cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ekostelsel
Grondtekstuur
Grondtekstuur, dit wil sê die fynheid of die grofheid van grond, en grondstruktuur, dit wil sê 'n korrelstruktuur (enkele korrels) of krummelstruktuur ('n aantal korrels wat aan mekaar vaskleef), is baie belangrik vir grondorganismes. Dit beïnvloed ook die vermoë van grond om lug, water, anorganiese soute en organiese materiaal vas te hou. Organiese materiaal besit weer die vermoë om meer hitte en vog te absorbeer, wat weer gunstige toestande vir die voortbestaan van grondorganismes skep. Die porieë (ruimtes) in die grond waarin water en lug sirkuleer, is ook die woonplek (habitat) van baie kleiner organismes.
Suurheidsgraad
Die suurheidsgraad of pH van die grond is baie belangrik. Sommige grondorganismes en plante kan in suur grond (lae pH) leef, terwyl ander aan alkaliese grond (hoë pH) voorkeur gee. Die meeste plante en gronddiertjies verkies egter neutrale (pH van 7) of effens suur grond (pH van 6,5). Voorbeelde van plante wat in suur grond aard, is asaleas, varings, krismisrose, rododendrons, heide en proteas. Voorbeelde van plante wat goed in alkaliese grond groei, is lusern, koolgewasse en baie grootebestande plante. Voorbeelde van plante wat neutrale of effens suur grond verkies, is die meeste peulplante, populiere, en so voorts.
Gronddiepte
Gronddiepte is ook van groot belang. In 'n grondprofiel ('n loodregte deursnee van grond) kan daar gewoonlik duidelik tussen die verskillende horisonte (grondlae) onderskei word. Dit is eintlik die dikte van die bolaag wat belangrik is vir plante en gronddiertjies. 'n Nuwe bolaag word voortdurend dog stadig gevorm – plus-minus 30 mm in ongeveer vyfhonderd jaar. Goed ontwikkelde, vrugbare grond vertoon gewoonlik 'n dikker bolaag en meer lae as swak grond.
Grondkleur
Grondkleur dui ook in 'n groot mate die vrugbaarheid aan. Goeie leemgrond wat baie organiese materiaal (humus) bevat, is altyd donkerder van kleur as grond wat min humus bevat. 'n Donkerder kleur is dus gewoonlik 'n aanduiding daarvan dat die grond ryk aan humus en ook grondmikrobes (ontbinders of saprovore) is.
Klimatiese faktore
Lig en warmte kan in die natuur moeilik geskei word, omdat die son die bron van albei is.
Lig
Lig is van die allergrootste belang vir plante, aangesien dit noodsaaklik is vir fotosintese. Dit kan egter ook 'n beperkende faktor wees in die opsig dat oormatig skerp lig weefsels beskadig. Lig laat geld sy invloed hoofsaaklik deur ligintensiteit en tydsduur van bestraling (daglengte). By sowel plante as diere is daar baie interessante aanpassings waarneembaar, soos:
Warmte
In die gematigde streke van die wêreld is plante en diere blootgestel aan baie groot temperatuurskommelinge tussen byvoorbeeld dag en nag, asook tussen somer en winter. Warmte beïnvloed nie net die lewensprosesse van organismes nie, maar ook hul verspreiding oor die aardbol.
Water
Water is 'n heel belangrike ekologiese faktor, want daarsonder is lewe op aarde haas ondenkbaar. Behalwe dat tussen 80% en 90% van die liggaamsmassa van vele organismes uit water bestaan, is water noodsaaklik vir die fisiologiese prosesse in plante en diere. Water is egter nie net 'n noodsaaklikheid nie, maar ook 'n beperkende faktor. Die waterkringloop (watersiklus) speel 'n belangrike rol in die voortbestaan van plante- en dierelewe. Dit behels 'n gedurige beweging van water in 'n kringloop tussen doe aarde en die atmosfeer. Die beweging van water van die atmosfeer na die aarde word neerslag (presipitasie) genoem. Neerslag sluit in dou, mis, hael, sneeu en reënval. Behalwe dat neerslag die aarde en organismes van vog voorsien, absorbeer reën, sneeu, dou, hael, en so voorts warmte en word die grond, watermassas en aanwesige organismes so afgekoel. Water wat op die grond val, word gedeeltelik deur die bolaag geabsorbeer (kapillêre en higroskopiese water). 'n Deel daarvan spoel weg op die oppervlak, vorm stroompies, spruite en riviere en bereik later mere en oseane. 'n Ander deel van die water kan deur die bolaag dreineer na die onderlae en die watertafel. Dit word infiltrasie genoem. Hierdie water bereik deur fonteine weer die oppervlak of kan gedurende droë tydperke deur kapillêre beweging van die waterval af opwaarts deur die grondlae na die oppervlak beweeg. Water bereik weer die atmosfeer deur verdamping vanaf die groot wateroppervlaktes (70% van die aardoppervlakte), direk uit die grond en deur die transpirasie van plante. Baie plante en diere vertoon aanpassings ten opsigte van water:
Atmosferiese gasse
Die lug wat ons omring, oefen regstreeks 'n invloed op alle lewende organismes uit. Die belangrikste gasse wat plante- en dierelewe beïnvloed, is waterdamp, suurstof, koolstofdioksied en stikstof. Van hierdie gasse is dit net waterdamp wat in wisselende hoeveelhede in die atmosfeer voorkom en dus 'n beperkende invloed op terrestriële habitat kan hê. Dit ander gasse is in redelik konstante hoeveelhede (ongeveer 21% suurstof, 0,03% koolstofdioksied, 79% stikstof) in die atmosfeer teenwoordig. In water en grond is die hoeveelhede egter selde konstant en wissel dit van plek tot plek en van tyd tot tyd. Met die uitsondering van anaërobiese bakterieë (bakterieë wat sonder suurstof lewe) en 'n paar ander organismes het al wat lewe, vry suurstof vir hul voortbestaan nodig. Landlewende vorme neem direk uit die atmosfeer op, waterlewendes uit die water en grondorganismes uit die lug tussen die gronddeeltjies. Water bevat normaalweg baie minder opgeloste suurstof as lug (1 000 cm3 atmosferiese lug bevat ongeveer 200 cm3 suurstof, teenoor die net ongeveer 10 cm3 suurstof in 1 000 cm3 water). Organismes wat in diep water lewe, het dus 'n nog groter probleem, omdat die persentasie suurstof dieper in die water aansienlik laer is. Die rede hiervoor is dat die suurstof van die atmosfeer wat die hoofbron van suurstof in die water is, in die oppervlakwater oplos en dat plante wat gedurende fotosintese suurstof vrystel, hoofsaaklik in vlakker water voorkom. Die hoeveelheid suurstof neem ook dieper in die grond af, met die gevolg dat plante wat gedurende fotosintese suurstof vrystel, hoofsaaklik in vlakker water voorkom. Hoe meer poreus grond is, hoe meer lug kan dit bevat. Lug in grond word egter deur 'n oormaat water in die grond verplaas. 'n Gebrek aan suurstof in dieper grondlae en diep water is dus 'n beperkende faktor ten opsigte van die voortbestaan van lewe.
Koolstofdioksied in die atmosfeer is ook een van die bronne van die koolstofdioksied in water en grond. Dit word egter ook tydens respirasie by water- en grondlewende organismes en deur die ontbinding van organiese stowwe vrygestel. Die persentasie koolstofdioksied in grond is dikwels aansienlik hoër as dié in die atmosfeer, omdat die swaar gas moeilik uit die grond diffundeer.
Stikstof is noodsaaklik vir die opbou van sommige organiese molekule, byvoorbeeld proteïen. Stikstof in grond word gedurig deur stikstofbindende organismes (knoppiesbakterieë) en ook uit die atmosfeer (donderstorms) aangevul en in die vorm van nitrate in plante beskikbaar gestel.
Vuur
As 'n ekologiese faktor is vuur waarskynlik net so belangrik en normaal soos temperatuur, lig of enige ander faktor. Beheerde brande kan trouens 'n uiters waardevolle ekologiese faktor wees. Vuur is egter ook 'n belangrike beperkende faktor, veral omdat die mens dit beter kan beheer as enige ander beperkende faktor. Daar word tussen twee soorte brande onderskei, naamlik kroonvure, dit wil sê allesvernietigende vure soos groot bosbrande, en oppervlakvure, wat beheer word sodat bome en ander groter plante nie baie beskadig word nie. Kroonvure moet altyd verhode word, omdat dit 'n uiters beperkende faktor is wat die hele biotiese gemeenskap vernietig (plante en diere brand dood, saad word vernietig, en so voorts). Die doel van oppervlakvure is om beter weiveld aan grasvreters te verskaf, om die indringing van ongewenste houtagtige gewasse in grasveld te voorkom, en om tydelike migrasies te veroorsaak en so wisselweiding af te dwing, byvoorbeeld in wildtuine.
Brande kan ook die ontkieming en verspreiding van saad stimuleer. In die geval van byvoorbeeld hekea is hierdie effek ongewens in Suid-Afrika. Hierdie indringerplant verdring die inheemse plantegroei. Beheerde brande met lank genoeg tussenpose kan die groei van sekere proteas en ander plante wat in fynbos voorkom, bevorder. Skynbaar uitgestorwe spesies, soos die vleiroos (Orothamnus zeyheri) is ná brande herontdek.
Daar is al bewys dat jong gras wat ná 'n brand uitspruit, nie net deur grasvreters verkies word nie, maar ook voedsamer is. Gewoonlik bereik gras ná 'n brand en reën binne ses weke weer volle wasdom. Baie veldbrande word deur weerlig in die vroeë lente veroorsaak. Kwaadwillige brandstigting en brande wat as gevolg van nalatigheid ontstaan, kom egter al hoe meer voor. Alle onbeheerde en onbeplande brande moet voorkom word.
Die outotrofe komponent
Uit die verklaring van die woord "outotrofe" (Grieks: autos = self + trophos = voeder) is dit duidelik dat hierdie organismes selfvoedend is. Hulle is dus hoofsaaklik groen plante wat deur fotosintese in staat is om uit anorganiese grondstowwe organiese materiaal (byvoorbeeld koolhidrate) op te bou en terselfdertyd die stralingsenergie (lig) van die son in die organiese materiaal as bindingsenergie vas te lê. Hierdie outotrofe organismes, wat ook as produseerders bekend staat, sluit 'n baie wye verskeidenheid in – van baie groot bome, struike en kruide tot kleiner mosplante en mikroskopiese waterplantjies (fitoplankton) (Grieks: phyto = plant + plankton = drywende lewe).
Die heterotrofe komponent
Organismes wat heterotrofies (Grieks: heteros = verskillend + trophos = voeder) leef, gebruik die komplekse verbindings wat deur die outotrofe organismes opgebou is. Alhoewel sommige plante ook 'n heterotrofe bestaan voer, is dit veral diere wat so 'n lewenswyse handhaaf. Hierdie heterotrofe organismes, wat ook verbruikers genoem word, kan òf primêre òf sekondêre verbruikers wees. Elk van die vlakke van die heterotrofe komponent, naamlik produseerders, primêre verbruikers, sekondêre verbruikers en ontbinders, vorm 'n voedings- of trofiese vlak. Al die produseerders (groen plante) vorm dus die eerste trofiese vlak, die primêre verbruikers (herbivore) die tweede trofiese vlak, die sekondêre verbruikers (predatore) die derde trofiese vlak en die ontbinders die laaste trofiese vlak.
Primêre verbruikers
Die primêre of eerste verbruikers is hoofsaaklik plantetende diere of herbivore. Hulle lewe uitsluitlik direk van die produseerders (groen plante). 'n Baie wye verskeidenheid kan hier onderskei word – van baie klein soorte wat klein soorte van klein groen waterplante (alge) lewe tot groot herbivore wat die sappige groeipunte en jong blare in die boomtoppe kan afpluk. Voorbeelde is: watervlooie, tuinslakke, sprinkane, vlinders, muise, konyne, rooibokke, koedoes en kameelperde.
Van der Westhuizen
Van der Westhuizen (ook geskryf as van der Westhuisen, van der Westhuysen) is ‘n algemene Wes-Germaanse Afrikaner familienaam in Suid-Afrika en Namibië. Die grootste groepering Van der Westhuizens is in Afrika, maar weens emigrasie is van der Westhuizens te vinde in Argentinië, Australië, Verenigde Koninkryk, Kanada, Nieu-Seeland en die Verenigde State van Amerika. Van der Westhuizens het kenmerkende rolle gespeel in elke fase van Suid-Afrikaanse geskiedenis, onder andere die Groot Trek, Eerste Vryheidsoorlog en die Tweede Vryheidsoorlog, asook veldslae in beide Wêreldoorloë.
Ekostelsel
Omnivore
Omnivore (Latyn: omnis = alles + vorare = te vreet) is diere wat sowel plante- as dieremateriaal eet, byvoorbeeld vrugte, insekte en kleiner diere. Omnivore leef dus ook heterotrofies en is gevolglik soms primêre en soms sekondêre verbruikers. Voorbeelde is: bere, varke, bobbejane, ape, rotte, vele voëlsoorte, krewe, krappe, vele insekte en die mens.
Van der Westhuizen
Familie Geskiedenis
Die oorsprong van die familienaam begin met die stamvader Pieter Jansz van der Westhuisen wat gebore is in Brugge, wat destyds nog deel gevorm het aan die Nederlandse Koninkryk. Die eerste rekord van Pieter Jansz se aankoms in die Kaap is in 1662 as 'n soldaat vir die Oos-Indiese Kompanjie waar hy sy van verander het van Westhuijsen. Later werk hy ook as 'n kneg (‘Knecht’) vir Tieleman Hendricks tot in die laat 1660’s. In 1670 word Pieter Jansz 'n Vryburger saam met Hendrik Coester en in 1673 trou hy met die Duits Suid-Afrikaner Maria Hendrickz Winkelhuisen wat die weduwee was van Hendrik Barentsz en neem ook haar drie kinders aan. Saam het hulle sewe kinders gehad (Maria, Johannes, Claas, Barent, Hendrik, Helena en Pieter). Met die dood van Maria Hendrickz Winkelhuisen in 1706 trou hy in dieselfde jaar weer met Eva Gerritsz Ligthart van Amsterdam wat die weduwee is van Jan Douwensz Mos.
Jeremiah Morris
Jeremiah Morris (4 April 1929 – 5 Maart 2006) was 'n Amerikaanse akteur en regisseur. Hy was bekend vir sy rolle in die rolprent Meet the Fockers (2004) en in die televisiereekse The Jackie Gleason Show (1966), Quincy M.E. (1976), en Cheers (1982).
Van der Westhuizen
Familie Geskiedenis
Die landerye van Kronendal is die oudste landerye nog steeds in gebruik in Suid-Afrika. Maria van der Westhuizen was die dogter van Pieter van der Westhuizen (Stamvader) en het groot geword op Kronendal. Maria het baie bekendheid verwerf vir haar welvaart plaaseiendomme en staan bekend as die stammoeder vir beide die Van Niekerk en Walters familie. Maria van der Westhuizen het haar destydse reuse welvaart aan haar sewe seuns nagelaat en het bestaan uit 84000 Guilders, 35 slawe, 1400 skape , 25000 wingerde en 10 plase (Mosselbank, Brakkefontein, Sandvliet, Slot van Paarl, Meerendal, De Grendel, Hoorenbos (8900 Guilders), De Tijgerberge (21600 Guilders), Drooge Vallei (15000 Guilders) en Zeekoeivallei (1209 Guilders)). Te danke aan die finansiële nalating van Maria van der Westhuizen het haar sewe seuns, wat oor die 12000 Guilders elk geerf het, 'n groot rol in die Kaapse ekonomie gespeel na haar dood in 1734.
Familie Huldeblyk
Die bekende van der Westhuizen straat in die Kaap is vernoem na die van der Westhuizen familie (Ander straat name vernoem na Van der Westhuizens is te vinde in die Noord-Kaap, Wes-Kaap, Gauteng, Chatham in die Verenigde Koninkryk en in Alberta Kanada.)
Ekostelsel
Ontbinders
Die ontbinders word dikwels ook die mikroverbruikers of die saprovore genoem. Hulle is ook heterotrofe organismes en voer 'n saprofitiese bestaan. Hulle is in staat om komplekse organiese verbindings af te breek in eenvoudiger stowwe wat aan die omgewing vrygestel en weer deur die produseerders opgeneem word. Voorbeelde is: bakterieë en swamme (fungi).
Onderlinge wisselwerking
In die ekostelsel is daar 'n gedurige onderlinge wisselwerking tussen die organismes, omdat baie organismes in een gemeenskap saam woon. Herbivore is afhanklik van die produseerders en die predatore is weer afhanklik van die herbivore en/of ander karnivore. Alle dooie plante en diere word deur die ontbinders ontbind. Op hierdie wyse word die omgewing skoon gehou. Dit is goeie voorbeelde van die gedurige wisselwerking en toon baie duidelik die indirekte of direkte onderlinge afhanklikheid tussen organismes.
John Stephenson (akteur)
John Stephenson is 'n Amerikaanse akteur. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprent Charlotte's Web (1973) en in die televisiereeks The Transformers (1984).
Mercedes-Benz M100 enjin
Die Mercedes-Benz M100-enjin was 'n 6332 cc enkelbonokas V8-enjin wat tussen 1963 en 1981 deur Mercedes-Benz vervaardig is. As die opvolger van die M189-weergawe van die maatskappy se bekroonde 3.0 L inlynsessilinder M186, is dit bekendgestel in die vlagskip Mercedes-Benz 600. In 1968 is dit aangebring in die hoëprestasie Mercedes-Benz 300SEL 6.3 sportsedan. Die enjin is vergroot tot 6.8 L in 1975 vir die Mercedes-Benz 450SEL 6.9 (1975-1981).
Macklyn Arbuckle
Macklyn Arbuckle (9 Julie 1866 – 1 April 1931) was 'n Amerikaanse akteur en skrywer. Hy was bekend vir sy rolle in die rolprente The County Chairman (1914), Broadway Broke (1923), That Old Gang of Mine (1925), en The Thoroughbred (1925).
Mercedes-Benz M100 enjin
Die M100 bevat 'n gietysterblok, aluminiumlegeringskoppe en natriumgevulde kleppe in vliegtuigstyl wat teen geharde klepsitplekke werk. Soos in alle Mercedes-Benz-motorenjins, is die krukas, verbindingsstawe en suiers gesmee in plaas van gegote.
Die kragbron van 6,3 liter lewer konserwatief 184 kW, met 503 Nm se wringkrag om te help vergoed vir die 2,65:1 finale verhouding nodig vir volgehoue hoë-spoedbestuur.
Die 6.9 L M100 gebruik 'n "droë oliebak" enjinsmeerstelsel, wat beide verhoogde langlewendheid en verminderde oorhoofse enjinhoogte bied. Oorspronklik ontwikkel as 'n manier om skuiming van enjinolie teen hoë krukas-toere te voorkom, wat 'n ernstige daling in die oliedruk sou veroorsaak, het dit volgehoue snelhede teen volle enjinkrag moontlik gemaak. Die M100-stelsel het 'n massiewe twaalf liter olie deur die enjin gesirkuleer en 'n opgaartenk wat binne die regtervoormodderskerm gemonteer is, in teenstelling met die gewone vier of vyf liter wat in V8's gevind is met 'n standaard oliebak en oliepompkonfigurasie. Die droë-oliebakstelsel het ook die voordeel gehad om die olieversieningsinterval na 20100 km uit te brei.Dit, tesame met hidrouliese klephysers wat geen verstelling nodig gehad het nie en spesiale silinderkoppakkings wat die behoefte aan periodieke vasdraai van die kopboute uitgeskakel het, het die 6.8 byna onderhoudsvry gemaak vir sy eerste 80 000 km.
Marcel van Heerden
Marcel van Heerden is 'n Suid-Afrikaanse akteur.
Francis Fukuyama
Yoshihiro Francis Fukuyama (Chicago, 27 Oktober 1952) is 'n Amerikaanse sosioloog, politieke wetenskaplike en filosoof. Fukuyama is sedert Julie 2010 'n senior genoot by die Freeman Spogli Instituut vir Internasionale Studies en 'n Mosbacher-direkteur van die Sentrum vir Demokrasie, Ontwikkeling en die Oppergesag van die Reg aan die Stanford Universiteit In Augustus 2019 is hy aangewys as direkteur van die Ford Dorsey Meester in Internasionale Beleid by Stanford
Voor dit het hy gedien as 'n professor en direkteur van die Internasionale Ontwikkelingsprogram by Paul H. Nitze Skool vir Gevorderde Internasionale Studies van die Johns Hopkins-universiteit in Baltimore. Voorheen was hy Omer L. en Nancy Hirst Professor in Openbare Beleid aan die Skool vir Openbare Beleid by die George Mason universiteit. Hy staan bekend as 'n neokonserwatiewe denker. Sy bekendste werke is The End of History and the Last Man (1992) en The Great Disruption (1996).
Lewensloop
Fukuyama is een van die stigters van die Project for the New American Century en word daarom tot die neokonserwatiewes gereken. Hy keur egter die Amerikaanse inval van Irak in 2003 af en oor die neokonserwatiewes praat hy intussen in die derde persoon. In 'n onderhoud met die VPRO het hy gesê dat hy self die "Marx" van hierdie beweging is; en dat die Bush-regering dan "Leninisties" is.
Fukuyama is 'n lid van die Presidentsraad oor bio-etiek en dien op die adviesraad van verskeie ander instellings.
Werk
In sy bekende boek The End of history and the Last Man (Die einde van die geskiedenis en die laaste mens) verdedig Fukuyama die stelling dat die einde van die Koue Oorlog ook die einde van die ideologiese ewolusie van die mensdom is. Volgens hom sal dit tot gevolg hê dat die Westerse liberale demokrasie universeel as die optimale vorm van regering beskou sal word.
Transvaalse Provinsiale Raad
Die Transvaalse Provinsiale Raad was die provinsiale raad van Transvaal in Suid-Afrika. Dit het deur die Suid-Afrika-wet van 1909 tot stand gekom en het vanaf die stigting van die Unie van Suid-Afrika op 31 Mei 1910 bestaan. Die eerste verkiesing vir die provinsiale raad het op 15 September 1910 (dieselfde dag as die algemene verkiesing) plaasgevind.
Die provinsiale raad het tot 1986 bestaan, waarna sy funksies na die versterkte uitvoerende mag van die Staatspresident oorgedra is. Die provinsie self het tot 1994 bestaan, waarna die provinsies heringedeel is.
Kiesafdelings
Die Transvaalse Provinsiale Raad was volgens kiesafdelings ingedeel. Van die kiesafdelings sluit in: Langlaagte, Lichtenburg, Losberg, Lydenburg, Marico, Potchefstroom, Pretoria-Distrik (Noord), Pretoria-Distrik (Suid), Pretoria-Oos, Pretoria-Wes, Roodepoort, Rustenburg, Standerton, Troyeville, Turffontein, Wakkerstroom, Waterberg en Wolmaransstad.
Verkiesingsuitslag volgens party 1936–1981
Sleutel:
Johnnie Morris (akteur)
Johnnie Morris (15 Junie 1887 – 1969) was 'n Amerikaanse akteur. Hy was bekend vir sy rolle in die rolprente The Fifty-Fifty Girl (1928), Beggars of Life (1928), Innocents of Paris (1929), en Li'l Abner (1940).
Jonny Coyne
Jonny Coyne is 'n Engelse akteur. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente Lara Croft Tomb Raider: The Cradle of Life (2003), Gangster Squad (2013), en Nightcrawler (2014), en in die televisiereeks Alcatraz (2012).
Lenie Boshoff-Liebenberg
Lenie Boshoff-Liebenberg (6 Maart 1879, Klerksdorp – 11 Augustus 1954, Johannesburg) was die Afrikaanse skrywer van een van die eerste dagboeke oor die Anglo-Boereoorlog.
Lewe en werk
Anna Magdalena Liebenberg is op 6 Maart 1879 op Klerksdorp gebore as een van ’n tweeling. Haar tweelingsuster se naam is Katie. Op 5 Desember 1905 trou sy op Potchefstroom met die onderwyser Johannes Jacobus Boshoff, wat in 1944 oorlede is. Hulle het drie seuns. Sy is een van die stigters van die Vrouetak van die Nasionale Party en dien oor baie jare in die besture van die Vrouefederasie en die Vrouesendingbond. Sy is op 11 Augustus 1954 in Johannesburg oorlede.
Skryfwerk
Die eerste Afrikaanse oorlogsdagboek, “Moedersmart en kinderleed” (met ’n voorwoord deur Jan F.E. Celliers), verskyn uit haar pen. Dit verhaal in die eerste deel haar ervaringe oor ’n tydperk van agtien maande in die konsentrasiekampe van Howick en Klerksdorp. Die lydingsgeskiedenis van die konsentrasiekampe is goed bekend, maar hierdie boek is nogtans van groot waarde weens die persoonlike perspektief wat dit bied. Die tweede deel van die boek bevat herinneringe uit die Anglo-Boereoorlog, met onder andere die verhaal van ’n huisgesin verwoes deur drank, wat minder geslaagd is. Onder die skrywersnaam Liebenhof is sy later medewerker aan etlike Afrikaanse tydskrifte.
Matthew Brittain
Matthew Brittain (5 Mei 1987- ) is 'n voormalige Suid-Afrikaanse Olimpiese roeier. Hy maak sy debuut tydens die Roei-wêreldkampioenskap van 2007 met 'n 21ste plek in die ligte-vier-sonder-stuurman. In 2012 wen hy en sy spanmaats 'n goue medalje tydens die Olimpiese Somerspele in die dieselfde item. Dit is Suid-Afrika se eerste Olimpiese goue medalje vir roei.
Brittain het vir Tukkies geroei en was destyds besig met 'n honneursgraad in ekonomie. Hy het aan 'n junior-wêreldregatta, vier 0.23 wêreldbyeenkomste en drie senior wêreldbyeenkomste deelgeneem.
Sabiewaterval
Die Sabiewaterval is in die Sabierivier, Mpumalanga, Suid-Afrika. Die waterval is in Sabie net langs die R532-streeksroete brug wat oor die Sabierivier gaan. Die waterval lê 966 meter (3 169 voet) bo seevlak.
NG gemeente Witfield
duimnael|regs|160px|Ds. I.M. Kritzinger, leraar van 1961 tot 1966.
Rachel Keller (aktrise)
Rachel Keller (gebore 25 Desember 1992) is 'n Amerikaanse aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die televisiereekse Fargo (2014) en Legion (2017).
NG gemeente Witfield
Stigting
Die gemeente is op 11 Oktober 1945 as die jongste dogter van die moedergemeente Boksburg afgestig. Dit was presies 'n jaar na die jubileumfeesvierings met Boksburg se vyftigjarige bestaan. Die aand is daar 'n gemeentevergadering, wat onder die voorsitterskap van die konsulent, ds. J.H. Roos van Boksburg-Noord, gehou is, die eerste 14 kerkraadslede van Witfield verkies. 'n Rapsie minder as vyf maande lank moes die gemeente vakant bly, totdat die eerste herder ontvang is: ds. S.J. Henrico, wat op 4 April 1946 hier bevestig is. Hier kon die leraar en sy eggenote vier jaar lank staan en hier is ook hulle twee kinders gebore. Die pastoriepaar het hulle werk met groot welslae verrig, totdat ds. Henrico 'n beroep na Messina aangeneem het. Op 9 April 1950 moes die gemeente met leedwese van sy eerste herderspaar afskeid neem.
Vooruitgang
Die gemeente self het egter ook in die ses jaar van sy bestaan 'n geweldige vooruitgang ondergaan. Tydens die afstigting in 1945 het die gemeente 'n ledetal van 500 gehad. Dit het tot ongeveer 650 in 1951 gestyg. Waar die kerkraad aanvanklik uit slegs 14 lede bestaan het, het toe 34 kerkraadslede gedien. Die gemeente se materiële besit het eweneens toegeneem: behalwe die kerksaal wat in 1945 as geskenk van Boksburg ontvang is, het die gemeente toe ook 'n ruim pastorie gehad. 'n Kerkboufonds is in die lewe geroep en die erf wat vir die godshuis bedoel is, is net langs die pastorie geleë.
Vier Edel Waarhede
Die Vier Edel Waarhede is die waarhede van die edeles wat sentraal tot die leerstellings van Boeddhisme is: hierdie wêreldse bestaan is basies onbevredigend, maar daar is ’n pad na bevryding van die siklus van geboorte en die dood.
In die soetras het die vier waarhede beide ’n simboliese as ’n aanloklike funksie. Hulle verteenwoordig die ontwaking en bevryding van die Boeddha, maar ook die moontlikheid van bevryding vir alle mense omdat dit beskryf hoe verlossing van lyding behaal kan word.
Baie Boeddhistiese onderwysers hou dié waarhede voor as die essensie van Boeddhistiese leringe, maar hul belangrikheid het mettertyd ontwikkel en ander, ouer leringe vervang oor prajna (wysheid) of bevrydende insig.
Die vier waarhede
Dukkha word gewoonlik vertaal as lyding, angstigheid, onvoldoendheid ens. en het drie aspekte:
Die oorsprong van dukkha kan bekend wees. Dit word gewoonlik verduidelik as begeertes (Pali: tanha, "dors"), bepaal deur onkunde (Pali: avidya). Op ’n dieper vlak word die grondoorsaak van dukkha beskou as onkunde oor die ware aard van sake.
Daar is egter ’n manier om dukkha te beëindig. Dit kan onder meer behaal word deur die Edel Agtvoudige Pad.
Himalaja
Die Himalaja (Sanskrit: हिमालय; Nepalees: हिमालय; Oerdoe: ہمالیہ‎; van Sanskrit hima ("sneeu") en ālaya ("woning"), letterlik "tuiste van die sneeu" ) is 'n bergreeks in Suid-Asië, wat die Indo-Ganges-plein van die Tibetaanse plato skei. Dit lê uitgestrek van Pakistan oor Indië, Nepal, Tibet (Volksrepubliek China) en Bhoetan.
Pieke
Die Himalajaberge is 2 400 km lank en tussen 150 en 280 km breed. Veertien van sy pieke rys tot 'n hoogte van meer as 8 000 m bo seevlak: Berg Everest, K2, Kangchenjunga, Lhotse, Makalu, Cho Oyu, Dhaulagiri, Manaslu, Nanga Parbat, Annapurna, Gasherbrum I, Broad Peak, Gasherbrum II en Shishapangma. Berg Everest is die hoogste bergtop op aarde met 'n hoogte van 8 848 meter.
Chattanooga
Chattanooga is die vierde grootse stad (ná Memphis, Nashville en Knoxville) in die Amerikaanse deelstaat van Tennessee, en het 'n bevolking van 170 880 in 2008 gehad.
Geografie
Chattanooga lê in die suid-ooste van Tennessee, aan die suide oewer van die Tennesseerivier.
Himalaja
Pieke
In werklikheid bestaan die bergreeks uit drie hoofreekse wat soos 'n magtige vesting oor Noord-Indië troon. Die bewoners van die streek noem die berge "die tuiste van die sneeu", want die meeste van die berge is hoër as 5 400 m en dus dwarsdeur die jaar met sneeu bedek. Meer as 100 van die pieke is hoër as 6 000 m, meer as 30 is hoër as 7 000 m en veertien is hoër as 8 000 m.
Os du Randt
Jacobus Petrus "Os" du Randt (gebore 8 September 1972), is 'n voormalige Suid-Afrikaanse rugbyspeler wat loskopstut vir die Springbokke, Sentrale Cheetahs (Super 14), en die Vrystaat Cheetahs (Curriebeker) gespeel het. Hy het teen sy aftrede die meeste wedstryde vir die Springbokke gespeel, 'n rekord wat later deur John Smit, Victor Matfield en Tendai Mtawarira oortref is. Du Randt het vir die Cats in die Super 12 gespeel, maar het na die nuwe Sentrale Cheetahs Super 14 span oorgeskuif nadat die Vrystaat Cheetahs van die Catsspan afgeskei is. Hy was een van die min oorblywende internasionale-vlak spelers van die amateurera wat destyds aanhou speel het.
Chattanooga
Demografie
In 2000 het die stad 'n bevolking van 155 554 gehad: 59,71% wit, 36,06% swart of Afro-Amerikaans, 0,29% Amerikaanse inboorlinge, 1.54% Asiaties, 0.11% Pasifiese eilanders, 1.01% van ander rasse en 1,3% van twee of meer rasse. Spaans-Amerikaners of Latyns-Amerikaners van enige ras het 2,11% van die bevolking uitgemaak.
Os du Randt
Vroeë loopbaan
Du Randt is op die Oos-Kaapse dorpie Elliot gebore. Hy het sy bynaam aan sy gespierde liggaamsbou te danke. Hy het in 1994 die eerste keer vir die Springbokke uitgedraf en teen die Argentynse nasionale rugbyspan in die Rugbywêreldbeker 1995 gespeel, wat Suid-Afrika gewen het. Du Randt was in die jare daarna steeds 'n sleutelspeler in die Bokspan en is selfs deur die Rugby World-tydskrif aangewys as die tweede beste loskop van alle tye. Hy was ook deel van Suid-Afrika se span tydens die Rugbywêreldbeker 1999.
Himalaja
Riviere
Die Himalaja het ontstaan deur die botsing van die Indiese subkontinent met die Eurasiese plat. Die Himalaja-bergreeks vorm deel van die "Dak van die Wêreld", die reusagtige hooglandgebied wat die Karakoram- en Pamir-bergreekse insluit.
Os du Randt
Vroeë loopbaan
In 2000 het hy egter beserings opgedoen wat hom vir byna twee jaar verhoed het om te speel. Hy het op die ou einde in 2002 weer gespeel, maar het aanvanklik gesukkel om sy vorige vorm te herwin. In 2004, nadat hy ten spyte van sy ouderdom sy peil in binnelandse kompetisie herwin het, is du Randt deur die nuwe afrigter Jake White vir die Springbokke gekies. Hy was 'n sleutelspeler in die Bokke se herstel in 2004 toe hulle die Drienasiesreeks gewen het en as die Internasionale Rugbyraad se Wêreldspan van die jaar aangewys is. Saam met die Springbokke het hy tydens die Rugbywêreldbeker 2007 sy tweede titel gewen.
Terugkeer
In 2003 het Du Randt 'n oproep ontvang van die voormalige Springbokflank en spanmaat Rassie Erasmus wat destyds die Vrystaat Cheetahs afgerig het. Daarna het Os in 2004 'n terugkeer na die Springbokke gemaak, onder die nuwe afrigter Jake White. Hy het in 2007 na afloop van die Wêreldbekereindstryd uitgetree. Saam met François Steyn (in 2007 en 2019) is Os du Randt (in 1995 en 2007) net een van twee Springbokrugbyspelers wat die Webb Ellis-beker twee keer kon inpalm.
Meru
duimnael|160px|’n [[Djainisme|Djainistiese uitbeelding van Meru uit die Samghayanarayana.]] duimnael|160px|’n Bhoetaanse skildery van Meru en die [[Boeddhisme|Bhoeddhistiese heelal, 19de eeu, Trongsa, Bhoetan.]]
Meru (Sanskrit: मेरु; Tibettaans: ཪི་རྒྱལ་པོ་རི་རབ་, Sumeru, Sineru of Mahameru) is die heilige berg met vyf pieke in die Hindoeïstiese, Djainistiese en Boeddhistiese kosmologie en word beskou as die middelpunt van al die fisiese, metafisiese en spirituele heelalle.
Meru (Singalees: මහා මේරු පර්වතය) met die voorvoegsel su- gee die betekenis "Wonderlike Meru" of "Groot Meru". In ander tale is die naam: Chinees: 須彌山 Xūmíshān; Birmaans: မြင်းမိုရ် Myinmo, Khmer: ភ្នំព្រះសុមេរុ Phnom Preah So Mae.
Baie bekende Hindoe-, Djanistiese en Boeddhistiese tempels is gebou as ’n simboliese verteenwoordiging van die berg.
Geografies
Die eienskappe wat aan Meru gegee word en verwys na die berg as deel van die Kosmiese Oseaan, met stellings soos "Die Son en al die planete wentel om die berg", maak dit volgens die meeste geleerdes moeilik om die ligging vas te stel. Sommige navorsers vereenselwig Meru of Sumeru met die Pamirgebergte noordwes van Kasjmir.
In een van die vele weergawes van die Hindoe-kosmologie word Meru beskryf as omring deur die berge Mandrachala in die ooste, Supasarva in die weste, Kumuda in die noorde en Kailasha in die suide.
FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1942
Die 4de FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi (Engels: FIFA World Cup) is oorspronklik vir 1942 beplan, maar is weens die uitbreek van die Tweede Wêreldoorlog afgelas.
Cobh
Cobh [ˈkoʊv], Iers: an Cóbh, tussen 1850 en 1920 Queenstown, is 'n gewilde toeristeoord en seehawe aan die suidkus van die graafskap Cork, Republiek Ierland. Cobh is aan die suidelike kant van Great Island ("Groot Eiland") in Cork-hawe geleë wat as een van die beste natuurlike seehawens ter wêreld beskou word. Die dorp het op heuwels ontstaan wat 'n soort amfiteater vorm. Danksy die passasierskepe, wat hier gereeld by Ierland se enigste groot terminaal vir groot skepe in die middestad van Cobh aandoen, word die hawestad jaarliks deur byna 100 000 passasiers en bemanningslede besoek.
Die lang seevaarttradisie, maar ook Cobh se geskiedenis as die hawe waar groot getalle emigrante (na ramings sowat 2,5 miljoen) hul seereis na oorsese bestemmings begin het, maak van die hawe 'n gewilde toeristetrekpleister. Die dorp met sy Georgiaanse argitektuur, sy straatrooster en hawehowe het feitlik onveranderd gebly sedert die luukse skip RMS Titanic op sy noodlottige nooiensvaart in April 1912 van hier as sy laaste Europese hawe vertrek het nadat 123 Ierse passasiers aan boord gegaan het. Slegs 44 van hulle het die seeramp oorleef.
Die hawe se naam het sy eie lang geskiedenis. Verskeie Ierse name was in gebruik voordat die hawe in 1750 vir die eerste keer sy Engelse naam Cove ("The Cove of Cork") gekry het. In 1850 is dit, ter herdenking van 'n besoek wat koningin Victoria aan die hawe gebring het, hernoem tot Queenstown. Dié naam was sewentig jaar lank in gebruik voordat die hawe volgens 'n besluit van die owerheid van die nuwe Ierse Republiek in 1920 sy huidige naam gekry het. Cobh is slegs 'n Ierse skryfwyse van die Engelse naam Cove en het geen betekenis in die Ierse taal nie.
Geskiedenis
Die streek voer sy geskiedenis terug tot die antieke tydperk, en daar word aangeneem dat sommige van die vroeë plekname van Fenisiese oorsprong is. In die 7de eeu n.C. het christelike monnike hulle by die afgeleë hawe gevestig. Die latere Middeleeue was die tyd van Engelse invalle en verowering, en in 1176 is ook dhet ie gebied van Cobh deur koning Hendrik II se magte ingeneem. Landbougrond in die streek is herverdeel en aan Engelse setlaars oorgedra. Toe koningin Victoria in 1849 vir die eerste keer 'n besoek aan Ierland gebring het, het haar skip Cobh aangedoen, en ter herdenking van die koninklike besoek is die dorpsnaam gewysig na Queenstown.
Cobh-hawe is verskeie kere deur historiese gebeurtenisse en seerampe geraak. In 1838 het die SS Sirius, die eerste skip op die Noord-Atlantiese roete na New York wat uitsluitlik deur stoomenjins aangedryf is, vanuit Cobh-hawe vertrek. Cobh was ook die hawe van waar Britse troepe op pad na oorsese oorlogstonele - die Amerikaanse Onafhanklikheidsoorlog, die Krim-oorlog, die Anglo-Boereoorlog en die Eerste Wêreldoorlog - vertrek het.
Tydens die Eerste Wêreldoorlog is die RMS Lusitania, 'n passasierskip van die Britse redery Cunard Line, op 7 Mei 1915 tydens haar vaart van New York na Liverpool deur 'n Duitse duikboot gekelder. Die skip het binne agttien minute gesink, met die verlies van 1 201 lewens. Plaaslike rederye, vissers en nood- en reddingsdienste het onmiddellik met grootskaalse reddingspogings begin. Die meeste van 762 oorlewendes is, net soos die slagoffers van die aanval, na Cobh geneem. Baie van die oorledenes is op die Ou Kerk-begraafplaas aan die buitekant van die dorp begrawe, en 'n groot monument in die dorpskern herinner nog aan die tragiese gebeure.
St Colman's Cathedral
St. Colman’s Cathedral fungeer as katedraalkerk vir die Rooms-Katolieke bisdom Cloyne. Boubedrywighede vir die katedraal, wat deur Edward Welby Pugin en George Ashlin in die Neogotiese styl ontwerp is, het in 1867 begin. Toe Pugin in 1875 oorlede is, het Ashlin 'n Dublinse argitek, Thomas Aloysius Coleman, in diens geneem om die projek te voltooi.
Die katedraal, wat in 1915 ingewy is, is die tweede grootste kerkgebou in die Ierse Republiek. Dit is 'n basiliek met drie skepe wat in kruisvorm gebou is, met Gotiese katedrale in Frankryk as voorbeeld. Die katedraaltoring is met 91,4 meter die tweede hoogste in die land en word slegs deur die katedraal van Limerick oortref.
Leer (toestel)
'n Leer is 'n toestel met trappe waarmee daar teen hoë voorwerpe op- of afgeklim word. 'n Leer bestaan uit twee ewewydige balke of toue met dwarsstukke (sporte) waarop getrap word as 'n mens klim. Die klimmer hou met sy hande aan die balke vas, terwyl hy met sy voete van die een trap na die volgende beweeg.
Lere kan van metaal, hout of selfs van tou gemaak word. Daar is hoofsaaklik twee soorte lere: rigiede (stewige) lere en toulere.
Toulere word meestal gebruik om teen bome of rotswande te klim. Sulke lere moet ten minste aan die bokant aan iets vasgebind wees. Dit is moeiliker om 'n touleer as 'n rigiede leer te gebruik. 'n Touleer kan egter maklik opgerol en weggebêre word.
Traplere word hoofsaaklik in en om die huis gebruik om dinge wat nie te hoog is nie by te kom, soos om gordyne te hang of goedere uit 'n hoë kas te haal. Hulle is gewoonlik in die vorm van 'n onderstebo "V" met 'n platform bo-op waarop mens kan staan.
Lere word algemeen op brandweerwaens gemonteer. Hierdie lere kan na enige kant gedraai word, vanwaar die brandweermanne die brand onder beheer kan bring.
Gewone drolpeer
Die gewone drolpeer (Dombeya rotundifolia) is 'n boom wat noord van die Vaalrivier en in KwaZulu-Natal voorkom. Die blare is amper rond, redelik grof, donkergroen aan die bokant en liggroen aan die onderkant. Dit is gewoonlik een van die eerste bome wat in die lente blom; die bloeisels is gewoonlik wit maar kan ook ligpienk wees. Die blomme verwelk gou maar die kroonblare val nie af nie. Hulle bly aan die boom en word later vlerke aan die ryp vrugte. Die boom staan ook bekend as die Blompeer.
Rooibekrenostervoël
Die Rooibekrenostervoël (Buphagus erythrorhynchus) is 'n gelokaliseerde algemene standvoël van savanne en boomveld en dwaal gereeld tot buite sy normale gebied. Hulle word gewoonlik by wild en vee gesien. Die voël is 19 cm groot en weeg 42–59 gram. In Engels staan die voël bekend as die Red-billed Oxpecker.
Jérémie Renier
Jérémie Renier (gebore 6 Januarie 1981) is 'n Belgiese akteur, skrywer, en regisseur.
Maury Sterling
Maury Sterling is 'n Amerikaanse akteur en vervaardiger. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente Smokin' Aces (2006), The A-Team (2010), Coherence (2013), en Batman: The Killing Joke (2016).
Seksueel oordraagbare infeksie
Seksueel oordraagbare infeksies (SOI's) word deur seksuele kontak van een persoon na 'n ander versprei. Hierdie infeksies veroorsaak seksueel oordraagbare siektes (SOS'e) wat algemeen voorkom, wat pyn kan meebring en wat onvrugbaarheid en sterfte kan veroorsaak indien dit nie behandel word nie. Van die algemene SOI's is gonorree, trigomoniase, chlamydia en sifilis. Genitale vratte word deur die menslike papilloomvirus veroorsaak en sommige subtipes hiervan is vir die meeste gevalle van servikale kanker verantwoordelik.
Die meeste SOS'e kan behandel en genees word. Die verworwe immuniteitsgebreksindroom (vigs) en die seksueeloordraagbare virus Menslike Immuniteitsgebrekvirus (MIV) wat vigs veroorsaak, kan egter nie genees word nie. MIV kan deur seksuele kontak, deur bloed en deur 'n swanger vrou aan haar kind gedurende swangerskap, geboorte, of borsvoeding oorgedra word. Alhoewel MIV nie genees kan word nie, kan die uitwerking daarvan soms tydelik gestuit word.
Mens kan gewoonlik nie sien dat iemand 'n SOI het nie; mense met SOI's, insluitend MIV, lyk gewoonlik nie siek nie. Dit kan van drie tot tien jaar duur voordat iemand met MIV simptome toon.
Die mees effektiewe manier om SOI's te voorkom is deur nie seks te hê nie. Sommige vaksiene verlaag die risiko's van sekere infeksies soos hepatitis B en sommige soorte MPV. Veiliger sekspraktyke soos die gebruik van kondome en om een seksmaat te hê, kan ook die risiko verlaag. Sekere infeksies kan ook effektief deur manlike besnydenis verminder word.
Tekens en simptome
Nie alle SOI’s is simptomaties nie, en simptome verskyn ook nie noodwendig direk ná besmetting nie. In sommige gevalle kan ’n siekte sonder enige simptome gedra word, wat ’n groter risiko vir oordrag na ’n ander persoon inhou. Na gelang van die siekte kan onbehandelde SOI’s tot onvrugbaarheid, chroniese pyn en selfs die dood lei.
Die teenwoordigheid van ’n SOI in kinders kan op seksuele misbruik dui.
Oordrag
Die volgende geslagsdade verhoog die risiko en waarskynlikheid van seksueel oordraagbare infeksies: orale seks, vaginale seks, anale seks, analingale seks.
Vernaamste soorte
Seksueel oordraagbare infeksies sluit in:
Patofisiologie
Baie SOI’s word (meer dikwels) deur die slymvliese van die penis, vulva, rektum, urienweg en (minder dikwels – afhangende van die soort infeksie) deur die mond, keel, lugweg en oë oorgedra. Alhoewel die kop van die penis deur ’n sigbare slymvlies bedek word, produseer dit geen mukus nie. Slymvliese verskil van vel in die sin dat dit sekere patogene in die liggaam inlaat. Die hoeveelheid kontak met geïnfekteerde bronne wat infeksie veroorsaak, wissel van patogeen tot patogeen, maar selfs ligte kontak tussen ’n slymvlies en vogdraers (soos veneriese vloeistof) kan siekte tot gevolg hê.
Dit is een rede waarom die waarskynlikheid dat infeksies deur seks oorgedra word, baie hoër is as deur meer terloopse, nieseksuele kontak – aanraking, omhelsing, handdruk – maar dit is nie die enigste rede nie. Alhoewel slymvliese in die mond en genitalieë voorkom, blyk dit dat baie SOI’s makliker deur orale seks as deur ’n diep soen oorgedra word. Baie infeksies wat maklik van die mond na die genitalieë en omgekeerd oorgedra word, word moeiliker van een mond na ’n ander oorgedra. By MIV dra genitale vloeistowwe baie meer van die patogeen as speeksel. Sommige infeksies wat as SOI’s geëtiketteer word, soos Herpes simpleks en MPV, kan deur direkte velkontak oorgedra word. KSHV weer, kan deur ’n diep soen oorgedra word, maar ook wanneer speeksel as ’n seksuele smeermiddel gebruik word.
Afhangende van die SOI kan ’n persoon die infeksie oordra as daar geen tekens van die siekte teenwoordig is nie. ’n Persoon is baie meer geneig om die herpesinfeksie oor te dra wanneer daar blase is, maar ’n geïnfekteerde persoon kan die MIV-infeksie egter enige tyd versprei, selfs al het hy/sy nog nie vigssimptome ontwikkel nie.
Alle seksuele gedrag wat kontak met liggaamsvloeistowwe van ’n ander persoon behels, hou ’n risiko vir die verspreiding van seksueel oordraagbare siektes in. Alhoewel die bekamping van MIV, wat tot vigs lei, tot dusver die meeste aandag ontvang het, verskil elke SOI se situasie.
Soos uit die naam afgelei kan word, word seksueel oordraagbare siektes deur sekere seksuele aktiwiteite van een persoon na ’n ander oorgedra, en nie soseer deur daardie seksuele aktiwiteite veroorsaak nie. Bakterieë, fungi, protosoë of virusse is steeds die oorsaaklike agente. Dit is nie moontlik om enige seksueel oordraagbare siekte op te doen deur enige seksuele kontak met ’n persoon wat nie ’n draer is nie; aan die ander kant het ’n persoon wat ’n SOI het, dit opgedoen deur kontak (seksueel of andersins) met iemand wat dit reeds gehad het. Sommige SOI’s soos MIV kan tydens swangerskap of borsvoeding van die ma na die kind oorgedra word.
Alhoewel die waarskynlikheid van die oordrag van verskeie seksuele aktiwiteite baie wissel, behoort alle seksuele aktiwiteite tussen twee (of meer) mense oor die algemeen as ’n tweerigtingpad vir die oordrag van SOI’s beskou te word. Om te “gee” of te “ontvang” is dus albei gevaarlik, maar om te “ontvang” hou ’n groter risiko in.
Alhoewel gesondheidsorgpraktisyns veiliger seks voorstaan, soos die gebruik van kondome as die betroubaarste manier om die risiko vir seksueel oordraagbare siektes gedurende seksuele aktiwiteit te verlaag, mag veiliger seks onder geen omstandighede as ’n absolute vrywaring gesien word nie. Die oordrag van en blootstelling aan liggaamsvloeistowwe soos deur bloedoortappings en ander bloedprodukte, die deel van naalde, naaldsteekbeserings (wanneer mediese personeel tydens prosedures per ongeluk gesteek of geprik word), die deel van tattoeëernaalde en geboorte is ander maniere waarop die infeksie oorgedra kan word. Hierdie verskillende maniere stel veral sekere groepe soos mediese werkers, bloeiers en dwelmgebruikers in gevaar.
Onlangse epidemiologiese studies het sosiale netwerke ondersoek wat deur seksuele verhoudings tussen individue gedefinieer word, en daar is ontdek dat die eienskappe van seksuele netwerke deurslaggewend vir die verspreiding van seksueel oordraagbare siektes is. Sogenaamde assortative mixing tussen mense met 'n groot hoeveelheid seksmaats blyk veral ’n belangrike faktor te wees.
Dit is moontlik om ’n asimptomatiese draer van seksueel oordraagbare siektes te wees. Seksueel oordraagbare siektes kan veral by vroue die ernstige pelviese inflammatoriese siekte veroorsaak.
Voorkoming
Voorkoming is van sleutelbelang in die bestuur van ongeneeslike SOI’s soos MIV en herpes. Klinieke vir seksuele gesondheid staan die gebruik van kondome voor en versprei dit in hoërisiko-gemeenskappe.
Albei maats moet vir SOI’s getoets word voordat seksuele kontak geïnisieer word of voordat kontak hervat word as ’n maat seksuele kontak met iemand anders gehad het. Baie infeksies word nie onmiddellik ná blootstelling waargeneem nie, en daar moet genoeg tyd tussen moontlike blootstelling en toetsing verloop voordat daar ’n akkurate uitslag sal wees. Dis moontlik dat sekere SOI’s, veral sekere hardnekkige virusse soos MPV, nie met die huidige mediese prosedures ontdek sal word nie.
Baie siektes wat permanente infeksies laat posvat, kan die immuunstelsel in so ’n mate in beslag neem dat ander siektes makliker oorgedra word. Die aangebore immuunstelsel wat teen MIV weerstand bied, kan oordrag van MIV voorkom wanneer virustellings baie laag is, maar wanneer die stelsel met ander virusse besig of oorweldig is, kan MIV posvat. Sekere SOI’s verhoog MIV-geïnfekteerde pasiënte se sterfterisiko.
Strategieë vir die uitbreiding van toetsing vir MIV en SOI’s blyk suksesvol te wees. Sommige behandelingsfasiliteite gebruik tuistoetse en laat persone die toets vir die opvolgbesoek terugbring. Ander fasiliteite beveel aan dat persone wat voorheen geïnfekteer was, terugkom om te verseker dat die infeksie geëlimineer is. Nuwe strategieë om hertoetsing aan te moedig is die gebruik van sms’e en e-posboodskappe. Hierdie aanmanings word nou bo en behalwe telefoonoproepe en briewe gebruik.
Inenting
Daar is inentings (vaksiene) beskikbaar wat teen sommige virus-SOI’s soos Hepatitus A, Hepatitus B en sommige soorte MPV beskerming bied. Daar word aanbeveel dat persone hulle laat inent voordat seksuele kontak geïnisieer word ten einde maksimale beskerming te verseker. Daar word tans aan die ontwikkeling van vaksines teen gonorree gewerk.
Kondome
Kondome en vroulike kondome bied slegs beskerming wanneer dit behoorlik gebruik word, en slegs vir die areas wat daardeur bedek word. Onbedekte areas is steeds vatbaar vir baie SOI’s.