cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
See van Azof
Geologie
Die Taman-skiereiland het sowat 25 moddervulkane, waarvan die meeste aktief is. Hulle spuug modder en gasse uit en die uitbarstings is gewoonlik stil, maar kan soms net so erg soos gewone vulkaniese uitbarstings wees. ’n Groot uitbarsting het op 6 September 1799 naby Goloebitskaja plaasgevind. Dit het twee uur geduur en ’n moddereiland van 2 m hoog en 100 m in deursnee gevorm; die see het daarna die eiland weggespoel. Soortgelyke uitbarstings het in 1862, 1906, 1924, 1950 en 1952 plaasgevind.
Die groot neerslae van die talle riviere wat in die See van Azof vloei, veroorsaak dat talle uithamme, limans en strandmere gevorm word. Die uithamme is talryk en lank – die Arabatsk-uitham is meer as 112 km lank en is een van die langste uithamme in die wêreld. Nog drie, die Fedotof-, Atsjoejefsk- en Obitotsjna-uitham, is langer as 30 km. Die meeste strek van noord na suid en hul vorm kan oor ’n paar jaar aansienlik verander.
Van die grootste stede aan die See van Azof is (kloksgewys van noord): Taganrog, (bevolking: 257 600), Azof (83 200), Jeisk (87 500), Primorsko-Achtarsk (32 165), Kertsj (151 300), Henitsjesk (22 500), Berdjansk (112 000) en Marioepol (491 600).
Klimaat
Die see het ’n kontinentale klimaat met koue winters en warm, droë somers. In die herfs en winter vloei koue lug van Siberië af in en kan die temperatuur tot onder −30 °C daal. Die gemiddelde somertemperatuur is 23–25 °C, met ’n maksimum van sowat 40 °C. Reënval is tussen 12 en 528 mm per jaar.
Winde bring dikwels storms mee, met golwe wat tot 6 m hoog kan wees in die Taganrog-baai, 2–4 m aan die suidelike kuslyn en 1 m in die Kertsj-seestraat.
Omdat die see vlak en die soutinhoud laag is, vries dit in die winter. In die huidige klimaat vries dit nie meer geheel en al nie, maar tot aan die einde van die 19de eeu het nog dit teen Februarie elke jaar toegevries. Voordat ysbrekers gebruik is, was die rivier in die winter onbegaanbaar.
Ruimteverkenning
thumb|280px|[[Buzz Aldrin op die Maan ná die maanlanding tydens die Apollo 11-ruimtevlug, afgeneem deur Neil Armstrong.]]
Ruimteverkenning is die ontdekking en verkenning van hemelliggame in die ruimte deur middel van al hoe beter ruimtetegnologie. Terwyl die bestudering van die ruimte hoofsaaklik deur sterrekundiges met teleskope plaasvind, geskied die fisieke verkenning van die ruimte deur onbemande robottuie en bemande vlugte.
Gal
Gal verwys na 'n groen tot geelbruin vloeistof wat deur die lewer afgeskei word. Gal is gedeeltelik 'n afvalproduk, maar speel ook 'n belangrike rol omdat hy soute bevat wat die vetglobules afbreek tot vetdruppeltjies wat dan in die dunderm verteer kan word.
Ruimteverkenning
Die waarneming van voorwerpe in die ruimte, wat sterrekunde genoem word, is ouer as die betroubare opgetekende geskiedenis, maar dit was die ontwikkeling van groot en relatief doeltreffende vuurpyle in die middel 20ste eeu wat die fisieke verkenning van die ruimte ’n werklikheid laat word het. Algemene beweegredes daarvoor sluit in gevorderde wetenskaplike navorsing, nasionale prestige, kommersiële benutting, die vereniging van verskillende nasies, die versekering van die toekomstige oorlewing van die mensdom en die ontwikkeling van militêre en strategiese voordele bo ander lande.
In die tyd van die Koue Oorlog was daar ’n ruimtewedloop tussen die VSA en die Sowjetunie. Die lansering van die eerste mensgemaakte voorwerp in ’n wentelbaan om die Aarde, die Sowjetse Spoetnik 1 op 4 Oktober 1957, en die eerste maanlanding deur die Amerikaanse Apollo 11-sending op 20 Julie 1969 word dikwels beskou as mylpale in dié tyd. Die Sowjetunie het baie van die eerste prestasies behaal, soos die eerste lewende wese in ’n wentelbaan (die hond Laika) in 1957, die eerste mens in die ruimte (Joeri Gagarin aan boord van Wostok 1) in 1961, die eerste wandeling in die ruimte (deur Aleksei Leonof) op 18 Maart 1965, die eerste outomatiese landing op ’n ander hemelliggaam (Loena 9) in 1966 en die lansering van die eerste ruimtestasie (Saljoet 1) in 1971.
Gal
Historiese agtergrond
Die antieke Grieke het gal, bloed, woede en slym as die vier humore van die liggaam beskou. Daar is destyds, en tot met die ontwikkeling van moderne geneeskunde, gedink dat gal 'n byproduk van die verteringsproses was en dat hy tot melancholie (teneergedruktheid, neerslagtigheid) aanleiding sou gee. Die terme swartgallig en bittergallig is oorblyfsels van hierdie siening.
Ruimteverkenning
Ná die eerste 20 jaar van verkennings, het die fokus verskuif van enkelvlugte na herbruikbare tuie soos die Ruimtependeltuig, en van mededinging na samewerking soos met die Internasionale Ruimtestasie (IRS).
Met die wesentlike voltooiing van die IRS in 2011 is die VSA se planne vir ruimteverkenning vloeibaar. In 2009 is bevind die Constellation-program van die Bush-administrasie, vir die terugkeer na die Maan teen 2020, is onderbefonds. In 2010 het die Obama-administrasie ’n omvattende hersiening van Constellation voorgestel.
In die 2000's het China ’n suksesvolle program vir bemande ruimtetuie begin, terwyl die Europese Unie, Japan en Indië ook bemande vlugte beplan. China, Rusland, Japan en Indië het beplande sendings na die Maan in die 21ste eeu verkondig, en die Europese Unie het bemande besoeke aan die Maan en Mars in die 20ste en 21ste eeu verkondig.
Van die 1990's af het privaat maatskappye onder meer ruimtetoerisme begin bevorder.
Geskiedenis van verkenning
thumb|links|140px|Die meeste wentelvlugte vind plaas in die boonste lae van die atmosfeer, veral in die [[termosfeer (nie volgens skaal).]] thumb|220px|’n Tydlyn van die verkenning van die Sonnestelsel. thumb|220px|In Julie 1950 is die eerste Bumper-vuurpyl van [[Kaap Canaveral in Florida lanseer. Dit was ’n tweefasevuurpyl wat rekordhoogtes (van destyds) van amper 400 km kon haal.]]
Teleskoop
Die eerste teleskoop is in 1608 in Nederland deur Hans Lippershey uitgevind. Die Orbiting Astronomical Observatory 2 was die eerste ruimteteleskoop wat gelanseer is, op 7 Desember 1968. Op 2 Februarie 2019 was 3 891 bevestigde eksoplanete reeds ontdek. Die Melkweg bevat na raming tussen 100 miljard en 400 miljard sterre en meer as 100 miljard planete. Daar is minstens 2 biljoen sterrestelsels in die waarneembare heelal. GN-z11 is die verste bekende voowerp van die Aarde af, sowat 13,4 miljard ligjare van hier.
Eerste bemande ruimtevlug
Die eerste geslaagde bemande ruimtevlug was die Wostok 1 op 12 April 1961, met die 27-jarige Russiese ruimtevaarder Joeri Gagarin aan boord. Dit het een omwenteling van sowat 1 uur 48 minute om die Aarde voltooi. Gagarin se vlug was oor die wêreld heen nuus; dit het gewys hoe gevorderd die Sowjet-ruimteprogram was en deure geopen vir ’n nuwe era in ruimteverkenning: bemande vlugte.
Eerste verkennings van hemelliggame
Die eerste bemande landing op ’n ander hemelliggaam was op 20 Julie 1969, toe Apollo 11 op die Maan land. Altesaam ses tuie met mense in het op die Maan geland; die laaste een was in 1972.
Die eerste verbyvlug verby ’n ander planeet was Wenera 1 in 1961 verby Venus, hoewel die Mariner 2 die eerste verbyvlug van Venus was waartydens data teruggestuur is (sy naaste afstand aan die planeet was 34 773 km). Pioneer 6 was die eerste satelliet wat om die Son gewentel het; dit is op 16 Desember 1965 gelanseer. Die ander planete se eerste verbyvlugte was in 1965 vir Mars deur Mariner 4, 1973 vir Jupiter deur Pioneer 10, 1974 vir Mercurius deur Mariner 10, 1979 vir Saturnus deur Pioneer 11, 1986 vir Uranus deur Voyager 2 en 1989 vir Neptunus deur Voyager 2. In 2015 het Dawn om Ceres gewentel en het New Horizons verby Pluto gevlieg. Dit het beteken daar was verbyvlugte van al agt planete in die Sonnestelsel, die Son, die Maan en twee van die vyf dwergplanete, Ceres en Pluto.
Die eerste interplanetêre sending wat minstens beperkte data van die oppervlak van ’n ander planeet teruggestuur het, was Wenera 7, wat in 1970 op Venus geland het. In 1975 was Wenera 9 die eerste tuig wat foto's van die oppervlak van ’n ander planeet teruggestuur het, ook van Venus. In 1971 het die Mars 3-sending die eerste sagte landing op Mars uitgevoer en 20 sekondes lank data teruggestuur. Later is baie langer sendings op die oppervlak van planete uitgevoer, insluitende meer as ses jaar se ontleding van Mars deur Viking 1, van 1975 tot 1982, en meer as twee uur se transmissie van Venus se oppervlak in 1982 deur Wenera 13, die langste Sowjet-oppervlaksending. Venus en Mars is die twee planete buiten die Aarde waarop onbemande robottuie ook oppervlaksendings uitgevoer het.
Eerste ruimtestasie
Saljoet 1 was die eerste ruimtestasie; die Sowjetunie het dit op 19 April 1971 in ’n lae wentelbaan om die Aarde geplaas. Die Internasionale Ruimtestasie is tans die enigste ten volle operasionele ruimtestasie en word sedert 2000 aaneenlopend beman.
Eerste instellêre vlug
Voyager 1 het op 25 Augustus 2012 die eerste mensgemaakte voorwerp geword wat die Sonnestelsel verlaat en die interstellêre ruimte bereik het. Die tuig het uit die heliopouse by 121 AE gevlieg en die interstellêre medium binnegegaan.
Verste van die Aarde af
Die Apollo 13-vlug het in 1970 op ’n hoogte van 254 km aan die ver kant van die Maan verbygevlieg. Op 400 171 km van die Aarde af, was dit die rekord vir die verste wat mense nog in die ruimte was.
Voyager 1 was op 1 Januarie 2019 altesaam 145,11 AE (21,708 miljard km) van die Aarde af. Dit is die verste mensgemaakte voorwerp in die ruimte.
GN-z11 is die verste bekende voorwerp van die Aarde af – na berig word 13,4 miljard ligjare ver.
Son
Hoewel die Son waarskynlik nooit fisiek verken sal word nie, is die bestudering daarvan ’n groot fokuspunt in ruimteverkenning. Ons magneetveld maak dat die sonwind en infrarooi- en ultravioletstrale nie die aardoppervlak kan bereik nie. Die Son genereer die meeste ruimteweer, wat kragopwekking en transmissiestelsels op Aarde kan beïnvloed. Dit kan ook met satelliete en ruimtetuie  inmeng of hulle selfs beskadig. Talle ruimtetuie is al gelanseer om die Son waar te neem, en vir ander tuie is die waarneming van die Son ’n sekondêre funksie. Die Parker-sondeerder, wat in 2018 gelanseer is, sal tot binne ’n agtste van Mercurius se wentelbaan van die Son af kom.
Mercurius
thumb|links|125px|’n Foto van Mercurius deur [[MESSENGER (2013).]] thumb|130x130px|Nog ’n foto deur MESSENGER, van 18 000 km af, wys ’n streek van sowat 500 km breed (2008).
Mercurius is die rotsplaneet wat nog die minste verken is. In Mei 2013 is die planeet nog net deur Mariner 10 en MESSENGER besoek vir waarnemings van naby af. MESSENGER het in Maart 2011 in ’n wentelbaan gegaan om waarnemings wat in 1975 deur Mariner 10 gemaak is, verder te ondersoek.
’n Derde sending na Mercurius wat in 2025 daar sal aankom, BepiColombo, sal twee sondeerders hê. BepiColombo is ’n gesamentlike sending van Japan en die Europese Ruimteagentskap. MESSENGER en BepiColombo sal bykomende data versamel om wetenskaplikes te help om baie van die geheime wat tydens Mariner 10 se verbyvlug ontdek is, te verstaan.
Vlugte na planete word gedoen ten koste van energie, wat beskryf word deur die netto verandering in die snelheid van die ruimtetuig, of delta-v. Weens die relatief hoë delta-v om Mercurius te bereik en sy nabyheid aan die Son is dit moeilik om te verken, en wentelbane om die planeet is taamlik onstabiel.
Venus
thumb|links|125px|Venus, deur Mariner 10 (1974).
Venus was die eerste teiken van interplanetêre verbyvlugte en landingsendings. Al het hy een van die onherbergsaamste oppervlakomgewings in die Sonnestelsel, is daar meer landingstuie na Venus gestuur (byna almal deur die Sowjetunie) as na enige ander planeet. Die eerste verbyvlug was in 1961 deur Wenera 1. Mariner 2 was egter in 1962 die eerste verbyvlug wat data suksesvol teruggestuur het. Dit is gevolg deur verskeie ander verbyvlugte deur verskillende ruimteagentskappe as deel van sendings wat dit gebruik het om swaartekragslingering te verskaf op pad na ander hemelliggame.
In 1967 was Wenera 4 die eerste ruimtetuig wat Venus se atmosfeer regstreeks ondersoek het. In 1970 was Wenera 7 die eerste geslaagde landingstuig op Venus, en teen 1985 is dit deur nog agt geslaagde Sowjetlandingstuie gevolg wat foto's en ander direkte oppervlakdata verskaf het.
Van 1975 af, met die Sowjetwenteltuig Wenera 9, is omtrent 10 geslaagde wentelsendings na Venus gestuur, insluitende latere sendings waartydens Venus se oppervlak gekarteer is danksy radar wat deur die verdoeselende atmosfeer gedring het.
Aarde
Ruimteverkenning word onder meer gebruik om die Aarde as ’n hemelliggaam uit eie reg te verstaan. Sendings in wentelbane kan data oor die Aarde verskaf wat moeilik kan wees om te kry uit ’n grondgebaseerde oogpunt.
Die bestaan van die Van Allen-gordels was byvoorbeeld onbekend tot met hul ontdekking deur Amerika se eerste kunsmatige satelliet, Explorer 1. Dié gordels bevat straling wat deur die Aarde se maagneetveld vasgevang word en maak tans die bou van bewoonbare ruimtestasies bo 1 000 km onprakties.
Ná hierdie vroeë, onverwagte ontdekking is baie satelliete ingespan spesifiek om die Aarde uit die ruimte waar te neem. Dié satelliete het baie bygedra tot die begrip van ’n verskeidenheid aardgebaseerde verskynsels. Die gat in die osoonlaag is byvoorbeeld ontdek deur ’n kunsmatige satelliet wat die Aarde se atmosfeer verken het, en danksy satelliete is argeologiese terreine en geologiese formasies ontdek wat andersins moeilik of onmoontlik sou gewees het.
Maan
thumb|links|130px|Die [[Maan (2010).]] thumb|220px|Die [[Apollo 16-module Orion, ’n maankarretjie en die ruimtevaarder John W. Young (1972).]]
Die Maan was die eerste hemelliggaam waarby verbygevlieg is, waarom gewentel is en waarop geland is, en die enigste liggaam wat deur die mens besoek is.
In 1959 het die Sowjetunie die eerste foto's geneem van die "donker" kant van die Maan, ’n deel wat nog nooit vir die mens sigbaar was nie. Die Amerikaanse verkenning van die Maan het begin met die Ranger 4-botsingstuig in 1962. Van 1966 af het die Sowjetunie ’n paar landingstuie suksesvol in werking gestel wat data regstreeks van die Maan se oppervlak verkry het; net vier maande later was Surveyor 1 die eerste van ’n suksesvolle reeks Amerikaanse landingstuie. Die Sowjetunie se onbemande sendings het in die vroeë 1970's ’n hoogtepunt bereik met die Loenochod-ruimteprogram, wat die eerste onbemande verkenningstuie ingesluit en grondmonsters van die Maan af gebring het. Die onbemande verkenning van die Maan duur voort met verskeie lande wat elke nou en dan maanwenteltuie opstuur, en in 2008 Indië se maanbotsingstuig.
Bemande sendings na die Maan het in 1968 begin met die Apollo 8-sending wat suksesvol om die Maan gewentel het. Dit was die eerste keer dat mense om ’n hemelliggaam gewentel het. In 1969 was Apollo 11 die eerste tuig wat met mense op enige hemelliggaam geland het. Die bemande verkenning van die Maan het egter nie lank geduur nie. Apollo 17 was in 1972 die sesde en laaste besoek. Die volgende een, Exploration Mission 2, sal in 2023 om die Maan wentel. Robotte word egter steeds ingespan.
Mars
thumb|links|125px|Mars deur die [[Hubble-ruimteteleskoop (2003).]] thumb|220px|Mars se oppervlak (2004).
Die verkenning van Mars is ’n belangrike deel van die ruimteprogramme van die Sowjetunie (later Rusland), Amerika, Europa, Japan en Indië. Tientalle robottuie, insluitende wentel-, landings- en verkenningstuie, is sedert 1960 na die planeet gestuur. Dié sendings is daarop gemik om data oor huidige toestande te versamel en vrae oor Mars se geskiedenis te beantwoord. Die vrae wat deur wetenskaplikes gevra word, sal na verwagting nie net ’n beter begrip van die rooi planeet tot gevolg hê nie, maar ook verdere insig in die verlede, en moontlik die toekoms, van die Aarde.
Die verkenning van Mars geskied teen ’n taamlike koste, met rofweg tweederdes van alle ruimtetuie wat vir Mars bestem is wat misluk voor die sendings voltooi is of selfs voor dit nog begin het. So ’n hoë mislukkingsyfer kan toegeskryf word aan die kompleksiteit en groot aantal veranderlikes wat by interplanetêre reise betrokke is, en dit het daartoe gelei dat navorsers grappenderwys praat van die "Groot Galaktiese Monster", wat op ’n dieet van Marsruimtetuie leef. Dié verskynsel is ook informeel bekend as die "Marsvloek".
In teenstelling met die hoë mislukkingsyfer in die verkenning van Mars, het Indië die eerste land geword wat sukses met sy eerste poging behaal het. Die land se Mars Orbiter Mission (MOM) is een van die goedkoopste interplanetêre sendings wat nog onderneem is, met ’n beraamde koste van $73 miljoen. Die eerste sending na Mars deur ’n Arabiese land is dié van die Verenigde Arabiese Emirate. Die lansering van die Emirates Mars Mission word vir 2020 beplan. Die onbemande tuig sal Mars se atmosfeer in detail verken.
Phobos
thumb|125px|[[Phobos (maan)|Phobos (2008).]]
Die Russiese sending Fobos-Grunt, wat op 9 November 2011 gelanseer is, het misluk en is in ’n lae omwenteling om die Aarde vasgevang. Dit sou die begin wees van ’n poging om vas te stel of Mars se mane, veral Phobos, ’n "oorgangspunt" kan wees vir ruimtetuie op pad na Mars.
Jupiter
Die verkenning van Jupiter behels net ’n paar Nasasendings sedert 1973. Baie was verbyvlugte, waartydens gedetailleerde waarnemings gedoen is. Die ruimtetuie Galileo en Juno is die enigstes wat in ’n wentelbaan om die planeet gegaan het. Omdat Jupiter vermoedelik net ’n relatief klein rotsagtige kern het en geen soliede oppervlak nie, word die moontlikheid van ’n landing uitgesluit.
Om Jupiter van die Aarde af te bereik verg ’n delta-v van 9,2 km/s, wat vergelykbaar is met die delta-v van 9,7 km/s om in ’n lae wentelbaan om die Aarde te gaan. Gelukkig kan swaartekragslingering deur middel van planetêre verbyvlugte gebruik word om die energie by lansering te verminder om Jupiter te bereik, al beteken dit ’n aansienlik langer vlugduur.
Jupiter het 79 bekende mane, waarvan oor baie min inligting bestaan.
Saturnus
Saturnus is nog net verken deur onbemande ruimtetuie van Nasa, insluitende een sending (Cassini–Huygens) wat in samewerking met ander ruimteagentskappe beplan en uitgevoer is. Dié sendings is verbyvlugte in 1979 deur Pioneer 11, in 1980 deur Voyager 1 en in 1982 deur Voyager 2, en ’n omwenteling deur die Cassini-tuig van 2004 tot 2017.
Saturnus het minstens 62 bekende mane, maar die presiese getal is debatteerbaar omdat Saturnus se ringe uit talle onafhanklik wentelende voowerpe van wisselende groottes bestaan. Die grootste maan is Titaan, wat die enigste een in die Sterrestelsel is met ’n digter en dikker atmosfeer as die Aarde. Titaan is ook die enigste voorwerp in die buitenste Sonnestelsel wat met ’n landingstuig verken is: die Huygens-sondeerder, wat deur Cassini in werking gestel is.
Uranus
thumb|Uranus, deur Voyager 2 (1986).|links|125x125px
Uranus is uitsluitlik deur Voyager 2 verken, en geen verdere besoeke word tans beplan nie. As gevolg van sy ashelling van 97,77° en sy poolstreke wat vir lang tye na en weg van die Son wys, was wetenskaplikes nie seker wat om van Uranus te verwag nie. Die naaste wat Voyager 2 aan die planeet gekom het, was op 24 Januarie 1986. Die tuig het Uranus se unieke atmosfeer en magnetosfeer ondersoek, asook die ringstelsel en mane. Dit sluit al vyf die voorheen bekende mane in, terwyl die tuig nog 10 voorheen onbekende mane ontdek het.
Foto's van Uranus lyk baie dieselfde, met geen tekens van die dramatiese storms of atmosferiese bande wat op Jupiter en Saturnus sigbaar is nie. ’n Groot poging is aangewend om selfs net ’n paar wolke op foto's van die planeet te identifiseer. Sy magnetosfeer is egter uniek; dit word baie deur die planeet se ongewone ashelling beïnvloed. In teenstelling met die oninteressante foto's van Uranus self, is treffende foto's van sy mane geneem, insluitende bewyse dat Miranda geologies buitengewoon aktief is.
Neptunus
thumb|links|125px|Neptunus, deur Voyager 2 (1989). thumb|164px|Die maan Triton, deur Voyager 2 (1989).
Die eerste verkenning van Neptunus was op 25 Augustus 1989 met ’n verbyvlug deur Voyager 2, die enigste besoek aan die planeet teen 2014. Die moontlikheid van ’n wenteltuig is bespreek, maar geen ander sendings is ernstig oorweeg nie.
Hoewel Uranus se uniforme voorkoms gelei het tot verwagtings dat Neptunus ook min sigbare atmosferiese verskynsels sou hê, het Voyager 2 waargeneem dat die planeet duidelike bande het, asook sigbare wolke, auroras en selfs ’n opvallende antisikloniese stormstelsel wat in grootte net deur die een op Jupiter oortref word. Neptunus het ook die vinnigste winde in die Sonnestelsel wat snelhede van tot 2 100 km/h kan haal. Voyager 2 het ook die planeet se ringstelsel en mane ondersoek. Dit het 900 volledige ringe en nog gedeeltelike ring-"boë" ontdek. Benewens ’n ondersoek van Neptunus se drie voorheen bekende mane, het Voyager 2 ook nog vyf voorheen onbekende mane ontdek. Een daarvan, Proteus, is die tweede grootste maan in die stelsel. Data van die ruimtetuig het die siening onderskryf dat Neptunus se grootste maan, Triton, ’n Kuipergordelvoorwerp is wat deur die planeet in ’n wentelbaan vasgevang is.
Pluto
links|thumb|125x125px|New Horizons se foto van Pluto (2015). thumb|164px|’n Saamgestelde kleurfoto van, 2019.
Die dwergplaneet Pluto stel groot uitdagings aan ruimtetuie vanweë sy groot afstand van die Aarde af (wat hoë snelhede verg vir ’n redelike vlugduur) en sy klein massa (wat dit tans moeilik maak vir tuie om in ’n wentelbaan te gaan). Voyager 1 kon Pluto besoek het, maar beheerders het eerder ’n nabye verbyvlug van Saturnus se maan Titaan gekies, en die gevolglike vlugbaan was onversoenbaar met ’n besoek aan die dwergplaneet.
Pluto wek nog groot belangstelling, al is hy as ’n dwergplaneet herklassifiseer. Dit is die vernaamste en naaste lid van ’n groeiende klas verafgeleë voorwerpe van middelmatige grootte, en ook die eerste lid van ’n belangrikse subklas, wat vanweë hul wentelbane as plutino's geklassifiseer word. New Horizons het in 2003 geld van die Amerikaanse regering gekry ná ’n intense politieke stryd. Die tuig is op 19 Januarie 2006 gelanseer en het vroeg in 2007 gebruik gemaak van swaartekragslingering deur Jupiter. Hy het op 14 Julie 2015 sy naaste punt aan Pluto bereik – ná ’n reis van 3 462 dae. Wetenskaplike waarnemings van Pluto het vyf maande voor dié tyd begin en het nog 16 dae geduur. Talle instrumente het die geologie, vorm en samestelling van Pluto en sy grootste maan, Charon bepaal, en Pluto se atmosfeer ontleed. New Horizons het ook hoëresolusiefoto's van Pluto en Charon se oppervlakke geneem.
Op 1 Januarie 2019 het die tuig verby die Kuipergordelvoorwerp gevlieg, die verste voorwerp wat nog deur ’n ruimtetuig besoek is. Dit is ’n kontakdubbelvoorwerp wat uit twee lobbe bestaan wat Ultima en Thule gedoop is.
Asteroïdes en komete
thumb|links|145px|Die komeet 103P/Hartley, (2010). thumb|164px|Die asteroïde 4 Vesta, deur Dawn (2011).
Tot met die uitvinding van ruimtetuie was voorwerpe in die asteroïdegordel deur selfs die grootste teleskope bloot spikkeltjies lig, en hul vorms en terreine was ’n raaisel.
Verskeie asteroïdes is nou al deur ruimtetuie besoek. Die eerste tuig was Galileo, wat in 1991 verby twee asteroïdes gevlieg het: 951 Gaspra in 1991 en 243 Ida in 1993. Albei het naby genoeg aan Galileo se baan op pad na Jupiter gelê dat hulle teen ’n aanvaarbare koste besoek kon word. Die eerste landing op ’n asteroïde was deur NEAR Shoemaker op 433 Eros in 2000, gevolg deur ’n wentelbaan waartydens Eros waargeneem is. Die dwergplaneet Ceres en die asteroïde 4 Vesta, twee van die grootste drie asteroïdes, is deur Nasa se ruimtetuig Dawn besoek wat in 2007 gelanseer is.
Hoewel baie komete al van die Aarde af bestudeer is, sommige eeue lank, is net ’n paar van naderby besoek. In 1985 het die International Cometary Explorer die eerste verbyvlug van ’n komeet (21P/Giacobini-Zinner) gedoen voordat dit aangesluit het by Halley Armada, wat die bekende Halley se Komeet bestudeer het. Die sondeerder Deep Impact het teen 9P/Tempel gebots om meer oor sy struktuur en samestelling te wete te kom, en die Stardust-ruimtetuig het monsters van ’n ander komeet se stert teruggestuur. Die Philae-landingstuig het in 2014 suksesvol op komeet Churyumov-Gerasimenko geland as deel van die groter Rosetta-sending.
Hayabusa was ’n robottuig van Japan wat ’n monster van die naby-aarde-asteroïde 25143 Itokawa teruggebring het Aarde toe. Dit is op 9 Mei 2003 gelanseer en het op 13 Junie 2010 teruggekeer.
Diepruimteverkenning
thumb|Dié foto van die [[Hubble-ultradiepveld sluit sterrestelsels van verskillende ouderdomme, groottes, vorms en kleure in. Die kleinste, rooiste stelsels is die verstes wat nog afgeneem is.]]
Amerika se eerste ruimteteleskoop was die OAO-2, wat in 1968 gelanseer is, en die eerste Sowjetse teleskoop die ultravioletteleskoop Orion 1, aan boord van die ruimtestasie Saljoet 1 in 1971. Sedertdien is verskeie teleskope gelanseer, wat data terugstuur Aarde toe wat wissel van foto's in sigbare lig tot X-strale, infrarooi, gammastrale, ultraviolet, radio- en mikrogolwe. Van hulle kan in verskillende frekwensiebande werk.
Cymbastela stipitata
Cymbastela stipitata is 'n sponsspesie in die taksonomiese indeling van die Demospongiae (gewone sponse). Die liggaam van die spons bestaan uit kieselnaalde en sponginevesels en is in staat om baie water op te neem.
Irene Champlin
Irene Champlin (16 Maart 1931 – 10 Julie 1990) was 'n Amerikaanse aktrise. Sy was bekend vir haar rolle in die rolprent Guerrilla Girl (1953) en in die televisiereekse Man Against Crime (1949) en Flash Gordon (1954).
Geronde geslote voorklinker
Die Geronde geslote voorklinker is 'n soort klinkerklank wat in sommige gesproke tale gebruik word. Die simbool in die Internasionale Fonetiese Alfabet wat die klank voorstel is, en die ekwivalente X-SAMPA simbool is <tt>y</tt>.
In meeste tale is die klinker endolabiaal (saamgepers). In 'n paar gevalle is dit egter eksolabiaal (met saamgepersde lippe).
Eksolabiaal (saamgepers)
Meeste tale met geronde voor en agter klinkers gebruik verskillende labialisasie, eksolabiale of saamgepersde agterklinkers en endolabiale of verkorte voorklinkers. 'n Paar tale, soos die Skandinawiese tale (Sweeds, Deens en Noors), het voorklinkers met die tipiese eksolabiale ronding agterklinkervorm of. Een van dié, Sweds, onderskei selfs die twee tipes ronding in voorklinkers. (Sien Naby-geslote naby-voor geronde klinker, met Sweedse voorbeelde van beide tipes ronding.)
Aangesien daar geen diakritiese tekens in die IFA is om endo- en ekso-labiale ronding te onderskei nie, word ou diakritiese teken,, vir labialisasie hier as 'n ad hoc simbool gebruik vir die eksolabiale geval.
Molly Chance
Molly Chance is 'n Amerikaanse vervaardiger en aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die televisiereekse General Hospital (1963), Unsolved Mysteries (1987), ET on MTV (2000), en Last Comic Standing (2003).
Gurdas Maan
Gurdas Maan (Pandjabi: ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ) is 'n Pandjabi sanger, liedjieskrywer en akteur. Hy is bekend as een van die mees noemenswaardige sangers van die Pandjabi-taal. Hy is in die Indiese dorpie van Giddarbaha in die deelstaat van Pandjab gebore. In 1980 was sy liedjie "dil da maamla hai" 'n groot nasionale sukses. Hy het verskeie rolle in beroemde Pandjabi-talig rolprente soos "Shaheed-e-Mohabbat Boota Singh" gespeel.
Deon van Zyl
Filmografie
As vervaardiger: As akteur:
Hilary Salvatore
Hilary Salvatore (gebore 14 Februarie 1980) is 'n Amerikaanse aktrise, skryfster, en vervaardiger. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprente American Pie (1999), Bring It On (2000), en Charlie Wilson's War (2007), en in die televisiereeks The Secret World of Alex Mack (1994).
Auckland
Auckland [ˈɔːklənd] (Engels: Greater Auckland of Auckland Metropolitan Area; Māori: Tāmaki-makau-rau of Ākarana) op die Noordeiland van Nieu-Seeland is die grootste stedelike gebied in die eilandnasie. Met meer as 1,5 miljoen inwoners is 'n derde van die land se bevolking in Auckland saamgetrek. Die bevolkingsgroei van 1,6 persent, wat tussen Junie 2009 en Junie 2010 in Auckland aangeteken is, was volgens Statistics New Zealand die hoogste in die land. Die meeste nuwe aankomelinge in Nieu-Seeland vestig hulle in die metropolitaanse gebied van Auckland.
Die huidige stadsgebied is in 1840 deur goewerneur Hobson namens die Britse Kroon teen 'n prys van 55 pond goud asook 'n aantal komberse, hemde, musse, byle, ysterpotte, tabak, pype, 'n pakkie suiker, 'n sak meel en ander gebruiksgoedere van plaaslike Māori gekoop. Verdere ses pond goud is in die volgende jaar betaal. Plaaslike Māori het in ruil hiervoor 1 200 hektaar se grond afgestaan wat van Freemans Bay tot Parnell en landinwaarts tot Mount Eden gestrek het. Teen 2010 was dié grond NZ-$ 36 miljard werd. Volgens vele waarnemers is dit hoogs onwaarskynlik dat Māori, wat destyds nie vertroud was met westerse konsepte van grondbesit en -verkoop nie, sou ingestem het tot die permanente oordrag van grond aan Europeërs. Waarskynlik was hulle oortuig daarvan dat hulle – in ruil vir Europese goedere – 'n tydelike gebruiksreg aan Britse setlaars toegestaan het.
Die huidige City of Sails of Stad van Seile, soos Auckland dikwels genoem word, is op 'n smal landengte tussen twee natuurlike seehawens geleë – een aan die oostekant aan die Stille Oseaan, die ander aan die Tasmansee in die weste. Altesaam 63 onaktiewe vulkane verrys soos reusagtige miershope in die stadsgebied en dien vandag as groen, rustige eilande vir stadsbewoners. Op vulkaanheuwels soos Mount Eden (193 meter bo seevlak) en One Tree Hill (183 meter), wat 'n uitsig oor die stad en sy hawens bied, is parke aangelê asook museums en 'n sterrewag.
Buite die stadsentrum met sy wolkekrabbers het tipiese voorstede met houthuise ontstaan, en ook nywerhede is meestal aan die periferie van Auckland opgerig. 'n Groot aantal strande en parke dra by tot die hoë lewenskwaliteit van die snelgroeiende metropool. Nogtans het die stadsvaders min aandag aan moderne stadsbeplanning in hierdie uitgestrekte metropool geskenk. 'n Groot hawebrug met agt rylane, wat die noordelike met die suidelike voorstede verbind, is in 1959 opgerig. Auckland se eersterangse infrastruktuur met skole, universiteite en die wye spektrum van beroepsmoontlikhede het naas Europese en Asiatiese immigrante ook talle bewoners van Polinesiese eilande in die Stille Oseaan na Auckland gelok.
Auckland was een van die Nieu-Seelandse gasheerstede tydens die Rugbywêreldbeker 1987, Krieketwêreldbeker 1992, Rugbywêreldbeker 2011 en Krieketwêreldbeker 2015.
Erfenisdam
Die Erfenisdam is geleë in die Vetrivier, Vrystaat, Suid-Afrika. Die dam is naby Theunissen en is gedurende 1960 voltooi. Die wal is 46 m hoog en die dam se bakmaat is 212 340 000 m3. Daar is besproeiingskanale vanaf hierdie dam.
Auckland
Vroeë geskiedenis en stadstigting
Die landengte tussen die Tasmansee en die Suidelike Stille Oseaan, wat deur die Māori Tāmaki genoem is, was tot in die 18de eeu 'n omstrede gebied, veral vanweë sy vrugbare vulkaniese landbougrond en sy strategiese ligging by die kruispunt van belangrike handelsroetes wat Northland, Waikato, Coromandel en die Bay of Plenty met mekaar verbind het. Baie van die eerste Māori-setlaars in Nieu-Seeland het hier aangedoen, en sommige stamme (iwi) het hulle hier van die vroegste tye af kom vestig. Vanaf die 18de eeu is die gebied deur Māori-hoof Kiwi Tāmaki en sy stam beheer.
Die Britse goewerneur Hobson het die nuutgestigte Europese nedersetting op die landengte na sy vroeëre kommandant Lord Auckland (1784–1849), die goewerneur-generaal van Oos-Indië, vernoem. Ná die ondertekening van die Verdrag van Waitangi in 1840 het Hobson besluit om die koloniale Britse regeringsetel na Auckland te verskuif, en vanaf 1842 het groter groepe Skotse immigrante hulle hier gevestig.
Cymbastela tricalyciformis
Die spons behoort tot die genus Cymbastela en tot die familie Axinellidae. Die wetenskaplike naam van die spesie is die eerste keer geldig gepubliseer in 1970 deur Bergquist.
Auckland
Vroeë geskiedenis en stadstigting
Een van hul voorlopers, John Logan Campbell (1817–1912), 'n boorling van Edinburg wat op 21-jarige leeftyd na Nieu-Seeland geëmigreer het, het hom as een van die eerste Europeërs in die gebied gevestig om met sy vennoot William Brown op 'n uitgestrekte plaas aan die voet van die One Tree Hill te boer. Hy word as die "Vader van Auckland" beskou en het in sy latere lewe deur die stigting van banke, versekeringmaatskappye en rederye en sy verkiesing tot burgemeester grootliks bygedra tot die vinnige groei van Auckland.
Behuisingskrisis
Behuising in Auckland is 'n kopseer nadat huispryse die hoogte ingeskiet het. Die tekort aan bekostigbare behuising het sommige gesinne reeds in ellende gedompel. Volgens nuusberigte is daar enkele strate in Suid-Auckland waar selfs motorhuise deur mense bewoon word wat nie meer formele behuising kan bekostig nie. Ander gesinne moet onder brûe of in skeepshouers slaap.
In Junie 2016 het die munisipale owerheid 'n program geloods waarvolgens huurders van sosiale behuising 'n toelae van tot NZ$5 000 (ZAR 53 300) ontvang sodra hulle na 'n minder digbevolkte streek verhuis.
Gewone Dolfyn
Die Gewone Dolfyn (Delphinus delphis) is 'n dolfyn wat aan die hele kuslyn van Suid-Afrika voorkom. Die soogdier word uitgeken aan 'n figuur-8 patroon op elke sy, soms met 'n geel tint. Die soogdier leef in skole en verkies vlak water. Die Gewone Dolfyn kan 'n spoed van tot 20 knope haal.
Aske Bang
Aske Bang (gebore 1 April 1988) is 'n Deense akteur, regisseur, en skrywer. Hy is bekend vir sy rol in die rolprent Welcome to the Moon.
Clanwilliamdam
Die Clanwilliamdam is 'n dam in die Olifantsrivier, net suid van die dorp Clanwilliam in die Wes-Kaap, Suid-Afrika. Die hoofdoel van die dam is om besproeiingswater aan die landbougebied stroomaf te voorsien.
Die dam is in die 1930's gebou en nadat die wal in 1964 met 6 m tot 43 m verhoog is, het die dam nou 'n bakmaat van 121,8 miljoen m3. Wanneer die dam vol is strek die meer 18 km stroomop.
'n Maatskappy is in 2005 aangestel om die damwal met 'n verdere 13 meter te verhoog. Dit sal die dam se kapasitiet met 70 miljoen kubieke meter water vergroot. Die geprojekteerde koste vir die konstruksie is meer as R2 miljard.
Cymbastela vespertina
Cymbastela vespertina is 'n sponsspesie in die taksonomiese indeling van die Demospongiae (gewone sponse). Die liggaam van die spons bestaan uit kieselnaalde en sponginevesels en is in staat om baie water op te neem.
Die spons behoort tot die genus Cymbastela en tot die familie Axinellidae. Die wetenskaplike naam van die spesie is die eerste keer geldig gepubliseer in 1992 deur Hooper & Bergquist.
Teltow (landskap)
Die term Teltow ['tɛltoː] verwys tans sowel na 'n geologiese hoogplato asook 'n geskiedkundige landskap in die Duitse deelstate Brandenburg en Berlyn. As een van die kerngebiede van die Mark Brandenburg het die Teltow in die 12de en 13de eeu 'n belangrike historiese rol gespeel.
Tussen 1816 en 1956 het die distrik Teltow as 'n administratiewe eenheid bestaan. Daarnaas het die landskap sy naam ook aan 'n stad net suid van Berlyn verleen: Teltow in Brandenburg.
Suurlemoen
Die suurlemoen bevat heelwat vitamien C en die sap word in baie geregte gebruik as geurmiddel, maar ook in gebak soos koek. Gerasperde suurlemoenskil kan ook gebruik word om smaak te gee aan gebak. In vrugteslaaie is suurlemoen geskik om bruinverkleuring van die ander vrugte, soos appels en piesangs, te voorkom.
Die skil van suurlemoene blink omdat dit net ná die oes voorsien word van 'n dun lagie was in die verpakkingsfabriek.
Helen Chenler
Helen Chandler (1 Februarie 1906 – 30 April 1965) was 'n Amerikaanse aktrise. Sy was bekend vir haar rolle in die rolprente The Last Flight (1931), Dracula (1931), Alimony Madness (1933), en Christopher Strong (1933).
Giovonnie Samuels
Giovonnie Samuels (gebore 10 November 1985) is 'n Amerikaanse aktrise en assistentregisseuse. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprent Freedom Writers (2007) en in die televisiereekse All That (1994) en The Suite Life of Zack and Cody (2005).
Pierre Coetzer
Pierre Coetzer (gebore 12 Junie 1961) is 'n voormalige Suid-Afrikaanse swaargewigbokser van Pretoria, Suid-Afrika. Coetzer se bekendste gevegte was die teen Johnny du Plooy, Riddick Bowe, Frank Bruno en George Foreman.
Coetzer het ook sy verskyning in die rolprent, Geel Trui vir 'n Wenner (as mnr. Nel), gemaak.
Hy verkeer tans (Aug 2022) in goeie gesondheid.
Professionele boksloopbaan
Coetzer het sy professionele boksloopbaan in 1983 afgeskop. Ná hy sy eerste nege gevegte gewen het, is hy 'n geveg aangebied teen die Amerikaanse kruisergewig Bernard Benton, in Julie 1984. Benton het hulle tienrondtegeveg in Durban met punte gewen. In September 1984 kom hy te staan teen Benny Knoetze vir die vakante Suid-Afrikaanse swaargewigtitel, en slaan hom uit in die derde ronde.
Oor die volgende drie jaar het Coetzer 'n dosyn oorwinnings opgestapel; insluitend oorwinnings teen Larry Frazier, Eddie "Young Joe Louis" Taylor, en Alfredo Evangelista. Hy het ook sy herontmoeting met Bernard Benton op 28 September 1987 gewen, toe hy hom reeds in die eerste ronde uitgeslaan het.
Hierna kom hy te staan teen Ossie Ocasio van Puerto Rico wat die WBA kruisergewigkampioenskap gewen het, en wie boksers soos Jimmy Young, Dwight Muhammad Qawi en Robbie Williams verslaan het. Op 6 Maart 1988 vind hul eerste geveg in die Goeie Hoopsentrum in Kaapstad plaas. Ocasio wen die tienrondtegeveg met punte, die eerste keer wat Coetzer verloor sedert hy die Suid-Afrikaanse swaargewigtitel dra. Maar daarna verslaan hy Tim Anderson (VSA) en Manoel De Almeida (Brasilië), en wen Ocasio met punte in 'n herontmoeting in die Standard Bank Arena.
Salvelinus
Salvelinus is ‘n genus wat hoort tot die familie Salmonidae. Van die drie forel spesies – die ander twee is Salmo en Oncorhynchus - wat na Suid-Afrika ingevoer is, is Salvelinus die mees primitiewe van die drie. Hulle het oor die algemeen kleiner skubbe as die ander twee en kom oor die noordelike gedeelte van Noord-Amerika, Asië en Europa voor. Salvelinus fontinalis is in 1950 in Suid-Afrika vrygelaat.
Pierre Coetzer
Professionele boksloopbaan
Ná nog ses oorwinnings, kom Coetzer te staan teen die plaaslike swaargewig Johnny du Plooy, wie 196 van sy 200 amateurgevegte gewen het, en wie 17 uitklophoue behaal het in sy eerste 20 professionele gevegte. Hulle ontmoet mekaar op 4 Augustus 1990 by die Sun City Superbowl, in 'n geveg wat bemark is as "Vir eens en vir altyd". Du Plooy sny Coetzer se oogbank oop met sy eerste regterhou, en het hom teen die planke voor die einde van die eerste ronde. Maar Coetzer het hierna Du Plooy tweekeer platgeslaan in die tweede rondte, en wen die stryd met 'n tegniese uitklophou.
Coetzer was die nommer-een aanspraakmaker op Evander Holyfield se IBF-wêreldtitel, maar is gedwing om eers 'n WBA-swaargewigtitel-elimineerder te veg, geskeduleer vir 12 rondes teen die nommer-twee aanspraakmaker, Riddick Bowe. Dit het plaasgevind op 18 Julie 1992 in Las Vegas, Nevada. Gedurende die geveg was Bowe voor op punte, hoewel Coetzer hieroor verskil. In die sesde rondte het Bowe Coetzer onder die gordel getref, waarvoor die skeidsregter Mills Lane 'n punt afgetrek het. In die sewende rondte tref Bowe Coetzer weer, met wat na 'n lae regterhou gelyk het. Coetzer het omgedraai, en verwag dat Lane weer Bowe sou waarsku. Hy het egter sy hande laat sak en Bowe het hom onkant betrap met 'n harde regter opstopper. Bowe het dit opgevolg met 'n linker- en regterhou wat Coetzer teen die toue geslinger het, waarna Lane ingetree het en 'n einde aan die stryd gemaak het met 'n tegniese uitklophou. "Dit moes beslis nie gestop gewees het nie," sê Coetzer. "Dit was 'n lae hou."
Traci Dinwiddie
Traci Dinwiddie (gebore 22 Desember 1973) is 'n Amerikaanse aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprent Elena Undone (2010) en in die televisiereekse Supernatural (2005) en The Walking Dead (2010).
Dactylia
Dactylia is 'n genus van sponsdiere uit die familie van die Demospongiae (gewone sponse).
Saadat Hasan Manto
Saadat Hasan Manto (/ mɑːn,-tɒ /; Oerdoe: سعادت حسن منٹو, uitspreek [sa'ādat 'hasan' Manto]; 11 Mei 1912 - 18 Januarie 1955) was 'n Pakistani skrywer, dramaturg en outeur wat as een van die grootste skrywers van kortverhale in die Suid-Asiatiese geskiedenis bekend is. Hy het 22 bundels van kortverhale, 1 roman, 5 reeks van radiotoneelstukke, 3 versamelings van opstelle en 2 versamelings van persoonlike sketse geskep. Sy beste kortverhale word gereeld deur party skrywers en kritici geprys. Party van sy werke is ook in 'n paar verskillende tale vertaal.
Manto is op drie keer vir onwelvoeglikheid beskuldig; drie maal voor 1947 in Brits-Indië, en drie maal na onafhanklikheid in 1947 in Pakistan, maar hy is nooit deur die regters aangekla nie.
Biografie
Manto is op 11 Mei 1912 in die Paproudi-dorpie van Samrala in die Ludhiana-distrik van die Britse Pandjab gebore. Sy vader, Ghulam Hasan Manto was van Kasjmiri afkoms. Nadat Saadat Hasan Manto gebore is, het sy gesin na die stad van Amritsar verhuis. Hy het sy primêre onderwys by sy huis ontvang en in 1921 het hy aan die SAO middle school bestudeer. Hy was glad nie suksesvol met sy skoolloopbaan nie omdat hy geen passie vir sy studies gehad het nie. Nadat hy sy matriek 3 keer gedruip het, het hy uiteindelik in 1931 sy matriek eksamens geslaag. Daarna het hy aan Hindu Sabha Kollege vir 'n FA bestudeer. Die gebeurtenis van die Jallianwala Bagh-bloedbad het sy gedagtes gepla. Die eerste verhaal wat deur hom geskryf is "Tamasha", is deur daardie gebeurtenis geïnspireerd. Nadat sy vader in 1932 oorlede is, het 'n groot aantal uitdagings hom gekonfronteer. In 1933 het Manto die beroemde skrywer Abdul Bari Alig ontmoet. Alig het hom aangemoed om sy ware talente te vind en om die werke van verskeie Russiese en Franse skrywers te bestudeer.
Katdoring
Die katdoring of katstert (Asparagus setaceus) is ’n varingagtige rankplant in die genus Asparagus. Hoewel die plant soos ’n varing lyk, is dit nie regtig een nie. Soos die naam aandui, is dit eintlik ’n aspersiesoort.
Eienskappe
Dit is inheems aan Suider-Afrika en word elders as ’n sierplant gegroei. Sy naam kom van die Latynse woord saeta ("hare" of "borsel").
Asparagus setaceus is ’n meerjarige plant met ’n sterk, groen stam wat ’n paar meter lank kan word. Die blare is eintlik blaaragtige sytakkies van tot 7 mm lank wat in bondels van tot 15 per stam voorkom, en dit gee daaraan ’n sagte, groen, varingagtige voorkoms. Die klein, groenwit, klokvormige blomme kom voor van die lente tot die herfs en is sowat 0,4 cm lank. Dit word gevolg deur klein, groen bessies wat later swart word. A. setaceus 'Nanus' is ’n digter dwergkultivar.
Die katdoring word dikwels as ’n tuin- of huisplant gegroei. Die fyn blare word ook in rangskikkings gebruik. Dit is baie gehard en daarom het dit in sekere streke ’n indringerplant geword.
Probleme
Die bessies is giftig en kan nie geëet word nie. As die plant se naalde afval, is die plek waar dit staan te koud. Dopluise en rooispinmyt kan voorkom.
Endemie
Endemie, in 'n wye sin, kan beteken "om te behoort aan" of "inheems aan", "kenmerk van" of "wydverspreid" in 'n spesifieke geografiese gebied, rasseverspreiding, veld, streek of omgewing; inheems aan 'n streek of strekking.
Vigs word byvoorbeeld endemies aan Afrika genoem.
Dit het verder twee spesifieke betekenisse:
Tove Bang
Tove Bang (18 Februarie 1904 – 26 Maart 1977) was 'n Deense aktrise. Sy was bekend vir haar rolle in die rolprente De bør forelske Dem (1935), Kristinus Bergman (1948), en Kampen mod uretten (1949).
Orania
Orania is 'n Suid-Afrikaanse dorp geleë langs die Oranjerivier in die dorre Bo-Karoo van die Noord-Kaap. Die dorp word in twee helftes verdeel deur die R369-streeksroete en lê halfpad tussen Kaapstad en Pretoria.
Die doel van die dorp is om 'n tuiste te skep vir Afrikaans en die Afrikaner-identiteit deur dié taal en kultuur in lewe te hou. Enigiemand wat homself definieer as 'n Afrikaner en identifiseer met Afrikaner-etnisiteit is welkom in Orania.
Kritici beskuldig die Orania plaaslike owerheid daarvan dat hulle die integrasie van Afrikaners in die reënboognasiekonsep afwys en dat hulle probeer om die Suid-Afrika van voor 1991 binne 'n enklawe te herskep. Die inwoners beweer egter dat hulle hul taalkundige en kulturele erfenis wil bewaar en hulself wil beskerm teen die misdaadgolf in die res van die land. Die inwoners sê ook dat hulle vervulling probeer gee aan die reg op selfbeskikking soos vervat in die Grondwet van Suid-Afrika. Die dorp se verhoudings met die Suid-Afrikaanse regering is rustig en ondanks die strewe van die gemeenskap na (meer) selfbestuur het die regering reeds Orania as wettig erken.
Orania het tydens die sensus in 2011 ongeveer 892 inwoners gehad, maar het sedertdien verder gegroei tot meer as 2 000 inwoners in 2020. Meer as 120 besighede was in 2015 in Orania gevestig, waaronder een van die grootste pekanneutplantasies van Suid-Afrika en die grootste koöperatiewe bank van die land. Die dorp het sy eie geldeenheid, die Ora, en sy eie munisipale bestuur, die Orania Verteenwoordigende Raad. As gevolg van sy ongewone aard word die dorp dikwels besoek deur joernaliste en dokumentêremakers.
Doel
Volgens sy stigters is die doel van Orania om 'n dorp te skep waar die bewaring van Afrikaners se kulturele erfenis plaasvind en Afrikaner-selfwerksaamheid 'n werklike praktyk is, nie net 'n idee nie. Alle werk, van bestuur tot handearbeid, word deur Afrikaners uitgevoer; nie-Afrikaner-werkers word nie toegelaat nie, tensy hulle vaardighede het wat geen inwoner het nie. Inwoners van Orania wil nie bestuur word deur mense wat nie Afrikaners is nie. Volgens inwoners van Orania word hul kultuur in die res van die land onderdruk en hul kinders gebreinspoel om Engels te praat.
Die dorp se doel is om bestuur oor hulself te hê deur 'n meerderheid van Afrikaners in die Noordwes-Kaap te vestig. Dit sou gedoen moes word deur die vestiging van ander vergelykbare dorpe in die omstreke van Orania. As die uiteindelike doel van 'n Afrikaner-meerderheid in die gebied bereik is, kan 'n onafhanklike Afrikanerstaat tussen Orania en die weskus, ook bekend as 'n volkstaat, gestig word.
Carel Boshoff III, die stigter van Orania, het oorspronklik gedink dat na 15 jaar 60 000 Afrikaners in die beoogde gebied gevestig sou wees. Later het hy toegegee dat die meeste Afrikaners besluit het om nié na die volkstaat te skuif nie. Nietemin het hy gedink dit is noodsaaklik vir Afrikaners om hierdie opsie te behou, aangesien dit hulle veiliger in die res van Suid-Afrika sou laat voel, en sodoende die spanning in die res van Suid-Afrika kan laat verminder. Boshoff het Orania dikwels met Israel vergelyk, wat dien as 'n toevlugsoord vir Jode vanoor die hele wêreld.