cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
N.P. van Wyk Louw
Prosa
Reeds in die Oktober 1926 Kwartaalblad van die Universiteit van Kaapstad verskyn vier kort Impressionistiese sketse van hom. Twee hiervan is indrukke oor die strand, een is ’n waarneming van die nagwolke en die vierde is Beeldspraak en beelde, waarin hy sy kunscredo op hierdie jeugdige ouderdom uiteensit. In die dertigerjare skryf hy ’n aantal kortverhale, wat almal ongepubliseer bly. Hierna spits hy hom op prosagebied toe op die essay of skets en letterkundige werk, eerder as op fiksie. Hy lewer werk op veral die literêre (resensies, besinnings oor taal en letterkunde) en kultuurfilosofiese (polities, maatskaplik, filosofies, kultureel) terrein. Sy bydrae op beide terreine is ontsagwekkend en het ’n besondere impak op die Afrikaanse intelligentsia se ontwikkeling en denke. ’n Keur uit sy polemiese essays wat in verskeie tydskrifte verskyn, word in 1939 in die bundel Berigte te velde (“opstelle oor die idee van ’n Afrikaanse nasionale letterkunde”) gepubliseer. Hy glo nie dat die letterkunde tot diens moet staan van slegs die uitbeelding van die Afrikaanse leefwyse nie, maar alle fasette van die samelewing moet uitbeeld en slegs die wet van voortreflikheid moet nakom. Alle voortreflike werke, ongeag die tema en filosofie daaragter, vorm dan gesamentlik die Afrikaanse nasionale letterkunde. So ondersoek hy dan die verhouding van die kunstenaar tot die volk en die betekenis van die suiwer estetiese kuns in die volkslewe. In ’n opstel oor Willem Kloos se digkuns gebruik hy die Nederlandse Tachtigers as voorbeeld van die poësie se opstand teen die verdorring van die lewe. Lojale verset is “kritiese gedagtes oor ons Afrikaanse kultuurstrewe en ons literêre beweging”. Die onderwerpe van hierdie essays is grootliks kultuursake en die nasionale sake van die dag, veral soos dit Afrikaans en Afrikaners raak. By hom ontstaan daar in hierdie tyd ’n sterk nasionalistiese gevoel, gepaardgaande met anti-Engels en anti-imperialistiese sentimente. Hy stel dus in hierdie essays die geestelike eenheid van die Afrikaner as die ideaal. In hierdie werke sien hy hom as een met sy volk, maar ook een met die baie groter geheel van skeppende kunstenaars regoor die wêreld, waar elke milieu sy eie vereistes stel. In die proses kom heersende praktyke en sienings wat uitgediend is onder skoot, terwyl hy terselfdertyd die leser uitdaag om aan te hou strewe na die ideale van suiwerheid en regverdigheid. Elize Botha neem die essays Die aristokratiese ideaal en Die Idee van Groot Kuns uit Lojale verset op in haar versamelbundel oor “Afrikaanse essayiste”.
In 1950 lewer hy sy intreerede by die Gemeentelijke Universiteit van Amsterdam onder die titel Die digter as intellektueel, wat daarna deur die universiteit gepubliseer word. Hierdie stuk word later herdruk in Beskouings oor poësie, ’n huldigingsbundel wat met die geleentheid van sy sestigste verjaardag aan die literator Gerrit Dekker opgedra is. Uit die rubrieke wat Louw onder die titel Die oop gesprek vir Die Huisgenoot skryf, word ’n keur saamgestel en in 1955 as Maskers van die erns”gepubliseer. In hierdie bundel besin hy veral oor die streng eise en die komplekse verantwoordelikheid wat die intellektuele lewenshouding van die mens eis. Elize Botha neem die essay Die oop gesprek hieruit op in haar versamelbundel oor Afrikaanse essayiste, terwyl Kinderfantasie later opgeneem word in Herinnering se wei, ’n versamelbundel met skrywers se jeugherinneringe. Die mens agter die boek bevat ’n aantal opstelle, aanvanklik geskryf vir Die Huisgenoot, waarin hy die mening uitspreek dat die biografiese besonderhede van ’n skrywer en ’n ontleding van sy psige na aanleiding daarvan nie van belang is vir die uitleg en waardering van die kunswerk nie. Hierdie boek maak geskiedenis daarin dat dit reeds uitverkoop is voordat dit verskyn. Louw verower in 1958 die Hertzogprys vir kritiese prosa en essay vir sy totale bydrae op hierdie gebied tot in daardie stadium, te wete Die mens agter die boek, Berigte te velde, Die digter as intellektueel, Lojale verset en Maskers van die erns.
Kort na die toekenning van die Hertzogprys vir sy kritiese prosa word voorheen ongebundelde stukke van hom wat verspreid in Die Huisgenoot, Die Burger, Standpunte en elders verskyn het, saamgebundel in Swaarte- en ligpunte en ’n Wêreld deur glas (essays oor verskeie aspekte van die literatuur) en Liberale nasionalisme (sketse en essays oor die nasionalisme). In Swaarte- en ligpunte word sy reeks oor Die ‘mens’ agter die boek weer herdruk en sy beskouings oor die kunswerk as estetiese geheel en ’n aparte “wêreld” uiteengesit. Onder andere word prikkelende essays gewy aan die bespreking van die onoplosbare probleem van die kernbepaling van die kunstenaar se uiting, of dit die publiek of eerder die medium self is, met die konsekwente opvatting dat die kunswerk slegs uit sy eie struktuur verklaar kan word. ’n Wêreld deur glas se titel verwys daarna dat elke persoon sy wêreld soos deur glas sien, met sy eie vooroordele, emosies en irrasionaliteit, wat ’n suiwer objektiewe oogpunt onmoontlik maak. Die skrywer moedig die leser dan aan om dinge van meer as een kant of perspektief te bekyk en die dinge 'n paar keer in die gedagte om te draai. Die bundel bevat onder andere ’n interessante reeks beskouings oor die kritiek van T.S. Eliot, terwyl hy besondere insigte toon en verskeie belangrike literêr-teoretiese kwessies aanspreek in sy essays Oor literêre teorie. So bespreek hy dan die begrippe en metodes waarmee die kritiek en die literatuurgeskiedenis werk, met die gevolgtrekking dat hierdie hulpmiddels nie tot ’n stelsel opgebou kan word nie, maar slegs hulpmiddels bly in die proses van helder denke oor die literatuur. Liberale nasionalisme ondersoek die grondslae van die Suid-Afrikaanse bestaan. Louw se sleutelinsig oor die nasionalisme is dat die voortbestaan van ’n volk slegs geregverdig is as dit ook in geregtigheid geskied, terwyl hy ook besin oor die demokrasie as regeringsvorm. Hy poog nie om ’n omvattende sisteem as oplossing aan te bied nie, maar maak eerder sy lesers van die probleme bewus en dui breë riglyne aan waarvolgens ’n oplossing gesoek kan word.
Staatsdrukkery
Die Staatsdrukkery is 'n geskiedkundige gebou in Pretoria op die hoek van Bosman- en Vermeulenstraat. Aanvanklik is 'n rooibaksteen gebou op die hoek van die twee strate tussen 1885 en 1897 deur die regering van die Zuid-Afrikaansche Republiek opgerig nadat De Volkstem aan Johannes F. Celliers verkoop is. Die grond is uit AH Nelmapius se boedel gekoop en die gebou deur WJ Geerts opgerig. 'n Nuwe gebou is in 1926 langs die bestaande gebou opgerig. Die oorspronklike gebou huisves tans die publisiteit afdeling van die Staatsdrukkery.
N.P. van Wyk Louw
Prosa
Opstelle oor ons ouer digters bevat essays oor van die eerste digters in Afrikaans en lei tot ’n herwaardering van byvoorbeeld die rol wat A.G. Visser se geestige poësie in ons letterkunde speel. Hierdie bundel sluit ook opstelle in oor onder andere Jan F.E. Celliers en C. Louis Leipoldt. Gedagtes oor en besprekings van sy eie werk word in Rondom eie werk gepubliseer. Die bundel word in twee dele verdeel, met die eerste (Oor eie werk en probleme) wat bestaan uit nege radiopraatjies wat deur die Afrikaanse Diens van die Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie tussen Februarie en April 1970 uitgesaai is. Hierin bespreek hy onder andere Raka en Klipwerk, terwyl letterkundige begrippe andersyds aan die bod kom. Die tweede deel (Oor dansliedjies) is artikels wat tussen Oktober en November 1961 in Die Sondagblad gepubliseer is.
Na sy dood word verspreide stukke van hom saamgebundel in Deurskouende verband. Meeste van hierdie stukke het nie voorheen in boekvorm verskyn nie en bestaan uit 26 radiopraatjies in afdeling 1 en vier groot redevoeringe in afdeling 2. Die radiopraatjies is hoofsaaklik tussen 12 September 1956 en 11 Junie 1958 in sy reeks Die oop gesprek oor Radio Hilversum se Wêreldomroep uitgesaai, terwyl die tweede afdeling hoofsaaklik toesprake is wat hy gelewer het na sy terugkoms na Suid-Afrika. Die meeste van hierdie stukke het taal en literatuur as onderwerp. Hierin verskyn ook sy belangwekkende Amsterdamse intreerede oor Die digter as intellektueel (1950) en die lesing Wat is ’n intellektueel? wat hy op 17 Maart 1961 tydens die promosieplegtigheid van die Universiteit van Pretoria gehou het. Koos Human neem Wat is ’n intellektueel? ook op in sy bloemlesing Willekeur.
Later word verspreide opstelle en radiopraatjies van hom uitgesoek deur J.C. Kannemeyer met ’n finale keur deur J. du P. Scholtz en in Weegskaal en Skietlood gepubliseer. Weegskaal bevat primêr opstelle en radiopraatjies oor literatuur, letterkundige werke (insluitende Joernaal van Jorik en die prosa van Sestig) en persoonlikhede soos Marais, Totius en Greshoff. Ook hierin opgeneem is Die hoorspel as nuwe kunsvorm en die Naskrif by Asterion waarin hy verhelderend skryf oor genres wat hy self beoefen het. Skietlood is meer sosio-polities en kultureel van aard. ’n Keur uit sy prosa word in Nederlands vertaal as Voortbestaan in gerechtigheid; dichten en denken van N.P. van Wyk Louw en in 1985 gepubliseer. Sy Versamelde Prosa word in 1986 in twee dele gepubliseer, waarna P.A. Joubert in 1988 in Gedagtes vir ons tyd ’n keur uit sy prosa maak van Louw se sosio-politiese denke wat steeds relevant is vir die moderne tydsgewrig.
Na W.E.G. Louw se dood oorhandig sy weduwee in 1988 sy dokumenteversameling in bruikleen aan die Universiteit van Stellenbosch en hieruit stel J.C. Kannemeyer en medewerkers later, sonder die Louw-familie se toestemming, die bundel Ek ken jou goed genoeg saam, waarin die briefwisseling tussen N.P. van Wyk Louw en W.E.G. Louw tussen 1936 en 1939 gepubliseer word, vergesel van ’n inleiding deur Kannemeyer. Hierdie publikasie lei daartoe dat familie van die broers ’n onsuksesvolle aansoek by die hooggeregshof in Kaapstad indien om verspreiding van die boek te stop, op grond daarvan dat die publikasie ingedruis het teen Louw se destydse uitdruklike verbod op die volledige, ongeredigeerde publisering van sy private briewe. Die rede vir die polemiek is die simpatie wat daar veral uit N.P. van Wyk Louw se briewe blyk vir die nasionaal-sosialistiese beleidsrigtings van die Duitse regering onder Hitler, asook die argwaan wat beide broers toon teenoor die rol van Jode in Suid-Afrika. Gelees teenoor die algemene agtergrond van sy tyd, die feit dat die briewe geskryf is voor Hitler se ergste vergrype en die ouderdom van die broers (albei was steeds in hulle twintigs), is hulle sentimente egter nie werklik radikaal nie en het beide se latere geskrifte afdoende bewys gelewer van hulle sobere oordeel oor sake van die dag. Veral Louw word inderdaad beskou as filosoof in sy uitsprake oor rasseverhoudinge in Suid-Afrika, veral tussen wit en bruin. Die briewe is verder van groot waarde vir ’n beoordeling van die broers se letterkunde en kunsbeskouing en bevat insiggewende kommentaar oor die Europese en Afrikaanse literatuur van die tyd. Hierdie eerste bundel word opgevolg deur Briewe van W.E.G. en N.P. van Wyk Louw 1941–1970, eweneens geredigeer en van ’n inleiding voorsien deur J.C. Kannemeyer. Hierdie korrespondensie gee ’n besonder insiggewende blik op die kultuurlewe van die Afrikaners van die tyd, veral soos dit uiting vind in toneelopvoerings. Waar die eerste bundel verskeie verwysings na die Nazi-filosofie bevat, is hierdie bundel se behandeling van die Tweede Wêreldoorlog veel meer ingestel op die plaaslike politiek en veral die stryd tussen die Nasionale en Verenigde Party en die oorlogsgesindes en teenstanders van die oorlog. Die broers se lojaliteit teenoor die Nasionale Party en die nasionale gedagte blyk duidelik, hoewel verskeie politieke leiers sterk onder kritiek deurloop.
Eerbewyse
Benewens die talle pryse wat sy boeke verower, word Louw by herhaling as persoon en vir sy werk vereer. In 1947 kry hy erkenning uit die buiteland wanneer hy saam met ’n paar ander Suid-Afrikaners verkies word tot buitelandse lede van die Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde in Leiden, ’n eerbewys wat in November 1949 gevolg word deur sy verkiesing as Buitelandse Erelid van die Koninklike Akademie van Nederland. Die Rijksuniversiteit van Utrecht in Nederland ken reeds so vroeg as 1948 ’n eredoktorsgraad aan hom toe vir sy baanbrekerswerk op die gebied van die jong Afrikaanse letterkunde en as bewys van die verbondenheid van Nederland met Suid-Afrika. Hy ontvang verdere eredoktorate in 1966 van Rhodes-universiteit en die Universiteit van Stellenbosch, asook later van die Universiteit van Suid-Afrika en in 1968 van die Universiteit van Kaapstad. Die Hertzogprys word vyf keer aan hom toegeken en hy is die enigste skrywer wat hierdie prys in al drie die genres (poësie, drama en prosa) verower. Die hoogste toekenning van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns, naamlik erelidmaatskap, word in Oktober 1963 aan hom toegeken. Die Staatspresident ken in 2005 postuum die Orde van Ikhamanga (Goud) aan hom toe vir sy bydrae tot die Suid-Afrikaanse letterkunde en die bevordering van inheemse taalregte. In 2005 wys ’n paneel van deskundiges Tristia aan as die beste digbundel in Afrikaans en verwerf hy op grond hiervan postuum ’n toekenning van die Minister van Kuns en Kultuur.
Ook op ander maniere word hy gehuldig. Raka word tot ’n ballet omskep deur die komponis Graham Newcater en in die vyftigerjare vir die eerste keer opgevoer. Dit is ook die eerste ballet wat geheel en al Suid-Afrikaans is en ook verfilm word. Die bekende komponis Stefans Grové skryf ’n klavierkonsert gebaseer op Raka, wat in 1998 sy première beleef. Die Britse komponis Donald Swann toonset vier van sy gedigte (Grense, In waansin het ek gevra, Paniese angs en Wat is ’n volk?) en dit word in Januarie 1980 by die Markteater opgevoer. Toonsettings van sy gedigte word ook gemaak deur onder andere Rudolf Mengelberg, Wolfgang Wijdeveld, Henk Badings, Rosa Nepgen, Blanche Gerstman, Dawid Engela en Cromwell Everson. Die kabaret van Johan Engelbrecht Meer Meest bestaan uit gedigte van Louw wat getoonset word. Dit word oral in die land opgevoer en in 1996 oor televisie gebeeldsend. Die regisseur Gerben Kamper bring in 1999 die produksie Spieël, bestaande uit Louw se gedigte, by die Aardklop Kunstefees op die planke. Tydens die Woordfees van 2007 word sy honderdste geboortejaar herdenk en die stuk N.P. van Wyk Louw en die meisies word onder regie van Albert Maritz opgevoer. Niel van der Watt toonset sy gedig Die hanslam lek my hand en dit word in Augustus 2012 saam met ander getoonsette gedigte van ander digters in die Centurion-teater opgevoer.
Verskeie huldigingsbundels tot sy eer word ook gepubliseer, waaronder vyf in 1966 met sy sestigste verjaardag. Hulle is Tristiasketsboek (’n faksimilee-uitgawe van sy handgeskrewe teks en aantekeninge), Raka (met illustrasies deur Katrine Harries), Smal swaard en blink (’n huldigingsbundel onder redaksie van Ernst van Heerden), Beeld van ’n digter (waarin P.J. Nienaber van die belangrikste kritiek oor Louw se werk versamel) en die Junie 1966 uitgawe van Standpunte. Ná sy dood in 1970 bring die Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie in verskeie programme hulde aan hom, waaronder huldigingsprogramme in die Afrikaanse, Engelse en Zoeloe-dienste, laasgenoemde insluitende die Zoeloe-vertaling van Raka. Sy werk word in onder andere Engels, Duits, Frans, Italiaans en vier inheemse Afrikatale vertaal. Hierbenewens verskyn talle boeke oor sy lewe en werk, waarvan sommige is N.P. van Wyk Louw: ’n lewensverhaal van J.C. Steyn, Orde en chaos van André P. Brink, Die wêreld van die digter van Karel Schoeman”, Eksistensie en gestalte van J.J. Degenaar, Op die woord af van T.T. Cloete en Skering en inslag van F.I.J. van Rensburg Talle meestersgraad-verhandelings en doktorsgraad-proefskrifte oor sy werk word ook voltooi.
Die huis in Sutherland waar Louw en sy broer Gladstone gewoon het, word later as gevolg van hulle belang vir die letterkunde as museum verklaar. Die Randse Afrikaanse Universiteit (tans die Universiteit van Johannesburg) stel in 1971 die jaarlikse N.P. van Wyk Louw gedenklesing in, wat reeds in twee bundels versamel en gepubliseer is. In 1983 hou die Afrikaanse Kultuurvereniging van die Polisie (Akpol) ’n vasvrawedstryd oor sy lewe en werk, wat gepas deur die Hoërskool Sutherland gewen word, waarna ’n borsbeeld van Louw aan Sutherland se Museumraad oorhandig word waar dit in die Louw-huismuseum staan. Katinka Heyns vervaardig ’n dokumentêre televisieprogram in twee dele oor sy lewe en werk, wat in 1990 oor SAUK se senders gebeeldsend word. Verskeie huldigingsprogramme oor sy werk word deur die jare oor die radio uitgesaai, met huldigingsartikels wat gereeld in koerante en tydskrifte verskyn.duimnael|regs|270px|Afskrif van Louw se sterwenswoorde, neergeskryf die aand voor die nag waarin hy oorlede is. Dié afskrif word bewaar in die Louw-huis op [[Sutherland.]]
Steve McQueen
Terence Steven "Steve" McQueen (24 Maart 1930 – 7 November 1980) was ’n Amerikaanse akteur. Met sy antiheld-persoonlikheid tydens die hoogtepunt van die teenkultuurbeweging van die 1960's was die "King of Cool", soos hy genoem is, in die 1960's en 1970's ’n top-aantrekkingskrag by die loket.
Hy het ’n Oscar-benoeming gekry vir sy spel in The Sand Pebbles. Sy ander gewilde prente was onder meer The Cincinnati Kid, The Thomas Crown Affair, Bullitt, The Getaway en Papillon, en hy was een van ’n hele span bekende akteurs in prente soos The Magnificent Seven, The Great Escape en The Towering Inferno.
Loopbaan
duimnael|links|160px|McQueen se foto op sy internasionale rybewys.
McQueen het in 1952 toneelspel in New York begin studeer. Hy het sover bekend in dieselfde jaar vir die eerste keer op die verhoog verskyn; sy karakter in ’n Jiddisje toneelstuk het een reël gehad om te sê: "Alts iz farloyrn." ("Alles is verlore.").
Hy het geld begin verdien deur naweke aan motorfietsrenne in Long Island deel te neem en het in dié tyd die eerste van baie motorfietse gekoop: ’n Harley-Davidson. Hy het verskeie klein rolle gehad en in 1955 sy Broadway-debuut in die toneelstuk A Hatful of Rain gemaak.
McQueen het in 1955, op 25 jaar, na Kalifornië verhuis. Toe hy in die televisieprogram Westinghouse Studio One verskyn, het die Hollywood-bestuurder Hilly Elkins van hom kennis geneem en besluit prente met ’n klein begroting sal die beste plek vir die jong akteur wees om naam te maak. Sy eerste rolprentrol was in Somebody Up There Likes Me (1956), ook met Paul Newman.
duimnael|200px|McQueen en sy eerste vrou, [[Neile Adams, in ’n episode van Alfred Hitchcock Presents, 1960.]]
Hy het op TV die eerste keer werklik bekend geraak – in die reeks Wanted: Dead or Alive, wat in September 1958 begin wys het.
Die regisseur, John Sturges, het McQueen in sy volgende prent ook gebruik. The Magnificent Seven (1960), ook met Yul Brynner, Robert Vaughn, Charles Bronson en James Coburn, was McQueen se groot deurbraak en hy het Wanted: Dead or Alive verlaat.
Hy het die hoofrol in die volgende groot Sturges-fliek, The Great Escape (1963), gespeel. Hierna was hy ’n superster. Nog rolle het gevolg in onder meer Love with the Proper Stranger (1963), Nevada Smith (1966), The Cincinnati Kid (1965) en The Sand Pebbles (1966), ook met Candice Bergen en Richard Attenborough en waarvoor hy sy enigste Oscar-benoeming gekry het.
Een van sy bekendste prente, Bullitt (1968), het hierna gevolg. Die prent was ’n groot sukses. In 1971 het hy gespeel in die motorrendrama Le Mans, wat swak ontvang is, en die volgende jaar in The Getaway, waar hy sy toekomstige vrou Ali MacGraw ontmoet het. Daarna was hy in die fisiek veeleisende rol van ’n gevangene op Devil's Island in Papillon (1973).
Met die uitreiking van The Getaway was McQueen die wêreld se bes betaalde akteur, maar ná die sukses van 1974 se The Towering Inferno het hy so te sê van die toneel af verdwyn om op motorfietsrenne te konsentreer.
Hy het eers weer in 1978 begin toneelspeel toe hy in An Enemy of the People te sien was. Sy laaste twee prente, Tom Horn en The Hunter, was losweg op ware verhale gebaseer. Albei is in 1980 uitgereik.
Edith Sharpe
Edith Sharpe (1893 – 1984) was 'n Engelse aktrise. Sy was bekend vir haar rolle in die rolprente The Outsider (1948), Brothers in Law (1957), Happy Is the Bride (1958), en Cash on Demand (1961).
Leendert te Groengebou
Die Leendert te Groengebou is 'n historiese gebou in Vermeulenstraat in Pretoria. Die gebou is tussen 1903 en 1905 opgerig. Leendert te Groen het 'n sigaretfabriek in die gebou begin waar sigarette met Transvaalse tabak gemaak is. Die gebou het tot onlangs gedien as museum vir die werk van die kunstenaar JH Pierneef.
Verjaarsdag
‘n Verjaarsdag of Verjaardag is die dag waarop ‘n mens sy of haar geboorte vier. Dit het betrekking op mense, maar die viering van ‘n verjaarsdag kan ook betrekking hê op byvoorbeeld troeteldiere, of die stig van ‘n besigheid of vereniging.
In baie lande, ook in Suid-Afrika, stem die verjaarsdag ooreen met die geboortedag. Wie op 1 September gebore is vier sy of haar verjaarsdag jaar op 1 September 2023.
In sommige lande of kulture word die verjaardag nie op die geboortedag gevier nie, maar op die naamdag, die dag van die heilige waarna jy vernoem is.
Momentum
Die behoud van momentum kan afgelei word van Newton se bewegingswette. Dit beteken dat 'n bewegende voorwerp sy momentum behou tensy 'n krag op die voorwerp inwerk.
Momentum is 'n Vektor.
Erica glandulifera
Erica glandulifera is 'n plant wat tot die genus Erica behoort en deel van die fynbos vorm. Die plant is inheems aan die Wes-Kaap en kom van die Sederberg tot by Ceres voor.
Isao Sato (akteur)
Isao Sato (27 Junie 1949 – 9 Maart 1990) was 'n Amerikaanse akteur.
Prolaktien
Prolaktien (PRL), ook bekend as laktotropien, is ’n proteïen wat die bekendste is vir sy rol om vroulike soogdiere en voëls in staat te stel om melk te vervaardig. Dit is belangrik in meer as 300 aparte prosesse in verskeie gewerweldes, insluitende die mens. Prolaktien word deur die pituïtêre klier afgeskei in reaksie op eet, paring, estrogeenbehandeling, ovulasie, ensovoorts. Dit word in pulse tussendeur hierdie prosesse afgeskei.
Prolaktien speel ook ’n noodsaaklike rol in metabolisme – dit reguleer die immuunstelsel en pankreasontwikkeling.
Air Supply
Air Supply is 'n Australiese sagterockduo. Die twee hooflede is Graham Russell en Russell Hitchcock. Hulle ontmoet op 12 Mei 1975 by die repetisies vir Jesus Christ Superstar in Sydney, Australië. Tydens hulle betrokkenheid by Jesus Christ Superstar, tree hulle laataande na die vertoning by restaurante, koffiekroeë en nagklubs op met een kitaar en hul twee stemme. Hulle maak 'n demokasset met twee liedjies wat hulle na al wat 'n platemaatskappy in Sydney neem, totdat hulle uiteindelik by CBS Records belangstelling opwek. In 1976 stel hulle hul eerste enkelsnit Love and Other Bruises vry en dit bereik no. 6 op die Australian Kent Music Report Singles treffersparade.
Meter
Die meter (simbool: m) is die SI-basiseenheid van lengte. Dit word gedefinieer as die afstand wat lig aflê in 'n absolute vakuum in 'n tydsinterval van 1 / 299 792 458 van 'n sekonde.
Deur 'n SI-voorvoegsel voor die woord meter te voeg word veelvoude en breukdele aangedui; byvoorbeeld kilometer (1 000 meter; kilo- = 1 000) en nanometer (een miljardste van 'n meter; nano- = 1 / 1 000 000 000).
Omskakelings
1 meter is gelykstaande aan:
Geskiedenis
Die woord self is afkomstig vanaf die Franse woord mètre wat op sy beurt afkomstig is vanaf die Griekse woord metron (μετρον), wat "'n mate" beteken.
In die agtiende eeu was daar twee definisies van die standaardeenheid van lengte. Een was om die meter as die lengte van 'n pendulum met 'n periode van een sekonde te beskryf. Die ander voorstel was om 'n meter as 'n tien miljoenste van die lengte van 'n kwadrant van die aarde se meridiaan te definieer. In 1791 het die Franse akademie vir wetenskap die meridionale definisie bo die pendulum-definisie aanvaar vanweë die effense veranderinge in swaartekrag oor die aardoppervlak wat dan die periode van die pendulum beïnvloed. In 1793 het Frankryk die meter met hierdie definisie as hul amptelike eenheid vir lengte aanvaar. Al is dit later vasgestel dat die eerste prototipe meterstaaf te kort was met 'n vyfde van 'n millimeter vanweë 'n berekeningsfout wat die mate waartoe die aarde afwyk van 'n sfeer (afplatting by die pole), is hierdie lengte as standaard aanvaar. Die omtrek van die Aarde deur die pole is dus ongeveer veertig miljoen meter.
In die 1870's en in die lig van meer akkurate meettegnologie is 'n reeks internasionale konferensies gehou om 'n nuwe metriese standaard daar te stel. Die Meter Konvensie (Convention du Mètre) van 1875 het 'n mandaat uitgereik vir die daarstel van 'n permanente Internasionale Buro vir Mate en Gewigte (BIPM: Bureau International des Poids et Mesures) wat te Sèvres, Frankryk geleë is. Hierdie nuwe organisasie sou die nuwe prototipe meter en kilogram huisves wanneer dit vervaardig is en ook die nasionale metriese prototipes versprei en sou ook vergelykings tussen hulle en nie-metriese standaarde op 'n deurlopende grondslag doen.
Hierdie organisasie het 'n nuwe prototipe staaf in 1889 vervaardig by die eerste Algemene Konferensie oor Mates en Gewigte (CGPM: Conférence Générale des Poids et Mesures), wat die Internasionale Prototipe Meter as die afstand tussen twee lyne op 'n standaardstaaf van 'n legering bestaande uit 90% platinum en 10% iridium soos gemeet by die smeltpunt van ys.
In 1893 is die standaardmeter vir die eerste keer met behulp van 'n interferometer deur Albert Michelson gemeet, die uitvinder van die toestel en voorstander van die gebruik van 'n besondere golflengte van lig as 'n standaard mate vir afstand. Teen 1925 was interferometrie in algemene gebruik by die BIPM. Die Internasionale Prototipe Meter het egter die standaard gebly tot in 1960, toe die elfde CGPM die meter volgens die nuwe SI-stelsel gedefinieër het as gelykstaande aan 1 650 763.73 golflengtes van die oranje-rooi spektraallyn in die elektromagnetiese spektrum van kripton-86 atome in 'n vakuum. Die oorspronklike prototipe van die meter word steeds by die BIPM gehou onder dieselfde toestande wat in 1889 gespesifiseer is.
Om verder onsekerheid uit die weg te ruim het die sewentiende CGPM van 1983 die definisie vervang tot sy huidige een en daarmee die lengte van die meter in terme van tyd en die spoed van lig uitgedruk:
Protem
Protem is 'n nedersetting wat lê in die hart van die Rûens, die koringproduserende streek in die Overberg, net oos van die R317-pad tussen Stormsvlei en Bredasdorp en op 263 m bo seevlak. Die nedersetting bestaan uit ‘n tiental huise, 'n skool, 'n winkel, 'n koöperasiewinkel en 'n aantal graansilo’s.
Meter
Geskiedenis
Neem kennis dat hierdie definisie die spoed van lig in 'n vakuum teen presies 299 792 458 meter per sekonde vasstel. Definisies gebaseer op die fisiese eienskappe van lig is meer presies en reproduseerbaar omdat die eienskappe van lig as universeel konstant beskou word.
Protem
In 1915 is die spoorlyn vanaf Kaapstad na Caledon tot hier verleng. Per spoor is Protem 225 km vanaf Kaapstad. Mettertyd sou die spoor na Swellendam verder gebou word, maar tydelik (in Latyn, pro tempore) sou Protem die terminus wees. In die middel van die 20ste eeu is selfs die verdere roete uitgemerk. Die tydelik het permanent geword en vandag is die stasie verlate. Geproduseerde graan word teenswoordig per vragmotor vervoer.
Fantasie
thumb|180px|Rêverie (Dagdroom), 1901 deur Paul César Helleu. Fantasie in ’n sielkundige sin verwys na iets wat die teenoorgestelde is van realiteit (iets wat deur enige van die sintuie ervaar word). ’n Fantasie is ’n situasie wat deur ’n individu verbeel word om sekere begeertes uit te druk. Die situasies is dikwels hoogs onwaarskynlik; maar dit kan ook realisties wees. Fantasieë kan ook ’n seksuele aard hê.
’n Fantasie kan ook ’n dagdroom genoem word. In die alledaagse lewe dink mense dikwels aan iets wat hulle wens hulle kan doen of kon gedoen het, iets wat soms onmoontlik in die werklike lewe is. Dit kan ook ’n afweermeganisme wees om negatiewe emosies teen te werk of verveling te verdryf.
Fantaseer kan ook belangrik wees, want dit is ’n manier om te leer, of om te begryp hoe die wêreld in mekaar steek. Dit is dus vir baie mense ’n belangrike bron van inspirasie. Sommige navorsers meen fantasie kan ’n helende effek hê of dat mense wat die mees ontwikkelde fantasielewe het, dikwels dié is wat op die skeppendste manier daaraan kan uiting gee in kuns, letterkunde of meer tradisionele beroepe.
Te veel fantasieë kan iemand se alledaagse bestaan negatief beïnvloed. Buitensporige fantasieë kan ook ’n teken van narsisme wees.
Sie werden aus Saba alle kommen, BWV 65
Sie werden aus Saba alle kommen (Hulle sal almal vanuit Seba kom), BWV 65, is 'n kantate van Johann Sebastian Bach.
Woudfries
Woudfries (Wes-Fries: Wâldfrysk) is ’n streektaal van Wes-Fries wat aan die oostelike gedeelte van die Nederlandse Friesland-provinsie gepraat word, wat bekend staan as Wâlden (Afrikaans: "woude"). Die dialek word ook gepraat in gedeeltes van Groningen, die provinsie aan die ooste van Friesland.
Klankverskil
Die grootste verskil tussen Woudfries en die noordwestelike streekstaal, Kleifries, is die woorde my ("ek"), dy ("jy"), hy ("hy"), sy ("sy" of "hulle"), wy ("ons"), en by ("by"), wat in Woudfries as mi, di, hi, si, wi en bi uitgespreek word en in Kleifries mij, dij, hij, sij, wij, en bij. Ander skille sluit die uitspraak van die diftonge ei, ai, en aai in wat as ij, ai en aai in Woudfries gebesig word, maar as ôi, òi, en ôi in Kleifries uitgespreek word. Daar is dus in Woudfries geen verskil tussen ei en ij nie, terwyl daar in Kleifries geen verskil in uitspraak is tussen ei en aai nie.
Ander fonetiese verskille sluit in:
Woordverskille
Sommige leksikale verskille tussen Woudfries en Kleifries sluit onder meer in:
Mpophomeni
Mpophomeni is 'n dorp in die KwaZulu-Natal Middeland in Suid-Afrika.
Groeihormoon
thumb|240px|Die groeihormoon. Die groeihormoon, of somatotropien, is ’n hormoon wat groei in die liggaam van ’n mens, dier of plant stimuleer.
Die menslike groeihormoon (afgekort as hGH of HGH, vir humane groeihormoon) het ’n direkte werking op selle in weefsel, maar beïnvloed net sekere soorte selle. Een van die funksies van die hormoon is die vervaardiging van insuliengelykende groeifaktor, oftewel IGF-1.
Die groeihormoon word nie gelykmatig vervaardig nie, maar in kort pieke. Dit vind plaas by liggaamsbewegings, stres en ná sowat twee uur slaap. In die geval van ’n tekort aan groeihormoon is daar sprake van ’n groeihormoongebrek. As te veel groeihormoon vervaardig word, kan gigantisme of (ná puberteit) akromegalie voorkom. Deurdat ’n mens se hande, voete en kake ná puberteit volgroei is, word dié siekte gekenmerk deur ’n toename in die grootte van hande en voete of ’n buitengewone groei van die kake.
Tremloods, Pretoria
Die Tremloods (Engels: Tram Shed) in Pretoria is 'n historiese gebou geleë op die hoek van Van der Walt- en Schoemanstrate (nou Lilian Ngoyi en Francis Baardstrate) in die middestad van Pretoria. Dit is in 1912 opgerig en is gebou uit rooi Kirkness-stene.
Soos die naam aandui is dit oorspronklik gebruik as 'n loods (stoorplek) vir Pretoria se munisipale trems ('n bustipe-vervoermiddel met staalwiele, daterend uit die vorige eeu). Daarna het die tremloods as 'n busdepot gedien, en toe die depot na Pretoria se westekant verskuif is, by Prinsepark, het dit die elektrisiteitsafdeling van die Stadsraad van Pretoria gehuisves. Die gebou is in die laat 1980's heeltemal gerestoureer en in 'n moderne winkelsentrum omskep, maar met behoud van die antieke struktuur van die rooi Kirkness-stene, die atmosfeer en natuurlik die naam.
Lys van mediese vakbegrippe
Die artikel bevat 'n lys van mediese vakbegrippe. Mediese vakbegrippe omvat die terminologie wat deur mediese praktisyns in die uitoefening van hulle beroep gebruik word.
Erfreut euch, ihr Herzen, BWV 66
Erfreut euch, ihr Herzen (Verbly julle, julle harte), BWV 66, is 'n kantate van Johann Sebastian Bach.
Jason Robards
Jason Robards is 'n Amerikaanse akteur. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente Once Upon a Time in the West (1968), All the President's Men (1976), Philadelphia (1993), en Magnolia (1999).
Susan Shaw
Susan Shaw (29 Augustus 1929 – 27 November 1978) was 'n Engelse aktrise. Sy was bekend vir haar rolle in die rolprente It Always Rains on Sunday (1947), Dulcimer Street (1948), Vote for Huggett (1949), en The Diplomatic Corpse (1958).
Sigsag-ghieliemientjie
Die Sigsag-ghieliemientjie (Barbus miolepis) is 'n varswater vis wat voorkom in die Okavangorivier en die boonste gedeeltes van die Zambezi-, Kafue- en die Kongoriviere. In Engels staan die vis bekend as die Zigzag barb.
Voorkoms
Die vis lyk baie soos die Oranjevlerk-ghieliemientjie. Daar is twee pare baarde om die mond en die vis is olyfkleurig aan die bokant, silwer aan die laer sy gedeeltes en die onderkant terwyl die vinne geel is. Daar is 'n donker swart sigsag vormige streep wat horisontaal oor die lyf strek. Daar is ook skadu strepe weerskante van die streep. Die vis word 125 mm groot.
Courtney Halverson
Courtney Halverson (gebore 14 Junie 1989) is 'n Amerikaanse aktrise. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprente Godspeed (2009) en Unfriended (2014).
Oranjevlerk-ghieliemientjie
Die oranjevlerk-ghieliemientjie (Barbus eutaenia) is 'n varswatervis wat wydverspreid voorkom. In Suider-Afrika kom hulle voor in die Kunenerivier, Okavangorivier en die Zambezirivier en verder suid aan die ooskus tot by die Pongolarivier. Die vis kom ook voor in die Cuanzarivier in Angola en die Tanganjikameer. In Engels staan die vis bekend as die Orangefin barb.
Voorkoms
Die vis het 'n groot bek met twee pare baarde om die mond en daar is 'n laag donker skubbe om die basis van die dorsale vin. Die vis is olyfkleurig aan die bokant, silwer witterig aan die onderkant met geel of oranje vinne. Daar is 'n breë horisontale band op die lyf van die vis vanaf die snoet tot by die stertvin. Daar is skadubande aan weerskante van die breë band. Die vis word tot 140 mm lank.
Habitat
Die vis leef in helder-vloeiende water, gewoonlik in rotsagtige gebiede in hoofstrome. Hulle vreet insekte. Dit is 'n gewilde akwariumspesie.
Gus Saville
Gus Saville (1857 – 1934) was 'n Amerikaanse akteur. Hy was bekend vir sy rolle in die rolprente The Girl from Outside (1919), The Brand (1919), Almost a Husband (1919), en Tess of the Storm Country (1922).
Paul Krugerstraat-sinagoge
Die Sinagoge in Paul Krugerstraat is 'n historiese gebou in Pretoria wat in 1898 voltooi is. Sammy Marks het die stene en elektriese ligte vir die gebou geskenk. Die gebou is in die Neo-Bisantynse styl gebou soos wat op daardie stadium in Rusland die gebruik was. Baie van die plaaslike Jode, insluitend Sammy Marks, was uit Litaue afkomstig wat toe deel van Rusland was.
Brenta (rivier)
Die Brenta is 'n rivier in Noord-Italië met 'n lengte van 174 kilometer. Dit ontspring suidoos van Trento in Trentino-Suid-Tirol en word gevoed deur water uit twee mere, Caldonazzo en Levico. Hul wateraflope verenig naby Levico Terme. Die Brenta vloei deur die vallei Valsugano, aanvanklik in oostelike rigting, vervolgens suidwaarts. Naby Bassano del Grappa verlaat die rivier die Suidelike Kalkalpe en vloei verder deur die Venesiaanse vlakte (wat deel uitmaak van die groter Po-riviervlakte). Venesië se hoofkanaal en -waterweg Canal Grande vorm die laaste gedeelte van die rivierloop voordat die Brenta suid van die Venesiaanse strandmeer in die Adriatiese See uitmond.
Drie eeue lank het 'n vloot van bote op 13 Junie, die amptelike begin van somer, vanuit die Canal Grande op die Brenta gevaar om adellike en welvarende Venesiane na hul somerpaleise langs die rivieroewers te neem waar hulle tot November gebly het. Sowat tagtig villa's het langs die Brenta tussen Venesië en die elegante universiteitstad Padua bewaar gebly waarvan ses hul deure vir die algemene publiek open.
Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns
Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns is 'n multidissiplinêre organisasie wat hom beywer vir die bevordering van wetenskap, tegnologie en kunste in Afrikaans, asook die bevordering van die gebruik en gehalte van Afrikaans. Die Hertzogprys word jaarliks vir 'n hoogstaande letterkundige werk toegeken.
Ontstaan
Die inisiatief vir die stigting van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns het gekom van genl. J.B.M. Hertzog. Hertzog was 'n besonder groot kampvegter vir die Nederlands-Afrikaanse taal. Hy het voorgestel "dat een lichaam in 't leven worde geroepen ter bevordering van de Hollandse taal en letteren in Zuid-Afrika". Op 2 Julie 1909, terwyl die Nasionale Konvensie in Bloemfontein onderweg was, kom die eerste 30 lede van die liggaam byeen om die Zuid-Afrikaanse Akademie voor Taal, Letteren en Kunst te stig. Die doel van die akademie was: "De handhaving en bevordering van de Hollandse Taal en Letteren, en van de Zuid-Afrikaanse Geschiedenis, Oudheidkunde en Kunst", met 'n byvoeging: "Onder 't Hollands wordt verstaan: beide taalvormen gebruiklijk in Zuid-Afrika". Die primêre doel van die Akademie was aanvanklik om Nederlands, maar ook Afrikaans te bevorder. Die naam van die Akademie is in 1942 gewysig na die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns toe 'n nuwe fakulteit 'natuurwetenskap en tegniek' geskep is.
Werksaamhede
Sedertdien was dit verantwoordelik vir die totstandkoming van onder meer die Stigting Simon van der Stel en die Afrika-instituut. Voorts beywer die Akademie hom daarvoor om belangstelling in die Suid-Afrikaanse geskiedenis, oudhede, kuns en Afrikaanse taal en letterkunde te bevorder. Die Akademie het deur die jare bekend geword weens die gereelde toekenning van literêre pryse (waarvan die Hertzogprys die bekendste is), en ander prestigepryse soos die N.P. van Wyk Louw-medalje.
Die Taalkommissie van die S.A. Akademie is belas met die taak om gesaghebbende uitsprake oor Afrikaans te lewer. In die begin het die vaslegging van 'n uniforme spelling vir Afrikaans byna al die kommissie se tyd in beslag geneem, maar mettertyd het hy al hoe meer terreine van die taalgebruik betree. Die kommissie se werkswyse deur die jare het daartoe aanleiding gegee dat sy spelreëls allerweë as gesaghebbend aanvaar word. Sy besluite word van tyd tot tyd in die Afrikaanse woordelys en spelreëls gepubliseer. Die agtste uitgawe was in 1991, die negende in 2002 en die tiende in 2009.
Vanaf 2019 is Prof. Anne-Marie Beukes die Hoof- uitvoerende beampte. Op 16 November 2022 is ‘n Funksie om die Afrikaanse Wikipedia se 21ste verjaarsdag te vier aangebied by die kantore van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns in Pretoria. Die Akademie het ook tydens die funksie amptelik die fisiese tuiste van die Afrikaanse Wikipedia geword toe Prof Anne-Marie Beukes, uitvoerende hoof van die Akademie en Deon Steyn, direkteur van die Afrikaanse Wikipedia ‘n naambord onthul het wat lees ‘’Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns is die trotse tuiste van die Afrikaanse Wikipedia’’.
Hoof- uitvoerende beamptes (HUB)
Die HUB is aanvanklik eers Sekretaris, later Hoofsekretaris genoem en tans Hoof- uitvoerende beampte.
Erelede
duimnael|regs|180px|Prof. [[T.J. Haarhoff is in 1969 as erelid van die Akademie benoem.]]
Erelidmaatskap van die Akademie word as ’n besonder hoë eer beskou, alhoewel dit met geen prys of penning gepaardgaan nie. ’n Persoon word tot erelid van die Akademie benoem ter erkenning van buitengewone dienste aan Suid-Afrika, aan die Afrikaanse taal, of aan die Akademie in die besonder.
Erica glandulosa
Erica glandulosa is 'n plant wat tot die genus Erica behoort en deel van die fynbos vorm. Die plant is inheems aan die Wes-Kaap.
Die plant het drie subspesies:
Vema
Vema is 'n ondersese bergspits in die mid-Atlantiese rif wat van noord na suid in die Atlantiese Oseaan loop. Dit is ongeveer 1 000 km wesnoordwes van Kaapstad, 750 km wes van Langebaan en by 31° 38' suiderbreedte en 8º 20' oosterlengte geleë. Sy piek staan amper 6 000 meter bo die seevloer, en is dalk so min as 20 m onder die seevlak.
Waarskynlik was hierdie rustende vulkaankegel 10 000 jaar gelede 'n eiland. Sy besondere steil helling van 1:4 veroorsaak sterk seestrome rondom die piek en bring koue water uit die diepsee na die hoër dele van die see. Dit laat seegras welig groei en skep 'n ideale habitat vir die seelewe. Dus is dit goeie visvanggebiede.
In 1957 en weer in 1959 het die navorsingsvaartuig Vema van die Universiteit van Columbia die bestaan van die “eiland” waargeneem. Die skip Robert D. Conrad is in 1963 daarheen en in November 1964 het die Suid-Afrikaanse Instituut vir Oseanografiese Navorsing die skip Emerson K gestuur om die presiese posisie daarvan te bepaal.
Dafni
Dafni (Grieks: Δάφνη) is ’n klein nedersetting op Berg Athos in Griekeland. Dit is aan die suidkus van die skiereiland geleë. Dit dien veral as hawe vir mense wat die kloosterstaat besoek. Volgens die 2001-konsensus was daar toe 38 inwoners.
Geldeenheid
'n Geldeenheid is geld in enige vorm as dit gebruik word as 'n ruilmiddel, veral sirkulerende banknote en muntstukke. 'n Meer algemene definisie is dat 'n geldeenheid 'n stelsel van geld (monetêre eenhede) is wat algemeen gebruik word, veral vir mense in 'n nasie. Onder hierdie definisie is die Suid-Afrikaanse Rand (ZAR), Amerikaanse dollar (US$), Pond sterling (£), Europese euro (€), Russiese roebel (₽) en die Indiese roepee (₹) voorbeelde van geldeenhede. Hierdie verskillende geldeenhede word erken as 'n stoor van waarde en word verhandel tussen lande in valutamarkte, wat die relatiewe waardes van die verskillende geldeenhede bepaal. Geldeenhede in hierdie sin word deur regerings gedefinieer, en elke soort het beperkte grense vir aanvaarding.
Lys van die belangrikste wêreldbetaling geldeenhede
Die volgende tabel is 'n raming van die 15 mees gereeld gebruikte geldeenhede in wêreldbetalings van 2012 tot 2018 deur SWIFT.
Erica glandulipila
Erica glandulipila is 'n plant wat tot die genus Erica behoort en deel van die fynbos vorm. Die plant is inheems aan die Wes-Kaap. Daar is vier subpopulasies en hulle is in die Anysberg tot die Swartberg by Waboomsberg, Meiringspoort, Montagu en Garciapas. Die plant word as seldsaam beskou.
Klimaat
Klimaat (van oud-Grieks: κλίμα) is die gemiddelde toestand van die weer oor 'n tydperk van ten minste 30 jaar. In teenstelling hiermee is die weer die toestand van die atmosfeer op 'n gegewe oomblik in tyd.
Die klimaat is die navorsingsveld van klimatologie. Aangesien die weer van dag tot dag sterk kan verander, is die gemiddelde waardes van die weer (soos gemiddelde temperatuur) nie die enige mate vir klimaat nie, en word frekwensieverdelings, ekstreme waardes, modale waardes en standaardafwykings ingespan.
Die klimaat op 'n bepaalde plek op aarde is onderhewig aan die gesamentlike effek wat die weerstoestande op daardie plek het en aan die reëlmaat waarmee die toestande hulle voordoen. Die prosesse in die onderste gedeelte van die atmosfeer onder die invloed van sonenergie speel 'n vername rol in die twee belangrikste klimatologiese faktore, naamlik die heersende temperature en die feit dat daar reën val.
Die temperatuur hang veral af van die hoek waarteen die son se strale op die aarde inval en hou daarom verband met die breedtegraad of die posisie van 'n bepaalde plek ten opsigte van die son. Daar is 'n aantal duidelike klimaatgordels te onderskei (trope, subtrope, gematigde gebiede, poolstreke), wat naastenby ewewydig is met die ewenaar.
Ook binne die gordels kan daar belangrike klimaatverskille voorkom, afhangende van die temperatuur en die neerslag. Omdat hierdie faktore baie belangrik is vir die plantegroei, val klimaattipes dikwels saam met die vegetasiepatroon, iets waarmee daar in die klassifikasiesisteem rekening gehou moet word. Die plantegroei bepaal in belangrike mate die uiterlike van die landskap, waarby die reliëf ook 'n rol het en op sy beurt grootliks bepaal word deur die klimaat.
Klimaat op Aarde
Die klimaat op Aarde word grotendeels deur die Son bepaal. Die Son warm die Aarde se oppervlak op, wat op sy beurt die atmosfeer opwarm. Astronomiese faktore wat 'n rol hierby speel is die verskille in die hoogte van die Son, die tydsduur van 'n dag en die afstand van die Aarde na die Son.
Die hoeveelheid lig wat op 'n stukkie aardoppervlak inval word die insolasie genoem. Omdat die Aarde rond is val die sonstrale om die pole oor 'n groter gebied as by die ewenaar. As gevolg hiervan is die intensiteit en die verhitting van die aardoppervlak rondom die ewenaar aansienlik groter.
Geografiese faktore is die land-see-ys-verdeling, die verligting van die aardoppervlak asook die hoogte bo seevlak. Die land warm vinniger as water op, maar dit afkoel ook vinniger af. Die lugtemperatuur sal dus groter bo land as bokant die see wissel.
Gebiede met uitgestrekte woude se temperatuur is laer en die humiditeit is hoër. Hoë berge het ook 'n invloed op die klimaat van die omgewing; aan die loefkant val meer neerslag, aan die lykant minder.
Hierdie warmteverskille lei tot 'n verskil in lugdruk, wat op sy beurt wind veroorsaak (soos lug van gebiede met 'n hoë na lae lugdruk vloei). Die gevolglike atmosferiese strominge tussen laer en hoër breedtegrade en tussen die oseane en vastelande, met die gepaardgaande seestrome, poog om hitte eweredig oor die aardoppervlak te versprei.
Inleiding
Die aarde word omring deur 'n gasvormige omhulsel, die dampkring, wat aanvanklik vinnig en daarna langsamer oorgaan in die interplanetêre ruimte. Ongeveer 50 % van die dampkringmassa lê in 'n laag van 5 km hoog, 75 % in 'n laag tot 'n hoogte van 10 km, 95 % tot 'n hoogte van 20 km en 99 % tot 'n hoogte van 40 km. In vergelyking met die straal van die aarde (ongeveer 6370 km) lê die oorgrote gedeelte van die dampkringmassa dus in 'n baie dun skil om die aarde. Dit is nie moontlik om die boonste grens van die dampkring presies te bepaal nie, maar volgens teoretiese berekenings sou dit bokant die pole op 'n hoogte van 28 000 km en bokant die ewenaar op 'n hoogte van 42 000 km lê.
Op grond van die temperatuurveranderinge wat met toename in hoogte gepaard gaan, word 'n aantal lae in die dampkring onderskei. Die onderste laag is die troposfeer, wat gekenmerk word deur 'n geleidelike afname in temperatuur hoe hoër dit lê (ongeveer 6 °C/ km). Die troposfeer bereik 'n hoogte van 8 tot 10 km bokant die ewenaar en in die grenslaag, die tropopouse, word die laagste temperature aangetref. Afhangende van die posisie en tydstip wissel dit tussen -55 en -80 °C.
Dit is hoofsaaklik in die troposfeer waar die daaglikse weerverskynsels wat op die aardoppervlak merkbaar is, hulle voordoen. Hier vind 'n mens die bewegingstoestand van die lug (windsnelheid en windrigting), wat nou verband hou met die atmosferiese druk en die verdeling van die atmosfeer in horisontale en vertikale sones oor die aarde se oppervlak. Hierin vind ook ander toestande uiting, soos die temperatuurtoestand, vogtoestande (mis, wolke, neerslag in allerlei vorme), sonskyn, straling en elektriese toestande.