cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Peter Snyders
Poësie
In 1976 skryf hy sy gedig “Strandfontein” in vir die My Poem-kompetisie. Die gedig is in Kaaps en omdat hy nie seker is in watter taal kategorie dit val nie, skryf hy dit in vir die kategorie Vreemde Tale. Hy ontvang eervolle vermelding vir sy poging en word die aand van die toekennings ook gevra om sy gedig voor te dra. Adam Small vra hom vir meer gedigte en by die Afrikaanse Skrywersgilde beraad in Gordonsbaai in 1977 lees hy vyf van sy gedigte voor. Sy gedigte word aanvanklik gepubliseer in publikasies soos Standpunte, Contrast, Spado, Graffier, Ensovoort, Tydskrif vir Letterkunde, Tollgate, Bok, Beeld en Die Burger, waarna hy saam met Etienne van Heerden, André le Roux du Toit (Koos Kombuis) en Daniel Hugo gedigte laat opneem in “Brekfis met vier”. In sy gedigte verwoord hy in Kaaps die ongeregtigheid, onregverdigheid en swaarkry wat primêr aan apartheid te wyte is. Na die verkryging van demokrasie verwoord hy steeds dieselfde temas van swaarkry en ongeregtigheid, maar met verbreding van die oorsake daarvan na die middelklas-bekommernisse van misdaad, korrupsie en dies meer.
Drakenstein Plaaslike Munisipaliteit
duimnael|links|Die NG kerk in Wellington Drakenstein is 'n Wes-Kaapse Plaaslike Munisipaliteit waarvan die vernaamste dorpe die Paarl en Wellington in die Boland is. Dit val onder beheer van die Kaapse Wynland-distriksmunisipaliteit.
Met 'n bevolking volgens die sensus van 2011 van 251 262 is Drakenstein die naasgrootste munisipaliteit in die provinsie. Die grootste bevolkingsgroep in daardie jaar was die bruines op 157 029, gevolg deur 56 963 swartes, 33 959 blankes en 998 Indiërs/Asiërs.
Peter Snyders
Poësie
“Tekens van die tye” takel korrupsie en magsmisbruik onder die nuwe bedeling en sluit ook verse in oor maatskaplike toestande soos armoede, geweld en misdaad. Woede oor die magsmisbruik en korrupsie word getemper deur meegevoel met die slagoffers en weerloses wat die spit moet afbyt. As bruin mens sien hy geen beter toekoms in die nuwe bedeling as onder apartheid nie, soos verwoord in onder andere “Demokrasie (Pty) Limited” en “Demoncracy”. Die protes word ingeklee met spot vir die een kant en deernisvolle humor vir die ander kant, wat die boodskap dus sterker laat deurkom. Sy gedigte word in verskeie versamel bundels opgeneem, waaronder “Groot verseboek”, “Die Afrikaanse poësie in 'n duisend en enkele gedigte”, “Digters en digkuns”, “I Qabane Labantu”, “Miskien sal ek die wingerd prys”, “Ons klein en silwerige planeet” en “Nuwe verset”. Nadat van sy gedigte ook in die April 1985 uitgawe van die Belgiese tydskrif Kruispunt opgeneem is, verskyn 'n Nederlandse vertaling van sy poësie deur Jan Deloof in 1995 onder die titel “Verzachtende omstandigheden”, waarin beide die Nederlandse en Afrikaanse variante naas mekaar gepubliseer word.
Prosa
Saam met Clinton du Plessis gee hy die kortverhaalbundel “Brunch vir twee” uit. Sy sewe kortverhale in hierdie bundel staan almal in die kroegkultuur van gewaagde grappe, geskryf in sy kenmerkende Kaaps. Van sy kortverhale word ook in versamelbundels opgeneem, waaronder “Horrorskoups” en “Namakwalands het sy sterretjies” in “Op hulle stukke” onder redaksie van Jeanette Ferreira en “Doktor Orraait” in Jeanette Ferreira se “Kruis en dwars”.
Eerbewyse
In 1986 word 'n televisieprogram van Woord en kontrei aan sy werk en kontrei, die Kaapse Vlakte, gewy. Hy word in 1998 saam met E.K.M. Dido, Etienne van Heerden, Wilma Stockenström, Marlene van Niekerk en Marita van der Vyver deur die Nederlandse Taalunie genooi vir 'n skrywers toer deur Nederland en België, waar hy deelneem aan die Winternachtenfees in Den Haag en Suid-Afrika verteenwoordig by die International Poetry Festival in Den Haag. In 2008 word hy weer uitgenooi na die Winternachtenfees.
Drakenstein Plaaslike Munisipaliteit
Besienswaardighede
Die Paarl en Wellington is albei geskiedkundig belangrike dorpe van Suid-Afrika. Vele bekende Suid-Afrikaners is hier gebore of het 'n lang tyd hier gewoon. In Wellington byvoorbeeld die digter Jan F.E. Cilliers, politikus genl. J.B.M. Hertzog skrywers Adam Small en Breyten Breytenbach, Voortrekkerleier Piet Retief, predikante di. Bernard Petrus Jacobus Marchand en George Stephanus Malan, Japie Hauptfleisch en die vegvlieënier Sailor Malan en in die Paarl Elsa Joubert, Chester Williams en Totius.
Onderwys
Drakenstein is een van die vernaamste opvoedkundige sentra in die land met roemryke skole soos die Hoër Meisieskool La Rochelle, Hoër Jongenskool Paarl, Paarl Gimnasium, Hoër Meisieskool Paarl (almal in die Paarl) en Hugenote-Hoërskool (in Wellington). Die Bolandse afdeling van die Skiereilandse Universiteit van Tegnologie en die Hugenote Kollege is ook in Wellington geleë.
Wêrelderfenisgebied
'n Unesco-wêrelderfenisgebied is 'n spesifieke plek (soos 'n woud, bergreeks, meer, woestyn, gebou of stad) wat benoem is vir die internasionale wêrelderfenisprogram wat deur Unesco bedryf word.
Die program poog om terreine van besondere belang, kultureel of natuurlik, te katalogiseer, genoem en bewaar vir die gemene erfenis van die mensdom. Plekke op die lys kan fondse vanuit die Wêrelderfenisfonds ontvang onder sekere omstandighede. Die program is gestig deur die Convention Concerning the Protection of World Cultural and Natural Heritage wat aangeneem is deur die Algemene Konferensie van Unesco op 16 November 1972. Sedertdien het 192 lande hierdie konvensie geratifiseer, wat dit een van die mees voldoende internasionale instrumente ter wêreld maak. Net Liechtenstein, Nauru, Somalië en Tuvalu is geen party van die konvensie nie.
Jeff Perry (Amerikaanse akteur)
Jeff Perry (gebore 16 Augustus 1955) is 'n Amerikaanse akteur, regisseur, en vervaardiger. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprent Wild Things (1998) en in die televisiereekse My So-Called Life (1994), Nash Bridges (1996), en Scandal (2012).
Johannes Nicolaas de Beer
duimnael|regs|200px|Johannes Nicolaas de Beer se naam leef voort in die De Beers-diamantmaatskappy.
Herkoms
De Beer was die seun van Johannes Nicolaas de Beer en sy vrou, Engela Catharina Kruger. Kleintyd het hy saam met sy ouers tot noord van die Oranjerivier getrek. Niks is meer bekend oor sy vroeë lewe nie, behalwe dat hy aangeneem is as lid van die Nederduitse Gereformeerde Kerk op Rietrivier (tans die NG gemeente Fauresmith) toe di. Andrew Murray sr. en P.K. Albertyn die distrik besoek het. Drie jaar later is hy getroud met Susanna Anetta Elizabeth Steenkamp (Desember 1831 – 8 Mei 1893), dogter van Gerhardus en Wilhelmina Steenkamp. Na bewering was sy vrou 'n mens met 'n sterk wilskrag wat die sakevernuf in die gesin gehad het en deur wie se toedoen hy hom by die Gereformeerde Kerk aangesluit het. Hulle het vyf seuns en vyf dogters gehad.
Grondeienaar
regs|duimnael|Die eerste kerkgebou van die Sewendedagadventiste is in [[Beaconsfield, Kimberley, geleë.]] Op 27 Desember 1863 het De Beer en sy oudste broer, Diederik Arnoldus (25 Desember 1825 – 1878), gesamentlik die helfte van die onderverdeelde plaas Bultfontein in die westelike deel van die voormalige Oranjerivier-Soewereiniteit gekoop. Die ander helfte, wat die eiendom van Cornelis du Plooy geword het, het die naam Bultfontein behou. Dit was nadat maj. Henry Warden reeds op 16 Desember 1848 die titelakte van die plaas Bultfontein aan J.F. Otto in die toe onbekende westelike deel van die Oranjerivier-Soewereiniteit uitgereik het. Hoewel die broers, Johannes en Diederik Arnoldus, hul plaas van 17 000 akker, wat hulle Vooruitzigt (of Vooruitzicht) genoem het, tussen hulle verdeel het, was dit 'n informele reëling en Johannes de Beer is as die eienaar van die hele plaas beskou. Hy het 'n klein hartbeeshuisie op die eiendom gebou en was ses jaar later daar woonagtig toe diamante op die aangrensende Bultfontein en Dorstfontein ontdek word. Moontlik is tydens dié tyd ook op Vooruitzigt geprospekteer, maar geen noemenswaardige vondste is gedoen nie.
In April 1871 is gesê dat 'n eensame delwer diamante op Vooruitzigt gevind het en dié berig het die belangstelling van 'n groep prospekteerders van die Vaalrivier gaande gemaak. Dit het gelei tot die eerste stormloop op Vooruitzigt. De Beer het aanvanklik sy bes gedoen om die delwers in bedwang te hou, en sy plaas het berug geraak as 'n moeilike plek om 'n kleim te bekom. Teen die middel van Julie is daar egter nog ryker vondste op Vooruitzigt ontdek op die bekende Colesbergkoppie (Colesberg Kopje), ongeveer 1,5 km reg wes van die oorspronklike delwery. Die stormloop wat gevolg het (bekend as New Rush), was die mees vasbeslote wat ooit op die diamantvelde plaasgevind het; toe kon De Beer dit nie langer beheer nie.
Verkoop van Vooruitzigt
Minder as 'n maand ná die stormloop het hy, ten spyte van sy vrou se besware, Vooruitzigt verkoop aan Alfred Ebden, 'n vennoot in die Port Elizabethse firma Dunell, Ebden and Company. Die transaksie is op 19 Oktober 1871 toe John D.K. Reitz, wat opgetree het namens die sindikaat wat deur Alfred Ebden met ander firmas in Port Elizabeth gestig is, Vooruitzigt formeel van De Beer gekoop het teen 6 000 ghienies (volgens 'n ander bron £6 000). Dié koop het gelei tot die aanleg van die dorp Kimberley en het beteken dat De Beers sy aandeel van ongekende miljoene ponde prysgegee het.
De Beer het eers na Driehoek op die destydse Transvaalse grens getrek en later verskeie plase in die distrik Boshof bekom. Een van die plase, Presentpan, het hy aan sy broer geskenk. Hy was op 'n ander plaas, Smitskraal, woonagtig toe hy op 52-jarige leeftyd oorlede en op Smitskraal begrawe is. Sy boedel is op £9 958.15s gewaardeer. Teen daardie tyd is Vooruitzigt al herverkoop (31 Mei 1875) aan die Kaapse regering vir £100 000. De Beer se naam is verewig deur die stigting van die De Beers Mining Company. Met die amalgamasie van die diamantmyne in 1888 is die maatskappy by die De Beers Consolidated Mines Limited ingelyf.
Persoonlikheid
De Beer was 'n stil, teruggetrokke man, na bewering goedgelowig en diep godsdienstig. Soos alle Doppers destyds in die weste van die Vrystaat en die aangrensende Griekwaland-Wes, het hy tot die Gereformeerde kerk Reddersburg behoort. Sommige van sy 10 kinders was later vooraanstaande lede van die Sewendedagadventistekerk in Kimberley, waar dié kerk se eerste kerkgebou in Afrika vandag nog geleë is. Luidens berigte is sy broer Diederik Arnoldus op die pad tussen Pretoria en Johannesburg vermoor.
De Beer se oudste seun en naamgenoot, Johannes Nicolaas, is op 2 Mei 1852 gebore en oorlede op 9 Oktober 1915 by 20ste Laan 431, Villieria, Pretoria.
Toruń
Toruń ([ˈtɔruɲ], Duits Thorn) is 'n stad in die Poolse woiwodskap Kujawië-Pommere. Dit is sowat 180 kilometer noordwes van die hoofstad Warskou aan die Wisła-rivier (Duits Weichsel) geleë en dien as setel van die woiwodskapsmaarskalk, sy regering en die Sejmik, die woiwodskapsparlement.
In sy bloeitydperk omstreeks 1300 was Toruń die beduidendste Hansestad tussen Stralsund en Riga en het as "Koningin van die Wisła" bekend gestaan. Met 'n bevolking van 205 000 (waarvan 32 000 studente is) is Toruń vandag 'n belangrike universiteits- en nywerheidstad en knooppunt van die Poolse spoorwegnetwerk met 'n uitgestrekte opstelterrein. Die stad staan veral bekend vir sy historiese stadskern met talle geboue in die boustyl van die Noord-Duitse Baksteengotiek, wat deur UNESCO in 1997 tot wêrelderfenisgebied verklaar is, en as geboorteplek van die beroemde 15de eeuse sterre-, wis- en geneeskundige Nicolaas Copernicus.
Naas Krakow is Toruń die enigste argitektonies belangrike stad in Pole wat tydens die Tweede Wêreldoorlog nie skade gely het nie. Die historiese middestad word tradisioneel verdeel in die Ou Stad (Stare Miasto), die Nuwe Stad (Nowe Miasto) en die Kasteel van die Duitse Orde (Zamek krzyżacki).
Stigting en vroeë geskiedenis
Toruń het by 'n kruispunt van belangrike Europese handelspaaie ontstaan. Die oudste gedokumenteerde Poolse nedersetting rondom 'n kasteel en naby 'n rivieroorgang dateer van die 8ste eeu n.C.
As dankbetoon vir hulle militêre bystand teen die heidense Baltiese Pruise het die Poolse hertog en latere koning Koenraad I van Masowië die streek Kulmer Land (Pools: Ziemia Chelmińska) aan die Duitse Ridderorde oorgelaat. Landmeester Hermann von Balk het in 1231 die hoeksteen vir die huidige ou stad (Stare Miasto) gelê. Die Duitse Ridders het vanaf 1236 hul plaaslike kasteel op die bouvalle van 'n ou Slawiese vesting begin oprig. Sy naam is volgens oorlewerings van die vesting Toron in die Heilige Land afgelei (tans Tebnine in Libanon). Op 28 Desember 1233 het die Ou Stad en op 13 Augustus 1266 ook die Nuwe Stad stadstatus ontvang. Die demografiese besonderhede van die twee bymekaar geleë stede het die saad van onversoenbare belangekonflikte gedra. Die Ou Stad is immers oorwegend deur koopmanne, die Nuwe Stad merendeels deur ambagsmanne bewoon wat hulle op die vervaardiging van tekstiele en metale toegespits het. Toruń het in die 1280's by die magtige Hanseverbond aangesluit.
Eerste bloeitydperk
Die enigste mededingers vir Toruń se handelsbedrywighede was die Duitse Ridders. Hulle het in effek 'n monopolie op die handel met barnsteen gehou en daarnaas ook tekstiele na binnelandse bestemmings verkoop. Hulle omset was egter net sowat 'n tiende van dié van Toruń se koopmanne.
Die Dertienjarige Oorlog
Ná die Duitse Orde se nederlaag in die Slag van Tannenberg op 14 Julie 1410 het die Poolse koning Wladisław II Jagiełło Toruń op 28 September beset. Volgens die Eerste Vredesooreenkoms van Toruń, wat in die volgende jaar gesluit is, het die stad egter 'n besitting van die Duitse Orde gebly.
In 1440 het die ridderskap van die Kulmer Land die sogenaamde Pruisiese Bond gestig om hulself teen magsmisbruik deur amptenare van die Orde te beskerm. Op 4 Februarie 1454 het die Bond in opstand teen die Duitse Ridders gekom en homself aan die gesag van die Poolse koning onderwerp. Dié besluit het die aanleiding tot die Dertienjarige Oorlog gegee.
Toruńse burgers het die Orde se kasteel op 8 Februarie aangeval en dit vernietig. Die Ou en Nuwe Stad het op 8 Maart saamgesmelt. Die Poolse koning Kazimierz IV Jagiellończyk het vyftien dorpe en boerderye, wat voorheen deur die Orde geadministreer is, aan Toruń oorhandig.
Volgens die bepalings van die Tweede Vredesooreenkoms van Toruń is in 1466 aansienlike dele van die Kruisridder-staat saam met Toruń by Pole ingelyf. Toruń, Gdańsk en Elbląg het as beduidende handelstede van die Hanseverbond voortaan as klein vrystate bestaan.
Tweede bloeitydperk
Danksy die handel met graan, sout en vis het Toruń in die 16de eeu 'n tweede bloeitydperk beleef en tot 'n administratiewe sentrum gegroei van waar sowat 100 dorpe in die omgewing geadministreer is. Al het Gdańsk aan die Oossee in hierdie periode nog vinniger gegroei en was dit in ekonomiese opsig reeds belangriker, kon Toruń as 'n beduidende sentrum van wetenskap, kultuur en godsdiens (in die tyd van die Hervorming was die plaaslike bevolking merendeels Protestante) nog steeds met Gdańsk meeding. Sy indrukwekkende renaissance-boukuns was selfs ongeëwenaar. Ten opsigte van hul inwonertal en handelsvolume het Gdańsk en Toruń in hierdie tydperk Krakow en Warskou nog oortref.
Tussen 1497 en 1500 is onder leiding van Peter Postil, 'n boorling van Bautzen in Sakse, die destyds langste brug in Pole opgerig. Hierdie houtbrug oor die Wisła-rivier was net buite die ou stad geleë en is verskeie kere herstel of gemoderniseer sodat dit tot 1877 in gebruik was. Die brug is in dié jaar deur 'n brand beskadig.
Verowerings en besettings
Toe die Swede in 1629 vir die eerste keer die gebied van Toruń binnegeval het, kon die bewoners die Skandinawiese aanvallers nog afweer. Maar tussen 1655 en 1659 en nog eens tussen 1703 en 1709 het die stad onder Sweedse bewind gekom. Aan hierdie besettings het oorlogshandelinge voorafgegaan waartydens groot skade in Toruń berokken is. So is die raadsaal tydens die tweede verowering deur 'n brand volledig vernietig.
In die periode tussen 1709 en 1715 is die stad deur Saksiese en Russiese leërs beset. Die onluste van 1724 was aan interne geskille tussen Rooms-Katolieke en Lutherane te danke. Nadat die Protestantse stadsbewoners in opstand teen die Katolieke owerheid gekom het, is die burgemeester van Toruń onthoof.
Ná 'n rustige periode in die middel van die 18de eeu, waartydens die stedelike ekonomie kon herstel, het Toruń as gevolg van die Eerste Poolse Deling talle landgoedere verloor. Met die Tweede Poolse Deling is Toruń by Pruise ingelyf en is sodoende van sy selfregering ontneem. Hiermee gepaardgegaan het 'n bevolkingsverlies. Toruń se inwonertal het gekrimp tot 5 500.
Die bevolking het in die vroeë 19de eeu geleidelik weer gegroei tot sowat 7 000, maar Toruń is tussen 1806 en 1815 nog eens deur vreemde troepe beset, hierdie keer deur Napoléon Bonaparte se leër. Die stad het vervolgens 'n deel van die nuutgestigte Hertogdom Warskou geword, en sy versterkings is herstel. Ná die Kongres van Wene in 1815 het Toruń weer onder Pruisiese bewind gekom.
19de en 20ste eeu
Die volgende ekonomiese opswaai was aan die bou van 'n spoorweglyn te danke wat Toruń sedert 1861 met Bydgoszcz verbind het. In 1885 het Toruń se bevolking, insluitende soldate van die plaaslike garnisoen, reeds 24 000 beloop. Die meeste van hulle was Protestante.
Volgens die Vredesooreenkoms van Versailles het Toruń in 1919 weer Pools geword en as administratiewe setel van die woiwodskap Pomerelle gefungeer. Die bevolking was intussen byna 40 000. Dit het in die volgende twintig jaar verdubbel.
Ná die Tweede Wêreldoorlog is die deurgangsverkeer stapsgewys uit die historiese stadskern verban, net soos Toruń se trem wat sedert 1970 op 'n ringvormige roete rondom die ou stad loop. Die plaaslike universiteit het in die volgende dekades 'n belangrike rol by die ontwikkeling en groei van Toruń gespeel. So het tussen 1965 en 1980 'n nuwe universiteitsbuurt, Bielany, ontstaan. Die inwonertal het tussen 1970 en 1989 van 130 000 tot byna 200 000 gestyg.
Die Ou Raadsaal
Toruń se Ou Raadsaal word by die prgagtigste wêreldlike geboue in Europa gereken. Die gebou, wat sterk Vlaamse invloede toon, het afmetings van 52 x 44 meter en 'n binnehof. Dit het volgens oorlewerings as voorbeeld vir die bou van die Berlynse Rooi Raadsaal (Rotes Rathaus) gedien wat tussen 1861 en 1869 ontstaan het.
Vanaf 1259 het op die plein markhalle ontstaan wat later omgebou is om die stadsraad en die plaaslike hof te huisves. Die toring is in 1279 opgerig en het in 1385 sy huidige hoogte bereik. Dit is tans 'n kloktoring van 40 meter wat 'n uitsig oor die historiese stadskern bied.
'n Dokument van 1393, wat deur Konrad von Wallenrod, die grootmeester van die Duitse Ridderorde, onderteken is, bevat besonderhede oor die uitbreiding van die gebou wat in dié jaar begin het. Destyds het die raadsaal se huidige gestalte ontstaan wat sterk ooreenkomste met Gotiese markhalle in Brugge, Ieper en Gent toon. Die raadsaal is in 1603 volgens 'n ontwerp van die Vlaamse argitek Anton van Obberghen (1543–1611) nog eens omgebou. Van Obberghen het die pragtige binneruimte geskep, een verdieping bygevoeg en die raadsaal van sy manieristiese hoektorinkies en siergewels voorsien. Daar was nou so veel sale soos maande van die jaar, so veel kamers soos weke, en so veel vensters soos dae van die jaar.
Toe Toruń in 1703 deur Sweedse troepe beleër is, het die raadsaal in die nag tussen 24 en 25 September afgebrand. Dit is tussen 1722 en 1737 heropgebou, maar sou nooit meer sy oorspronklike gestalte kry nie. So is byvoorbeeld die toringkap nie herstel nie. Die barokportale en twee toringklokke dateer uit hierdie boufase.
Tussen 1958 en 1964 is restourasiewerk gedoen. Byna die hele raadsaal is intussen in 'n museum omgeskep.
Elisabeth Risdon
Elisabeth Risdon (26 April 1887 – 20 Desember 1958) was 'n Engelse aktrise. Sy was bekend vir haar rolle in die rolprente Make Way for Tomorrow (1937), Abe Lincoln in Illinois (1940), High Sierra (1941), en Scaramouche (1952).
Mtunzini
Mtunzini is 'n kusdorpie aan die N2-nasionale pad ongeveer 140 km noord van Durban in KwaZulu-Natal. Dit lê een uur per motor van Hluhluwe-Imfolozipark en iSimangaliso-vleilandpark. Dit is gewild by binnelanders oor die skoolvakansies, veral as gevolg van matige temperature tydens die wintermaande. Die naam is afgelei van ’n Zoeloe-woord wat “in die skadu” beteken.
Ekonomie
Die dorp het geen groot nywerhede nie, maar wel enkele kleiner ondernemings. Die meeste inwoners werk in omliggende dorpe. In die verlede het akademici en afgetrede suikerboere hulle hier gevestig. Die toerisme- en vakansiebedryf lewer ’n aansienlike inkomste. Gereelde kragonderbrekings en sporadiese waterskaarste kom voor. Daar is ook 'n aanbod van werk uit die naasliggende stamgebiede.
Ligging
Die naaste dorpe is: Ezikhawini (22 km by Universiteit van Zoeloeland); Empangeni (37 km); Richardsbaai (47 km) en Eshowe (44 km). Die reis van Johannesburg na Mtunzini duur ongeveer 6 uur per motor via Standerton, Volksrust en Vryheid. Soos die kraai vlieg, is Mtunzini die naaste kusdorp aan Johannesburg. Dit is een van die redes waarom Telkom se SAFE optiese veselkabel van die Ooste (Singapoer) en SEACOM se optiese veselkabel vanaf Oos-Afrika hier aanland.
Mtunzini beslaan Wyk 9 van die uMlalazi Plaaslike Munisipaliteit, met hoofkantoor in Eshowe.
Distrik
Die distrik is 1 100 km2 groot. Die belangrikste ekonomiese aktiwiteit is suikerriet en denneplantasies. Exxaro, 'n Suid-Afrikaanse mynmaatskappy, het gedurende 2012 bekend gemaak dat hy 'n lisensie bekom het om die Fairbreeze-myn, suid van Mtunzini, tot stand te bring. Die plaaslike gemeenskap staan dit teen.
Leesstof
Sien boek The history of Mtunzini, volume 1 en 2, deur F.A. van Jaarsveld.
Jens Zacho Böye
Jens Zacho Böye (gebore 30 Januarie 1958) is 'n Deense akteur. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprent Max Embarrassing (2008) en in die televisiereekse Jul på slottet (1986), Taxa (1997), en Unit 1 (2000).
Laura Summer
Laura I. Summer (gebore 5 November 1956) is 'n Amerikaanse aktrise en vervaardiger. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprente Mystery Men (1999), A Knight's Tale (2001), The Butterfly Effect (2004), en ''Digimon Adventure Tri. 3: Confession'' (2016).
Chris van Niekerk (politikus)
Christiaan Andries van Niekerk (26 Augustus 1876 – 2 Januarie 1966) was ’n kommandant in die Tweede Vryheidsoorlog, volksraadlid vir Boshof van 1910-1924, ’n senator van 1924-1961 en die President van die Senaat van 1930-1940 en weer van 1948-1961.
Chris van Niekerk is op 26 Augustus 1876 by Vegkop (Heilbron) gebore, waar hy groot word in ’n eenvoudige boerehuis, op die plaas Vaalkrans (6000 morg) tussen Heilbron en Kroonstad. Hy was reeds tien jaar oud toe hy vir die eerste keer ’n heining van doringdraad te siene gekry het. Die plaasskole van daardie tyd was maar ’n tref-en-trap storie en as die plaaswerk dit vereis het, moes die skool maar eers wag. Later is hy na Heilbron se skool en vandaar in 1892 na Wellington, Kaap.
Op die ouderdom van 23 matrikuleer hy in Wellington en gaan studeer verder in die teologie by die Victoria Kollege op Stellenbosch. Skaars daar, toe breek die oorlog uit en hy kom sluit aan by die Middel-Valsrivierkommando en vertrek na die Natalse grens. Hy word gewond en teruggestuur na Heilbron vir verpleging. Tydens 1900 word hy daar skoolhoof. Hy was egter skaars gesond of hy meld weer aan vir diens en neem deel aan talle veldslae tydens die oorlog. Hy was generaal De Wet se regterhand. Iak de Wet, seun van generaal De Wet vertel hoe kommandant Van Niekerk op ’n keer gedurende die Tweede Vryheidsoorlog op vernuftige wyse die Engelse ontglip het deur in ’n matjiesriet-waterkuil te spring toe hy gejaag is. Daar het hy onder die water so stil gelê dat net sy neus tussen die riete uitsteek. Die Engelse het met hulle bajonette in die water gesteek en ook skote afgevuur maar Van Niekerk het met sy lewe daarvan afgekom. Die swaarste dag in sy lewe was egter op 31 Mei 1902. Hy was een van sestig Boereleiers wat by Vereeniging moes gaan onderhandel oor vrede en/of oorgawe. In sy boek “Maar Één Soos Hy”, skryf H.C. Hopkins sy woorde soos volg neer: “Hierdie groot hartseer is spoedig vervang met doelgerigte take om sy volk weer op te hef”. Kommandant Van Niekerk was een van die ses Boereleiers wat teen die vredesverdrag gestem het. Hulle het met 54 teen 6 verloor en die Vrede van Vereeniging is geteken.
Van Niekerk het die taak om in die Kompensasieraad te dien en die Boere weer te help ophef aanvaar. Later word hy weer skoolhoof op Boshof, lid van die Vrystaatse wetgewende vergadering en uiteindelik Volksraadslid vir Boshof. Hier sou hy verder vorder tot onbestrede president van die Senaat. In talle krisisse sou hy leiers help versoen en vlamme help blus. Talle eretoekennings is aan hom gegee, onder andere twee ere-doktorsgrade van Stellenbosch en Bloemfontein se Universiteite. In 1961 is erelidmaatskap aan die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns aan Van Niekerk toegeken en 1962 is die eerste D.F. Malanmedalje van die Akademie aan hom toegeken. Talle plekke is na hom vernoem en sy geskiedenis is saamgevat in die reeds vermelde boek van Hopkins. Ook die skool in Vredefort is na hom vernoem. Van Niekerk was bekend vir sy nederigheid – die dag toe hy sy ere-doktorsgraad ontvang het, het hy gesê: “Maar ek is dan nog net so dom”.
Pan Tadeusz (rolprent)
Pan Tadeusz is 'n Poolse rolprent wat in 1999 onder die regie van Andrzej Wajda gemaak is. Dit baseer op die gelyknamige heldedig van die Poolse digter Adam Mickiewicz (1798–1855).
In sy film skep Andrzej Wajda die ingewikkelde verhoudings tussen mans en vroue tot 'n kleurryke verhaal oor ballingskap, verlange, Poolse nasionale trots, oorlog en geskiedenis om. Pan Tadeusz handel oor familiefetes, beloftes van wraak, verswygde identiteite, gedwarsboomde liefde, moord, pyn, skuldgevoelens, onthullings op die doodsbed en versoening oor generasies heen.
Historiese agtergrond
Nadat Pole en Litaue vir 'n tydperk van vierhonderd jaar in 'n gemeenskaplike staat verenig was, verdwyn Pole in 1795 met die derde en laaste van die Poolse Delinge van die politieke Europese landkaart, en sy gebiede word by Rusland, Pruise en die Oostenrykse Ryk ingelyf.
Vir patriotiese Pole, wat na selfregering hunker, is daar net een hoop – Frankryk. Keiser Napoléon Bonaparte het belowe om die Poolse staat te herstel mits die Pole bystand aan hom vir sy veldtog teen Rusland sou verleen. Duisende Pole sluit by die Franse troepe aan wat aanvanklik daarin slaag om die verlate stad Moskou in te neem, maar uiteindelik in 'n langdurige en bloedige oorlog verwikkel raak.
In die rolprent staan twee adellike families sentraal wat in die Russies-oorheerste Litause deel van Pole woon: die Horeszkos, vurige voorstanders van Poolse onafhanklikheid, en die Soplicas, wat die Russiese owerheid steun.
Storielyn
Pan Tadeusz maak aan die begin gebruik van 'n terugskouing as filmiese verteltegniek: die digter, Adam Mickiewicz (Krzysztof Kolberger), lees uit sy werk voor terwyl 'n groep bejaarde Poolse ballinge in Parys aandagtig luister.
Die storie speel hom binne vyf dae in 1811 en een dag in 1812 in die golwende landskap van Litaue af, in 'n gebied wat deur Poolssprekendes bewoon word en reeds enkele jare onder Russiese bewind staan. Die bewoners koester hoë verwagtinge vir keiser Napoléon Bonaparte en Franse militêre optrede teenoor Rusland. Nogtans is die hoofkarakters – die families Soplica en Horeszko – voorlopig nog self in 'n stryd om familie-eer en die plaaslike kasteel gewikkel (waarby die laasgenoemde eintlik meer 'n bouval as 'n statige gebou is).
Die oorsaak van die geskil word deur 'n tweede terugskouing na die jaar 1792 verduidelik. Jacek Soplica het destyds die dogter van die bejaarde graaf Horeszko bemin, maar is deur hom afgewys. Toe die Horeszko-kasteel deur Russiese troepe aangeval word, vat die wraaksugtige vryer sy kans en skiet graaf Horeszko dood. Gervazy, graaf Horeszko se troue dienaar, sweer wraak teen die moordenaar, siende dat die graaf die laaste heer van die kasteel was en dat dit later deur die Russiese bewindhebbers aan Jacek Soplica oorhandig is. Ná twintig jaar is die regsaak oor die kasteel egter nog nie beslis nie. Die jong graaf Horeszko (Marek Kondrat), 'n familielid van die vermoorde graaf, is as sy regsopvolger in 'n regsaak met die Soplicas oor die kasteel en landgoed gewikkel.
Die verhaal, wat deur Adam Mickiewicz gelees word, gaan oor een van die hoofkarakters, die jong Tadeusz Soplica (Michał Żebrowski), wat in 1811 ná voltooiing van sy studies na die Litause landgoed van sy familie terugkeer. Die plaas word deur sy voog en oom aan vaderskant, regter Soplica, bestuur. Die huis blyk aanvanklik leeg te wees, maar toe Tadeusz sy vroeëre kinderkamer binnestap, ontdek hy 'n jong meisie, Zosia (Alicja Bachleda-Curuś) – die pleegkind van sy tant Telimena (Grażyna Szapołowska). Tadeusz raak verlief op albei.
Die ware hoofkarakter in Andrzej Wajda se verfilming is priester Robak (Bogusław Linda) wat mense aanhits om 'n opstand teen die Russiese heerskappy te begin. Robak koester meer as een geheim – niemand weet byvoorbeeld dat hy Jacek Soplica, die vader van Tadeusz, is. Robak stel die Pole in Litaue daarvan in kennis dat Napoléon en sy troepe saam met Poolse ruiters besig is om Rusland aan te val en binnekort oor die Nemunas-rivier gaan steek.
Intussen vind Tadeusz uit dat sy pa nog steeds leef. Blykbaar het hy ook die priester Robak gestuur om seker te maak dat hy met Zosia trou. Deur hierdie huwelik probeer Jacek Soplica vir sy sondes – veral die moord op graaf Horeszko – vergoed en die landgoed aan die graaf terug te besorg. Nogtans wens tant Telima, wat op Tadeusz verlief is, heimlik dat Zosia met die welvarende graaf moet trou.
Toe die graaf op uitnodiging van die Soplicas 'n banket in die vervalle kasteel bywoon, bring die dienaar Gervazy die ou familiegeskil weer ter sprake en saai sodoende chaos op die onthaal. Die jong graaf Horeszko en Tadeusz kom ooreen om die geskil met 'n duel te besleg. Intussen leer regter Soplica die waarheid oor priester Robak.
Graaf Horeszko en Gervazy rekruteer 'n plaaslike mag in die dorp Dobrzyn om wraak te neem op die Soplicas en 'n opstand teen die Russe te begin. Die Soplicas word onder huisarres geplaas en die koskamers van hul landgoed geplunder. Gervazy beset met sy troepe die kasteel wat nou as die graaf se hoofkwartier dien. Toe Russiese soldate moet ingryp, is die meeste rebelle al dronk en kan maklik in hegtenis geneem word.
Die Soplicas begin nou solidariteit met die opstandelinge te toon, voorsien hulle van wapens en bevry hulle. 'n Skermutseling begin tussen Pole en Litauers aan die een en Russiese soldate aan die ander kant. Dit is juis Jacek Soplica wat met sy heldemoed die lewens van graaf Horeszko en Gervazy red, en die twee vergeef hom die moord op die ou graaf. Die verenigde Pools-Litause magte behaal 'n oorwinning oor die Russiese troepe, maar baie van hulle, waaronder Tadeusz, is genoodsaak om die Russies-oorheerste Litaue as ballinge te verlaat.
Intussen kom goeie nuus – Napoléon het oorlog teen Rusland verklaar. Graaf Horeszko en Tadeusz vergeet van hulle beplande duel en sluit by die Franse troepe aan wat reeds op pad na Moskou is. Hulle keer teen die einde van die rolprent as helde terug, en die Soplicas en Horeszkos vier die verlowing van Tadeusz en Zosia met 'n groot fees en 'n vrolike polonaise-dans.
Die film eindig soos dit begin het. Baie van die protagoniste, wat nou as ballinge in Parys bly, luister na Adam Mickiewicz wat sy gedig oor 'n tuisland voorlees waarheen hulle nie meer kan terugkeer nie.
Eksterne skakels
Multimedia
Kernkrag
Kernkrag is die energie wat deur middel van beheerde (nieplofbare) kernreaksies geproduseer word. Kommersiële aanlegte gebruik tans hoofsaaklik kernsplytingsreaksies om elektrisiteit op te wek. Elektriese nutsreaktore verwarm water om stoom te produseer, wat dan aangewend word om elektrisiteit op te wek.
In 2009 was 15% van die wêreld se elektrisiteit deur middel van kernkrag opgewek. Daar is ook meer as 150 vlootvaartuie gebou wat kernaandrywing gebruik.
Inleiding
Kernenergie was reeds in die eerste eksperimente met radioaktiewe stof aanwesig, maar is op sigself eers as energievorm wat op groot skaal gebruik kan word, oorweeg toe die wetenskaplikes besef het dat die energie, wat grootliks as warmte vrykom, in stoominstallasies gebruik kon word.
Radioaktiwiteit is in 1896 deur 'n Franse skeikundige, Henri Becquerel, ontdek toe hy vasgestel het dat die nabyheid van die sout kaliumuranielsulfaat 'n donker vlek op fotografiese film laat wanneer dit ontwikkel word. Hy het vasgestel dat die uraan in die sout daarvoor verantwoordelik was, en gedink dat dit 'n vorm van X-strale is, hoewel dit later geblyk het radioaktiwiteit te wees.
Ander wetenskaplikes, onder wie Marie en Pierre Curie, se belangstelling is deur die ontdekking gaande gemaak. Die egpaar het die mineraal uraanpikblende aan chemiese analise onderwerp en uraan, radium en polonium daarin uitgeken as radioaktiewe elemente. Na aanleiding van die besondere soort straling van die elemente het Marie Curie die verskynsel radioaktiwiteit genoem. Toe 'n stukkie radioaktiewe stof in 'n afgeskermde holte geplaas is, is vasgestel dat die straling, afkomstig uit die stof, geweldig deurdringend is en maklik deur materiaal soos papier en metaalplaatjies gedring het.
Die straling het blykbaar deeltjies bevat wat deur die fisikus Ernest Rutherford alfa en beta genoem is. Daar is vasgestel dat die radioaktiewe stowwe ook gammastrale, wat eers vir X-strale aangesien is, saam met die 2 soorte deeltjies uitgestraal het. Teen daardie tyd was Rutherford daarvan bewus dat die materiaal wat hy bestraal het, uit sogenaamde atoomdeeltjies bestaan. 'n Ander fisikus, J.J. Thomson, het die bestaan van negatiewe deeltjies, tans bekend as elektrone, reeds bewys, en voorgestel dat daar iets soos atome moet wees. Volgens hom was atome (die kleinste deeltjies waaruit materie bestaan) sfere met positiewe ladings waaraan elektrone gekleef het.
Die fisikus Niels Bohr het die gedagte van atome verder gevoer en 'n model gebou waarmee hy aangedui het dat 'n atoom bestaan uit 'n kern waarom die elektrone wentel. Volgens hom was die kern, wat opgebou is uit protone, positief gelaai. Met hierdie inligting het Rutherford 'n goudblaadjie met alfadeeltjies bestraal en vasgestel dat sommige van die deeltjies regdeur gegaan het, ander wel deurgegaan het maar effens afgewyk het, terwyl enkele deeltjies teruggespring het. Die reaksie het gestrook met die teorie van Bohr. Die feit dat sommige van die deeltjies regdeur die goudblaadjie gegaan het, het die teorie gestaaf dat die grootste volume van 'n atoom deur vinnig bewegende elektrone gevul word, wat 'n wolk om die kern vorm. Die deeltjies kon dus deur die atome in die blaadjie dring, byna soos hael deur 'n wolk. Dat sommige van die deeltjies effens afgewyk het, kon verklaar word aan die hand van die positiewe lading van die atoomkerne in die goudblaadjie wat die alfadeeltjies afgestoot het. Volgens Rutherford moes die deeltjies wat teruggespring het, teen die kerne gebots het. Nou het wetenskaplikes nie meer die materiale bestraal nie, maar "gebombardeer" in 'n doelbewuste poging om die kern te tref. In die proses het hulle bewus geword van die bestaan van 'n neutrale (ongelaaide) deeltjie in die kern, wat min of meer dieselfde massa as 'n proton het.
Die deeltjies is neutrone genoem. 'n Beeld van hoe materie daar uitsien, is gevorm en word vandag nog aanvaar. Alle materie is opgebou uit molekules, die kleinste deeltjies wat nog dieselfde eienskappe as die materie het. As die molekules verder afgebreek word, kan die verskillende atome onderskei word. In die kern van die atome is daar protone en neutrone, saam nukleone genoem. Dit behels feitlik die hele massa van die atoom maar maak 'n uiters klein deeltjie van die volume uit. Om die kern wentel die elektrone, wat 'n onbeduidende massa het, maar feitlik die hele volume van die atoom beslaan. As E die materie of die element voorstel, A die getal nukleone (protone + neutrone) en Z die getal protone, dan sal A Z E die kern van die element voorstel. 'n Element soos waterstof het byvoorbeeld 'n kern met een proton en een neutron waarom een elektron wentel (2 1H). Elemente wat meer protone as elektrone het, verkry 'n positiewe lading en word ione genoem, en dié met meer of minder neutrone as protone, staan bekend as isotope. Die atoomgetal word deur die aantal protone, en die atoommassa deur die som van die protone en neutrone bepaal.
Tydens die eksperimente met radioaktiewe stowwe waarby alfa- en betadeeltjies en gammastrale uitgestraal word, het wetenskaplikes waargeneem dat die uitstraling van 'n alfadeeltjie die massagetal van 'n element verminder, terwyl die uitstraling van 'n betadeeltjie die atoomgetal verhoog. Dit was dus moontlik om die samestelling van 'n element te verander, en Rutherford het later daarin geslaag om stikstof in fluoor en suurstof te verander. Maar stikstof het sewe protone in sy kern en suurstof het agt. As enkele protone by die kern van 'n atoom bygevoeg of weggeneem kan word, waarom nie die hele kern, bevattende protone en neutrone, in twee deel nie? Die bombardering van materiale met alfa- en betadeeltjies uit 'n bron van radioaktiwiteit het egter nie altyd slegs protone opgelewer nie. Die ligte metaal berillium het deurdringende strale sonder elektriese lading uitgestuur, wat nie X- of gammastrale was nie, maar wel neutrone.
Neutrone is geweldig deurdringend en daar is gereken dat neutronbombardering wel 'n kern sou kon verdeel. Die wetenskaplikes het egter ook begin beset dat daar verdere neutrone tydens 'n bombardering kan vrykom, wat self kerne sou kon opbreek en 'n kettingreaksie veroorsaak. Die formule E = mc2, wat opgestel is deur die beroemde wetenskaplike Albert Einstein en aandui dat energie en materie ekwivalent is, het dit duidelik gemaak dat daar 'n enorme hoeveelheid energie tydens 'n kettingreaksie kan vrykom.
Radioaktiwiteit en straling
Stowwe soos radium en uraan is radioaktief en gee 'n spontane straling uit wat baie deurdringend is en byvoorbeeld die vermoë het om fotografiese film te affekteer sonder die tussenkoms van 'n ander chemiese of fisiese proses. In die kern van 'n atoom is daar protone en neutrone: die protone is elektries positief en die neutrone elektries neutraal. Aangesien ŉ positiewe en 'n negatiewe lading mekaar aantrek en twee positiewe ladings mekaar afstoot, behoort die protone (almal positief) mekaar eintlik af te stoot en die kern uitmekaar te val.
Die neutrone verskaf egter die neutraliteit in die kern en oefen in der waarheid so 'n groot krag uit dat die kern stabiel is, en protone slegs gedurende 'n kernreaksie van mekaar geskei kan word. By swaarder elemente (uraan) is daar 'n groot aantal protone in die kern van die atoom (92), wat 'n groot afstootkrag ten opsigte van mekaar uitoefen sodat die kern nie meer baie stabiel is nie. Dit is ook opvallend dat daar baie meer neutrone as protone in die kern is (146), klaarblyklik om die ewewig in die kern te behou. So 'n swaar kern verkeer onder 'n geweldige spanning, in so 'n mate dat dit dikwels self 'n deeltjie, bestaande uit 2 protone en 2 neutrone, uit die kern skiet. So kan dit ook gebeur dat die onstabiele atoom 'n elektron uitskiet.
Die verval vind teen 'n besondere tempo plaas, wat kenmerkend is vir elke verskillende radioaktiewe element. In die geval van radium is dit elke 1600 jaar. Radium sal elke 1600 jaar nog verder verval totdat dit uiteindelik 'n baie stabiele element, naamlik lood (Pb), gevorm het. Die tempo waarin 'n element verval, is sodanig dat die helfte daarvan na 'n sekere tyd verval het, die helfte van die oorblywende helfte na 'n gelyke verdere tydperk ensovoorts, wat aanleiding gegee het tot die term die "halfleeftyd" van 'n element. Die halfleeftyd dui op die tydperk wat tussen elke verval verloop. In die geval van radium sal dit dan na 16 000 jaar so verval het dat daar net 1/1 204 e van die oorspronklike elemente oor is, wat nog radioaktief is.
Die res het dan in lood verander. Met die uitgee van 'n alfa- of betadeeltjie is daar gewoonlik 'n uitbarsting van gammastrale, baie kort elektromagnetiese golwe wat geweldig deurdringend is. Saam met die vinnig bewegende alfa- en betadeeltjies kan dit gevaarlik wees vir 'n persoon wat daaraan onderwerp word. Straling word in röntgen (R), rad (radiation absorbed dose) of rem (Röntgen equivalent man) gemeet. Die rad en rem is groot eenhede en word deur 1 000 gedeel om in millirad (mrad) of millirem (mrem) uitgedruk te word. Straling van radioaktiewe stowwe word gewoonlik met die van 1 gram radium vergelyk, wat 37 X 109 emissies per sekonde veroorsaak en as 1 curie (Ci) radioaktiwiteit gedefinieer word.
Die energie verbonde aan emissies word in joule/kilogram gemeet en 1 rad = 0,01 J/kg vir X-strale. Een rem is die biologiese ekwivalent van 1 rad, so uitgedruk omdat verskillende radioaktiewe stowwe, al gee dit dieselfde hoeveelheid energie af, skadeliker as die eweknie (X-strale) is. Die intensiteit van 1 mrem alfadeeltjies is byvoorbeeld soveel skadeliker as X-strale vir die mens dat slegs die energie van 0,25 mrad vereis word vir dieselfde gevaartoestand. Tydens die neem van X-straalfoto’s doen 'n persoon ongeveer 100 tot 200 mrem straling op, en vir radiografiste word 'n maksimum bestraling van 5 000 mrem/jaar toegelaat.
Vir die kernnywerheid word 'n maksimum van 10 mrem stralinglekkasie per jaar toegelaat, wat eintlik min is as daar in gedagte gehou word dat die natuurlike stralingspeil in 'n stad soos Johannesburg ongeveer 150 mrem/jaar en in Kaapstad ongeveer 100 mrem/jaar is. Daar bestaan nog baie onsekerheid oor die uitwerking van radio-aktiewe strale op lewende organismes, maar daar is bewys dat alfa-, beta-, neutron – en gammadeurdringing deur lewende weefsel die biochemiese gedrag daarvan versteur en lewende organismes gevolglik nadelig kan beïnvloed. Die bestraling dra energie aan die molekules in die weefsel oor en die versteuring wat plaasvind, is feitlik eweredig aan die lineêre energie-oordrag van die bestraling.
Beta-deeltjies en gammastrale het 'n lae lineêre energie-oordrag, maar alfa-deeltjies en neutrone het 'n hoë lineêre energie-oordrag en is veel skadeliker as die ander twee. Natuurliker radioaktiewe straling is afkomstig van kosmiese strale (van die son), die uraan- en toriumafsetting in die aarde, en van radioaktiewe isotope in die menslike liggaam self, waaronder kalium-40. Hoewel bioloë daarop wys dat lewende organismes hulle biologies by radioaktiwiteit aanpas, geld dit steeds dat dit nie noodwendig onskadelik is nie.
Kernontwikkeling
ŉ Klowingstof bestaan uit atoomkerne wat gekloof kan word en vanweë die energie wat vrykom, geskik is as kernbrandstof. Die kloofbare atoomkerne staan bekend as nukliede en die klowing as fissie. Van die ruim 200 isotope wat in die natuur voorkom, is uraan-235 (U-235) die geskikste vir beheerde kernreaksies. Die getal 235 dui op die som van die protone en neutrone in die kern. Aangesien daar 92 protone in die atoomkern van uraan is, is daar dus 143 neutrone in U-235. So word daar 'n onderskeid gemaak tussen natuurlike uraan U-238 en die isotope U-233, U-235 en U-239.
ie uraanisotope het almal dieselfde aantal protone (92), maar ŉ verskillende aantal neutrone. Die isotope U-233 en U-239 (plutonium) word verkry tydens die straling van torium-232 en uraan-238 in ŉ kernreaktor. Sommige reaktors, die sogenaamde kweekreaktors, word spesiaal ingerig vir die maak van nuwe klowingstowwe, maar origens is die kweekproses ŉ neweproses van kernkragontwikkeling. Die spontane klowing van ŉ kern op aarde kom uiters selde tot stand en ŉ natuurlike kernontploffing is in normale omstandighede dus nie werklik moontlik nie. In die kerntegniek word klowing doelbewus aangehelp en is dit die gevolg van 'n neutron wat met 'n kloofbare kern bots.
Tydens die botsing val die nukliede in twee brokstukke, waaruit verdere neutrone, 'n geweldige hoeveelheid energie in die vorm van warmte en radio-aktiewe straling vrykom. Die neutrone wat vrykom (teen ongeveer 20 000km/s), kan weer ander kerne tref en so ontstaan 'n kettingreaksie. Die brokstukke staan bekend as die klowingsprodukte en in die geval die klowing van U-235 is die stronsium en xenon, wat albei sterk radioaktief is. Die kanse dat 'n neutron 'n kern sal tref, is klein, veral as dit vinnig beweeg, en die kernbrandstof moet dus genoeg U-235-kerne bevat (of dit moet gekonsentreer wees). Tydens die botsing kom die neutrone reproduksiefaktor (k) ter sprake, wat aandui hoeveel neturone na die eerste klowing weer tot ander klowings lei.
As k=1, dan is die aantal klowings per sekonde gelyk en die reaksie dus kritiek. By k < 1 neem die aantal klowings af (onderkritiek) en by k > 1 neem dit toe (superkritiek). 'n Atoombom is byvoorbeeld superkritiek en die aantal klowings neem eksponensieel snel tydens die ontploffing toe, waardeur daar in 'n breukdeel van 'n sekonde ontsaglik baie energie vrykom. 'n Ontploffing kan egter net voorkom by 'n stof wat feitlik geheel en al uit kloofbare kerne bestaan.
In 'n kernreaktor word 'n verdunde klowingstof gebruik, waardeur die reproduksiefaktor nouliks hoër as een kan wees en 'n ontploffing fisies onmoontlik is. Uraan wat in die natuur vry voorkom, bevat minder as 1% kloofbare U-235; die res is U-238 en ander elemente wat nie kritiek kan word nie. Om wel 'n kritieke stof te verkry, word die uraan eers verryk met U-235, of met suiwer plutonium of uraan-233 vermeng. Die meeste brandstowwe bestaan uit U-238, wat met U-235 (tot 2 of 3%) verryk is. Selfs hierdie verrykte uraan is nog nie baie kritiek nie en die snelbewegende neutrone moet gerem word, anders tref dit nie die kerne nie.
Dit gebeur met behulp van 'n remstof (water, grafiet) wat so min as moontlik van die neutrone moet absorbeer, anders beïnvloed dit die klowings. Deur botsings met die atome in die remstof verloor die neutrone geleidelik energie en neem die snelheid daarvan tot sowat 2 km/s af, waarna dit as termiese neutrone bekendstaan. Vir termiese neutrone is die kanse op klowing veel groter en kan die klowingstof kritiek raak. Reaktors wat met hierdie stof werk, word ook dikwels termiese reaktors genoem.
Vlag van Gaboen
Die nasionale vlag van Gaboen is op 9 Augustus 1960 amptelik in gebruik geneem. Die vlag vertoon ’n horisontale driekleur met ewe wye bane in (van bo na onder) groen, geel en blou.