aan flarde geskeur, en kort daarna het die laaste Romeinse groepe die gebied ontruim. Vierhonderd jaar se Romeinse heerskappy het hul stempel op Suid-Hesse afgedruk sodat die streek ook in die volgende eeue sterk verskil het van die noorde wat nooit onder Romeinse bewind gekom het nie.
Middeleeue
Gedurende die Frankiese heerskappy in Hesse het die bewoners die Christelike geloof aangeneem. Ook die eerste verwysing na die Hesse as Hessi dateer uit die vroeë middeleeue. 'n Brief wat in 738 deur die pous aan Bonifatius gestuur is, 'n sendeling wat aanvanklik in Fritzlar en later in Fulda gepreek het, bevat dié term. Bonifatius het kerke opgerig en vroeë strukture van 'n kerkorganisasie gevestig.
Onder Karel die Grote, wat in 800 tot keiser gekroon is, het die Ryn-Maingebied tot een van die kernstreke van die Heilige Romeinse Ryk ontwikkel, veral nadat keiserlike paltse naby biskopsetels soos Mainz en Worms ontstaan het. Ná die opsplitsing van die Ryk onder Karel se kleinseun Lodewyk die Duitser, wat in die klooster van Lorsch ter ruste gelê is, het Frankfurt die keiser se gunsteling-regeringsetel geword. In die regeringstyd van die Staufer-keiser Frederik Barbarossa, wat in 1152 deur die ryksvorste in Frankfurt as koning verkies is, het die Ryn-Maingebied nog eens 'n kerngebied van die Ryk geword.
So het Frankfurt gaandeweg die stad geword waar Duitse konings verkies en gekroon is. Die stad het tot een van die belangrikste ekonomiese en handelsentra in Europa ontwikkel nadat keiser Frederik II in 1240 aan Frankfurt die voorreg verleen het om jaarbeurse (belangrike handelskoue) te hou.
Die geskiedenis van Hesse as politieke entiteit het in die Staufertydperk begin toe Elisabeth, die weduwee van die Thüringiese landgraaf Lodewyk IV, haar amptelike residensie in die somer van 1228 na Marburg verskuif het. Haar betrokkenheid by die armes en siekes, haar ontydige afsterwe in 1231, haar latere heiligspreking en die opspraakwekkende pelgrimstoer van keiser Frederik II het van haar graf 'n sakrale sentrum in Hesse gemaak.
Haar dogter Sophie het ná 'n hewige stryd met haar Thüringiese familie en die streeksmoondhede oor die politieke en dinastie toekoms van Hesse daarin geslaag om die land as erfdeel aan haar seun Hendrik van Brabant te laat val. In 1264 is Hendrik I ná die einde van die Thüringies-Hessiese Suksessieoorlog as landgraaf van Hesse erken. Dertien jaar later het hy Kassel as sy regeringsetel gekies. Dit was die laaste in 'n reeks uitgangspunte vir die ontwikkeling van Hesse as selfstandige politieke entiteit.
Modernisering onder Philipp die Grootmoedige
Gedurende die regeringstyd van landgraaf Philipp die Grootmoedige (1518–1567) het hierdie ontwikkeling 'n hoogtepunt bereik. Philipp het al vroeg die godsdienstige en politieke belangrikheid van Martin Luther se leerstellings besef. As een van Luther se oortuigde aanhangers het hy daarin geslaag om van Hesse binne 'n kort tydperk een van die leidende Protestantse Duitse en Europese moondhede van die vroeë 16de eeu te maak. Philipp het die beginsels van sy beleid binne die Europese konteks geformuleer, selfs al het dit in konflik gestaan met die beleid van die keiser en die Habsburgse wêreldmoondheid.
Met sy hervormingsbeleid het hy die Hessiese administrasie, onderwysstelsel en navorsingsbedryf gemoderniseer en met die daarstelling van sosiale instellings begin. Die stigting van die Universiteit van Marburg, die oudste akademiese instelling in Hesse, en die bou van nuwe skole en hospitale het sentraal gestaan in sy moderniseringsprogram.
Ná sy afsterwe het politieke en godsdienstige geskille tot die verdeling van Hesse gelei wat voortaan uit twee deelstate – Hesse-Kassel en Hesse-Darmstadt – bestaan het. Godsdienstige geskille het die dinastiese konflikte en verdeling in die 17de eeu verder verskerp.
Die 19de eeu
Die politieke stelsel en landkaart in Hesse is eers in die vroeë 19de eeu as gevolg van Napoléon Bonaparte se Europese magsbeleid weer ingrypend verander. Hesse-Kassel is in 1803 tot keurvorstedom verhef. Hesse-Darmstadt, wat die status van groothertogdom gekry het, en die Nassauiese vorstedomme, wat in die Hertogdom Nassau verenig het, het in 1806 tot die Rynbond toegetree. Ook ander grense is in die Napoleontiese tydperk nuut getrek. Frankfurt, Wetzlar, Aschaffenburg, Fulda en Hanau is enkele jare lank in die Groothertogdom Frankfurt saamgesluit, terwyl Keurhesse, Brunswyk asook dele van Hannover en Pruise tydelik deel uitgemaak het van die Koninkryk Wesfale, met Kassel as regeringsetel van Napoléon se broer Jérôme.
Met Napoléon se militêre nederlaag het ook die Koninkryk Wesfale verbrokkel. Die keurvorstedom Hesse-Nassau is herstel en groot dele van die vorsbisdom Fulda en Hanau daarby ingesluit. Gebiede aan die linkeroewer van die Ryn rondom Mainz en Worms is as Rynhesse by Hesse-Darmstadt ingelyf. Nassau het voortbestaan as hertogdom. Kleiner selfstandige state soos die landgraafskap Hesse-Homburg en die prinsdom Waldeck het by die Duitse Bond aangesluit. Frankfurt het sy status as Vrye Rykstad herwin (tot en met 1866) nadat die gelyknamige groothertogdom weer ontbind is.
Die eerste demokratiese bedeling
Ná die afskaffing van die monargie en die stigting van die Republiek van Weimar in 1918 is die Groothertogdom Hesse-Darmstadt omgevorm tot die Volksstaat Hesse. Die eerste algemene verkiesing is op 26 Januarie 1919 gehou, en net soos op nasionale vlak is ook in die deelstaat 'n koalisieregering deur die Sosiaaldemokratiese, die Demokratiese en die Sentrumparty. Darmstadt is as setel van die nuwe deelstaatregering gekies.
Die deelstaat se eerste demokratiese grondwet is op 20 Februarie 1919 aanvaar. Die politieke en ekonomiese instabiliteit, wat op die Eerste Wêreldoorlog gevolg het, was 'n groot uitdaging vir die jong Hessiese republiek. Nogtans het die Hessiese minister van binnelandse sake, Wilhelm Leuschner, wat die amp vanaf 1928 beklee het, Hesse as "die wegbereider vir 'n herordening van die Ryk" beskou – 'n rol wat volgens hom uit die politieke tradisies van Hesse voortgespruit het. Leuschner het die groeiende Nasionaalsosialistiese beweging betyds as 'n bedreiging vir die demokratiese stelsel raakgesien en dit van die begin af bestry.
Nasionaalsosialistiese diktatuur
In die verkiesing van November 1931 het die Nasionaalsosialistiese Duitse Werkersparty (NSdAP) 27 van die 70 setels in die Hessiese deelstaatparlement verower, maar kon nie daarin slaag om die verkose demokratiese regering te ontsetel nie. Eers met die Nasionaalsosialistiese magsoorname in die Duitse Ryk in 1933 het die "Wet oor die heropbou van die Ryk" voorsiening gemaak vir 'n diktatoriese bewind op deelstaatvlak. Die NSdAP-streeksleier in Hesse-Nassau is as Ryksstadhouer benoem. Binne sy bevoegdhede en funksies het die ontbinding van bestaande departemente geval wat in administratiewe afdelings omgevorm is. Alle deelstaatstrukture is aan die NS-bewind op nasionale vlak gelykgeskakel en demokratiese partye onderdruk.
In die lente van 1945 het geallieerde magte die grootste deel van die Duitse Ryk beset. Op 25 Maart het Amerikaanse eenhede Darmstadt ingeneem, op 28 Maart Wiesbaden en een dag later ook Frankfurt am Main. Op 4 April is Kassel in Noord-Hesse bevry. Nog in die lente van 1945 het die Amerikaanse militêre administrasie in Kassel en Wiesbaden nuwe regeringspresidente en 'n "Duitse regering van die deelstaat Hesse" met sy setel in Darmstadt benoem. Die nuwe regering onder leiding van professor Ludwig Bergsträsser het by die demokratiese tradisies van die voormalige Volksstaat Hesse aangesluit.
Stigting van die deelstaat
Die deelstaat Groot-Hesse (Groß-Hessen) is volgens die Amerikaanse militêre bewind se Proklamasie nommer 2 op 19 September 1945 gevorm. Wiesbaden het op 12 Oktober die administratiewe hoofstad geword. Die Hessiese staatsgebied het die voormalige Pruisiese distrikte Kassel en Wiesbaden en die vroeëre Volksstaat Hesse behels. Die distrikte Ober- en Unterwesterwald, Unterlahn en St. Goarshausen het, net soos die streek Rynhesse aan die linkeroewer van die Ryn, deel van die Franse besettingsone geword en is later by die nuwe deelstaat Rynland-Palts ingesluit.
Ekonomiese opswaai ná 1945
Hesse het ná die verdeling van Duitsland tot die geografiese middelpunt van die nuutgestigte Federale Republiek van Duitsland geword en binne enkele jare tot 'n welvarende streek ontwikkel wat vanaf 1957 selfs in staat was om finansiële bystand aan armer Wes-Duitse deelstate te verleen. Met sy ekonomiese beleid, wat onder meer voorsiening vir die sosiale ontwikkeling van landelike gebiede gemaak het, het Hesse as voorbeeld vir ander deelstate gedien. In die 1960's het Frankfurt am Main tot die enjin van ekonomiese groei in die Ryn-Main-streek ontwikkel.
Met sy sterk ekonomiese posisie het Hesse, wat in die dekades ná die oorlog tradisioneel deur die Sosiaaldemokratiese Party geregeer is, sy invloed in die Federale Raad, die tweede kamer en verteenwoordiging van die Duitse deelstate, laat geld. So is 'n aantal hofstukke by die Wes-Duitse konstitusionele hof ingedien om omstrede wetsontwerpe van die konserwatiewe federale regering onder leiding van bondskanselier Konrad Adenauer (CDU), waaronder die beplande invoering van 'n regeringsstelevisiekanaal, te betwis.
Bevolkingsverspreiding en -digtheid
Met 'n bevolking van 6,25 miljoen neem Hesse die vyfde plek van alle Duitse deelstate in, terwyl dit met 'n oppervlakte van 21 000 km² sowat ses persent van die gebied van die Federale Republiek van Duitsland beslaan en die sewende plek van alle deelstate inneem. Hesse is die vierde mees digbevolkte deelstaat ná Noordryn-Wesfale, Saarland en Baden-Württemberg. Die getal buitelanders het in 2012 meer as 704 000 of 11,7 persent van die totale bevolking beloop.