Eveleen_Castelyn
Skryfwerk
“Menslikerwys gesproke” se titel verwys na die menslike en impliseer daardeur reeds ook die metafisiese. Die bundelvoorblad dien reeds as versterking van die inhoud, met ’n afdruk van Edvard Munch se skildery “Die skreeu” wat die pyn van menslike bestaan impliseer. Die deurlopende tema is dan die pyn en sterftes van hierdie lewe, met die motief van reis en die mens as reisiger prominent. So beweeg die verse van die gewone na die ongewone en van die aardse na die ewige. Die bundel is in vyf afdelings verdeel. Die eerste afdeling beskou temas wat ook in haar debuut aangespreek is (afstand, afskeid, siekte). “Remembrance” se titel verwys na die hartseerlied wat die spreker se ma op die klavier speel in herinnering aan die oorlede pa. In “Nagwyn” (waarin intertekstueel verwys word na T.T. Cloete se gedig “Huis snags”) is dit nie die geluide nie, maar die voetstappe van haar afwesige seuns wat sy in haar “dowe linkeroor” hoor. Die een is reeds oorlede, die tweede is in die buiteland en die derde is as soldaat betrokke in die grensoorlog. Die tweede afdeling bevat verse oor geweld en wreedheid, soos onder andere ondervind in die grensoorlog. In hierdie gedigte word die futiliteit van die grensoorlog verwoord deur die sterfte van jong seuns wie se lewens nog voor hulle gelê het. Hierdie werklikheid word telkens gekontrasteer met die retoriek van die bevelvoerders wat die gebeure verdedig en verontskuldig. “Sterfliedjie op ’n ou deuntjie” (wat intertekstueel verwys na Leipoldt se “Nuwe liedjie op ’n ou deuntjie”) gedenk die dood van twaalf soldate tydens die grensoorlog, met die enigste wins uit hulle dood die feit dat die agtergeblewenes onthou. “Katima Mulilo: 23 Augustus 1978” beskryf hoe die vyand se missiel slapende agtienjarige soldate tref, en met aanhalings uit “Die Stem” die hoogste prys betaal. “Skylab” beskryf hoe die ruimtelaboratorium eers soos ’n verminkte insek in die ruimte tuimel en dan op die aarde neerplons. Die “gloeister” maak dan ’n vergelyking tussen hierdie sogenaamde ster en die ster van Bethlehem, met die wyse manne van Nasa wat sleg afsteek teen die wyse manne van die Ooste. Met Jesaja 24 (wat die vernietiging van die aarde as tema het) as motto beskryf “Seven Sorrows” die kernkragongeluk by Three Mile Island in die Verenigde State van Amerika. Die koepel van die kernkragreaktor word hier ironies beskryf as ’n kernkatedraal, met die suggestie dat hierdie mensgemaakte skepping wat dood en verwoesting saai, deur die mens aanbid word. Dan word die verwoesting beskryf wat aangebring is deur die atoombomaanval op Hirosjima tydens die Tweede Wêreldoorlog, met Little Boy die naam wat aan die bom self gegee is en Enola Gay die naam van die bomwerper wat die bom vervoer het. Die gedig sluit af met priesters wat spesiale absolusie verleen aan diegene wat oor hulle geweldsmisdade bieg in die kerk met die gepaste naam van Seven Sorrows. “20 Mei 1983” verwys na die Kerkstraatbom in Pretoria, waar die ANC in sy beleid van binnelandse terreur ’n bom geplant het wat negentien burgerlikes gedood het. Die bundeltitel kom in hierdie gedig voor, waarin gestel word dat die slagoffers menslikerwys gesproke nog kon geleef het, met die implikasie dat medemenslikheid hier afwesig was. Die gedig verwoord die spreker se magteloosheid om hierdie gebeure te begryp, met die rosettaklip wat verwys na die sleutel waarmee die hiërogliewe ontsyfer is, wat in hierdie geval onbegryplik geword het. Die derde afdeling het as tema die skoonheid wat uit verdriet voorkom (hospitaalverblyf, siekte en dood). Hier is dit veral “Oktober” (met sy wrang verwysings na Leipoldt se loflied) wat die lyding kernagtig saamvat. “Ysplaneet” se titel impliseer die kilheid van ’n bestaan onder ’n onbegryplike en afsydige God. “Landingstuig” beskryf in die eerste gedeelte die sagte landings van die liefdespel tussen minnaars, wat later deur aftakeling, siekte en dood in die finale landingstuig, die doodskis, eindig. Treffend is die gebruik van dieselfde simbole (byvoorbeeld landings, angeliere) om die veranderende rol van hierdie simbole met die lewensverloop uit te beeld. Afdeling vier behandel die futiliteit van die menslike gevoelens, ongeag of dit vreugde of pyn is, wat dikwels met skrynende ironie uitgebeeld word. In “Vaderkrismis” word die kommersiële Kersvader wat in die OK-basaar oudiënsie verleen aan die kinders implisiet vergelyk met Jesus wat die kindertjies na hom toe laat kom, met die treffende einde wat Kersfees en Judas se verraad kombineer en die silwerstukke wat simbolies word van die hedendaagse Kersfeesviering. Die bundel word afgesluit met ’n afdeling haikoes.