cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Galaktiese uitbulting
’n Galaktiese uitbulting of bol (Engels: bulge) is die sentrale, bolvormige verdikking in spiraalsterrestelsels. Die historiese siening is dat sulke uitbultings elliptiese sterrestelsels is wat toevallig ’n skyf sterre om hulle het, maar hoëresolusiefoto's deur die Hubble-ruimteteleskoop het onthul dat baie van hulle eienskappe het wat meer met spiraalstelsels ooreenstem. Daar word nou geglo dat daar twee soorte uitbultings is, dié soos spiraalstelsels en dié soos elliptiese stelsels.
Klassieke uitbultings
Uitbultings met eienskappe soos elliptiese stelsels word dikwels klassieke uitbultings genoem omdat hulle ooreenstem met die historiese siening. Hulle het hoofsaaklik ouer populasie II-sterre en daarom het hulle ’n rooi tint. Hul wentelbane is ook lukraak in vergelyking met die vlak van die sterrestelsel en dit gee die uitbulting ’n sferiese voorkoms.
Vanweë die gebrek aan gas en stof vind daar feitlik geen stervorming in dié uitbultings plaas nie.
Skyfagtige uitbultings
Baie uitbultings het eienskappe wat meer ooreenstem met spiraalsterrestelsels. Hul sterre is in ’n geordende wentelbaan op dieselfde vlak as die buitenste skyf.
Navorsing deur middel van die Hubble-teleskoop wys dié uitbultings is nie heeltemal sonder stof nie, maar toon ingewikkelde strukture. Dit lyk dikwels soos ’n spiraalsterrestelsel, maar is baie kleiner. Daar vind ook stervorming plaas. Die tempo van stervorming stem ooreen met dié van skyf-sterrestelsels. Soms bevat skyfagtige uitbultings kernringe waar die tempo van stervorming hoër is as normaalweg in die skyf van sterrestelsels. Daar is nog geen uitsluitsel oor hoe dié soort uitbultings gevorm word nie.
Daar word geglo die meeste uitbultings en elliptiese sterrestelsels het ’n supermassiewe swartkolk in die middel. Die massa van die swartkolk is wederkerig in betrekking met die uitbulting se eienskappe.
Verhewe moeras
Terminologie
Die term verhewe moeras is afgelei van die feit dat hierdie soort moeras mettertyd in hoogte styg as gevolg van veenvorming. Hulle is soos sponse turfmos, vol water, wat 'n min of meer koepelvorm in die landskap vorm. In Duitsland sal die term Hochmoor ("hoë moeras"), streng slegs verwys na die klassieke lensvormige moeras in Noord-Duitsland. Die moeras word nie beïnvloed deur mineraalryke grondwater of oppervlakwater nie, maar word uitsluitlik deur neerslae gevoer - hoofsaaklik reënwater, vandaar hul alternatiewe Duitse benaming van Regenmoor of "reëngevoerde moeras". Laasgenoemde verwys dus na alle moerasse, nie net die gehewe of slegs effens geboë nie, maar wat tog gekenmerk word deur 'n uiterste tekort aan minerale sout en ander gevolglike ekologiese eienskappe.
'n Lewende verhewe moeras het 'n vogtige, gebalanseerde klimaat nodig om in te groei. Die hoeveelheid neerslag moet groter wees as die waterverliese deur afvoer en verdamping. Daarbenewens moet die neerslag eweredig deur die jaar versprei word.
Ontwikkeling
Verhewe moerasse ontwikkel al ongeveer 11 000 jaar lank in Europa, sedert die begin van die Holoseen en na die terugtrek van die laaste ysplaat. Veen het na vore gekom onder die invloed van grondwater. Suurstoftekorte en hoë suurgehalte in die voortdurend klam substraat het die ontbinding van dooie plantdele gerem en gelei tot veenvorming.
Die hoofbestanddele van die turf is wortelagtige turfmosse wat stadig in hoogte groei, terwyl die onderste laag terselfdertyd turf word, aangesien die lug uitgesluit word. Afhangend van die geografiese ligging, is verskillende soorte veenmos betrokke by die maak van 'n verhewe moeras. Die groeitempo van die turflaag is slegs ongeveer 'n millimeter per jaar.
Hipparchos
Hipparchos (Grieks: Ἵππαρχος; c. 190 v.C. – c. 120 v.C.) was 'n Griekse astroloog, sterrekundige, geograaf en wiskundige van die Helleense era. Hy word beskou as die grondlegger van driehoeksmeting. Hipparchos is gebore in Nicea (tans Iznik, Turkye), en is waarskynlik oorlede op die eiland Rhodos. Dit is bekend dat hy 'n aktiewe sterrekundige was minstens van 147 tot 127 v.C.. Hipparchos word beskou as die vernaamste antieke sterrekundige waarnemer en, deur sommige, selfs allerweë as die grootste sterrekundige van die oudheid. Hy was die eerste van wie kwantitatiewe en akkurate modelle vir die beweging van die son en maan behoue gebly het. Hiervoor het hy sekerlik gebruik gemaak van die waarnemings en miskien ook die wiskundige tegnieke wat oor eeue heen deur die Chaldeërs van Babilonië saamgestel is. Hy het driehoeksmeting ontwikkel en het tafels daarvoor opgestel, en het verskeie probleme in sferiese driehoeksmeting opgelos. Met sy son- en maanteorieë en sy driehoeksmeetkunde, mog hy die eerste wees om 'n betroubare metode te beraam vir die voorspelling van sonsverduisterings. Na bewering was hy ook die ontdekker van die aarde se presessie, die samesteller van die eerste omvattende sterkatalogus van die westerse wêreld, en moontlik die uitvinder van die astrolabium, benewens die armillarium, wat hy aangewend het om heelwat van die sterkatalogus saam te stel. Drie eeue sou verloop voor Claudius Ptolemaeus se sintese van sterrekunde die werk van Hipparchos sou oorskadu; waaraan dit in vele opsigte ook heelwat verskuldig was.
Lewe en werk
Betreklik min van Hipparchos se eerstehandse werk is in moderne tye beskikbaar. Alhoewel hy minstens veertien boeke geskryf het, is slegs sy kommentaar op die gewilde sterrekundige gedig deur Aratos deur latere kopieerders oorgelewer. Meeste inligting omtrent Hipparchos word verkry uit Ptolemaeus se tweede-eeuse Almagest, met bykomende verwysings na hom deur Pappus van Alexandrië en Theon van Alexandrië om en by die 4de eeu n.C., in hul kommentare op die Almagest; ook uit Strabo se Geographia ("Geografie"), en uit Plinius die ouere se Naturalis historia ("Natuurgeskiedenis") van die 1ste eeu n.C..
'n Sterk tradisie bestaan dat Hipparchos in Nicea gebore is (Grieks: Νίκαια), in die antieke distrik Bithynië (hedendaagse Iznik in die provinsie Bursa), in wat vandag Turkye is.
Niemand weet oor welke welstand Hipparchos beskik het, òf hoe hy sy wetenskaplike ondersoeke befonds het nie. Sy voorkoms is eweneens onbekend: daar bestaan geen eietydse portrette nie. In die 2de en 3de eeue is munte geslaan wat hom vereer het in Bithynië, wat sy naam dra en hom afbeeld met 'n sfeer; dit ondersteun die tradisie dat hy daar gebore is.
Hipparchos was vermoedelik die eerste om die heliosentriese stelsel te bereken, maar hy het hierdie werk afgelas omdat die berekeninge op wentelbane gedui het wat nie perfek sirkelvormig was soos, volgens die beskouing van sy era, deur teologie vereis is nie. As grootste sterrekundige van die oudheid was sy invloed, met die steun van Aristoteles, toonaangewend vir byna 2000 jaar, tot die bekendstelling van Copernicus se heliosentriese model in die middeleeue.
Hipparchos se enigste oorgeblewe werk is Τῶν Ἀράτου καὶ Εὐδόξου φαινομένων ἐξήγησις, d.w.s. "Kommentaar op die Fenomene van Eudoxos en Aratos". Dit is 'n hoogs kritiese kommentaar in twee boeke, rakende 'n bekende gedig deur Aratos, gebaseer op die werk van Eudoxos. Hipparchos het ook 'n lys opgestel van sy belangrike werke, wat blykbaar veertien boeke gelys het, maar wat slegs danksy verwysings van latere outeurs bekend is. Sy beroemde sterkatalogus is geïnkorporeer in dié van Ptolemaeus, en kan byna perfek gerekonstrueer word deur aftrekking van twee en twee derde grade van die lengtegrade van Ptolemaeus se sterre.
Moderne spekulasie
Hipparchos het weer die nuus gehaal in 2005, toe dit weereens beweer is, soos tewens in 1898, dat die besonderhede van die hemelssfeer van Hipparchos, of van sy sterkatalogus, bewaar mag wees op die enigste behoue, groot hemelssfeer wat die antieke sterretekens met redelike getrouheid afbeeld, naamlik die sfeer wat gedra word deur die Farnese Atlas. 'n Verskeidenheid misstappe is egter begaan in die meer ambisieuse studie van 2005, sodat geen spesialiste in die onderwerp hierdie wydgepubliseerde bewering beaam nie.
Lucio Russo het genoem dat Plutarchus, in sy werk Omtrent die Gesig van die Maan, oor sekere fisiese teorieë verslag gedoen het, wat ons as Newtonies sal beskou, en dat hierdie opmerkings oorspronklik aan Hipparchos toeskryfbaar mag wees; hy meld verder dat Newton hierdeur beïnvloed kon wees. Hierdie twee bewerings is egter deur ander geleerdes verwerp.
Nouruz
<div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; text-align:center; width:20em;">
Nouruz
of نوروز
Persiese Nuwejaarfees
Feesviering
21 Maart in Iran
en aangrensende gebiede
Nouruz (Persies: نوروز, Nourūz, [nouˈɾuːz]; Koerdies: نه‌ورۆز, Newroz; letterlik: "[Die] Nuwe Dag") is die inheemse naam vir die Persiese Nuwejaarfees, 'n openbare vakansiedag in Iran en 'n tiental ander lande. Die fees word jaarliks deur meer as 300 miljoen mense in Europese en Asiatiese lande vanaf Albanië tot Afghanistan en vanaf Indië tot Kasakstan gevier. Nouruz is deur Unesco in 2009 as deel van die ontasbare kulturele erfenis van die mensdom erken.
Die fees val saam met die eerste lentedag of dag-en-nag-ewening en die begin van die nuwe jaar volgens die Persiese kalender. Nouruz word op die dag van die Noordelike Halfrond se lente-ewening, dus 21 Maart, of op die volgende dag gevier. Die presiese datum, waarop die son op die hemelewenaar is, word elke jaar noukeurig bereken, en gesinne vergader om die tradisionele rituele uit te voer.
Nouruz word al duisende jare deur gemeenskappe van verskillende etniese en godsdienstige agtergronde as 'n wêreldlike fees gevier. Net vir Zoroastriërs is Nouruz tradisioneel 'n godsdienstige feesdag. Die fees het sy oorsprong in Persis of Fars, 'n streek in die Persiese Achaemenidiese Ryk (tans Suidwes-Iran), maar word ook in baie aangrensende gebiede gevier wat histories aan kulturele invloede uit Persië blootgestel is – so onder meer in Irak, Indië en Afghanistan.
In Indiese Parsi-gemeenskappe is die Nouruz-feesvierings met vyf voorgeskrewe rituele verbonde: die Āfringān (lof- of liefdesgebede), die Bāj (gebede ter ere van sogenaamde yazatas of "aanbiddingswaardiges", of ter ere van fravashis of "siele in die voorbestaan"), die Yasna ('n religieuse plegtigheid waartydens die heilige likeur haoma geoffer en gedrink word), die Fravartigan of Farokshi (gebede ter herinnering aan oorledenes) en die Satum (gebede wat tydens begrafnismale opgesê word).
In die Baha’i-kalender is Nouruz (Naw-Ruz) een van nege feeste en herdenkings en dui die einde van die 19-dagse vastyd en die begin van 'n nuwe jaar aan. Nes Ismailiete, Alawiete en Alewiete word Nouruz ook deur Twaalfer-Sjiiete gevier.
Duncan I
Duncan I (volle naam: Donnchad mac Crinain, Skots-Gaelies: Donnchadh mac Crìonain; omstreeks 1001 – 14 Augustus 1040), met die bynaam An t-Ilgarach, "die Sieke", was van 1034 tot 1040 koning van Skotland (toe Alba). Die karakter met dieselfde naam in William Shakespeare se toneelstuk Macbeth is op hom geskoei.
Lewe
Duncan was die seun van Crínán, die leke-ab van Dunkeld, en Bethóc, dogter van koning Malcolm II. Anders as die bejaarde koning Duncan van Shakespeare se toneelstuk, was die regte Duncan I ’n jong man. Hy het sy ma se pa, Malcolm, ná dié se dood op 25 November 1034 opgevolg, blykbaar sonder enige teenstand – wat beteken hy was dalk Malcolm se erkende erfgenaam.
Een weergawe van die Kronieke van die Konings van Alba dui "Suthen" aan as sy vrou. Wie ook al sy vrou was, Duncan het minstens twee seuns gehad. Die oudste, Malcolm III, was van 1058 tot 1093 koning en die jongste, Donald III, daarna. Máel Muire, Graaf van Atholl, was moontlik ’n derde seun van Duncan, maar dit is onseker.
Duncan se vroeë heerskappy het blykbaar sonder groot omwentelinge verloop, moontlik vanweë sy jong ouderdom. Macbeth was volgens sommige bronne sy dux, wat vandag as "hertog" vertaal word maar toe nog die Romeinse betekenis "oorlogsleier" gehad het.
In 1039 het Duncan ’n groot Skotse leër na die suide aangevoer om Durham te beset, maar die ekpedisie was ’n ramp. Duncan het oorleef, maar die volgende jaar noord opgeruk na Moray, Macbeth se domein, oënskynlik as ’n strafekspedisie teen Moray. Daar het hy by Bothnagowan, nou Pitgaveny, gesneuwel aan die hand van ’n leër onder Macbeth se bevel, moontlik op 14 Augustus 1040. Hy is vermoedelik by Elgin begrawe voordat sy oorskot later na die eiland Iona verskuif is.
Bloemfontein-konferensie
duimnael|regs|300px|Aankoms van pres. [[Paul Kruger tydens die Bloemfonteinse konferensie, Junie 1899.]]
Die Bloemfontein-konferensie het van 31 Mei tot 5 Junie 1899 in Bloemfontein plaasgevind, destyds die hoofstad van die Oranje-Vrystaat. Tydens die konferensie is gepoog om die geskille wat tot die Tweede Vryheidsoorlog gelei het te besleg.
Die konferensie
Tydens die konferensie is die status van die uitlanders in die Transvaal bespreek. Milner stel besondere hoë eise, wat die konferensie uiteindelik tot mislukking sou doem. Op 5 Junie beëindig Milner die onderhandelinge en is oorlog slegs 'n kwessie van tyd.
Op 11 Oktober 1899 breek die Tweede Vryheidsoorlog uit.
Mufulira
Mufulira is 'n Zambiese mynstad aan die suidelike grens van die huidige Demokratiese Republiek van die Kongo (die eertydse Belgiese Kongo) en is een van die vier groot plekke wat geheel en al danksy die ontdekking van koper hier in 1902 ontstaan het. Daar is eers in 1925 met die ontginning van koper begin. Sowat 10 000 blankes het van daardie jaar tot 1930 na dié deel van Zambië gestroom en hoewel hulle getalle met die Groot Depressie afgeneem het, het dit daarna tot en met onafhanklikwording skerp toegeneem.
In 1959 was die bevolking van 59 343, waarvan 7 312 blankes was. Tans (2010) is dit 141 270, oftewel die sewende grootste stad in Zambië.
Maatskaplike probleme
Net soos Chingola, gaan Mufulira gebuk onder werkloosheid van sowat 60% en is 'n sprekende voorbeeld van Zambië se algemene probleme. Die mynbou lok ongeskoolde werkersoekers, maar weens die hoë werkloosheidsyfer brei plakkersbuurte aan die stad se buitewyke vinnig uit, onder meer Muambe, wat die regering weier om te erken en wat dus nie baat vind by enige regeringsbystand nie. Daarom bou hy byvoorbeeld geen skole of hospitale in die buurt nie en verleen geen maatskaplike hulp aan buurtbewoners nie. Só het die buurt die middelpunt van die stad se informele ekonomie geword, maar ook 'n vrugbare teelaarde vir misdaad. Dit het ook die hoogste bevolkingsaanswas en werkloosheid van enige deel van Mufulira.
Mynbou
Die Mufulira-myn word deesdae besit en bedryf deur Mopani Copper Mines en bied werk aan 10 000 heeltydse werknemers. Dit het in 2007 300 000 ton koperstawe gelewer ná die Suid-Afrikaanse ingenieursfirma Vela VKE die kopersmelter gerehabiliteer het. Die myn kon egter nog nie sy hoogtepunt van 1969, toe dit van Zambië die vierde grootste koperprodusent ter wêreld help maak het, ewenaar of verbeter nie.
Sport
Mufulira is die tuisstad van die sokkerklub Mufulira Wanderers, wat meermale Zambië se nasionale kampioenspan opgelewer het.
Maria Goeppert-Mayer
Maria Gertrude Goeppert-Mayer (of Göppert-Mayer) (28 Junie 1906 – 20 Februarie 1972) was 'n Duits-gebore Amerikaanse teoretiese fisikus wat die kernskilmodel van die atoomkern voorgestel het en waarvoor sy die Nobelprys vir fisika ontvang het. Sy was die tweede vrou wat 'n Nobelprys vir fisika gewen het, die eerste was Marie Curie. In 1986 is die Maria Goeppert-Mayer-toekenning vir vroulike fisici in hul vroeë loopbaan tot haar eer gestig.
Maria Goeppert het met Joseph Edward Mayer, 'n chemikus, getrou en na die Verenigde State verhuis, waar hy medeprofessor aan die Johns Hopkins-universiteit was. Streng reëls teen nepotisme het die Johns Hopkins-universiteit verhinder om haar as fakulteitslid aan te neem, maar sy het werk as assistent gekry en het in 1935 'n belangrike artikel gepubliseer oor dubbele betaverval. In 1937 het sy na die Universiteit van Columbia verhuis waar sy 'n onbetaalde pos opgeneem het. Gedurende die Tweede Wêreldoorlog het sy aan die skeiding van isotope as deel van die Manhattan-projek in Columbia gewerk en saam met Edward Teller by die Los Alamos-laboratorium aan die ontwikkeling van Teller se "Superbom" gewerk.
Na die oorlog het Goeppert-Mayer 'n vrywillige medeprofessor in Fisika aan die Universiteit van Chicago geword (waar haar man en Teller gewerk het) en 'n senior fisikus aan die universiteitsbestuurde Argonne Nasionale laboratorium. Sy het 'n wiskundige model vir die struktuur van kernskille ontwikkel, waarvoor die Nobelprys vir fisika aan haar toegeken is in 1963. Sy het dit met J. Hans D. Jensen en Eugene Wigner gedeel. In 1960 was sy aangestel as volle professor in fisika aan die Universiteit van Kalifornië in San Diego.
Vroeë lewe
Maria Göppert is op 28 Junie 1906 in Kattowitz, Pruise (nou Katowice, Pole) gebore, die enigste kind van Friedrich Göppert en sy vrou Maria Wolff. In 1910 het sy met haar gesin na Göttingen verhuis toe haar vader, 'n sesde generasie universiteitsprofessor, aangestel is as professor in pediatrie aan die Universiteit van Göttingen. Goeppert was nader aan haar vader as haar moeder. "Wel, my pa was interessanter", het sy later verduidelik. "Hy was immers 'n wetenskaplike".
Göppert is opgelei aan die Höhere Technische-skool in Göttingen, 'n skool vir middelklasmeisies wat na hoër onderwys gestreef het. In 1921 het sy by die Frauenstudium ingeskryf, 'n privaat hoërskool wat daarop gemik was om meisies vir universiteit voor te berei. Sy het 'n jaar vroeër op 17-jarige ouderdom die abitur toelatingseksamen vir die universiteit afgelê saam met drie of vier meisies en dertig seuns van haar skool. Al die meisies, maar net een van die seuns het geslaag.
In 1924 het Göppert begin om wiskunde te studeer aan die Universiteit van Göttingen. 'n Vermeende tekort aan vroulike wiskundeonderwysers vir meisieskole het gelei tot 'n oplewing van vroue wat wiskunde studeer het in 'n tyd van hoë werkloosheid. Daar was selfs 'n vroulike professor in wiskunde in Göttingen naamlik Emmy Noether. Die meeste vroue was egter slegs geïnteresseerd om hul onderwyssertifikaat te slaag.
Goeppert het in fisika belang gestel en gekies om 'n doktorsgraad daarin te doen. In haar doktorale proefskrif van 1930 het sy die teorie oor moontlike absorpsie van twee-fotone deur atome uitgewerk. Eugene Wigner het die proefskrif later beskryf as 'n "meesterstuk van helderheid en konkreetheid". Destyds het dit gelyk asof daar min kans was om haar proefskrif eksperimenteel te verifieer, maar die ontwikkeling van die laser het die eerste eksperimentele verifikasie in 1961 moontlik gemaak toe twee-foton-opgewekte fluoressensie in 'n kristal wat europium bevat, gemeet is. Haar fundamentele bydrae tot hierdie gebied is vereer deurdat die eenheid vir die dwarsdeursnit van twee foton-absorpsie die "Goeppert-Mayer (GM)" genoem is. Een GM is 10−50 cm4·s·foton−1. Haar eksaminatore was die drie Nobelpryswenners: Max Born, James Franck en Adolf Otto Reinhold Windaus. Saam met Mac Born was sy 'n mede-outeur van 'n paar belangrike werke oor die traliedinamika van kristalle.
Verenigde State
Daar was min belangstelling in kwantummeganika by Johns Hopkins, maar Goeppert-Mayer het saam met Karl Herzfeld, 'n Oostenryks-Amerikaanse fisikus, in hierdie gebied gewerk. Hulle het 'n aantal artikels geskep, waaronder 'n referaat met Herzfeld se student A.L. Sklar, oor die spektrum van benseen. Sy het ook in die somers van 1931, 1932 en 1933 na Göttingen teruggekeer om saam met haar voormalige eksaminator Born te werk en saam met hom artikels te skryf vir die Handbuch der Physik. Dit is alles beëindig toe die Nasionaal-Sosialistiese Duitse Arbeidersparty in 1933 aan bewind gekom het en baie akademici, waaronder Born en Franck, hul werk verloor het. Goeppert-Mayer en Herzfeld het betrokke geraak by vlugtelinghulppogings.
Joe Mayer is in 1937 afgedank. Hy het dit toegeskryf aan 'n haat vir vroue deur die dekaan van fisiese wetenskappe, wat volgens hom uitgelok is deur Goeppert-Mayer se teenwoordigheid in die laboratorium. Herzfeld het saamgestem en bygevoeg dat met Goeppert-Mayer, Franck en Herzfeld almal by Johns Hopkins daar te veel Duitse wetenskaplikes aanwesig was. Sommige studente het ook gekla dat Mayer se chemiese lesings te veel moderne fisika bevat het. Mayer het 'n pos aan die Columbia Universiteit aangeneem, waar die voorsitter van die Departement Fisika, George B. Pegram, gereël het dat Goeppert-Mayer 'n kantoor sou hê, maar sy het geen salaris ontvang nie. Sy het gou goeie vriende gemaak met Harold Urey, 'n Amerikaanse fisiese chemikus, en Enrico Fermi, 'n Italiaans-Amerikaanse fisikus, wat in 1939 vanuit Columbia daar aangekom het. Fermi het haar gevra om die valensskil van die onontdekte transuraniese elemente te ondersoek. Met behulp van die Thomas–Fermi-model het sy voorspel dat hulle 'n nuwe reeks sou vorm wat soortgelyk is aan die seldsame aardelemente. Dit het geblyk om korrek te wees. In 1941 word sy verkies tot 'n genoot van die American Physical Society.
Manhattan-projek
In Desember 1941 het Goeppert Mayer haar eerste betaalde professionele pos opgeneem en deeltyds wetenskaponderrig gegee aan die Sarah Lawrence College. In 1942, met die Verenigde State van Amerika in die Tweede Wêreldoorlog, het sy by die Manhattan-projek aangesluit. Sy het 'n deeltydse navorsingspos aanvaar aan die Columbia-universiteit se plaasvervangende legeringsmateriaal laboratoriums. Die doel van hierdie projek was om 'n middel te vind wat die splytbare uraan-235-isotoop van 'n natuurlike uraanmengsel kan skei. Sy het die chemiese en termodinamiese eienskappe van uraanheksafluoried ondersoek en ook die moontlikheid om isotope te skei deur fotochemiese reaksies. Hierdie metodes was destyds onprakties maar die ontwikkeling van lasers sou later die moontlikheid van die skeiding van isotope deur laseropwekking moontlik maak.
Goeppert-Mayer het deur haar vriend Edward Teller 'n pos in Columbia gekry met die Ondeursigtigheidsprojek (in Engels: Opacity Project), wat die eienskappe van materie en bestraling teen buitengewone hoë temperature ondersoek het, met die oog op die ontwikkeling van Teller se "Superbom", die oorlogsprogram vir die ontwikkeling van termokernwapens. In Februarie 1945 is haar man, Joe, na die Stille Oseaanoorlogsgebied gestuur, en Goeppert-Mayer het besluit om haar kinders in New York agter te laat en by Teller se groep by die Los Alamos-laboratorium aan te sluit. Joe het vroeër as verwag van die Stille Oseaan teruggekom en hulle het in Julie 1945 saam na New York teruggekeer.
In Februarie 1946 is Joe as professor in die Chemie-afdeling by die nuwe Instituut vir Kernstudies aan die Universiteit van Chicago aangestel, en Goeppert-Mayer kon as vrywilliger-medeprofessor in fisika by die skool aangestel word. Toe Teller ook 'n posisie daar aanvaar kon sy haar Ondeursigtigheidsprojekwerk met hom voortsit. Toe die nabygeleë Argonne Nasionale Laboratorium op 1 Julie 1946 gestig is, is Goeppert-Mayer ook 'n deeltydse pos daar aangebied as senior fisikus in die afdeling teoretiese fisika. Sy het daaroor gesê : "Ek weet niks van kernfisika af nie." Sy het die ENIAC-rekenaar van die Aberdeen se Proefgrond geprogrammeer om kritieke probleme vir 'n vloeibare metaalverkoelde reaktor op te los deur die Monte Carlo-metode te gebruik. (Die metode gebruik ewekansigheid om probleme op te los wat in beginsel deterministies kan wees.)
Kernskilmodel
Gedurende haar tyd in Chicago en Argonne in die laat 1940s het Goeppert-Mayer 'n wiskundige model vir die struktuur van kernskille ontwikkel, wat sy in 1950 gepubliseer het. Haar model het verduidelik waarom sekere getalle nukleone in 'n atoomkern besonder stabiele konfigurasies tot gevolg het. Dit is die volgende getalle, wat die Hongaars-Amerikaanse teoretiese fisikus Eugene Wigner "tower"getalle genoem het, naamlik 2, 8, 20, 28, 50, 82 en 126. Enrico Fermi het 'n kritiese insig hieroor gegee deur haar te vra: "Is daar enige aanduiding van wentelbaankoppeling?" Sy het besef dat dit inderdaad die geval was en gepostuleer dat die kern 'n reeks geslote skille is en dat neutron- en protonpare geneig is om saam te koppel. Sy het die idee soos volg beskryf:
Drie Duitse wetenskaplikes, Otto Haxel, J. Hans D. Jensen en Hans Suess, was ook besig om dieselfde probleem op te los en het onafhanklik tot dieselfde gevolgtrekking gekom. Terwyl hul resultate in Junie 1949 voor Goeppert-Mayer in 'n uitgawe van die vaktydskif Physical Review bekend gemaak is, is Goeppert-Mayer se werk in Februarie 1949 vir hersiening ontvang, terwyl die werk van die Duitse skrywers later in April 1949 ontvang is. Sy het daarna saam met hulle gewerk.
Dood en nalatenskap
In 1960 word Goeppert-Mayer aangestel as professor in fisika aan die Universiteit van Kalifornië, San Diego. Hoewel sy 'n beroerte kry kort nadat sy daar aankom, het sy vir 'n aantal jare aangehou om onderrig te gee en navorsing te doen. Sy is verkies tot 'n genoot van die American Academy of Arts and Sciences en het in 1965 die Golden Plate Award van die American Academy of Achievement ontvang. Goeppert-Mayer is op 20 Februarie 1972 in San Diego, Kalifornië, oorlede nadat sy die vorige jaar 'n hartaanval gekry het. Sy is in die El Camino Memorial Park in San Diego begrawe.
Na haar dood is die "Maria Goeppert-Mayer"-toekenning deur die American Physical Society geskep om jong vroulike fisici aan die begin van hul loopbaan te vereer. Die toekenning is toepaslik op alle vroulike fisici met 'n doktorsgraad. Die wenner ontvang finansiële ondersteuning en die geleentheid om gaslesings oor hul navorsing by vier groot instellings aan te bied. In Desember 2018 het die American Physical Society die Argonne Nasionale Laboratorium as 'n historiese terrein aangewys ter erkenning van Goeppert-Mayer se werk. Argonne Nasionale Laboratorium vereer haar ook deur elke jaar 'n toekenning toe te staan aan 'n uitmuntende jong vrouewetenskaplike of -ingenieur, terwyl die Universiteit van Kalifornië, San Diego, jaarliks 'n Maria Goeppert-Mayer-simposium aanbied, wat vroulike navorsers byeenbring om huidige wetenskap te bespreek.
In 1996 is sy opgeneem in die Amerikaanse nasionale saal van roem vir vroue. In 2011 is sy ook opgeneem in die derde uitgawe van die "Amerikaanse Wetenskaplikes"-versameling van Amerikaanse posseëls, tesame met die Amerikaanse biochemikus Melvin Calvin, die Amerikaanse plantkundige Asa Gray en die Spaanse biochemikus Severo Ochoa. Haar referate is geliasseer in die Geisel-biblioteek van die Universiteit van Kalifornië, San Diego, Die universiteit se fisikadepartement is in Mayer Hall, wat na haar en haar man vernoem is.
Dwergsterrestelsel
’n Dwergsterrestelsel is ’n klein sterrestelsel wat uit tot verskeie miljarde sterre bestaan, ’n klein aantal in vergelyking met die Melkweg se 200–400 miljard. Die Groot Magellaanse Wolk met sy 30 miljard sterre word soms as ’n dwergstelsel geklassifiseer, terwyl ander dit beskou as ’n volle sterrestelsel wat om die Melkweg wentel.
Vorming
Volgens die huidige teorie vorm die meeste sterrestelsels, insluitende dwergstelsels, saam met donkermaterie of uit gas wat metale bevat. Nasa se ruimtetuig die Galaxy Evolution Explorer het egter dwergstelsels geïdentifiseer wat gevorm het uit gas sonder metale. Hierdie stelsels is gevind in die Leo-ring, ’n wolk van waterstof en helium rondom twee massiewe sterrestelsels in die sterrebeeld Leeu.
Omdat dwergsterrestelsels so klein is, word hulle soms deur nabygeleë spiraalstelsels uitmekaargeruk totdat hulle eindelik saamsmelt.
Plaaslike dwerge
Daar is baie dwergstelsels in die Lokale Groep. Hierdie klein stelsels wentel dikwels om groter stelsels soos die Melkweg, Andromeda- en Triangulum-sterrestelsel. In 2007 is voorgestel dat baie dwergstelsels geskep is deur getykragte tydens die vroeë evolusie in die Melkweg en Andromeda. Gety-dwergstelsels vorm wanneer sterrestelsels bots. Strome galaktiese materiaal word geruk uit die groter stelsels en uit die halo's van donkermaterie om hulle.
Meer as 20 bekende dwergstelsels wentel om die Melkweg en na aanleiding van onlangse waarnemings glo sterrekundiges die grootste bolswerm in die Melkweg, Omega Centauri, is eintlik die kern van ’n dwergsterrestelsel met ’n swartkolk in sy middel wat die een of ander tyd deur die Melkweg opgeneem is.
Soorte dwergstelsels
Daar is baie vorms dwergsterrestelsels:
Die term hobbit-sterrestelsel is onlangs voorgestel vir stelsels kleiner en dowwer as dwergstelsels.
Ultra-kompakte dwergsterrestelsels is ’n klas van baie kompakte stelsels wat onlangs ontdek is. Hulle het ’n besonder groot aantal sterre, en daar word geglo hulle is sowat 200 ligjare breed en bevat sowat ’n honderdmiljoen sterre. Die teorie is dat dit die kerns van dwergstelsels is wat hul gas en buitenste sterre verloor het weens gety-interaksies terwyl hulle deur sterryke sterreswerms beweeg het. Hulle kom voor in die Virgo-, Fornax-, Abell 1689-, Coma- en ander sterreswerms.
Michel de Montaigne
<div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; text-align:center; width:20em;">
Michel Eyquem de Montaigne
Franse essayis
Leuse
"Wat weet ek?"
Tydperk
Skool
Renaissance-humanisme
Beduidende werke
Essais (1580)
Michel Eyquem de Montaigne (/miʃɛl ekɛm də mɔ̃tɛɲ/, * 28 Februarie 1533, † 13 September 1592 in die kasteel Montaigne, Périgord, Frankryk) was een van die invloedrykste skrywers van die Franse Renaissance wat tussen 1581 en 1585 die amp van burgemeester van Bordeaux beklee het. Hy word as die vader van moderne skeptisisme beskou, maar het ook 'n beslissende rol in die popularisering van die essay as literêre genre gespeel. Montaigne het onder meer bekendheid verwerf met die bekwaamheid waarmee hy ernstige intellektuele spekulasie met terloopse anekdotes en sy eie lewensloop versmelt het. Sy hoofwerk Essais bevat essayistiese werke waarvan sommige ook vandag nog as die indvloedrykste essays wat ooit geskryf is beskou word.
Montaigne het regstreekse invloed op skrywers dwarsoor die wêreld uitgeoefen, onder wie René Descartes, Blaise Pascal, Jean-Jacques Rousseau, Ralph Waldo Emerson, Friedrich Nietzsche, Stefan Zweig, Eric Hoffer, Isaac Asimov en moontlik ook William Shakespeare.
Uiteindelik het Montaigne egter erkenning vir sy twyfelende gees en sy onderhoudende skryfstyl geniet. So staan hy bekend vir sy skeptiese opmerking Que sais-je? ("Wat weet ek eintlik?"). Montaigne het 'n poging onderneem om die wêreld deur die enigste lens te ondersoek waarop hy kon vertrou - sy eie oordeelsvermoë. Sodoende is Montaigne se werke meer toeganklik vir moderne lesers as dié van ander Renaissance-skrywers. Baie skrywers van moderne nie-fiksie het inspirasie in sy werke gevind, en skrywers van uiteenlopende genres lees Montaigne steeds vanweë sy meesterlike balans tussen intellektuele kennis en persoonlike storievertelling.
Uitdying van die heelal
Die metriese uitdying of uitsetting van die heelal is die toename in die grootte van die heelal en dus ook in die afstand tussen twee verafgeleë dele daarvan. Dit is egter net op uiters groot voorwerpe van toepassing (sterrestelselswerms en groter) omdat kleiner voorwerpe deur swaartekrag na mekaar toe aangetrek word en nie teen die metriese uitdyingstempo wegbeweeg namate die heelal ouer word nie.
Michel de Montaigne
Burgemeester van Bordeaux
Op 7 September 1581 het Michel de Montaigne tydens sy reis deur Italië in die baddens van La Villa naby Lucca die nuus ontvang dat hy deur 'n eenparige stemming as burgemeester van Bordeaux verkies is. Die nuus kon nouliks sy geesdrif wek; dit was immers 'n amp wat hy self nie nagestreef en ook nie onmiddellik aanvaar het nie.
Montaigne sou 'n sentrale rol as bemiddelaar tussen die Kroon en Hendrik III, koning van Navarra, speel in 'n tydperk toe godsdienstige spanninge in Frankryk besleg is en 'n periode van pluralisme aangebreek het. Montaigne was vervolgens een van die vernaamste raadgewers vir Hendrik, 'n belangrike hervormer wat in 1584 die Franse troonopvolger geword het.
Warrenton
Warrenton is die naam van verskeie plekke oor die wêreld heen:
Uitdying van die heelal
Volgens metings het die heelal se uitdyingstempo afgeneem tot sowat 5 miljard jaar gelede vanweë die swaartekragwisselwerking tussen die materie in die heelal; daarna het dit begin versnel. Om dié versnelling te verduidelik, het fisici die bestaan van donker energie voorgestel, wat in die mees eenvoudige teoretiese modelle lyk of dit ’n kosmologiese konstante is.
Terwyl spesiale relatiwiteit bepaal dat voorwerpe in die heelal nie vinniger as die ligsnelheid met betrekking tot mekaar kan beweeg as hulle in ’n plaaslike, dinamiese verhouding is nie, plaas dit geen teoretiese beperkings op die relatiewe beweging tussen twee voorwerpe wat te ver van mekaar geleë is om mekaar te beïnvloed nie. Dit is dus moontlik dat twee voorwerpe verder van mekaar verwyder is as wat lig sal kan beweeg. Dit beteken dat as die uitdying konstant bly, die twee voorwerpe mekaar nooit sal kan beïnvloed nie. Sterrestelsels wat byvoorbeeld verder as sowat 4,5 miljard parsek van ons af is, beweeg vinniger as die ligsnelheid van ons af weg. Ons kan sulke voorwerpe nog sien omdat die heelal in die verlede stadiger uitgedy het as vandag, en dus kan die lig van miljarde jare gelede wat van hulle af kom, ons steeds bereik. As die uitdying egter onverminderd voortduur, sal daar nooit ’n tyd aanbreek dat ons die lig van die voorwerp sal sien wat dit vandag uitstraal nie omdat die ruimte self tussen die aarde en die voorwerp vinniger toeneem as wat enige lig kan beweeg.
Vanweë die vinnige uitdying van die heelal is dit ook moontlik dat die afstand tussen twee voorwerp groter kan wees as die waarde van die ligsnelheid vermenigvuldig met die ouderdom van die heelal. Hierdie feite is dikwels ’n bron van verwarring vir sowel amateurs as professionele fisici.
Alexis Texas
Alexis Texas (gebore 25 Mei 1985) is 'n Amerikaanse aktrise en pornoster.
Uitdying van die heelal
Metrieke
Om die metriese uitdying van die heel te verstaan, moet verstaan word wat ’n metriek is en hoe metriese uitdying werk.
Definisie van ’n metriek
’n Metriek bepaal hoe ’n afstand tussen twee nabygeleë punte in die ruimte gemeet kan word in terme van die koördinaatstelsel. Koördinaatstelsels bepaal punte in ruimte (ongeag die getal dimensies) deur spesifieke posisies, bekend as koördinate, op ’n rooster aan elke punt toe te ken. Die metriek is dan ’n formule wat beskryf hoe verplasing deur die betrokke ruimte verwerk kan word tot afstande.
Metriek vir die aarde se oppervlak
As voorbeeld kan die meting van die afstande tussen twee plekke op aarde geneem word. Dit is ’n eenvoudige, bekende voorbeeld van sferiese meetkunde (die meetkunde van ’n tweedimensionele oppervlak van ’n sfeer). Omdat die oppervlak van die aarde tweedimensioneel is, kan punte op die oppervlak bepaal word deur twee koördinate – byvoorbeeld die lengte- en breedtegraad.
Die bepaling van ’n metriek vereis dat ’n mens eers die koördinate wat gebruik word, bepaal. In ons eenvoudige voorbeeld van die oppervlak van die aarde kan ons enige koördinaatstelsel kies wat ons wil, byvoorbeeld lengte- en breedtegraad of X-Y-Z, die Cartesiese koördinaatstelsel. Sodra ons ’n spesifieke koördinaatstelsel gekies het, word die numeriese waardes van die koördinate van enige twee punte bepaal en, gebaseer op die eienskappe van die spesifieke ruimte, word die toepaslike metriek wiskundig bepaal. Op die gekromde oppervlak van die aarde is dié effek duidelik in langafstand-vlugte waar die afstand tussen twee punte gemeet word gebaseer op die grootsirkel, eerder as die reguit lyne op ’n tweedimensionele kaart van die aarde se oppervlak.
Kort afstande word gewoonlik geodete genoem. In Euklidiese meetkunde is ’n geodeet ’n reguit lyn, terwyl dit in nie-Euklidiese meetkunde, soos die aarde se oppervlak, nie die geval is nie. Die kortste-afstand-grootsirkelroete is altyd langer as die Euklidiese reguitlynroete wat deur die binnekant van aarde loop. Die verskil tussen die reguitlynroete en die kortste-afstand-grootsirkelroete is vanweë die kromming van die aarde se oppervlak. Op kort afstande is dié verskil minder opmerklik.
Metriese tensor
In differensiële meetkunde kan ’n metriese tensor bepaal word – wat die ruimte wat beskryf word, presies kan karakteriseer deur die manier te verduidelik waarop afstande in elke moontlike rigting gemeet moet word. Algemene relatiwiteit roep noodwendig ’n metriek in vier dimensies op (drie in ruimte en een in tyd) omdat verskillende verwysingsraamwerke gewoonlik verskillende intervalle van tyd en ruimte sal ondervind, na gelang van die inersiestelsel.
Dit beteken die metriese tensor in algemene relatiwiteit bepaal presies hoe twee gebeurtenisse in ruimtetyd geskei is. ’n Metriese uitdying vind plaas wanneer die metriese tensor met tyd verander (en veral wanneer die ruimtelike deel van die metriek groter word namate tyd verloop). Hierdie soort uitdying verskil van alle soorte uitsettings en ontploffings in die natuur omdat tye en afstande nie dieselfde is in alle verwysingsraamwerke nie. ’n Nuttige benadering is om die voorwerpe te beskou as dat hulle wegbeweeg in ’n "leegheid", omdat die ruimte tussen voorwerpe self groei sonder die versnelling van die voorwerpe self. Die ruimte tussen voowerpe groei en krimp namate die verskeie geodete saamkom of uiteenloop.
Omdat hierdie uitdying veroorsaak word deur relatiewe veranderings in die afstandbepalende metriek, word die uitdying (en die gevolglike wegbeweging van voorwerpe) nie beperk deur die ligsnelheidsgrens van spesiale relatiwiteit nie. Twee verwysingspunte wat ver van mekaar geleë is, kan vinniger van mekaar wegbeweeg as die ligsnelheid sonder om die grense van spesiale relatiwiteit te oorskry.
Volgens teorieë en waarnemings was daar vroeg in die geskiedenis van die heelal ’n kosmiese inflasie waar die metriek vinnig verander het, en die oorblywende tydafhanklikheid van hierdie metriek is wat ons waarneem as die sogenaamde uitdying van Hubble, die wegbeweeg van alle swaartekrag-ongebonde voorwerpe in die heelal. Die uitdyende heelal is dus ’n basiese eienskap van die heelal – ’n heelal wat fundamenteel verskil van die statiese heelal wat Albert Einstein aanvanklik oorweeg het toe hy sy swaartekragteorie ontwikkel het.
Saambewegende koördinate
In die uitdyende heelal is ware afstande dinamiese eienskappe wat met tyd verander. ’n Maklike manier om dit reg te stel is om saambewegende koördinate te gebruik wat dié eienskappe buite rekening laat en verskillende liggings bepaal sonder inagneming van metriese uitdying. Met saambewegende koördinate is die afstand tussen alle voorwerpe vasgestel en word die dinamika van materie en lig bepaal deur die normale wette van swaartekrag en elektromagnetiese straling. Daar moet egter vir enige tydsevolusie voorsiening gemaak word deur die Hubble-wet-uitdying in aanmerking te neem asook ander invloede wat van krag kan wees (swaartekrag, donker energie of kromming).
Die meting van die uitdying
duimnael|Wanneer ’n voorwerp wegbeweeg, word die lig uitgestrek (rooiverskuiwing). In beginsel kan die uitdying van die heelal gemeet word deur ’n liniaal te neem en die afstand tussen twee punte te meet, ’n sekere tyd te wag en weer die afstand te meet. In die praktyk is daar nie sulke groot liniale nie en die tyd wat dit sal neem om ’n bevredigende mate te kry, sal oor verskeie geslagte mense strek. Die uitdying van die heelal word dus onregstreeks gemeet. Die relatiwiteitsteorie voorspel verskynsels wat met die uitdying verband hou, soos die verhouding tussen rooiverskuiwing en afstand, bekend as die Wet van Hubble; vorme van afstandmeting in die heelal wat verskil van wat ’n mens sou verwag as die heelal nie groter geword het nie ensovoorts.
Die eerste meting van die uitdying van die heelal het plaasgevind met die skepping van die Hubble-diagram. Dit is gemeet deur gebruik te maak van rooiverskuiwing om Hubble se konstante te verkry: H0 = 67,15 ± 1,2 (km/s)/Mpk. Vir elke afstand van ’n miljoen parsek vanaf die waarnemer, neem die uitdyingstempo toe met sowat 67 km per sekonde.
Hubble se konstante word nie as werklik konstant met tyd beskou nie. Daar is dinamiese kragte wat op deeltjies inwerk wat die uitdyingstempo beïnvloed. Daar is vroeër verwag die Hubble-konstante sal mettertyd afneem vanweë die invloed van swaartekragwisselwerkings in die heelal, en daar is dus ’n bykomende waarneembare grootheid in die heelal bekend as die vertragingsparameter, wat sterrekundiges vermoed het regstreeks verwant is aan die materiedigtheid van die heelal. Die vertragingsparameter is egter deur twee verskillende groepe gemeet as minder as nul (eintlik deurgaans −1), wat daarop dui dat die Hubble-konstante toeneem namate tyd verloop. Die Nobelprys vir Fisika is in 2011 toegeken vir die ontdekking van dié verskynsel.
Die meting van afstande in die uitdyende heelal
Volgens kosmologiese skale is die huidige heelal plat, dit wil sê die reëls van die Euklidiese meetkunde wat verbind word met die parallelleveronderstelling, geld. In die verlede kon ruimtetyd egter in ’n groot mate geboë gewees het. Deels om sulke verskillende idees te huisves, is die uitdying van die heelal in wese algemeen relativisties; spesiale relatiwiteit alleen kan nie vir ’n model gebruik word nie.
Die illustrasies regs wys ruimtetyd-diagramme wat die grootskaalse meetkunde van die heelal volgens die ΛCDM-model op twee maniere aandui. Twee van die dimensies van die heelal is uitgelaat, en daar is dus een dimense van ruimte (die dimensie wat groei namate die keël groter word) en een van tyd (die dimensie wat met die keël se oppervlak "opbeweeg"). Die nou, ronde punt van die diagram stel ’n kosmologiese tyd van 700 miljoen jaar ná die Oerknal voor, en die wye deel ’n kosmologiese tyd van 18 miljard jaar. ’n Mens kan hier die begin van die vinniger uitdying sien as die uitspreiding van ruimtetyd, ’n eienskap wat in dié model oorheersend is. Die pers lyne van die ruitenet is die kosmologiese tyd met tussenposes van ’n miljard jaar vanaf die Oerknal. Die cyan lyne van die ruimtenet is saambewegende afstande met tussenposes van ’n miljard ligjare in die huidige era (minder in die verlede en meer in die toekoms). Die ronde krulling van die oppervlak is net om die diagram te illustreer; die ruimte krul nie werklik om homself nie.
Die bruin lyn in die diagram is die wêreldlyn van die aarde (of, vroeër, van die materie waaruit die aarde gevorm het). Die geel lyn is die wêreldlyn van die mees verafgeleë bekende kwasar. Die rooi lyn is die pad van ’n ligstraal wat die kwasar sowat 13 miljard jaar gelede uitgestraal het en tans die aarde bereik. Die oranje lyn wys die huidige afstand tussen die kwasar en die aarde, sowat 28 miljard ligjare, wat merkbaar ’n groter afstand is as die ouderdom van die heelal vermenigvuldig met die ligsnelheid: ct.
Volgens die ekwivalansiebeginsel van algemene relatiwiteit is die reëls van spesiale relatiwiteit plaaslik geldig in klein streke van ruimtetyd wat min of meer plat is. Lig beweeg plaaslik altyd teen spoed c; in ons diagram beteken dit, volgens die konvensie van die samestelling van ruimtetyddiagramme, dat ligstrale altyd ’n hoek van 45° met die plaaslike lyne van die ruimtenet vorm. Dit beteken egter nie lig beweeg ’n afstand van ct in ’n tyd t, soos die rooi wêreldlyn voorstel, nie. Terwyl die lig altyd plaaslik teen c beweeg, is die tyd wat dit beweeg (sowat 13 miljard jaar) nie verwant aan die afstand wat dit op ’n eenvoudige manier afgelê het nie, aangesien die heelal uitdy terwyl die ligstraal deur ruimte en tyd beweeg. Die afstand wat dit aflê, is eintlik inherent onduidelik vanweë die veranderende skaal van die heelal. ’n Mens kan egter twee afstande uitsonder wat lyk of hulle fisies betekenisvol is: die afstand tussen die aarde en die kwasar toe die lig uitgestraal is, en die huidige afstand tussen hulle. Die eersgenoemde afstand is sowat 4 miljard ligjare, baie kleiner as ct omdat die heelal uitgebrei het terwyl die lig die afstand beweeg het. Die lig het dus verder beweeg as die aanvanklike afstand tussen die aarde en die kwasar. Die laasgenoemde afstand (die oranje lyn) is sowat 28 miljard ligjare, veel groter as ct. As die uitdying vandag skielik stopgesit kan word, sal dit lig 28 miljard jaar neem om die afstand tussen die aarde en die kwasar te beweeg. As die uitdying stopgesit is toe ligstraal aanvanklik uitgestraal is, sou dit net 4 miljard jaar geneem het.
Dus het die ligstraal van die kwasar af veel langer as 4 miljard jaar geneem om die aarde te bereik, hoewel dit op ’n afstand van 4 miljard ligjare van die aarde af uitgestraal is. Die lig het eintlik aanvanklik "weg" van die aarde af beweeg in die sin dat die metriese afstand na die aarde toe vir die eerste paar miljard jaar van sy beweegtyd toegeneem het met kosmologiese tyd, en dit wys ook die uitdying van die ruimte tussen die aarde en die kwasar op die vroeër tyd was vinniger as die ligsnelheid. Geen van hierdie verrassende gedrag kan afgelei word uit ’n spesiale eienskap van metriese uitdying nie, maar bloot uit plaaslike beginsels van spesiale relatiwiteit wat oor ’n geboë oppervlak geïntegreer is.
Die topologie van uitdyende ruimte
regs|380px|duimnael|’n Grafiese voorstelling soos dié van die uitdying van die heelal kan misleidend wees, want dit wek die indruk dat die heelal tot in ’n leë "niet" uitdy. Dit word egter net gedoen ter illustrasie; dit het niks te doen met die fisiese modelle wat die uitdying beskryf nie.
Die ruimte wat die heelal uitmaak, dy mettertyd uit. Die woorde "ruimte" en "heelal" word dikwels as sinonieme gebruik, maar het in hierdie verband verskillende betekenisse. Ruimte is hier ’n wiskundige begrip wat dui op die driedimensionele variëteit wat ons waarneem, terwyl heelal verwys na alles wat bestaan, insluitende die materie en energie in ruimte, die ekstra dimensies wat opgesluit kan lê in verskillende snare asook die tyd waarin sekere gebeure plaasvind. Die uitdying van ruimte verwys hier slegs na die 3D-variëteit; dit behels dus nie strukture soos ekstra dimensies of ’n buitenste heelal nie.