cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jupiter
Grootte en massa
Teoretiese modelle dui aan dat as Jupiter 'n massa van 40% groter gehad het, die binnekant so saamgepers sou gewees het dat sy volume sou afgeneem het ondanks die groter hoeveelheid materie. Hoewel Jupiter se massa 75 keer so groot sou moes gewees het om waterstof te verbrand en 'n ster te word, het die kleinste rooidwerg dalk 'n radius van net effens groter as Saturnus.
Jupiter straal meer hitte uit as wat dit van die Son ontvang vanweë sy sametrekkende binnekant. Dié proses veroorsaak dat Jupiter met sowat 1 mm per jaar krimp. Toe Jupiter gevorm het, was dit warmer en sy deursnee omtrent twee keer so groot soos nou.
Interne struktuur
Voor die vroeë 21ste eeu het die meeste wetenskaplikes een van twee scenario's voorgestel vir die vorming van Jupiter. As die planeet aanvanklik materiaal aangetrek het as 'n soliede liggaam, sou dit bestaan het uit 'n digte kern, 'n omringende laag vloeibare metallieke waterstof (met 'n bietjie helium) wat omtrent 80% van die planeet se radius dek, en 'n buitenste atmosfeer van hoofsaaklik molekulêre waterstof. As die planeet egter regstreeks uit die gasagtige planetêre newel ineengestort het, sal dit na verwagting geen kern hê nie en tot in die middel bestaan uit al hoe digter vloeistowwe (hoofsaaklik molekulêre en metallieke waterstof).
thumb|500px|'n Diagram van Jupiter, sy binnekant, oppervlak, ringe en binnemane. Data van Juno het getoon Jupiter het 'n baie uitgespreide kern wat met sy binneste mantel meng. Dit is dalk veroorsaak deur 'n botsing met 'n planeet van sowat 10 aardmassas 'n paar miljoen jaar ná Jupiter se vorming, wat 'n aanvanklik soliede kern sou versteur het.
Die kern strek na raming oor sowat 30-50% van die planeet se radius en bevat swaar elemente met 'n gesamentlike massa van 7-25 keer dié van die Aarde.
Buite die laag metallieke waterstof lê 'n deursigtige binneste atmosfeer van waterstof. By dié diepte is die druk en temperatuur bo molekulêre waterstof se kritieke druk van 1,3 MPa en kritieke temperatuur van 33 K (-240,2 °C). In dié toestand is daar geen afsonderlike vloeistof- en gasfases nie – waterstof is glo in 'n superkritieke vloeistoftoestand.
Die waterstof- en heliumgas wat van die wolklaag af ondertoe strek, verander geleidelik in 'n vloeistof in dieper lae, en lyk waarskynlik amper soos 'n oseaan van vloeibare waterstof en ander superkritieke vloeistowwe. Fisiek raak die gas al hoe warmer en digter namate die diepte toeneem.
Reënagtige druppels helium en neon val neer deur die laer atmosfeer, en put die hoeveelheid van dié elemente in die boonste atmosfeer uit. Berekenings dui daarop dat heliumdruppels by 'n radius van 60 000 km (11 000 km onder die bokant van die wolke) van metallieke waterstof skei en weer by 50 000 km (22 000 km onder die wolke) meng. 'n Reënval van diamante is al voorgestel, nes op Saturnus en die ysreuse Uranus en Neptunus.
Atmosfeer
Jupiter se atmosfeer strek tot 'n diepte van 3 000 km onder die wolklae.
Klipkershout
Die Klipkershout (Maytenus oleoides) is 'n klein boom wat voorkom in dagsome in die fynbosstreek van die Wes-Kaap. By die ou bome is die bas kurkagtig. Die blare is ellipties, dik en leeragtig. Die blare het soms 'n blouerige blos terwyl die blaarstele en jong takkies pienkerig is.
Jupiter
Wolklae
Jupiter is deurgaans bedek met wolke van ammoniakkristalle, wat dalk ook ammoniumwaterstofsulfied bevat. Die wolke is geleë in die tropopouse van die atmosfeer (net bo die troposfeer) en vorm bande by verskillende breedteliggings, wat bekend is as tropiese streke. Dié word onderverdeel in ligter "sones" en donkerder "gordels". Die wisselwerkings tussen dié botsende sirkulasiepatrone veroorsaak storms en onstuimigheid. Windsnelhede tot 100 m/s ((360 km/h) is algemeen in die straalstrome. Die sones verskil van jaar tot jaar in breedte, kleur en intensiteit, maar het stabiel genoeg gebly dat wetenskaplikes name aan hulle gegee het.
Die wolklaag is sowat 50 km diep en bestaan uit minstens twee dekke ammoniakwolke: 'n smal, deursigtiger streek bo en 'n dikker onderdek. Daar kan 'n dun laag waterwolke onder die ammoniakwolke wees, wat aangedui word deur weerligflitse wat in die atmosfeer waargeneem word. Dié elektriese ontladings kan tot duisend keer so sterk as weerlig op Aarde wees. Die waterwolke veroorsaak vermoedelik donderstorms op dieselfde manier as op aarde: deur hitte wat van die binnekant af opstyg. Die Juno-sending het "vlak weerlig" onthul wat ontstaan uit ammoniakwaterwolke redelik hoog op in die atmosfeer.
Klipkershout
Die boom se FSA-nommer is 400.
Jupiter
Wolklae
In die boonste atmosfeer is ook weerligflitse van omtrent 1,4 millisekondes waargeneem. Hulle is bekend as "elfies" en lyk blou of pienk vanweë die waterstof.
Die oranje en bruin kleure in Jupiter se wolke word veroorsaak deur opwellende samestellings wat van kleur verander wanneer hulle blootgestel word aan die ultraviolet lig van die Son. Die presiese samestelling is onseker, maar die stowwe is vermoedelik fosfor, swael of moontlik koolwaterstowwe. Dié kleurryke samestellings, bekend as "chromofore", meng met die warmer wolke van die laer dek. Die ligkleurige sones word gevorm wanneer stygende konveksieselle kritalliserende ammoniak vorm wat die chromofore verberg.
Jupiter se klein ashelling bring mee dat die planeet se pole altyd minder sonstraling as die ewenaarstreek kry. Konveksie in die binnekant van die planeet vervoer energie na die pole, en balanseer die temperature in die wolklaag uit.
Die Groot Rooi Vlek en ander draaikolke
250px|thumb|Die Groot Rooi Vlek van naby afgeneem deur Juno (April 2018).
Die Groot Rooi Vlek is groter as die Aarde. Volgens wiskundige modelle is die storm stabiel en sal dit 'n permanente verskynsel bly. Die grootte het egter aansienlik afgeneem sedert dit ontdek is. In aanvanklike waarnemings in die laat 1800's is bereken dit is sowat 41 000 km lank. Teen die Voyager-verbyvlug van 1979 was die storm 23 300 km lank en sowat 13 000 km breed. Volgens waarnemings deur Hubble in 1995 het die lengte afgeneem tot 20 950 km en in 2009 was dit 17 910 km lank. In 2015 was die storm sowat 16 500 by 10 940 km, en het die lengte met sowat 930 km per jaar afgeneem. In Oktober 2021 het Juno die diepte van die Groot Rooi Vlek op 300-500 km gemeet.
links|thumb|300px|Die vorming van Ovaal BA uit drie wit ovale. Juno-sendings het getoon daar is verskeie polêre sikloongroepe by Jupiter se pole. Die noordelike groep bevat nege siklone, met 'n grote in die middel en agt ander daaromheen, terwyl die suidelike weergawe ook 'n sentrale sikloon het, maar deur vyf groot storms en 'n kleiner een omring word.
Dié poolstrukture word deur onstuimigheid in die planeet se atmosfeer veroorsaak en kan vergelyk word met Saturnus se seshoek by sy noordpool.
In 2000 het 'n atmosferiese verskynsel in die suidelike halfrond gevorm wat soortgelyk aan die Groot Rooi Vlek is, maar kleiner. Dit is geskep deurdat kleiner, wit ovaalvormige storms verenig het om 'n enkele storm te vorm – die drie kleiner ovale is in 1939-'40 gevorm. Die verenigde verskynsel is "Ovaal BA" genoem.
Dit het intussen in intensiteit afgeneem en van wit in rooi verander, en word nou die "Klein Rooi Vlek" genoem.
In April 2017 is 'n "Groot Koue Vlek" in Jupiter se termosfeer by sy noordpool ontdek. Die verskynsel is 24 000 km lank, 12 000 km breed en 200 °C kouer as die omringende streke. Hoewel die storm op kort termyn in grootte en intensiteit wissel, bly dit al 15 jaar lank op dieselfde plek in die atmosfeer. Dit kan gevorm word deur die wisselwerkings tussen gelaaide deeltjies wat van Io af kom en die sterk magneetveld van Jupiter, wat lei tot 'n herverspreiding van hittevloei.
Platetêre ringe
Jupiter het 'n dowwe planetêre ringstelsel wat uit drie segmente saamgestel is: 'n binneste torus van deeltjies bekend as die halo, 'n relatief helder hoofring en 'n buitenste fyn ring. Dié ringe bestaan oënskynlik uit stof, terwyl Saturnus se ringe uit ys bestaan. Die hoofring bestaan waarskynlik uit materiaal wat van die mane Adrastea en Metis afkomstig is en deur die planeet se sterk swaartekraginvloed na Jupiter aangetrek word. Nuwe materiaal word deur bykomende botsings bygevoeg.
Op dieselfde manier skep die mane Tebe en Amaltea vermoedelik twee afsonderlike komponente van die stowwerige fyn ring. Daar is bewyse van 'n vierde ring wat kan bestaan uit botsingstukke van Amaltea af wat al langs die maan se wentelbaan voorkom.
Lee Tung Foo
Lee Tung Foo (23 April 1875 – 1 Mei 1966) was 'n Amerikaanse akteur. Hy was bekend vir sy rolle in die rolprente Mr. Wong, Detective (1938), Phantom of Chinatown (1940), Across the Pacific (1942), en There's a Girl in My Heart (1949).
Jupiter
Wentelbaan en rotasie
Jupiter is die enigste planeet in die Sonnestelsel waarvan die massamiddelpunt buite die Son lê, al is dit net met 7% van die Son se radius. Die gemiddelde afstand tussen Jupiter en die Son is 778 miljoen km (5,2 AE) en die planeet voltooi elke 11,86 jaar 'n omwenteling. Dit is sowat twee vyfdes van Saturnus se wentelperiode, en dit vorm amper 'n baanresonansie.
Jupiter se wentelvlak het 'n baanhelling van 1,30° in vergelyking met die Aarde. Omdat die wentelbaan se eksentrisiteit 0,049 is, is Jupiter net meer as 75 miljoen km nader aan die Son met perihelium as met afelium.
Jupiter se ashelling is relatief klein, net 3,13°, en sy seisoene is dus onbeduidend in vergelyking met dié van die Aarde en Mars.
Waarneming
thumb|220px|Jupiter en die vier mane van Galeilei, soos gesien deur 'n amateurteleskoop (Io was voor Jupiter en kon nie gesien word nie).
Jupiter is gewoonlik die vierde helderste natuurlike voorwerp in die lug (naas die Son, Maan en Venus), hoewel Mars soms helderder as Jupiter kan lyk. Na gelang van Jupiter se posisie ten opsigte van die Aarde, wissel sy visuele magnitude van -2,94 by opposisie tot -1,66 tydens konjunksie met die Son. Sy gemiddelde skynbare magnitude is -2,2. Sy skynbare grootte wissel ook van 50,1 tot 30,5 boogsekondes. Gunstige opposisies is wanneer Jupiter deur sy perihelium beweeg en dit nader aan die Aarde is. Naby opposisie sal dit lyk of Jupiter in 'n skynbare retrograde beweging gaan vir 'n tydperk van sowat 121 dae voordat dit weer prograad beweeg.
Omdat Jupiter se wentelbaan buite dié van die Aarde lê, sal die fasehoek van die planeet soos van die Aarde af gesien altyd minder as 11,5° wees; Jupiter lyk dus altyd byna ten volle verlig wanneer dit deur aardgebaseerde teleskope beskou word. Dit was net tydens ruimtetuigsendings na Jupiter dat sekeluitsigte van die planeet verkry is.
'n Klein teleskoop sal gewoonlik Jupiter se vier mane van Galilei en die prominente wolkgordels oor sy atmosfeer wys. 'n Groot teleskoop met 'n lensopening van 10,16-15,24 cm sal Jupiter se Groot Rooi Vlek wys as dit na die Aarde gedraai is.
Navorsing voor teleskope
thumb|180px|links|'n Model in [[Almagest van die beweging van Jupiter (☉) relatief tot die Aarde (🜨).]]
Waarnemings van Jupiter het minstens in die Babiloniese tyd van die 7de tot 8ste eeu v.C. begin. Die antieke Chinese het dit as die Suì-ster (Suìxīng, 歲星) geken en het hulle siklus van 12 aardtakke gebaseer op die benaderde getal jare wat dit duur vir Jupiter om om die Son te wentel. Teen die 4de eeu v.C. het dié waarnemings ontwikkel tot die Chinese diereriem, en elke jaar is verbind met 'n ster en god wat die streek teenoor Jupiter se posisie in die naglug beheer. Dié oortuigings bestaan steeds in Taoïstiese godsdienspraktyke en in die 12 diere van die Oos-Asiatiese diereriem. Die Chinese historikus Xi Zezong het beweer die antieke Chinese sterrekundige Gan De het 'n klein ster aangemeld "in alliansie" met die planeet. Dit kan dui op die waarneming van een van Jupiter se mane met die blote oog. As dit waar is, het dit gebeur byna twee millenniums voor Galileo se ontdekking van die grootste mane.
In 'n verslag van 2016 is berig die trapesiumreël is voor 50 v.C. deur die Babiloniërs gebruik om Jupiter se snelheid met die sonnebaan langs te bepaal. In sy werk Almagest van die 2de eeu het die Hellenistiese sterrekundige Ptolemaeus 'n geosentriese planetêre model gekonstrueer wat gebaseer is op leisirkels en episiklusse om weereens Jupiter se beweging relatief tot die Aarde te bereken; hy het Jupiter se wentelperiode om die Aarde as 4 332,38 dae, of 11,86 jaar, aangegee.
Grondgebaseerde teleskope
thumb|180px|Galileo se oorspronklike aantekeninge oor sy waarnemings van Jupiter se mane.
In 1610 het die Italiaan Galileo Galilei die grootste vier mane van Jupiter (nou bekend as die mane van Galilei) met 'n teleskoop ontdek. Dit was sover bekend die eerste waarneming van die mane van 'n planeet buiten die Aarde. Net 'n dag daarna het Simon Marius onafhanklik mane om Jupiter ontdek, hoewel hy sy ontdekking eers in 1614 in 'n boek gepubliseer het. Sy name vir die mane word egter vandag steeds gebruik: Io, Europa, Ganumedes en Kallisto. Die ontdekking was 'n groot pluspunt ten gunste van Copernicus se heliosentriese teorie van die beweging van die planete; Galileo se steun aan Copernicus se teorie het daartoe gelei dat hy deur die Inkwisisie verhoor en skuldig bevind is.
thumb|180px|Jupiter soos in [[infrarooi gesien deur die James Webb-ruimteteleskoop, 14 Julie 2022.]] In die 1660's het Giovanni Cassini 'n nuwe teleskoop gebruik om vlekke en kleurryke bande in Jupiter se atmosfeer te ontdek, om waar te neem dat die planeet afgeplat lyk en om sy rotasieperiode te beraam. In 1692 het Cassini opgelet die atmosfeer ondergaan differensiële rotasie.
Die Groot Rooi Vlek is dalk al in 1664 deur Robert Hooke en in 1665 deur Cassini waargeneem, hoewel dit betwis word. Die Duitse apteker en sterrekundige Heinrich Schwabe het in 1831 die eerste bekende tekening gemaak om besonderhede van die vlek te wys.
Beide Giovanni Borelli en Cassini het tabelle opgestel oor die beweging van Jupiter se mane, wat mense in staat gestel het om presiese voorspellings te maak van wanneer hulle voor of agter die planeet gaan wees. Teen die 1670's het Cassini waargeneem dat wanneer Jupiter aan die ander kant van die Son as die Aarde is, dié verskynsels elke keer sowat 17 minute later gebeur as wat verwag is. Ole Rømer het afgelei dat lig nie so vinnig beweeg dat dit oombliklik gesien word nie ('n afleiding wat Cassini vroeër verwerp het), en die tydsverskil is gebruik om die ligsnelheid te beraam.
In 1892 het E.E. Barnard 'n vyfde maan van Jupiter in Kalifornië waargeneem. Dit is later Amaltea genoem. Dit was die laaste planetêre maan wat direk deur 'n visuele waarneming met 'n teleskoop ontdek is. Nog agt mane is ontdek voor die verbyvlug van Voyager 1 in 1979.
In 1932 het Rupert Wildt absorpsielyne van ammoniak en metaan in Jupiter se spektra waargeneem. Drie lank bestaande antisikloniese verskynsels, wat "wit ovale" genoem word, is in 1938 waargeneem. Hulle het dekades lank apart gebly in die atmosfeer; hulle het soms na aan mekaar gekom, maar nooit saamgesmelt nie. In 1998 het twee van hulle eindelik saamgesmelt en in 2000 het hulle die derde een geabsorbeer. Dit is nou bekend as "Ovaal BA".
Ruimteteleskope
Op 14 Julie 2022 het Nasa beelde van Jupiter beskikbaar gestel, insluitende in infrarooi, wat deur die James Webb-ruimteteleskoop (JWRT) geneem is.
Radioteleskope
links|thumb|160px|Jupiter en sy stralingsgordels in radio.
In 1955 het Bernard Burke en Kenneth Franklin ontdek Jupiter straal uitbarstings van radiogolwe uit by 'n frekwensie van 22,2 MHz. Die periode van dié uitbarstings het ooreengestem met die rotasie van die planeet, en hulle het dié inligting gebruik om 'n akkurater waarde vir Jupiter se rotasieperiode te bereken. Radio-uitbarstings van Jupiter kom in twee vorme voor: lang uitbarstings (of L-uitbarstings), wat verskeie sekondes duur, en kort uitbarstings (of S-uitbarstings) wat korter as 'n honderdste van 'n sekonde duur.
Wetenskaplikes het drie soorte radioseine ontdek wat van Jupiter af kom:
Verbyvlugte
Van 1973 af het verskeie ruimtetuie verbyvlugmaneuvers uitgevoer wat hulle binne waarnemingsafstand van Jupiter gebring het. Die Pioneer-sendings het die eerste nabyskote van Jupiter se atmosfeer en verskeie van sy mane geneem. Hulle het ontdek die stralingsvelde naby die planeet is baie sterker as wat verwag is, maar albei tuie het in dié omgewing oorleef. Hulle bane is gebruik om die massaramings van die Jupiter-stelsel te redefinieer. Radioverduisterings deur die planeet het gelei tot beter metings van Jupiter se deursnee en die mate van afplatting by die pole.
Ses jaar later het die Voyager-sendings die mens se begrip van die mane van Galilei grootliks verbeter en Jupiter se ringe ontdek. Hulle het ook bevestig dat die Groot Rooi Vlek antisiklonies is. 'n Vergelyking van foto's het gewys die vlek het van kleur verander sedert die Pioneer-sendings: Dit het van oranje in donkerbruin verander. 'n Torus van geïoniseerde atome is met Io se wentelbaan langs ontdek, en daar is gevind dit kom van uitbarstende vulkane op die maan se oppervlak. Toe Voyager 1 agter Jupiter verbyvlieg, het dit weerligflitse in die atmosfeer aan die nagkant ontdek.
Die volgende tuig wat verby Jupiter gevlieg het, was die sonondersoektuig Ulysses. In Februarie 1992 het dit verby die planeet gevlieg om in 'n poolwentelbaan om die Son te kom. Tydens die verbyvlug het die tuig Jupiter se magnetosfeer ondersoek, hoewel dit nie kameras gehad het om die planeet af te neem nie. Die tuig het ses jaar later weer by Jupiter verbygevlieg, dié keer veel verder.
In 2000 het Cassini verby Jupiter gevlieg op pad na Saturnus en hoërresolusiefoto's verskaf.
Die New Horizons het in 2007 by Jupiter verbygevlieg vir 'n swaartekragslinger op pad na Pluto. Die tuig se kameras het die plasmauitset van vulkane op Io gemeet en al vier mane van Galilei in besonderhede bestudeer.
Ander sendings
links|180px|thumb|Galileo word gereed gekry, 2000.
Die eerste ruimtetuig wat om Jupiter gewentel het, was die Galileo-tuig, wat die planeet op 7 Desember 1995 bereik het. Dit was meer as sewe jaar lank in 'n wentelbaan en het verskeie verbyvlugte uitgevoer van al die mane van Galilei en Amaltea. Die tuig het ook die impak van die komeet Shoemaker-Levy 9 waargeneem toe dit in 1994 teen die planeet bots. Sommige doelwitte van die sending is in die wiele gery deur 'n fout met een van Galileo se antennes.
In Julie 1995 is 'n atmosfeerondersoektuig van die wenteltuig af losgelaat, en dit het Jupiter se atmosfeer op 7 Desember binnegegaan. Dit het teen sowat 2 575 km/h deur 150 km van die atmosfeer met 'n valskerm geval en 57,6 minute lank data versamel voordat dit verwoes is. Die wenteltuig self het dieselfde lot getref toe dit op 21 September 2003 met opset teen die planeet laat bots is. Nasa het die tuig vernietig om enige moontlikheid uit te skakel dat dit teen die maan Europa, wat dalk lewe huisves, kan bots en dit besmet.
thumb|180px|Juno word getoets, 2011. Nasa se Juno-ruimtetuig het op 4 Julie 2016 by Jupiter aangekom met die doel om die planeet in besonderhede te ondersoek uit 'n poolwentelbaan. Die aanvanklike doel was dit dit in 20 maande 37 keer om Jupiter vlieg. Gedurende die sending sal die tuig aan hoë vlakke straling van Jupiter se magnetosfeer af blootgestel word, en dit kan veroorsaak dat sekere instrumente ophou werk. Op 27 Augustus 2016 het die tuig sy eerste verbyvlug van Jupiter uitgevoer en die eerste foto's nog van die planeet se noordpool teruggestuur.
Mane
Jupiter het 80 bekende natuurlike satelliete. Van hulle is 60 kleiner as 10 km in deursnee. Die grootste vier mane is Io, Europa, Ganumedes en Kallisto, wat saam as die mane van Galilei bekend is. Hulle is op 'n donker aand van die Aarde af sigbaar deur 'n verkyker.
Mane van Galilei
Die mane wat deur Galileo ontdek is – Io, Europa, Ganumedes en Kallisto – is van die grootstes in die Sonnestelsel. Drie van die mane – Io, Europa en Ganumedes – is in 'n baanresonansie: vir elke vier wentelbane van Io om Jupiter voer Europa presies twee uit en Ganumedes presies een. Dié resonansie veroorsaak dat die drie groot mane se swaartekrageffekte hulle wentelbane in ovaal vorms verwring, want elke maan kry 'n ekstra pluk van sy bure by dieselfde punt van sy wentelbaan. Die getykrag van Jupiter probeer hulle wentelbane daarenteen rond maak.
Die eksentrisiteit van die mane se wentelbane veroorsaak dat hulle vorms voortdurend verander: Jupiter se swaartekrag rek hulle uit as hulle naby die planeet kom en laat hulle toe om weer rond te word wanneer hulle wegbeweeg. Die weerstand van dié vormveranderings wek hitte op in die binnekant van die mane. Dit is die duidelikste te sien in die vulkaanuitbarstings van Io (wat aan die sterkste getykragte onderwerp is) en in 'n mindere mate in die geologiese jong voorkoms van Europa se oppervlak, wat daarop dui dat materiaal die maan se oppervlak onlangs herbedek het.
Klassifikasie
Jupiter se mane is tradisioneel opgedeel in vier groepe van vier elk, gebaseer op eenderse wentelelemente. Dié prentjie is ingewikkelder gemaak deur die ontdekking van talle klein buitemane sedert 1999. Jupiter se mane word tans verdeel in verskeie verskillende groepe, hoewel verskeie mane nie deel van enige groep is nie.
Die agt binneste, reëlmatige mane wat almal byna ronde wentelbane naby die vlak van Jupiter se ewenaar het, het vermoedelik saam met die planeet gevorm, terwyl die ander mane onreëlmatige mane is en vermoedelik aangetrekte asteroïdes of fragmente van aangetrekte asteroïdes is. Die onreëlmatige mane in elke groep kan 'n gemeenskaplike oorsprong hê, miskien 'n groter maan of aangetrekte liggaam wat opgebreek het.
Wisselwerking met die Sonnestelsel
As die grootste van die Son se agt planete het Jupiter se swaartekraginvloed die Sonnestelsel help vorm. Buiten Mercurius s'n, lê die wentelbane van die stelsel se planete nader aan Jupiter se wentelvlak as die Son se ewenaarvlak. Die Kirkwoodgapings in die asteroïdegordel word hoofsaaklik deur Jupiter veroorsaak, en die planeet was dalk verantwoordelik vir die Groot Bombardement in die binneste Sonnestelsel se geskiedenis.
Benewens sy mane, beheer Jupiter se swaartekragveld talle asteroïdes by sy Lagrange-punte wat die planeet vooruitgaan en volg in sy wentelbaan om die Son. Hulle is bekend as die trojane en word opgedeel in die Griekse en Trojaanse kamp ter ere van die Ilias. Die eerste een, 588 Achilles, is in 1906 deur Max Wolf ontdek; sedertdien is nog meer as 2 000 ontdek. Die grootste een is 624 Hektor.
Die Jupiter-familie word gedefinieer as komete met 'n kleiner halwe lengteas as Jupiter; die meeste kortperiodekomete val in dié groep. Lede van die Jupiter-familie ontstaan vermoedelik in die Kuipergordel buite Neptunus se wentelbaan. As hulle naby Jupiter kom, word hulle versteur en gaan hulle in wentelbane met 'n kleiner periode, wat dan gesirkuleer word deur gereelde swaartekragwisselwerkings met die Son en Jupiter.
thumb|240px|Die bruin merke dui aan waar die komeet [[Shoemaker-Levy 9 se stukke teen Jupiter gebots het.]]
Botsings
Jupiter is al die Sonnestelsel se stofsuier genoem vanweë sy enorme swaartekrag en ligging naby die binneste Sonnestelsel. Daar is meer botsings, soos deur komete, teen hom as teen enige ander planeet in die Sonnestelsel. Jupiter ondervind byvoorbeeld 200 keer soveel botsings deur asteroïdes en komete as die Aarde.
In die verlede het wetenskaplikes gedink Jupiter het die binneste Sonnesteldel gedeeltelik beskerm teen 'n bombardement van komete. Rekenaarsimulasies in 2008 wys egter Jupiter veroorsaak nie 'n afname van komete deur die binneste Sonnestelsel nie, want sy swaartekrag versteur hulle wentelbane na binne amper net soveel keer as wat dit hulle aantrek of afstoot. Dié onderwerp is steeds omstrede onder wetenskaplikes omdat sommige glo Jupiter trek komete van die Kuipergordel na die Aarde, terwyl ander glo Jupiter beskerm die Aarde teen die Oortwolk.
In Julie 1994 het die komeet Shoemaker-Levy 9 teen Jupiter gebots. Die botsings is goed dopgehou deur sterrewagte oor die wêreld heen, insluitende die Hubble-ruimteteleskoop en Galileo-ruimtetuig. Die gebeure is wyd in die media gedek.
Bert Williams
Bert Williams (12 November 1874 – 4 Maart 1922) was 'n Amerikaanse akteur en regisseur. Hy was bekend vir sy rolle in die rolprente Lime Kiln Club Field Day (1913) en I Love a Bandleader (1945).
Politieke ekonomie van Suid-Afrika
Die Republiek van Suid-Afrika is die belangrikste mynbouland en die enigste land met 'n gevorderde nywerheidsektor op die vasteland van Afrika.
Vóór die aankoms van die eerste Europese setlaars in die jaar 1652 het net 'n klein aantal Bantoestamme koper, tin en ystererts met primitiewe metodes ontgin. Die intensiewe ontginning van die land se minerale het eers in die 19de eeu danksy die gebruik van moderne tegnologie begin, en goud en diamante het 'n belangrike bydrae tot die ekonomiese ontwikkeling van Suid-Afrika gelewer.
Tot by die vroeë sewentigerjare van die 20ste eeu het die land se ekonomie in die rigting van 'n nywerheidsland beweeg. Politieke onluste, sanksies en 'n onverantwoordelike makro-ekonomiese beleid het sedertdien 'n negatiewe uitwerking op die ekonomiese ontwikkeling gehad, en Suid-Afrika word nou weer by die ontwikkelende lande gereken.
Terwyl die demokratisering, wat teen die middel van die tagtigerjare as 'n voorvereiste vir ekonomiese groei beskou is, in 1994 plaasgevind het, het die land oor tien jaar sowat 'n vyfde van sy goed opgeleide Blanke bevolking verloor. Die land is nog steeds 'n invoerder van kapitaalgoedere, wat hy met uitvoere van grondstowwe en landbouprodukte betaal. Besparing en belegging is nog steeds te laag, en die groei van die nywerheidsektor sal afhanklik wees van die beskikbaarheid van geskoolde werkers. Tans is daar 'n knellende tekort aan ingenieurs en bestuurders.
Korrupsie, wanbestuur en misdaad is ernstige vraagstukke. Tegelykertyd is die land se ekonomiese toekoms weens die VIGS-epidemie tans nie voorspelbaar nie. 'n Groot gedeelte van die ekonomies aktiewe Swart bevolking sal in die volgende dekades aan VIGS beswyk, sodat beleggings in die opleiding van Swart werkers deur buitelandse ondernemings moontlik nie eers oorweeg sal word nie.
Achilleïde
Die Achilleïed is ’n onvoltooide werk deur Publius Papinius Statius oor die Griekse mitologie wat in 1 127 daktiliese heksameters geskryf is. Dit bestaan uit een boek en ’n deel van ’n tweede, en gaan oor die vroeë lewe van die Griekse vegter Achilles.
Politieke ekonomie van Suid-Afrika
Die agrariese tydperk
Die tydperk tussen Jan van Riebeeck se volksplanting aan die Kaap die Goeie Hoop in die jaar 1652 en die ontdekking van diamante in Kimberley in 1867 en van goud aan die Witwatersrand (1886) word as die agrariese tydperk van Suid-Afrika se ekonomiese geskiedenis beskou.
Achilleïde
Volgens die voorwoord sou die werk sy hele lewe dek, van geboorte tot met sy dood, onder andere die hele Trojaanse Oorlog, maar die bestaande werk eindig net nadat hy opgeroep is om vir die Grieke te veg. Dit dek veral sy tyd saam met Chiron die sentour en saam met sy moeder, Tetis.
Politieke ekonomie van Suid-Afrika
Die agrariese tydperk
Ná die vestiging van 'n verversingsstasie vir skepe van die Nederlandse Verenigde Oos-Indiese Kompanjie het Nederlandse, Duitse en Franse setlaars Europese land- en wynboumetodes aan die Kaap ingevoer. Geskille met die Britse owerhede, wat die Kaapkolonie sedert 1806 geadministreer het, oor slawerny en ander vraagstukke het tot die Groot Trek van die dertigerjare van die 19de eeu gelei, waarby sowat 14 000 Afrikaanstalige Voortrekkers na die Suid-Afrikaanse binneland voorgedring het.
Die agrariese mynboutydperk (I): Suid-Afrika as 'n uitvoergerigte goudprodusent
Vanaf die middel van die 19de eeu tot by die stigting van die Unie van Suid-Afrika is die ekonomiese gebeure in die land deur die Britse imperialisme oorheers, wat met die Britse oorwinning oor die onafhanklike Afrikanerrepublieke in die Tweede Vryheidsoorlog (Anglo-Boereoorlog, 1899–1902) die voorwaarde vir die ekonomiese integrasie van Suid-Afrika en die aangrensende gebiede geskep het.
Met die ontdekking van mineraliese grondstowwe is die oorgang na 'n agrariese mynbouekonomie ingelui, sodat daar in Suid-Afrika een moderne mynbousektor en twee landbousektore naas mekaar bestaan het:
Die Britse stelsel van trekarbeid, tuislande, paswette en apartheid
Die winsgewendheid van die Witwatersrandse goudmynbou was egter gekoppel aan lae loonkoste en 'n apartheidselsel ten opsigte van sy loonstrukture. Goud is destyds teen 'n vaste prys gehandel, en sou die produktiwiteit as gevolg van loonverhogings gedaal het, sou die mynbou nie meer winsgewend gewees het nie.
Sedert die laaste kwart van die 19de eeu het die Britse owerhede die trekarbeid begin institusionaliseer en sodoende die bestaans- en voor-kapitalistiese markgerigte boerdery van plattelandse Swart gemeenskappe aan die moderne mynbousektor gekoppel.
Die voorloper van die huidige Kamer van Mynwese, die Britse Transvaal Chamber of Mines, is in die tagtigerjare gestig, en in 1902 het die  Transvaal Chamber of Mines die Witwatersrand Native Labour Association (later hernoem tot The Employment Bureau of Africa) in die lewe geroep. Die laasgenoemde instelling was verantwoordelik vir die rekrutering van Swart trekarbeiders. Teen die eeuwisseling was sowat 100 000 trekarbeiders in diens geneem, waarvan 60 persent uit Mosambiek afkomstig was. Met die Mosambiek-ooreenkoms het ook die Portugese koloniale owerhede trekarbeid as 'n winsgewende instelling geïnstitusionaliseer.
Die reële lone was in die mynbou destyds in reële terme laer as in die tagtigerjare – en die Britse apartheidbeleid ten opsigte van lone is ook in die Unie van Suid-Afrika en die Republiek van Suid-Afrika tot by die sewentigerjare behou: lone in die mynbou het – in reële terme – dekades lank dieselfde gebly.
Natuurlik het ook strukturele swakpunte van die Suid-Afrikaanse mynboubedryf en die agrariese kapitalisme – en die feit dat die Swart stamme hulle tradisionele sosiale strukture en ekonomiese basis ondanks die Britse koloniale oorheersing steeds bewaar het – tot die ontwikkeling van die trekarbeidstelsel bygedra.
Die Natives' Land Act van die jaar 1913 maak 'n einde aan die ekonomiese en politieke outonomie van die Swart gemeenskappe en word as die beginpunt van die tuislandkonsep beskou, wat in die sewentiger- en tagtigerjare met die onafhanklikwording van die eerste nasionale Swart state gerealiseer is. Die wet was eerder daarop gemik om Swart reservate te skep en die mobiliteit van Swartes in te perk as om nasionale selfbeskikking te bevorder.
Die Swart gebiede was nou niks meer as bronne van trekarbeiders nie, en ook die ander wette (soos die berugte paswette – die Britse koloniale owerhede het reeds in die 19de eeu passe vir Swartes in die Kaapkolonie ingevoer), wat daarmee gepaard gegaan het, het net ten doel gehad om die mobiliteit van Swart werkers te beperk en aan te pas by die aanvraag van mynbouondernemings en geleidelik ook die markgerigte landbou in die blanke gebiede.
Die agrariese mynboutydperk (II): Die "alliansie tussen mielies en goud"
Die tydperk tussen die begin van die Eerste en die begin van die Tweede Wêreldoorlog word as die "klassieke fase" van die agrariese mynboutydperk van Suid-Afrika se ekonomiese geskiedenis beskou – dit was die tydperk van "mielies en goud", dit wil sê 'n fase, waartydens die Engelstalige mynboubedryf ("goud") en die Afrikaanse landbou ("mielies") 'n soort politieke en ekonomiese alliansie bymekaar gebring het. Hierdie periode word in politieke opsig oorheers deur die sogenaamde Pakt-regering onder die eerste minister genl. J.B.M. Hertzog (1924–1933) en die Smelter-regering (1933–1939) wat Hertzog saam met genl. Jan Christian Smuts gevorm het.
Die Afrikaners het in dié tyd voordeel uit die apartheidbeleid van die Engelstalige Suid-Afrikaanse bourgeoisie getrek, deurdat hulle voormalige "imperialistiese vyande" uit die Tweede Vryheidsoorlog die Swart landbousektor uitgeskakel het. Afrikanerboere het sodoende die landbousektor begin oorheers, en ook die sosiale vraagstuk van plattelandse armblankes was skynbaar opgelos.
Suid-Afrika was in Afrika-verband uniek wat die volgehoue groei en die ontwikkeling van 'n kapitalistiese stelsel in die landbousektor betref. Maar hierdie ontwikkeling het ook beteken dat groot getalle plattelandse Swartes stelselmatig van hulle grond verdryf moes word.
Die ekonomiese ontwikkeling van hierdie "mielies en goud"-tydperk is gekenmerk deur 'n beleid van invervoervervanging (onder meer ten opsigte van yster en staal, verbruikersgoedere en mynboutoerusting), proteksionisme (ten opsigte van goedkope voedselinvoere), bevordering van agrariese uitvoere (deur middel van lae vragtariewe) en bevordering van vryhandel (ten opsigte van die uitvoer van minerale). Die staat het in hierdie tydperk 'n sentrale rol in die Suid-Afrikaanse ekonomie gespeel, onder meer as koördineerder (in die landbousektor), as belegger (in die dienstesektor, veral die vervoerstelsel, waaronder veral spoorweë en hawens) en as ondernemer (yster- en staalbedryf, Yskor). Daarnaas het hy sy aandag aan die modernisering van die Afrikaner-landbousektor geskenk.
Die grootskaalse en selfs "aggressiewe" staatsintervensie in die ekonomie is veral uit die belastinginkomste van die winsgewende mynbousektor gefinansieer. Hierby was gouduitvoere die vernaamste bron van staatsinkomste. Gedurende die 1920's en 1930's het die Suid-Afrikaanse regerings daarin geslaag om die dikwels verskillende en teenoorgestelde belange van die Afrikaanse landbou- en die Engelse mynbou- en nywerheidsektor te versoen – 'n nuwe Blanke "nasionale belang" het sy beslag gekry en sy ekonomiese basis tot 'n mate gevestig en verstewig waar dit minder afhanklik was van buitelandse, dit wil sê Britse imperiale invloede en belange.
Van grondstofuitvoere na industrialisering
In die tydperk tussen 1939 en 1970 het twee eksterne faktore grootliks bygedra tot die sekondêre industrialisering van Suid-Afrika: Die opheffing van die goudstandaard in 1933, wat danksy die hoër goudprys tot 'n opswaai in die goudmynbou gelei het, en die Tweede Wêreldoorlog, wat Suid-Afrika tydelik van Europese invoere afgesny en wêreldwyd tot 'n tekort aan verwerkte goedere en voedsel gelei het. Die land was dus gedwing om met die inkomste uit die mynbousektor sy eie nywerheidsbasis te vergroot. Nog in die twintigerjare was die sekondêre of industriële sektor kleiner as die mynbou- en landbousektore, en sy bydrae tot die BGP het destyds slegs 13 persent beloop.
Die uitbreiding van nywerheidsaktiwiteite het aanvanklik tot baie hoë groeikoerse gelei en die struktuur van die ekonomie duidelik verander – in 1943 was die nywerheidsektor se bydrae tot die BGP vir die eerste keer met 25 persent hoèr as dié van die mynbousektor. Ekonome soos Hobart D. Houghton verwys na die tydperk tussen 1933 en 1943 as die "kritiese fase" waartydens die Suid-Afrikaanse ekonomie volgens die modernisasieteorie van Walt Whitman Rostow vanuit die sogenaamde take-off ("aanloop-stadium") na 'n periode van volgehoue ekonomiese groei beweeg het.
Die afnemende produktiwiteit van die landbousektor in die Swart reservate en die nywerheidsektor se groeiende behoefte aan permanente en meer gekwalifiseerde werknemers het ondanks die restriktiewe wetgewing tot 'n snelle verstedeliking van die plattelandse Swart bevolking gelei. Die toenemende proletarisering van die mynbou- en nywerheidswerkers het die ontstaan van 'n militante arbeidersbeweging bevorder. Die landarbeiderstelsel op Suid-Afrika se plase het dieselfde soort konflikte in die plattelandse gebiede veroorsaak.
Die Nasionale Party (NP) wat in Junie 1948 aan bewind gekom het was onder die regerings van die eerste ministers D.F. Malan, J.G. Strijdom en H.F. Verwoerd vasbeslote om 'n einde aan hierdie emansipasieproses te maak. 'n Nuwe alliansie tussen die Blanke landbousektor, blanke werkers, Afrikaanse kleinburgers en die beskeie Afrikaanse finansiële, handel- en nywerheidsektor is gesmee en het met sy nasionalisties-calvinisties-sektariese ideologie en sy retoriek teen die Britse monopolistiese kapitaal tegelykertyd ook 'n stryd teen "kommuniste" en vakbonde gevoer. Die fascistoïede apartheid-ideologie was nie net daarop gemik om die heersende rasseskeiding te kodifiseer nie, maar het Suid-Afrika dekades lank van die moderne maatskaplike ontwikkelings en vooruitgang in ander Westerse lande afgesny. In die proses is selfs televisie en homoseksualiteit as 'n bedreiging ervaar.
Die rasgebaseerde kapitalisme en "Afrikaner-sosialisme"
Onder die Pact- en Fusion-regerings van die generale Hertzog en Smuts was die rasseskeiding in die land reeds 'n gevestigde instelling, wat ook deur baie maatskappye ingespan is om hulle winste te verhoog – maar dit het nog nie die basis van die spesifiek Suid-Afrikaanse kapitalisme gevorm nie. In die Kaapprovinsie het daar selfs nog tot by die jaar 1956 'n gemeenskaplike kieserslys en stemreg vir Kleurlinge bestaan (die sogenaamde Cape Franchise). Die NP-bewind het die rasseskeiding sonder stemreg vir enige nie-blanke groep afgedwing.
Die alliansie tussen kapitaal en rassisme (of "apartheid") het die aanleiding gegee tot Suid-Afrika se rassiese kapitalisme, waarin rasseskeiding geïnstitusionaliseer is en binne- en buitelandse beleggers en aandeelhouers van baie hoë winste verseker is. Ironies genoeg was die laat 1950's, die 1960's en vroeë 1970's in ekonomiese opsig die mees suksesvolle periode wat Suid-Afrika ooit beleef het.
In teenstelling met hulle anti-monopolistiese retoriek het die NP-regerings die beleid van die vroeëre "mielies en goud"-periode min of meer voortgesit. Die kapitalistiese landbou- en die vinnig groeiende nywerheidsektor is deur middel van invoertariewe, invoerkwotas en invoervervanging teen buitelandse mededingers beskerm, terwyl subsidies en ander uitvoergerigte maatreëls Suid-Afrikaanse maatskappye en boere aangemoedig het om hulle produkte in toenemende mate op die wêreldmark te verkoop. Daarenteen was die NP-regerings ten opsigte van kapitaalinvoere en die mynbousektor steeds ten gunste van vryehandel.
Gedurende die ekonomiese opswaai het ook die Suid-Afrikaanse staat sy ekonomiese aktiwiteite aansienlik begin uitbrei en 'n aantal volledig of gedeeltelik staatsbeheerde maatskappye in strategiese sektore soos energie, wapenvervaardiging en vervoer gestig. Die mynboubedryf het tegelykertyd in toenemende mate begin om in die nywerheidsektor te belê om sodoende die aktiwiteite van hierdie twee sektore beter te koördineer. Gevolglik het die belangrikheid van die nywerheidsektor duidelik toegeneem.
1356
Die jaar 1356 was 'n skrikkeljaar wat volgens die Gregoriaanse kalender op 'n Donderdag begin het. Dit was die 56ste jaar van die 14de eeu n.C. In teenstelling met gewone jare het die jaar 366 dae en 'n 29 Februarie gehad.
Politieke ekonomie van Suid-Afrika
Die rasgebaseerde kapitalisme en "Afrikaner-sosialisme"
In hierdie periode (1963–1972), wat dikwels ook die "Goue Sestigerjare" van die apartheid-tydperk bekend staan, het die Afrikaanse kapitaal vir die eerste keer in die geskiedenis daarin geslaag om die voorsprong van sy Britse eweknie in sommige sektore duidelik te verklein of selfs uit te wis. Die samewerking tussen die Afrikaanse en die Engelse sakewêreld het as gevolg van samesmeltings, die koop van andele en ander ontwikkelinge tot 'n groot konsentrasie van die Suid-Afrikaanse kapitaal gelei. Uiteindelik is die nasionale ekonomie deur 'n dosyn groot maatskappye oorheers wat nou bande met mekaar gehandhaaf het, en hierby het die staatsbeheerde ondernemings 'n leidende rol begin speel.
Masai (taal)
Masai (Masai: ɔl Maa) is ’n Nilo-Sahariese taal wat in Suid-Kenia en Noord-Tanzanië deur sowat 1,64 miljoen Masai gepraat word. Dit is nou verwant aan die ander Maa-variëteite: Samburu, Chamus en Parakuyu. Die sprekers van dié tale is histories verwant en noem almal hul taal ɔl Maa.
Politieke ekonomie van Suid-Afrika
Die rasgebaseerde kapitalisme en "Afrikaner-sosialisme"
Alhoewel ook in ander Westerse lande dikwels 'n klein groep maatskappye 'n oorheersende invloed uitoefen, het die struktuur van Suid-Afrika se ekonomie in tipologiese opsig eerder op dié van die Sowjetunie as op dié van Westerse markekonomieë gelyk. Soms is na hierdie fenomeen ook as die "Afrikaner-sosialisme" verwys.
Rooiblaarrotsvy
Die Rooiblaarrotsvy (Ficus ingens) 'n kleinerige boom wat ook as 'n struik voorkom. Die boom word aangetref in Gauteng, Limpopo, Noordwes, Mpumalanga, KwaZulu-Natal suidwaarts tot by Port Elizabeth. Die spesie is inheems aan Suid-Afrika en is op die SANBI-rooilys as 'veilig' gelys.
Masai (taal)
Die sprekers van Masai word al hoe minder, hoewel nie vinnig nie, weens kontak met ander stamme in Oos-Afrika en die opkoms van Swahili en Engels as oorheersende tale.
Politieke ekonomie van Suid-Afrika
Die ekonomiese invloed op Suider-Afrika
Die Suid-Afrikaanse alliansie tussen mielies en goud het reeds in die 1920's planne vir die ontwikkeling van die Suider-Afrikaanse infrastruktuur (veral op die gebied van vervoer en water- en elektrisiteritsvoorsiening) begin ontwerp om sy oorheersende ekonomiese rol ook in Suid-Afrika se buurlande te vestig. Hierdie proses is ná die Tweede Wêreldoorlog versterk, maar het nou volgens die konsep van "afsonderlike ontwikkeling" plaasgevind en naas die skepping van Swart tuislande ook 'n sogenaamde "alliansie vir vooruitgang" behels, wat uiteindelik in die sestigerjare met die "ASPRO-Alliansie" verwesenlik sou word.
Rooiblaarrotsvy
Die spesie is ook inheems Algerië, Benin, Botswana, Burkina Faso, Burundi, Demokratiese Republiek die Kongo, Djiboeti, Eritrea, Eswatini, Ethiopië, Gaboen, Gambië, Ghana, Guinee, Ivoorkus, Jemen, Kameroen, Kenia, Malawi, Mali, Mosambiek, Namibië, Niger, Nigerië, Oman, Rwanda, Saoedi-Arabië, Senegal, Sentraal-Afrikaanse Republiek, Somalië, Soedan, Tanzanië, Togo, Tsjad, Uganda, Zambië en Zimbabwe.
Masai (taal)
Die Masai se leefstyl is in hul taal vasgevang. Veral die handelstelsels waarvan hulle afhanklik is om hul nomadiese leefstyl te handhaaf, hang af van die oorlewing van hul taal, selfs as ’n minderheidstaal. Al hoe minder Masai is nomadies en hulle verkies deesdae om in klein gemeenskappe te woon om hul taal en ander aspekte van hul kultuur lewend te hou.
Politieke ekonomie van Suid-Afrika
Die ekonomiese invloed op Suider-Afrika
As gevolg van die hoë groeikoerse gedurende die 1960's was Suid-Afrikaanse ekonome en politici daarvan oortuig dat die land se nywerheidsektor in toenemende mate ook op die natuurlike hulpbronne en markte van Suider-Afrika sou moet steun en het derhalwe die uitbou van die Suider-Afrikaanse vervoerstelsel geforseer. Staatsbeheerde maatskappye soos die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste (SAVD) en die Nywerheid-Ontwikkelingskorporasie (NOK) was die belangrikste instellings waarmee Suid-Afrika sy ekonomiese invloed in Suider-Afrika versterk het. Die doelwit was om 'n gemeenskaplike sfeer van welvaart ("co-prosperity sphere", later "Konstellasie van Suider-Afrikaanse State") te skep wat tot by Zaïre (tans Demokratiese Republiek van Kongo) sou strek.
Rooiblaarrotsvy
Die vye is redelik klein en slegs 10 tot 15 mm in deursnee en groei tussen die blare naby die takpunte. Hulle verkleur na dofrooi wanneer hulle ryp word. Die boom se FSA-nommer is 55.
Politieke ekonomie van Suid-Afrika
Die ekonomiese invloed op Suider-Afrika
Met die ekonomiese krisis van die 1980's het dit egter duidelik geword dat sommige van die spoorweglyne, seehawens en ander projekte met 'n oorkapasiteit gesit het.
Die "organiese krisis"
In die tydperk ná 1973 – die jaar van die eerste oliekrisis – het Suid-Afrika se ekonomiese ontwikkeling van 'n derde-wêreld- tot 'n nywerheidsland tot stilstand gekom. Die ekonomiese moeilikhede, wat die land nou begin ondervind het, is vanweë sy veelvuldige oorsake – die wêreldwye resessie, strukturele probleme, maar ook Suid-Afrika se binne- en buitelandse beleid – deur ekonome en ander wetenskaplikes as "organiese krisis" beskryf. Hierdie krisis het veral in die 1980's al hoe groter geword.
Vir die eerste keer het Swart organisasies en vakbonde genoeg stukrag gekry om die regering uit te daag. As gevolg van konstante of selfs dalende reële lone en hoë inflasiekoerse was die vroeë sewentigerjare deur 'n eerste golf van stakings en ander proteste gekenmerk, en ná 'n kort rustiger tydperk in die laat 1970's het stakings in die tagtigerjare geweldig toegeneem, terwyl daar sedert die Soweto-onluste van die jaar 1976 ook boikotte en betogings as 'n nuwe vorm van politieke verset georganiseer is.
Ná die grondwetlike hervorming van 1985, wat voorsiening gemaak het vir bruin en Asiër-parlementslede, was die Suid-Afrikaanse regering en ekonomie voortdurend onder beleg. Die groeiende binnelandse versetbeweging, buitelandse sanksies en politieke druk en die militêre nederlaag in Angola het die regering in Pretoria gedwing om die Suid-Afrikaanse troepe te onttrek en onderhandelinge oor die onafhanklikheid van Namibië te begin.