cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rolls-Royce plc
Airbus A380
In 1996 het Rolls-Royce en Airbus 'n memorandum van verstandhouding onderteken, waarin die Trent 900 gespesifiseer is as die enjin van keuse vir die destydse A3XX, nou die Airbus A380.
In 2011 het Rolls-Royce klagtes ontvang oor voorvalle met sy Trent 900 Turbowaaier wat gebruik is om die Airbus A380-vliegtuig aan te dryf. Een van die enjins het 'n gedeeltelike kragverlies tydens 'n Qantas-vlug in Februarie 2011 gely. Dit het gevolg op 'n voorval in November 2010 waarin 'n enjin in vlug verbrokkel het wat veroorsaak het dat Qantas Vlug 32 'n noodlanding in Singapoer moes maak. Die vliegtuig was erg beskadig en die lugredery het sy vloot A380's tydelik onttrek. Die probleem is nagespeur na 'n moegheidskraak in 'n oliepyp wat die vervanging van sommige enjins en modifikasies aan die ontwerp vereis het. Trent-aangedrewe A380's wat deur Lufthansa en Singapore Airlines bedryf word, is ook geraak. Qantas het sy A380's geleidelik oor 'n paar maande weer in diens gestel. In Junie 2011 het die lugredery aangekondig dat hy ingestem het tot skadevergoeding van VS$100m van Rolls-Royce.
Op 17 April 2015 is aangekondig dat Rolls-Royce sy grootste bestelling tot nog toe ter waarde van £6,1 miljard (VS$9,2 miljard) ontvang het om enjins vir 50 Emirates A380-vliegtuie te verskaf.
Boeing 787
Op 6 April 2004 het Boeing aangekondig dat hy beide Rolls-Royce en General Electric gekies het om sy nuwe 787 Dreamliner aan te dryf. Rolls-Royce het die Trent 1000 voorgelê, 'n verdere ontwikkeling van daardie reeks.
Airbus A350
In Julie 2006 het Rolls-Royce 'n ooreenkoms bereik om 'n nuwe weergawe van die Trent vir die hersiene Airbus A350 (XWB) straalvliegtuig te verskaf. Hierdie enjin, die Trent XWB, is 'n enjin wat ontwikkel is uit die Trent 1000, waarvan 'n variant vir die oorspronklike A350-voorstel aangebied is. Teen Julie 2015 is meer as 1 500 enjins van hierdie tipe aan 40 kliënte verskaf.
In Oktober 2006 het Rolls-Royce die produksie van sy Trent 900-enjin opgeskort weens vertragings deur Airbus met die aflewering van die A380 superjumbo. Rolls-Royce het in Oktober 2007 aangekondig dat die produksie van die Trent 900 weer begin is ná 'n opskorting van twaalf maande wat veroorsaak is deur vertragings aan die A380.
Laurasiatheria
Die Laurasiatheria is een van vier hooftakke van die moderne Plasentalia. Dit word erken as 'n superorde wat die volgende ordes bevat
Die superorde is eers gebaseer op molekulêre navorsing en dit werk eintlik net met lewende spesies, omdat DNS gewoonlik nie in fossiele bewaar word nie. Maar die huidige navorsing probeer om morfologiese inligtings van altwee lewende en fossiele spesies saam te vat en aan statistiese ontleding te onderwerp. Daar is veral uit die Paleoseen en die Eoseen talle Laurasiatheria bekend waarvan die taksonomie altyd taamlik chaoties gewees het. Hulle is in dikwels in groepe soos "Conylarthra", "Arctocyonida" en "Cimolesta" verdeel, maar die onlangse navorsing plaas groot vraagtekens of hierdie groepe natuurlike monofiletiese klade genoem kan word. Hulle is eintlik asbliktaksons. Van die Cimolesta is spesies wat glad nie plasentaal is nie, maar ook spesies wat tuis lyk te hoort in die kroongroep "Ferae" van die Laurasiatheria en veral in dié tak waarvan vandag net die Ietermagoë van oor is. Alle "Conylarthra" lyk wel in die Laurasiatheria tuis te hoort en veral in die Ferae-klade, maar nie as een monofilietiese groep nie. Daar is "Arctocyonida" wat verwant aan die Creondonte lyk te wees, maar Arctocyon lyk eerder in die tak van die Pantodonta tuis.
Fossiele van die Laurasiatheria word in die Paleoseen (en later) op die noordelike drie kontinente (die ou Laurasia) gevind en dit lyk of hulle in die vroeë Paleoseen 'n regte evolusionêre ontploffing het beleef. Die molekulêre 'klok' sê dat hulle al in die Kryt ontstaan moet hê, maar dit word bereken deur aan te neem dat die ontwikkeling met konstante spoed verloop.
Kladogram
Buite die huidige 6 ordes het die Laurasiatheria veral in die Paleoseen en Eoseen 'n uiters groot verskeidenheid gehad. Van talle van hierdie vroeë lede van die groep word vandag geen verteenwoordigers meer aangetref nie en die taksonomiese indeling is dikwels 'n omstrede en moeilike onderwerp. Hierdie kladogram is 'n poging om alle bekende groepe 'n plek te gee, en is veral gebaseer op die onlangse kladistiese ontleding deur Halliday et al. (2015). Die Louisinidae - Apheliscidae - Amphilemuridae -klade is deels op Hooker et al. (2012) gebaseer.
Groepe wat nog nie geplaas is nie:
Power of Africans Unity
Power of Africans Unity (PAU) is 'n Suid-Afrikaanse politieke party wat in November 2016 deur die voormalige COPE en UDM-lid, Julius Nsingwane, gestig is.
Die party is in Kroonstad geloods, en het by die demonstrasies aangesluit wat teen voormalige president Jacob Zuma betoog het.
Die party het aan die Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2019 deelgeneem.
Grosshöchstetten
Grosshöchstetten is 'n munisipaliteit in kanton Bern, in die distrik Bern-Mittelland van Switserland. In 2018 het 4165 mense in die munisipaliteit gewoon. In 2000 het 92,3% van die inwoners Duits gepraat.
Khmer-ryk
Die Khmer-ryk (Khmer: ចក្រភពខ្មែរ Chakrphup Khmer of អាណាចក្រខ្មែរ Anachak Khmer), amptelik die Angkor-ryk (Khmer: អាណាចក្រអង្គរ Anachak Angkor) was die voorloperstaat van die moderne Kambodja. Dit was ’n magtige Hindoe-Boeddhistiese ryk in Suidoos-Asië wat uit die ouer koninkryke Funan en Chenla ontwikkel het, en het met tye oor die grootste deel van die Suidoos-Asiatiese vasteland regeer.
Sy grootste nalatenskap is Angkor, in die hedendaagse Kambodja, wat die hoofstad tydens die ryk se hoogtepunt was. Die majestueuse monumente van Angkor, soos Angkor Wat en Bayon – is getuienis van die Khmer-ryk se enorme mag en rykdom, indrukwekkende kuns en kultuur, argitektoniese tegnieke en astetiese prestasies, sowel as die verskeidenheid gelowe wat deur die eeue hier beoefen is. Satellietbeelde het onthul dat Angkor tydens sy hoogtepunt in die 11de en 13de eeu die grootste pre-industriële stadsgebied in die wêreld was.
Jayavarman II, die stigter van Angkor
Volgens Sdok Kok Thom-inskripsies was Indrapura omstreeks 781 die eerste hoofstad van Jayavarman II. Hy was van die voormalige koninkryk Chenla en het gou sy invloed uitgebrei, ’n paar mededingende konings se gebiede verower en in 790 koning geword van ’n koninkryk met die Khmer naam "Kambuja". Hy het daarna sy hof noordwes na Mahendraparvata geskuif.
Jayavarman II (802–835) word algemeen beskou as die koning wat die Angkortydperk in Kambodja se geskiedenis ingelui het met ’n grootse kroning in 802 op die heilige Berg Mahendraparvata, nou bekend as Phnom Kulen, om die onafhanklikheid van Kambuja van Javaanse oorheersing te vier. Op dié seremonie is prins Jayavarman II uitgeroep as ’n universele monarg (Khmer: Kamraten jagad ta Raja), of godkoning (Sanskrit: Deva Raja). Hy het homself tot chakravartin verklaar in ’n ritueel wat van die Indiese Hindoe-tradisie oorgeneem is. Daardeur het hy nie net die goddelik aangewese en dus onbetwiste heerser geword nie, maar het hy ook die onafhanklikheid van sy koninkryk van Java aangekondig.
Volgens sommige bronne het Jayavarman II vir ’n tyd in Java gebly tydens die bewind van die Sailendras, of "Meesters van die Berge", en dus word geglo die begrip "Deva Raja" of godkoning kom van Java af.
Die vroegste inligting oor Jayavarman II kom van ’n stele in die Sdok Kok Thom-tempel, wat van 1053 dateer. Dit vertel van twee en ’n half eeue se diens deur lede van die tempel se stigtersfamilie aan die Khmer-hof, hoofsaaklik as hoofpredikers van die Shaivistiese Hindoegodsdiens.
In die volgende jare het hy sy gebied uitgebrei en eindelik, later tydens sy bewind, het hy van Mahendraparvata af weggetrek en sy nuwe hoofstad, Hariharalaya, naby die hendedaagse Kambodjaanse dorp Rolous gevestig. Daardeur hy het die fondament gelê van Angkor, wat sowat 15 km noordwes daarvan ontstaan het. Jayavarman II is in 835 oorlede en is deur sy seun Jayavarman III opgevolg. Dié is in 877 dood en is deur Indravarman I opgevolg.
Jayavarman II se opvolgers het voortdurend Kambuja se grondgebied vergroot. Indravarman I (877–889) het die gebied sonder oorloë uitgebrei en het groot bouprojekte begin danksy rykdom wat met handel en landbou opgebou is. Die belangrikste was die tempel Preah Ko en besproeiingswerk. Hy het ook Bakong omstreeks 881 laat bou. Bakong toon veral groot ooreenkomste met die Borobudur-tempel in Java, wat daarop dui laasgenoemde het waarskynlik gedien as die prototipe vir Bakong. Daar moes ’n uitruiling van reisigers, of selfs sendings, tussen die Khmer-ryk en Java plaasgevind het, en so het nie net idees nie, maar ook tegniese en argitektoniese kennis Kambodja bereik.
Yasodharapura, die eerste stad van Angkor
Indravarman I is opgevolg deur sy seun Yasovarman I (bewind: 889–915), wat ’n nuwe hoofstad, Yasodharapura, gestig het – dit was die eerste stad van Angkor. Die stad se sentrale tempel is op ’n heuwel van sowat 60 m gebou. Onder Yasovarman I is ’n enorme waterreservoir van 7,1 by 1,7 km ook gebou.
Aan die begin van die 10de eeu het die koninkryk verdeel. Jayavarman IV het ’n nuwe hoofstad by Koh Ker, sowat 100 km noordoos van Angkor, gestig met die naam Lingapura. Die koninklike paleis is eers tydens die bewind van Rajendravarman II (944–968) na Yasodharapura teruggeskuif. Hy het die uitgebreide bouprojekte van vroeëre konings hervat en ’n reeks tempels en kloosters in die Angkor-streek laat bou. In 950 het die eerste oorlog uitgebreek tussen Kambuja en die koninkryk Champa in die ooste (in die hedendaagse Viëtnam).
Rajendravarman II se seun Jayavarman V het van 968 tot 1001 regeer. Nadat hy hom as nuwe koning gevestig het bo die ander prinse, was sy bewind ’n grootliks vreedsame tydperk, wat gekenmerk is deur vooruitgang en ’n kulturele bloeityd. Hy het ’n nuwe hoofstad gestig effens wes van sy pa s’n en dit Jayendranagari genoem; sy staatstempel, Ta Keo, was in die suide. Aan Jayavarman V se hof was filosowe, geleerdes en kunstenaars. Nuwe tempels is gebou, waarvan die belangrikste Banteay Srei was wat beskou word as een van die mooiste en mees artistieke tempels van Angkor, en Ta Keo, die eerste tempel van die streek wat heeltemal van sandsteen gebou is.
’n Dekade van konflik het gevolg op die dood van Jayavarman V. Drie konings het gelyk regeer totdat Suryavarman I (1006–1050) die troon bestyg het. Hy het diplomatieke bande met die Chola-dinastie van Suid-Indië aangeknoop. Sy bewind is gekenmerk deur herhaalde pogings om hom omver te werp en deur militêre oorwinnings. Suryavarman het beheer van die Khmer-hoofstad, Angkor Wat, oorgeneem. Terselfdertyd het Angkor Wat in konflik gekom met die Tambralinga-koninkryk op die Maleise Skiereiland. Daar was dus ’n drierigtingkonflik op die vasteland van Suidoos-Asië.
Nadat hy verskeie invalle deur sy vyande oorleef het, het Suryavarman die hulp van die magtige Chola-keiser Rajendra Chola I gevra teen die Tambralinga-koninkryk. Toe die Tambralinga-koninkryk van dié bondgenootskap uitvind, het hulle die hulp gevra van die Srivijaya-koning, Sangrama Vijayatungavarman. Dit het eindelik daartoe gelei dat die Chola-ryk in konflik met die Srivijiya-ryk gekom het. Die oorlog het geëindig met ’n oorwinning vir die Chola-dinastie en die Khmer-ryk. Dié bondgenootskap het ook ’n godsdienstige ondertoon gehad, want beide Chola en die Khmer-ryk was Shaivistiese Hindoes, terwyl Tambralinga en Srivijaya Mahayana-Boeddhiste was.
Ná Suryavarman I se dood in 1050 is hy opgevolg deur Udayadityavarman II, wat die Baphuon en Wes-Baray laat bou het. In 1074 het konflik ontstaan tussen Harshavarman III en die Champa-koning Harivarman IV.
Suryavarman II – Angkor Wat
Die 12de eeu was ’n tydperk van konflik en wrede magstryde. Onder Suryavarman II (1113–1150) het die koninkryk intern verenig geraak en die grootste tempel van Angkor is gebou: Angkor Wat, wat opgedra is aan die Hindoegod Vishnu. In die ooste was sy veldtogte teen Champa en Dai Viet onsuksesvol, maar hulle het die Champa-stad Vijaya in 1145 geplunder en Jaya Indravarman III van die troon gesit.
Die Khmers het Vijaya tot in 1149 beset, toe Jaya Harivarman I hulle uitgedryf het. Suryavarman II het in 1114 ’n sending na Chola gestuur en ’n edelsteen aan die Chola-keiser Kulothunga Chola I geskenk.
Nog ’n tydperk het gevolg waarin konings vir kort tydperke regeer het en gewelddadig deur hul opvolgers omvergewerp is. Eindelik, in 1177, is die hoofstad geplunder deur ’n Champa-vloot onder Jaya Indravarman IV, en Tribhuvanadityavarman is gedood.
Jayavarman VII – Angkor Thom
Koning Jayavarman VII (1181–1219) word algemeen as Kambodja se grootste koning beskou. As ’n prins was hy reeds ’n militêre leier onder vorige konings. Nadat Champa Angkor verower het, het hy ’n leër op die been gebring en die hoofstad terugverower. Hy het die troon bestyg en die oorlog teen die naburige oostelike koninkryk nog 22 jaar lank volgehou, totdat die Khmer Champa in 1203 oorwin en groot dele van hul grondgebied afgeneem het.
Jayavarman VII was die laaste van die groot konings van Angkor – nie net danksy sy suksesvolle oorlog teen Champa nie, maar ook omdat hy nie ’n tiran soos sy onmiddellike voorgangers was nie. Hy het die ryk verenig en merkwaardige bouprojekte aangepak. Die nuwe hoofstad, wat nou Angkor Thom (letterlik "Groot Stad") heet, is gebou. In die middel het die koning, wat ’n aanhanger van Mahayana-Boeddhisme was, die Bayon as die staatstempel laat bou, met torings wat klipgesigbeelde van die bodhisattva Avalokitesvara bevat het wat elk verskeie meters hoog was. Ander belangrike tempels wat hy laat bou het, is Ta Prohm vir sy ma, Preah Khan vir sy pa, Banteay Kdei en Neak Pean, sowel as die reservoir van Srah Srang. ’n Uitgebreide netwerk paaie is gebou wat elke dorp in die ryk verbind het, met blyplekke vir reisigers. Hy het ook 102 hospitale dwarsoor sy ryk laat oprig.
Jayavarman VIII – die laaste opbloei
Ná die dood van Jayavarman VII het sy seun Indravarman II (1219–1243) die troon bestyg. Hy was, nes sy pa, ’n Boeddhis en het ’n reeks tempels voltooi wat tydens sy pa se bewind begin is. As ’n stryder was hy minder suksesvol. Onder toenemende druk deur ’n al hoe magtiger Dai Viet en hul bondgenoot, Champa, het die Khmer in 1220 begin onttrek aan baie van die provinsies wat hulle voorheen van Champa verower het. In die weste het sy Thai-onderdane gerebelleer en die eerste Thai-koninkryk by Sukhothai gestig. In die volgende 200 jaar sou die Thais Kambuja se belangrikste teenstanders word.
Indravarman II is deur Jayavarman VIII (1243–1295) opgevolg. Anders as sy voorgangers was hy ’n aanhanger van Shaivisme en ’n groot teenstander van Boeddhisme. Hy het baie standbeelde van Boeddha laat vernietig en Bhoeddistiese tempels in Hindoe-tempels laat omskep. Van buite is die ryk in 1283 bedreig deur die Mongole onder Koeblai Khan se generaal Sogetu (soms Sagatu of Sodu genoem), wat die goewerneur van Guangzhou in China was. Die koning het oorlog met sy magtige teenstander, wat oor die hele China regeer het, vermy deur van 1285 af heffings aan hom te betaal. Jayavarman VIII se bewind het in 1295 geëindig toe hy deur sy skoonseun Srindravarman (1295–1309) van die troon gesit is. Die nuwe koning was ’n volgeling van Theravada-Boeddhisme, ’n skool van Sri Lanka wat deur Suidoos-Asië versprei het.
In Augustus 1296 het die Chinese diplomaat Zhou Daguan in Angkor aangekom en geskryf: "In die onlangse oorlog met die Siamese is die land heeltemal verwoes." Hy het tot Julie 1297 aan die hof van koning Srindravarman gebly. Hy was nie die eerste of laaste Chinese verteenwoordiger wat Kambuja besoek het nie. Sy verblyf is egter belangrik omdat hy later ’n gedetailleerde verslag geskryf het oor die lewe in Angkor. Sy beskrywings is vandag een van die belangrikste bronne om die historiese Angkor te verstaan. Hy het nie net verskeie groot tempels beskryf nie, maar ook waardevolle inligting verskaf oor die alledaagse lewe en gebruike van die inwoners van Angkor.
Agteruitgang
Teen die 14de eeu het die Khmer-ryk ’n lang, moeilike en geleidelike agteruitgang beleef. Historici het al verskeie redes verskaf: die oorgang van Shaivistiese Hindoeïsme na Theravada-Boeddhisme wat sosiale en politieke stelsels beïnvloed het, aanhoudende interne magstryde onder Khmer-prinse, opstande deur leenhere, buitelandse invalle, peste en ekologiese verval.
Op sosiale en godsdienstige gebied het baie aspekte tot die verval van die ryk bygedra. Die verhouding tussen die heersers en hul elite was onbestendig – van die 27 konings van Angkor het 11 nie ’n wettige aanspraak op die troon gehad nie en daar was baie burgeroorloë. Die Khmer-ryk het meer op die binnelandse ekonomie gefokus en nie gebruik gemaak van die internasionale maritieme netwerk nie. Verder het die invloei van Boeddhistiese idees gebots met die staatsorde wat onder Hindoeïsme ontstaan het.
Verandering van godsdiens
Die laaste Sanskrit-inskripsie was uit 1327. Dit beskryf Indrajayavarman se opvolging deur Jayavarmadiparamesvara. Historici vermoed daar is ’n verband met die konings se aanvaarding van Theravada-Boeddhisme: Hulle is dus nie meer as "devarajas" (godkonings) beskou nie, en dit was nie meer nodig om groot tempels vir hulle op te rig nie, of eerder vir die gode wat hulle beskerm het. Dit het dalk ook gelei tot ’n afname in die koninklike gesag en dus in die werkmag. Die waterbestuurstelsel het ook agteruitgegaan, wat beteken het die oeste is deur vloede en droogtes verklein. Terwyl vroeër drie rysoeste per jaar moontlik was – ’n aansienlike rede vir die vooruitgang en mag van Kambuja – het die kleiner oeste die ryk verder verswak.
As ’n mens egter na die argeologiese rekord kyk, is dit duidelik die Khmer het nie net ophou bou nie, maar hul historiese inskripsies was ook tussen 1300 en 1600 afwesig. Daar is dus min argeologiese bewyse waarmee gewerk kan word. Argeoloë kon wel vasstel die terreine is verlaat en daarna deur ander volke beset.
Buitelandse druk
Die Khmer se westelike buurman, die eerste Thai-koninkryk, Sukhothai, is in 1350 deur ’n sterker Thai-koninkryk, Ayutthaya, in die laer Chao Phraya-bekken verower. Van die 14de eeu af het Ayutthaya die mededinger van Angkor geword. Angkor is in 1352 deur hul koning Uthongin beset en die volgende jaar verower, en daarna het verskeie opvolgende Siamese prinse die Khmer-monarg vervang. In 1357 het die Khmer-koning Suryavamsa Rajadhiraja die troon teruggewen. In 1393 het die Ayutthaya-koning Ramesuan Angkor weer beset en dit die volgende jaar verower. Ramesuan se seun het vir ’n kort ruk oor die Khmer regeer voordat hy vermoor is. Eindelik, in 1431, het die Khmer-koning Ponhea Yat Angkor verlaat omdat dit onmoontlik was om te verdedig. Hy het na die Phnom Penh-gebied verskuif.
Die nuwe hoofstad van die Khmer-ryk was in die suidweste, in die huidige Phnom Penh-streek. Daar is egter bewyse dat Angkor nie heeltemal verlaat is nie. Een lyn van Khmer se konings het dalk daar agtergebly, terwyl ’n ander lyn na Phnom Penh verskuif het om ’n parallelle koninkryk te vestig. Die finale val van Angkor sou dan gewees het weens die verskuiwing van ekonomiese – en daarmee saam politieke – belangrikheid, want Phnom Penh het ’n belangrike handelsentrum geword. Daarbenewens word ernstige droogtes en daaropvolgende vloede beskou as belangrike redes vir Angkor se val. Klimaatsveranderings, duur bouprojekte en magskonflik in die koninklike familie het die lot van die Khmer-ryk verseël.
Ekologiese verval
Ekologiese rampe en die verval van die infrastruktuur is ’n nuwe, alternatiewe teorie oor die einde van die Khmer-ryk. Wetenskaplikes wat aan die Groter Angkor-projek werk, glo die Khmer het ’n uitgebreide stelsel reservoirs en kanale gebruik vir handel, vervoer en besproeiing. Die kanale is ook gebruik vir die verbouing van rys. Namate die bevolking gegroei het, was daar al hoe meer druk op die waterstelsel. Verder was daar tydens die 14de en 15de eeu groot klimaatsveranderings wat ’n invloed op die stelsel gehad het. Tydperke van droogte het gelei tot ’n afname in landbouproduktiwiteit, en groot vloede weens die moesonreëns het die infrastruktuur in dié kwesbare tyd beskadig.
Om by die groter bevolking aan te pas is bome op die Kulenheuwels afgekap om meer rys te kan plant. Dit het veroorsaak dat reën sediment na die kanaalnetwerk vervoer het. Enige skade aan die waterstelsel sou groot gevolge ingehou het.
Die pes
Die pesteorie, waarvolgens ’n ernstige epidemie die digbevolkte Angkor-gebied getref het en tot die val van die ryk bygedra het, is in heroorweging geneem. Teen die 14de eeu het die Swart Dood in Asië versprei. Dit het omstreeks 1330 in China ontstaan en Europa omstreeks 1345 bereik. Die meeste seehawens tussen China en Europa is geraak, en dit kon ’n groot impak op lewe dwarsdeur Suidoos-Asië gehad het. Moontlike siektes sluit in builepes, pokke en malaria.
Angkor ná die 15de eeu
Wat ook al gebeur het, daar is bewyse dat Angkor later steeds bewoon is. Tydens die bewind van koning Barom Reachea I (1566–1576), wat daarin geslaag het om die Thai tydelik terug te dryf, is die koninklike hof vir ’n kort ruk teruggeskuif na Angkor. Inskripsies uit die 17de eeu getuig van Japannese nedersettings tussen dié van die oorblywende Khmer. Die bekendste inskripsie vertel van Ukondayu Kazufusa, wat die Kmer-nuwejaar in 1632 daar gevier het.
In die daaropvolgende dekades is die Japannese egter in die plaaslike Khmer-gemeenskap opgeneem vanweë die gebrek aan nuwe Japannese aankomelinge.
Kultuur en gemeenskap
Baie van wat bekend is oor die antieke Khmer-gemeenskap kom van basreliëfwerke en die eerstehandse beskrywings van die Chinese diplomaat Zhou Daguan, wat inligting verskaf oor die Kambodja van die 13de eeu en vroeër. Die basreliëfs van die Angkor-tempels, soos dié in Bayon, beskryf die alledaagse lewe van die antieke Khmer-ryk, insluitende die paleislewe, vlootgevegte op die riviere en mere en algemene markbedrywighede.
Ekonomie en landbou
Die antieke Khmer was ’n tradisionele landbougemeenskap wat swaar geleun het op die verbouing van rys. Die boere, wat die grootste deel van die koninkryk se bevolking uitgemaak het, het rys geplant naby die oewers van die riviere en mere, in die besproeide gebiede om hul dorpe of in die heuwels wanneer die laer gebiede oorstroom was. Die rysvelde is besproei met ’n groot en ingewikkelde hidrouliese stelsel, onder meer netwerke kanale en barays, of reuse-reservoirs. Dit het groot boeregemeenskappe om die Khmer-stede tot gevolg gehad. Suikerpalms, vrugte en groente is in boorde by die dorpe geplant, wat produkte soos palmsuiker, palmwyn, klapper en verskeie soorte vrugte en groente opgelewer het.
By die enorme Tonlé Sap-meer, en ook naby verskeie riviere en damme, het groot dele van die bevolking op vis staatgemaak vir ’n lewe. Vis was die bevolking se hoofbron van proteïen. Een van die produkte was prahok – gedroogde, gebraaide of gestoomde vispasta wat in piesangblare toegedraai is. Rys was die ander stapelvoedsel. Ander bronne van proteïen het ingesluit varke, beeste en pluimvee. Dié is aangehou onder die boere se huise, wat op stelte gestaan het om hulle teen vloede te beskerm.
Daar was geen permanente geboue op die markte nie; dit was oop pleine waar die handelaars op die grond op geweefde matte gesit het om hul ware te verkoop. Daar was geen tafels en stoele nie. Sommige handelaars het sambrele gehad om hulle teen die son te beskerm. Amptenare het ’n soort belasting of huur ingesamel vir elke spasie op die mark. Vroue het meestal aan die hoof gestaan van die handel en ekonomie op die Angkor-markte.
Die plaaslike mense wat weet hoe om handel te dryf is almal vroue. Wanneer ’n Chinees dus na hierdie land kom, moet hy eerste ’n vrou inneem, deels om voordeel te trek uit haar handeldryfvermoëns. Die vroue word gou oud, ongetwyfeld omdat hulle trou en die lewe skenk wanneer hulle te jonk is. As hulle 20 of 30 jaar oud is, lyk hulle soos Chinese vroue van 40 of 50.
Die rol van vroue in die handel en ekonomie van die Khmer-ryk dui daarop dat hulle aansienlike regte en vryheid geniet het. Die praktyk om vroeg te trou, kon bygedra het tot die koninkryk se hoë vrugbaarheidsyfer en groot bevolking.
Gemeenskap en politiek
Die Khmer-ryk was geskoei op uitgebreide netwerke landbougemeenskappe. ’n Besondere nedersettingshiërargie is duidelik: Klein dorpies was om streeksentrums gesentreer wat op hul beurt hul goedere na groter stede gestuur het in ruil vir ander goedere, soos pottebakkersware en buitelandse items van byvoorbeeld China. Die koning en sy amptenare was in beheer van waterverspreiding en besproeiingskemas, wat bestaan het uit ’n ingewikkelde hidrouliese infrastruktuur soos kanale, gragte en enorme reservoirs bekend as barays.
Die gemeenskap was georden in ’n hiërargie wat die Hindoe-kastestelsel weerspieël waar die gewone mense – rysboere en vissers – die meerderheid van die bevolking uitgemaak het. Die kshatriyas – die koninklikes, adellikes, krygshere en soldate – het die regerende elite en owerhede gevorm. Ander klasse het ingesluit die Brahmane (priesters), handelaars, vakmanne soos timmermanne en messelaars, pottebakkers, metaalwerkers, goudsmede en wewers. Op die laagste sosiale vlak was die slawe.
Die uitgebreide besproeiingsprojekte het rys verskaf wat ’n groot bevolking kon onderhou. Die staatsgodsdiens was Hindoeïsme, maar is beïnvloed deur die kultus van devaraja, wat die Khmer-konings verhef het tot lewende gode op aarde, die inkarnasies van Vishnu of Shiva. In die politiek is hierdie status beskou as die goddelike regverdiging van ’n koning se heerskappy. Die kultus het die koning in staat gestel om enorme argitektoniese projekte soos Angkor Wat en Bayon aan te pak om sy goddelike heerskappy op aarde te vier.
Wanneer die koning [Indravarman III] uitgaan, lei troepe sy gevolg; dan is daar vlae, baniere en musiek. Paleisvroue, van 300 tot 500, met geblomde klere, blomme in hul hare en kerse in hul hande, vorm nog ’n groep. Die kerse word selfs helder oordag aangesteek. Dan volg ander paleisvroue, met koninklike toebehore van goud en silwer. . . Dan kom die paleisvroue wat lanse en skilde dra, saam met die koning se privaat wagte. Waens wat deur bokke en perde getrek word, alles in goud, kom volgende. Ministers en prinse ry op olifante, en voor hulle kan ’n mens van ver af hul ontelbare rooi sambrele sien. Daarna volg die koning se vroue en bywywe, in draagstoele en koetse, op die rug van perde en olifante. Hulle het meer as honderd sambrele, met goud bespikkel. Agter hulle kom die koning, staande op ’n olifant en met sy heilige swaard in sy hand. Die olifant se tande is met goud oorgetrek.
Oor die koning se klere skryf Zhou Daguan: Net die heerser mag klere dra wat oraloor ’n blomontwerp het. . . Om sy nek dra hy pêrels van omtrent drie pond. Aan sy polse, enkels en vingers dra hy goue armbande en ringe. . . Wanneer hy uitgaan, hou hy ’n goue swaard in sy hand.
Khmer-konings was dikwels in oorloë gewikkel. Danksy die groot bevolking kon die koning groot leërs byeenbring wat soms gebruik is om buurlande te verower. Danksy sy oorwinnings het die koning sy grondgebied en mag oor die streek uitgebrei. Konings en koninklike families was ook dikwels by groot magstryde betrokke ter wille van troonopvolging of by mededinging om prinsdomme.
Godsdiens
Hindoeseremonies en -rituele wat deur Brahmane (Hindoepriesters) uitgevoer is, is gewoonlik onder die regerende elite, die koning se familie of adellikes gehou. Die ryk se amptelike godsdienste het Hindoeïsme en Mahayana-Boeddhisme ingesluit totdat Theravada-Boeddhisme oorheers het, selfs onder die laer klasse, nadat dit in die 13de eeu uit Sri Lanka na die Khmer-ryk oorgespoel het.
Kuns en argitektuur
Zhou Daguan het die Angkor-paleis as volg beskryf:
Al die amptelike geboue en huise van die aristokrasie, insluitende die Koninklike Paleis, kyk na die ooste. Die Koninklike Paleis lê noord van die Goue Toring en die Brug van Goud: Dit is een en ’n half myl in omtrek. Die teëls van die hoofwoning is van lood. Ander wonings is bedek met geel pottebakkersteëls. Uitgekerfde of geskilderde Boeddhas versier al die enorme pilare en lateie. Die dakke is ook indrukwekkend. Oop gange en lang kolonnades, wat in harmonieuse patrone gerangskik is, strek in alle rigtings.
Talle tempels en majestueuse monumente is in die Khmer-ryk gebou om die goddelike gesag van die konings te vier. Khmer-argitektuur weerspieël die Hindoegeloof dat ’n tempel gebou word as ’n herskepping van die blyplek van die gode, Berg Meru, met sy vyf pieke en omring deur seë wat deur damme en gragte verteenwoordig word. Met die vroeë Khmer-tempels wat in die Angkor-streek gebou is, is gebruik gemaak van trappiramide-strukture om die heilige tempelberg te verteenwoordig.
Khmer-kuns en argitektuur het hul estetiese en tegniese hoogtepunt bereik met die bou van die indrukwekkende tempel Angkor Wat. Ander tempels is ook in die streek gebou, soos Ta Prohm en Bayon. Die bou van die tempel demonstreer die artistieke en tegniese prestasies van die Khmer-ryk deur die argitektoniese bemeestering van klipmesselwerk.
Argitektoniese style in die Angkor-tydperk:
Kultuur en lewenswyse
Zhou Daguan het Khmer-huise so beskryf:
Die blyplekke van die prinse en hoofamptenare het ’n heel ander uitleg en dimensies as dié van die gewone mense. Al die buitegeboue het grasdakke; net die familietempel en die hoofwoning mag ’n teëldak hê. Die amptelike rang van elke mens bepaal die grootte van sy huis.
Die gewone mense het ’n sampot gedra waarvan die voorste deel tussen die bene deur geloop en agter met ’n gordel vasgemaak is. Adellikes en konings het fyner materiale gedra. Vroue het ’n strook gedra wat die bors bedek het, terwyl adellike vroue ’n langer een gedra het wat oor die skouers geloop het. Mans en vroue het ’n krama (soort serp of bandana) gedra.
Saam met beelde van gevegte en militêre oorwinnings van die konings, beeld die basreliëfs van Bayon ook die alledaagse lewe uit, insluitende marktonele, vissermanne, slagters, mense wat ’n soort skaakspel speel en weddenskappe tydens haangevegte.
Betrekkinge met streekmagte
Die Kaladi-inskripsie van Java (omstreeks 909) maak melding van "Kmir" (Khmer of Kambodjane), "Campa" (Champa) en "Rman" (Mon) as buitelanders van die Suidoos-Asiatiese vasteland wat dikwels na Java gekom het om handel te dryf. Daar word gesinspeel op ’n maritieme handelsnetwerk tussen Kambuja en Java (die Mdang-koninkryk).
Deur sy geskiedenis heen was die Khmer-ryk ook betrokke by ’n reeks oorloë met die naburige koninkryke Champa, Tambralinga en Dai Viet – en later in sy geskiedenis ook met die Siamese Sukhothai- en Ayutthaya-koninkryk. Die ryk se betrekkinge met sy buurman in die ooste, Champa, was besonder intens omdat albei ryke meegeding het om oorheersing van die streek. Die Champa-vloot het Angkor in 1177 geplunder, en in 1203 het die Khmer Champa-soldate teruggedryf en verslaan.
Arabiese skrywers van die 9de en 10de eeu maak skaars melding van die streek behalwe vir sy agterlikheid, maar hulle beskou die koning van Al-Hind (Indië en Suidoos-Asië) as een van die vier groot konings van die wêreld. Die heerser van die Rashtrakuta-dinastie word beskryf as die grootste koning van Al-Hind, maar tog word selfs die minder belangrike konings, insluitende dié van Java, Birma en Khmer, uitgebeeld as uiters magtig met groot leërs soldate, perde en dikwels tienduisende olifante. Hulle het glo ook groot goud- en silwerskatte gehad.
Dit lyk of die Khmer-ryk kontak met die Chinese dinastieë gehad het, van die laat Tang- tot die Yuan-tydperk. Die betrekkinge met die Yuan-dinastie was van groot historiese belang, want dit het gelei tot Die Gebruike van Kambodja (Chinees: 真臘風土記), wat ’n belangrike insig gee in die Khmer-ryk se daaglikse lewe, kultuur en gemeenskap. Die verslag is tussen 1296 en 1297 deur die Yuan-Chinese diplomaat Zhou Daguan geskryf – dié is deur Temür Khan van die Yuan-dinastie gestuur om in Angkor te gaan bly.
’n Javaanse bron wat in 1365 geskryf is, beweer Java het diplomatieke betrekkinge met verskeie lande, onder meer Kambuja, Ayutthaya en Champa, aangeknoop. Die verslag beskryf die politieke situasie op die Suidoos-Asiatiese vasteland in die middel 14de eeu; hoewel die Kambodjaanse koninkryk steeds bestaan het, het die opkoms van die Siamese Ayutthaya sy tol geëis. Eindelik het die ryk geval, en dit het gebeur met die trek uit Angkor na Phnom Penh in 1431 weens Siamese druk.
Markies de Sade
Donatien Alphonse François de Sade (2 Junie 1740 – 2 Desember 1814), beter bekend as die markies de Sade, was ’n Franse aristokraat, rewolusionêre politikus, filosoof en skrywer. Hy was bekend vir sy libertynse seksualiteit. Sy werk sluit in romans, kortverhale, toneelstukke, dialoë en politieke pamflette; sommige daarvan is in sy leeftyd onder sy eie naam gepubliseer, terwyl ander anoniem verskyn het en Sade ontken het dat hy dit geskryf het. Hy is veral bekend vir sy erotiese werk, wat filosofiese gesprekke en pornografie gemeng het, en vol was van seksuele fantasieë met ’n klem op geweld, misdadigheid en godslastering teen die Katolieke Kerk. Hy was ’n voorstander van ekstreme vryheid, ongebonde deur moraliteit, godsdiens of die reg. Die woorde "sadis" en "sadisme" is van sy naam afgelei.
Sade het vir omtrent 32 jaar van sy lewe tyd in verskeie gevangenisse en psigiatriese hospitale deurgebring. Tydens die Franse Rewolusie is hy verkies tot ’n afgevaardigde in die Nasionale Kongres. Baie van sy werk is in die tronk geskryf.
Vroeë lewe en opvoeding
Die markies de Sade is in die Condé-paleis in Parys gebore. Hy was die seun van graaf Jean-Baptiste François Joseph de Sade en Marie-Eléonore de Maillé de Carman, ’n niggie en kamermeisie van die prinses van Condé. Hy is opgevoed deur sy oom, die abbé de Sade. Later het hy ’n Jesuïete-kollege bygewoon en toe ’n militêre loopbaan gevolg; hy het ’n kolonel geword en in die Sewejarige Oorlog geveg.
In 1763, toe hy van die oorlog af terugkeer, het hy ’n ryk magistraat se dogter die hof gemaak, maar haar pa het dit nie goedgekeur nie en ’n huwelik met sy oudste dogter, Renée-Pélagie de Montreuil, gereël; twee seuns en ’n dogter is uit die huwelik gebore. In 1766 het hy ’n privaat teater in sy kasteel, die Château de Lacoste, in Provence laat bou.
Erfgename
Die Sade-ergename het baie jare lank sy lewe en werk as skandalig beskou en dit probeer wegsteek. Dit het eers in die middel 20ste eeu verander toe graaf Xavier de Sade weer die markies-titel, wat lank nie gebruik is nie, op sy visitekaartjies begin gebruik en ’n belangstelling in sy voorsaat se werk getoon het. In dié tyd is die markies se naam glad nie in die familie genoem nie en Xavier de Sade het eers in die laat 1940's van hom uitgevind toe ’n joernalis hom uitvra. Hy het daarna ’n pakkamer met Sade se dokumente in die familie se château in Condé-en-Brie gevind en dekades lank saam met geleerdes gewerk om te verseker hulle word gepubliseer. Sy jongste seun, markies Thibault de Sade, het dié werk voortgesit. Die familie het ook aanspraak gemaak op kopiereg van die van. Die familie het die Château de Condé in 1983 verkoop.
Van Sade se werk word in universiteite en biblioteke bewaar, maar baie daarvan het in die 18de en 19de eeu verlore geraak. ’n Groot deel daarvan is ná Sade se dood vernietig op aandrang van sy seun, Donatien-Claude-Armand.
Skandale en tronkstraf
Sade het ’n skandalige, libertynse lewe gelei. Hy het gereeld van die diens van prostitute gebruik gemaak en mense van albei geslagte in diens geneem in sy kasteel in Lacoste. Hy is ook van godslastering aangekla, wat in dié tyd ’n ernstige oortreding was. Hy het onder meer ’n affair gehad met sy vrou se suster, Anne-Prospère, wat in die kasteel ingetrek het.
Begin 1763 het Sade hoofsaaklik in of naby Parys gewoon. Verskeie prostitute het gekla dat hy hulle mishandel het en die polisie het hom begin dophou en gedetailleerde verslae oor sy bedrywighede geskryf. Nadat hy ’n paar keer vir kort rukke in die tronk was, is hy in 1768 verban na sy château in Lacoste.
Die eerste groot skandaal het op Paassondag in 1768 plaasgevind, toe Sade die seksuele dienste van ’n vrou, Rose Keller, gehuur het; daar is twyfel of sy ’n prostituut was of nie. Hy is daarvan aangekla dat hy haar na sy chateau by Arcueil geneem, gevange gehou en haar seksueel en fisiek mishandel het. Sy het ontsnap deur uit ’n venster op die tweede verdieping te klim en weg te hardloop. Sade se skoonma het in dié tyd ’n lettre de cachet (’n koninklike bevel vir arres en tronkstraf) teen hom gekry sonder dat die rede verstrek is. Dit sou later rampspoedige gevolge vir Sade hê.
’n Voorval in 1772 in Marseille het ingesluit die nie-dodelike vergiftiging van prostitute met die vermeende seksstimuleermiddel Spaanse Vlieg en sodomie met sy manlike dienskneg Latour. In dié tyd is die twee mans in hul afwesigheid die doodstraf opgelê vir sodomie en die vergiftiging. Hulle het na Italië gevlug en Sade het sy vrou se suster saamgeneem.
Sade het later in Lacoste weggekruip, waar sy vrou by hom aangesluit en ’n medepligtige in sy avonture geword het. Hy het ’n groep jongmense in diens geneem by Lacoste; die meeste van hulle het gekla oor seksuele misbruik en sy diens verlaat. Sade was verplig om weer na Italië te vlug. In dié tyd het hy Voyage d'Italie geskryf wat nes sy vroeëre reisverhale nooit in Engels vertaal is nie. In 1776 het hy na Lacoste teruggekeer en weer verskeie meisies in diens geneem, van wie die meeste gevlug het. In 1777 het die pa van een van dié meisies na Lacoste gegaan om sy dogter te gaan haal. Hy het Sade probeer skiet, maar die vuurwapen het geweier.
Later dié jaar is Sade oorreed om na Parys te gaan om sy kamtige siek ma te besoek, wat in werklikheid kort te vore oorlede is. Hy is in hegtenis geneem en in die Château de Vincennes gevange gehou. Sy appèl teen die doodstraf het in 1778 geslaag, maar hy het in die tronk gebly ingevolge sy skoonma se lettre de cachet. Hy het ontsnap, maar is kort daarna weer gevang. Hy het weer begin skryf en het die medegevangene Comte de Mirabeau, wat ook erotiese werke geskryf het, ontmoet. Ondanks hul gedeelde belangstelling kon die twee mans mekaar later nie verdra nie.
In 1784 is Vincennes gesluit en Sade is verplaas na die Bastille. Op 2 Julie 1789 het hy na berig word uit sy sel na die skare buite geskree: "Hulle maak die gevangenes dood hier!", en dit het ietwat van ’n beroering veroorsaak. Twee dae later is hy na die Charenton-inrigting naby Parys oorgeplaas. (Die bestorming van die Bastille, ’n belangrike gebeurtenis in die Franse Rewolusie, het op 14 Julie plaasgevind.)
Hy het in dié tyd gewerk aan sy meesterstuk, Les 120 Journées de Sodome (Die 120 Dae van Sodom). Hy is in 1790 vrygelaat nadat die nuwe wetgewende raad die lettre de cachet afgeskaf het. Sy vrou is kort daarna van hom geskei.
Vryheid, rewolusie en tronkstraf
Ná sy vrylating, vanaf 1790, het Sade verskeie boeke anoniem gepubliseer. Hy het Marie-Constance Quesnet, ’n voormalige aktrise en die ma van ’n sesjarige seun, ontmoet nadat haar man haar verlaat het. Constance en Sade sou vir die res van hul lewe bymekaarbly.
Weens skade aan sy landgoed by Lacoste, wat in 1789 deur ’n woedende skare verwoes is, het hy in Parys gaan woon. In 1790 is hy verkies tot die Nasionale Kongres, waar hy die verlinkses verteenwoordig het. Hy was lid van die Piques-faksie, wat bekend was vir hul radikale sienings.
Ondanks sy skok oor die Bewind van Terreur in 1793 het hy ’n bewonderende grafrede vir die radikale politikus Jean-Paul Marat geskryf. In dié tyd het hy Maximilien Robespierre openlik gekritiseer en op 5 Desember is hy uit sy amp verwyder, van "moderatisme" aangekla en vir amper ’n jaar gevange gehou. Hierdie ondervinding het waarskynlik sy lewenslange afkeer van staatstirannie, en veral die doodstraf, vererger. Hy is in 1794 vrygelaat, nadat die omverwerping en teregstelling van Robespierre die Bewind van Terreur beëindig het.
In 1796 was hy so te sê behoeftig en het hy sy verwoeste kasteel in Lacoste verkoop.
Tronkstraf vir sy werk en dood
In 1801 het Napoleon Bonaparte gelas dat die anonieme skrywer van Justine en Juliette in hegtenis geneem word. Sade is gearresteer en sonder ’n verhoor in die tronk gegooi; eers in die Sainte-Pélagie-tronk en, ná beskuldigings dat hy sy jong mede-gevangenes daar probeer verlei het, in die ongenaakbare Fort van Bicêtre.
Nadat sy familie tussenbeide getree het, is hy in 1803 geestesversteur verklaar en weer na die psigiatriese hospitaal by Charenton oorgeplaas. Sy eksvrou en kinders is toegelaat om sy verblyf daar te betaal en Constance kon by hom inwoon. Die sagmoedige direkteur van die inrigting, abbé de Coulmier, het hom toegelaat en aangemoedig om verskeie van sy toneelstukke hier op te voer met ander pasiënte as akteurs, en die Paryse publiek kon daarna kom kyk. Coulmier se nuwe benadering tot psigoterapie het groot teenstand gekry. In 1809 is Sade in eensame opsluiting geplaas en geen skryfbehoeftes toegelaat nie. In 1813 het die regering Coulmier gelas om alle teateropvoerings te staak.
Sade het ’n seksuele verhouding begin met die 13 jaar oue Joe Hallmark, die seun van ’n werknemer by Charenton. Dit het vier jaar geduur, tot met Sade se dood in 1814.
Hy het in sy testament verbied dat sy liggaam om enige rede oopgesny word en gesê dit moet vir 48 uur onaangeraak gelos word in die kamer waarin hy dood is, waarna dit in ’n kis geplaas en op sy eiendom in Malmaison naby Épernon begrawe moes word. Sy kopbeen is later verwyder vir frenologiese ondersoek. Sy seun het al sy ongepubliseerde werk laat verbrand, onder andere die enorme werk Les Journées de Florbelle.
Desmond Tutu
Desmond Mpilo Tutu (7 Oktober 1931 in Klerksdorp – 26 Desember 2021 in Kaapstad) was een van Suid-Afrika se bekendste en mees invloedryke kerkleiers. As vurige teenstander van die apartheidsregering ontvang hy in 1984 die Nobelprys vir Vrede vir sy stryd teen rassediskriminasie in Suid-Afrika.
Die hoogtepunte van sy teologiese loopbaan sluit onder meer in sy aanstellings as biskop van Lesotho in 1978, biskop van Johannesburg in 1985 (hy was die eerste swart Suid-Afrikaner in hierdie amp), hoofsekretaris van die Suid-Afrikaanse Raad van Kerke in 1978 en aartsbiskop van Kaapstad in 1986.
In sy hoedanigheid as aartsbiskop van Kaapstad was hy hoof van die Anglikaanse Kerk van Suider-Afrika, 'n pos wat hy prysgegee het in 1996 om al sy aandag te wy aan sy taak as voorsitter van die Waarheid-en-versoeningskommissie. Desmond Tutu, Godsman en politikus, was een van die sentrale figure in die apartheidstryd en het vir dekades onwrikbaar bly glo dat transformasie in Suid-Afrika moontlik was, toe ander al moed opgegee het.
'n Kort lewensgeskiedenis
Desmond Mpilo Tutu is op 7 Oktober 1931 in Klerksdorp gebore. In 1953 behaal hy 'n onderwysdiploma en in 1954 'n B.A.-graad aan die Universiteit van Suid-Afrika. Hy kwalifiseer hom in die teologie, eers aan St Peter's College in Johannesburg en daarna aan King's College in Londen, waar hy sy meestersgraad voltooi. In 1967 keer hy terug na Suid-Afrika om 'n pos in die personeel van die Federal Theological Seminary, Alice en ook die pos van kapelaan by die destyds Universiteitskollege van Fort Hare aan te vaar waar hy hom daaraan toe wei om swart teoloë op te lei.
Van 1972 tot 1975 beklee hy 'n prominente posisie by die Wêreldraad van Kerke en in 1976 word hy as biskop van Lesotho aangestel. In 1977 keer hy na Suid-Afrika terug om 'n toespraak by Steve Biko se begrafnis te lewer. Hy besef in hierdie tyd dat die kerk 'n aktiewe rol sou moes speel om die apartheidsbewind teen te staan. Hy word in 1978 algemene sekretaris van die Wêreldraad van Kerke, 'n liggaam wat die Suid-Afrikaanse regering godsdienstig sowel as polities teengestaan het. Tutu beywer hom wêreldwyd vir ekonomiese sanksies teen Suid-Afrika en gebruik die publisiteit wat hy ontvang toe Columbia Universiteit 'n eregraad aan hom toeken in 1982 en hy die Nobelprys vir Vrede ontvang in 1984 om sy sanksiestryd te bevorder. Uiteindelik sou internasionale ekonomiese druk 'n bepalende faktor in die ondergang van die apartheidsregering wees. Die Suid-Afrikaanse regering se teenreaksie was 'n demoniseringsveldtog. Tutu se paspoort is reeds in 1979 teruggetrek en vir meer as 'n dekade is hy deur regeringsgesindes as 'n antichris en gevaarlike agitator uitgekryt. Die armes en verdruktes, daarenteen, het hom as 'n simbool van geregtigheid en bevryding gesien.
Na 1994 beywer Desmond Tutu hom vir die opbou van die reënboognasie (hy het dié term uitgedink) en word hy in 1995 voorsitter van die Waarheid-en-versoeningskommissie.
Tutu het sy aftrede op 22 Julie 2010 op 78-jarige ouderdom aangekondig. Tutu is in 1955 met Leah Nomalizo Shenxane getroud en hulle het vier kinders. Sy kinders is by 'n kosskool in Swaziland (nou Eswatini) opgevoed. Terwyl hy die Waarheid-en-versoeningskommissie bestuur, is hy vir prostaatkanker behandel. Twintig jaar later keer die kanker terug en was die oorsaak van sy dood. Hy is op 26 Desember 2021 in Kaapstad oorlede. Tutu is op 1 Januarie 2022 in Kaapstad in die teenwoordigheid van sy familie en ander roubeklaers begrawe, en die verrigtinge is direk op TV en aanlyn gebeeldsend.