cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bloemfontein-konsentrasiekamp
Die presiese datum van die ontstaan van die Bloemfontein se konsentrasiekamp – of “refugee camp” soos dit deur die Britte genoem is – is onbekend. Hoewel lord Roberts op 22 September 1900 aangekondig het dat ŉ vlugtelingkamp in Bloemfontein gevestig gaan word, het die kamp volgens E.B. Sargant, die waarnemende direkteur van onderwys vir Transvaal en die Oranjerivierkolonie, reeds sedert Augustus 1900 bestaan. Wat seker is, is dat die Bloemfonteinse kamp minstens teen 12 November 1900 sy beslag gekry het, aangesien maj. Holland Pryor, die assistent-adjudant-generaal van die Oranjerivierkolonie, op hierdie datum in sy verslag meld dat die departement van die hoofprovoos, kapt. Barnett-Hitchcock, verantwoordelik is vir die collection of refugees from various parts of the Colony, and the formation of a camp near Bloemfontein for their accommodation. Daar was trouens toe reeds 519 inwoners in die kamp by Bloemfontein, wat as ŉ vlugtelingkamp vir die gesinne van wapenneerlêers begin het en onder kapt. Nelson van die Imperial Yeomanry se gesag gestaan het.
Die primêre vereiste vir die oprigting van vlugtelingkampe was dat hulle binne die “military lines and spheres of protection” moes val. Ingevolge dié beleid sou die ligging van die Bloemfonteinse konsentrasiekamp dan deur die ligging van die Britse militêre kamp bepaal word. Op 15 November 1900 het die dorpsraad sowat 260 hektaar aan die Britse owerheid afgestaan. Dit het van die dorpsgrond se hoekgrens af in ŉ suidwestelike rigting tot by die grens van die plaas Retreat gestrek, dan suidoos langs die spruit af tot by die pomp, en dan weer noordoos langs die Tempe-pad tot by die doprsgrens. Hier sou die militêre kamp en die konsentrasiekamp nou amptelik hul beslag gekry, hoewel albei toe reeds nieamptelik hier gevestig was.
Op 14 September 1900 het Roberts ŉ stel maatreëls afgekondig wat die lewe van die gesinne van vegtende burgers ingrypend sou verander. Burgerlikes wat deur dié drastiese stappe sonder huis en haard gelaat is, sou gevang en deur konvooie na die kampe gebring word wat oorspronklik vir die sogenaamde “refugees” bestem was. Hiermee het die kamp te Bloemfontein sy karakter as vlugtelingkamp verloor, aangesien die inwoners nou nie meer suiwer vlugtelinge of hendsoppers was nie, maar ook persone ingesluit het wat onder dwang daarheen gebring is. Die oorspronklike handjievol “refugees” is nou verswelg deur die toevloei van nuwe aankomelinge. Die kamp by Bloemfontein het dus pas ná sy stigting reeds die karakter van ŉ konsentrasiekamp aangeneem.
Die kamp word vergroot
Die inwonertal het teen einde Desember 1900 tot meer as 1 200 aangegroei. Teen April 1901 meld maj. A. Baird in ŉ verslag daar is 3 700 mense in die kamp, en tussen Julie en November 1901 het die getal met nog 1 618 toegeneem. Van Augustus tot Desember 1901 sou die kamp meer as 6 000 mense huisves, met ŉ rekordgetal van 6 586 inwoners in Augustus.
Reeds op 13 April 1901 het kapt. Trollope laat blyk dar is ŉ behoefte aan ŉ nuwe kamp, aangesien die bestaande kamp onhanteerbaar groot geword het en die daaglikse instroming van nuwelinge groot behuisingsprobleme geskep het. Die bestaande terrein, wat teen ŉ heuwel geleë was, was nie geskik vir die oprigting van nog tente nie.
Op 15 April kry hulle toestemming vir die oprigting van ŉ nuwe kamp (kamp B) op die terrein wes van die Britse artilleriekamp en teenaan die bestaande kamp. Teen Julie 1901 was die nuwe kamp feitlik klaar uitgelê – ŉ netjiese, sindelike kamp met goeie dreinering in ŉ sonnige, oop vallei wat beskut was teen die wind. Die inwonders is gehuisves in tente wat 36,5 m uit mekaar geplaas is – ŉ verbetering op kamp A, waar die tente dig opgemekaar was. Daar was nege seksies in die nuwe kamp, wat in blokke van 30 tente verdeel is. Elkeen van die blokke is alfabeties genommer en ŉ nommer is aan elke tent toegeken. Die breë strate is met witgeverfde klippe uitgemerk. Daar was 26 markiestente: 20 is deur gesinne bewoon, drie is as kantore benut en een as ŉ menasietent, terwyl die oorblywende twee as kerke gedien het en elk sowat 250 mense kon huisves. Afgesien van die markiestente was daar nog 908 kloktente waarvan 880 deur burgerlike gesinne betrek is. Langs die badhuis was daar vier wastrôe waar linne en klere van die hospitaal ná ontsmetting gewas is. Daar was altesaam nege algemene winkels in die twee kampe wat deur privaat persone bestuur is.
Sanitasie en vullisverwydering
Aan die buitewyke van die kamp, ver van die tente, is 23 sinklatrines opgerig. Daar was 15 latrines met 187 sitplekke in kamp B, en agt met 91 sitplekke in kamp A. Een van die knelpunte was juis die ondoeltreffende en onhigiëniese maatreëls by die latrines. Baird het tydens sy ondersoek na die sanitasiemaatreëls van die kamp bevind dit is weens die reuk onmoontlik om binne 50 treë van die litrines te kom sonder om jou mond en neus toe te druk. Verder het hy opgemerk dat die inwoners ŉ nabygeleë sloot vir ontlasting gebruik, hoewel daar voldoende latrines is. Hy meld ook dat die emmers teen 11:00 nog steeds in die son voor die latrines staan. Die kampkommandant se verskoning was dat die dorpsraad verantwoordelik is vir die verwydering van nagvuil en hy dus nie vir die toestand verantwoordelik gehou kan word nie. Die dorpsraad het buitendien £125 per maand vir die diens ontvang. Ook lt. genl. Tucker het namens die troepe wat in die omgewing van die kamp gestasioneer was, gekla oor die toestand van die latrines. Hume, die superintendent van die kamp, se verweer was egter dat die vroue daarvoor verantwoordelik gehou moet word omdat hulle volgens hom nie weet hoe om die latrines te gebruik nie.
ŉ Hewige briefwisseling het tussen die verantwoordelike amptenare ontstaan waarin beskuldigings heen en weer geslinger is sonder dat die probleem opgelos is. Dit was eers nadat die nuwe kampsuperintendent, J.F. Bennett, die aanbevelings van die Dameskomitee teen einde 1901 deurgevoer het, dat die toestande rakende vullisverwydering en sanitasie geleidelik verbeter het. Die Dameskomitee het onder meer bevind ŉ addisionele toitet uitsluitlik vir vroue moet ingerig word en die ander moet duidelik gemerk word. Vullis moes ook daagliks verwyder word na ŉ ashoop wat verder van die kamp geleë was.
Watervoorsiening en waternood
Water vir die kamp is van vier boorgate – twee per kamp – en twee damme verkry, terwyl die dorpsraad ook daagliks water uit die Modderrivier aan die kamp voorsien het.
Ondanks al die voorsorgmaatreëls kon die owerhede egter nooit genoeg water aan die kamp lewer nie. Inwoners moes van vroeg die oggend tot laat in die aand toustaan vir water. Familielede het mekaar afgelos, “want die ou pompie het te stadig geloop”.
Daar was nie veel water vir wasgoed was nie en dit het moeilik gegaan om die klere skoon te kry. Die Dameskomitee het bevind die vroue gebruik wastrôe nie en die krane is gesluit. Baie van die vroue het in een van die damme se troebel water klere gewas. Seep het aanvanklik nie deel van die rantsoen uitgemaak nie, maar was wel by een van die kampwinkels te koop. Volgens J.A. Lombard was dit ŉ “luukse artikel”. As daar ŉ bietjie oorskietwater was, het hulle dit gebruik om die tentvloere nat te spat. Dit was juis die skaarste aan water wat die kampowerhede genoodsaak het om sommige gesinne in November 1900 na die pas gestigte kamp by Norvalspont oor te plaas.
Gebrekkige akkommodasie
Kort ná sy aankoms as adunkadministrateur van die Oranjerivierkolonie het ŉ geskokte Hamilton Goold-Adams in Februarie 1901 ŉ skrywe aan sir Alfred Milner gerig oor die gebrekkige akkommodasie in die kamp:
“From what I have seen in this camp I must aknowledge that the occupants are receiving a hard time, the tents which were supplied were in the first instance second hand. They are now virtually worn-out and truly in many cases the door flaps and bottom portions are now so worn out that the families in them have little privacy or guard against the elements.”
Omdat sinkhutte ongeveer £500 elk gekos het om op te rig, het Goold-Adams sy hoop eerder gevestig op die beloftes van die militêre owerheid dat hulle tente in ŉ goeie toestand beskikbaar sou stel.
As superintendent van die kamp het Humee met die hande in die hare gesit. Op 18 Maart 1901 het hy geëis dat Trollope óf vir hom meer tente kry óf die inbring van vlugtelinge na die kamp opskort. Drie dae later was hy genoodsaak om 500 vlugtelinge uit die disrikte Wepener en Smithfield tydelik op waens te laat slaap totdat tente vir hulle gevind kon word. Trollope het toe versoek dat nog 100 tente beskikbaar gestel word. Maj. W. Tribe van die krygsbehoefteafdeling het Trollope egter ingelig “that the troops are only allowed one tent per 15 men and the same rule of accommodation applies to the refugees”. Trollope het Tribe laat wet dat ŉ tent wel 15 persone kan huisves as die inwoners mans was, “...but I beg to point out to you that there are hardly any men at all in these camps but mostly women and children. It is quite impossible to put more that one family in each bell-tent.”
In September 1901 het lt. kol. W.L. Butcher, die hoofkrygsbehoeftebeampte, Trollope duidelik laat verstaan dat hy nie meer tente vir die kampe in voorraad het nie. Trollope het erken die kloktente – al was dit geskik vir troepe – is nie geskik vir huisgesinne nie. Die hitte bedags was intens, terwyl dit nie ongewoon was dat die temperatuur snags skerp gedaal het nie. Volgens hom sou die Oosterse tipe tente wat in Indië gebruik is, meer geskik wees vir Suid-Afrikaanse toestande.
In die eerste maande van 1902 het ŉ besending van 500 kloktente, 50 markiestente en 1 200 van die sogenaande Oosterse tente wat Trollope so graag wou gehad het, Boemfontein uiteindelik bereik.
Tot met die sluiting van die kamp sou verslag ná verslag die woningnood, die oorbevolkte tente, die haglike toestand van die tente en hutte, en die soms desperate pogings wat aangewend is om die nood te verlig, beklemtoon.
Rantsoene
Aanvanklik is daar onderskeid getref tussen die rantsoenskale van die werklike “refugees” en die gedwonge inwoners. Reeds op 1 Desember 1900 het lord Kitchener bevele laat opstel “to make a marked difference between those who are refugees from Boer oppression and those who had to be removed from their farms”. Die “refugees” het uiteindelik maar net 2 onse koffie en 4 ons suiker per week meer as die ander kampinwoners gekry. In die Vrystaat is daar nie so ŉ skerp onderskeid getref nie en het die gedifferensieerde rantsoenskaal hoogstens vier maande lank gegeld.
Brandhout
Maaltye is by die onderskeie tente voorberei aangesien daar nie genoeg kookgeriewe was nie. Die mense in die kamp het ook klei- en baksteenoonde vir die bak van brood opgerig. Brandstof was egter baie skaars. Die vuurmaakgoed het bestaan uit hout en partykeer ŉ bietjie steenkool. Steenkool was egter nie geskik vir die primitiewe oonde en kookgeriewe waarvan die kampinwoners gebruik moes maak nie. Al die bosse in die omgewing is afgekap vir brandstof en selfs die boomwortels is met pikke uitgegrawe. Die brandhout was soms te min om een dag se etes voor te berei. Die gevolg was dat die kos byna rou en die pap soms halfgaar geëet moes word. In die winter was die brandstof ook te min om die tente te verhit.
Siektes en hospitale
Meer as die helfte van Bloemfontein se kampbevolking was kinders en ou mense, wat baie vatbaar was vir siektes, soos blyk uit die sterfte-opgawe van die kamp vir die tydperk van Maart tot Junie 1901. Van die kinders in die ouderdomsgroep onder 15 jaar het 81 aan masels gesterf, 41 aan respiratoriese siektes soos pneumonie, brongopneumonie en brongitis, 15 as gevolg van maagkoors en 27 aan disenterie, diarree en gastro-enteritis. ŉ Verdere analise van die oorsaak van sterftes vir die tydperk van Januarie tot Oktober 1901 toon dat 717 kinders onder 15 jaar gesterf het, teenoor 258 persone bo 15 jaar. Diarree en disenterie het meestal onder kinders voorgekom, terwyl maagkoors die meeste sterftes onder die volwassenes in Bloemfontein veroorsaak het.
Die maselepidemie met respiratoriese komplikasies soos brongopneumonie wat in Oktober 1901 in die kampe uitgebreek het, is versprei deur die verskuiwing van persone tussen kampe. Weens die afgesonderdheid van die plase het die meeste van die kinders nooit die siektes opgedoen wat in ander lande algemeen onder jong kinders voorgekom het nie. Die aansteeklike siektes in Brittanje was endemies en alle kinders is op ŉ vroeë ouderdom aan byvoorbeeld masels, kinkhoes, waterpokkies, skarlakenkoors en witseerkeel blootgestel. Dit was egter nie die geval met die kinders in die konsentrasiekampe nie, en dit was juis hierdie siektes wat vinnig onder hulle versprei het.
Die hospitaal het bestaan uit ses hout-en-sinkhuise en drie markiestente met 182 beddens. Vier tente en een hut is gebruik vir pasiënte met maagkoors, terwyl witseerkeelpasiënte aanvanklik in 14 tente verpleeg is, wat later deur een markiestent vervang is. Dr. Pern, die hoof- mediese beampte, is bygestaan deur vyf dokters, 13 verpleegsters en vier matrones. Die personeel was egter klein in verhouding tot die kampbevolking, veral as in gedagte gehou word dat daar tussen Augustus en November 1901 gemiddeld meer as 6 000 mense in die kamp was. ŉ Klompie van die jong Boeremeisies wat Engels magtig was, is deur die owerheid as hulpverpleegsters aangestel. Die meeste van hulle het geen opleiding gehad nie en moes die tente van die blok waarvoor hulle verantwoordelik was, vir siekes inspekteer. Hulle het hoofsaaklik die kinders verpleeg wat nie te siek was nie, minder ernstige snywonde versorg en soggens elke kampinwoner se koors geneem. As die koors te hoog was, het die kampdokter gekom en die siekes na die hospitaal laat neem.
Die verspreiding van siektes in die kamp kan onder meer toegeskryf word aan die gebrek aan basiese gesondheidsdissipline – besmette lakens is byvoorbeeld eenvoudig saam met die ander lakens en klere in koue water gewas, in plaas daarvan dat dit eers gekook en ontsmet is. Die inhoud van die emmers van die maagkoorspasiënte se toilette is ook nie verbrand nie, maar in ŉ sloot gestort wat binne die dreineringsarea van Bloemfontein se watertafel was.
Kampskole
Weens ŉ tekort aan onderwysers was die administrasie genoodsaak om onderwysers uit die buiteland in te voer. Die eerste groep, van wie tien in Bloemfontein gebly het, het op 5 Januarie 1902 in Kaapstad aangekom. Hul geledere is aangevul deur nog 12 vroue wat middel Januarie in die land aangekom het. Ten spyte van die epidemies en die kinders se afwesigheid om rantsoene te gaan haal, is die skole nie gesluit nie.
Aangesien die onderrigtaal Engels was, was daar heelwat oortuigingswerk van ouers nodig. Die kinders moes nie net Engels leer nie, maar Britse idees en sienswyses moes ook stelselmatig by hulle ingeprent word. Slegs godsdiensonderrig het deur middel van hul moedertaal geskied. Ander vakke wat aangebied is, is rekenkunde, lees, Engelse taal, liggaamsoefeninge en ‘musical drill’. Hulle uitsluitlik geskiedenis wat betrekking op die Europese ontdekking, handel en kolonisasie gehad het, geleer. Aandag is ook aan Aardrykskunde geskenk.
Sport en konserte
Hoewel daar maar min tyd vir ontspanning was en die materiaal ontbreek het om iets te maak, was die kamplewe darem nie net ŉ lewe van troosteloosheid en lyding nie. By spesiale geleenthede, soos op Kersdag 1900, is sportbyeenkomste wel gereël. Daar was sportitems soos verspring, hoogspring, sakresies, “ladies thread the needle” en ŉ Siamese of driebeenresies. Die dag se verrigtinge is afgesluit met ŉ konsertprogram bestaande uit sang, klaviersolo’s, resitasies en twee tablo’s: “Geloof, hoop en liefde” en “Klemmend aan Uw kruis”.
Saterdag 1 Junie 1901 is ŉ “pieknieksports” gehou. Die eerste prys vir die 220- en 120 treë-wedlope was 1/8 per item. Nodeloos om te sê, het dit nie al die kampinwoners se goedkeuring weggedra nie.
Op 18 Desember 1901 het die here Bradley en Russell ŉ suksesvolle piekniekdag vir nagenoeg 1 200 van die skoolkinders op die plaas Tempe buite die grense van die kamp gereël. Hulle het £30 gekollekteer vir die aankoop van lekkers, koek, gemmerbier, tee ensovoorts.
Die strafkamp of ‘birdcage’
Die onversoenlikes, vroue wat die kampregulasies oortree het, wetsoortreders en persone met ŉ swak karakter is in die omheinde area bekend as die strafkamp (ook draadkamp of ‘birdcage’), wat prakties ŉ tronk was, aangehou. Van die vroue wat hul straf hier moes uitdien, is ook op ŉ verminderde rantsoenskaal geplaas. Mev. C.M. Roos, wat self ŉ ruk lank hier toegesluit was, vertel die regulasies was besonder streng. Geen vloekery of swak taal is toegelaat nie; aantygings teen die koning, die Britse offisiere of the Britse regering was verbode; niks mag aan die draadomheining van die kamp opgehang word nie; snags mag geen ligte in die tente brand nie – behalwe in die geval van siekte, en dan slegs met ŉ permit van ŉ dokter; geen briewe, koerante of besoeke is toegelaat nie en geen luukshede mag gekoop word nie. Daar was ook geen geriewe soos latrines binne die kampie nie en die vroue moes noodgedwonge hul eie reëlings tref.
Emily Hobhouse besoek die kamp
Emily Hobhouse gee ŉ ooggetuieverslag van hoe vordering in Bloemfontein lyk. Haar eerste besoek aan Bloemfontein, die grootste van die kampe in die Vrystaat, was op 24 Januarie 1901. Daar was toe 1 800 mense in die kamp: ŉ dorp van wit kloktente teen die suidelike helling van ŉ koppie wat uit die bruin veld verrys. Die stad se militêre goewerneur, generaal-majoor Pretyman, was gasvry en behulpsaam; hy wou trouens graag weet wat sy van die plek dink. Sy het hom gou vertel. Sy het haar verbeel dat dit haar sending was om haar twaalf ton klere en “ekstratjies” namens die hulpfonds uit te deel. Toe vind sy dat die noodsaaklikhede ontbreek.
“Die huisvesting is totaal ontoereikend. Wanneer die 8, 10 of 12 perone wat ŉ kloktent bewoon, almal daar ingeprop is, om óf aan die felle son of stof, óf aan reënstorms te ontkom, is daar geen beweegruimte nie, en selfs met die flappe opgelig is die atmosfeer onbeskryflik. Geen seep is verskaf nie. Genoeg water is nie verskaf nie. Daar was geen katels of matrasse nie. Diegene, en hulle is in die meerderheid, wat hierdie dinge nie kan koop nie, moet daarsonder klaarkom. Brandhout is skraps. Die rantsoen [die dubbele skaal was in dié stadium nog van krag] was al klein genoeg, maar soms is minder as die rantsoen verskaf, en dan het dit ŉ hongerkoers geword.”
Sy vra ŉ vriendelike superintendent om in die noodsaaklikste lewensbehoeftes te voorsien: seep, weiding, meer tente, baksteenhouers waarin drinkwater gekook kan word, ŉ watervoorraad met krane. Hy vra hulle aan. Na drie weke kom die amptelike antwoord: een ons seep per week per kop; baksteenhouers sal gebou word; weiding is “te kosbaar” en water in krane onmoontlik aangesien “die prys dit onmoontlik maak”. Nog onheilspellender: die kamp se latrines is heeltemal ontoereikend en die owerheid nalatig in verband daarmee. Uur na uur staan die emmers in die son. Tente wat wind-af staan, is ondraaglik om in te leef.
Wanneer sy met die militêre owerhede onderhandel doen Emily haar bes om haar tong en haar emosies te beheer. Haar eie gevoelens, vroulik en feministies, giet sy in briewe uit wat sy huis toe skryf: “Die owerheid is radeloos – en weet net so min hoe om klere vir diemense te verskaf as die man in die maan. Verregaande manlike onkunde, domheid, hulpeloosheid en knoeiery. Ek vryf soveel sout as ek kan in hul geestelike wonde, want dit doen hulle goed, maar ek kan nie help om ŉ bietjie toe te gee wanneer hulle baie nederig word en beken dat die hele affêre ŉ klaaglike fout en ŉ enorme dwaling is nie en dat dit ŉ feitlik onoplosbare probleem bied waarmee hulle geen raad het nie.”
Toe sy in April na Bloemfontein terugkeer om die kamp ŉ tweede keer te besoek, vind sy dat al die verbeterings, hoe ontoereikend ook al, oorstroom is deur die gewig van nuwe aankomelinge. “As die kampe maar net so groot gebly het soos hulle slegs ses weke terug was,” berig sy, “sien ek ŉ moontlikheid om iets met hule uit te rig en om die lyding te verlig. Maar hierdie skielike instroming van honderde en duisende het alles omvergewerp en ons almal feitlik tot wanhoop gebring.” Die aantal mense in die kamp het trouens sedert haar besoek verdubbel, en nog meer word verwag.
Die Dameskomitee se bydrae
In September 1901 het die ses lede van die Dameskomitee die kamp besoek. Hulle is deur die Britse minister van oorlog, St. John Brodrick, aangestel om ondersoek in te stel na die toestande in die konsentrasiekampe ná die bohaai wat Hobhouse in Brittanje opgeskop het. Hulle moes ook bepaal hoe die geld wat in Brittanje vir liefdadigheid ingesamel is, proporsioneel tussen die kampe verdeel moet word.
Van die verbeteringes in die kamp kan aan die besoek van die dames in September 1901 toegeskryf word. In ŉ nota aan Goold-Adams het die sekretaris van die komitee in November 1901 te kenne gegee “that a great deal has been done to carry out the recommendations made by die Ladies’ Commission”. Een van die aanbevelings was dat ŉ tydelike sopkombuis en twee bakoonde opgerig moet word. ŉ Groentetuin is ook in die kamp aangelê. Agt hektaar is vir dié doel omhein en met mielies, waatlemoene en aartappels beplant. Daar is ook 4 000 bome op geskikte plekke om die kamp aangeplant. In kamp A is ŉ skrynwerkerswinkel en ŉ skoenmakerswerkswinkel op die aanbeveling van die Dameskomitee ingerig. Katels is byvoorbeeld in die skryfwerkerswinkel gemaak vir diegene wat op die grond moes slaap. Die rantsoenskale is ook aangepas en vir die eerste keer is daar vir rantsoene vir babas voorsiening gemaak.
Die bittere einde
Met die sluiting van vrede op 31 Mei 1902 was daar nog 5 635 inwoners in die kamp in Bloemfontein. Die kloktente was teen hierdie tyd in ŉ treurige toestand en volgens die kampsuperintendent Bennett, het dit niks goeds voorspel met die winter op hande nie. Repatriasie was die enigste uitweg. Van einde Julie 1902 af het die inwonerstal vinnig gedaal, soos uit die volgende blyk: 31 Julie 1902 – 3 799; 31 Augustus 1902 – 2 798; 30 September 1902 – 2 734; 31 Oktober 1902 – 2 279; 30 November 1902 – 1 519; en 31 Desember 1902 – 402.
Ds. Stulting vertel in sy herinneringe dat Sondag 1 Junie 1902 toe hy die sluiting van vrede aan die kampinwoners moes aankondig, die vreeslikste dag was wat hy nog ooit belewe het:
“Die kommandant wat bang was om dit te doen het  my gevra om af te kondig dat daar vrede was en ons onafhanklikheid verlore. Die gehuil en geween en gesug van die vroue was so vreeslik dat ek vir 15 minute nie kon afsluit nie. Die arme vroue was verpletter by die gedagte.”
Baie van die inwoners wat nog in Oktober 1902 in die kamp was, kon nie vir hulself sorg nie en moes dus in die kamp aanbly. Groot getalle krygsgevangenes het ook deur die kampe beweeg. Hulle het egter bloot ŉ kort rukkie vertoef, gewoonlik net lank genoeg om met hul families herenig te word.
Op 3 Januarie 1903 is die kamp finaal gesluit. Alle toerusting is per openbare veiling verkoop.
Ewe (taal)
Ewe (Èʋe of Èʋegbe, [èβeɡ͡be], ) is 'n Niger-Kongo-taal in Wes-Afrika wat deur sowat 3,8 miljoen mense gepraat word. Dit word deur die Ewe-volk gepraat en is veral in die suide van die lande Ghana, Togo en Benin versprei.
Ewe behoort tot 'n groep van verwante tale, die Gbe-tale, wat in die weste deur die Voltarivier begrens word en oor die suide van die lande Ghana, Togo, Benin en Nigerië langs die kus van die Bog van Benin streek. Hierdie Gbe-tale vorm 'n dialekkontinuum bestaande uit Aja, Ewe, Fon, Gen en Phla-Pherá.
Ewe is nes baie Afrikatale tonaal met 'n onderwerp-werkwoord-voorwerp-volgorde. Tydens die Duitse koloniale tydperk is 'n skrifstelsel vir Ewe ingevoer, gebaseer op die Latynse alfabet met bykomende letters. Die bekendste woord is waarskynlik vodun [vodṹ] wat in Ewe en Fon "gees" of "godheid" beteken. Ewe vorm saam met ander tale die grondslag waaruit Haïtiaanse Kreools ontwikkel het.
Ortografie
Die Afrika-alfabet word gebruik wanner Ewe ortografies daargestel word en die skriftelike weergawe is 'n soort kombinasie van die Latynse alfabet met die Internasionale Fonetiese Alfabet.
Switserland
Switserland (Duits: Schweiz; Frans: Suisse, [sɥis(ə)]; Italiaans: Svizzera, [ˈzviːtːsera]; Romansch: Svizra, [ˈʒviːtsrɐ] of [ˈʒviːtsʁɐ], ), amptelik die Switserse Konfederasie (Duits: Schweizerische Eidgenossenschaft; Frans: Confédération suisse; Italiaans: Confederazione Svizzera; Romansch: Confederaziun svizra, ), is 'n klein landingeslote, federale staat in Sentraal-Europa, met Duitsland, Frankryk, Italië, Oostenryk en Liechtenstein as aangrensende lande. Die laasgenoemde vorm sedert 1923 'n monetêre en doeane-unie met Switserland, en ook sy buitelandse belange word deur die Konfederasie waargeneem. Switserland het 'n lang tradisie van politieke en militêre neutraliteit, maar word nogtans dikwels vereenselwig met internasionale samewerking aangesien dit die tuiste is van baie internasionale organisasies.
Ewe (taal)
Ortografie
'n "n" word dikwels na vokale geplaas om nasalisering te merk. Toon word algemeen nie gemarkeer nie, behalwe in sommige algemene gevalle wat vereenvoudiging vereis, byvoorbeeld die eerste persoon meervoud mí "ons" is hoog gemerk om dit van die tweede persoon meervoud mi "julle" te onderskei en die tweede persoon enkelvoud wò "jy" is laag gemerk om dit van die derde persoon meervoud wó "hulle" te onderskei.
Endumeni Plaaslike Munisipaliteit
Die Endumeni Plaaslike Munisipaliteit is een van die plaaslike munisipaliteite in die uMzinyathi-distriksmunisipaliteit in KwaZulu-Natal, Suid-Afrika.
Switserland
Die bevolking van Switserland vorm geen etniese, taalkundige of godsdienstige eenheid nie. Hul identiteit word gevorm deur hul gemeenskaplike geskiedenis, die gemeenskaplike mites, die gemeenskaplike politieke oortuigings en beginsels (wat onder meer die federalisme, direkte demokrasie en neutraliteit insluit), die geografie en klein oppervlakte en ook die oortuiging dat hulle 'n uitsondering in Europa vorm.
Etimologie
Die naam Schwyz is moontlik afgelei van Suito, 'n Alemanniese stamhoof of leërvoerder, wat hom volgens ou legendes aan die voet van die Mythenbergreeks gevestig het. Schweiz is die Nieuhoogduitse variant van die Alemanniese Schwyz.
Toe die troepe van die Switserse Konfederasie oorlog teen die Habsburgers gevoer het, het die troepe van die kanton Schwyz 'n besonder belangrike rol gespeel. Hulle het ook elders in Europa groot aftrek gekry as huursoldate. Ná die Slag van Sempach in die jaar 1386 het die naam Swiz of Sweiz legendaries geword, en die Duitse en Oostenrykse kroniekskrywers het begin om na alle inwoners van die Konfederasie as "Switsers" te verwys. Die eerste historiese bron is 'n regsdokument van koning Sigismund uit die jaar 1415 waarin na "Switsers" verwys word.
Die burgers van die Konfederasie het aanvanklik nie van hierdie naam gehou nie. In die Swabiese Oorlog van 1499 het die prentjie egter verander, en die Eedgenote het die skeldwoord "Switser" nou as 'n erenaam vir hulself gebruik, alhoewel in die amptelike taal nog steeds die voorkeur aan "Eedgenoot" gegee is.
In die 18de eeu begin die kroniekskrywer Johannes von Müller die term "Switserse Eedgenote" te gebruik, en hierdie naam is in die sogenaamde Mediasiegrondwet van die jaar 1803 vir die eerste keer ook amptelik gebruik. Die naam Helvetiese Republiek, wat deur Napoléon Bonaparte versin is, is vervang deur "Switserse Konfederasie".
Vroeë geskiedenis
Die vroegste menslike nedersettings in die gebied van die huidige Switserland dateer uit die vroeë Steentydperk. Maar eers na die laaste ystydperk het groter getalle mense hulle in Sentraal-Switserland gevestig, veral in die gebiede rondom mere waar nedersettings met paalhuise ontstaan het. Danksy die meer gematigde klimaat was die landskappe van Switserland deur gemengde bosse, mere en moeraslande in die sentrale dele en witdenneboom-bosse in die Alpegebied gekenmerk. Die bosse het as natuurlike habitat vir rooi wild, bere, wolwe, wilde perde en baie spesies van klein soogdiere gedien.
Vanuit die Geneefse Meer het die sogenaamde Megaliet-beskawing van Wes-Europa ook na die sentrale gebiede van Switserland uitgebrei. Hierdie kultuur is na die groot steenblokke of megaliete vernoem wat vir die bou van tafelvormige grafkamers (sogenaamde dolmens of menhirs) gebruik is. Voorbeelde hiervan het in Petit Chasseur, kanton Valais en in Auvernier in die kanton Neuchâtel bewaar gebly. 'n Tweede groep immigrante, lede van 'n agrariese beskawing, het vanuit Suid-Duitsland na Oos-Switserland gemigreer.
In die Bronstydperk (vanaf omstreeks 1800 v.C.) is koper in Valais en Groubunderland ontgin. Vanaf 1100 v.C. het talle nedersettings, wat meestal beperk was tot kleiner stamgroepe, langs die oewers van mere bestaan. Argeologiese opgrawings het duisende artefakte opgelewer waarvan talle blykbaar uit ander dele van Europa ingevoer is. Daarnaas het nedersettings ook in heuwellande en in die Alpebergreeks ontstaan.
In die vroeë Ystertydperk (vanaf omstreeks 800 v.C.) het Keltiese setlaars na hierdie gebied gemigreer. Danksy belangrike argeologiese vondse naby La Tène in die kanton Neuchâtel is 'n hele periode van die Jong-Ystertydperk na daardie nedersetting vernoem. Die Keltiese bewoners het uitgebreide handelsbande met ander Europese gebiede, waaronder Griekeland, gevestig. In hierdie geskiedkundige periode het op Switserse gebied vroeë voorlopers van 'n skrifstelsel voorgekom wat egter nog geen alfabetiese karakter gehad het nie.
Keltiese en Alemanniese immigrasie
Die Keltiese Helvetiërs wat hulle omstreeks 100 v.C. in die gebied tussen Jura en Alpe gevestig het, was die naamgewers van Helvetia wat in 58 v.C. deur Gaius Iulius Caesar verower en by die Romeinse Ryk ingelyf is. In 15 v.C. het ook die Raetiërs wat die Oos-Alpegebied bewoon het, onder Romeinse bewind gekom.
In die tydperk tussen die 3de en 6de eeu n.C. het Germaanse stamme hulle in die gebied gevestig. Die Boergondiërs het omtrent 445 vanuit die suidweste van die land uitgebrei en naas Wallis 'n gebied verower wat tot by die Aare-rivier gestrek het. Hulle is deur die inheemse bevolking geassimileer. Ook gebiede soos Ticino en Groubunderland is nie deur die Germaanse migrasie geraak nie, terwyl die res van die land uiteindelik deur Alemanniese stamme verower is en sedertdien by die Germaanse taalgebied behoort. Die huidige taalgrense het min of meer in hierdie vroeë periode ontstaan.
Die Middeleeue
In die 6de eeu is die huidige staatsgebied by die Frankiese Ryk ingesluit. In 843 is die oostelike Switserland by die Heilige Romeinse Ryk ingelyf, in die 11de eeu ook die weste van die land. Desondanks het 'n aantal selfregerende geweste begin ontwikkel, terwyl twee gebiede – Uri en Schwyz – saam met enkele stedelike nedersettings die status van Ryksvryheid verwerf het.
Die legendariese stigting van die Switserse Federasie – aanvanklik 'n koalisie van drie kantons wat hulle teen die bewind van die Huis Habsburg verset het – het op 1 Augustus 1291 op die Rütli-weiveld plaasgevind, en Switserland pronk dus met 'n demokratiese regeringstelsel wat meer as 700 jaar oud is. Die eerste dag in Augustus word nog steeds as die Nasionale Dag van Switserland (Duits: Bundesfeier, Frans: Fête nationale) herdenk.
Vroeë moderne tyd
Die Switserse Konfederasie het tydens die 15de eeu tot 'n eersterangse militêre moondheid ontwikkel, wat Aargau, Thurgau en die valleie van Ticino by sy magsgebied ingelyf het. Die Switsers het in 1476 en 1477 ook militêre oorwinnings teen Karel die Stoute van Boergondië en oor keiser Maksimiliaan I behaal. Die laasgenoemde het aan Switserland 'n groot mate van selfregering verleen.
Die Konfederasie is in 1513 deur die toelating van die kantons Appenzell, Basel, Fribourg, Schaffhausen en Solothurn aansienlik vergroot. Tot en met 1798 het die Konfederasie dus uit dertien kantons bestaan. Bern het in 1536 Vaud van Savoie verower, terwyl nou politieke bande met Groubunderland, Genève, St. Gallen en ander gebiede en stede gesmee is. Met die Franse oorwinning in die Slag van Marignano gedurende die Italiaanse Oorloë het Switserland egter sy rol as beduidende faktor in die Europese politiek grotendeels ingeboet. 'n "Ewigdurende alliansie" met Frankryk en politieke neutraliteit het nou as ankerpunte van Switserland se internasionale optrede gedien. Switserse huursoldate het egter nog sowat drie eeue lank in buitelandse diens gestaan.
Reformasie en onafhanklikheid
Switserland was danksy Johannes Calvyn in Genève en Ulrich Zwingli in Zürich een van die sentrums van die Reformasie, wat die konfederasie in godsdienstige opsig verdeel en 'n periode van politieke en godsdienstige konflikte ingelui het. Die Switserse Katolieke het onder die leiding van die Vier Woudkantons 'n Protestantse leër verslaan, en die Rooms-Katolieke godsdiens van die kantons Fribourg, Luzern, Schwyz, Solothurn, Unterwalden, Uri en Zug is in die Verdrag van Kappel in 1531 erken. Ten spyte van sy godsdienstige verdeling het Switserland gedurende die Dertigjarige Oorlog sy neutraliteit bewaar. Terwyl Duitsland verwoes was, het Konfederasie 'n welvarende gebly en met die Vrede van Münster (Wesfale) in 1648 ook volle onafhanklikheid van die Heilige Romeinse Ryk verkry.
Gedurende die Franse Rewolusie het Switserland enkele jare onder Franse bewind gekom en het in 1798 'n nuwe politieke bedeling onder die naam Helvetiese Republiek gekry. Die Kongres van Wene het in 1848 Switserland se onafhanklikheid erken en sy neutraliteit gewaarborg.
Demokratiese bewegings
Reeds sedert 1838 het die demokratiese beweging van Switserland, wat hom vir 'n wysiging van die kantonale grondwette beywer het, steeds meer stukrag gekry. Die land was 'n toevlugsoord vir politieke vlugtelinge uit ander Europese lande. Vanaf 1830 is die grondwette in tien kantons, wat baie voorregte aan adellikes verleen het, deur nuwe demokratiese bedelings vervang wat voorsiening vir 'n indirekte algemene stemreg gemaak het. Republikeinse opstande in die Prinsdom van Neuchâtel was nogtans kortstondig en is maklik neergeslaan.
Terwyl 'n aantal kantons intussen ten gunste van 'n federale eenheidsstaat was, het die konserwatiewe Rooms-Katolieke kantons die voorkeur aan 'n losse konfederasie met vrywillige ooreenkomste tussen die verskillende kantons gegee. Die konflik het tot 'n aantal skermutselings en in November 1847 selfs tot 'n kortstondige burgeroorlog tussen die konserwatiewe Rooms-Katolieke (Sonderbund) en progressiewe Protestantse kantons gelei.
Die huidige Switserse bondstaat met Bern as sy administratiewe setel is ná die nederlaag van die konserwatiewe Sonderbund-kantons in 1848 gestig en bestaan tans uit 26 kantons. Die Switserse grondwet van 1848 is in baie opsigte op die model van dié van die Verenigde State geskoei – met 'n tweekamer-parlement as "Federale Vergadering" (Bundesversammlung of Assemblée fédérale) wat uit 'n Huis van Afgevaardigdes (Nationalrat of Conseil National) en 'n Raad van State (Ständerat of Conseil des États as verteenwoordiging van die kantons) bestaan. Die Federale Vergadering as wetgewende gesag verkies die Federale Raad (Bundesrat of Conseil fédéral) met sewe lede as uitvoerende gesag. 'n Federale hof het die laaste sê oor regeringsbesluite.
Switserland het sy neutraliteit in die Eerste en Tweede Wêreldoorlog bewaar en ook nie by die Europese Unie aangesluit nie. Dit het wél in 1960 'n lidstaat van die Europese Vryehandelsooreenkoms (EFTA) geword en in 2002 by die Verenigde Nasies aangesluit.
Geografie
Switserland word in vyf geografiese gebiede verdeel wat onder meer ten opsigte van klimaattoestande duidelik van mekaar verskil: Die Jura, die Middelland, die Vooralpe, die Alpe en die gebied suid van die Alpe.
Die Middelland beslaan die gebied tussen Jura en Alpe of sowat 30 persent van Switserland se oppervlakte. Dit strek oor 'n afstand van 300 kilometer van die Meer van Genève tot by die Bodenmeer, met 'n wydte van tussen 40 kilometer in die weste en 70 kilometer in die ooste. Die hoogste bergspitse is die Napf op 1 408 meter bo seevlak.
Danksy die matige klimaat en die groot getal riviere en mere het die Middelland steeds een van die mees digbevolkte gebiede van Switserland gevorm, waar die grootste stede van die land lê. In 1990 was twee derdes van die Switserse bevolking hier saamgetrek. Met die vinnige motorisering ná die Tweede Wêreldoorlog het die grootste stede in die Middelland tot uitgestrekte metropolitaanse gebiede ontwikkel, waaronder Montreux-Lausanne-Genève in die weste, en Bern-Thun en Winterthur-Zürich-Olten in die ooste.
In politieke, ekonomiese, kulturele en godsdienstige opsig het die Middelland egter nooit 'n eenheid gevorm nie. Die Middelland maak dus deel uit van die Romaanse taalgebied in die weste, sowel as die Germaanse in die ooste.
14 813 vierkante kilometer (of 38 persent) van Switserland se oppervlak is landbougebiede, 12 522 vierkante kilometer (30,4 persent) is woudgebiede, 2 418 vierkante kilometer is bebou en 10 531 vierkante kilometer (25,5 persent) is onproduktiewe gebiede, veral in die berge.
Switserland strek maksimaal 220 kilometer in noord-suidelike en 348 kilometer in wes-oostelike rigting.
Vlag van Bulgarye
Die nasionale vlag van Bulgarye is op 27 November 1990 amptelik in gebruik geneem. Die vlag vertoon ’n horisontale driekleur in wit, groen en rooi. Die vlag is aanvanklik aanvaar na die Russies-Turkse Oorlog (1877–1878) toe Bulgarye onafhanklikheid verkry het. Die nasionale vlag en embleem is telkemale verander, vernaam gedurende die kommunistiese era. Die huidige vlag is in 1991 hervestig met die grondwet van Bulgarye, en in 1998 deur ’n wet bekragtig.
Switserland
Geologie
Die geologiese struktuur van Switserland is oor baie miljoene jare deur die botsing van die vastelande van Europa en Afrika gevorm. In geologiese opsig is daar vyf gebiede: Die kern van die Alpe word deur graniet gevorm, terwyl die Jura 'n jonger bergreeks uit kalksteen is. Tussen die Alpe lê die vlaktes en heuwellandskappe van die Middelland. In die uiterste suide van Switserland lê die Mendrisiotto in die kanton Ticino wat deel uitmaak van die Po-vlakte, terwyl die stad Basel in die noordweste in die Bo-Rynse vlakte lê.
Berge
Daar is 74 berge op 'n hoogte van meer as 4 000 meter bo seevlak. Hiervan lê 55 binne die landsgrense en 19 in die Switsers-Italiaanse grensgebied. Die twaalf hoogste berge van Switserland lê almal in die kanton Valais (Wallis). Die Dufour-bergpiek in die Monte-Rosa-massief is die hoogste punt in Switserland op 4 634 meter, alhoewel dit gedeeltelik op Italiaanse gebied lê. Die berge van Valais spog met 'n aantal ander superlatiewe soos die grootste gletsers en die berg Weisshorn, wat vanweë sy piramidevormige bergpiek as een van die mooiste in die Alpe beskou word.
Vlag van Bulgarye
Eerste Bulgaarse Ryk
In 886 het Pous Nicolaas I prins Boris I van Bulgarye, wat sy mense kort tevore gekersten het, geadviseer om weg te beweeg van die gebruik van ’n perdestert (tugh) as banier en om die Heilige Kruis in plaas daarvan te gebruik.
Latere weergawes van die kronieke van Johannes Skylitzes en Konstantin Manasses die leër van die Khan Kroem uitgebeeld as dat hulle vlae in rooi of met ’n swart fraiing gebruik. Die leër van Simeon I van Bulgarye word ook uitgebeeld met die gebruik van rooi baniere in verskillende vorme. Die kroniek van Radziwiłł (Königsberg) beeld ook Stsaar Simeon I se leër uit onder ’n rooi vlag in hul veldtog teen Bisantium in 921-922, maar die uitbeelding van die Hongaarse inval van 894 toon Drastar, die Bulgaarse vesting, onder ’n wit vlag met ’n sekelmaan en sespuntige ster. Enige geïllustreerde weergawes van vlae in bogenoemde manuskripte, ongeag die faksie of die tyd wat aangedui word, stem sterk ooreen met die algehele styl van illustrasie wat in elke manuskrip gebruik is. Voorts dateer geen van die manuskripte uit die tyd van die Eerste Bulgaarse Ryk nie. Die historisiteit van daardie vlae is dus onmoontlik om te bevestig.
Switserland
Berge
Die hoogste berg wat volledig in Switserland lê, is die Dom tussen Zermatt en Saas-Fee op 'n hoogte van 4 545 meter. Die bekendste berg van Switserland is nogtans die Matterhorn suid van Zermatt op 'n hoogte van 4 478 meter bo seevlak.
Vlag van Bulgarye
Tweede Bulgaarse Ryk
Voorstellings van Bulgaarse vlae kan op verskeie portolane uit die 14de en 15de eeu gesien word. Op sulke kaarte het die vlae gewoonlik ’n wit of goue agtergrond en beeld dit óf die insinje van die regerende Huis Sjisjman óf onbekende simbole  in rooi uit. Daardie sketse is aanmerklik meer divers as die vlae van die buurlande soos die Oostelike Romeinse Ryk, die Goue Horde of die Keiserryk Serwië, wat in dieselfde kaarte oorgewend eenders is.
Gagaoesië
Gagaoesië (Gagaoesies: Gagauziya of Gagauz Yeri, Roemeens: Găgăuzia, Russies: Гагаузия, Gagauziya) is 'n outonome gebied in suidelike Moldowa. Die hoofstad en grootste stad is Comrat. Gagaoesië het 155 700 inwoners in 1996 gehad en het 'n oppervlakte van 1 832 km². Gagaoesië was tussen 1990 en 1994 'n omstrede gebied.
Vlag van Bulgarye
Derde Bulgaarse staat
Na Bulgarye se bevryding na afloop van die Russies-Turkseoorlog in 1878 is die vlag soos volg in die Tarnovo-grondwet van 1879 beskryf:
Gagaoesië
Indien Moldowa by Roemenië sal aansluit, sal Gagaoesië volgens die grondwet van Moldowa 'n onafhanklike land word. Op 2 Februarie 2014 het in 'n referendum 'n groot meerderheid van die kiesers vir meer integrasie by Rusland en indien Moldowa 'n lidland van die Europese Unie sal word, vir onafhanklikheidsverklaring.
Vlag van Bulgarye
Derde Bulgaarse staat
Art. 23. Die vlag van die Bulgaarse volk is driekleurig en bestaan uit wit, groen en rooi kleure wat horisontaal geplaas is.
Van 1947 tot 1990 is die wapen van die Bulgaarse Volksrepubliek in die skildhoek geplaas (slegs in die wit baan). Dit was ’n leeu in ’n koringkrans onder ’n rooi ster en bo ’n lint waarop die datum 9 September 1944, die dag van die Bulgaarse staatsgreep van 1944 en wat gelei het tot die totstandkoming van die Bulgaarse Volksrepubliek, aangebring is. In 1971 is dit verander sodat die lint die jare 681 (die jaar waarin die Eerste Bulgaarse Ryk deur Asparoech gestig is) en 1944 daarop vertoon.
Na die val van kommunisme in 1990 is die sg. Zjifkof-grondwet gewysig sodat die vlag van voor die kommunistiese tyd weer ingestel kon word. Die nuwe Bulgaarse grondwet wat in 1991 aanvaar is, beskryf die vlag soos volg:
Switserland
Berge
Die bergpieke van die Eigner (3 970 meter), Mönch ("Monnik", 4 107 meter) en Jungfrau ("Jonkvrou", 4 158 meter) vorm 'n bekende groep in die Berner Oberland. Die hoogste piek in die kanton Bern is die Finsteraarhorn (4 274 meter).
Anize du Plessis
Anize du Plessis (gebore 23 September 1972) is 'n teatersangeres wat veral in Johannesburg optree het, voor sy en haar man na Engeland verhuis het.
Anize het reeds op skool aan die Laerskool Groote Schuur en die Hoërskool Groote Schuur uitgeblink in drama en sang. In 1989 wen sy en agt ander Groote Schuurders die ATKV se landwye dramakompetisie vir skole en in haar matriekjaar, toe sy ook hoofdogter was, is sy saam met 65 belowende senior hoërskoolleerlinge gekeur om aan die Dalro-toneelkompetisie deel te neem. Sy het na die tweede ronde deurgedring en was uiteindelik die enigste Afrikaanssprekende onder die top-agt. Die wenner van die Dalro-prys was die latere TV-aktrise Sylvaine Strike, indertyd van die Pro Arteskool in Pretoria. Anize wen egter die prestige Albie Venter-gedenkbeurs om vir drie jaar aan die destydse Pretoriase Technikon te gaan studeer.
Sy het drie jaar lank die agtergrondsang vir die groep Cinema gedoen en toe toegetree tot musiekteater en kabaret. Sy was lid van die reisende rolverdeling van "Girl Talk" en het onder meer vir die Koning en Koningin van Maleisië opgetree. Ander produksies sluit "My Way" en "Absolutely Fabulously Broadway 2" in.
In 2002 is sy met Etienne Burger getroud. Hulle woon tans in Londen.
Switserland
Berge
Die bekendste berge in die oostelike Switserland is die Piz Bernina (4 049 meter), die mees oostelike van alle Alpe-bergpieke met 'n hoogte van meer as 4 000 meter, en Piz Palü (3 901 meter).
Die bergpieke in die Vooralpe-gebied is duidelik laer, nogtans is daar bekendes soos die Pilatus in Luzern (2 132 meter), die Titlis (3 238 meter), die Rigi (1 797 meter) in die kanton Schwyz en die Säntis (2 502 meter) in Oos-Switserland.
Sowat 'n derde van die Frans-Switserse Jura-bergreeks met sy oppervlak van 14 000 vierkante kilometer maak deel uit van Switserland. Die hoogste bergpiek in die Jura-massief, die Crêt de la Neige op 'n hoogte van 1 720 meter, lê in Frankryk; die hoogste Switserse berge in die Jura is Mont Tendre (1 679 meter). Ander bekende bergpieke is Chasseral (1 607 meter), La Dôle (1 677 meter), Chasseron (1 607 meter) en Suchet (1 588 meter).
Mere
Danksy die topografiese struktuur en as gevolg van gletservorming tydens die Ystydperke beskik Switserland oor 'n groot aantal mere. Baie van hulle is klein bergmere.
Die grootste meer van Switserland is die Meer van Genève aan die Frans-Switserse grens (580,03 vierkante kilometer, waarvan sestig persent in Switserland lê). Die tweede grootste meer is die Bodenmeer wat aan Duitsland en Oostenryk grens (536 vierkante kilometer). 23,73 persent van sy oewerlyn is Switserse gebied. Die Lago Maggiore aan die Switsers-Italiaanse grens vorm met 'n hoogte van 193 meter bo seevlak die laagste punt van Switserland. 19,28 persent van sy oppervlak lê in Switserland.
Die bekendste mere wat uitsluitlik in Switserland geleë is, is die Meer van Neuchâtel (215,2 vierkante kilometer), die Vierwoudstrekemeer (Duits: Vierwaldstättersee) (113,72 vierkante kilometer) en die Zürichmeer (88,17 vierkante kilometer).
Riviere
Twee groot riviere van Europa, die Ryn en Rhône, het hulle oorsprong in die Switserse Gotthard-bergmassief. Met die uitsondering van die riviere in Engadin en Ticino mond die meeste Switserse riviere in die Ryn, Rhône of Donau. Die Ticinorivier mond in die Italiaanse Po uit.