cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Maria Kloppers
Na Johannesburg
Die jong werkster begin toe buitedienste in die "Brickfields" hou waar die Johannesburgse mark later gebou is. Die jongmense het haar hiermee gehelp. Hulle het kole en hout en dies meer tussen die vullis uitgesoek. Die Brickfields het bestaan uit 'n sak- en sinkdorp. 'n Klein geboutjie het as kerkie gedien. Daar het hulle ook Sondagskool gehou. In hierdie tyd het sy haar leuse gekry: "Eers die Afrikanervolk ophef. Hulle huise en klere en persoon moet eers skoon wees voordat hulle na die Here Jesus gebring kan word." Gewoonlik het Kloppers en haar helpers dan ook eers ingespring en die plakkershuisies en bewoners skoon gekry voordat hulle met die mense oor hulle heil gepraat het. In hierdie tyd het sy vondelinge in die Sendinghuis in Fordsburg begin inneem. Baie mense het haar beskuldig dat sy kwaad in die hand sou werk as sy 'n inrigting vir vondeling-kindertjies daar sou stel, maar vir haar was dit 'n sielsoortuiging dat as hulle nie gered kon word nie, elke kind 'n valstrik vir ander sal word.
Surfacing (Atwood-roman)
Surfacing is die tweede gepubliseerde roman van die Kanadese skrywer Margaret Atwood. Dit is die eerste keer in 1972 gepubliseer. Die roman ondersoek temas van nasionale en gender- identiteit, en antisipeer verder ook sosiale kwessies soos natuurbeskerming wat dekades later baie belangrik in die Kanadese samelewing sou word. Hierdie tematiese ondersoeke stem ooreen met Atwood se skrywes in haar tweede bundel gedigte, Power Politics.
'n Gelyknamige rolprentverwerking van Surfacing is in 1981 vrygestel.
Rendier
Die rendier (Rangifer tarandus), in Noord-Amerika ook bekend as die kariboe, is ’n spesie Hertagtiges wat inheems is aan die arktiese, subarktiese, toendra- en bergstreke van Noord-Europa, Siberië en Noord-Amerika. Dit sluit bevolkings in wat op dieselfde plek bly en dié wat rondtrek. Die diere word soms ook takbokke genoem, hoewel laasgenoemde term eintlik na alle herte verwys.
Brian Dunning
Brian Andrew Dunning (gebore in 1965) is 'n Amerikaanse skrywer en vervaardiger wat hom toespits op wetenskap en skeptisisme. Sedert 2006 bied hy 'n weeklikse podsending aan genoemd Skeptoid en hy is skrywer van 'n reeks boeke oor wetenskaplike skeptisisme, waarvan sommige op die podsending gebaseer is. Skeptoid het al verskeie podsendingtoekennings ontvang soos die Parsec-toekenning. Dunning het ook die videoreeks, InFact, wat gebaseer is op sy webwerf Skeptoid.org, en The Feeding Tube geskep wat albei op YouTube beskikbaar is.
Rendier
Hoewel hulle oor die algemeen wydverspreid en talryk is, is sommige subspesies skaars en minstens een het al uitgesterf.
Claire van der Boom
Claire van der Boom (gebore 21 November 1983) is 'n Australiese aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprent The Square (2008) en in die televisiereekse Hawaii Five-0 (2010) en Game of Silence (2016).
Rendier
Rendiere wissel aansienlik in kleur en grootte. In die meeste bevolkings groei albei geslagte jaarliks nuwe gewei (takbokhorings), maar in ’n paar spesies het die ooie nie gewei nie. Die ramme se gewei is gewoonlik baie groot.
Brian Dunning
Buylink
In 1996 was Dunning mede-stigter en tegnologiese hoof van Buylink Corporation. Buylink het kapitaalfinansiering ontvang van Hummer Winblad Venture Partners, 'n belegger in sagteware- en internetondernemings.. In 2000 het hy deel geneem aan 'n aanbieding oor Buylink aan Die Berkeley-ondernemersforum met die naam "Bricks to Clicks in the New Internet Reality". Hy het ook die maatskappy bespreek op CNNfn se Market Call. In 2002 het Dunning sy pos as HTO van BuyLink verlaat.
Rendier
Die jag en aanhou van rendiere (vir die vleis, vel, melk en vervoer) is belangrik vir sommige arktiese en subarktiese volke. In Lapland trek rendiere sleë, nes die vlieënde rendiere in stories oor Kersvader.
Brian Dunning
Buylink
Tussen 1997 en 2005 was hy tegniese redakteur van die tydskif FileMaker Advisor, en bydraende redakteur van die tydskrif ISO FileMaker, 1996-2002, en het een van die toekennings vir uitnemendheid gewen tydens FileMaker se Ontwikkelaarskonferensie van 2001.
Rendier
Die hele  tarandus-spesie word vanweë sy verspreiding en groot bevolkings deur die Internasionale Unie vir die Bewaring van die Natuur (IUBN) gelys as "laer risiko", hoewel sekere subspesies, bevolkings en troppe in Noord-Amerika aan die afneem is  en een subspesies, die ikoniese noordelike boslandkariboe, sedert 2002 deur die Kanadese bewaringsvereniging COSEWIC as "bedreig" beskou word.
Brian Dunning
Skeptiese aktivisme
Begin 2006 het Dunning die podsending Skeptoid begin aanbied en vervaardig. Dit is 'n weeklikse podsending wat toegewy is aan die bevordering van kennis deur "die wydverspreide pseudowetenskappe wat die populêre kultuur besmet, weg te blaas en te vervang deur 'n koeler werklikheid." Hy is ook die skrywer van 'n boek met dieselfde titel en 'n vervolg daarop.
Rendier
Subspesies
Veertien subspesies word erken in Mammal Species of the World (3de uitg.). Van hulle het twee uitgesterf. Nog drie spesies word deur sommige erken.
Brian Dunning
Skeptiese aktivisme
Vanaf 2007 het Dunning gereeld video-aflewerings van sy InFact-reeks uitgereik. Elke episode is minder as vier minute lank en dek kwessies soortgelyk aan dié wat in die Skeptoid-podsending in meer diepte ondersoek word, maar is bedoel om 'n breër gehoor te bereik vanweë die kortheid en beskikbaarheid daarvan op YouTube..
In 2008 het Dunning Here Be Dragons vervaardig, 'n gratis 40 minuutlang video-inleiding tot kritiese denke bedoel vir 'n algemene gehoor, en in November 2011 het hy 'n toekenning van die Portland se Humanistiese filmfees ontvang.
Rendier
Subspesies
Sommige van hierdie subspesies kan weer verdeel word in ekotipes na gelang van verskeie gedragsfaktore – hoofsaaklik habitatgebruik (noordelik, toendra, berg, bergwoude, noordelike woude, bosse ensovoorts en of hulle rondtrek of nie.
Brian Dunning
Skeptiese aktivisme
In 2010 word Dunning bekroon met die Parsec-toekenning vir die "Beste feit agter die fiksie"-podsending. In Augustus 2010 het hy 'n toekenning wat sy bydraes op skeptiese gebied erken ontvang van die Onafhanklike Ondersoekgroep tydens hul 10-jarige gala.
Rendier
Subspesies
Die glasiale en interglasiale siklusse van die Opper-Pleistoseen het ’n groot invloed op die evolusie van Rangifer tarandus en ander Arktiese en sub-Arktiese spesies gehad. Die isolasie van die rendier tydens die laaste glasiale tyd het "intraspesie-verskeidenheid" teweeggebring, veral in die Amerikaanse en Eurasiese deel van die Arktika.
Fisieke kenmerke
duimnael|150px|Rendiere verloor jaarliks die fluweellaag van hul gewei, waaronder nuwe gewei uitgroei. duimnael|220px|Svalbard-rendiere met hul kort bene is die kleinste. In die meeste bevolkings groei diere van albei geslagte gewei – dit is die enigste Cervidae-spesie waar ramme én ooie horings kry. In die Skandinawiese bevolkings val ou ramme se gewei in Desember af, jong ramme s’n in die vroeë lente en ooie s’n in die somer. Die gewei het gewoonlik twee verskillende stange of groepe punte, ’n onderste en boonste stang. Daar is aansienlike verskille in die grootte van die gewei van verskillende subspesies (byvoorbeeld klein en dun in die mees noordelike subspesies), maar gewoonlik is die ramme se gewei die grootste horings van alle lewende hertsoorte, naas die Amerikaanse eland (moose), en die grootste in vergelyking met die lyf. Sommige subspesies se gewei kan tot 100 cm wyd en 135 cm lank word.
Brian Dunning
Skeptiese aktivisme
In Junie 2017 word Dunning se tweede film, Principles of Curiosity, vrygestel. Volgens Dunning bied dit "'n algemene inleiding tot die grondslae van wetenskaplike skeptisisme en kritiese denke ... Dit is nie-winsgewend, nie-kommersieel en gelisensieer vir gratis openbare en private vertonings. Dit word voorsien van gratis opvoedkundige materiaal vir onderwysers, wat ontwerp is vir hoë skool tot op universiteit. Dit is geskik vir alle gehore. Die looptyd van 40 minute behoort in die meeste klasse te pas."
Rendier
Fisieke kenmerke
Die pelskleur verskil ook aansienlik, individueel sowel as tussen seisoene en subspesies. Noordelike bevolkings, wat gewoonlik relatief klein is, is witter en suidelike bevolkings, wat relatief groot is, is donkerder. Dit kan in Noord-Amerika gesien word, waar die mees noordelike subspesie, R. t. pearyi, die witste en kleinste is en die mees suidelike subspesie, R. t. caribou, die donkerste en grootste. Die pels het twee lae: ’n digte, wollerige onderlaag en ’n langer bolaag met hol, luggevulde hare.
Brian Dunning
Skeptiese aktivisme
In Oktober 2019 is 'n spesiale voorskou van die Skeptoid Media-dokumentêr, Science Friction, na die jaarlikse skeptiese konferensie CSICon in Las Vegas vertoon. Deur middel van 'n reeks onderhoude behandel die film die kwessie van wetenskaplikes en skeptici wat deur die media verkeerd voorgestel word. Geproduseer deur Dunning en geregisseer deur die filmmaker en komediant Emery Emery, is die vrylating van die film was geskeduleer vir 2020. Op 8 Maart 2021 is die IMDb-bladsy vir die film nog steeds in naproduksie gelys en die vrystellingsdatum is verskuif na 2021.
Rendier
Fisieke kenmerke
duimnael|140px|links|Die rendier se skedel. Nes die Amerikaanse eland het die rendier gespesialiseerde neusskelpe wat die oppervlakte in die neusgate drasties vergroot. Inkomende koue lug word deur die dier se liggaamshitte verhit voordat dit die longe bereik, en water word gekondenseer en opgevang uit die uitgeasemde lug, en so word die ingeasemde lug weer bevog.
Brian Dunning
Skeptiese aktivisme
Dunning het artikels vir Skepticblog.org geskryf, gepubliseer deur The Skeptics Society, 'n internasionale skeptiese organisasie wat deur Michael Shermer in 1992 in Los Angeles begin is, en was 'n uitvoerende vervaardiger vir die televisiereeks The Skeptologists wat nie vrygestel is nie. Hy is 'n lid van die Nasionale Vereniging van Wetenskapskrywers, en is die "Kanselier" van die nie-geakkrediteerde "Thunderwood College", 'n parodie op nie-geakkrediteerde hoëronderwysinstellings wat "grade" in verskillende vakke aanbied.
Rendier
Fisieke kenmerke
Rendiere se hoewe pas by die seisoene aan: in die somer, wanneer die toendra sag en nat is, word die voetkussings sponsagtig en verskaf dit ekstra trekbeweging. In die winter word die kussings kleiner en stewiger en so word die rand van die hoef blootgestel; dit kap dan in die ys en harde sneeu om te keer dat die dier gly en om hul gunstelingkos, korsmos, te ontbloot.
Brian Dunning
Skeptoid-podsendings
Skeptoid is Dunning se weeklikse podsending. Saam met ander podsendings met soortgelyke temas Point of Enquiry, Skepticality: The Official Podcast of Skeptic Magazine, en The Skeptics' Guide to the Universe, word dit gelys op die Amerikaanse iTunes-webwerf onder die lys van populêre wetenskap- en medisyne-podsednings. In Mei 2014 het Skeptoid se webwerf berig dat die podcast 'n weeklikse gemiddelde van 161 000 aflaai gehad het.
Rendier
Fisieke kenmerke
Die ooie word gewoonlik 162 tot 205 cm lank en weeg 80 tot 120 kg. Die ramme is gewoonlik 180 tot 214 cm lank (hoewel dit wissel van spesie tot spesie) en weeg sowat 159 tot 182 kg. Buitengewoon groot ramme kan tot 318 kg weeg. Die skouerhoogte is sowat 85 tot 150 cm en die stert 14 tot 20 cm lank. Die rendiere van Svalbard is die kleinste. Hulle het relatief kort bene en hul skouerhoogte kan so laag as 80 cm wees.
Brian Dunning
Skeptoid-podsendings
Elke Skeptoid-episode van ongeveer tien minute fokus op 'n enkele kwessie wat oor die algemeen pseudowetenskaplik van aard is. Transkripsies van die episodes is aanlyn beskikbaar, en val gewoonlik in een van die vier kategorieë:
Rendier
Fisieke kenmerke
Die knieë van baie subspesies is aangepas om ’n klikgeluid te maak wanneer hulle loop. Die klank kom uit die senings van die knieë en kan 10 m ver gehoor word. Die frekwensie van die geluide is een van verskeie tekens wat dui op die dominansie van die mannetjie.
Brian Dunning
Skeptoid-podsendings
Vanaf 2007 het Dunning 'n reeks boeke geskryf wat gebaseer is op die Skeptoid-episodes.
Amphimedon leprosa
Amphimedon leprosa is 'n sponsspesie in die taksonomiese indeling van die Demospongiae (gewone sponse). Die liggaam van die spons bestaan uit kieselnaalde en sponginevesels en is in staat om baie water op te neem.
Brian Dunning
Filmografie
Dunning was medeskrywer (saam met Emery Emery) van Science Friction, 'n dokumentêr oor hoe wetenskaplikes in die media verkeerd voorgestel word. Dit is in 2022 op Amazon Prime Video vrygestel en het onder andere Matt Kirshen, Janine Kippner, Simon Singh, Banachek, Steven Novella, Michael Shermer, Richard Dawkins, Ben Radford, Zubin Damania en Ken Feder in die hoofrolle vertolk.
Amphimedon leprosa
Die spons behoort tot die genus Amphimedon en tot die familie Niphatidae. Die wetenskaplike naam van die spesie is die eerste keer geldig gepubliseer in 1864 deur Duchassaing & Michelotti.
Rendier
Fisieke kenmerke
’n Studie deur navorsers van die Universiteitskollege Londen in 2011 het getoon rendiere kan lig met ’n golflengte van net 320 nm sien, aansienlik korter as by mense (400 nm). Daar word geglo dit help hulle in die Arktika oorleef omdat voorwerpe wat in normale sigbare lig met die landskap saamsmelt, soos urine en pels, ’n skerp kontras vorm in ultraviolet. In ’n studie by die Universiteit van Tromsø is bevestig Arktiese rendiere se oogkleur verander deur die seisoene van goud tot blou om hulle te help om roofdiere te sien.
The Edible Woman
The Edible Woman is 'n roman deur Margaret Atwood geskryf wat die eerste keer in 1969 gepubliseer is. Die roman se publikasiedatum stem ooreen met die ontluiking van tweede-golf-feminisme in Noord-Amerika, maar ten spyte van die feit dat Atwood temas wat met geslag-stereotipes te doen het in hierdie roman ondersoek beskou sy dit as 'n protofeministiese werk, omdat dit alreeds in 1965 geskryf was en dus tweede-golf-feminisme geantisipeer het.
Altenburg
Altenburg is 'n Duitse stad geleë in die deelstaat Thüringen, 50 kilometer suidwes van Leipzig. Die stad het 34 456 inwoners (2011). Altenburg het bekendheid verwerf deur die kaartspel Skat, wat hier in 1820 uitgevind is.
Rendier
Dieet
Rendiere is herkouers; hul maag bestaan uit vier kamers. Hulle eet in die winter hoofsaaklik korsmos, veral Cladonia rangiferina (rendiermos), ’n unieke aanpassing onder soogdiere. Hulle is ook die enigste diere buiten sommige slakke by wie die ensiem ligenase, wat korsmos in glukose afbreek, al gevind is.
Hulle eet ook die blare van wilgers en berke, sowel as gras en riet. Daar is bewyse dat hulle in die lente, wanneer hulle nie baie kos het nie, ook klein knaagdiere, soos lemmings, asook vis en voëleiers sal eet. Sommige rendiere eet laatsomer selfs sampioene.
Voortplanting en lewensiklus
Paring geskied van laat September tot vroeë November. Ramme baklei om die ooie te dek. Twee ramme sal hul gewei ineenstrengel en mekaar wegdruk. Die mees dominante ram kan met tot 15, 20 ooie paar. Hy sal in dié tyd ophou eet en ’n groot deel van sy liggaamsreserwes verloor.
Lammers kan in die daaropvolgende Mei of Junie gebore word. Ná 45 dae kan hulle wei en kos soek, maar suig nog speen tot die volgende herfs, wanneer hulle onafhanklik van die ma word.
Sosial struktuur, migrasie en habitat
Migrerende rendiere kan nadelig geraak word deur parasiete. Kwaai aantastings kan individuele diere verswak en moontlik hul lewensduur verkort. Die vlak van aantasting wissel egter van bevolking tot bevolking. Infeksies veroorsaak uitdunning, wat kan veroorsaak dat diere nie hul migrasie voltooi nie.
Kariboes lê sowat 19 tot 55 km per dag af wanneer hulle migreer en kan tot 60 of 80 km/h beweeg. Jong kariboes van ’n dag oud kan reeds vinniger as ’n Olimpiese snelloper hardloop. Tydens die lentemigrasies sal migrerende groepe verenig en groter troppe van 50 000 tot 500 000 diere vorm, maar tydens die herfsmigrasies word die groepe kleiner en begin die rendiere paar. In die winter reis die diere na woudstreke om onder die sneeu na kos te soek. Teen die lente beweeg hulle van daar na die gebiede waar hulle lam.
’n Rendier kan maklik en vinnig swem, gewoonlik teen 6,5 km/h maar indien nodig tot 10 km/h, en migrerende troppe sal nie aarsel om oor ’n groot meer of breë rivier te swem nie.
Verspreiding
Tropgroottes wissel van streek tot streek, maar baie bevolkings is deesdae klein en hul wintergebied is kleiner as wat dit was. Die grootste bevolking is in Taimir, Rusland; dit wissel tussen 400 000 en 1 000 000. Die tweede grootste, in George River, Kanada, wissel tussen 28 000 en 385 000.
Vyande
duimnael|Rendiere staan op die sneeu om weg te kom van bloedsuiende insekte. Verskeie roofdiere maak jag op rendiere. Steenarende vang lammers en is die diere se grootste vyand in lamgebiede. Veelvrate sal lammers of lammende ooie vang, sowel as swak volwasse diere. Bruin- en ysbere vang rendiere van alle ouderdomme, maar veral swakker diere omdat gesonde rendiere vinniger as bere kan hardloop. Wolwe vang soms groot getalle, veral in die winter.
Jakkalse, valke en kraaie sal karkasse eet. Bloedsuiende insekte, soos jeukvlieë en muskiete, is ’n pes in die somer en kan groot stres onder die diere veroorsaak wat kos- en lamgewoontes kan beïnvloed. ’n Volwasse rendier kan sowat ’n liter bloed per week in die toendra verloor weens bloedsuiende insekte.
Francolinus
Francolinus is 'n genus van voëls in die familie van fisantagtiges (Phasianidae). Die genus omvat ongeveer 40 spesies. Voëls in die genus kan nie vlieg nie en voed op insekte, plantmateriaal en sade. Die meeste spesies het 'n krom boonste bek, stert met veertien vere en in baie spesies het die mannetjies spore op die hakke.
Rongorongo
Rongorongo (IFA: ˈrɒŋɡoʊˈrɒŋɡoʊ) is ’n stelsel van gliewe (uitgekerfde tekens) wat in die 19de eeu op Paaseiland ontdek is en lyk soos ’n skryfstelsel of ’n proto-skrif. Verskeie pogings om dit te ontsyfer het misluk en daarom is dit onseker of dit wel ’n soort skrif was. As bewys word rongorongo is wel ’n skrif, sal dit een van net ’n paar onafhanklike skrifuitvindsels in die menslike geskiedenis wees.
Twee dosyn houtvoorwerpe met rongorongo-inskripsies is gevind, waarvan sommige verweer, gebrand of op ander maniere beskadig is. Hulle kom oor die hele wêreld in museums en privaat versamelings voor; daar is nie een op Paaseiland oor nie. Hulle is meestal soos tablette gevorm uit onreëlmatige stukke hout, soms dryfhout, maar sluit ’n hoofman se staf, ’n voëlmanbeeld en twee reimiro-ornamente in. Daar is ook ’n paar petrogliewe wat dalk kort rongorongo-inskripsies bevat. Volgens oorlewering was net ’n paar priesters en mense van die heersersklas geletterd en was die tablette heilig.
Die rongorongo-teks is in ’n styl geskryf wat omgekeerde boestrofedon genoem word: van links na regs en van onder na bo. Die leser het links onder begin lees en die eerste reël na regs gelees. Hy het dan die tablet 180º gedraai en die volgende reël gelees. Die reël net daaronder en net daarbo sou dan albei onderstebo wees. Die gliewe self is die buitelyne van mense, plante, diere en artefakte en geometriese vorms. Van die tekens, soos 200 en 280, het kenmerkende uitsteeksels aan albei kante van die kop wat moontlik oë verteenwoordig.
Individuele tablette se naam bestaan gewoonlik uit ’n hoofletter en beskrywende woord(e) van byvoorbeeld waar dit gehou word, soos Tablet C (Mamari).
Etimologie en verwante name
Rongorongo is die moderne naam vir die inskripsies. In Rapa Nui beteken dit "opsê, voordra of sing". Die woord is ’n verdubbeling van rongo "boodskap, bevel, kennisgewing"; tagata rogo beteken "boodskapper". Daar is verwante woorde in die meeste ander Austronesiese tale: dengar (Maleis), rogoca (Fidjiaans) en lono (Hawais). Dié woorde beteken "luister, "hoor", ens.
Sommige glo die verskillende tekste het meer spesifieke name gehad na gelang van hul onderwerp. Die kohau ta‘u ("reëls van jare") was jaarboeke en die kohau îka ("reëls van visse") was lyste mense wat in oorloë omgekom het (îka "vis" is fguurlik gebruik vir "gesneuweldes"). Ander het verstaan die ta‘u in kohau ta‘u verwys na ’n afsonderlike skryfvorm.
Skryfmediums
Buiten ’n paar moontlike gliewe wat in klip gekerf is, is al die tablette wat behoue gebly het, van hout. Die feit dat die eilandbewoners dikwels dryfhout gebruik het en dit tog baie ekonomies gebruik het, kon gevolge vir die struktuur van die skrif ingehou het, soos ’n oorvloed ligature (karakters waarin twee of meer tekens gekombineer word) en die moontlik telegrafiese styl van die tekste, wat ontsyfering bemoeilik.
Volgens oorlewering het net skribas op hout geskryf weens die skaarste daaraan op die eiland; skoliere het piesangblare gebruik. Die Duitse etnoloog Thomas Barthel het geglo die kerfmerke op hout was ’n sekondêre ontwikkeling in die evolusie van die skrif en dat piesangblare nie net vir lesse gebruik is nie, maar ook in die beplanning van die teks op die houttablette.
Die blare het egter nie behoue gebly nie omdat dit bros geword het sodra dit droog was.
Skryfrigting
Die rongorongo-teks is in ’n styl geskryf wat omgekeerde boestrofedon genoem word: van links na regs en van onder na bo. Die leser het links onder begin lees en die eerste reël na regs gelees. Hy het dan die tablet 180º gedraai en die volgende reël gelees. Die reël net daaronder en net daarbo sou dan albei onderstebo wees.
’n Stuk teks het egter op die volgende bladsy voortgegaan en as dit op die eerste kant ’n onewe getal reëls gehad het, soos in die geval van tablette K, N, P en Q, sou die tweede kant links bo begin het, en die skryfrigting het dan verander van bo na onder.
Skryfinstrumente
Volgens oorlewering het skribas stukkies lawaglas of klein haaitande gebruik om groewe te maak en die hout te poleer voordat die gliewe uitgekerf is. Die gliewe bestaan meestal uit diep, gladde en vlak, haarbreë merke. In die nabyskoot regs is ’n glief wat uit twee dele bestaan, deur ’n haarbreë merk verbind; dit is ’n algemene kenmerk van hierdie vorms. Verskeie navorsers, onder andere Barthel, glo die vlak merke is deur lawaglas gemaak en die teks is in twee stadiums uitgekerf; dit is eers met lawaglas uitgemerk en daarna met haaitande dieper gemaak. Die oorblywende vlak merke was dan foute, ontwerpelemente (soos regs) of versierings.
Gliewe
Die gliewe is gestileerde mense-, diere-, plant- en geometriese vorms, en vorm dikwels saamgestelde tekens. Byna almal met koppe is geskryf met die kop na die bokant en óf van voor óf van die kant af na regs, die skryfrigting. Dit is onbekend wat dit beteken as die kop na onder of links wys. Koppe het dikwels uitsteeksels aan die kante gehad wat óf oë óf ore kon gewees het. Voëls kom algemeen voor en baie lyk soos die fregatvoël (400) wat dikwels met die hoofgod, Makemake verbind word. Ander gliewe lyk soos visse of geleedpotiges. ’n Paar, maar slegs enkeles, lyk soos petrogliewe wat op die eiland aangetref word.
Die enigste gepubliseerde verwysing na die gliewe wat selfs net naastenby omvattend is, is dié van Barthel (1958). Hy het ’n driesyferkode aan elke glief toegeken, of aan elke groep eenderse gliewe wat hy gedink het variante is. In laasgenoemde geval het die syferkode na die "basiese vorm" verwys en is letteragtervoegsels gebruik vir die "variante". Hy het altesaam 600 syferkodes toegeken. In die honderde se plek is ’n syfer van 0 tot 7 wat op die kop dui, of as daar nie ’n kop was nie, op die algehele vorm: 0 en 1 vir geometriese vorms en nielewende voorwerpe, 2 vir figure met "ore"; 3 en 4 vir figure met oop monde; 5 vir figure met ’n verskeidenheid koppe; 6 vir figure met snawels; en 7 vir visse, geleedpotiges, ens. In die tiene en ene se plek is soortgelyke syfers toegeken sodat gliewe 206, 306, 406, 506e en 606 byvoorbeeld almal ’n linkerarm of -vlerk het wat na onder wys en ’n regterarm of -vlerk wat na bo wys:
Ondanks verskeie tekortkominge, is Barthel se stelsel die enigste doeltreffende een nog om rongorongo-gliewe te kategoriseer.
Hoewel daar al verskeie pogings was om dit te ontsyfer, is die tekste onverstaanbaar – buiten een deel van ’n tablet wat blykbaar met ’n Rapa Nui-maankalender te doen het. Daar is drie ernstige hindernisse in die ontsyfering van die tekste, as ’n mens aanneem rongorongo is wel ’n skrif: die klein getal tablette wat behoue gebly het, die gebrek aan konteks soos illustrasies wat die betekenis kan verduidelik en die swak begrip van Ou Rapa Nui. Die moderne taal is baie gemeng met Tahitiaans en is daarom nie ’n getroue weergawe van die taal op die tablette nie.
Oorsprong
Volgens oorlewering het óf Hotu Matu‘a óf Tu‘u ko Iho, die legendariese stigter(s) van Rapa Nui, 67 tablette van hul tuisland of saam met hulle gebring. Dieselfde stigter kry ook die eer dat hy inheemse plante soos die toromiro na die eiland gebring het. Daar is egter geen tuisland in Polinesië of selfs Suid-Amerika wat ’n skryftradisie kon gehad het nie. Dit lyk dus of rongorongo ’n interne ontwikkeling was.
In die lig daarvan dat min of geen van die Rapa Nui wat in die 1870's op die eiland agtergebly het die gliewe kon lees nie, is dit waarskynlik dat net ’n uitgelese groepe ooit geletterd was. Vroeë besoekers is inderdaad vertel geletterdheid was die voorreg van die regerende families en priesters, wat almal in die Peruviaanse slawestrooptogte gevange geneem is of in die daaropvolgende epidemies gesterf het.
Datering van die tablette
Min direkte datering is gedoen. Die afkap van bome vir landbou, en dus vermoedelik kolonisasie, het omstreeks 1200 begin, wat daarop dui rongorongo het nie vroeër as in die 13de eeu ontstaan nie. Tablet Q (Klein Sint Petersburg) is die enigste tablet wat vir radiokoolstofdatering gebruik is. Die datum is op ná 1680 vasgestel. Glief 67 verteenwoordig egter vermoedelik die uitgestorwe Paaseilandpalm, Paschalococos. Dié het omstreeks 1650 van die eiland af verdwyn en die skrif self moet dus ouer wees.
Tablette A, P en V kan van die 18de of 19de eeu dateer omdat hulle op Europese roeispane gekerf is. Volgens Orliac (2005) is die hout vir tablet C (Mamari) gekap uit die stomp van ’n boom wat sowat 15 m hoog was, maar Paaseiland het al lank nie meer sulke hoë bome nie. Koolstofontleding dui daarop dat die woud in die eerste helfte van die 17de eeu verdwyn het. Roggeveen, wat Paaseiland in 1722 "ontdek" het, het geskryf daar is geen groot bome nie, en in 1774 het Forster, wat in James Cook se ekspedisie was, berig daar is geen bome hoër as 3 m op die eiland nie.
Met al bogenoemde metodes is die hout egter gedateer, nie die inskripsies nie.
Ellispark-stadion
Ellispark-stadion (tans bekend as Emirates Airline Park weens borgskapredes) is ’n stadion wat in Johannesburg, Gauteng, Suid-Afrika, geleë is. Die Rugbywêreldbeker 1995-eindstryd, waar die Springbokke geseëvier het, het hier plaasgevind. Dié groot stadion was die land se modernste toe dit in 1982 opgegradeer is om vir bykans 60 000 toeskouers voorsiening te maak. Vandag word beide sokker- en rugbywedstryde daar gespeel en word dit ook gebruik vir ander groot geleenthede, soos onder andere opelugkonserte en geloofsbyeenkomste. Die enigste tyd wat daar nie rugby gespeel is op die veld nie, was tydens die 1980- en 1981-seisoene toe die stadion opgegradeer is.
Die stadion is genoem na mnr. J.D. Ellis wat die grond vir die bou van die stadion beskikbaar gestel het.
Liga-, provinsiale en internasionale rugbywedstryde is al in die stadion gespeel. Bekende sokkerspanne soos Manchester United en Arsenal F.C. het al hier sokkerwedstryde gespeel. Ellispark-stadion is die middelpunt van ’n sportsentrum in die suidooste van Johannesburg waar dit begrens word deur die Johannesburgstadion (atletiek), die Standard Bankstadion (tennis) en ’n Olimpiese-standaard swembad.
Ellispark-stadion is die tuisveld van die volgende spanne:
Krieketwedstryde het ook al in die stadion plaasgevind in die verlede. Ses toetswedstryde het tussen 1948 en 1954 daar plaasgevind, maar dit is nie weer vir eersterangse krieket gebruik sedert die opening van die Wanderersstadion in 1956 nie, en word tans slegs vir rugby en sokker gebruik.
In 1889 is die Transvaalse Rugby Voetbalunie gestig (nou bekend as die Goue Leeus). Hul eerste wedstryde is by die Wanderersklub gespeel wie se gronde toe nog nabygeleë was (waar die Johannesburg Parkstasie vandag is).
Geskiedenis
Geskille tussen die verskillende rugbyklubs en ook die Wanderers se eis dat die veld vir krieket gebruik moet word het die TRVU destyds genoop om na ’n alternatief te kyk.
’n Gebied wat voorheen gebruik is vir die stort van rommel is in 1927 in Doornfontein geïdentifiseer as ’n moontlike alternatief. Die TRVU het met die Johannesburgse stadsraad se Mnr. JD Ellis onderhandel om die 13 akker en die gronde is toe beskikbaar gestel. Die finale huurooreenkoms is op 10 Oktober 1927 onderteken. ’n Kwotasie vir £600 is aanvaar vir die lê van die stadion se gras en met ’n £5 000-lening van die stadsraad af, het die bou van die stadion ’n aanvang geneem. Die stadion is in agt maande voltooi en die eerste rugbytoets tussen die Springbokke en All Blacks is in Junie 1928 daar gespeel. Skares van tussen 38 000 en ’n rekordskare van 100 000, tydens die toets teen die Britse en Ierse Leeus in 1955, het al wedstryde in die stadion bygewoon.
Krieketwedstryde is daar begin speel nadat ’n ooreenkoms tussen die TRVU en dTransvaalse Krieketunie bereik is. Tussen 1947, toe die krieketblad gelê is, en 1956 is verskeie internasionale wedstryde daar gespeel tot en met die finale wedstryd van die 1953/1954 reeks teen Nieu-Seeland. Krieket het toe verskuif na die huidige Wanderersstadion.
Op 28 April 1969 het die TRVU (Transvaalse Rugby Voetbalunie) ’n komitee gestig om die moontlikhede van ’n nuwe stadion te ondersoek, aangesien die een in gebruik nie aan al die moderne vereistes voldoen het nie. Die ou Ellispark-stadion is toe eers tien jaar later, na die wedstryd tussen Transvaal en die Wêreldspan op 31 Maart 1979, gesloop. Rugbywedstryde is te Wanderers gespeel terwyl die nuwe stadion in aanbou was.
’n Nuwe TRVU-bestuur is in 1984 verkies met Dr Louis Luyt as voorsitter en Prof Joe Poolman as ondervoorsitter. Die besluit is toe geneem om Ellispark-stadion onder die bestuur van ’n trust te plaas. In 1987, na die notering van Ellispark-stadion op die aandelebeurs en vanweë beter finansiële bestuur onder Dr Luyt, is daar aangekondig dat die uitstaande skuld ten bedrae van R53 miljoen ten volle betaal is en dat daar voortgegaan sou kon word met die oprig van 86 nuwe losies.
In 1995 het rugbykoors hoog geloop toe Suid-Afrika die gasheerland was vir die Rugbywêreldbeker 1995, die grootste gebeurtenis op die rugbykalender. Ellispark was dan ook waar die Wêreldbekereindstryd op 24 Junie 1995 gespeel is. Die skouspelagtige eindstryd is deur 62 000 toeskouers by die stadion en miljoene TV-kykers aanskou. Suid-Afrika het die wedstryd met 15–12 gewen nadat ekstra tyd toegelaat is.
Op 11 April 2001 tydens ’n plaaslike sokkerwedstryd tussen Kaizer Chiefs en Orlando Pirates FC het ’n stormloop deur die skare gelei tot die dood van 42 mense. Dit bly tot vandag toe die grootste lewensverlies ooit vir ’n ramp van so ’n aard in Suid-Afrika. In 2005 is geskiedenis gemaak toe Ellispark-stadion die eerste stadion in Suid-Afrika geword het met ’n swart meerderheidsaandeelhouding.
Ellispark-stadion was die gasheer van een van die halfeindwedstryde van die FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2010. Die kapasiteit van die stadion is gedurende 2009 opgegradeer om ’n verdere 10 000 mense te akkommodeer, ’n totaal van 70 000 sitplekke.
Amerikaanse draadhaarkat
Die Amerikaanse draadhaarkat (Engels: American wirehair) is ’n katras wat in die noorde van die Amerikaanse staat New York ontstaan het. Hoewel dit baie bekend is, is dit die seldsaamste van die Amerikaanse Cat Fanciers' Association (CFA) se 41 rasse.
Amphimedon maresi
Amphimedon maresi is 'n sponsspesie in die taksonomiese indeling van die Demospongiae (gewone sponse). Die liggaam van die spons bestaan uit kieselnaalde en sponginevesels en is in staat om baie water op te neem.
Gestreepte lipvis
Die Gestreepte lipvis (Pseudocheilinus evanidus) is 'n vis wat voorkom in die Stille Oseaan en die Indiese Oseaan; meer spesifiek aan die ooskus van Afrika suidwaarts tot by die suide van KwaZulu-Natal. In Engels staan die vis bekend as die Striated wrasse.
Identifikasie
Die vis word tot 8cm groot en sy lyf is slank en lank. Die lyf is oranje tot pienk-bruin met dun, digby mekaar ligte horisontale lyne op. Soms is daar ligte bane oor die sye. Daar is ook 'n blou-wit streep van die bek tot by die wang. Die vis se kleurpatroon bly dieselfde deur sy hele ontwikkelingsfase.
Amerikaanse draadhaarkat
Geskiedenis
Die Amerikaanse draadhaarkat is ’n spontane mutasie van die Amerikaanse korthaarkat. Die eerste een wat sover bekend gebore is, was in 1966 in Vernon, New York. Dit was die enigste kat in ’n werpsel van vyf Amerikaanse korthaarkatjies wat draadagtige hare gehad het. Die eienaar het ’n plaaslike teler van rex-katte, Joan O'Shea, gevra om na die mannetjieskat te gaan kyk. Sy het die kat en een van die wyfies met normale hare gekoop om ’n teelprogram te begin. Die mannetjie is Adam gedoop en die wyfie Tip-Top.
Pous Alexander VIII
Alexander VIII was die 241ste pous van die Rooms-Katolieke Kerk van 1689 tot 1691. Hy is veral bekend vir sy nepotisme en die verryking van die Ottoboni-familie. Hy het die probleme tussen die Vatikaan en koning Lodewyk XIV besleg.
Biografie
Pous Alexander VIII is gebore as Pietro Vito Ottoboni op 22 April 1610 in Venesië, Republiek van Venesië. Hy was die seun van ’n edelman Marco Ottoboni, kanselier van die Republiek en sy vrou Vittoria Tornielli. Hy was ’n briljante student aan die Universiteit van Padua en kry ’n doktorsgraad in siviele en kerkreg in 1627. Pous Urbanus VIII maak hom goewerneur van Terni, Rieti en Spoleto. Hy dien vir veertien jaar as die ouditeur van die Heilige Roomse Rota. Deur die versoek van die Republiek van Venesië, stel Pous Innocentius X hom aan as kardinaal-priester op 19 Februarie 1652. Op 7 Desember 1654 word hy biskop van Brescia in die Venesiese Republiek en datarius in Rome. Op 6 Oktober 1689 volg hy Pous Innocentius XI op en word gekroon op 16 Oktober 1689 deur kardinaal Francesco Maidalchini. Hy regeer tot sy dood op 1 Februarie 1691 en word opgevolg deur Pous Innocentius XII. Die naam ‘Alexander’ beteken 'kryger'.
Pontifikaat
Die ambassadeur van koning Lodewyk XIV verkry die verkiesing van Pous Alexander VIII toe hy reeds 80-jaar oud was en hy was slegs sestien maande lank pous. Na maande se onderhandelinge het Alexander tog die Galliese Vryhede veroordeel op 4 Augustus 1690. Lodewyk se posisie was egter so haglik dat hy tog in 1690 die pouslike gebiede by Avignon en Venaissin teruggegee het en ook toegegee het oor die asielreg van die Franse ambassade in Rome.
Liefdadigheidswerke en nepotisme het die skatkis van die Vatikaan gou leeggemaak. Sy 22-jarige neef Pietro word kardinaal, ’n ander neef Marco hertog van Fiano en neef Antonio word generaal. Hy het die belasting van die armes in die Pouslike Staat verminder, maar het sy eie familie verryk. Venesië kry subsidies, sewe galeie en 2000 voetsoldate vir die veldtog in Albanië teen die Turke.
Hy veroordeel die leer van filosofiese sonde op 24 Augustus 1690 en in dieselfde jaar het hy ook Johannes van God heilig verklaar.
Die biblioteek van die Vatikaan word aansienlik uitgebrei met die versameling manuskripte en boeke van koningin Christina van Swede.
Na sy dood op 1 Februarie 1691 word hy begrawe in die Sint Pieterskerk in ’n graftombe ontwerp deur graaf Arrigo di. San Martino en gebeeldhou deur Angelo de' Rossi en Guiseppi Bertosi.
Scott Weinger
Scott Weinger (gebore 5 Oktober 1975) is 'n Amerikaanse akteur, vervaardiger, en skrywer. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprent Aladdin (1992) en in die televisiereekse The Family Man (1990), 90210 (2008), en Galavant (2015).
Pous Alexander VIII
Die kollege van kardinale
Pous Alexander VIII het 14 nuwe kardinale aangestel in drie konsistories.
Amerikaanse draadhaarkat
Geskiedenis
Die twee katte se kleintjies was draadhaarkatte en van hulle is aan ander telers verkoop. Van die katte is later na Kanada uitgevoer, asook na Duitsland, waar hulle baie gewild was. In 1967 het die CFA hulle erken.
Pous Alexander VIII
Nota
Saamgestel en vertaal uit die Nederlandse, Engelse, Duitse en Franse wikipedia en aangevul uit ander bronne soos aangedui.
1944
Die jaar 1944 was 'n skrikkeljaar wat volgens die Gregoriaanse kalender op 'n Saterdag begin het. Dit was die 44ste jaar van die 20ste eeu n.C. In teenstelling met gewone jare het die jaar 366 dae en 'n 29 Februarie gehad.
Amerikaanse draadhaarkat
Beskrywing
Amerikaanse draadhaarkatte lyk nes Amerikaanse korthaarkatte buiten die draadagtige pels. Die hare is soortgelyk aan die hare van sekere hondrasse, soos terriërs. Hulle kan al die kleure wees wat gewoonlik by katte aangetref word, hoewel kleurpunte, sjokoladebruin en lila nie vir kompetisies aanvaar word nie. Die draadhaar-eienskap is dominant en enige kleintjies van ’n draadhaar- en ’n ander kat sal draadhaarkatte wees. Draadhaarkatte het goue oë, behalwe sommige wittes wat blou of amber oë het.
Die gedragspatroon van die katte stem ook ooreen met dié van Amerikaanse korthaarkatte. Die meeste verkies om binnenshuis te bly.
Gestreepte lipvis
Identifikasie
Hulle leef in aflandige koraal- en rotsriwwe in water wat 6 tot 40m diep is. Die visse is alleenlopers en bly naby die riwwe vir beskerming. Hulle vreet hoofsaaklik bodem ongewerweldes. Die spesie is redelik volop maar sku.
Pireneë
Die Pireneë (Frans: Pyrénées, Spaans: Pirineos, Katalaans: Pirineus, Oksitaans: Pirenèus of Pirenèas, Aragonees: Perinés, Baskies: Pirinioak) is 'n bergreeks in Suidwes-Europa wat die natuurlike grens tussen Frankryk en Spanje vorm.
Die Pireneë strek vanaf die Kantabriese See in die weste oor 'n afstand van meer as 450 kilometer tot by die Kaap Creus aan die Middellandse See en vorm met sy magtige bergpieke met hoogtes van meer as 3 000 meter bo seevlak 'n natuurlike versperring wat Spanje van die res van die Europese vasteland skei. Die bergreeks met sy groen valleie en historiese nedersettings vorm al eeue lank 'n smeltkroes van verskillende kulture en die tradisionele ingangspoort tot die Spaanse gedeelte van die Jakobsweg-pelgrimsroete.
Die hoofkam van die bergreeks vorm grotendeels ook die grenslyn tussen Frankryk en Spanje, terwyl die Katalaanssprekende prinsdom Andorra tussen dié twee state lê. Die Val d'Aran vorm 'n uitsondering; hierdie vallei is teen die noordelike kant van die bergreeks geleë, maar maak nogtans deel uit van Spanje. Terwyl groot dele van die Pireneë in politieke opsig deel uitmaak van Frankryk (een derde van die totale oppervlakte) en Spanje (twee derdes), is Andorra heeltemal tussen die bergtoppe geleë.
Etimologie
Die etimologiese oorsprong van die naam Pireneë bly onduidelik. Sommige taalkundiges beweer dat dit van die Oud-Griekse woord pyros of "vuur" afgelei kan wees, terwyl ander die Baskiese term buru ("bergpiek") as etimologiese wortel beskou. 'n Mitologiese verklaring verwys na die legende van prinses Pyrene wat Herkules verlei het.
Die benaming Pireneë is in die antieke tydperk algemeen gebruik, maar het later in vergetelheid geraak. In die Middeleeue het die plaaslike bevolking name net aan enkele valleie gegee, maar nie aan die hele bergreeks nie. In 15de eeuse taalgebruik het die benaming "Pireneïese Alpe" voorgekom wat later tot "Pireneë" verkort is.
Geografie
In politieke en administratiewe opsig maak die Pireneë deel uit van die Franse départements Pyrénées-Orientales, Aude, Ariège, Haute-Garonne, Hautes-Pyrénées en Pyrénées-Atlantiques (die Nasionale Pireneëpark lê in die twee laasgenoemde départements); en die Spaanse provinsies Girona, Barcelona, Lleida, Huesca, Zaragoza, Navarra en Gipuzkoa. Daarnaas maak die Pireneë ook deel uit van die onafhanklike vorstedom Andorra.
In geografiese opsig word die bergreeks gewoonlik in die Sentrale, Atlantiese (of Westelike) en Oostelike Pireneë verdeel. Hierdie indeling baseer sowel op belangrike bergpasse asook historiese grense.
Die Sentrale Pireneë strek van Port de Canfranc in oostelike rigting tot by die Val d'Aran. Hier lê die hoogste bergspitse:
Die Sentrale Pireneë of Aragonese Pireneë se hoofkam strek vanaf die bergpas Puerto de Somport (1 631 m bo seevlak) in die weste tot die Puerto del Portillón (1 308 m bo seevlak) in die ooste. In hierdie sentrale gedeelte is twee nasionale parke, Ordesa (Spanje) en Pyrénées-Occidentales (gestig in 1967 met 'n oppervlakte van 477 km², Frankryk), asook kleiner gletsers geleë.
In die Atlantiese Pireneë (ook Westelike of Navarrese Pireneë genoem) neem die gemiddelde hoogtes geleidelik in oos-westelike rigting af; die hoogste pieke is Visaurin (2 668 m), Pic d'Anie (2 504 m) en Pic d'Orby (2 016 m). Hier loop maklike roetes oor 'n aantal bergpasse soos die Puerto de Ibañeto naby Roncesvalles, (1 056 m) bo seevlak.
Met die uitsondering van een breuk teen die uiterste oostelike kant van die Pyrénées Ariégeoises het die bergpieke van die Oostelike Pireneë min of meer dieselfde hoogte, totdat hulle in die Albères-groep en in die Alto Ampurdán naby Kaap Creus steil begin daal. Hier word hoër geleë bergvalleie soos Capcir, Cerdagne en Vallespir aangetref. Die hoogste pieke is Pic Maubermé (2 880 m), Montvalier (2 839 m), Pic de Horedo (2 760 m), Pic de Montcalm (3 141 m), Port Negre (2 761 m) en Mont Canigou (2 785 m). Hier het die Nasionale Aigües Tortes-park aan die Spaanse kant ontstaan.
Geologie
Die Pireneë is ouer as die Alpe; hulle afsaksels is vir die eerste keer in die Paleosoïese en Mesosoïese tydperke in die kusbekkens gevorm. Die seebodem van die Golf van Gascogne het tussen 100 en 150 miljoen jaar gelede begin sprei en die huidige gebied van Spanje teen Frankryk gestoot en sodoende groot lae van afsaksels saamgepers. Die hewige druk en opwaartse beweging van die aardkors het eers die oostelike gedeelte geraak en daarna langs die hele bergketting gestrek, om uiteindelik sy hoogtepunt in die Eoseen (60 miljoen jaar gelede) te bereik.
Limeriek (kleur)
Die kleur Limeriek is 'n ligte groen kleur.
Pireneë
Geologie
Die oostelike gedeelte van die Pireneë bestaan hoofsaaklik uit graniet en gneisagtige gesteentes, terwyl die granietpieke in die ooste deur lae van kalksteen flankeer word. Die massiewe en onverslete voorkoms van die bergreeks is te danke aan die groot hoeveelhede graniet, wat baie goed bestand is teen erosie, en die swak ontwikkeling van gletsers.
Limeriek (kleur)
Kleurkoördinate
Volgens verskeie kleurskemas word Limeriek as volg voorgestel:
Pireneë
Landskapsvorms
Tipiese kenmerke van die Pireneë se landskapsvorms is
Die hoogste waterval in die Pireneë is die Gavarnie-valle met 'n hoogte van 462 meter, wat teen die boloop van die Gave de Pau lê. Die Cirque de Gavarnie in dieselfde vallei is een van die mees bekende voorbeelde van die cirque-formasies. Laer bergpasse ontbreek; net die Col de la Perche, geleë tussen die valleie van die Têt- en Segreriviere, en die Col de Semport of Port de Canfranc langs die ou Romeinse pad van Zaragoza na Oloron-Sainte-Marie verbind die pad- en spoorwegnetwerke van Frankryk en Spanje aan weerskante van die bergreeks.
'n Bekende geografiese kenmerk is La Brèche de Roland, 'n kloof in die bergreeks wat volgens tradisionele legendes deur die Frankiese ridder Roland geskep is.
Limeriek (kleur)
Sien ook
Chartreuse_(color)
Pireneë
Natuurlike hulpbronne
Die metaalertse van die Pireneë is ekonomies minder belangrik, alhoewel groot ystermyne naby Vie de Sos in Ariège en teen die voet van die Canigou in Pyrénées-Orientales bestaan het. Groot steenkoolreserwes lê hoofsaaklik teen die Spaanse hange, terwyl die Franse gedeelte oor groter voorkomste van laegraadse steenkool (ligniet) beskik. Die oopmyn van Trimoun (Ariège) is een van die belangrikste verskaffers van talk in Europa.
In die Franse Sentraal-Pireneë word bauxiet ontgin wat in die département Ariège tot aluminium verwerk word. Ertse, waaronder yster, lood, sink en magnesium, is tradisioneel ook in die Spaanse gedeelte ontgin, maar die meeste mynbouaktiwiteite is hier intussen gestaak.
In teenstelling met die Alpe is daar 'n oorvloed mineraalbaddens soos dié van Bagnères-de-Luchon, Ax-les-Thermes, Eaux-Chaudes en Panticosa. Hulle bevat groter hoeveelhede swael en lê op groot hoogtes, waar die graniet in aanraking kom met die lae van ander gesteentes. Die laer geleë mineraalbaddens, soos dié van Bagnères-de-Bigorre (Hautes-Pyrénées), Rennes-les-Bains (Aude) en Campagne (Aude), bevat meesal seleen en is nie baie warm nie.
Die kaasmakers van die westelike Pireneëgebied trek voordeel uit die kalkgesteente, wat deur 'n groot aantal grotte gekenmerk word. Hulle word dikwels gebruik om die rypwording van die plaaslike kaassoorte te bevorder.
Klimaat
In klimatiese opsig vorm die Pireneë 'n soort natuurlike versperring. Die Franse noorde het 'n Meer gematigde en vogtige klimaat as die Spaanse suide waar die klimaat geleidelik droër en warmer word. Temperature van meer as 25 °C word meestal net in die warmste somermaande (Julie en Augustus) aangeteken. Swaar donderbuie kom gereeld in hoër geleë streke aan weerskante van die grens voor.
Net soos noorde en suide toon ook weste en ooste klimatiese besonderhede. Die westelike Pireneë kry meer reën- en sneeuval as die oostelike gedeelte, waardeur die twee gebiede 'n aantal verskille toon. Gletsers ontbreek volledig in die oostelike Pireneë, aangesien die swak sneeuval nie toereikend is vir hulle ontwikkeling nie. Gletsers bly beperk tot die noordelike hange van die sentrale Pireneë en daal ook nie ver af na die valleie nie, soos hulle eweknieë in die Alpe. Hulle bereik hulle grootste lengte in die rigting van die bergreeks en vorm 'n nou gebied naby die hoogste bergpieke. Net soos in die ander groot bergreekse van Middel-Europa het die Pireneë se gletsers tydens die ystydperk 'n duidelik groter oppervlak bedek. Die gletser in die vallei van Argelbs in die département Hautes-Pyrénées is die bekendste voorbeeld.
Sedert die middel van die 19de eeu het die gletsers geleidelik begin terugtrek. Veral die Ossoue-gletser naby die berg Vignemale, wat vroeër 'n indrukwekkende natuurskouspel was, het merkbaar afgesmelt. Tans bedek die gletsers in die Sentraal-Pireneë 'n oppervlak van sowat 500 hektaar. As gevolg van die globale verwarming sal hulle tot by die jaar 2100 verdwyn het.
Die sneeulyn in die Pireneë lê tussen 2 700 en 2 800 meter bo seevlak.
Flora en fauna
Die oorwig van reënval in die westelike gedeelte van die Pireneë oefen ook 'n groot invloed op die plantegroei in die gebied uit. Die laer geleë berge in die uiterste weste is pragtig bebos, tog neem die omvang van die bosgebiede in oostelike rigting duidelik af. Die oostelike Pireneë is 'n ongerepte, kaal gebied, wat deur groot massa's graniet oorheers word. Daarnaas verander ook die samestelling van die flora in wes-oostelike rigting. Die plantegroei in die noordelike gedeelte van die Wes-Pireneë kom ooreen met dié van Middel-Europa, terwyl dit in die ooste al 'n Mediterreense karakter het - ofskoon die verskil ten opsigte van die breedtegraad net 1° is.