cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Romantiese poësie
Natuurpoësie
Liefde vir die natuur is nog 'n belangrike kenmerk van romantiese poësie, 'n bron van inspirasie, tevredenheid en geluk. Hierdie poësie behels 'n verhouding met die natuur en plekke, en 'n geloof in panteïsme. Wordsworth beskou die natuur as 'n lewende wese, onderwyser, god en alles. Hierdie gevoelens is in sy epiese gedig The Prelude verwoord. In sy gedig "The Tables Turn" skryf hy: Shelley was nog 'n natuurdigter wat geglo het dat die natuur 'n lewende organisme is en dat daar 'n eenheid tussen die natuur en die mens bestaan. Wordsworth benader die natuur filosofies terwyl Shelley die intellek beklemtoon. John Keats is nog 'n natuurliefhebber, maar verskil van ander romantiese digters in die sin dat hy 'n realistiese perspektief op die natuur het. Hy glo nie dat die natuur die bron van vreugde en genot is nie, maar dat 'n persoon se reaksie daarop van sy gemoedstoestand en stemming afhang.
Melankolie
Die melankolie beklee 'n prominente plek in romantiese poësie aangesien dit 'n groot bron van inspirasie vir die Romantiese digters. In '"Ode to a Nightingale", skryf Keats:
Middeleeue
Die Middeleeuse gees is nog 'n belangrike eienskap van romantiese poësie, veral in die werke van John Keats en Coleridge. Hulle was aangetrokke tot eksotiese, afgeleë en obskure plekke, en het groter aanklank by die Middeleeue as by hulle eie era gevind. Romantiese poësie is ook ryk aan nostalgie.
Hellenisme
Die wêreld van klassieke Griekeland was belangrik vir die Romantici. John Keats se poësie is gevul met verwysings na die Griekse kuns, letterkunde en kultuur. Sy "Ode on a Grecian Urn" is 'n voorbeeld hiervan.
Supernaturalisme
Die meeste van die romantiese digters het bonatuurlike elemente in hulle poësie gebruik. Hulle het supernaturalisme nie slegs vir die ontlokking van afgryse en ontsag gebruik nie, maar veral vir die leser se genot. In hierdie opsig was Samuel Coleridge die toonaangewende romantiese digter. Sy gedig "Kubla Khan" is die produk van sy verbeelding en is vol bonatuurlike elemente.
Subjektiwiteit
Romantiese poësie is die poësie van sentimentaliteit, emosie en verbeelding.
Duitsland
Gedurende die laat 18de en vroeë 19de eeu was die Duitse Romantiek die dominante intellektuele beweging in die filosofie, die kunste, en die kultuur van Duitssprekende lande. In teenstelling met die erns van Engelese Romantiek, het die Duitse weergawe van Romantiek groot waarde aan geestigheid, humor en skoonheid geheg.
Sturm und Drang, letterlik "Storm en Drang", is 'n proto-Romantiese beweging in die Duitse letterkunde en musiek wat van die laat 1760's tot die vroeë 1780's voortgeduur het. Dit is gekenmerk deur die vrye uitdrukking aan individuele subjektiwiteit en uiterstes van emosie.
Die filosoof Johann Georg Hamann word as die ideoloog van Sturm und Drang beskou, met Jakob Michael Reinhold Lenz, H. L. Wagner en Friedrich Maximilian Klinger ook vooraanstaande figure. Johann Wolfgang von Goethe was ook 'n vername voorstander van die beweging, maar hy en Friedrich Schiller het later hulle verbintenis daarmee verbreek om Weimar Klassisisme te inisieer.
Jena Romantiek
Jena Romantiek was die eerste fase van die Romantiek in Duitse letterkunde en is deur die werk van 'n groep digters verteenwoordig wat van ongeveer 1798 tot 1804 in Jena gekonsentreer was.
Heidelberg Romantiek
Heidelberg was die hart van die Romantiese epog in Duitsland. Daar was 'n bekende kring digters, die Heidelberg-romantici, soos Joseph von Eichendorff, Johann Joseph von Görres, Ludwig Achim von Arnim en Clemens Brentano. 'n Oorblyfsel van die Romantiek is die Philosophenweg, 'n skilderagtige wandelpad op die nabygeleë Heiligenberg met 'n uitsig oor Heidelberg.
Duitse Romantiek het die Middeleeuse gees nagestreef, asook kuns- en verhaalelemente wat klaarblyklik uit die Middeleeue gekom het. Dit het volkskuns, die natuur en 'n kennisleer wat op die natuur gebaseer is, beklemtoon, insluitend menslike aktiwiteit wat in die gestalte van taal en gebruik deur die natuur gevorm word.
Frankryk
Die Franse letterkunde uit die eerste helfte van die eeu is deur die Romantiek oorheers en is met outeurs soos Victor Hugo, Alexandre Dumas, père, François-René de Chateaubriand, Alphonse de Lamartine, Gérard de Nerval, Charles Nodier, Alfred de Musset, Théophile Gautier en Alfred de Vigny geassosieer. Hulle invloed is in die teater, poësie en prosa gesien. Die invloed van die romantiese beweging sou in die tweede helfte van die eeu in diverse literêre ontwikkelings soos "realisme", "simbolisme" en die sogenaamde fin de siècle "dekadente" beweging sigbaar was.
Pole
Die Poolse Romantiek was 'n literêre, kunstige en intellektuele tydperk in die evolusie van die Poolse kuntuur wat rondom 1820 begin het en met die publikasie van Adam Mickiewicz se eerste gedigte in 1822 saamgeval het. Die beweging het in 1864 met die onderdrukking van die Pools-Litause Opstand van Januarie 1863 teen die Russiese Ryk tot 'n einde gekom. Laasgenoemde gebeurtenis het 'n nuwe era in die Poolse kultuur, naamlik Positivisme, ingelui.
Rusland
Die 19de eeu is tradisioneel as die "Goue Era" van Russiese letterkunde beskou. Die Romantiek het tot 'n opbloei van veral digterlike talent gelei: die name van Vasily Zhukovsky en later dié van sy protégé Alexander Pushkin kom na vore. Die kristallisering van die literêre Russiese taal sowel as die bekendstelling van 'n nuwe vlak van kunstigheid is aan Pushkin toegeskryf. Sy bekendste werk is 'n versverhaal, Eugene Onegin. 'n Hele nuwe geslag digters insluitend Mikhail Lermontov, Yevgeny Baratynsky, Konstantin Batyushkov, Nikolay Nekrasov, Aleksey Konstantinovich Tolstoy, Fyodor Tyutchev en Afanasy Fet het in Pushkin se voetspore gevolg.
Pushkin word deur baie kringe as die sentrale verteenwoordiger van die Romantiek in Russiese letterkunde beskou; kritici het egter tradisioneel redeneer dat sy werke 'n pad van Neoklassisisme deur die Romantiek na Realisme verteenwoordig.
Invloed van Britse Romantiese poësie
Die Skotse digter Robert Burns het 'n "volksdigter" in Rusland geword. Gedurende die Imperiale tyd was die Russiese aristokrate só uit voeling met die gewone landsburgers dat Burns, wie se werke in Russies vertaal is, 'n simbool vir die gewone burgers geword het. In Sowjet-Rusland is Burns as die argetipiese volksdigter voorgehou – deels omdat die Sowjetregime hulle eie digters uitgemoor en stilgemaak het. Burns se poësie word saam met dié van hulle eie nasionale digters in Russiese skole behandel.
Lord Byron het ook 'n groot invloed op amper al die Russiese digters van die Goue Era uitgeoefen, insluitend Pushkin, Vyazemsky, Zhukovsky, Batyushkov, Baratynsky, Delvig en veral Lermontov.
Verenigde State
Transendentalisme was 'n filosofiese beweging wat in die laat 1820's en 1830's in die ooste van die Verenigde State ontwikkel het. Dit was in die Engelse en Duitse Romantiek gewortel en is ook deur Indiese gelowe, veral die Upanishads, beïnvloed.
Die beweging was 'n reaksie op of protes teen die algemene staat van intellektualisme en spiritualiteit. Die leerstellings van die Unitariese kerk was van besondere belang.
Die digter Walt Whitman (1819–1892), wie se groot werk Leaves of Grass vir die eerste keer in 1855 gepubliseer is, is deur Ralph Waldo Emerson en transendentalisme, self 'n tak van die Romantiek, beïnvloed. Whitman se poësie besing die natuur en die rol wat die individu daarin speel. Nes Emerson, het Whitman egter nie die rol van die verstand of die gees misken nie.
Edgar Allan Poe (1809–1849) is veral bekend vir sy poësie en kortverhale, en word algemeen as 'n sentrale figuur van die Romantiek in die Verenigde State en die Amerikaanse letterkunde oor die algemeen beskou. Poe het egter 'n sterk afkeer van transendentalisme gehad.
Nog 'n Amerikaanse Romantiese digter, Henry Wadsworth Longfellow (1807–1882), was die gewildste digter van sy tyd. Na bewering is daar op een dag 10 000 weergawes van The Courtship of Miles Standish in Londen verkoop. Na sy dood het Longfellow se gewildheid egter vinnig afgeneem. Die literêre kenner Kermit Vanderbilt het opgemerk: "Daar is al hoe minder kenners wat bereid is om die spot te trotseer deur die kuns van Longfello se populêre gerymel te probeer regverdig."
Swede
In die Sweedse letterkunde het die Romantiese tydperk van 1809 tot 1830 geduur. Gedurende hierdie relatief kort periode was daar soveel groot Sweedse digters dat dit die Goue Era genoem is.
Spanje
Duitsland en Engeland het 'n groot invloed op die Romantiese Spaanse poësie gehad. Gedurende die laat 18de tot die laat 19de eeu het die Romantiek in die vorm van filosofie en kuns deur Westerse samelewings versprei. Die idee van die kreatiewe verbeelding is bo dié van rede beklemtoon, en klein natuurelemente soos insekte en spoelklippies, is as goddelik beskou. In plaas daarvan om van allegorie gebruik te maak, was hierdie digters geneig om mites en simbole te gebruik. Vername Romantiese digters sluit in Gustavo Adolfo Bécquer, Manuel José Quintana, José Zorrilla, Rosalía de Castro (in Galicies en Spaans) en José de Espronceda.
Bob Hoskins
Robert William "Bob" Hoskins, Jr. (26 Oktober 1942 – 29 April 2014) was 'n Engelse filmster en komediant. Hoskins is bekend vir sy rol in rolprente soos "The Long Good Friday", "Mona Lisa" en "Who Framed Roger Rabbit". Hy het 'n Bafta- en 'n Golden Globe-prys vir sy rol as George in Mona Lisa ontvang.
Biografie
Robert William Hoskins, Jr. is op 26 Oktober 1942 in St. Bury Edmunds, West Suffolk in die Verenigde Koninkryk gebore.
Hoskins kondig sy aftrede op 8 Augustus 2012 aan nadat hy in 2011 met Parkinson se siekte gediagnoseer is. Hy is op 29 April 2014 by sy huis in Londen in die noorde van Engeland aan longontsteking oorlede.
John Cale
John Davies Cale (OBE, gebore 9 Maart 1942 in Garnant, Carmarthenshire, Wallis) is 'n Walliese musikant en multi-instrumentalis. In die jare 1965-1968 het hy saam met die groep The Velvet Underground gespeel (baskitaar, altviool, klavier). Sedert 1970 reik hy sy eie albums uit.
Bedryfsingenieurswese
Bedryfsingenieurswese gaan oor die beplanning, ontwerp, verbetering, meting en bestuur van bedryfstelsels waarvan die kernkomponente bestaan uit strategie, prosesse en hulpbronne (soos mense, inligting, tegnologie, toerusting, materiaal en geld).
Missie
Bedryfsingenieurswese se missie is om die produktiwiteit van 'n bedryfstelsel te verhoog deur die doeltreffendheid en effektiwiteit van die stelsel te verbeter.
Bedryfsingenieurswese vakgebiede
Bedryfsingenieurswese dek onder andere die volgende vakgebiede:
Tikmasjien
'n Tikmasjien is 'n meganiese-, elektromeganiese-, of elektriese apparaat, voorsien van sleutels waarmee skryftekens op papier gedruk kan word. Voor die tikmasjien uitgevind is, is briewe en amptelike dokumente deur klerke per hand geskryf. 'n Tikmasjien bevat hamertjies met lettertekens wat letters op papier vorm wanneer die hamertjies teen die tiklint voor die papier slaan.
Ontwikkeling
By latere tikmasjiene is die letters op 'n bal aangebring, wat 'n gegewe letter na voor draai wanneer die betrokke toets gedruk word. Die tikmasjien het 'n groot ontwikkeling deurgegaan en die modernste weergawe het 'n elektroniese geheue wat die masjien instaatstel om gestandaardiseerde briewe en dokumente outomaties uit te tik. Die uitvinding van die tikmasjien word toegeskryf aan Henry Mill, wat in 1714 'n patent daarvoor verkry het.
Van hierdie masjien het egter slegs in tekeninge bewaar gebly en die presiese konstruksie daarvan is onbekend. In 1829 het William Austin Burt sy "typographer" gepatenteer. Dit het uit 'n halfronde raam met lettertekens bestaan wat letters op papier gevorm het wanneer dit teen die papier geslaan het.
Die eerste praktiese tikmasjien is in 1870 gebou deur Christopher Latham Sholes (1819- 1890) in samewerking met Carlos Glidden en Samuel M. Soulé. Sholes het dan ook die woord typewriter ingevoer, waarvoor die vertaling tikmasjien later in Afrikaans geskep is. Die letters (slegs hoofletters) was op 'n letterskyf wat teen die papier geslaan het wanneer 'n hefboom gedruk is.
Die tikmasjien is in samewerking met die wapenfabriek Remington and Sons ontwikkel, en spoedig was dit van 'n skryfrol en 'n palrat, soos in die gewone tikmasjien, voorsien. Die posisies van die lettertoetse op die toetsborde is gestandaardiseer volgens 'n internasionale ooreenkoms (QWERTY-toetsborde). In 1885 het 'n tikmasjien met ŉ dubbele aantal toetse verskyn – vir klein- sowel as hoofletters. Later het die dubbele toetse egter verval toe die hoofletters gevorm is deur die skryfrol met behulp van 'n toets op te skuif.
Elektriese tikmasjien
'n Belangrike ontwikkeling was die elektriese tikmasjien. In beginsel werk dit net soos 'n gewone tikmasjien, behalwe dat die hamerarmpies deur middel van 'n elektromotor aangedryf word. Met dié tikmasjien word 'n hoë tikspoed bereik, terwyl gelykmatiger swart skrif ook verkry word. In 1960 het IBM die gholfbal-tikmasjien bekendgestel, waarby 'n metaalbal met al die letters op die gewone hamertjies vervang het.
Rekenaartegnologie vervang die tikmasjien
Sedert die koms van die rekenaar en die woordverwerker het die tikmasjien in onbruik verval, omrede:
Die QWERTY-sleuteluitleg is deur Christopher Sholes in 1867 gepatenteer en aan Remington in 1873 verkoop, waarna dit eerste in tikmasjiene gebruik is.
Nij Beets
Nij Beets (Wes-Fries: Nij Beets) is 'n dorp in die Nederlandse provinsie Friesland. Die dorp lê 12 km suidwes van Drachten en ressorteer onder die munisipaliteit Opsterland (Wes-Fries: Opsterlân).
Honderdhandige
Die Honderdhandiges of Hekatoncheire (Grieks: Ἑκατόγχειρες) is figure uit die eerste stadium van die Griekse mitologie. Hulle was drie reuse met ongelooflike krag en snelheid, elk met honderd arms en vyftig koppe. Hul naam kom van die Griekse ἑκατόν (ekatron, "honderd") en χείρ (cheir, "hand").
Es erhub sich ein Streit, BWV 19
Es erhub sich ein Streit, BWV 19, is 'n kantate deur Johann Sebastian Bach.
Honderdhandige
Mite
Volgens Hesiodus se Theogonie was die Honderdhandiges die kinders van die oergode Gaia (Aarde) en Uranos (Lug). Hul name was Briareos (Βριάρεως, die Lewenskragtige), Kottos (Κόττος, die Slaner van die Woedendes) en Gyges (Γύγης, die Een met die Groot Ledemate).
Hulle is eindelik deur Kronos se seun Zeus bevry om hom, sy broers en sy susters teen Kronos en sy Titane te help veg in die Titanestryd, waaruit Zeus en sy Olimpiese gode as oorwinnaars getree het.
Magnetosfeer
’n Magnetosfeer is die gebied na aan ’n hemelliggaam waarin gelaaide deeltjies beheer word deur die liggaam se magneetveld. Naby die oppervlak van die liggaam lyk die magneetveldlyne soos dié van ’n ideale magnetiese dipool. Verder weg word die lyne verwring deur uitwendige strominge, soos die sonwind.
By die Aarde word met die "magnetosfeer" gewoonlik bedoel die buitenste laag van die ionosfeer, hoewel sommige bronne die iono- en die magnetosfeer as apart beskou.
Beskrywing
Op 'n hoogte van 500 tot 600 km bestaan die atmosfeer hoofsaaklik uit die ligte gasse helium en waterstof, en die ionosfeer gaan op hierdie hoogte geleidelik in die eksosfeer of magnetosfeer oor. Op 'n hoogte van 1 000 km is ongeveer 50% van die gasse geïoniseer en op 5 000 km feitlik 100%. Die aarde se magneetveld speel 'n belangrike rol in die magnetosfeer. As gevolg van die magnetiese Lorentz-krag op bewegende gelaaide deeltjies kan die ione en elektrone nie in 'n rigting loodreg op die magneetveldlyne beweeg nie. Dit beweeg dus met ŉ spiraalvormige beweging langs die veldlyne. Die aarde se magnetiese veld is 'n dipoolveld, soortgelyk aan die veld van 'n staafmagneet. Die pole van die aarde se magnetiese dipool vorm 'n klein hoek met die aarde se geografiese as.
By die pole is die rigting van die veld feitlik vertikaal en die veld is hier ook op sy sterkste. By die ewenaar is die veld swakker en horisontaal. Die sterkte van die veld neem af met afstand vanaf die aarde en is omgekeerd eweredig aan die derde mag van die afstand. Die magnetiese dipool is onbeweeglik en draai dus elke 24 uur saam met die aarde in die rondte. In die proses roteer die magnetosfeer ook elke 24 uur. Benewens elektromagnetiese straling stuur die son ook voortdurend 'n stroom geïoniseerde waterstofgas, dit wil sê protone en elektrone, uit. Hierdie stroom staan bekend as die sonwind. In die omgewing van die aarde is die digtheid van die sonwind ongeveer 5 protone en 5 elektrone per cm3 met snelhede van tot 500 km/s. Hierdie gelaaide deeltjies beweeg loodreg op die veldlyne van die aarde se magneetveld en word dus vervorm en om die magnetosfeer gebuig.
Die magnetosfeer word dus aan die sonkant feitlik saamgedruk tot 'n vaartbelynde druppelvorm met 'n stert wat weggekeer is van die son. Hierdie buitegrens van die magnetosfeer staan as die magnetopouse bekend en word met behulp van satelliete bepaal. Aan die sonkant is die magnetopouse ongeveer 60 000 km (5 keer die deursnee van die aarde) van die aarde af, en die skadukant ongeveer 360 000 km (30 keer die deursnee van die aarde). Die aarde se dipoolmagneetveld bly tot by die magnetopouse bestaan, maar daal daarbuite tot 'n baie lae waarde. Die rigting wissel ook op 'n baie onreëlmatige wyse. In die magnetosfeer kom 'n sterk stralingsgordel, die Van Allen-gordel, voor. Die gordel is met behulp van stralingsmeetapparaat aan boord van die eerste Amerikaanse satelliet ontdek. Die straling is nie elektromagneties nie, maar bestaan uit protone en elektrone wat met hoë snelhede spiraalvormig langs die magneetveldlyne beweeg. Die deeltjies beweeg heen en weer tussen die twee magnetiese pole. As gevolg van die vorm van die aarde se magneetveld, word dit by die pole tot stilstand gebring en die bewegingsrigting omgekeer. Elektrone maak tussen 1 000 en 1 000 000 omwentelings per sekonde en beweeg in 'n paar tiendes van 'n sekonde heen en weer tussen die noord- en suidpool. Afhangende van hul lading, kan die elektrone ook nog in 'n oostelike of westelike rigting om die aarde beweeg. Dit neem enkele ure om een keer om die aarde te beweeg, en hierdie beweging, bekend as die ringstroom, vorm 'n geslote elektriese baan om die aarde. Twee gebiede kan in die Van Allen-gordel onderskei word. Die binnesone op 'n hoogte van 10 000 tot 20 000 km bevat elektrone en protone wat met snelhede van tot 100 000 km/ s (een derde van Hgsnelheid) beweeg. Hierdie hoë-energiedeeltjies het 'n sterk deurdringingsvermoë en is vir die mens en vir gevoelige instrumente baie gevaarlik. Die buitesone op ŉ hoogte van 20 000 tot 50 000 km bevat protone en elektrone wat met laer snelhede beweeg. Die konsentrasie van deeltjies in die binnesone is betreklik bestendig, maar die konsentrasie in die buitesone wissel met sonaktiwiteit. Die deeltjies met baie hoë snelhede is waarskynlik van kosmiese strale afkomstig, en dié met laer snelhede van die sonwind af. Daar bestaan nog nie duidelikheid oor hoe die deeltjies deur die magnetosfeer dring of van waar die besondere hoë snelhede verkry word nie.
Ionosferiese en magnetosferiese storms
Dit is 'n proses waar massas baie warm gas uit die son se binnekant hoog uitgeblaas word. So ŉ sonvlam kan met behulp van ŉ verkyker met geskikte filters in die omgewing van sonvlekke waargeneem word. So 'n uitbarsting duur slegs 'n paar minute, maar verskeie uitbarstings kan kort na mekaar voorkom. Die songeruis asook die intensiteit van X-strale en ultravioletstrale neem gedurende ŉ uitbarsting toe. Die ioniserende effek van die son se strale is nou sterker en dit dring die atmosfeer dieper binne. Dit het veral 'n effek op die onderste D-Iaag, wat sterk geïoniseer word en waarvan die hoogte tot 50 km kan daal. Die absorpsie van radiogolwe neem gedurende so 'n ionosferiese storm sterk toe, en met baie sonvlamme kan radiokommunikasie heeltemal onmoontlik word.
Indien die vlam in die rigting van die aarde beweeg, kan die plasmawolk die aarde binne 'n dag bereik en as 'n sterk sonwind optree. Dit word net soos die normale sonwind deur die aarde se magneetveld beïnvloed, maar die hoogte van die magnetopouse kan aan die sonkant tot 30 000 km of die helfte van die normale hoogte daal. Die magneetveld binne die magnetosfeer word deur hierdie saampersing versterk. Die verandering in die aarde se magneetveld is ook op die oppervlak waarneembaar en staan as 'n magnetiese storm bekend. 'n Gedeelte van die protone en elektrone van hierdie plasmawolk kan deur die magnetosfeer dring. Dit geskied by die pole, waar die veldlyne loodreg op die oppervlak van die aarde is (die deeltjies beweeg in 'n spiraalbeweging om die veldlyne).
Die deeltjies beland in die buitesone van die Van Allen-gordel en die konsentrasie deeltjies asook die ringstroom om die aarde neem toe. Dit veroorsaak na die aanvanklike toename 'n daling in die sterkte van die magneetveld op die oppervlak van die aarde. Hierdie proses kan verskeie kere gedurende sterk sonaktiwiteit herhaal word. Indien die deeltjies met neutrale molekules bots, ontstaan X-strale vanweë die deeltjies se hoë snelhede. Hierdie X-strale dring die atmosfeer binne en veroorsaak verdere ionisasie van atmosferiese gasse. Op 'n hoogte van ongeveer 100 km is die deeltjies se snelhede heelwat afgerem. Botsings met atmosferiese gasse veroorsaak poolligte, wat dikwels tydens magnetiese storms in die poolgebiede waargeneem word. Die F2-laag van die ionosfeer is gedurende magnetiese storms by die hoër breedtegrade ook op groter hoogtes en met sterk storms selfs by die gematigde breedtegrade.
Die kritieke frekwensie van die F2-laag verlaag en die MUF is ook laer. Hierdie faktore, tesame met die bykomende ionisasie in die D-Iaag, kan radiokommunikasie heeltemal onmoontlik maak. Dit gebeur soms dat 'n protonuitstraling saam met 'n sonvlam plaasvind. Hier word protone teen snelhede van tot 30 000 km/s uitgestraal, en dit bereik die aarde binne een tot twee uur. Hierdie protone dring die magnetosfeer by die pole binne en veroorsaak ionisasie in die atmosfeer tot op hoogtes van 40 of 30 km. Hierdie verskynsel staan as poolgebiedabsorpsie bekend en kan radiokommunikasie etlike dae lank onmoontlik maak.
Johan die Blinde
Johan die Blinde van Luxemburg (Frans: Jean l'Aveugle de Luxembourg, Tsjeggies: Jan Lucemburský, 1296-1346) was die seun van keiser Hendrik VII. Hy het Luxemburg en Boheme beërwe, maar nie die Duitse troon nie. Hy het as Boheemse koning regeer van 1310 tot 1346 en het Silesië in die periode 1327-1330 verower. Johan was 'n groot vriend van Frankryk en het gereeld by die Franse hof vertoef. Ondanks sy blindheid het hy saam met die Franse in die slag van Crécy-en-Ponthieu geveg, waar hy ook sneuwel. Sy seun Karel IV van Luxemburg (1316-1378) het Roomse koning geword, asook koning van Boheme en Boergondië, en Duitse keiser.
Platbrood
Platbrood is die benaming vir 'n wye verskeidenheid ongesuurde brode. Die basiese bestanddeel van die deeg is gemaalde graan en water. Indien nodig, kan sout of ander speserye bygevoeg word. Omdat geen suurdeeg en gis gebruik word nie het platbrood 'n beperkte dikte van enkele millimeter tot 'n paar sentimeter.
Geskiedenis
Platbrood was reeds bekend in Sumer en in antieke Egipte. Dit is vermoedelik die oudste metode om brood te bak omdat mens met weinig bestanddele op eenvoudige wyse platbrood kan maak op byvoorbeeld 'n steenoond. In 2018 is verkoolde broodkrummels by 'n ligging genaamd Shubayqa 1 in Jordanië gevind, wat dateer uit 12.400 v.C., ongeveer 4000 jaar voordat landbou in die gebied ontstaan het. Analise toon aan dat die krummels waarskynlik afkomstig is van platbrood wat gebak is van wilde gars, hawer en die stingels van die knolgewas Bolboschoenus glaucus.
Pforzheim
Pforzheim is 'n stad in Baden-Württemberg in die suide van Duitsland, met 'n bevolking van 124 289 op 31 Desember 2017 en 'n oppervlakte van 98 km². Die stad is 25 kilometer suidoos van Karlsruhe en 37 kilometer noordwes van Stuttgart geleë. Pforzheim is oorspronklik deur die Romeine gestig en die naam is afgelei van die Latynse woord Portus vir "hawe".
Die stad is veral bekend vir die juwele- en klok-bedryf en word dus goud-, juwele- en klok-stad genoem. Pforzheim is in die noordelike Swartwoud en aan die verste punt van die Bertha Benz-gedenkroete geleë.
Folby
Folby is ’n plek in die Deense Midde-Jutlandstreek in die Favrskov-munisipaliteit. Daar bly 888 inwoners (2008).
Robert Henderson (akteur)
Robert Henderson (19 Desember 1904 – 9 September 1985) was 'n Amerikaanse akteur. Hy was bekend vir sy rolle in die rolprente Phase IV (1974), Superman (1978), en Superman III (1983), en in die televisiereeks BBC Sunday-Night Theatre (1950).
Elam
Elam was ’n antieke beskawing wat gesentreer was in die verre weste en suidweste van wat nou Iran is; dit het gestrek van die laelande van die moderne Khuzestan en Ilam, en het ook ’n klein deel van Suid-Irak beslaan. Die moderne naam "Elam" kom van die Sumeriese transliterasie elam(a), die latere Akkadiese elamtu en die Elamitiese haltamti. Elamitiese state was van die leidende politieke magte van die antieke Nabye Ooste. In die klassieke letterkunde was Elam ook bekend as Susiana, wat afgelei is van die hoofstad, Susa.
Geskiedenis
Elam was deel van die vroeë verstedeliking tydens die Kopertydperk. Die ontstaan van geskrewe rekords vanaf omstreeks 3000 v.C. loop ook parallel met die Sumeriese geskiedenis, waar effens ouer rekords ontdek is.
Tydens die Ou Elamitiese tydperk (die Middel-Bronstydperk) het Elam bestaan uit koninkryke op die Iranse Plato; dit was gesentreer in Anshan, en van die middel 2de millennium v.C. af in Susa in die Khuzestan-laelande. Sy kultuur het ’n lewensbelangrike rol gespeel tydens die Eerste Persiese Ryk wat op Elam gevolg het, toe Elamities een van die amptelike tale gebly het. Elamities word gewoonlik beskou as ’n geïsoleerde taal wat nie verwant was aan die Persiese en Iranse tale van heelwat later nie.
Annabelle Gurwitch
Annabelle Gurwitch (gebore 4 November 1961) is 'n Amerikaanse aktrise, skryfster, en vervaardiger. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprente The Cable Guy (1996), Masterminds (1997), Mousehunt (1997), en Melvin Goes to Dinner (2003).
O Ewigkeit, du Donnerwort, BWV 20
O Ewigkeit, du Donnerwort, BWV 20, is 'n kantate deur Johann Sebastian Bach.
Kevin Michael Richardson
Kevin Michael Richardson (gebore 25 Oktober 1964) is 'n Amerikaanse akteur. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente Mortal Kombat (1995), Lilo & Stitch (2002), en Transformers: Revenge of the Fallen (2009), en in die televisiereeks The Batman (2004).
Salmloop
'n Salmloop is die gebeurtenis wanneer salm, wat van die oseaan af migreer, na die boonste dele van die riviere swem waar dit op gruisbeddings kuit skiet. Na die aksie sterf alle Stille Oseaan-salm en die meeste Atlantiese salm en begin die lewenssiklus van die salm weer van vooraf. Die jaarlikse lopie kan 'n belangrike byeenkoms vir grysbere, seearende en sporthengelaars wees. Die meeste salmsoorte migreer gedurende die noordelike halfrond se herfs (September tot November), of selfs van Oktober tot Februarie in groter riviere in Skotland.
Salm bring meeste van hul vroeë lewe in riviere of mere deur, en swem dan see toe waar hulle hul volwasse lewens leef en hul liggaamsmassa opbou. Wanneer hulle volwasse is, keer hulle terug na die oorspronklike riviere om te kuit. Daar is populasies van sommige salmspesies wat hul hele lewe in varswater deurbring. Gewoonlik keer hulle met ongelooflike presisie terug aan die rivier waar hulle gebore is. Daar word vermoed dat, wanneer hulle in die oseaan is, hulle magnetiese ontvangs gebruik om die algemene posisie van hul geboorterivier op te spoor, en sodra hulle naby die rivier is, gebruik hulle hul reuksintuig om by die riviermond in te kom en selfs by hul eie geboorteplek te gaan kuitskiet.
In Noordwes-Amerika is salm 'n sleutelspesie, wat beteken dat die impak daarvan op ander lewens groter is as wat met hul biomassa verwag sou word. Die dood van die salm het belangrike gevolge, want dit beteken dat die belangrikste voedingstowwe in hul karkasse, ryk aan stikstof, swael, koolstof en fosfor, van die oseaan na die wilde diere van die land oorgedra word, soos bere en bewoners van oewerbos langs die riviere. Dit het nie net 'n uitwerking op die volgende generasie salm nie, maar ook elke spesie wat in die oewergebiede wat die salm bereik, woon. Die voedingstowwe kan ook stroomaf in riviermondings afgevoer word, waar dit ophoop en baie ondersteuning bied vir broeiende voëls in riviermondings.
Agtergrond
Anadrome (op-migrerende) salm is visse in die Noordelike Halfrond wat hul oseaanfase in die Atlantiese Oseaan of die Stille Oseaan deurbring. Hulle floreer nie in warm water nie. Daar is net een spesie van salm in die Atlantiese Oseaan, wat gewoonlik Atlantiese salm genoem word. Hierdie salm loop langs riviere aan weerskante van die oseaan op. Sewe verskillende soorte salm bewoon die Stille Oseaan en hierdie word saam Stille Oseaan-salm genoem. Vyf van hierdie spesies loop langs riviere aan weerskante van die Stille Oseaan op, maar twee spesies kom slegs aan die Asiatiese kant voor. In die vroeë 19de eeu is Chinook-salm suksesvol in die Suidelike Halfrond, ver van hul oorspronklike gebied, in Nieu-Seelandse riviere gevestig. Pogings om anadrome salm elders te vestig, het nie geslaag nie.
Die lewenssiklus van 'n anadrome salm begin en eindig gewoonlik in 'n gruisbed in die bolope van 'n stroom of rivier (as dit die volle lewensloop van sy natuurlike lewe oorleef). Dit is die salmkuitplekke waar salmeiers, vir veiligheid, in die gruis gelê word. Die salmbroeiplekke bied ook 'n meer beskermde omgewing as die oseaan. Na 2-6 maande broei die eiers uit in klein larwes sakvingerlinge genoem. Die vingerling het 'n sak wat die res van die eiergeel bevat, en hulle bly verborge in die gruis terwyl hulle aan die dooier voed. As die eiergeel op is, moet hulle vir hulself kos vind, sodat hulle die beskerming van die gruis verlaat en op plankton begin voed. Op hierdie stadium word die baba-salm 'n vingerling genoem. Aan die einde van die somer ontwikkel die vingerling tot jeugdige vissies wat parr genoem word. Parr voed op klein ongewerweldes en word gekamoefleer met 'n patroon van kolle en vertikale stawe. Hulle bly tot drie jaar in hierdie stadium.
Dan, in een van die meer ekstreme migrasies van die diereryk, keer die salm van die soutwater-oseaan terug na 'n varswaterrivier om weer kuit te skiet. Na 'n paar jaar waarin hul groot afstande in die oseaan gedwaal het, keer die meeste oorlewende salm terug na dieselfde inheemse riviere waar hulle ontstaan het. Dan swem die meeste van hulle die riviere op totdat hulle die einste teelplek bereik wat hul oorspronklike geboorteplek was.
Daar is verskillende teorieë oor hoe dit gebeur. Een teorie is dat daar geomagnetiese en chemiese aanwysings is wat die salm gebruik om hulle terug te voer na hul geboorteplek. Die vis kan sensitief wees vir die magnetiese veld van die aarde, wat die vis in die oseaan kan oriënteer, sodat hy weer na die riviermonding van sy geboortestroom kan navigeer.
Voor die salm in die rivier opswem, ondergaan dit groot fisiologiese veranderinge. Visse swem deur die rooi spiere in die lengte en die skuins georiënteerde wit spiere saam te trek. Rooi spiere word gebruik vir volgehoue aktiwiteit, soos migrasies in die oseaan. Wit spiere word gebruik vir uitbarstings van aktiwiteit, soos spoed of spring. Namate die salm aan die einde van sy oseaanmigrasie kom en die riviermonding van sy tuiste nader, kom sy energiemetabolisme voor twee groot uitdagings: hy moet oor genoeg energie beskik om oor die stroomversnellings te swem, en hy moet die sperma en eiers wat benodig word vir die voortplantingsgebeurtenisse wat voorlê opbou. Die water in die riviermonding ontvang die varswaterafvoer van die rivier. Ten opsigte van seewater het dit 'n hoë chemiese lading as gevolg van afloop van die oppervlak. Navorsers het in 2009 bewyse gevind dat, aangesien die salm die gevolglike daling in soutgehalte en toename in reukstimulasie ervaar, twee belangrike metaboliese veranderinge plaasvind: daar word oorgeskakel van rooi spiere om te swem na die gebruik van wit spiere. Daar is verder 'n toename in die sperm- en eierlading, waarskynlik as gevolg van die aanwesigheid van feromone in die broeigebiede.
Struikelblokke in die loop
Salm begin die loop in puik toestand, die hoogtepunt van jare se ontwikkeling in die oseaan. Hulle het 'n hoë swem- en springvermoë nodig om die stroomversnellings en ander hindernisse wat die rivier mag bied, te oorkom, en hulle het 'n volledige seksuele ontwikkeling nodig om 'n suksesvolle kuitskiet aan die einde van die loop te verseker. Al hul energie gaan in die fisiese moeilikheid van die reis en die dramatiese morfologiese transformasies wat hulle nog moet voltooi voordat hulle gereed is vir die teelgebeure wat voorlê.
Vislere is spesiaal ontwerp om salm en ander vis behulpsaam te wees om damme en ander mensgemaakte versperrings te omseil, en voortgaan om hul broeiplekke verder stroomop te bereik.
Geskoolde roofdiere, soos bere, seearende en vissermanne, sal tydens die loop die salm inwag. Die normaalweg alleenlopende grysbere kom by strome en riviere saam waar die salm kuit. Predasie deur seeleeus en otters kan selfs in rivierekosisteme 'n beduidende bedreiging inhou.
Die kuitskiet
Die eiers van 'n vroulike salm word haar kuitjie genoem. Om haar kuit te lê, bou die vroulike salm 'n speennes, met gruis as stroombedding, in 'n relatief vlak lengte stroom waar die water onstuimig is en vinniger vloei. Sy bou die nes met behulp van haar stertvin, om 'n laedruksone te skep, gruis op te lig om stroomaf te vee en 'n vlak depressie uit te grawe. Die nes kan tot 5000 eiers bevat, elk ongeveer so groot soos 'n ertjie, wat 2,8 m2 bedek. Die eiers wissel gewoonlik van oranje tot rooi. Een of meer mannetjies sal die wyfie in haar nes nader en sy sperms of melk oor haar eiers neersit. Die wyfie bedek dan die eiers deur die gruis stroomop van die depressie te versteur voordat sy verder beweeg om 'n volgende nes te maak. Die wyfie sal soveel as sewe neste maak voordat haar voorraad eiers uitgeput is.
Dominante manlike salm verdedig hul neste deur indringers te verjaag. Hulle stamp en byt hulle met die hondagtige tande wat hulle ontwikkel het vir die teling. Die kypies word gebruik om die basis van 'n teenstander se stert vas te klamp.
Agteruitgang en vrekte
Die toestand van die salm verswak hoe langer hulle in varswater bly. Sodra die salm gekuit het, gaan die meeste vinnig agteruit en vrek. Hierdie geprogrammeerde veroudering word gekenmerk deur immuunonderdrukking en agteruitgang van die organe. Die Stille Oseaan-salm is die klassieke voorbeeld van 'n semelpare dier. Hul woon jare lank in die oseaan voordat hul na die varswaterstroom van hul geboorte terugswem, kuit skiet en dan sterf. Semelpare diere skiet net een keer in hul leeftyd kuit. Semelpariteit word soms 'oerknal'-reproduksie genoem, aangesien die enkele reproduksiegebeurtenis van sempare organismes gewoonlik groot en dodelik is vir die teelvis. Die meeste Atlantiese salm vrek ook na die kuit, maar nie almal nie. Ongeveer 5 tot 10%, meestal vroulik, keer terug na die oseaan waar hulle herstel en weer kan kuit skiet.
Sondag (koerant)
Sondag was 'n Sondagkoerant wat op 6 Mei 2007 deur die Naspers-filiaal Media24 van stapel gestuur is. Dit was 'n poniekoerant met aanvanklik sowat 64 bladsy wat gemik was op 'n groep lesers wat nie deur die bestaande Sondagkoerant Rapport bereik is nie.
Op 22 Oktober 2013 is bekendgemaak dat die koerant sou sluit en die laaste uitgawe van die koerant het op 20 Oktober 2013 verskyn.
Rondeau
Struktuur
Die eenvoudigste vorm van 'n rondeau het agt -gewoonlik isometriese- versreëls:
Herhaling is 'n belangrike element van die versvorm. Die eerste, vierde en sewende reël is identiek en dieselfde geld vir die tweede en laaste reël. Die eerste reël wat as half-refrein terugkeer in reël vier word soms deur digters gebruik om 'n sekere dubbelsinnigheid te skep, byvoorbeeld deur met die grammatika te speel. Die woorde word só gekies dat dit in reël vier anders geïnterpreteer kan word. Byvoorbeeld wat eers die onderwerp is, word in die konteks van reël vier die voorwerp.
Musikaal is daar twee musiekrëels A en B wat soos hierbo aangegee is, herhaal word. Deur die herhalings vermag die komponist 'n ingewikkelde musikale struktuur aan die twee reëls te gee, omrede by die toehoorder 'n sekere gewenning aan die melodie optree sonder dit tot verveling sal lei. Rondeaus is dikwels drie- of soms ook vierstemmig.
Dié versvorm is lank deur komponiste en digters beoefen. Bekende komponiste wat rondeaus geskryf het, sluit in: Guillaume de Machaut en Guillaume Dufay.
Moenie nie middeleeuse rondeaú met die latere róndo verwar nie. Die rondo is van die rondeau afgelei maar het 'n ander struktuur.
Middelnederlandse voorbeeld
'n Bekende Middelnederlandse rondeau is die Egidiuslied uit die Gruuthuse-handskrif van Brugge (omtrent 1304):
Lockheed F-94 Starfire
Die Lockheed F-94 Starfire is 'n eerste generasie Amerikaanse vegvliegtuig aangedryf deur 'n straalmotor. Nadat die Sowjetunie hulle eerste kernwapen ontplof het, het die Verenigde State onmiddellik begin om 'n reeks onderskepping vliegtuie ontwikkel om die verwagte Sowjet bomwerpers te onderskep en vernietig. Sommige is oor 'n lang tyd ontwikkel, ander soos die Starfire was gehaas na die produksielyn om gapings te vul.
Die tandem sitplek F-94 was een van die eerste straalvliegtuie wat met radar toegerus was. Daar was uiteindelik 24 Eskaders van die US Air Defence Command (wat op 21 Maart 1946 gestig is) toegerus met die vliegtuig. Die F-94 was ontwikkel van die Lockheed T-33 Shooting Star en gewapen met vier 12.7 mm masjiengewere.
Prototipe YF-94 het op 16 April 1949 sy nooiensvlug voltooi met eerste produksie modelle wat reeds aan die einde van die jaar uitgerol is. Hulle was op 'n drie minute bystand geplaas deur Air Defence Command om vyandelike vliegtuie te onderskep. Omrede die radarstelsel op daardie stadium 427 kg geweeg het was die vliegtuig toegerus met 'n nabrander om vinnig genoeg te kan opstyg.
Daar was 853 F-94's gebou en modelle A en B het 'n aktiewe rol gespeel tydens die Korea-oorlog hoofsaaklik op nag missies. As gevolg van die radar was die vliegtuig aanvanklik verbied om oor vyandelike gebiede te vlieg. Later was die beperking opgehef en het die F-94 vyandelike vliegtuie afgeskiet, hoofsaaklik snags, as gevolg van die radar.
Model C was die eerste wat Starfire genoem was, dit het oor 'n kragtiger motor beskik (met gevolglike hoër top snelheid), dunner vlerke, swiep stertvlerk, die romp was langer en nuwe onderskepping radar. Dit was ook bewapen met 24 ongeleide missiele wat in die vlerke gedra word. Maar soos die volgende geslag onderskeppings vliegtuie beskikbaar geword het is die F-94 uitfaseer en aan diens onttrek in 1958.
Slaap
Slaap is ’n natuurlike toestand van die liggaam en gees wat gekenmerk word deur ’n veranderde bewustheid, relatief min sintuiglike aktiwiteit, minder spieraktiwiteit, die onderdrukking van byna alle willekeurige spiere tydens die REM-slaapfase, en verminderde wisselwerkings met die omgewing. Dit word van ’n wakker toestand onderskei deur ’n afname in die vermoë om op stimulusse te reageer, maar dit is meer reaktief as ’n koma of bewussynsteurings en toon baie verskillende en aktiewe breinpatrone.
Slaap kom in herhalende fases voor waarin die liggaam wissel tussen twee afsonderlike modusse: REM-slaap en nie-REM- of NREM-slaap. Hoewel REM in Engels vir rapid eye movement ("vinnige oogbewegings") staan, het hierdie slaapmodus baie ander aspekte, insluitende feitlike verlamming van die liggaam. ’n Bekende aspek van slaap is ’n droom, ’n ervaring in min of meer ’n vertellende vorm wat baie met ’n wakker toestand ooreenstem, maar later gewoonlik as ’n fantasie onderskei kan word. Gedurende slaap is die grootste deel van die liggaam se stelsels in ’n anaboliese toestand, en dit help om die immuun-, senu-, skelet- en spierstelsels te herstel; dit is belangrike prosesse wat die gemoedstoestand-, geheue- en kognitiewe funksies onderhou en ’n groot rol speel in die werking van die endokriene en immuunstelsel.
Die interne horlosie van die liggaam bevorder daaglikse slaap tydens die nagure. Die uiteenlopende doele en meganismes van slaap is die onderwerp van aansienlike en voortdurende navorsing. Slaap is algemene gedrag dwarsdeur die evolusie van diere.
Mense kan aan verskeie slaapversteurings ly, soos slapeloosheid, slaapsug, slaapwandelary en slaapritmesteurings. Die gebruik van kunsmatige lig het die mens se slaappatrone aansienlik verander.
Fisiologie
Slaap verhoog die sintuiglike drempel. Slapende mense ondervind dus minder stimulusse, maar kan gewoonlik steeds reageer op harde geluide en ander opvallende stimulusse.
Gedurende diepe slaap skei ’n mens pulse van groeihormone af. Alle slaap, selfs deur die dag, word verbind met die afskeiding van prolaktien.
Belangrike fisiologiese metodes om veranderings gedurende slaap te monitor en meet, sluit in elektroënsefalografie (EEG) vir breingolwe, elektroökulografie (EOG) vir oogbewegings en elektromiografie (EMG) vir skeletspieraktiwiteit. Die gelyktydige versameling van hierdie inligting word polisomnografie genoem en kan uitgevoer word in ’n gespesialiseerde slaaplaboratorium. Slaapnavorsers gebruik ook eenvoudige elektrokardiografie (EKG) vir hartaktiwiteit en aktigrafie vir motoriese bewegings.
Nie-REM- en REM-slaap
Slaap word in twee breë soorte verdeel: Nie-REM- (ook NREM-) en REM-slaap. (REM is die afkorting vir rapid eye movement, "vinnige oogbewegings"). Dié twee slaapstadiums is so verskillend dat fisioloë hulle as aparte gedragstoestande beskou. Nie-REM-slaap kom eerste voor en word ná ’n oorgangstydperk diepe slaap genoem. Gedurende dié fase neem liggaamstemperatuur en hartklop af en gebruik die brein minder energie. REM-slaap maak ’n kleiner deel van die algehele slaaptyd uit. Dit is hoofsaaklik wanneer drome en nagmerries voorkom en word verbind met gedesinchroniseerde en vinnige breingolwe, oogbewegings, ’n verlies aan spiertonus en die onderdrukking van homeostase (stabilisering).
’n Slaapsiklus, wat uit wisselende tydperke van NREM- en REM-slaap bestaan, duur sowat 90 minute en kom vier tot ses keer gedurende ’n goeie nagrus voor. Die Amerikaanse Akademie vir Slaapmedisyne (AASM) verdeel NREM in drie stadiums: N1, N2 en N3; laasgenoemde word ook stadigegolf-, delta- of diepe slaap genoem. Die hele siklus se volgorde is gewoonlik: N1 → N2 → N3 → N2 → REM. REM-slaap kom voor wanneer ’n mens uit ’n diepe slaap terugkeer na stadium 2 of 1. Die tydperk van diepe slaap is langer vroeër in die nag, terwyl die REM-slaaptyd toeneem in die twee siklusse net voordat ’n mens natuurlik wakker word.
Ontwaking
Ontwaking, of wakker word, kan die einde van slaap beteken of bloot ’n oomblik om die omgewing te bespied en die liggaamsposisie te verander voordat ’n mens verder slaap. Slapers word gewoonlik wakker ná die einde of soms in die middel van ’n REM-fase. Interne sirkadiese aanwysers, tesame met die afname van homeostatiese slaapbehoeftes, sorg gewoonlik daarvoor dat ’n mens aan die einde van ’n slaapsiklus wakker word. Ontwaking behels verhoogde elektriese aktivering in die brein – dit begin met die talamus en versprei deur die harsingskors.
Gedurende ’n nag se slaap word ’n klein ruk gewoonlik in die wakker toestand deurgebring. Metings deur middel van EEG het aangetoon jong vroue is vir 0-1% van die slaaptydperk wakker en jong mans vir 0-2% van die tyd. By volwassenes is dié wakker tye langer, veral in latere siklusse. Volgens een studie is die wakker tyd in die eerste siklus van 90 minute 3%, in die tweede 8%, in die derde 10%, in die vierde 12% en in die vyfde 13-14%. Die grootste deel van dié wakker tyd kom net ná REM-slaap voor.
Baie mense word vandag met ’n wekker wakker; mense kan egter ook daaraan gewoond raak om self wakker te word, sonder ’n wekker. Baie mense slaap heeltemal anders op werkdae teenoor af tye, ’n patroon wat kan lei tot chroniese sirkadiese desinchronisasie. Baie mense kyk voor slapenstyd televisie of op ander skerms, ’n faktor wat die versteuring van die sirkadiese siklus kan vererger.
Tydreëling
Die tydreëling vir slaap word beheer deur die sirkadiese horlosie (Proses C), slaap-ontwaking-homeostase (Proses S) en in ’n mate deur individuele wilskrag.
Sirkadiese horlosie
Slaaptydreëling hang grootliks af van hormonale seine van die sirkadiese horlosie, of Proses C, ’n ingewikkelde neurochemiese stelsel wat seine uit ’n individu se omgewing gebruik om ’n interne dag-nag-rimte te skep. Proses C werk die homeostatiese drang na slaap deur die dag teen (en by nagtelike diere deur die nag). Die suprachiasmatiese kern (SCK), ’n deel van die breinstreek reg bo die optiese chiasma (kruising van oogsenuwees), word tans beskou as die belangrikste skakel vir dié proses; sekondêre horlosiestelsels is egter al dwarsdeur die liggaam ontdek.
’n Organisme waarvan die sirkadiese horlosie ’n reëlmatige ritme toon wat met eksterne seine ooreenstem, word as "ingeslote" (entrained) beskryf; ’n ingeslote ritme duur voort selfs as die eksterne seine skielik verdwyn. As so iemand in ’n bunker afgesonder word met konstante lig of donkerte, sal hy steeds ritmiese toenames en afnames van liggaamstemperatuur en melatonien ondervind, met tydperke van effens langer as 24 uur. Wetenskaplikes verwys daarna as vryvloeiendheid (free-running) van die sirkadiese ritme. Onder natuurlike toestande verminder ligseine hierdie tydperk gereeld sodat dit beter ooreenstem met die 24 uur van ’n aardse dag.
Die sirkadiese horlosie oefen konstant invloed uit op die liggaam en beïnvloed die wisselings in die liggaamstemperatuur tussen rofweg 36,2 °C en 37,2 °C. Die suprachiasmatiese kern self toon opsigtelike wisselings, wat intenser word tydens die subjektiewe dag (die deel van die ritme wat ooreenstem met die werklike dag, ongeag of dit akkuraat is of nie) en neem af tot byna nul tydens die subjektiewe nag.
Die sirkadiese pasaangeër in die suprachiasmatiese kern het ’n regstreekse senuverbinding met die pineaalklier, wat die hormoon melatonien snags vrystel. Kortisolvlakke styg gewoonlik deur die nag – dit bereik ’n hoogtepunt wanneer ’n mens wakker word en neem deur die dag af. Die afskeiding van sirkadiese prolaktien begin laat in die middag, veral in vroue, en word daarna versterk deur ’n stof wat slaap bevorder en in die middel van die nag ’n hoogtepunt bereik. Sirkadiese ritme oefen ook ’n invloed uit op die nagtelike afskeiding van die groeihormoon. Slaperigheid neem deur die nag toe. REM-slaap kom meer dikwels voor gedurende die liggaam se minimum temperatuur binne die sirkadiese siklus, terwyl diepe slaap onafhankliker van sirkadiese tyd plaasvind.