cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vilnius
Die Tweede Wêreldoorlog
Ofskoon Vilnius net een maand onder Sowjet-bewind was, was die gevolge vir die stad rampsalig: die bewoners het honger gely, musea en argiewe is van historiese dokumente en ander objekte beroof. Waardevolle items en selfs fabrieksaanlegte is deur die Sowjet-troepe na Rusland geneem, waaronder die hele Elektrit-fabriek met al sy geskoolde werkers wat na Minsk verskuif is. 'n Groot aantal mense is in hegtenis geneem of gedeporteer. Die Litause owerhede het blykbaar gehuiwer om na Vilnius terug te keer – uit vrees dat die Russiese militêre teenwoordigheid rondom die stad dit vir Moskou moontlik sou maak om die Litause regering omver te werp.
Die Litause owerhede het met 'n veldtog begin om die Poolse invloed in Vilnius uit te wis. 'n Ooreenkomstige beleid is teenoor die Joodse gemeenskap ingestel. Die gebruik van die Poolse geldeenheid złoty as betaalmiddel is verbied, waarby die invoering van die Litause litas aan 'n 250%-devaluasie gekoppel was. Ander diskriminerende beleide het gevolg.
In die volgende periode, wat enkele maande geduur en deur Litauers as die herinname van hul historiese hoofstad beskou is, terwyl Pole dit as 'n Litause besetting ervaar het, het sowat 50 000 etniese Litauers hulle in Vilnius gevestig. Sowat die helfte hiervan was setlaars uit Poolse gebiede wat deur die Sowjetunie geannekseer is, die ander helfte was amptenare uit Litaue in sy vooroorlogse grense.
Die sluiting en ontbinding van die Stefan Batory-universiteit deur die Litause owerhede op 15 Desember 1939 is een van die besluite in hierdie periode wat as onbedag gekritiseer is. As deel van die voortlopende "Lituaniserings"-proses is boeke in Pools uit die rakke verwyder en Poolse straatname deur nuwe Litause name vervang. Poolse kantore, skole, sosiale en kulturele weldadigheidsorganisasies, winkels en sakeondernemings is gesluit. In Junie 1940 was daar in die hele stad net twee instellings met Pools as onderrigmedium, terwyl sowat 4 000 Poolse onderwysers ontslaan is.
Vlugtelinge se reg op vrye beweging is beperk – 'n maatreël wat veral baie Pole en Jode getref het: mense wat na Vilnius gekom het om nie deur die Duitsers in hegtens geneem te word nie. Op 28 Maart 1940 is alle mense, wat in Oktober 1920 nie as burgers van Vilnius geregistreer was nie, tot vlugtelinge verklaar. Altesaam 12 000 inwoners het Litause burgerskap verkry, terwyl 150 000 mense – veral Pole – tot buitelanders verklaar is. Hulle was van talle werkgeleenthede uitgesluit en is selfs nie toegelaat om met treine te ry nie.
Die proses om die hoofstad van Kaunas na Vilnius te verskuif was nog nie afgesluit nie toe Vilnius in Junie 1940 ondanks Litause weerstand weer by die Sowjetunie ingelyf en tot hoofstad van die Litause SSR verklaar is. Na ramings is destyds tussen 35 000 en 40 000 inwoners deur die Sowjet-Russiese geheimediens NKWD in hegtenis geneem en na Goelag-kampe toe gestuur.
In Junie 1941 is Vilnius weer deur troepe van die Nasionaalsosialistiese Duitsland ingeneem. Die groot Joodse bevolking is in twee ghetto's in die stadsentrum geplaas, waarvan die kleiner ghetto reeds in Oktober "gelikwideer" is. Die tweede ghetto het tot in die jaar 1943 bestaan, alhoewel sy bevolking deur middel van sogenaamde Aktionen gereeld gedesimeer is. Ondanks 'n opstand op 1 September 1943 is hierdie ghetto uiteindelik verniel.
Na ramings is sowat 95 persent van die plaaslike Joodse bevolking vermoor. Baie van hierdie mense was slagoffers van massaslagtings in Paneriai sowat tien kilometer wes van die historiese stadskern. Die meeste van die ander 30 000 slagoffers van hierdie massamoorde was Pole – krygsgevangenes, lede van die Poolse intelligentsia asook lede van die Armia Krajowa ("Tuisleër") wat destyds sowel teen die Duitsers asook die Litauers geveg het.
Sowjet-Russiese besetting en Litause SSR
Ná die Tweede Wêreldoorlog is die Poolse bevolking van Vilnius grotendeels verdryf (na ramings het sowat 100 000 inwoners van Poolse afkoms die stad ná die besetting deur die Rooi Leër verlaat). Vilnius het vervolgens as die administratiewe hoofstad van die Litause Sosialistiese Sowjetrepubliek gefungeer. Die stalinistiese beleid van die kommunistiese maghebbers het nie net die nasionalisering en sowjetisering van die Litause ekonomie behels nie, maar was ook daarop gemik om die nasionale en religieuse identiteit van die Litause volk uit te wis – sakrale geboue soos kerke is dikwels tot stoorhuise omgeskep. Die openbare en kulturele lewe is onder streng sensuur geplaas.
'n Newe-effek van die geforseerde kollektivering van die Litause landbousektor was die vinnige verstedeliking van die Litauers – Vilnius se Litaussprekende bevolking het sodoende vinnig toegeneem. Die Sowjet-owerhede het daarnaas in die na-oorlogse tydperk ook die vestiging van werkers uit ander dele van die Sowjetunie bevorder. Die Litause Kommunistiese Party se Politburo het nogtans daarin geslaag om die aantal migrante te beperk sodat die persentasie Russiessprekende bewoners in Vilnius nooit meer as sowat twintig persent beloop het nie, terwyl dit in die ander twee Baltiese hoofstede Tallinn en Riga tydelik tot meer as vyftig persent gestyg het.
Vilnius ná 1990
Ook nadat Litaue sy status as onafhanklike republiek in 1990 herwin het, het Vilnius steeds die setel van die Litause parlement en regering gebly. Russiese troepe het op 13 Januarie 1991, die sogenaamde Bloedige Sondag, 'n vergeefse poging aangewend om die stad te herower waarby veertien mense gesterf het. Binne 'n dekade het die stad tot 'n moderne Westers-kosmopolitiese metropool ontwikkel. Langs die Neris-rivier het 'n nuwe moderne sakesentrum ontstaan.
As deel van die heersende herinneringskultuur, wat deur die afgrensing van Litaue se kulturele en staatkundige identiteit teen Moskou en die Sowjet-Russiese interpretasie van die land se vroeëre geskiedenis bepaal word, word feeste soos die Europadag op 9 Mei gehou en is 'n "Graf van die onbekende partisaan", 'n monument ter ere van die Woudbroeders, die Litause partisanebeweging wat ook ná die Tweede Wêreldoorlog verset teen die Sowjet-Russiese besetters gebied het, op die voormalige Leninplein in die sentrum van Vilnius beplan. Gedurende die feesvierings in 2010 ter geleentheid van die 20-jarige jubileum van Litaue se onafhanklikwording van die Sowjetunie is daar tematies by die millenniumfeesvierings van 2009 aangesluit. Die simbole en mites van die Grootvorstedom Litaue – soos die Vytis-simbool van die berede ridder of die leuse "Diegene, wat nie bereid is om sy lewe vir die vryheid te laat nie, het dit nie verdien nie" – staan sentraal in die verhaal van die onafhanklikheidsbeweging.
In April 2014 het die burgemeester van Vilnius, Arturas Zuokas, aangekondig dat die stad sy konvensionele straatbeligting tot 2016 met energiebesparende LED-lampe sal vervang wat strate in die hoofstad veiliger sal maak en die gevaar van motorongelukke sal verminder. Altesaam 44 000 straatlampe sal deur 'n gemeenskaplike projek, waarby die stadsregering en 'n Italiaanse privaat maatskappy, Gemmo SpA betrokke is, op een slag opgegradeer word. Die verwagte kostebesparings sal jaarliks meer as €2 miljoen beloop.
Demografie
Die demografiese ontwikkeling van Vilnius weerspieël die komplekse en onstuimige geskiedenis van hierdie stad. In 1875, toe Vilnius 'n bevolking van sowat 82 700 gehad het, was Jode met 46 persent nog die grootste bevolkingsgroep. In 1902 het die Joodse bevolking tot 80 000 gestyg, of 49 persent van die destydse totale bevolking van 162 633.
Tot en met die Tweede Wêreldoorlog is Vilnius merendeels deur Jode, etniese Pole en 'n beduidende Wit-Russiese minderheid bewoon, terwyl die aantal Litaussprekendes nog baie klein was. Die oorlog was 'n tydperk van ingrypende verandering waartydens die meerderheid van die Joodse bewoners in die Sjoa vermoor is, terwyl groot dele van die Poolssprekende inwoners – dikwels onder dwang – na Wes-Pole uitgewyk het. Die groot Poolse bevolking in die omgewing van Vilnius is deur hierdie ontwikkeling net in 'n mindere mate geraak.
Gedurende en ná die oorlog, toe Vilnius as hoofstad van die Litause SSR uitgebou is, het steeds meer etniese Litauers uit landelike gebiede en Russe hulle in die stad gevestig. Saam met die vinnige ontwikkeling van groot nywerhede, administratiewe en wetenskaplike instellings het Vilnius snelle bevolkingsgroei ervaar.
Volgens die sensus van 2001 was van die totale bevolking van 542 287 57,8% Litauers, 18% etniese Pole, 14% Russe, 4% Wit-Russe, 0,5% Jode en 5% ander. Die meeste inwoners is Rooms-Katolieke Christene.
Ekonomie
Vilnius is die ekonomiese sentrum van Litaue wat saam met sy omliggende gebiede in die administratiewe distrik Vilnius sowat 'n derde van Litaue se bruto binnelandse produk oplewer, en verskeie belangrike maatskappye en finansiële instellings het hulle hoofkwartiere in die stad. Sy hoogs ontwikkelde infrastruktuur, dienstesektor en die groeiende koopkrag van sy inwoners maak Vilnius aantreklik vir buitelandse beleggers sodat die stad in 2007 meer as € 4,6 miljard se regstreekse buitelandse beleggings (RBB) gelok het – een van die hoogste syfers in Oos-Europa. Teen die begin van die 21ste eeu was meer as 60 persent van die totale RBB in Litaue in die hoofstad gekonsentreer.
Joodse geskiedenis: Jerusalem van die Noorde
Die Vokiečių gatvė ("Duitse Straat") in die middestad van Vilnius was eeue lank die middelpunt van een van die beduidendste sentrums van Joodse lewe in Oos-Europa. Nadat die eerste Joodse burgers hulle in die vroeë 14de eeu op uitnodiging van die stadstigter Gediminas in Vilnius gevestig het, het tienduisende Jode uit ander dele van Europa, veral uit die weste (Duitse Jode is onder meer ná die groot pesepidemie van 1348 verdryf), in die volgende eeue na die Litause hoofstad gemigreer. In die laat 14de eeu het Vilnius een van vyf Joodse gemeentes in Litaue gehuisves. Vytautas die Grote (1392–1430) het in 1388/89 'n aantal besondere voorregte aan Joodse burgers gegun. Die Joodse outonomie is deur latere heersers bevestig en verder uitgebrei. Na hulself het die Litause Jode as Litvake verwys, terwyl Vilnius in Jiddisj, die algemene Joodse omgangstaal in die stad, as Wilne bekend gestaan het. In Vilnius is selfs die suiwerste Jiddisj ter wêreld gepraat.
Toe omstreeks 1572/1573 met die oprigting van die Groot Sinagoge begin is, wat met sy vyf verdiepings sitplekke vir 5 000 gelowiges gebied het, het ook die Joodse buurt van Vilnius ontstaan. Danksy 'n tiental Joodse onderwysinstellings het Vilnius vinnig tot 'n beduidende geestelike sentrum vir Joodse rabbyne ontwikkel, waarby die Gaon van Vilnius, Elijah ben Solomon Zalman (1720–1797), groot bekendheid verwerf het. 'n Bronsbeeld in die Žydų gatvė ("Jodestraat") herinner vandag aan hierdie geleerde.
Daar was sekerlik groter en meer welvarende Joodse gemeentes elders in Europa, tog het baie Jode aangetrokke gevoel tot Litaue, sy geloofsvryheid en die liberale intellektuele klimaat wat deur die plaaslike universiteit bevorder is. Uit Rusland het naas Ortodokse Christene, wat nie by die Russiese staatskerk wou aansluit nie, ook talle Jode na Vilnius geïmmigreer wat in hul tuisland aan willekeur en pogrome blootgestel was.
Die aantal Joodse sinagoges en gebedshuise het in die tyd tussen die twee wêreldoorloë tot 105 gestyg. Vanweë sy groot aantal Joodse instellings – 160 verenigings en partye, die Joodse seksie van die PEN-klub, uitgewerye en drukkerye, die Hebreeuse Strashun-biblioteek, 'n aantal teaters, 'n Tegniese Skool, die Joodse Wetenskaplike Instituut (met Sigmund Freud en Albert Einstein as sy bekendste bestuurslede) en ses dagblaaie wat in Jiddisj of Hebreeus uitgegee is, het Vilnius die byname "Jerusalem van die Noorde" en "Litause Jerusalem" gekry. Daar is selfs beweer dat die Joodse bewoners die suiwerste vorm van Jiddisj gebesig het. Die Joodse gemeenskap – 70 000 mense in 1919 – het 'n derde van Vilnius se totale bevolking verteenwoordig. Omstreeks 1925 was Vilnius naas Warskou en New York een van die beduidendste sentrums van Jiddisj-sprekendes ter wêreld.
Met die Duitse besetting van Vilnius in Junie 1941 het een van die grusaamste episodes in die geskiedenis van die Sjoa begin. Alle inwoners van die Joodse buurt is tussen 1 en 3 September 1941 vir "strafaksie" uitgesonder en vermoor. Hulle moes plek maak vir twee ghettos wat vanaf 6 September aan weerskante van die Vokiečių gatvė opgerig is. Die bewoners van die kleiner ghetto – sowat 11 000 mense – is binne twee maande vermoor. Die groter ghetto met 'n bevolking van 25 000 het naas 'n hospitaal, skole en polisiestasie selfs oor 'n ghettoteater beskik. Voordat ook hierdie ghetto op 23 September 1943 ontbind en sy bewoners vermoor is, het eenhede van die gewapende versetgroep Farainikte Partisaner Organisatie (FPO) daarin geslaag om die vlug van altesaam 6 000 te organiseer. In Mei 1944 het die Rooi Leër Vilnius ingeneem.
Die Sowjet-Russe het geleidelik byna alle tasbare herinnerings aan die Joodse lewe, insluitende die Groot Sinagoge, uitgewis. Net die Nuwe Sinagoge (Litaus: Naujoji žydų sinagoga), wat in 1903 in die Moorse styl opgerig is, het bewaar gebly. Vandag het Vilnius nog 'n Joodse bevolking van 3 000.
Die gebou van die eertydse Joodse teater huisves tans die sogenaamde Sentrum van Verdraagsaamheid (Tolerancijos centras) met 'n uitstalling oor Joodse kuns en kultuur tydens die bloeitydperk en in die ghetto. Die Joodse Museum (Gaono Žydų muziejus) behandel die Sjoa en die Joodse verset teen die Nazi's. Naas die herlewing van tradisionele Joodse feeste is 2020 ter geleentheid van die 300ste verjaardag van die Joodse geleerde Gaon van Vilnius uitgeroep tot die «Jaar van die Litause Jode».
Stadskarakter en boukuns
Die stadshorison van Vilnius se historiese stadskern word deur 'n groot aantal kerktorings oorheers – volgens 'n ou spreekwoord kan 'n mens vanuit enige punt in Vilnius tenminste drie torings raaksien. Veral vanweë sy talle sakrale geboue in die Barokstyl toon Vilnius – in teenstelling met die twee ander Baltiese hoofstede Riga en Tallinn en hul Baksteengotiese boukuns – nog steeds 'n groot Poolse en Italiaanse invloed.
Terwyl die Gediminas-heuwel met 'n hoogte van 142 meter met sy vestingstoring bo-oor die ou stadskern verrys, weerspieël die koepels van Rooms-Katolieke kerke en die kleurryke "uietorings" van Ortodokse kerkgeboue die wisselvallige geskiedenis van Vilnius wat sedert die Middeleeue verskeie kere onder vreemde heerskappy gestaan. Nadat Litaue in die Reformasietyd 'n Rooms-Katolieke land gebly het, is talle geboue in die Barokstyl uitgevoer, en Vilnius het uiteindelik as die "Rome van die Ooste" bekend gestaan.
Die Barokstyl
Die Barokstyl, wat omstreeks 1600 in Italië ontstaan het, is die oorheersende argitektoniese styl in Vilnius. Nadat die groot meerderheid Litauers in die Reformasietydperk Protestantse leerstellings verwerp en steeds hul Rooms-Katolieke geloof bewaar het, het Barok-boumeesters uit ander Europese lande begin om sakrale en wêreldlike geboue in die Barokstyl uit te voer.
Vanaf 1604 het Italiaanse boumeesters die bekende Il-Gesù-kerk in Rome as voorbeeld vir sakrale geboue soos die Kasimir-, Theresia- en Allerheilige-kerk geneem wat met hul drie skepe, breë en ronde vorms en kunsvolle plastiese versierings in pleisterkalk en marmer 'n volledig nuwe boustyl vir kerkgeboue ingevoer het. Die argitekte was meestal skoliere van die eerste generasie Italiaanse barok-boumeesters uit Rome, waaronder Constante Tencalla, wat regstreeks deur Michelangelo beïnvloed is en onder meer die Sint-Kasimir-kapel in Vilnius se Sint-Stanislauskatedraal ontwerp het.
In 1737 en 1748 is Vilnius deur twee groot brandrampe verwoes, en saam met die heropbou het argitekte, waaronder die beroemde Duits-gebore boumeester Johann Christoph Glaubitz, die klassieke skool van Vilnius se Barokstyl ontwikkel. Glaubitz het 'n groot aantal geboue soos byvoorbeeld die Johannes- en die Katharina-kerk van volmaakte binne-argitektuur in die laat Barokstyl voorsien.
Die boukuns in die tweede helfte van die 18de eeu was onder meer deur illusionistiese muurskilderye en kunsvolle fresko's gekenmerk waarby die laasgenoemdes soms die illusie skep dat hulle tussen die wolke van 'n oneindige gewelf sou sweef. Die fantasieryke muurskilderye is vinnig ook vir die buiteversierings van kerkgeboue, burgerhuise en die gewels van poorte gebruik. In hierdie tydperk is ook 'n departement argitektuur aan die Universiteit van Vilnius in die lewe geroep, met dosente soos Marcin Knackfus wat vanaf 1768 in Vilnius werksaam was en onder meer die Verkiai-kasteel aan die noordelike stadsrand vir biskop Masalskis omgebou het.
Die Nuwe Sentrum
Die nuwe stadsentrum van Vilnius is wes van die historiese stadskern geleë en word in die noorde en weste deur die Neris-rivier begrens. Sy hoofwinkelstraat, die Gedimino prospektas, wat teen die middel van die 19de eeu as 'n breë laan aangelê is en in sy geskiedenis reeds verskillende name gedra het. Oorspronklik het dit as Sint Jorislaan bekend gestaan, onder die Poolse bewind tussen 1922 en 1939 as Mickiewiczlaan, daarna – afhangende van die politieke gebeure en besetters – as Hitler-, Stalin- en Leninlaan. Sedert 1989 staan dit as Gediminaslaan bekend en loop oor 'n afstand van twee kilometer reguit vanaf die katedraal tot by die Neris en die parlementsgebou in die weste. Die laan verbind Vilnius se vier grootste pleine met mekaar. Langs sy boonste deel is talle historiese geboue in die Neoklassistiese styl opgerig. So het adellikes en die plaaslike patrisiaat hul stadspaleise en villa's aan weerskante van die laan laat oprig.
In dele van die Gedimino prospektas word net voetgangers toegelaat, en naas talle winkels en winkelsentrums, internasionale hotelle, koffiekroeë, restaurante en banke is ook staatsdepartemente, ander openbare instellings soos Litaue se konstitusionele hof, die Litause Akademie van Wetenskappe, die KGB-museum en die parlementsgebou hier geleë. Huurgeldvlakke het hier sterk toegeneem en is intussen die hoogstes in die Baltiese lande. Saans en op naweke word motors gedeeltelik verban.
Šnipiškės, 'n stadsdeel aan die Neris se noordoewer wat deur die Wit Brug (Baltasis tiltas) met die historiese kern verbind word, is Vilnius se nuwe sakesentrum waar in die eerste dekade van die 21ste eeu talle wolkekrabbers, waaronder die Europa-toring (Europos bokštas), opgerig is. Meer sakegeboue en moderne woonstelblokke sal in die nabye toekoms hier gebou word.
Die televisietoring
Die televisietoring (Televizijos bokštas) in die stadsdeel Karoliniškes is in 1991 ingewy. Die toring is die hoogste gebou in Vilnius en oortref met sy hoogte van 327 meter die Paryse Eiffeltoring nog met ses meter. Die televisietoring se uitsigplatform en die restaurant Paukščių Takas ("Melkstraat") is teen 'n hoogte van 165 meter geleë. Die sitplekke langs die vensters is op 'n ronde platform aangebring wat een keer per uur om sy eie as draai. Tydens goeie weerstoestande strek die uitsig sowat sestig kilometer ver.
In die kerstyd word die televisietoring gereeld tot Europa se hoogste verligte kersboom omgeskep. In 2011 is die toring met 32 girlandes met 'n totale lengte van 6 km en 6 000 gloeilampe versier. In die somerseisoen is die televisietoring 'n gewilde bestemming vir rekspringers.
Op 13 Januarie 1991 het die stryd om onafhanklikheid in Litaue 'n nuwe hoogtepunt bereik – om die ongesensuurde verslaggewing van Litaue se uitsaaikorporasie te beskerm, het duisende ongewapende burgerlikes 'n menslike skild rondom die televisietoring gevorm. Tydens 'n aanval deur spesiale Sowjet-eenhede is elf mense op straat doodgeskiet of deur pantsers platgery. Nog drie mense het in die radioateljees gesterf. 'n Verdere 1 782 mense is beseer. Een Sowjet-soldaat het deur "vriendelike vuur" omgekom. Die ongesensuurde program is tot op die laaste minuut uitgesaai, en die omroeper se laaste woorde was: "Die televisietoring en die ateljees word nou aangeval, maar ons sal uiteindelik oorwin."
Die Sowjet-troepe het Vilnius vervolgens nog 222 dae lank tot by die Moskouse staatsgreep op 22 Augustus 1991 beset. Vandag herinner 'n uitstalling in die televisietoring se grondverdieping asook elf klein gedenkstene buite die toring aan die slagoffers, terwyl ook strate in die omgewing na hulle vernoem is.
Vervoerwese
Ten opsigte van sy vervoerverbindings is die Litause hoofstad vanweë sy geografiese posisie naby die sterk bewaakte buitegrens van die Europese Unie (EU) met Wit-Rusland in 'n soort "dooie winkel" geleë. Die beduidendste vervoerverbindings vanuit die Baltiese lande na die res van die EU loop deur Kaunas, die tweede grootste stad van Litaue sowat 100 kilometer wes van Vilnius. Die twee stede word deur 'n snelpad met mekaar verbind.
Die spoorwegstasie van Vilnius is 'n belangrike halte vir sogenaamde korridor-treine wat vanuit die Russiese kernland via Wit-Rusland na die Russiese eksklawe Oblast Kaliningrad ry, alhoewel passasiers hier nie mag op- of afklim nie. Nasionale treinverbindings word na Kaunas en Klaipėda (via Šiauliai) aangebied, internasionale treinroetes verbind Vilnius met Warskou (via Šeštokai), Minsk en Riga.
Vilnius beskik oor 'n sentrale terminaal vir busroetes wat alle buurlande asook verskeie ander bestemmings in die Europese Unie bedien. Die Poolse spoorwegmaatskappy Polskie Koleje Panstwone bied 'n InterCity-busdiens na Warskou aan, terwyl ander ondernemings ook stede soos Berlyn bedien (daar is tot op datum geen regstreekse treinverbindings met die Duitse hoofstad nie). Tussenstedelike busdienste verbind Vilnius met kleiner stede in Litaue.
Die internasionale lughawe van Vilnius is sowat 5,9 km suid van die stadsgebied geleë. Dit is die grootste van Litaue se vier internasionale lughawens volgens passagiergetalle en tans een van die snelste groeiende lughawens in Europa met jaarliks sowat twee miljoen passasiers. Die lughawe beskik oor een aanloop- en landingsbaan en dien as spilpunt vir Air Lituanica, Wizz Air en Small Planet Airlines, asook as fokuslughawe vir Ryanair en 'n verskeidenheid ander Europese lugrederye.
Die lughawe, wat sy deure op 17 Augustus 1932 geopen het en in die beginjare vlugte na bestemmings in Pole en die Baltiese lande aangebied het, is tans in staatsbesit en word deur die Litause Departement van Vervoer en Kommunikasie beheer.
Vilnius beskik nie oor 'n moltreinstelsel of trems nie sodat busse, trolliebusse en privaat huurmotors die enigste keuses is. Onder die laasgenoemde kategorie val ook minibusse wat plaaslik onder hul Russiese benaming maršrutiniai taksi bekend staan en geskeduleerde roetes bedien. Die trolliebus-netwerk met 19 roetes dateer nog uit die Sowjet-tydperk en is in 1956 in bedryf gestel. Litaue se nasionale spoorwegmaatskappy Lietuvos Geležinkeliai bied daarnaas 'n beperkte stadstreindiens vir pendelaars uit die voorstede van Vilnius aan.
Sport
Korfbal en sokker is van die gewildste sportsoorte in Litaue, en 'n aantal spanne is in Vilnius gesetel. Die grootste hiervan is die korfbalklub BC Lietuvos Rytas wat aan Europese kampioenskappe soos Euroleague Basketball en ULEB Eurocup, die inheemse korfballiga Lietuvos Krepšinio Lyga (LKL) en die Baltiese Korfballiga deelneem. BC Lietuvos Rytas het die ULEB Cup (die voorloper van die Eurocup) in 2005 en die ULEB Eurocup in die 2009 gewen. Die span se tuisstadion is die Lietuvos Rytas Arena met 1 700 sitplekke, terwyl alle Europese asook beduidende inheemse en Baltiese wedstryde in die Siemens Arena met 11 000 sitplekke plaasvind. 'n Tweede span wat in die LKL speel, is BC Sakalai.
Die belangrikste sokkerspanne in Vilnius is FK Žalgiris Vilnius en FK Vėtra wat albei in die Litause A Lyga speel. Maar net Žalgiris Vilnius het daarin geslaag om die titel in hierdie liga te wen – in 1991, 1992 en 1999.
Geelstert-klipkabeljou
Die geelstert-klipkabeljou (Epinephelus flavocaeruleus) is 'n vis wat voorkom in die Indiese Oseaan en aan die ooskus van Afrika van Oman tot Algoabaai. In Engels staan die vis bekend as die Blue and yellow rockcod.
Voorkoms
Die vis se kop en lyf is donker blou terwyl al die vinne en kakebeen helder geel is. By party visse is die hoekpunte van die stertvin en die rante van die dorsale-, anale- en bekkenvinne swarterig. Die vis word tot 90 cm groot en 17 kg swaar.
Habitat
Die vis leef in riwwe en rotsbodems tot op dieptes van 150 m. Die onvolwasse visse verkies vlak water en die volwasse visse dieper water. Die vis vreet onder andere vis, krap, garnale, tjokka en seekat. Die wyfies skiet kuit gedurende November tot Desember by Kenia. Dit is 'n goeie eetvis.
Oker (kleurstof)
Oker is 'n minerale kleurstof wat van geel (goudoker) tot rooi of selfs pers kan strek.
Oker word deur die Himba van Namibië vir kosmetiese doeleinde gebruik.
Luiperds
Die Luiperds is 'n provinsiale rugbyspan in Potchefstroom, Suid-Afrika. Hulle was voorheen bekend as Wes-Transvaal en het lank in die volksmond bekend gestaan as die Mielieboere.
Die Luiperds se tuisveld is Olënpark in Potchefstroom en soms die Royal Bafokeng-stadion naby Rustenburg. Hulle ding jaarliks mee om die Curriebeker en die Vodacombeker. Die voedingsbron vir die unie is hoofsaaklik die Noordwes-Universiteit.
Springbokspelers
Die Wes-Transvaalspelers wat ook vir die Springbokke uitgedraf het in die vorige eeu is:
Johan van der Schyff en Paul Durand is vir die Springbokke gekies maar het nie in ’n toets gespeel nie.
Ander
Die volgende spelers het vir die unie gespeel voor hulle na ander unies is waar hulle Springbokke geword het:
† Oosthuysen het nooit in ’n toets gespeel nie, maar wel in 12 toerwedstryde.
Verneukpan
Verneukpan is 'n soutpan (uitgedroogde soutmeer) in die provinsie Noord-Kaap, Suid-Afrika. Die soutpan is vanweë sy uitkykposte gewild onder voëlliefhebbers. Die pan is 19 by 42 kilometer (12 by 26 myl) groot.
Cato die ouere
Cato die ouere (Latyn: Cato Major; 234-149 v.C), gebore as Marcus Porcius Cato, was ’n Romeinse senator en historikus wat bekend was vir sy konserwatisme en teenstand teen hellenisering (vergrieksing). Hy was ook bekend as Cato die sensor (Cato Censorius), Cato die wyse (Cato Sapiens) en Cato die antieke (Cato Priscus) en was die eerste skrywer van geskiedenis in Latyn.
Hy het gekom uit ’n antieke plebejiese (burgerlike) familie wat bekend was vir hul militêre diens. Soos sy voorouers was Cato verknog aan landbou wanneer hy nie in die weermag was nie. Nadat hy Lucius Valerius Flaccus se aandag getrek het, is hy na Rome gebring waar hy die reeks ampte bekend as cursus honorum gevolg het: Hy was agtereenvolgens tribunus militum (214 v.C.), quaestor (204 v.C.), aedile (199 v.C.), praetor (198 v.C.), junior konsul (195 v.C.) saam met Flaccus en sensor (184 v.C.). As sensor het hy probeer om Rome se antieke gebruike (mos maiorum) te bewaar en "verderflike" Hellenistiese invloede teengestaan.
Sy bynaam "die ouere" onderskei hom van sy ewe beroemde kleinseun Cato die jongere, wat Julius Caesar teengestaan het.
Opkuns
Opkuns (ook optiese kuns of op art) is 'n nie-figuratiewe stroming in die moderne beeldende kuns wat ŉ illusie van beweging (verandering van kleur of vorm) deur middel van optiese effekte bewerkstellig. Opkuns-kunstenaars benut wetenskaplike kennis oor die werking van die oog in hulle kuns.
Die Neo-impressioniste (soos Georges Seurat en Paul Signac) en veral die kunstenaars van die Bauhaus het reeds gedurende die 19de eeu met die illusionistiese uitwerking van kleur en lyn op die oog geëksperimenteer. Gedurende die vyftigerjare van die 20ste eeu het daar egter 'n kunsstroming ontstaan wat meer eksplisiet daarvan gebruik gemaak het. Opkuns is afgelei van optiese kuns (op art van optical art) en is vir die eerste keer op 23 Oktober 1964 in 'n artikel in die tydskrif Time vir die beweging gebruik.
Opkuns is op wetenskaplike teorieë oor kleurkontras en kleurvermenging gegrond, asook op verskillende vorme van gesigsbedrog of optiese illusie (beweging en vormverandering), wat enersyds deur die werking van die oog veroorsaak word en andersyds deur die interpretasie wat die brein aan die impuls gee. So sal afsonderlike lyne van ver af nie meer afsonderlik waargeneem word nie en 'n gesigsindruk sal vir ŉ kort rukkie 'n nabeeld op die netvlies agterlaat sodat 'n mens iets sien wat in der waarheid nie meer bestaan nie.
Die Engelse kunstenares Bridget Riley (geb. 1931) het trouens 'n aantal van haar werke "after-image" (nabeeld) genoem. Optiese effekte kan die beste bewerksteltig word deur kleure wat in kontras met mekaar is, en die meeste op art is dan ook in swart en wit uitgevoer. Kunstenaars het egter ook met ander kleure geëksperimenteer: Josef Albers het byvoorbeeld die wisselwerking van 2 kleure wat deur 'n lyn geskei is, ondersoek. Die opkuns-kunstenaars het ŉ verskeidenheid van metodes ontwikkel om die beste moontlike illusie van vorm- en kleurverandering te bewerkstellig.
Deur eenvoudige geometriese figure (vierkante, driehoeke, sirkels, lyne en dies meer) te herhaal, tyk dit vir ŉ mens of die oppervlak onophoudelik kartel en draai omdat die verskillende samestellende elemente moeilik afsonderlik waargeneem kan word. Die geometriese patroon kan onderbreek en opnuut georden word, sodat die illusie van beweging skielik in 'n ander rigting plaasvind; wat eers byvoorbeeld hoi gelyk het, word dan skielik bot.
Die moiré-effek word verkry deur 2 of meer patrone op mekaar te lê sodat die algehele patroon verander wanneer 'n mens voor die werk verbybeweeg en dit van 'n ander rigting af waarneem. 'n Optiese illusie kan ook bewerkstellig word deur verskillende kleurvlakke langs mekaar te plaas. Indien die kleure sterk kontrasterend is, sal hulle mekaar versterk, maar wanneer dit komplementere kleure is, sal dit lyk of hulle met mekaar meng.
Afgesien van skilderye is optiese reliëfs ook gemaak: die kunswerke lyk of hulle verander wanneer ŉ mens voor hulle verbybeweeg (dikwels weens die moiré-effek) of die kunswerke kan reflekteer omdat daar spieëls op die oppervlak aangebring is. Yvaral (Jean Pierre de Vasarely, geb.1934) het hom veral op soortgelyke driedimensionele optiese kuns toegelê. Sy vader, Victor Vasarely (geb. 1908), word as pionier van die opkuns beskou en het in die veertigerjare reeds met die illusionistiese moontlikhede van kleur en vorm geëksperimenteer.
In die vyftigerjare het hy veral skilderye en gaasdoekafdrukke in swart en wit met patrone van golwende lyne gemaak, terwyl hy ook kunswerke gemaak het wat uit verskillende lae bestaan en van voorkoms verander wanneer ŉ mens beweeg. Jesus Rafael Soto (geb. 1923) het opkuns sedert 1950 beoefen.
'n Paar van die belangrikstes van die kunstenaars is die Amerikaners Richard Anuszkiewicz (geb. 1930) en Larry Poons (geb. 1937), die Switser Karl Gerstner (geb. 1930), die Italianer Piero Dorazio (geb.1927) en die Japanner Tadasky (geb. 1935). Bekende Engelse opkuns-kunstenaars is Bridget Riley (geb. 1931).
Moderne voëls
Taksonomie
Kladogram volgens Hackett et al. (2008):
Leonid Koetsjma
Leonid Danilowitsj Koetsjma (Oekraïens: Леоні́д Дани́лович Ку́чма; gebore 9 Augustus 1938) is 'n Oekraïense politikus wat van 19 Julie 1994 tot 23 Januarie 2005 die tweede president van die onafhanklike Oekraïne was. Koetsjma het die amp beklee nadat hy die presidentsverkiesing in 1994 gewen het teen sy mededinger, Leonid Kraftsjoek. Koetsjma het in 1999 die herkiesing vir 'n bykomende tydsperk van vyf jaar gewen.
Ná 'n suksesvolle loopbaan in die masjienboubedryf van die Sowjetunie, het Koetsjma sy politieke loopbaan in 1990 begin toe hy verkies is tot die Wertsjowna Rada (die Oekraïense parlement); hy is in 1994 herkies. Hy was tussen Oktober 1992 en September 1993 premier van die Oekraïense regering. Koetsjma se presidentskap is gekenmerk deur talle korrupsieskandale en die vermindering van mediavryhede. Korrupsie het verhoog ná Koetsjma se verkiesing in 1994, maar in 2000–2001 het sy mag begin verswak weens die blootstelling in die media. Tydens sy leierskap het die Oekraïense ekonomie voortgegaan om te daal tot 1999, terwyl groei sedert 2000 aangeteken is, wat relatiewe welvaart vir sommige dele van die stedelike inwoners gebring het. Tydens sy presidentskap het die Oekraïense-Russiese bande begin verbeter.
Van Julie 2014 tot Oktober 2018 was Koetsjma 'n spesiale presidensiële verteenwoordiger van Oekraïne tydens die halfamptelike vredesonderhandelinge rakende die voortslepende oorlog in Donbas.
Viðoy
Viðoy (Deens: Viderø) is die noordelikste eiland in die Faroëreilande, oos geleë van Borðoy waaraan dit gekoppel is via 'n laagwaterbrug. Die naam beteken hout eiland, ten spyte van die feit dat geen bome op die eiland groei nie, die naam hou verband met die dryfhout wat indryf van Siberië en Noord-Amerika.
Geografie
Die eiland het twee nedersettings: Hvannasund op die suidwes kus en Viðareiði op die noordwes kus, die noordelikste nedersetting in die Faroëreilande. 'n Pad langs die weskus van die eiland verbind die twee. Die eiland is verbind deur 'n pad laagwaterbrug van Hvannasund tot Norðdepil op Borðoy, en 'n bus diens van Klaksvík loop oor die laagwaterbrug na die eiland.
Belangrike voël gebied
Die eiland se noordelike en oostelike kus is geïdentifiseer as 'n Belangrike Voël Gebied deur BirdLife International as gevolg van sy betekenis as 'n broeiplek vir seevoëls, veral die Europese stormswael (500 pare), Swartpootbrandervoël (5300 pare), Atlantiese pukkewyn (25,000 pare), algemene seekoete (6700 individue) en swartseekoet (200 pare).
Berge
Viðoy het elf berge, waarvan Villingadalsfjall die noordelike hoogtepunt in die Faroëreilande is. Die noordkus het ook die Enniberg krans, wat op 750m die tweede-hoogste see-krans in Europa is (na Hornelen, in Noorweë). Die berge is getoon met hul algehele rang in die Faroëreilande.
Sien ook
Lys van berge van die Faroëreilande
Mozhan Marnò
Mozhan Marnò (gebore 3 Mei 1980) is 'n Amerikaanse aktrise, regisseuse, en skryfster. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprent A Girl Walks Home Alone at Night (2014) en in die televisiereekse The Blacklist (2013) en House of Cards (2013).
Kaap Enniberg
Kaap Enniberg is 'n krans op die eiland Viðoy. Dit is 754 m hoog en dus een van die hoogste kranse in die wêreld. Enniberg is die noordelikste punt van die Faroëreilande.
Van die land se kant af mag net ervare bergklimmers met 'n opgeleide plaaslike gids probeer om die krans uit te klim. As 'n gewone stapper kan 'n mens net 'n sekere hoogte aan die roete maklik bereik, maar soos in die res van die Faroëreilande kan mis skielik inrol en 'n lang tyd daar bly.
Aan die suidelike voet van die nabygeleë berg, Villingadalsfjall van 844 m, lê die dorp Viðareiði.
In die somer is daar met mooiweer bootreise na Kaap Enniberg. Mense kom nie net om die krans se indrukwekkende grootte te sien nie, maar ook vir die bekende voëlkolonie. Die kolonie is die belangrikste een in die argipel.
1887
Die jaar 1887 was 'n gewone jaar wat volgens die Gregoriaanse kalender op 'n Saterdag begin het. Dit was die 87ste jaar van die 19de eeu n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad.
Jimmy Butler (akteur)
Jimmy Butler (20 Februarie 1921 – 18 Februarie 1945) was 'n Amerikaanse akteur. Hy was bekend vir sy rolle in die rolprente No Greater Glory (1934), The Awakening of Jim Burke (1935), Battle of Greed (1937), en Tough As They Come (1942).
Esties
Esties (eesti keel [ˈeːsti ˈkeːl] ) is die amptelike taal van die republiek Estland. Die taal, wat ook Estnies, Ests, of Estlands genoem word, het ongeveer 1 miljoen sprekers. Daarmee is dit op twee na (ná Yslands en Maltees) die kleinste taal in Europa wat op alle vlakke (in wetgewing, regspraak, die wetenskap en letterkunde) gebruik word. Die eerste Estniese boek het in 1535 verskyn.
Estnies behoort tot die Fins-Oegriese tale, en binne die familie tot die Oosseefinse tale. Tot dié groep tale, wat rondom die Finse Golf gepraat word, behoort ook Fins, 'n taal wat die meeste Estlanders sonder veel moeite kan verstaan. Omgekeerd geld dit egter minder: benewens die verwantskap tussen die tale speel dit ook 'n rol dat die Estlanders vertroud is met Fins, byvoorbeeld omdat hulle steeds Finse televisie kan ontvang en omdat Estland druk besoek word deur Finse toeriste.
Estnies is nie verwant aan Lets of Litaus nie en ewemin aan Russies. Afrikaans is in der waarheid as Indo-Europese taal nader aan die drie tale as Estnies.
Estnies gebruik die Latynse alfabet, aangevul deur die klinkertekens ä, ö, ü en õ. Die laaste teken staan vir 'n tipies Estniese klinker wat gevorm word deur die tong te plaas asof 'n o uitgespreek word en die lippe daarby te trek. As beginletters kom b, d en g slegs in woorde voor wat uit vreemde tale ontleen is. Sowel klinkers as medeklinkers kan kort, lank en ekstra lank wees. In Estniese spelling word grotendeels slegs die verskil tussen kort en lank weergegee en wel deur die letter dubbel te skryf: sada 'honderd' vs. saada 'om te kry' en kana 'hoender' vs. kanna 'dra!'.
Estnies is in sy gebruikswêreld deur alle omringende tale beïnvloed. Daar is Oudgermaanse, Baltiese en Slawiese leenwoorde uit die tyd toe die Oosseefinse familie nog een taal vorm (voor die begin van ons jaartelling), byvoorbeeld onderskeidelik die woorde rand (strand, Germaans), sild (brug, Balties) en aken (venster, Slawies). Jonger is die groot aantal leenwoorde uit Nedersaksies, die taal van die Hanse. Die taal lyk baie soos Nederlands (meer as na Hoog-Duits), en aangesien die Estniese spelreëls op sommige punte ooreenkom met die Nederlandse, is daar 'n hele aantal woorde wat in Nederlands en ook in Afrikaans en in Estnies identies is: klooster, kaart, kroon, kraan.
Ander wyk 'n bietjie af, maar is tog heel herkenbaar: hoov (hof), triikima (stryk), pott (pot) en pann (pan). Die aantal Russiese leenwoorde uit die vorige eeu is redelik beperk. Die invloed van Engels is tans wel groot. Estnies het minder as Fins die neiging om eie, puristiese woorde te gebruik vir nuwe sake (telefon, instituut, maar wel arvuti vir rekenaar instede van die Engelse computer). Dit herinner aan die verskil tussen Afrikaans en Nederlands waar Afrikaans ook meer geneig is om nuwe woorde te gebruik terwyl Nederlands gereeld Engelse woorde aanneem.
Kenmerke van Estnies
Estnies deel bostaande eienskappe met Fins en met die meeste andere Fins-Oegriese tale.
Op die volgende punte wyk Estnies van Fins af:
Die getalle van 1 tot 10 in Estnies:
1 – üks | 2 – kaks | 3 – kolm | 4 – neli | 5 – viis | 6 – kuus | 7 – seitse | 8 – kaheksa | 9 – üheksa | 10- kümme.
Dialekte
Ondanks Estland se relatief klein oppervlakte van 45 227 km² is daar agt streekdialekte van Estnies (Estnies: murded) wat verder verdeel kan word in 117 plaaslike dialekte. Hierdie ontwikkeling het uit die vroeëre politieke en maatskaplike orde voortgespruit waarin Estniese boere – en dus die oorgrote meerderheid van die Estniessprekende bevolking – deur 'n stelsel van lyfeienskap en heredienste tot hul parogieë beperk en daar geïsoleer was. Hulle kon dus nie in hul eie land vry beweeg nie.
Estnies het gevolglik oor 'n lang tydperk as 'n groep van streeksdialekte met afwykende taaltendense ontwikkel. Die twee grootste dialekgroepe was Noord-Estnies, wat later as basis vir die huidige standaardtaal sou dien, en Suid-Estnies. Die eersgenoemde het danksy Tallinn as politieke sentrum belangrike status as skryftaal geniet, terwyl Suid-Estnies deur die invloed van Tartu as universiteitstad eweneens tot 'n skryftaal ontwikkel het. Die ontwikkeling van twee groot streekdialekte het die historiese politieke verdeling van die land in Noord- en Suid-Estland weerspieël, waarby die laasgenoemde deel uitgemaak het van die vroeëre Lyfland.
Noord-Estnies
Suid-Estnies (suid van Tartu en Põltsamaa)
Kusgebied-Estnies (oos van Tallinn langs die kus tot by die grensstad Narva)
Eiland-Estnies
Peter Mathebula
Peter Mathebula (3 Julie 1952 – 18 Januarie 2020), bekend as Terror, was Suid-Afrika se eerste swart wêreldbokskampioen. Hy is in Mohlakeng naby Randfontein gebore.
Hy het in 1980 die wêreldvlieggewigbokstitel verower toe hy in die Olympic Auditorium van Los Angeles vir Tae-Shik Kimm van Suid-Korea met punte geklop het.
Mercedes-Benz W112
Die Mercedes-Benz W112 is 'n luukse motor wat van 1961 tot 1967 deur Mercedes-Benz vervaardig is. Dit is as die 300SE bemark, en was beskikbaar as 'n koepee-, cabriolet-, sedan en gestrekte sedan, wat almal oor die algemeen soortgelyk aan die ooreenstemmende Mercedes-Benz W111 lyk.
Hierdie luukse motors is toegerus met die 3.0 liter-brandstofinspuiting M189 grootblok-sessilinderenjin, ten tyde van die bekendstelling van die model, die grootste van die maatskappy. Hulle is afgewerk met 'n hoër vlak van hout en leer as die W111, en het standaard luukse funksies soos kragstuur, outomatiese ratkas en pneumatiese selfvlakvering, 'n verbetering uit die Mercedes-Benz 300d Adenauer wat vanuit die paneelbord 'n meganiese torsiebalkstelsel aktiveer.
Die sedan is op die Mercedes-Benz W111 Fintail-sedanonderstel en -bakwerk gebaseer. Die 300SE koepee/afslaankap is in Februarie 1962 bekendgestel.
Phycidae
Die Kliplinge (Phycidae) is 'n vis-familie wat hoort tot die orde Gadiformes. Daar is vyf genera met sewe en twintig spesies wat hoort tot dié familie en twee van die spesies kom aan die Suid-Afrikaanse kus voor. Die familie se klassifikasie is nog nie gefinaliseer nie.
Kenmerke
Die familie se lywe is lank met die kieue splete wat hoër as die pektorale vinne strek. Die meeste spesies leef op die kontinentale bank terwyl enkele spesies in riviermondings of varswater leef. Die grootte wissel van 16 cm tot 1.2 m.
Genus
Die volgende genus en spesies kom aan die Suid-Afrikaanse kus voor:
Ellis Beach
Ellis Beach is 'n plek geleë in die Verre Noorde van Queensland, Australië. Dit is langs die Koraalsee.
Die manjifieke vyf kilometer strandstrook van Ellis Beach is slegs sowat dertig minute se ry ten noorde van Cairns aan die Captain Cook Highway en Port Douglas en val binne die Cairns streeksraad se gebied.
duimnael|Jellievisnette by Ellis Beach Ellis Beach is een van die Tropiese Verre Noorde se pragtigste strande waar die Wêrelderfenis reënwoud strek tot by die Groot Koraalrif en is gewild onder die plaaslike bevolking asook besoekers. Vakansiehuisvesting (strandfront huisies, karavane en kampeerterreine) is beskikbaar by die Ellis Beach ontspanningsoord
Ellis Beach is ook die tuiste van die Ellis Beach lewensreddersklub wat gereeld kompetisies en geleenthede organiseer. Vanaf November tot Mei patrolleer die klub ook die nette wat bedoel is om baaiers te beskerm teen gevaarlike jellievisse wat in die tydperk in die waters voorkom (nl. Chironex- en Irukandji-spesies).
Ellis Beach het in die vierde reeks van die Amazing Race voorgekom.
Tom Rosqui
Tom Rosqui (12 Junie 1928 – 12 April 1991) was 'n Amerikaanse akteur. Hy was bekend vir sy rolle in die rolprente The Godfather: Part II (1974), Airport '77 (1977), en MacArthur (1977).
Tunisië
Tunisië (Arabies: تونس, Tūnis, ; Berber: ⵜⵓⵏⴻⵙ; Frans: Tunisie), amptelik die Republiek Tunisië (Arabies: الجمهورية التونسية, al-Jumhūrīya at-Tūnisīya, ; Berber: ⵜⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵏ ⵜⵓⵏⴻⵙ), is 'n republiek geleë aan die kus van Noord-Afrika langs die Middellandse See in die Magreb-streek. Dit is die mees oostelike en ook die kleinste van die nasies langs die Atlasgebergte, en begrens Algerië aan die weste, en Libië aan die suide en ooste. Tunisië word as die enigste volledige demokrasie van die Arabiese wêreld beskou.
Veertig persent van die land bestaan uit die Saharawoestyn, met die res wat bestaan uit redelike vrugbare grond, wat maklik bereikbaar is vanaf die kus. Beide faktore het 'n prominente rol gespeel in antieke tye, eerste betreffende die Fenisiese stad Kartago, en later as die provinsie Afrika in die Romeinse Ryk, het dit bekend geword as die broodmandjie van die Romeinse Ryk. Daar word beweer dat die naam Tunis ontstaan het uit Berber, met die betekenis van óf 'n geografiese prominensie, óf "om te oornag".
Etimologie
Die naam "Tunisië" is afgelei van Tunis; 'n stedelike sentrum en die huidige hoofstad van Tunisië. Die huide vorm van die naam, met sy Latynse agtervoegsel -ia, het van die Franse Tunisie ontwikkel, op sy beurt algemeen geassosieer met die Berberse wortel ⵜⵏⵙ, tns, letterlik "om neer te lê" of "oorkamp". Dit word soms ook met die Poeniese godin Tanith (aka Tunit) geassosieer, die antieke stad Tynes.
Die Franse afgeleide Tunisie is in enkele Europese tale met geringe aanpassings aangeneem, met 'n kenmerkende naam om na die land te verwys. Ander tale het onbeïnvloed gebly, soos Russies Туни́с (Tunís) en Spaans Túnez. In hierdie gevalle word dieselfde naam vir beide land en stad gebruik, nes in Arabies تونس, en slegs deur konteks kan 'n mens die verskil sien.
Algemene gegewens
Tunisië lê in Noord-Afrika aan die oostelike rand van die Maghreb, waarvan dit met ’n oppervlakte van 163 610 km² die kleinste land is. Die land is tussen die olieryke buurlande van Algerië en Libië geleë en het 'n kusstrook van meer as 1 000 km lank.
Die belangrikste geografiese teenstellinge in die land is die tussen die vogtige, relatief bergagtige noorde, die semi-droë laagvlakte in die sentrale gebied en die droë Sahara in die suide. Die noordelike deel van Tunisië, die Tunisiese Dorsale of Chaîne Dorsale, word deur die oostelike uitlopers van die Atlasgebergte, die Noordelike- en die Hoë Tell bepaal.
Tussen die Noordelike- en Hoë Tell lê die vrugbare vallei van die Medjerdarivier, die enigste standhoudende rivier in die land. Die ander riviere het net water nadat dit gereën het. Die berggebied word deur uitgestrekte vlaktes omring, wat in die suide die oorgang na die Sahara vorm en in die ooste tot aan die kus van die Middellandse See strek.
In die oostelike deel van die Chaîne Dorsale lê die Hoë Steppe. Dit is komvormige valleie, wat deur lae, boomlose heuwels omring word. Nog verder na die ooste strek die Lae Steppe hom uit, waarin droë riviere (wadi's) in 'n soutmeer uitmond. Die vlakte in die suide bestaan uit 'n laagte, die Nefzaoua, wat deur soutmere of die sogenaamde chotts gekenmerk word. Die grootste hiervan, Chot Dzjerid, lê 16 m onder seespieël en is altyd met 'n soutkors bedek.
Geskiedenis
Met die begin van dateerde geskiedenis, is Tunisië bewoon deur Berberstamme. Fenisiërs het reeds aan die begin van die 10de eeu v.C. die kus bewoon. In die 6de eeu v.C. het Kartago opgekom as 'n dominante fors in die gebied rondom die Middellandse See, maar is oorwin en verpletter deur Rome in die 2de eeu v.C., en die streek het as die broodmandjie van Rome gedien.
Die gebied was ook in die besit van die Vandale (5de eeu n.C.) en die Bisantynse Ryk (6de eeu). In die 7de eeu is dit verslaan deur Arabiese Moslems, wat Al Qayrawan gestig het. Daaropvolgende Islamitiese dinastieë het die gebied regeer, onderbreek deur Berberopstande. Die bewind van die Aghlabide (9de eeu) en die van die Ziride (van 972), Berbervolgeling van die Fatimiede, was veral voorspoedig.