cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Switserland
Riviere
Die Ryn loop deur die Rynvallei, waar hy ook die grenslyn met Liechtenstein en die Oostenrykse deelstaat Vorarlberg tot by die Bodenmeer vorm. Naby die Duitse stad Konstanz verlaat die rivier die meer en vorm die Duits-Switserse grens – met uitsondering van die kantons Schaffhausen en Basel-Stadt, wat albei gedeeltelik ten noorde van die Ryn lê. Die Rynval (Duits: Rheinfall) in Schaffhausen is die grootste waterval in Middel-Europa. Die Switserse loop van die Ryn het 'n totale lengte van 375 kilometer.
Die Rhône ontspring digby die Rhônegletser aan die westelike kant van die Gotthardmassief en loop deur die kanton Valais/Wallis tot by die Meer van Genève. Die Rhône verlaat die meer in die weste en loop deur die stad Genève en verder deur Frankryk, waar hy in die Middellandse See uitmond. Die Switserse loop van die Rhône het 'n lengte van 264 kilometer.
Ander bekende riviere wat in Switserland ontspring, is die Reuss (wat in die Aare uitmond), die Aare (mond in die Ryn uit) en die Doubs in die kanton Jura (mond in die Saône uit).
Klimaat
Die Switserse gebiede noord van die Alpe word deur 'n gematigde Middel-Europese klimaat gekenmerk, terwyl die gebiede suid van die Alpe tot die Mediterreense klimaatsone behoort. As gevolg van die geografiese ligging en die hoogte bo seevlak is daar verskillende klimaatsones. Switserland word ten opsigte van die klimaat gewoonlik in vier sones verdeel:
Die gemiddelde temperature is veral afhanklik van die hoogte bo seevlak; gewoonlik is die westelike gebiede effens warmer (sowat 1 °C) as die ooste. In die laer geleë gebiede is die gemiddelde temperatuur in Januarie -1 °C tot 1 °C en in Julie 16 tot 19 °C, met 'n gemiddelde jaarlikse temperatuur van 7 tot 9 °C. Die gemiddelde temperature is 1 tot 3 °C hoër in die Rhônevallei, in die omgewing van Basel en in die vlaktes van Ticino, en sowat 10 °C laer in die hoër geleë Alpevalleie in Engadin.
Die gemiddelde jaarlikse reënval is tussen 550 millimeter in die Rhônevallei (Valais/Wallis) en sowat 2 000 millimeter in Sentraal-Switserland, in die Alpe en in Ticino. Sneeuvalle kom in die Alpe gereeld voor, terwyl die gebiede van Genève, Basel en Ticino dikwels sneeuvry bly in die winter.
Vlag van Bulgarye
Derde Bulgaarse staat
’n Gewilde weergawe van die vlag wat geen amptelike status geniet nie, is ook algemeen bekend. Daarop is die volle wapenskild in die vlag se skildhoek, oor die wit en groen bane.
Kleure
Die kleure van die nasionale vlag is wit, groen en rooi. Volgens die Standaardiserings- en Metrologiekomitee is die vlag se kleure soos volg:
Vlagwet
Die Wet op die Staatseël en Nasionale Vlag van die Republiek Bulgarye wat op 24 April 1998 gepromulgeer is, stel die volgende:
Art. 15. (1) Die nasionale vlag van die Republiek Bulgarye is ’n nasionale simbool wat die onafhanklikheid en soewereiniteit van die Bulgaarse staat uitdruk.
(2) Die nasionale vlag van die Republiek Bulgarye is driekleur: wit, groen en rooi bane wat horisontaal van bo na onder lê. Wanneer die vlag vertikaal vertoon word, word die kleure in wit, groen en rooi in vertikale bane vertoon met wit aan die vlagpaalkant.
(3) Die nasionale vlag is reghoekig van aard. Die bane van die individuele kleure is ewe groot en lê horisontaal op die reghoek.
Switserland
Klimaat
Mis tree veral gedurende die lente en herfs in die Middelland op. Tipiese winde is die Bise ('n koue noord-oostelike wind) en die Föhn ('n warm valwind).
Struktuur
Met 'n nominale per capita-inkomste van 71 000 CHF in 2012 word Switserland by die welvarendste lande ter wêreld gereken, terwyl die Switserse ekonomie met 'n bruto binnelandse produk (BBP) van 593 miljard CHF (482 miljard €) in 2012 die agste grootste in Europa was.
Sy ekonomie het ook in 'n geglobaliseerde wêreld hoogs mededingend gebly – die Geneefse Wêreld Ekonomiese Forum (WEF) het Switserland in 2012 in sy jaarliks gepubliseerde Global Competitiveness Index weer in die eerste plek geplaas – nog voor Singapoer, Swede en Finland. Switserland se werkloosheidsyfer was in Januarie 2013 met 3,4 persent een van die laagstes in Europa. Die inflasiekoers was negatief met -0,7 persent.
Switserland het sy ekonomiese welvaart aan sy veelsydige, uitvoergerigte nywerheid- en hoëtegnologiesektor asook sy toekomsgerigte dienstesektor te danke. Vier van die wêreld se honderd grootste multinasionale maatskappye het hulle hoofkwartiere in Switserland: die bank Credit Suisse, die voedselvervaardiger Nestlé, asook Novartis en Roche, twee bekende ondernemings uit die chemiese en farmaseutiese bedryf. Naas multinasionale maatskappye word die Switserse ekonomie deur innoverende klein- en middelgrootondernemings oorheers wat 90 persent van alle maatskappye en twee derdes van die Switserse mannekrag verteenwoordig.
Ondernemings uit sektore soos farmasie, chemie, geneeskundige tegnologie, masjienbou en elektronika, fynmeganika en horlosies bly die dryfkrag agter Switserland se ekonomiese groei. Die ondernemings van die finansiële bedryf wat in 2007 veertien persent van die BBP verteenwoordig het, het 'n suksesvolle strategie van internasionale bedrywighede en gehaltedienslewering toegepas.
Die grootste uitdagings vir die toerismebedryf is die sterk wisselkoers van die Switserse frank en die betreklik hoë prysvlakke vir buitelandse besoekers wat daaruit voortspruit. Daarnaas is die bou- en eiendomsbedryf (10,2% van die BBP) net soos handel en logistiek (13,7% van die BBP) beduidende ekonomiese sektore van die plaaslike ekonomie.
Nywerhede
Die sekondêre en tersiêre sektor lewer die grootste bydraes tot die bruto binnelandse produk. Die nywerheidsektor se waardeskepping het van 30 persent van die BBP in 1970 gedaal tot die huidige 20 persent. Die tekstielbedryf wat oorspronklik 'n oorheersende rol gespeel het, het intussen grotendeels verdwyn.
Daarenteen speel masjienbou en voedselverwerking steeds 'n sentrale rol, waarby ondernemings soos Asea Brown Boveri (ABB) en Nestlé tot multinasionale maatskappye gegroei het. In 2008 het die industriële waardeskepping van Switserland persentasiegewys dieselfde vlak as dié van Duitsland bereik en intussen by dié van Japan verbygesteek. Hierdie prestasie is aan die grootskaalse vervaardiging van hoëwaardegoedere soos geneeskundige tegnologie, farmaseutiese produkte, presisie-meetinstrumente of luukse-horlosies te danke.
Switserland se industriële produksie is met 'n jaarlikse waarde van sowat VSA$100 miljard aansienlik groter as dié van België, Noorweë of Swede en vergelyk goed met dié van die Republiek China (Taiwan) en Nederland. Per capita is dit selfs die hoogste ter wêreld met sowat VSA$12 000, nog voor Japan met $8 600 en Duitsland met $7 700.
Landbou en natuurlike hulpbronne
Slegs 3,7 persent van die ekonomies aktiewe bevolking is tans nog in die landbousektor werksaam. Hierdie sektor word deur die federale regering met subsidies en doelgerigte regstreekse betalings bevorder. Die ongunstige strukture van die landboubedryf met sy relatief groot aantal klein boerderye, dikwels ongunstige topografiese toestande, hoë loonvlakke en streng voorskrifte wat onder meer vir veeteelt en omgewingsbewaring geld, het nadelige uitwerkings op die internasionale mededingendheid. Die toenemende liberalisering van die landboumark as gevolg van internasionale ooreenkomste plaas steeds meer druk op Switserse boere.
Die landbousektor is tans aan strukturele veranderings onderhewig wat onder meer 'n verskuiwing van klein boerderye in berg- Vooralpegebiede na 'n kleiner aantal groot boerderye in die vlaktes van die Mittelland van die noordelike Sentraal-Switserland behels. Die aantal voltydse werknemers in die landbousektor het in die periode tussen 1990 en 2000 met 24,7 persent of 32 000 gedaal, terwyl ook die aantal boerderye met 24 persent afgeneem het. Die totale grond wat vir landboudoeleindes gebruik word, het daarenteen onveranderd gebly.
Boerderye in bergagtige gebiede spits hulle oorwegend op veeteelt en melkproduksie toe, terwyl boere in die Mittelland veral graan, aartappels en suikerbeet verbou. Die vrugtebedryf is in Oos-Switserland en Wallis (Valais) gekonsentreer, terwyl wynbou in die Romandie 'n belangrike rol speel. Die Switserse landbousektor word tans nog deur geïntegreerde (konvensionele) landboumetodes oorheers, tog het die ekologiese landbou in die afgelope dekades steeds belangriker geword en verteenwoordig dit nege persent van die Switserse landbouopbrengs. Genetiesveranderde gewasse word – behalwe vir navorsingsdoeleindes – nie in Switserland verbou nie.
Die land beskik nie oor noemenswaardige natuurlike hulpbronne nie, en mynbou is beperk tot die ontginning van kies, kalk, klei, graniet en sout. Waterkrag is 'n beduidende bron van hernubare energie – meer as 500 waterkragsentrales voorsien in sowat twee derdes van Switserland se elektrisiteitsbehoefte.
Spoorweë
Spoorweë het as vervoermiddel 'n sentrale rol by die ontwikkeling van Switserland tot 'n moderne nywerheidsland en dienste-ekonomie gespeel. Talle tegniese en ekonomiese prestasies word met die bou van spoorweë in die dikwels moeilike Switserse bergterrein verbind, terwyl die maatskaplike ontwikkelinge wat daaruit voortgespruit het die moderne Switserse samelewing gevorm het. Om ekologiese redes neem spoorweë ook in die huidige vervoerbeleid van Switserland 'n sentrale plek in.
In die vroeë 21ste eeu word sowel die voormalige staatsonderneming SBB/CFF asook privaat bestuurde taklyne, wat as konsessies bedryf word, in die regsvorm van aandelemaatskappye bedryf. Die infrastruktuur, waaronder veral die spoorwegnetwerk, word deur die federale regering met belastinggeld gefinansier, terwyl SBB/CFF geld vir die lewering van vervoerdienste aan die publiek ontvang. SBB/CFF betaal 'n bydrae vir die gebruik van die spoorwegnetwerk en moet bedryfskoste uit hul inkomste finansier.
Privaat spoorweë word eweneens finansieel deur die federale regering gesteun mits ook die kantons tot die koste bydra. Tak- en privaat spoorweë wat in die Vereniging van Switserse Vervoerondernemings saamgesluit is, dek tans ongeveer veertig persent van die totale spoorwegnetwerk en word in koöperasie met SBB/CFF se netwerk bedryf.
Die politieke stelsel van Switserland
Switserland is 'n konfederasie van kantons wat net soos die federale regering wetgewende en uitvoerende bevoegdhede uitoefen. Die regeringstelsel word as een van die stabielstes ter wêreld beskou.
Internasionale organisasies
Switserland is 'n lidstaat van 'n groot aantal internasionale organisasies. Dit was in 2002 een van die laaste lande wat by die Verenigde Nasies (VN) aangesluit het, maar ook die eerste staat waar die VN-lidmaatskap deur die bevolking in 'n referendum goedgekeur is.
Switserland het nie by die Europese Unie (EU) aangesluit nie, alhoewel daar 'n aantal tweesydige ooreenkomste met die EU bestaan. Daar is baie samewerking op die gebied van navorsing, en Switserland is een van die stigterslede van die CERN, die Europese Organisasie vir Kernnavorsing wat navorsing in verband met elementêre deeltjies doen. Genève huisves die CERN se navorsingsentrum.
As gevolg van sy neutraliteitsbeleid is Switserland tans geen lid van enige militêre verdragsorganisasie nie.
Vroeë immigrasie, politieke en handelsbande
Vanaf 1658 het enkele Switsers in diens van die Nederlandse Verenigde Oos-Indiese Kompanjie (VOIK) 'n tyd lank in die Kaapkolonie vertoef, terwyl ander hulle later as boere aan die Kaap gevestig het. Jean Pierre Pury wat in 1713 'n besoek aan die Kaap gebring het, het 'n groot bydrae tot die vestiging van die Suid-Afrikaanse wynboubedryf gelewer.
In die 19de eeu het Switserse koop- en ambagsmanne, kroegbase en ingenieurs, wat onder meer by die bou van spoorweë betrokke was, hulle in Suid-Afrika gevestig. Die ontdekking van diamante- en goudvelde het meer Switserse immigrante na die Kaap gelok. Arnold Theiler het saam met enkele landgenote 'n waardevolle bydrae tot veeartsenykundige navorsing in Suid-Afrika gelewer.
Sendingwerk
Gereformeerde Switserse Christene het reeds vanaf 1831 as sendelinge van die Paryse en Baselse Sendinggenootskap na Suid-Afrika gereis. Switserse sendingwerk is vanaf 1875 deur die Vrykerk van die kanton Vaud en geloofsgenote uit Genève en Neuchâtel (Neuenburg) gedoen. In landelike gebiede het die Switsers vanaf 1879 hospitale en vanaf 1906 ook skole gestig. Soortgelyke instellings vir mynwerkers in Pretoria en Johannesburg het vanaf respektiewelik 1897 en 1904 ontstaan.
Immigrasie
Switserse immigrante het merendeels oor dubbele burgerskap beskik. Die Switserse gemeenskap aan die Kaap het bestendig gegroei van 570 in 1918, meer as 1 000 in 1947, meer as 2 000 in 1956, meer as 5 000 in 1966 en omstreeks 9 000 sedert 1977. Die eerste Switserse verenigings in Suid-Afrika is in 1891 gestig. Terwyl die meeste Switserse immigrante hulle in die 19de eeu nog in Noord-Afrika gevestig het, was Suid-Afrika vanaf die 1950's die belangrikste bestemming in Afrika.
Tegelykertyd het ook Suid-Afrikaners hulle in Switserland kom vestig. Tussen 1960 en 1990 het die getal Suid-Afrikaansgebore inwoners van 161 tot 500 gegroei. In 2009 was daar 1 806 inwoners met Suid-Afrikaanse burgerskap. Suid-Afrikaanse ondernemings het filiale in Switserse stede soos Zürich, Zug en Luzern gevestig, terwyl die lugvervoerooreenkoms wat in 1959 tussen die twee lande gesluit is, bande verder verstewig het. Vanaf 1975 het jaarliks meer as 10 000 Switserse toeriste 'n besoek aan Suid-Afrika gebring.
Diplomatieke en handelsbetrekkinge
Switserse diplomatieke sendings is in Pretoria (1887–1895 konsulaat, vanaf 1952 sending, sedert 1960 ambassade), Johannesburg (konsulaat vanaf 1895, 1899–1918 verteenwoordiging deur die Duitse konsul, 1925–1952 en sedert 1959 konsulaat-generaal) en Kaapstad (konsulaat sedert 1916) geopen.
Vanaf 1938 het die diplomatieke korps nou saamgewerk met die Sentrale Kantoor vir Handelsbevordering sodat handelsbande tussen Switserland en Suid-Afrika verstewig het. Switserland het hoofsaaklik masjiene en chemikalieë na Suid-Afrika uitgevoer, terwyl mynbou- en landbouprodukte ingevoer is. Handel met Suid-Afrika het omstreeks een persent van Switserland se handelsvolume beslaan, alhoewel goudinvoere nie by dié syfer ingesluit is nie.
Een van die eerste Switserse ondernemings wat aanlegte in Suid-Afrika geopen het, was Bally wat vanaf 1921 skoene plaaslik vervaardig het. Later het maatskappye soos Nestlé gevolg. Nestlé se kondensmelkfabriek was die grootste in Suid-Afrika. In 1931 is ook 'n sjokoladefabriek gebou, en in 2006 het Nestlé se Suid-Afrikaanse dogtermaatskappy reeds werk aan meer as 4 000 Suid-Afrikaners verskaf. 'n Ander Switserse sjokoladeprodusent, Suchard, het tussen 1949 en 1960 'n kleiner aanleg in die land bedryf.
Holderbank, 'n Switserse sement- en boumateriaalvervaardiger, het in 1938 tot die Suid-Afrikaanse mark toegetree. Met 4 300 werknemers het dié maatskappy in die 1980's reeds meer as 'n derde van die Suid-Afrikaanse sementproduksie opgelewer. Ook die plaaslike eternietmark is deur Switserse vervaardigers oorheers, met ondernemings soos Everite (gestig in 1942) en Anglo-Alpha. Ander belangrike Switserse ondernemings met filiale aan die Kaap was Alusuisse (aluminium), Brown Boveri (elektriese ingenieurswese), Ciba-Geigy, Roche, Sandoz (chemiese en farmaseutiese produkte), Schindler (hysbakke), Luwa (lugreëling en verwarming), Oerlikon-Bührle (masjienbou) en Sulzer (tekstielmasjiene en mynpompe). In 1988 het Switserse ondernemings altesaam 17 000 Suid-Afrikaanse werknemers in diens gehad.
In 1945 was Switserland die derde belangrikste buitelandse belegger in Suid-Afrika. Later is die Alperepubliek deur Duitsland en Japan verbygesteek. Tussen 1950 en 1990 is altesaam sowat 7,1 miljard Switserse frank in die land belê. Totale Switserse beleggings in Suid-Afrika het gegroei van 751 miljoen frank in 1956 tot meer as 4 miljard in 1978 en 5,7 miljard frank in 1990 (sowat 'n tiende van alle buitelandse beleggings). In 2008 het regstreekse beleggings 4,4 miljard frank beloop.
Die drie grootse bankmaatskappye in Switserland, Schweizerische Kreditanstalt, Schweizerischer Bankverein en Schweizerische Bankgesellschaft (SBG) het vanaf 1946 in Suid-Afrika sake gedoen. Suid-Afrikaanse staatsobligasies is reeds vanaf 1910 in Switserland uitgereik. In 1952 het Suid-Afrika se grootste diamanteprodusent die monopolie van Londense handelaars op diamantinvoere deurbreek en 'n ooreenkoms met SBG oor diamantuitvoere na Switserland gesluit. Die land het sodoende veral in die 1980's as 'n belangrike sentrum van die internasionale diamantehandel gefungeer. Die drie groot Switserse banke het in 1968 as goudinvoerders saamgesluit, en vervolgens is meer as die helfte van Suid-Afrika se goudproduksie na Switserland uitgevoer. Switserse banke se sakebedrywighede aan die Kaap het hul hoogtepunt in 1984 met 'n jaarlikse omset van meer as 4 miljard frank bereik.
Handel en politiek
Handelsbetrekkinge met Suid-Afrika is verskeie kere as gevolg van internasionale ontwikkelinge verstewig. Toe Suid-Afrika vanaf 1933 Nasionaalsosialistiese Duitsland geboikot het, het Switserse uitvoere na Suid-Afrika gegroei. Vanaf die 1960's het die Verenigde Nasies pogings onderneem om Suid-Afrika weens sy beleid van rasseskeiding te isoleer, en alhoewel Switserland vanaf 1963 'n verbod op wapenuitvoere na Suid-Afrika geplaas en kritiek op die skending van menseregte in Suid-Afrika gelewer het, het die land nie deelgeneem aan die internasionale sanksieveldtog nie. Vanaf 1974 het die Federale Raad wél kapitaaluitvoere na Suid-Afrika beperk.
Reeds vanaf die 1970's is 'n vurige openbare debat oor die Switserse beleid teenoor Suid-Afrika gevoer. Kerke het net soos die Derde Wêreld- en Anti-apartheidbewegings hul kommer oor ekonomiese bande met wit Suid-Afrika uitgespreek, terwyl die sakewêreld en konserwatiewe partye die politieke onsydigheid van Switserland beklemtoon het. Hulle het na die negatiewe uitwerkings van ekonomiese sanksies vir swart Suid-Afrikaners en die politieke bande van opposisiegroepe verwys wat moontlik kommunistiese invloed in Suid-Afrika sou kon bevorder. Eers vanaf 1986 het die Switserse Federale Raad 'n meer aktiewe rol in Suid-Afrika se proses van demokratisering gespeel.
Kantons
Die huidige 26 kantons vorm die deelstate van die bondstaat Switserland. Oorspronklik het elke kanton van die Switserse Federasie 'n selfregerende en onafhanklike politieke eenheid gevorm, wat oor sy eie geldeenheid en leër beskik het. Die huidige federale struktuur dateer uit die jaar 1848.
In die 16de eeu het die Switserse Konfederasie uit dertien selfregerende kantons bestaan: Ses sogenaamde woudkantons en sewe sogenaamde stedelike kantons. Hulle het formeel deel uitgemaak van die Heilige Romeinse Ryk van die Duitse Nasie, tog was hulle ná hul oorwinning oor die Duitse keiser Maximiliaan in 1499 feitlik onafhanklik.
Die ses woudkantons was demokratiese republieke, terwyl die sewe stedelike kantons, waaronder Zürich, Bern en Basel, deur stadsrade geregeer is. Hierdie stadsrade is egter deur klein oligargieë van welvarende burgers oorheers.
Elkeen van die kantons beskik oor sy eie grondwet, wetgewende mag, regering en howe. Die meeste kantonale parlemente is eenkamerstelsels met tussen 58 en 200 setels. 'n Klein aantal van parlemente word deur sogenaamde Landsgemeinden gevorm, dit wil sê 'n vergadering van alle burgers wat oor wetsake besluit neem. Vroue het in enkele kantons eers in 1971 stemreg by die vergaderings gekry.
Alle aangeleenthede wat volgens die Switserse grondwet nie uitdruklik onder die gesag van die konfederasie val nie, word deur die kantons gereël. Ook die graad van selfregering wat die munisipaliteite geniet, word deur die kantons bepaal en verskil dus grootliks. Daar is ook groot verskille wat die oppervlakke en bevolkingsyfers van die kantons betref: Oppervlakke variëer tussen 37 en 7 105 vierkante kilometer, terwyl die bevolkings tussen 14 900 en 1 244 400 beloop.
Direkte demokrasie in die vorm van algemene vergaderings word ten opsigte van kantonale sake tans nog slegs in die kantons Appenzell-Innerrhoden en Glarus toegepas. In alle ander kantons gaan burgers nou stembus toe om hulle demokratiese regte waar te neem.
Sedert die stigting van die Franssprekende kanton Jura in 1978 is daar geen nuwe kantons meer geskep nie. Volgens die grondwet van 1999 is daar amptelik 26 kantons. Die aantal state wat 'n rol speel by die verkiesing van die Eerste Kamer (Duits: Ständerat, Frans: Conseil des États) van die Switserse Konfederasie en die stemming by federale wetsontwerpe, beloop egter 23: Die kantons Unterwalden, Appenzell en Basel bestaan elkeen uit twee halfkantons. Unterwalden word verdeel in Obwalden en Nidwalden, Appenzell in Appenzell-Innerrhoden en Appenzell-Ausserrhoden en Basel in Basel-Stad en Basel-Landschaft.
Switserland bestaan uit die volgende kantons (en halfkantonne):
Demografie
Sedert die begin van die 20ste eeu het die Switserse bevolking meer as verdubbel – van 3,3 miljoen in 1900 tot 8,05 miljoen in Maart 2013. Die hoogste bevolkingsgroei het in die twee dekades tussen 1950 en 1970 plaasgevind, terwyl dit in 2006 tot 0,6 persent verswak het. Hierdie groei was in 2006 enersyds aan 'n geboorteoorskot van 13 100 (73 600 geboortes en 60 500 sterfgevalle) en andersyds aan 'n immigrasie-oorskot van 35 000 persone te danke. As gevolg van laer geboortesyfers het die persentasie inwoners wat minder as 20 jaar oud was tot 21,7 (2000: 23,1%) gedaal, terwyl 16,2 persent van die bevolking ouer as 64 jaar was. Die lewensverwagting van Switserse vroue by geboorte was in 2005 83,9, dié van mans 78,7 jaar.
'n Baie groot persentasie van die Switserse bevolking is van buitelandse herkoms – 22,4 persent of 1,815 miljoen in 2010. Hiervan behoort 1,48 miljoen tot die eerste generasie van immigrante. Die aantal buitelanders van die tweede generasie met tenminste een Switsers-gebore ouer het in 2006 126 000 beloop, terwyl daar 14 000 buitelanders van die derde generasie in Switserland gewoon het. Sowat 'n tiende van die huidige bevolking met 'n Switserse paspoort is ingeburgerde immigrante. Die aantal Duitsers in Switserland het in 2006 met 25 000 immigrante die vinnigste gegroei en beloop tans 172 600. Ander belangrike groepe buitelanders is Italianers (291 684 in 2006), Serwiërs (190 794), Portugese (173 477) en Turke (73 861). Die getal Suid-Afrikaners het tussen 1960 en 1990 van 160 tot 500 gestyg en verder toegeneem tot 1 806 in 2009. In 2011 was 28,2 persent van die ekonomies aktiewe bevolking van buitelandse herkoms.
Die aantal Switserse burgers wat in die buiteland bly, het in 2006 met 645 010 'n nuwe rekordvlak bereik. Hiervan het 460 065 dubbelburgerskap gehad. 60,5 persent van alle Switserse burgers in die buiteland was in lande van die Europese Unie woonagtig, waarvan 171 732 in Frankryk en 72 384 in Duitsland, 11,2 persent in die Verenigde State, 5,6 persent in Kanada en 3,3 persent in Australië.
Tale
Duits, Frans en Italiaans is sedert die tydperk van die Helvetiese Republiek (1798–1803) die amptelike tale van Switserland, en hulle gelykstelling is ook deur die grondwet van 1848 bevestig.
Volgens artikel 4 van die federale grondwet van 1999 is daar vier landstale in Switserland – Duits, Frans, Italiaans en Romansch. Artikel 704 bepaal verder dat Duits, Frans en Italiaans die ampstale van die federale regering is. In die geval van amptelike federale kommunikasie met burgers wat Romansch as huistaal het word ook hierdie taal as federale ampstaal erken.
Sowat 63,5 persent van die bevolking is Duitssprekend. Switsers besig gewoonlik die plaaslike Alemanniese dialek – selfs in die media en in parlementêre debatte. Hoogduits dien as skryftaal; dit word as spreektaal veral by sekere plegtighede of die hoofbulletin van die radio- en televisienuus gebruik.
22,5 persent van die Switserse bevolking (of 21 persent van die burgers met Switserse nasionaliteit en 18 persent van die buitelanders) is Franstalig, veral in die westelike gebiede van die land, die sogenaamde Suisse romande (Romaanse Switserland of Romandie). Switserse Frans verskil nouliks van Frankryk se Standaardfrans. Italiaans is die taal van die kanton Ticino en vier suidelike valleie van Groubunderland, met sowat 8,1 persent van die bevolking.
Romansch wat in Desember 1938 amptelik as vierde landstaal erken is, word deur 0,6 persent van die Switsers gepraat, veral in die kanton Groubunderland. Feitlik alle Romanschtalige Switsers het Duits as hulle tweede taal. Sodoende word Romansch geleidelik deur Duits verdring – sedert 1860 het 51 oorspronklik Romanschsprekende munisipaliteite in Groubunderland deel van die Duitse taalgebied geword.
Nege persent van die Switserse bevolking is van buitelandse afkoms en praat ander tale; die belangrikste immigrantetaal is Serwies-Bosnies-Kroaties met 1,5 persent.
Die meeste Switserse burgers praat naas hul moedertaal 'n tweede landstaal en Engels as vreemde tale. Frans is nog steeds die belangrikste vreemde taal op skool vir Nie-Franstaliges, alhoewel owerhede in Oos-Switserland nou eerder Engels as skoolvak wil bevorder. Engels het in die skooljaar 2001/2002 die eerste vreemde taal in skole van die kanton Appenzell-Innerrhoden en in 2005/2006 ook van die kanton Zürich geword.
Godsdiens
Van die inheemse Switserse bevolking was in 2010 38,8 persent Rooms-Katolieke, 30,9 persent Gereformeerdes, 4,5 persent was aanhangers van Islamitiese gemeenskappe, en 20,1 persent was ongebonde. Van die buitelanders was 44 persent Rooms-Katoliek, 5 persent Gereformeerdes, 17 persent aanhangers van Ortodokse kerke, 18 persent Moslems en 2 persent ongebonde.
Die kantons bepaal of 'n bepaalde godsdiens of kerk amptelike status mag geniet. In die meeste kantons word die Rooms-Katolieke en die Evangelies-Gereformeerde Kerk amptelik erken, in enkele kantons geniet daarnaas ook die Christkatolieke Kerk van Switserland amptelike erkenning. Van die Franstalige kantons in Wes-Switserland het geen amptelike kerk nie, aangesien kerk en staat hier volledig van mekaar geskei is.
Nog teen die begin van die 19de eeu was die bevolking van die kantons Zürich, Bern, Basel, Schaffhausen, Genève, Vaud en Appenzell-Ausserrhoden byna uitsluitlik gereformeerd, terwyl die kantons Fribourg (Freiburg), Valais (Wallis), Jura, Solothurn, Luzern, Ob- en Nidwalden, Uri, Schwyz, Zug, Appenzell-Innerrhoden en Ticino (Tessin) oorwegend Rooms-Katoliek was. Net die kantons Glarus, Aargau, St. Gallen en Groubunderland was gemeng ten opsigte van godsdiens.
Hierdie verdeling was die resultaat van die godsdienstige oorloë in die 16de eeu, waarvolgens die godsdiens van die plaaslike bevolking deur die owerhede bepaal is (cuius regio, eius religio – "die heerser se godsdiens" is ook aan sy onderdane opgedwing). Pariteit, dit wil sê die gelyktydige voorkoms van die Protestantse en Rooms-Katolieke geloof in een kanton, was 'n uitsondering en het net in Toggenburg, in deelgebiede wat aan die Konfederasie onderdanig was (Aargau, Thurgau en Echallens) en in 'n aantal dorpe in Grisons en Glarus voorgekom.
Televisie
Die nasionale uitsaaikorporasie van Switserland, SRG SSR idée suisse, saai tans ses televisiekanale uit, waarvan twee elk vir die Duitse (SF 1 en SF zwei), Franse (Télévision Suisse Romande, TSR1 en TSR2) en Italiaanse (TSI 1 en TSI 2) taalgebied. In die Duitse taalgebied word 'n bykomende nuuskanaal (SF info) uitgesaai. Alle ses televisiekanale kan ook via die satelliet Hotbird opgevang word.
Ter bevordering van die Retoromaanse taal bied die eerste kanaal van die Duitssprekende taalgebied daagliks twee kort programme van Televisium Rumantscha aan. 'n Bykomende kanaal, HD suisse, saai sedert 2007 programme in HDTV (hoë resolusie met 720p) uit.
Alle televisiekanale van SRG SSR idée suisse word deur middel van lisensiegelde en advertensies gefinansieer.
Privaat televisiekanale wat orals in Switserland opgevang kan word, sluit Star TV, U1 TV en 3+ in. Die musiektelevisiekanaal VIVA word in byna alle kabeltelevisie-netwerke van die Duitssprekende landsdeel aangebied. Daarnaas word 'n aantal plaaslike televisiekanalekanale uitgesaai, maar ook programme uit die buurlande word via kabeltelevisie versprei. Met die uitsondering van streekkanale kan byna alle Duitse en Oostenrykse televisiekanale ook in Switserland opgevang word.
Privaat Duitse televisiekanale soos RTL Television, Sat.1, kabel eins en ProSieben saai hul programme in die Duitssprekende gebied met Switserse advertensies en 'n klein aantal programme wat vir die Switserse mark geproduseer word (soos byvoorbeeld Switserse sokker), uit.
Rolprente
Die Switserse rolprentbedryf het in vergelyking met ander Europese lande betreklik laat begin ontwikkel. Eers vanaf die 1930's kon daar sprake wees van 'n selfstandige Switserse filmkuns, veral danksy die immigrasie van toegewyde kunstenaars en ondernemers. Sleutelfigure in die vroeë tydperk van klankfilms tot omstreeks 1950 was die Oostenryks-gebore Lazar Wechsler wat die rolprentmaatskappy Praesens-Film gestig het – destyds die enigste noemenswaardige rolprentvervaardiger, en Leopold Lindtberg, sy produktiefste en suksesvolste regisseur. Aan Praesens-Film is altesaam vier Academy Awards (Oscars) asook pryse op alle belangrike internasionale filmfeeste toegeken.
Tans is Switserse rolprentvervaardigers, net soos hul eweknieë elders in Europa, op staatsubsidies aangewese. Vanweë die beperkte omvang van hierdie subsidies word jaarliks slegs 'n klein getal Switserse rolprente vervaardig waarvan net enkeles ook in die buiteland bekendheid verwerf. Die swak mededinging van Switserse produksies lei daartoe dat Amerikaans-vervaardigde flieks en televisieprogramme in alle vier taalgebiede van Switserland 'n sterk markposisie het. So word in Switserse rolprentteaters meestal Amerikaanse rolprente vertoon. Toegangsgelde is van die hoogstes in Europa.
Een van die bekendste Switserse rolprente is Die Schweizermacher, 'n ironiese komedie oor Switserse amptenare wat by die inburgeringprosedure van buitelandse immigrante betrokke is, en die toegewyde pogings van buitelanders om by die Switserse leefstyl en dialek aan te pas. Ander suksesvolle komedies wat plaaslik vervaardig is, sluit Daniel Schmid se Beresina oder Die letzten Tage der Schweiz en Urs Odermatt se Gekauftes Glück in.
Daarenteen skets Fredi M. Murer se werk Höhenfeuer 'n meer ernstige agtergrond – insestuese verhoudings in afgeleë berggebiede. Ook Yves Yersin se film Kleine Fluchten speel teen 'n landelike agtergrond af.
In 1991 is Xavier Koller se rolprent Reise der Hoffnung, waarin 'n Koerdiese vlugtelinggesin 'n beter heenkome in Switserland probeer vind, met 'n Academy Award bekroon. Ook ander produksies, waarby Switsers betrokke was, het internasionale sukses behaal. So het Halle Berry wat die hoofrol in die Switserse regisseur Marc Forster se rolprent Monster's Ball vertolk het, 'n Academy Award as beste aktrise ontvang. Meer onlangse rolprente wat kommersieel suksesvol was, sluit Achtung, fertig, Charlie, Mein Name ist Eugen en Grounding – Die letzten Tage der Swissair in.
Die rolprentvervaardiger Arthur Cohn is tans die suksesvolste Switser in die internasionale rolprentbedryf. Cohn is al vier keer vir 'n Academy Award genomineer en het drie Awards in die kategorie "Beste doklumentêr" ingepalm.
Die Switserse Filmprys word jaarliks in laat Januarie tydens die filmfees Solothurner Filmtage toegeken. Die bekendste internasionale filmfees in Switserland word jaarliks in Augustus in Locarno in die kanton Ticino gehou. Sedert 2005 het ook Zürich sy eie filmfees, die Zurich Film Festival.
Nasionale literatuur
Die konsep van 'n nasionale literatuur, wat die ontstaan van 'n positiewe nasionale identiteit bevorder, is in Europa vanaf die laat 18de eeu ontwikkel en het ook in Switserland 'n sentrale rol in die literêre debatte van intellektueles gespeel, veral in die nasionalistiese tydperk. Voorstanders van dié konsep was wél bewus daarvan dat dit in 'n meertalige land soos Switserland nie na 'n gemeenskaplike taal nie, maar slegs na die gemeenskaplike onderwerpe van al vier landstale soos die Alpe, die natuur en die leefstyl van boere of diskoersiewe genres soos essays kon verwys. So het die skrywer Philippe-Sirice Bridel (1757–1845) die beskrywing van landskappe en tradisies as die spesifieke kenmerk van 'n nasionale Switserse poësie beskou.
Ander literêre figure soos Gottfried Keller (1819–1890), een van die beduidendste 19de eeuse Duitssprekende skrywers, het dié soort stellings summier verwerp en die werke van Duits-, Frans- en Italiaanssprekende Switserse skrywers en digters as deel van die groter Duitse, Franse en Italiaanse literatuur geïnterpreteer. Sodoende kon net die Retoromaanse literatuur aanspraak daarop maak om as "nasionale literatuur" gekategoriseer te word.
Op die vooraand van die Eerste Wêreldoorlog was daar 'n behoefte aan 'n nuwe nasionale konsensus oor die taalgrense heen. Rossel en Henri Ernest Jenny se werk Geschichte der schweizerischen Literatur wat in 1910 in twee boekdele gepubliseer is, het die literêre eenheid van Switserland en die gemeenskaplike gees en ideale van die verskillende taalgebiede beklemtoon – 'n sienswyse waarna as "literêre Helvetisme" verwys is en wat kritiek deur sommige deskundiges uitgelok het. So het die essayis en literêre kritikus Edmond Gilliard (1875–1969) taal as die fundamentele en belangrikste kriterium beskou en die gedagte van 'n selfstandige Franstalige literatuur in Vaud bevorder (Du pouvoir des Vaudois, 1926). Die publisis en professor in Italiaanse letterkunde Arminio Janner (1886–1949) het daarna verwys dat daar wél skrywers in Ticino is, maar dat daar geen sprake kan wees van die "literatuur van Italiaanssprekende Switserland".
Die opkoms van totalitêre ideologieë in Europa het in die 1930's binne die bestek van "geestelike landsverdediging" weer eens die gedagte van 'n nasionale Switserse literatuur laat ontstaan. In die vroeë 21ste eeu word die kulturele waarde van meertaligheid in Switserland algemeen erken, maar nogtans 'n onderskeiding gemaak tussen nasionale en literêre identiteit.
Duitstalige literatuur
Die literatuur in die Duitssprekende deel van Switserland staan van oudsher in wisselwerking met die literatuur van die hele Duitse taalgebied. Veral ten opsigte van Middeleeuse werke is dit dikwels moeilik om die presiese herkoms van digters te bepaal. Die literatuur van Duitse skrywers het tot in die laat 19de eeu as voorbeeld vir Switserse outeurs gedien wat min neiging getoon het om in hul werke op enige manier na hul nasionale voorlopers te verwys. Eers vanaf die 20ste eeu het sekere politieke en sosiale ontwikkelinge by Switserse skrywers tenminste tydelik 'n nasionale bewussyn geskep.
Min is bekend oor die Middeleeuse digkuns in Duitssprekende Switserland aangesien literêre werke in die tyd voor die uitvinding van die boekdruktegniek omstreeks 1450 slegs as handgeskrewe manuskripte versprei is. Daarnaas het ook mondelinge oorlewerings 'n belangrike rol gespeel. Gehore, opdraggewers en bevorderaars was, net soos die digters self, uit die adel, geestelikheid of burgery afkomstig.
Die middeleeuse digkuns word volgens taalhistoriese kriteria in drie literêre tydperke verdeel. Aan die beginpunt van die Oudhoogduitse en Vroeg-Nieuhoogduitse periode tussen omstreeks 700 en 1150 staan 'n reeks glosse, woordeboeke, teologiese werke, vertalings en Bybeluitgawes en -bewerkings in Oudhoogduits wat tussen 750 en 900 deur monnike in die klooster van St. Gallen geskep is. Die enigste skrywer wat in hierdie vroeë periode met volksliteratuur verbind word, was Notker die Duitser wat sy werke omstreeks 1000 geskryf het. Min ander werke van belang het in Oudhoogduits ontstaan. Naas die heldegedigte, wat deel van die mondelingse literêre tradisie uitgemaak het, is slegs een werk in Latyn oorgelewer. In Waltharius wat heel waarskynlik in die klooster van St. Gallen ontstaan het, is motiewe uit die Germaanse epiek vir geleerde gehore bewerk.
Die periode tussen 1050 en 1150 was in die Duitse taalgebied 'n vrugbare tydperk vir geestelike werke wat by die Vroeg-Nieuhoogduitse literatuur gereken word. Tekste uit hierdie tyd, wat hoofsaaklik Bybelse en natuurkundige stowwe (met 'n teologiese inslag) behandel, is gewoonlik anoniem oorgelewer en word meestal met geestelike instellings verbind. Duitssprekende Switserland het blykbaar geen noemenswaardige rol hierby gespeel nie, behalwe vir enkele werke wat as handgeskrewe manuskripte oorgelewer is.
Die tweede literêre periode van Middeleeuse Duitstalige literatuur (omstreeks 1150 tot 1350) word onderverdeel in die sogenaamde bloeitydperk (omstreeks 1190 tot omstreeks 1220) en 'n laat periode tussen omstreeks 1220 en 1350. Veral liriek en epiek het onder die invloed van die hoofse kultuur gefloreer, waarby in die tweede helfte van die 12de eeu 'n verskeidenheid nuwe literêre genres uit die Romaanse wêreld ingang tot die Duitstalige digkuns vind. In die lieddigkuns het die minnesang sentraal gestaan wat in Switserland veral danksy die liedere van graaf Rudolf von Neuenburg gewild geraak het. Die latere periode is deur 'n groter aantal lirici en sangdigters oorheers. Hul werke is onder meer in sangbundels soos die Manessiese Handskrif (Codex Manesse) versamel en oorgelewer.
Die epiese digkuns het 'n nuwe hoogtepunt met omvangryke versromans bereik, 'n genre wat verder onderverdeel kan word in die liedere van rondtrekkende sangdigters, pseudo-historiese heldedigte, romans wat in die antieke wêreld afspeel (waaronder verskillende weergawes van die sogenaamde "Alexanderlied") en sages en legendes. Vroeë epiese werke, waarin die Tristan-stof verwerk is, word by die genre van liefdesromans gereken.
Die hoofse epiek omstreeks 1200 is deur drie groot literêre persoonlikhede oorheers – Hartmann von Aue, Wolfram von Eschenbach en Gottfried von Strassburg. Hulle is vandag steeds bekend as bewerkers van Artus- en liefdesromans, maar ook as digters van werke wat op legendes baseer het, asook liriese gedigte. Ander belangrke werke is deur Ulrich von Zatzikhoven, Konrad Fleck, Rudolf von Ems en Konrad von Würzburg geskep. Die outeur van een beroemde werk, Reinfried von Braunschweig, is onbekend. Die oudste sogenaamde paasspel, 'n belangrike geestelike literêre genre, het in die tweede helfte van die 12de eeu met die "Paasspel van Muri" ontstaan.
Terwyl bestaande literêre genres in die laat Middeleeue verder ontwikkel is, het nuwe genres soos allegoriese leergedigte (soos dié van Konrad von Ammenhausen), die bîspel (kort verhale wat as voorbeeld vir 'n wye verskeidenheid onderwerpe gebruik is), didaktiese werke, verskillende vorme van vakliteratuur en talle geestelike tekste soos Walter von Rheinau en Wernher se "Lewe van Maria" (Marienleben) en Konrad von Helmsdorf se Duitse vertaling van die Speculum humanae salvationis ("Spieël van menslike verlossing"). Die eerste Hoog-Duitse bewerking van Aesopus se fabels is in die eerste helfte van die 14de eeu deur Ulrich Boner as Edelstein gepubliseer.
Kookkuns
Die huidige Switserse kookkuns word deur 'n vermenging van Duitse, Franse en Noord-Italiaanse invloede gekenmerk. Daar is egter baie streeksvariante wat sterk van mekaar verskil en dikwels met die taalgebiede ooreenstem. Baie geregte het egter ook dwarsoor Switserland gewild geraak.
Tipiese Switserse spesialiteite is kaas-fondue, raclette, Älplermagronen ('n soort bredie van onder meer makkaroni, aartappels, kaas, uie, room of melk, wat dikwels saam met appelmoes geniet word) en Rösti. Birchermüesli is 'n gewilde graankos wat omtrent 1900 deur 'n Switserse arts in Zürich ontwikkel is en nou internasionaal gewild geraak het.
Oorlog
Die mikpunt van oorlog verskil na gelang van 'n groep se rol in die konflik. Die doelwitte van offensiewe oorlog is tipies die onderwerping, assimilasie of uitdelging van 'n ander groep, terwyl die doelwitte van defensiewe oorlogvoering bloot die afweer van die offensiewe mag is, en dikwels, oorlewing in eie reg. Relatief tot mekaar, word die stryders in oorlog vyande genoem.
Die terme militêr, militant, en militarisme verwys onderskeidelik na die grondliggende fasette van oorlog, wat naamlik die georganiseerde groep, die strydende individu, en die onderliggende ethos is.
Verskeie aspekte van oorlog sluit in:
Definisie
Die definisies van oorlog verskil en is daar dus nie eenstemmigheid daaroor nie. Volgens Richardson verwys dit na "waar 1 sterfte 'n moord is is 'n 1000 sterftes 'n gewapende konflik is." Singer & Small en Deutsch & Senghaas het voorgestel dat om 'n "oorlog" te identifiseer die fenomeen moet voldoen aan die volgende drie kriteria:
Daarbenewens het Eckhardt oorlog as "elke gewapende konflik waarby een of meer owerheid betrokke is en wat 1000 of meer slagoffers per jaar tot gevolg het" gedefinieer. Frankel stel dat : "Oorlog lyk in die algemeen net na groot konflikte, gewoonlik verwysend na konflikte waaraan meer as 50 000 strydkragte meedoen". Daarbenewens was almal daaroor eens dat die telling van die sterftes sowel burgers as militêre slagoffers insluit, maar Frankel tel ook die sterftes wat indirek voorkom as gevolg van hongersnood of epidemieë en siektes, en ook die oorlogsverwante slagtings.
Stamoorlog versus moderne oorlog
In die voorgeskiedenis was daar gereeld op klein skaal skermutselinge. Die helfte van die mense wat opgegrawe is in 'n Nubiese begraafplaas van die Kadakultuur wat op ongeveer 12 000 jaar gelede gedateer kon word, is oorlede aan geweld. Lawrence H. Keeley, professor aan die Universiteit van Illinois, sê dat 90-95% van die samelewings wat in die loop van die geskiedenis bestudeer is, ten minste af en toe op oorlogspad gegaan het. Gemiddeld meer as 'n derde van die Yanomamamaans uit die Amazone-bekken het gesterf as gevolg van geweldadige aksies. In sommige samelewings het mense voortdurend in 'n sfeer van oorlogvoering geleef. So was daar 633 gedokumenteerde gevegte tussen Maoristamme in die tydperk 1801 en 1840.
Ondanks die onmiskenbare bloedbad en die dodelike effektiwiteit van die moderne oorlogvoering blyk uit hierdie soort navorsing dat stamoorloë (voortdurend) gemiddeld 20 keer dodeliker was as die oorloë van die 20ste eeu.
Soorte oorlogvoering
Daar is 'n aantal maniere om oorlogvoering te kategoriseer. Een kategoriesering is konvensioneel teenoor onkonvensioneel, waarby konvensionele oorlogvoering goed geïdentifiseerde en gewapende magte impliseer wat mekaar beveg in 'n vrye oop en onverklaarbare manier sonder massavernietigingswapens. Onkonvensioneel verwys na ander soorte oorlog wat die elemente soos inval, guerrilla-aksies en terrorisme kan insluit. Hierdie kategorie kan ook chemiese of biologiese oorlogvoering insluit.
Oorlog en die internasionale reg
Die voer van 'n oorlog is volgens die internasionale reg in beginsel onregmatig. Ook die dreig met geweld val onder hierdie artikel. Die lande is almal soewerein en gelyk en dit sou 'n inbreuk maak op die soewereiniteit van 'n land as daar gedreig word met oorlog of as daar oorlog gevoer word. Slegs in twee gevalle is dit geregverdig om 'n oorlog te voer en hierdie twee gevalle is omskryf in die VN-Handves.
Mandaat van die VN-Veiligheidsraad
Die eerste moontlikheid om 'n geregverdigde oorlog te begin is as daar 'n mandaat van die Verenigde Nasies (VN)-Veiligheidsraad is op grond van artikel 39 van die VN-Handves. Die Veiligheidsraad stel vas of daar sprake is van 'n bedreiging van die vrede, verbreking van die vrede of 'n daad van aggressie en kan aanbevelings doen of maatreëls tref. Allereers sal daar 'n oplossing gesoek moet word tussen die partye. Die middele wat die partye beskikbaar het is onderhandelings, feitenondersoek, bemiddeling, versoening, arbitrasie, goeie dienste van derde lande en regterlike beslissings (by 'n vaste tribunaal of 'n ad-hoctribunaal). Indien hierdie hulpbronne geen oplossing bied nie, dan kan die Veiligheidsraad maatreëls neem, met of sonder geweld. In die praktyk delegeer die Veiligheidsraad die bevoegdheid om tot geweld oor te gaan na een of meer lande. Die Verenigde State het as ryk en magtig land 'n aantal keer van hierdie bevoegdheid gebruik gemaak.
Selfverdediging
Die ander moontlikheid om 'n regverdige oorlog te begin is as daar sprake is van selfverdediging. Dit kan sowel individuele selfverdediging wees as kollektiewe selfverdediging. Selfverdediging is ook moontlik as die ambassade van 'n staat in 'n ander staat aangeval is (vergelyk die Iranse gyselaarkrisis.
Daar is 'n sestal voorwaardes vir die reëlmatige gebruik van selfverdediging deur 'n staat:
Krygsgevangenes
In die loop van 'n oorlog gebeur dit meestal dat vyandelike soldate gevange geneem word. In die antieke tyd is krygsgevangenes byna voor die voet doodgemaak of as slawe verkoop. Heel dikwels is die gevangenes selfs gedwing om by die vyand se leër aan te sluit en teen hul eie koning of staat te veg.
Vandag bestaan daar internasionale ooreenkomste oor die behandeling en die lot van krygsgevangenes. Die eerste reëls hieroor is in 1899 in Den Haag aanvaar, en in 1929 is 'n nuwe ooreenkoms in Genève gesluit. Dit staan bekend as die Geneefse Konvensie en is na afloop van die Tweede Wêreldoorlog in 1949 hersien. Die reëlings maak voorsiening vir die menslike behandeling van krygsgevangenes. Persoonlike besittings (met die uitsondering van wapens) mag nie afgeneem word nie. Gesonde krygsgevangenes mag in die werk gesteek word, mits die werk nie van 'n millitêre aard is nie.
Waansin
Die idee van die waansinnige oorlog kom na vore in die moderne tyd.
So belig Francisco Goya in die 19de eeu die standpunt van die slagoffers en die oorwonnes, Pablo Picasso en Marc Chagall doen iets soortgelyk, respektiewelik met hulle Guernica (1937) en Die oorlog (1943).
"Die mensdom moet 'n einde maak aan oorlog of oorlog sal 'n einde maak aan die mensdom." — John F. Kennedy
Switserland
Sport
Die bergagtige topografie van Switserland het 'n beduidende invloed op die vryetydsbesteding van sy inwoners uitgeoefen. So het skisport in die laat 19de en vroeë 20ste eeu gewild geraak. Die opkoms van bergtoerisme en vinnige groei van toeristeoorde, waarby Britse toeriste 'n belangrike rol gespeel het, het van Switsers 'n geesdriftige wintersportnasie gemaak wat aktief by die tegniese ontwikkeling van sportdissiplines betrokke geraak het. Alpynse ski, waaronder sportsoorte soos langafstandski, en deesdae ook sneeuplankry, word deur baie Switsers beoefen. Daarnaas is somersport ook deur die geografie beïnvloed, in so 'n mate dat staptoere, voetslaansport en bergklim algemeen beoefen word. Motorsport en fietsry het as sportdissiplines uit die industriële ontwikkeling van Switserland voortgespruit.