cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vlad Dracula
Konflik met die Saksers
thumb|links|220px|Middeleeuse setels (of administratiewe eenhede) van die Transsilvaniese Saksers. Ladislaus V van Hongarye het Ladislaus Hunyadi op 16 Maart 1457 laat teregstel. Hunyadi se ma, Erzsébet Szilágyi, en haar broer, Michael Szilágyi, het 'n rebellie teen die koning aangevuur. Vlad het gebruik gemaak van die burgeroorlog in Hongarye om Stefanus, seun van Bogdan II van Moldawië, te steun in sy poging om Moldawië in Junie 1457 te verower. Vlad het ook Transsilvanië binnegeval en strooptogte uitgevoer op die dorpe om Brașov en Sibiu. Volgens die vroegste Duitse stories oor Vlad het hy "mans, vroue, kinders" van 'n Saksiese dorp na Walachye geneem en hulle laat deurboor. Omdat die Transsilvaniese Saksers lojaal aan die koning gebly het, het Vlad se aanval teen hulle die posisie van die Szilágyi's versterk.
Vlad se verteenwoordigers het deelgeneem aan die vredesonderhandelings tussen Michael Szilágyi en die Saksers. Volgens hulle verdrag het die burgers van Brașov ingestem om Dan uit hulle dorp te verban. Vlad het belowe die handelaars van Sibiu sou vryelik goedere in Walachye kon "koop en verkoop" in ruil vir "dieselfde behandeling" vir Walachyers in Transsilvanië. Vlad het op 1 Desember 1457 na Michael Szilágyi in 'n brief verwys as sy "meester en ouer broer".
Ladislaus Hunyadi se jonger broer, Matthias Corvinus, is op 24 Januarie 1458 tot koning van Hongarye verkies. Hy het die burgers van Sibiu op 3 Maart gelas om die vrede met Vlad te bewaar. Vlad het homself op 20 September 1459 genoem "heer en leier van die hele Walachye, en die hertogdomme Amlaș en Făgăraș". Hy het daarmee gewys hy het besit geneem van dié twee tradisioneel Transsilvaniese leengebiede van die heersers van Walachye. Michael Szilágyi het die bojaar Michael ('n amptenaar van Wladislaus II van Walachye) en ander Walachyse bojare toegelaat om laat in Maart 1458 in Transsilvanië te gaan woon. Kort daarna het Vlad die bojaar Michael laat vermoor.
In Mei het Vlad die burgers van Brașov gevra om ambagsmanne na Walachye te stuur, maar sy verhouding met die Saksers het voor die einde van die jaar versleg. Volgens een teorie het die konflik ontstaan nadat Vlad die Saksers verbied het om Walachye binne te gaan – hulle moes dus noodgedwonge hulle ware aan Walachyse handelaars verkoop teen verpligte grenspryse.
Die Saksers het beslag gelê op die staal wat 'n Walachyse handelaar in Brașov gekoop het sonder om hom daarvoor te vergoed. In reaksie het Vlad 'n paar Saksiese handelaars "deursoek en gemartel", volgens 'n brief wat Basarab Laiotă (die seun van Dan II van Walachye) op 21 Januarie 1459 geskryf het. Basarab het hom in Sighișoara gevestig en op Walachye aanspraak gemaak. Matthias Corvinus het Dan III egter gesteun.
Dan III het Walachye aangeval, maar Vlad het hom voor 22 April 1460 verslaan en laat teregstel. Vlad het Suid-Transsilvanië toe binnegeval en die voorstede van Brașov verwoes. Hy het al die mans en vroue wat gevange geneem is, laat deurboor. Tydens die daaropvolgende onderhandelings het Vlad geëis dat alle Walachyse vlugtelinge van Brașov verban of gestraf word. Vrede is kort daarna gesluit, want op 26 Julie 1460 het Vlad die burgers van Brașov toegespreek as sy "broers en vriende". Hy het die streek om Amlaș en Făgăraș op 24 Augustus aangeval om die plaaslike inwoners te straf wat Dan III gesteun het.
Ottomaanse oorlog
thumb|200px|Die Ottomaanse sultan Mehmet II, wat Walachye tydens Vlad se bewind binnegeval het.
thumb|220px|links|Die prinslike hof in [[Târgoviște.]] thumb|links|220px|Die Slag met Fakkels, 'n skildery deur Theodor Aman oor Vlad se nagtelike aanval op Târgoviște. Vlad het die Ottomaanse Ryk binnegeval en die dorpe aan die Donau verwoes. Hy het Matthias Corvinus op 11 Februarie 1462 in 'n brief oor die militêre aksie ingelig. Volgens hom het hy meer as "23 884 Turke en Bulgare" tydens die veldtog laat vermoor. Hy het Corvinus se hulp gevra en gesê hy het die vrede met die sultan verbreek "vir die eer" van die koning en die Heilige Kroon van Hongarye en "vir die bewaring van die Christendom en die versterking van die Katolieke geloof".
Nadat Mehmet II van Vlad se inval verneem het, het hy 'n leër van meer as 150 000 soldate gestuur, moontlik om Walachye te beset of om 'n ander heerser aan te stel, want hy het vroeeër sy steun aan Vlad se jonger broer, Radu, toegesê.
Die Ottomaanse vloot het in Mei 1462 by Brăila geland (wat die enigste Walachyse hawe aan die Donau was). Die hoofleër het die Donau in Junie oorgesteek. Vlad, wat in getalle oortref is, het 'n beleid van verskroeide aarde aangeneem en na Târgoviște teruggeval. In die nag van 16-17 Junie het hy by die Ottomaanse kamp ingebreek in 'n poging om die sultan te vang of dood te maak. Die paniek wat dit sou veroorsaak, sou dit vir Vlad moontlik gemaak het om die Ottomane te verslaan. Die Walychyers het egter die verkeerde tent aangeval en Vlad en sy soldate is teen dagbreek uit die Ottomaanse kamp weg. Mehmet het Târgoviște aan die einde van Junie ingeneem. Die dorp was leeg, maar die Ottomane was geskok toe hulle 'n "woud van deurboordes" (duisende pale met die lyke van sowat 20 000 tereggestelde mans, vroue en kinders) daar aantref, volgens Chalkokondyles.
Richmond
Richmond kan wees:
Vlad Dracula
Gevangenskap in Hongarye
Matthias Corvinus het in November 1462 na Transsilvanië gekom. Die samesprekings tussen hom en Vlad het weke geduur, maar Corvinus wou nie oorlog teen die Ottomaanse Ryk maak nie. Eindelik is Vlad op bevel van die koning in hegtenis geneem.
Om Vlad se gevangeneming te verduidelik het Corvinus drie briewe as bewys gelewer wat glo deur Vlad geskryf is waarin hy aanbied om die Ottomane teen Hongarye te help as die sultan hom sou help om sy troon terug te kry. Die meeste historici stem saam dat die dokumente vervals is. Corvinus se hofhistorikus het self erken die rede vir Vlad se inhegtenisneming is nooit verduidelik nie.
Vlad is na Visegrád geneem waar hy 14 jaar lank aangehou is. Geen dokumente wat tussen 1462 en 1475 na Vlad verwys, het bewaar gebly nie. In die somer van 1475 het Stefanus III van Moldawië afgevaardigdes na Matthias Corvinus gestuur en hom gevra om Vlad na Walachye te stuur teen Basarab Laiotă, wat hom aan die Ottomane onderwerp het. Stefanus wou 'n heerser in Walachye hê wat 'n vyand van die Ottomaanse Ryk was. Volgens die Slawiese stories oor Vlad is hy vrygelaat nadat hy hom tot die Katolisisme bekeer het.
Derde bewind en dood
Matthias Corvinus het Vlad erken as die regmatige heerser van Walachye, maar het hom nie militêr gehelp om sy prinsdom terug te kry nie. Vlad het in 'n huis in Pest gaan woon. Toe 'n groep soldate by die huis inbreek om 'n dief te vang wat daar gaan wegkruip het, het Vlad hulle bevelvoerder laat teregstel omdat hy nie toestemmming gevra het om sy huis binne te gaan nie, volgens Slawiese stories oor sy lewe. Vlad het in Junie 1475 na Transsilvanië verhuis. Hy wou in Sibiu gaan woon, maar is eindelik na Boeda en toe na Pécs, waar hy 'n huis gekoop het wat bekend geword het as Drakula háza ("Dracula se huis" in Hongaars).
thumb|200px|Basarab Laiotă, wat sy troon met Ottomaanse hulp teen Vlad verdedig het. In Januarie 1476 het die woiwode van Transsilvanië die mense van Brașov gevra om al Vlad se ondersteuners in die dorp na hom te stuur, want Corvinus en Basarab Laiotă het 'n verdrag gesluit. Die verhouding tussen die Transsilvaniese Saksers en Basarab was gespanne en die Saksers het oor die volgende paar maande skuiling aan Basarab se teenstanders gebied. Corvinus het Vlad en die Serwiër Vuk Grgurević gestuur om vroeg in 1476 teen die Ottomane in Bosnië te gaan veg. Vlad het hom weer tot sy ou gruweldade gewend: Hy het Turkse soldate wat gevange geneem is, in massas laat deurboor en mense in dorpe wat oorgeneem is, uitgemoor. Sy soldate het Srebrenica, Kuslat en Zvornik grootliks verwoes.
Mehmet II het Moldawië binnegeval en Stefanus III op 26 Julie 1476 verslaan. Corvinus het die Transsilvaniese Saksers opdrag gegee om Stefanus Báthory se beplande inval van Walachye op 6 September 1476 te steun. Hy het hulle verder ingelig dat ook Stefanus van Moldawië Walachye sou binneval. Báthory se magte het Târgoviște op 8 November verower. Stefanus van Moldawië en Vlad het hulle bondgenootskap hernu en Boekarest beset. Basarab Laiotă moes op 16 November in die Ottomaanse Ryk gaan skuil. Vlad is voor 26 November weer gekroon.
Basarab Laiotă het met Ottomaanse hulp na Walachye teruggekeer en Vlad is in laat Desember 1476 of vroeg Januarie 1477 dood tydens 'n geveg met hom. Volgens bronne is Vlad se leër van sowat 2 000 naby Snagov (40 km van Boekarest) in 'n hoek gedryf en vermoor deur 'n Turkse mag van 4 000 soldate. Die presiese omstandighede van sy dood is onseker. Een teorie is dat hy deur sy eie manne vir 'n Turk aangesien en deur hulle vermoor is. Hy het homself blykbaar dikwels as 'n Turkse soldaat vermom as deel van militêre oëverblindery. Bonfini het geskryf Vlad se kop is aan Mehmet II gestuur; dit is eindelik aan 'n hoë paal in Konstantinopel uitgestal. Dit is onbekend waar Vlad begrawe is.
Familie
Vlad het twee vroue gehad, volgens moderne kenners. Sy eerste vrou was volgens die historikus Alexandru Simon dalk 'n buite-egtelike dogter van Johannes Hunyadi. Sy tweede vrou was Jusztina Szilágyi, 'n niggie van Matthias Corvinus. Sy het Vlad oorleef.
Vlad se oudste seun, Mihnea, is in 1462 gebore. Sy tweede seun, wie se naam onbekend is, is voor 1486 dood. Sy derde seun, Vlad Drakwlya, het omstreeks 1495 onsuksesvol probeer om beheer oor Walachye oor te neem. Hy was die voorvader van die adellike Drakwla-familie van Hongarye.
Eerste rekords
Stories oor Vlad se wrede dade het gedurende sy leeftyd al begin. Nadat hy gevange geneem is, het howelinge van Matthias Corvinus hulle help versprei. Pous Pius II is in 1462 al daaroor ingelig.
Meistersinger Michael Beheim het 'n lang gedig oor Vlad se dade geskryf wat na bewering geskoei is op sy gesprek met 'n Katolieke monnik wat uit Vlad se tronk ontsnap het. Die gedig, met die naam Von ainem wutrich der heis Trakle waida von der Walachei ("Storie van 'n despoot met die naam Dracula, woiwode van Walachye"), is in die winter van 1463 aan die hof van keiser Frederik III van die Heilige Romeinse Ryk opgevoer. Volgens een van Beheim se stories het Vlad twee monnike laat deurboor om hom te help hemel toe gaan. Ook hulle donkie is laat deurboor omdat hy begin balk het ná hulle dood. Beheim het Vlad ook van valsheid beskuldig omdat hy steun aan beide Matthias Corvinus en Mehmet II belowe het, maar nie sy beloftes nagekom het nie.
200px|duimnael|Vlad geniet ’n maaltyd tussen lyke wat hy laat deurboor het.
Duitse stories
Werke met stories oor Vlad se wreedheid is voor 1480 in Nederduits in die Heilige Romeinse Ryk gepubliseer. Die stories is na bewering in die vroeë 1460's geskryf, want hulle beskryf Vlad se veldtog oor die Donau vroeg in 1462, maar verwys nie na Mehmet II se inval in Walachye in Junie dieselfde jaar nie.
Hulle verskaf verder detail van die konflikte tussen Vlad en die Transsilvaniese Saksers, wat wys hulle het 'n Saksiese oorsprong.
Die stories oor Vlad se plundelary in Transsilvanië is duidelik gebaseer op 'n ooggetuieverslag, want dit bevat akkurate detail (insluitende lyste van die kerke wat Vlad verwoes het en die datums van die veldtogte). Hulle beskryf Vlad as 'n "versteurde psigopaat, 'n sadis, 'n grusame moordenaar, 'n masochis", erger as Caligula en Nero. Die storie lê egter klem daarop dat Vlad se wreedheid met versigtigheid beoordeel moet word, omdat sy wrede dade waarskynlik deur die Saksers aangedik (of selfs uitgedink) is.
Langsnawelpikkewyne
Die langsnawelpikkewyne (Pygoscelis) is 'n voëlgenus in die familie van pikkewyne (Spheniscidae). Hulle is sonder uitsondering swart-wit geveer en verveer aan die einde van die broeiseisoen. Al die spesies in die genus is baie sosiaal, die strombandpikkewyne op Deceptioneiland is die grootste pikkewynkolonie met 'n geskatte vyf-miljoen broeipare.
Vlad Dracula
Duitse stories
Die ontdekking van drukwerk met los letters het bygedra tot die gewildheid van die stories oor Vlad, en hulle was van die eerste "topverkopers" in Europa. Om verkope aan te help is hulle gepubliseer in boeke met houtsneewerk op hulle titelblad wat weersinwekkende dade uitbeeld. Die uitgawes wat in 1499 Neurenberg en in 1500 in Straatsburg gepubliseer is, beeld Vlad uit waar hy 'n eetmaal geniet omring deur deurboorde lyke aan pale.
Slawiese stories
Meer as 20 manuskripte (wat tussen die 15de en 18de eeu geskryf is) bevat die Skazanije o Drakoele woiewode ("Die verhaal van woiwode Dracula"). Dit is in Russies geskryf, maar is 'n vertaling uit 'n Suid-Slawiese taal, want dit bevat uitdrukkings wat nie in Russies voorkom nie, maar wel in die Suid-Slawiese idioom (soos diawol vir "boos"). Die oorspronklike teks is tussen 1482 en 1486 in Boeda geskryf.
Langsnawelpikkewyne
Spesies
Drie spesies langsnawelpikkewyne word onderskei: die witoorpikkewyn (P. papua), die adeliepikkewyn (P. adeliae) en die stormbandpikkewyn (P. antarctica), wat ook die keelstreeppikkewyn genoem word.
Vlad Dracula
Slawiese stories
Die 19 anekdotes in die Skazanije is langer as die Duitse stories oor Vlad. Hulle is 'n mengsel van feite en fiksie, volgens die historikus Raymond T. McNally. In omtrent die helfte van die anekdotes word klem gelê op Vlad se wreedheid, maar hulle onderstreep ook die feit dat sy wreedheid hom gehelp het om die sentrale regering in Walachye te versterk. Daar word byvoorbeeld vertel van 'n goue beker by 'n fontein wat niemand durf steel het nie, omdat Vlad "'n stelery so gehaat het ... dat enigiemand wat hom aan boosheid of 'n stelery skuldig gemaak het ... nie lank gelewe het nie". Dit het gelei tot openbare orde.
Terwyl die Duitse stories oor Vlad se veldtogte teen die Ottomane klem op sy wreedheid gelê het, het die Slawiese verhaal sy suksesvolle diplomasie geprys en word hy daarin "zlomoedri", of "boos-slim", genoem. Die Skazanije kritiseer egter Vlad se aanvaarding van die Katolieke geloof en skryf sy dood aan dié geloofsversaking toe. Sommige elemente van die anekdotes is later gevoeg by stories oor Iwan die Verskriklike van Rusland.
Gemeet aan moderne standaarde
Die massamoorde wat Vlad so willekeurig en wreedaardig gepleeg het, sou waarskynlik vandag as volksmoord en oorlogsmisdade beskou word. Die Roemeense minister van verdediging, Ioan Mircea Pașcu, meen Vlad sou aan misdade teen die mensdom skuldig bevind gewees as hy by Neurenberg verhoor sou word.
Nasionale held
thumb|220px|Die ruïnes van die Poenari-kasteel, die toneel van 'n gewilde verhaal oor Vlad. thumb|220px|Vlad die Deurboorder en die Turkse gesante, deur Theodor Aman. Die Cantacuzino-kroniek was die eerste Roemeense geskiedeniswerk wat 'n verhaal oor Vlad die Deurboorder bevat. Dit vertel van die deurboring van die ou bojare van Târgoviște vir die moord van sy broer Dan. Volgens die kroniek het Vlad die jong bojare, hulle vroue en hulle kinders gedwing om die Poenari-kasteel te bou.
Die meeste Roemeense kunstenaars het Vlad beskou as 'n regverdige heerser en 'n realistiese tiran wat misdadigers gestraf en onpatriotiese bojare laat teregstel het om die sentrale regering te versterk. Ion Budai-Deleanu het die eerste Roemeense epos oor hom geskryf. Țiganiada, of "Sigeuner-epos" (wat in 1875 gepubliseer is, byna 'n eeu nadat dit geskryf is), stel Vlad voor as 'n held wat teen die bojare, Ottomane, vampiere en ander bose geeste veg met 'n leër van sigeuners en engele. Die digter Dimitrie Bolintineanu lê klem op Vlad se oorwinnings in Roemeense gevegte in die middel van die 19de eeu. Hy beskou Vlad as 'n hervormer wie se wreedaardige dade nodig was om die despotisme van die bojare te voorkom. Een van die grootste Roemeense digters, Mihai Eminescu, het 'n historiese balade, Die Derde Brief, opgedra aan die dapper prinse van Walachye, insluitende Vlad. Hy doen 'n beroep op Vlad om uit die graf terug te keer en die vyande van die Roemeense volk uit te wis.
Vroeg in die 1860's het die skilder Theodor Aman die vergadering tussen Vlad en Ottomaanse gesante uitgebeeld, met die gesante se vrees vir die Walachyse heerser duidelik sigbaar.
Sedert die middel van die 19de eeu behandel Roemeense historici Vlad as een van die grootste Roemeense heersers en lê klem op sy stryd om die onafhanklikheid van die Roemeense grondgebied. Selfs sy wreedaardige dade word dikwels voorgestel as rasionele dade in nasionale belang. Alexandru Dimitrie Xenopol was een van die eerste historici wat gesê het Vlad kon net die interne gevegte van die bojare met terreur beveg. Constantin C. Giurescu het gereken die martelings en teregstellings was nie nukke nie, maar het altyd 'n rede gehad. Ioan Bogdan was een van die min Roemeense historici wat nie dié beeld van 'n held aanvaar het nie. In sy werk van 1896, Vlad Țepeș en die Duitse en Slawiese vertellings, sê hy die Roemene behoort hulle te skaam vir Vlad in plaas daarvan om hom voor te stel as "'n model van moed en patriotisme".
Volgens 'n meningsopname in 1999 het 4,1% van die deelnemers Vlad die Deurboorder gekies as een van die "belangrikste geskiedkundige persoonlikhede wat die Roemene se lot verbeter het".
Mitologie oor vampiere
Die stories oor Vlad maak hom die bekendste Middeleeuse heerser van Roemenië. Bram Stoker se boek Dracula, wat in 1897 gepubliseer is, was egter die eerste boek wat 'n verband noem tussen Dracula en vampirisme. Stoker het van die bloedsuiende vampiere van die Roemeense folklore gehoor deur Emily Gerard se artikel oor Transsilvaniese bygelowe wat in 1885 gepubliseer is. Sy beperkte kennis van die Middeleeuse geskiedenis van Walachye het hy gekry uit William Wilkinson se boek Verslag oor die prinsdomme Walachye en Moldawië met politieke waarnemings, wat in 1820 gepubliseer is.
Stoker "het oënskynlik nie veel geweet" van Vlad die Deurboorder nie; vir seker nie genoeg dat ons kan sê Vlad was die inspirasie vir graaf Dracula nie, sê Elizabeth Miller. Stoker skryf byvoorbeeld Vlad was van Szekler-oorsprong bloot omdat hy geweet het van beide Attila die Hun se verwoestende veldtogte en die beweerde Hunne-oorsprong van die Szeklers. Stoker se hoofbron, Wilkinson, wat geglo het die Duitse stories is betroubaar, het Vlad as 'n bose man beskryf.
Voorkoms
Pous Pius II se gesant Niccolò Modrussa het die enigste bestaande beskrywing van Vlad Dracula gegee. Hy het hom in Boeda ontmoet. 'n Kopie van Vlad se portret hang in die "galery van monsterportrette" in die Ambraskasteel in Innsbruck. Die portret is van 'n "sterk, wrede en effens gemartelde man" met "groot, gesonke, deurdringende donkergroen oë", volgens Florescu. Die kleur van Vlad se hare is onseker, want volgens Modrussa was dit swart, maar op die portret is sy hare bruin. Op die portret het Vlad 'n groot onderlip.
Modrussa het Vlad soos volg beskryf:
"[Vlad] was nie baie lank nie, maar baie bonkig en sterk, met 'n koue en verskriklike voorkoms, 'n sterk en krom neus, geswelde neusvleuels, 'n dun en rooierige gesig waarin die baie lang oogwimpers groot, wye groen oë omraam; die digte swart wenkbroue het hom dreigend laat lyk. Sy gesig en ken was skoon geskeer, maar hy het 'n snor gehad. Die verhewe slape het sy kop groter laat lyk. Op sy bulnek was 'n kop waarvandaan swart, krullerige lokke tot op sy breë skouers gehang het."
Du wahrer Gott und Davids Sohn, BWV 23
Du wahrer Gott und Davids Sohn, BWV 23, is 'n kantate van Johann Sebastian Bach.
Hilliard Karr
Hilliard Karr (1899 – 1945) was 'n Amerikaanse akteur. Hy was bekend vir sy rolle in die rolprente Human Hearts (1922), The Man from Broadway (1924), Oh, What a Night! (1926), en Love in the Desert (1929).
Sebastian Vettel
Sebastian Vettel (gebore 3 Julie 1987 in Heppenheim) is 'n Duitse Formule Eenrenjaer. Hy is reeds 'n viermalige wêreldkampioen, in 2010, 2011, 2012 en 2013. Tot einde 2020 was hy 'n lid van die Scuderia Ferrari-span saam met spanmaat Charles Leclerc. Vettel het op 12 Mei 2020 aangekondig dat sy en Ferrari se paaie aan die einde van die 2020 Formule Een-seisoen gaan skei. Hy was in 2021 en 2022 opgeneem in die Aston Martin-Mercedesspan.
Vettel het in 2007 op die ouderdom van 19 jaar en 53 dae die jongste Formule Eenbestuurder geword wat (op daadie tydstip) nog aan 'n Grand Prixwedren deelgeneem het. Tydens die wedren by die 2007 Verenigde State Grand Prix het hy ook die jongste bestuurder geword wat kampioenskapspunte kon verdien. Terwyl hy vir die Toro Rossospan by die 2007 Japannese Grand Prix gejaag het, het hy ook die jongste bestuurder geword wat in die eerste posisie kon wegspring tydens 'n wedren.
Vettel se bynaam is Baby Schumi, te danke aan sy bestuurstyl wat soortgelyk is aan die sewemalige Formule Een-wêreldkampioen, Michael Schumacher.
Uittrede
Vettel het op 28 Julie 2022 aangekondig dat hy uit Formule 1 tree aan die einde van die 2022-seisoen. Sy renmaats en spanlede het hom met 'n swaar gemoed gegroet op 20 November 2022.
Formule Een-uitslae
‡ Halwe punte is in België toegeken in 2021 omdat daar minder as 75% van die wedren afgelê is weens hewige reën.
Vroegste bekende lewensvorme
Biosfeer
Die aarde is tans die enigste plek in die heelal waar sover bekend lewe voorkom. Die aarde se biosfeer strek tot minstens 19 km onder die aarde se oppervlak,  en tot minstens 76 km op in die atmosfeer,  en sluit grond, hidrotermiese splete en rotse in. Verder is bevind die biosfeer strek tot 800 m onder die ys van Antarktika en sluit die diepste dele van die oseane in,  tot rotse kilometers onder die seebodem. Onder sekere toetstoestande is bevind lewensvorme kan in die vakuum van die buitenste ruimte oorleef.
Die totale massa van die biosfeer word geraam op tot 4 biljoen (4 x 1012) ton koolstof. Volgens een navorser kan ’n mens mikrobes oral aantref – "hulle is uiters aanpasbaar by toestande en oorleef waar ’n mens ook al is".
Van al die spesies lewenvorme wat al op aarde bestaan het, het meer as 5 miljard, of meer as 99%, na raming uitgesterf. Sommige ramings van die huidige aantal spesies op aarde wissel van 10 miljoen tot 14 miljoen, waarvan sowat 1,2 miljoen aangeteken is en meer as 86 persent onbeskryf is. ’n Wetenskaplike verslag van Mei 2016 raam egter dat daar tans ’n biljoen (1012) spesies op aarde is, waarvan net ’n duisendste van ’n persent beskryf is.
Daarbenewens is daar ’n geraamde 10 kwintiljoen (10 x 1030) individuele virusse (insluitende die verwante virions) op aarde; dit is die biologiese entiteit wat die volopste is, en sommige bioloë beskou hulle as lewensvorme. Daar is meer individuele virusse as al die geraamde sterre in die heelal; en hulle is waarskynlik weer meer as die sandkorrels op al die aarde se strande. Dit is bekend dat sowat 200 virussoorte siektes in mense veroorsaak. Ander moontlike virusagtige vorme, sommige siekteverwekkend, wat ’n kleiner kans het om as lewend beskou te word en baie kleiner en moontlik primitiewer as virusse is, sluit in viroïede, virusoïede en prions.
Vroegste lewensvorme
Die aarde is sowat 4,54 miljard jaar oud; die vroegste onbetwisbare bewys van lewe op aarde is van 3,5 miljard jaar gelede. Daar is bewys dat lewe reeds 4,5 miljoen jaar gelede kon begin het.
thumb|220px|links|[[Archaea, prokariotiese mikrobes, is die eerste keer ontdek in ekstreme omgewings soos hidrotermiese splete.]] ’n Verslag van Desember 2017 berig 3,465 miljard jaar oue rotse in Australië het eens mikroörganismes bevat; dit is die eerste "direkte" bewys van lewe op aarde. ’n Publikasie van 2013 het die ontdekking aangekondig van mikrobiesemat-fossiele in 3,48 miljoen jaar oue sandsteen in Wes-Australië. Bewyse van biogenetiese grafiet, en moontlik stromatoliete, is ontdek in 3,7 miljard jaar oue rotse in Suidwes-Groenland en is in 2014 in die tydskrif Nature aangekondig. Moontlike "oorblyfsels van lewe" is in 4,1 miljard jaar oue rotse in Wes-Australië ontdek en in 2015 beskryf.
thumb|240px|Volgens die teorie van [[panspermia het lewe op aarde dalk gekom van biologiese materiaal wat deur ruimtestof of meteoriete hierheen gebring is. ]]
In ’n studie van 2016 is tot die gevolgtrekking gekom dat die mees onlangse universele gemeenskaplike voorsaat 3,5 miljard tot 3,8 miljard jaar gelede in diepsese hidrotermiese splete kon voorgekom het. In Maart 2017 is aangekondig dat gefossileerde mikroörganismes in neerslae van hidrotemiese splete in ’n antieke seebodem in die Nuvvuagittuq-gordel van Quebec, Kanada, ontdek is. Dit kan tot 4,28 miljard oud wees en sal die vroegste bewys van lewe op aarde wees – dit beteken lewe het ontstaan feitlik onmiddellik ná die vorming van oseane 4,41 miljard jaar gelede. Sommige navorsers meen selfs lewe kon byna 4,5 miljoen jaar gelede begin het. Die bioloog Stephen Blair Hedges meen: "As lewe relatief vinnig op aarde begin het . . . kan dit algemeen in die heelal wees."
Wat lewe op land betref, het wetenskaplikes in 2019 die ontdekking van ’n gefossileerde fungus met die naam Ourasphaira giraldae in Noord-Kanada aangekondig; Dit kon volgens hulle ’n miljard jaar gelede op land gegroei het, lank voordat plante op land voorgekom het. In Julie 2018 het wetenskaplikes aangekondig die vroegste lewe op land kon bakterieë van 3,22 miljard jaar gelede gewees het. In Mei 2017 is bewyse van mikrobiese lewe op land dalk gevind in 3,48 miljard jaar oue druipsteen in die Pilbara-kraton van Wes-Australië.
In Januarie 2018 is in ’n studie bevind 4,5 miljard jaar oue meteoriete wat op aarde ontdek is, het vloeibare water bevat, asook prebiotiese komplekse organiese stowwe wat bestanddele vir lewe kan wees.
Reutlingen
Reutlingen is 'n stad in Baden-Württemberg in die suide van Duitsland, met 'n bevolking van 112 735 op 31 Desember 2011 en 'n oppervlakte van 87,1 km². Die stad is 31 kilometer suid van Stuttgart en 57 kilometer wes van Ulm geleë. Sedert 1989 is Reutlingen 'n stad met 'n bevolking van meer as 116 000 inwoners. Die stad is bekend as "poort van die Swabiese Alb".
Grenslynpersoonlikheidsteuring
Grenslynpersoonlikheidsteuring (GPS; Engels: borderline personality disorder), voorheen ook grensgraadpersoonlikheidsversteuring genoem, word gekenmerk deur ongewone variasies en dieptes in gemoed. Hierdie gemoedskommelinge kan ernstige negatiewe gevolge in denke en interpersoonlike verhoudings veroorsaak. Die hoofkenmerke van GPS is gevoelens van verwerping, impulsiewe gedrag en onstabiliteit in emosies, interpersoonlike verhoudings en selfbeeld. Dit kom meer algemeen onder vroue voor, en behandeling deur middel van medikasie en psigoterapie kan soms verbetering fasiliteer.
Mense wat onder GPS gebuk gaan, is gereeld besig om hulself en ander te idealiseer óf in hul gedagtes af te kraak. Dit veroorsaak dan 'n wisseling tussen 'n baie hoë agting vir self en ander, tot intense teleurstelling en minagting van self en ander. Selfbeserings en selfdoodpogings kom ook algemeen voor.
Wanneer ly iemand aan GPS?
Die volgende simptome is 'n aanduiding dat iemand aan grenslynpersoonlikeheidsteuring ly, gegrond op die Diagnostical and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM), wat wêreldwyd aanvaar word as die gesaghebbendste bron.
GPS word gekenmerk deur 'n volgehoue patroon van onstabiliteit in interpersoonlike verhoudings, selfbeeld en gemoed, asook impulsiwiteit. Dit begin by vroeë volwassenheid, en kom in verskeie situasies voor, soos aangedui deur vyf of meer van die volgende:
Sam Richardson (akteur)
Sam Richardson (gebore 12 Januarie 1984) is 'n Amerikaanse akteur, skrywer, en vervaardiger. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente We're the Millers (2013) en Mike and Dave Need Wedding Dates (2016), en in die televisiereekse Veep (2012) en Detroiters (2017).
NG gemeente Neilersdrift
links|300px|duimnael|Die NG kerk Neilersdrift. Ds. G.J. Strydom het die hoeksteen op [[3 Desember 1966 gelê.]] duimnael|regs|170px|Ds. W.A. Pretorius, Neilersdrift se eerste leraar.
Die NG gemeente Neilersdrift is 'n gemeente in die Nederduitse Gereformeerde Kerk se Sinode van Noord-Kaapland en Ring van Kenhardt met sy middelpunt op die nedersetting Neilersdrift, ongeveer ewe ver (50 km) oos van Kakamas se suidwes van Upington. In 1985 was hier 57 doop- en 236 belydende lidmate, maar in 2015 was dit onderskeidelik 70 en 280, 'n toename van amper 20 persent binne 30 jaar.
Die gemeente Neilersdrift, geleë aan die suidelike oewer van die Oranjerivier, is op 7 Desember 1949 van die moedergemeente Keimoes, aan die oorkant van die rivier, afgestig en tot selfstandige gemeente verklaar. Hoewel herderloos en behoeftig, het die nuwe gemeente, bestaande uit sowat 550 lidmate en 870 siele (destyds as betreklik min beskou), dadelik skouer aan die wiel gesit. In 'n saaltjie, deur die inisiatief van die plaaslike CJV-tak opgerig en van laasgenoemde deur die kerkraad aangekoop, is die eerste diens, gelei deur oudl. J.E. de Waal, op Sondagoggend 11 Desember 1949 gehou. Die waarnemende konsulent, ds. W.A. Marais van Kanoneiland, het op Kersmôre 1949 die eerste doop waargeneem en op Kersaand het die plegtige voorstelling van die eerste kerkraad, benoem deur die Ringskommissie, plaasgevind.
Ná 'n vakature van drie en 'n half maande, is prop. W.A. Pretorius as eerste leraar georden en bevestig. Sondagoggend, 26 Maart, het hy sy intreerede, met 1 Kor. 1:22–24 as uitgangspunt, gelewer. Die eerste voorstelling van nuwe lidmate — altesaam 25 — het Saterdagaand 22 April plaasgevind en die volgende oggend is die Nagmaal vir die eerste keer bedien.
In 1950 is planne vir ’n pastorie voorgelê. Die tender van ene Barnard, vir £4 450, is op 16 Augustus 1950 aanvaar. Die perseel vir die nuwe pastorie is van ene F.A. Jacobs vir £25 aangekoop. 'n Groot mylpaal is in die lewe van die jong gemeente bereik toe, ná veel arbeid en opoffering waaraan die hele gemeente deelgeneem het, op Vrydagaand 1 Junie 1951 ('n jaar en ses maande ná stigting), 'n pastorie aan die pasgetroude pastoriepaar oorhandig is nadat die predikant voorlopig aan huis van diaken J. Gous loseer het. Reeds is in Oktober 1950 die bedrag van £1 500 byeengebring om die pastorieboufonds te styf.
Bledisloebeker
Die Bledisloebeker (Engels: Bledisloe Cup) is ’n internasionale rugbykompetisie wat elke jaar tussen die nasionale rugbyspanne van Australië en Nieu-Seeland as deel van die Rugbykampioenskap beslis word. Dit is genoem ná Lord Bledisloe, ’n voormalige goewerneur-generaal van Nieu-Seeland, wat die trofee in 1931 geskenk het. Die trofee is in Nieu-Seeland deur Nelson Isaac ontwerp en gemaak deur Walker en Hall in Sheffield, Engeland. Dit is fisies die grootste trofee in wêreldrugby.
Oorspronklik nou en dan elke paar jaar gespeel, gebeur wedstryde nou jaarliks en sluit wedstryde van die Rugbykampioenskap (voorheen Drienasies) tussen die twee mededingers in. Hul rugbywêreldbekerwedstryde tel nie as Bledisloewedstryde nie, wat altyd in Australië of Nieu-Seeland beslis word. Maar in 2008 is ’n Bledisloewedstryd vir die eerste keer buite die twee lande gehou toe die spanne in Hongkong gespeel het en in 2009 is ’n Bledisloewedstryd in Tokio beslis. Ter voorbereiding op die Rugbywêreldbeker 2019 in Japan is in 2018 ’n Bledisloe-wedstryd in die stad Jokohama beslis.
Nieu-Seeland oorheers die beker omdat hulle dit 21 keer in ’n ry (2003–2023) gewen het. Hulle is ook die huidige kampioen, nadat hulle die beslissende wedstryde tydens die 2023-Rugbykampioenskapreeks gewen het.
Algeheel
Langste tyd gehou deur Nieu-Seeland: 28 jaar (1951–1978, 12 titels)
Meeste titels in 'n ry deur Nieu-Seeland: (2003–2023, 21 titels)
Meeste titels in 'n ry deur Australië: (1998–2002, 5 titels)
Tuisreekse gewen:
Wegreekse gewen:
Wedstryde
Soos op: 5 Augustus 2023
Sien ook
Soortgelyke rugbykompetisies tydens die Rugbykampioenskap:
Frederiks (Viborg)
Frederiks (Viborg) is ’n plek in die Deense Midde-Jutlandstreek in die Viborg-munisipaliteit. Daar bly 1 853 inwoners (2008).
Geskiedenis van die filosofie
Die geskiedenis van die filosofie verwys na die totaliteit van teorieë en dokrines wat deur die eeue heen deur denkers geformuleer word. Volgens The Oxford Dictionary of Philosophy begin die wetenskap van die filosofie met die Indo-Iraniërs vanaf 1500 voor Christus. In die Weste verskyn vanaf die 6e eeu v.C. die eerste tekens van wat filosofie genoem word met die Oud-Griekse pre-Sokratiese denkers, gevolg deur Sokrates, wat beskou word as die ware vader van hierdie dissipline, en wie in sy voetspore volg: Plato, Aristoteles, die sokratiese skole. Die filosofie as dissipline bly groei tydens die Hellenistiese tydperk, in die besonder die stoïsisme, die epikurisme, die sinisme en die skeptiese skool, wat ook in die Romeinse tyd voortgesit word. Vanaf die latere oudheid en die middeleeue staan die neoplatonisme en die Christelike filosofie as 'n brug tussen filosofie en religie, en dié is in noue verhouding met die teologie en die Grieks-Arabiese filosofie wat in die middeleeuse filosofie  ontwikkel, wat blyk uit die belang van die skolastiek in hierdie periode. Probleme wat spesifiek betrekking het op die geskiedenis van die filosofie omvat onder meer: "Hoe kan veranderinge in die filosofie histories verantwoord word?" "Hoe is die ontwikkeling van die denke uiteindelik histories te verklaar?" "In welke mate kan filosofiese tekste uit voorafgaande historiese tydperke vandag nog begryp word?"
Alle kulture - of hulle nou voorgeskiedenis prehistories, middeleeus of modern, oosters, westers, religieus of sekulêr is - het hul eie unieke skole van die filosofie, voortbou op vroeëre strominge of gestig vanuit 'n nuwe beginsel. Hierdie teorieë het gegroei uit verskillende voorveronderstellinge en benaderinge, byvoorbeeld vanuit die rasionalisme (teorieë wat voortspruit uit die logika), die empirisme (teorieë wat voortspruit uit waarneming), of selfs vanuit 'n geloofsbasis waarvoor dan filosofiese regverdiging gesoek word.
'n Geskiedenis van die filosofie probeer derglike ontwikkelinge te katalogiseer en klassifiseer met as doel die ontwikkeling van die filosofiese idees te begryp deur die tyd heen.
Westerse filosofie
Sien hoofartikel Westerse filosofie
Die westerse filosofie het 'n lang geskiedenis, wat tradisioneel onderverdeel word in vier groot tydperke: die antieke, middeleeue, moderne en hedendaagse filosofie. Die oudheid strek tot ongeveer die val van Rome en omvat die denke van die Griekse filosowe soos Plato en Aristoteles. Die middeleeuse periode strek tot ongeveer einde 1400 en die renaissance. Die "moderne periode" omvat alle westerse filosofie vanaf die renaissance (wat daar soms by gereken word) tot die 20ste eeu. Hedendaagse filosofie omvat die filosofiese ontwikkelinge van die 20ste eeu tot tans.
Antieke filosofie
Die antieke filosofie laat mens in die algemeen begin in die Griekse stede van westelike Klein-Asië (Ionië), meer in die besonder Milete. Hierdie allereerste Griekse denkers staan ook wel bekend as die Miletiese natuurfilosowe. Hul ondersoekveld was geheel gerig op die uiterlike waarneembare en die uiteindelik vind van die archè, die oerbeginsel. Dit omvat nie alleen wat teenwoordig filosofie genoem word nie, maar ook alles wat teenwoordig wetenskap heet. Van geen van hierdie vroeë skrywers het 'n volledige werk bewaar gebly nie. Alle Griekse filosofie van voor die tyd van Sokrates staan bekend as die pre-Sokratiese filosofie. Hierdie filosofie was hoofsaaklik kosmologies en kosmogonies van aard. Die pre-Sokrate soek in die eerste plek na 'n fundamentele verklaring vir die natuurverskynsels wat hulle om hulself heen waarneem, soos die son- en maansverduisterings en die jaarlikse terugkerende oorstrominge van die Nyl nadat Sirius opgekom het. Hulle het bewustelik nie 'n beroep op die tradisionele Ou Griekse godsdiens gedoen nie.
Die sleutelfiguur in die transformasie van die Griekse filosofie is Sokrates. Na ‘n besoek aan die Orakel van Delphi het hy in die strate en openbare geboue van Athene deurgebring het om te ondersoek of dit werklik so was dat niemand in die stad wyser was as hy nie. Soos voorgestel deur Plato en Xenophon, het hy krities ondersoek gedoen na 'n aantal begrippe wat gewoonlik as probleemvry beskou is. Sokrates het daarop gewys dat dit dikwels nie 'n duidelike definisie gehad het nie en dat bestaande standpunte teenstrydighede bevat of op onduidelike grondreëls en oortuigings gegrond is. Hy self skryf niks nie, maar inspireer baie volgelinge, waaronder baie seuns van vooraanstaande Atheense burgers. Sokrates se belangrikste leerling was Plato, die stigter van die Akademeia van Athene. Hy skryf baie dialoë, waarin hy filosofiese probleme ondersoek volgens die sokratiese metode.
Plato se belangrikste leerling was Aristoteles, miskien die eerste ware sistematiese filosoof. Die logika van Aristoteles was die eerste vorm van logika wat gepoog het om enige geldige sillogisme te kategoriseer. 'n Student in Aristoteliaanse logika moes vooraf 'n redelike groot aantal sillogismes memoriseer. Diagramme het gehelp om hulle te memoriseer, sowel as om 'n sleutelfrases te leer waarin die eerste letter van elke woord na die naam van 'n sillogisme verwys. So het elke sillogisme 'n naam gehad, byvoorbeeld: "Mode ponens" het die vorm gehad van "As A waar is, dan is B waar. A is waar, so B is waar." Die meeste studente het sy 19 sillogismes vir twee onderwerpe gememoriseer, en hulle het die geleentheid gebied om onderwerp en voorwerp op 'n geldige manier te verbind. 'n Paar begaafde studente het stelsels ontwikkel met drie onderwerpe, of beskryf 'n manier om die reëls uit te werk met drie onderwerpe.
Aristoteles verwerp egter die Ideëleer van Plato en daarmee ook die op hierdie leer gebaseerde verklaringe vir filosofiese vraagstukke. In die plek daarvan probeer hy deur middel van empiriese ondersoek na alternatiewe verklarings te soek. Hy analiseer voorts onder meer die taal in 'n poging die struktuur van die werklikheid te deurgrond, en lê so die eerste fondamente vir moderne wetenskappe soos die biologie, die skeikunde, die natuurkunde en die staatsleer.
Middeleeuse wysbegeerte
Middeleeuse filosofie was sterk betrokke by die aard van God en die toepassing van Aristoteles se logika en denke inklusief tot allerlei aanvullinge hierop op elke gebied van die lewe, iets wat beter bekendstaan as die skolastiek. Vanaf ongeveer 1200 - toe die eerste universiteite in Wes-Europa na vore gekom het - is die filosofie as dissipline aangebied, maar voorheen was daar belangrike tipiese middeleeuse filosowe soos Pierre Abélard.
Die mees gesaghebbende teks waarop die skolastiek gebaseer was, was die Openbaring uit die Bybel. 'n Steeds terugkerend strewe in hierdie tyd was om, so moontlik deur logika alleen, die bestaan van God te bewys. Die bedoeling van hierdie oefening was volgens kenners van die misseleeue soos Étienne Gilson nie soseer om die geloof in God te regverdig nie, aangesien dit na die oordeel van die middeleeuse christendom al vanselfsprekend was, maar om die klassieke filosofie met haar nie-Bybelse, heidense oorsprong binne 'n Christelike konteks te integreer en te laat aanvaar en aldus te verryk.
'n Ander belangrike argument vir die bewys van die bestaan van God is die ontologiese argument, aangevoer deur Anselmus van Kantelberg. Trouens, hy sê dat God alle moontlike goeie eienskappe het. Om te bestaan is goed, en so het God dit, en daarom bestaan Hy. Hierdie argument is deur filosowe in verskillende vorme van René Descartes gebruik.
Teenstanders van Gilson sien in die Christelike konteks waarin die Middeleeuse filosofie ingebed is juis 'n ondergang van die klassieke filosofie, aangesien verstandelike denke in werklikheid geheel ondergeskik gemaak word aan teologie.
Die beeld wat Gilson van die Middeleeuse filosofie gee, is in sommige opsigte duidelik onvoldoende. In die Middeleeue self is die term "Christelike filosofie" ten eerste feitlik nooit gebruik nie, behalwe met betrekking tot geestelike handelinge wat in kloosters verrig word. Verder het die filosofie van die tyd in werklikheid tog betrekking op meer as net godsdiens: ook die logika, taalfilosofie en sekere onderwerpe uit die metafisika en etiek kom aan die hand.
Dat daar tydens die Middeleeue sprake was van kruisbestuiwing tussen die Griekse filosofie en Christelike wêreldbeskouing is ook te sien in die Bisantynse filosofie van die 8ste tot die 15de eeu, waar Christelike filosowe en geleerdes ook idees onttrek uit die geskrifte van Plato, Aristoteles en die neoplatoniste.
Renaissance filosofie/Moderne filosofie
Soos met baie stelsels wat gebruik maak van die opdeling in periodes, is daar in die praktyk verskeie afbakeninge vir die "moderne filosofie". Volgens een oogpunt dateer die 'moderne filosofie' uit die Verligting, die 'Tydperk van die rede'. In hierdie tydperk het die sistematiese filosofie alledaags geword, met Desiderius Erasmus en Niccolò Machiavelli as "moderne filosowe". Nog 'n moontlikheid is om 'n verband te vind met die manier waarop die hele moderne tydperk gedateer is, van die renaissance. Soms word "moderne filosofie" beeinding in 1800, met die opkoms van Hegelianisme en idealisme. 'n Historikus van die filosofie verkies ook soms om in sy oorsig bloot dele van die filosofie volgens eeue te bespreek, wat ook gedeeltelik in hierdie artikel gedoen word. Op hierdie manier word lang gesprekke oor tydperke vermy.
Vanaf die renaissance reageer filosowe teen die skolastieke tradisie uit die middeleeue: Erasmus, Francis Bacon, Niccolò Machiavelli en filosowe wat ook natuurwetenskaplikes was soos Galileo Galilei kon in 'n oorsig voorgesteld word as verteenwoordigers van die opkoms van die rasionalisme (veral verteenwoordigd deur Galileï), die empirisme (veral verteenwoordig deur Bacon) en die humanisme.
Vanaf die eerste helfte van die sewentiende eeu was sprake van 'n duidelike omekeer. In plaas dat mens mekaar op religieuse vlak betwis, word daar nou gesoek na meer verdraagsaamheid en sekerheid en onbetwistbare uitgangspunte. Hierdie tweede periode in die geskiedenis van die moderne filosofie is deur Michel Foucault later in sy doktoraatstesis L'âge classique genoem. Die 17de-eeuse filosofie word verder gedomineer deur die noodsaak om filosofie te organiseer op rasionele, skeptiese, logiese en aksiomatiese gronde, soos in die werk van René Descartes, Blaise Pascal en Thomas Hobbes. Dié tipe filosofie poog andersyds ook religieuse opvattinge te integreer binne 'n filosofiese denkraamwerk. Op die manier wil mens die ongeloof van die ateïsme en andere oortuiginge bestry deur die idee van die stofflike werklikheid te aanvaar, en die dualisme tussen gees en materie te verdedig. As reaksie hierteen, en tegelyk as uitbreiding hiervan, kan mens die monisme van George Berkeley se (idealisme) sien, en die dubbel-aspek teorie van Baruch Spinoza. Tydens hierdie periode word die empirisme deur John Locke, George Berkeley en andere ontwikkel as alternatief vir die skeptisisme. Hierby moet vermeld word dat John Locke, Thomas Hobbes en Edmund Burke gedurende hierdie tyd ook hul eie bekende politieke filosofië ontwikkel.
In die 19de eeu - die tydperk van die romantiek - was die werk van Hegel toonaangewend. Sy Logika (Wissenschaft der Logik) en Fenomenologie van die Gees (Phenomenologie des Geistes) lewer 'n dialektiese raamwerk vir die filosofie om kennis - by name van die presiese wetenskap - te orden. In hierdie tyd word ook Schopenhauer se ontkenning van die wil 'n begrip. Net soos in die 18de eeu al die geval was, sou dit egter veral die ontwikkelinge in die wetenskap wees wat die bewerings van die filosofiese tradisie sou uitdaag. So was die werk van Charles Darwin gebaseer op die idee van organiese selfregulering wat filosowe soos Adam Smith voorstaan, maar in wese betwis dit die gevestigde filosofiese opvattings. Filosowe soos Auguste Comte en John Stuart Mill kan as die 19de-eeuse voortsitters van die empirisme van Bacon gesien word.
In die 19de eeu het die onenigheid op die teologiese gebied weer na vore gekom, nou in die sin dat die hele christendom en die bestaan van die Christelike God ter sprake gekom het.
Ook in die 19de eeu het die Deense filosoof Søren Kierkegaard aan die filosofie 'n nuwe wending gegee deur minder te fokus op abstrakte begrippe en meer op wat dit beteken om 'n bestaanende persoon te wees. Kierkegaard het ook beweer dat die westerse beskawing baie ver van die "ware" christendom staan. Sy werk voorsien die basis vir baie 20e-eeuse filosofiese strominge, met inbegrip van die eksistensialisme.
Hedendaagse wysbegeerte
Die 20ste-eeuse filosofie fokus in die eerste plek op die ingrypende veranderinge wat veroorsaak was deur 'n reeks van konflikte in die filosofiese diskoers oor die basis van kennis, en op nuwe sosiale, ekonomiese, wetenskaplike en logiese probleme. Die filosofie van die 20ste eeu is gekenmerk deur 'n reeks pogings tot hervorming van ouer kennisstelsels en die vraag wat dan wel van die ou stelsels behoue kon bly. Sleutelfigure hierin was Ludwig Wittgenstein, Martin Heidegger, Bertrand Russell, Jean-Paul Sartre en Edmund Husserl. Epistemologie, die teorie van die kennis, is 'n sentrale fokus, gesien vanuit die werk van Heidegger, Russell, Karl Popper en Claude Lévi-Strauss. Fenomenologies georiënteerde metafisika verskyn in die eksistensialisme van Sartre, Maurice Merleau-Ponty en Albert Camus, en later die poststrukturalisme van Gilles Deleuze, Jean-François Lyotard, Michel Foucault en Jacques Derrida. Pragmatis Richard Rorty het daarop gewys dat hierdie en ander skole van die 20ste-eeuse filosofie (waaronder ook sy eie skool) op 'n anti-metafisiese manier opposisie gevoer het teen die klassieke dualisme.
In hierdie tydperk het ook die analitiese filosofie ontstaan, wat hom onderskei van die kontinentale filosofie. Die psigoanalitiese werk van Sigmund Freud, Jacques Lacan, Julia Kristeva en ander het ook 'n rol gespeel in kontemporêre kontinentale filosofie.