cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Digvorm
Ook oor die inhoud van gedigte is daar min wat in die algemeen gesê kan word. ’n Gedig kan emosies, toestande, gebeurtenisse, prosesse, idees, waarnemings, taal ens. oproep, beskryf, bevat en/of problematiseer. Die inhoud is in elk geval irrelevant om te bepaal of ’n taalteks ’n gedig is. Daar kan wel vasgestel word watter soort gedig ter sprake is.
Tog is dit duidelik dat digkuns wel ’n woordkunswerk is.
Jean-Yves Ollivier
Parallelle diplomasie
Jean-Yves Ollivier is die president van die Brazzaville-stigting, 'n nie-winsgewende organisasie wat hom toewy aan die oplossing van konflik en natuurbewaring. Die Stigting dien as 'n eerlike bemiddelaar tussen strydende partye, in die strengste vertroulikheid, en op die basis van 'n openhartige en direkte dialoog.
Digvorm
Die lengte van gedigte varieer: daar is gedigte wat slegs uit 1 woord bestaan, maar daar bestaan ook gedigte van honderde bladsye lank.
Broer Matie
Broer Matie is 'n Afrikaanse rolprent wat op 20 Julie 1984 vrygestel is. Dit is die laaste rolprent wat deur die regisseur Jans Rautenbach vervaardig is. Die fliek speel in die Klein Karoo af en die tonele buite die kerk is in De Rust geskiet. Die tonele binne die kerk is meer as 1 000 km verder in die kerkgebou van NG gemeente Boksburg verfilm.
Digvorm
Sommige gedigte maak deel uit van ’n siklus.
Jean-Yves Ollivier
Eerbewyse
In 1987 ontvang Jean-Yves Ollivier die Orde van Goeie Hoop van die Minister van Buitelandse Sake, Pik Botha. In 1995 is hy verhef tot die graad van Grootoffisier van die Orde van Goeie Hoop deur Suid-Afrikaanse president Nelson Mandela vir sy rol in die beëindiging van Apartheid. Jean-Yves Ollivier is tot dusver die enigste Franse nie-regeringsgeaffilieerde individue om hierdie lof te ontvang.
Jean-Yves Ollivier hou ook die titel van Officier de la Legion d'honneur en Chevalier de l'Ordre National du Merite in Frankryk, asook die titel van Commandeur de l'Ordre de Merite Congolais in die Republiek van die Kongo, en Grand Officier de l'ETOILE d'Anjouan in die Comore-eilande.
Digvorm
Die skrywer van ’n gedig word ’n digter genoem. Daar moet duidelik onderskei word tussen die skrywer/digter en die spreker in die gedig.
Broer Matie
Die rolprent sal op 10 Junie 2012 saam met die Rapport aan sy lesers versprei word.
Digvorm
Verder kan onderskei word tussen die volgende elemente van gedigte: genre, titel en tema, atmosfeer en gevoelens, klankherhaling (alliterasie en assonansie, rym en ritme), klanknabootsing, verskillende soorte beeldspraak (vergelyking, metafoor en personifikasie).
Akrostigon (Naampoësie)
Voorbeelde:
Broer Matie
Genre
Die rolprent is 'n drama. Dit het geen ouderdomsperk nie en is goeie gesinsvermaak.
Digvorm
Akrostigon (Naampoësie)
Estelle het geskryf dat sy graag op ’n glyplank sou wees omdat dit haar laat jonk voel en vryheid ervaar:
Broer Matie
Storielyn
'n Gesiene boer van die Klein Karoo sterf en bepaal in sy testament dat 'n bruin predikant sy begrafnisdiens moet waarneem. Dis 1961 en apartheid is aan die orde van die dag. Terwyl die blanke kerkraad die boer se versoek bespreek, speel 'n drama van menseverhoudings hom in die gemeenskap af.
Digvorm
Akrostigon (Naampoësie)
E stelle, mag jy
S ewe glyplanke kry
T ot E lke
L edemaat van jou
L ekker rillings van vryheid
E rvaar
Martie het geskryf dat sy graag Tafelberg sou wou uitklim omdat sy daar vry voel:
M artie, mag jy
A ltyd
R uimte en baie
E rvarings van vryheid te hê
’n Mens kan ook dieselfde doen met name van bekende sprokiekarakters om die spot te dryf:
Die naam RAPONSIE :
R aponsie, Raponsie
A gter jou
P antene-mure
Axinella flustra
Axinella flustra is 'n sponsspesie in die taksonomiese indeling van die Demospongiae (gewone sponse). Die liggaam van die spons bestaan uit kieselnaalde en sponginevesels en is in staat om baie water op te neem.
Digvorm
Akrostigon (Naampoësie)
O wee!
N ou waar is die gaatjie in jou borrel?
S ê my, waar?
Axinella flustra
Die spons behoort tot die genus Axinella en tot die familie Axinellidae. Die wetenskaplike naam van die spesie is die eerste keer geldig gepubliseer in 1892 deur Topsent.
Digvorm
Haiku & Senryu
3 reëls, geen vaste rym of ritme nie
Vaste vorm met 17 klankgrepe: 5 – 7 – 5
Senryu se inhoud is meer persoonlik en het te make met mense, verhoudings, ook humor met deernis.
Voorbeelde van Haiku’s:
1.
kaalvoet oor die bergklippe
en paddastoeltjies
(C. Strand)
2.
Tyd, ons goeie fee
Tikke-tak, tik tak …
(M. Langeveld)
3.
My tralies is my
die sleutel jou blik
(Ester)
4.
Bid vir my ’n blaai
want my pen reik nog verder
as woord in my mond
5.
Stil en ver duine
eindelose eggo’s wat
doofstom wonder … wag
6.
Branders bars en breek
donderende skuim, pienkwit
klieker mossels uit
(estelleke)
7.
Gammelstad
Gammelstad is 'n nedersetting naby die Noord-Sweedse stad Luleå waarna dikwels as dié stad se oudste deel verwys word. Dit het as 'n tipiese kerkdorp met 408 huisies rondom die plaaslike steenkerk uit die 14de eeu ontstaan.
Digvorm
Haiku & Senryu
blink perlemoen glim
Gammelstad
Gammelstad word as die bes bewaarde kerkdorp in Swede beskou en is deur UNESCO in 1996 as wêrelderfenisgebied gelys.
Digvorm
Haiku & Senryu
wit skip wuif op horison
Gammelstad
Die tradisie van kerkdorpe
In die ylbevolkte noorde van Swede het tientalle van sogenaamde kyrkstäder of kerkdorpies met 'n kerk en 'n aantal klein huise ontstaan wat deur die bevolking van verafgeleë nedersettings net op kerklike feesdae en markdae en ter geleentheid van politieke vergaderings besoek en bewoon is. Hier het mense met vriende en kennisse uit ander landelike gemeenskappe gesels. Kerkfeeste is geleidelik in feeste vir ouer en jongmense ingedeel, en tydens die feeste vir jonger bewoners het mense dikwels kennis gemaak met hul latere eggenote.
Digvorm
Haiku & Senryu
vaar eindeloos voort
Gammelstad
Die tradisie van kerkdorpe
Die huidige wêrelderfenisgebied van Gammelstad het sy oorspronklike Middeleeuse straatuitleg bewaar en bestaan naas die kerk en sy aangrensende geboue uit rooi houthuise wat uit die 17de eeu dateer en hul funksie as tydelike veblyfplek vir kerkgangers nog tot in die vyftigerjare van die 20ste eeu vervul het. Gammelstad het vandag 'n lewendige kerkgemeente waarvan sommige lede op kerklike feesdae steeds hul eie huise bewoon - veral in die somer wanneer jongmense hier hul aanneming vier.
Digvorm
Haiku & Senryu
8.
geroeste yster
gesketter deur storm en klip
pienk seewier wapper
9.
Gedagtes in ’n
Voorbeelde van Senryu’s:
’n Senryu vir my ma:
’n wit aronskelk
Caltojar
Caltojar is 'n munisipaliteit in die provinsie Soria in die Spaanse outonome gebied Kastilië en León.
Digvorm
Haiku & Senryu
na woedende weer en wind
fier, regop: vaarwel
’n Senryu vir my kinders :
met vlindervlerke
duik julle diep in my hart
sterliewelinge
’n Senryu vir my kleinkinders:
diewe steel my hart
net toe ek hulle kon vang
sien ek dis julle
Tanka
’n Uitgebreide haiku
5 rymlose reëls
31 klankgrepe: 5 – 7 – 5 – 7 – 7
Voorbeelde:
1.
Spierwit bergpieke
rivierwater verys koud
sneeu op grou rotse
bome is oral gevries
witste skitterende sneeu
(Digter onbekend)
2.
Die palet verkleur
as die herfswind begin waai
Ogg Vorbis
Ogg Vorbis is 'n oopbron kompressiemetode vir klanklêers wat (in teenstelling met ander oudioformate soos MP3 en Microsoft se WMA-formaat) vry van enige patente is.
Waldrada
Waldrada († 9 April na 869) was 'n byvrou van die Frankiese koning Lotharius II van Lotaringe.
Sy stam uit 'n adellike familie van die Maas-Moesel-streek.
Lothar se huwelik (855) met Theutberga het kinderloos gebly. Van 857 tot sy dood in 869 probeer Lothar onsuksesvol om van Theutberga te skei, om sodoende 'n geldige huwelik met Waldrada te kan sluit. Die egskeiding is in besonder deur Pous Nicolaas I verwerp. Nicolaas I het die konsilie ontbind wat hom ten gunste van die egskeiding uitgespreek het, die lede ge-ekskommuniseer en die besluite van die konsilie nietig verklaar. 'n Beleg van Rome deur die Karolingers het ook nie sy besluit verander nie.
Ogg Vorbis
Die Ogg Vorbis-formaat is van nuuts af ontwikkel deur die ontwikkelaars van oopbron sagteware omrede daar geen oopbron klankformaat bestaan het wat vrylik met ander oopbron toepassings geïntegreer kon word nie. Tydens die ontwikkeling is die nuutste idees en algoritmes gebruik wat aanleiding gee tot hoër kwaliteit klank, selfs beter as die van MP3-lêers.
1756
Die jaar 1756 was 'n skrikkeljaar wat volgens die Gregoriaanse kalender op 'n Donderdag begin het. Dit was die 56ste jaar van die 18de eeu n.C. In teenstelling met gewone jare het die jaar 366 dae en 'n 29 Februarie gehad.
Digvorm
Tanka
geel, oranje, bruin
die kleure van die blare
val stadig van die bome af
3.
Argentinië
Miskien roep jy my
as jy so eindeloos huil,
met jou voet fluister
saam met die musiek se dans
wat grypend om my lyf vou
(Andries Olivier)
4.
Braambessieplukker
in ekstase vreugdevol
hoe naiëf jou vrug
jou vreugde vervat
in jou kort seer vir ander
(André Müller)
5.
tulpe, ander bolplante
op spierwit klippers
om te bid, afskeid te neem
van my Bolandse vriende
(estelleke)
Renga (Digtersdans)
’n Samewerkingsgedig: 2 tot 4 mense nodig vir dié digtersdans. Die patroon word herhaal solank as wat die digters wil.
•          haiku as begin (5 – 7 – 5 klankgrepe)
•          word tanka (+ 7 + 7 klankgrepe)
Voorbeelde:
# 1
bliksemstrale skiet                                        (estelleke se haiku)
seemeeue in fladdervlug
donderweer sidder
reën dreun neer op teer gemoed                   (André se renga)
# 2
’n Ystervrou knak                                            (estelleke se haiku)
skarniere roes, kort olie,
voete steeds van klei.
Doringrivier (spruit in Limpopo, lat -23,11, long 30,07)
Die Doringrivier is 'n spruit wat in die Limpopoprovinsie van Suid-Afrika vloei.
Digvorm
Renga (Digtersdans)
Hier waai ’n soel wind; kruisbeen                      (André se renga)
wag die orakel: magies
André se haiku :
suutjies op sokkies
skielike geur van jasmyn
waar die stilte sing
estelleke se haiku :
die takke hang swaar
gelouter deur die storm
wagtend vir die wind
Renga 1
die geur van jasmyn
gly met sokkies op die wind
hoog in die takke
waar die loutering wag vir
nog ’n naderende storm
Renga 2
takke hang swaar: wag
vir die loutering van wind
woedend, siedend: storm
skielik die geur van jasmyn
stilte, suutjies op sokkies
Cinquain (word ook Elfie genoem a.g.v. elf woorde)
5 rymlose reëls, 22 klankgrepe:
reël 1:      2 klankgrepe, OF een woord wat die titel verskaf;
reël 2:      4 klankgrepe, OF 2 woorde wat beskryf;
Axinella globula
Axinella globula is 'n sponsspesie in die taksonomiese indeling van die Demospongiae (gewone sponse). Die liggaam van die spons bestaan uit kieselnaalde en sponginevesels en is in staat om baie water op te neem.
Die spons behoort tot die genus Axinella en tot die familie Axinellidae. Die wetenskaplike naam van die spesie is die eerste keer geldig gepubliseer in 1924 deur Brøndsted.
Digvorm
Cinquain (word ook Elfie genoem a.g.v. elf woorde)
reël 3:      6 klankgrepe, OF 3 woorde wat aksie weergee;
reël 4:      8 klankgrepe, OF 4 woorde wat gevoel weergee;
reël 5:      2 klankgrepe, OF ’n ander woord vir die titel.
Voorbeelde:
1.
Cornflakes
oop geel bloeisels
dryf saamgedrom in melk
rustig, wagtend op hul roeping:
ontbyt
(Alida van der Merwe)
2.
Jasmyn
witpienke broos
bloesend, fyne krag
innig en tevrede reinheid
sierplant
(Elzana du Toit)
3.
Varkjag
geesdriftige
duik, bollemakiesie, nael
desperaat, vasberade, moeg
moles
(Beverley Mahana)
4.
spaans
mexikaans vermom
blou brand berg
praat self met prent
kahlo
(Andries Olivier)
Lantern
Soortgelyk aan die cinquin.
Vorm lyk soos ’n Japannese lantern.
Klankgrepe ingedeel in 1-2-3-4-1
Elke reël kan opsigself staan.
Soms is daar ’n titel wat as opsomming in die sesde reël staan.
Voorbeelde:
1.
by
die stroom
enkel-vlak
treur ’n wilger
sag
(Brian Strand )
2.
klein
R319 (Suid-Afrika)
Vanaf L'Agulhas loop dit kuslangs tot naby Struisbaai. Vandaar wyk dit noord en binnelands en steek die gehug Hotagterklip ten ooste verby. Naby Bredasdorp sluit die R317 by dit aan. Beide roetes gaan die dorp binne waar dit die R316 ontmoet. Die R319 is die eerste om aan die anderkant van Bredasdorp af te wyk en loop dan noord-noordoos tot sy terminus by die N2.
Digvorm
Lantern
verdwaal
sagte mis
in September
vroeg
Suna de Villiers
Suna de Villiers (1916–2007) was 'n Afrikaanse skryfster van kinderlektuur en was getroud met die taalkundige Meyer de Villiers.
Digvorm
Lantern
’n voëlgesang
Suna de Villiers
Lewe en werk
Susanna Margaretha Zondagh (Suna) Dreyer is op 25 Mei 1916 in Kaapstad gebore. Haar ouers is Andries Jacobus Dreyer en Helena Susanna Raubenheimer. Sy het twee broers en uit haar pa se vorige huwelik het sy vyf halfbroers en drie halfsusters gehad. Sy ontvang haar skoolopleiding aan die Hoërskool Jan van Riebeeck in die stad. Ná skool studeer sy aan die Universiteit Stellenbosch en is een van die eerste studente wat in maatskaplike werk opgelei word. Sy is getroud met die bekende taalkundige Meyer de Villiers en hulle het ’n seun en vier dogters. Die laaste 5 jaar van haar lewe woon sy in 'n aftree-oord in Swellendam, waar sy op 2 Mei 2007 oorlede is.
Skryfwerk
“Haai Selina, jok jy nie?” is ’n kinderboek met illustrasies deur Cora van Eeden. Van haar kinderversies word opgeneem in die versamelbundel “Nuwe Kleuterverseboek”. Sy vertaal Thea Dubelaar se “Nettie” en Charles Shields se “Bouers van die moderne beskawing” in Afrikaans en saam met haar man vertaal sy ook “Fabels en legendes” van Bruno Nardini uit Italiaans na Afrikaans.
Digvorm
Diamantgedig
7 rymlose versreëls
Die woorde tussenin kan bou op die verskille en die onderliggende verbande.
Spesifieke woordsoorte:
Voorbeelde:
1. Koperboom
grof        geskud
Amanda C. Miller
Amanda C. Miller is 'n Amerikaanse aktrise, skryfster, en vervaardiger. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprent Boruto: Naruto the Movie (2015) en in die televisiereekse Sailor Moon Crystal (2014) en Ghosts 'n Stuff Inc. (2016).
Digvorm
Diamantgedig
bloeiend  soekend    loerend    voelend
vind   rus    stil
alleen  gedaan
mens
(Renate Wessels)
2.
grot
toegeval   toegegroei
versmoor   verlang     vergaan
soekend   vraend    roepend     smagtend
moeg   verslae
klag
(estelleke)
3.
Sondagkrale
koffieshop
gekunsteld   onopgesmuk
redeneer     konstrueer      dartel
ondersoekend   verlangend   uitdagend   vervangend
kantel    wankel     wandel
selfstandig    afhanklik
teë-tempel
(André Müller)
Limeriek
’n Humoristiese versie met vyf reëls.
Dit spot met ’n plek of ’n persoon.
Speel met woorde en betekenisse.
Daar’s ’n grappie in die laaste reël.
Rympatroon : aabba
Die Afrikaanse skrywer wat as die limeriek-koning bekend staan, is Philip de Vos. Hy sê as dit nie presies pas in die spesifieke vorm nie, is dit bloot ’n lawwe versie.
Philip de Vos se voorbeelde :
Daar’s vyf reëls in ’n limerick:
Hul’s snaaks of stout, of effens siek.
Hul het iets om die lyf
En die angel in vyf
Is die fyn draai van die briek
Vorm:
’n Tannie woonagtig in Bloem
Was bang toe ’n by om haar zoem.
Toe slaan sy hom plat
Dat heuning so spat
Ritme:
taTAM tataTAM tataTAM
taTAM tataTAM
Voorbeelde:
1.
Gebaseer op ’n ekologiese spotprent:
’n Jagter van Groot Buffelsbaai
Het stadig sy skietgoed gelaai
Toe trek iets hom plat
Sy koeëls het gespat
En nou kan ons almal net raai …
(estelleke)
2.
Gebaseer op die sprokie “Rooikappie”:
’n Girl met ’n rooie punthoed
het gou besef als is nie goed
Hazel Jenkins
Hazel Jenkins (gebore: 6 Junie 1960 in Ceres) is 'n Suid-Afrikaanse politikus. Sy was vanaf 6 Mei 2009 tot 22 Mei 2013 die Premier van die Noord-Kaap-provinsie. Voor haar aanstelling as premier was sy die burgemeester van die Pixley ka Seme-distriksmunisipaliteit (die voormalige Bo-Karoo). Voor dit was sy 'n onderwyseres.
Digvorm
Limeriek
Sy slaan met die kolf
en plat is ou Wolf
En nou is ons meisies meer soet
Menslike-ontwikkelingsindeks
Die indeks meet gemiddelde prestasie in 'n land in drie basiese dimensies van menslike ontwikkeling:
Digvorm
Pantoen
12 reëls in 3 strofes met vaste vers- en reëlformaat.
Menslike-ontwikkelingsindeks
VN-lidlande word elke jaar volgens die metings gelys en rangskik. Lande wat hoog op die lys verskyn gebruik dit om geskoolde immigrante te lok of emigrasie te ontmoedig
Digvorm
Pantoen
Opskrif is opsioneel.
1.
die soet basiliekruid -
vars in jou hand
Menslike-ontwikkelingsindeks
2010-verslag
<div style="">
Digvorm
Pantoen
en krap in die sand…
Menslike-ontwikkelingsindeks
Metodologie
In die algemeen om 'n rou-veranderlike, sê maar x, na 'n eenheidslose indeks om te skakel (wat toelaat dat verskillende indekse by mekaar getel kan word), word die volgende formule gebruik:
Digvorm
Pantoen
’n spoeldiamant
’n knippie sout;
die soet basiliekruid –
Menslike-ontwikkelingsindeks
Metodologie
waar en  onderskeidelik die laagste en hoogste waardes is wat die veranderlike x kan bereik.
Digvorm
Pantoen
hou op lees:
(André Müller)
2.
The Brady Bunch
The Brady Bunch is 'n Amerikaanse TV-reeks van die 1960’s en 1970’s oor die avonture van ’n groot, gelukkige gesin met goedgemanierde kinders. Die sitkom is deur Sherwood Schwartz geskep en van 26 September 1969 tot 8 Maart 1974 op ABC uitgesaai. Dit bestaan uit vyf seisoene met 117 episodes en handel oor die doen en late van 'n stieffamilie met ses kinders en 'n lawe huishoudster. Die reeks word as een van die laaste ou-styl familie-sitkoms beskou.
Digvorm
Pantoen
hierdie is my hemel, my stukkie grond:
Menslike-ontwikkelingsindeks
Metodologie
GBIV: Gekombineerde bruto inskrywingsverhouding vir primêre, sekondêre en tersiêre opvoeding
The Brady Bunch
Ná die reeks se kansellasie in 1974 is dit vanaf September 1975 vir sindikasie beskikbaar gestel. Terwyl die oorspronklike reeks nie uitermatig suksesvol was nie, het dit onder sindikasie gewilde kykmateriaal vir jong kinders en tieners geword.
Digvorm
Pantoen
saffiere, smarag, blou doudruppels
Menslike-ontwikkelingsindeks
Metodologie
BBPpc: BBP per capita teen koopkragpariteit in VSD
Digvorm
Pantoen
die nagtegaal se sang: eindeloos, weemoedig
Menslike-ontwikkelingsindeks
2006-verslag
Die verslag vir 2006 is in Kaapstad, Suid-Afrika, op 9 November 2006 bekendgestel. Die fokus van die verslag was op "mag, armoede en die globale waterkrisis." Meeste van die data wat vir die verslag gebruik is, dateer uit 2004 of te vore, wat dus 'n indeks vir 2004 verskaf. Nie alle VN-lidlande kies, of is in staat, om die statistiek wat benodig word, te verskaf nie.
Die verslag rapporteer 'n vertraging in wêreldwye Menslike-ontwikkelingsindeks aangesien die volgehoue verbeterings in ontwikkelde lande geneutraliseer is deur 'n algemene daling in die ontwikkelende lande. Lande in Afrika suid van die Sahara en Suid-Asië het beduidende dalings in die indeks beleef teenoor die waardes in die vorige verslag. Ander ontwikkelende lande het min of geen vooruitgang getoon nie.
Digvorm
Pantoen
’n winterlandskap in wolke opgesluit
The Brady Bunch
Talle opvolgreekse en TV-films het die lig gesien, insluitende The Brady Bunch Hour (1976–77), The Brady Girls Get Married (1981), The Brady Brides (1981), A Very Brady Christmas (1988) en The Bradys (1990). Die reeks is in 1995 in 'n satiriese fliek getiteld The Brady Bunch Movie verwerk, wat in 1996 met A Very Brady Sequel opgevolg is. 'n Tweede opvolg, The Brady Bunch in the White House, is vir TV aangepas en in 2002 op Fox uitgesaai.
Menslike-ontwikkelingsindeks
2006-verslag
'n Waarde van 0,8 of meer word as verteenwoordigend van hoë ontwikkelling gesien. Dit sluit in alle ontwikkelde lande soos die in Noord-Amerika, Wes-Europa, Oseanië, en Oos-Asië, asook sommige van die ontwikkelende lande in Oos-Europa, Sentraal- en Suid-Amerika, Suidoos-Asië, die Karibiese gebied, en die olieryke Arabiese Skiereiland.
The Brady Bunch
Episode 12 van seisoen 3 (Getting Davy Jones) is in 1997 deur die Amerikaanse TV Guide-tydskrif as een van die 100 Grootste Episodes van Alle Tye aangewys.
R320 (Suid-Afrika)
Die R320 is 'n streeksroete in Suid-Afrika wat Onrusrivier naby Hermanus verbind met Caledon. Dit begin by die R43-provinsiale pad by Onrusrivier, tussen Hawston en Hermanus. Daarna gaan dit noordoos oor Shaw se pas en eindig by die R316-streekroete by Caledon. Die hele pad is geteer.
Axinella guiteli
Axinella guiteli is 'n sponsspesie in die taksonomiese indeling van die Demospongiae (gewone sponse). Die liggaam van die spons bestaan uit kieselnaalde en sponginevesels en is in staat om baie water op te neem.
Digvorm
Pantoen
purper strale val oor die berge
lig in die donker – dagbreek kom
Axinella guiteli
Die spons behoort tot die genus Axinella en tot die familie Axinellidae. Die wetenskaplike naam van die spesie is die eerste keer geldig gepubliseer in 1896 deur Topsent.
Digvorm
Pantoen
3.
Langafstrand
Anderkant die horison:
Meyer de Villiers
Lewe en werk
Meyer de Villiers is op 15 Januarie 1913 op Ficksburg in die Vrystaat gebore as seun van David Johannes de Villiers en Maude Evelyn de la Harpe. Sy eerste skoolopleiding kry hy op sy geboortedorp. Vanaf 1928 tot 1930 is hy saam met sy ambassadeur-vader in Europa. Hier gaan hy eers vir 'n jaar in Italië en daarna vir twee jaar in Den Haag in Nederland skool. By sy terugkeer in 1930 na Suid-Afrika lê hy binne ses maande die matrikulasie-eksamen aan die Grey-kollege in Bloemfontein af. Hy studeer vanaf 1931 verder aan die Universiteit van Kaapstad en behaal die B.A.-graad en in 1934 die M.A.-graad in Afrikaans en Nederlands met 'n verhandeling oor Sintaktiese verskuiwings in Afrikaans. Hierna vertrek hy vir verdere studie na Nederland, waar hy eers ses maande lank aan die Universiteit van Amsterdam en dan twee jaar lank aan die Rijksuniversiteit Utrecht studeer, waar hy die doktorale eksamen in die Nederlandse taal en letterkunde aflê. Vir drie maande woon hy lesings in kunsgeskiedenis in Berlyn by en keer dan terug na Suid-Afrika. In 1938 neem hy vir ses maande waar as lektor aan die Universiteitskollege van die Oranje-Vrystaat, waarna hy verskeie onderwysposte beklee. Daarna kry hy ’n aanstelling as lektor aan die Universiteit van Kaapstad en vanaf 1947 is hy senior lektor. Aan hierdie universiteit verwerf hy in 1942 sy D.Litt.-graad met ’n proefskrif oor ’n Bydrae tot die sintaksis van die werkwoord in Afrikaans. Vanaf 1953 tot met sy aftrede in 1978 is hy professor in Afrikaanse taalwetenskap in die Departement Afrikaanse en Nederlands aan die Universiteit Stellenbosch. In 1971 bring hy vier maande in België deur om Vlaamse spelprobleme te bestudeer.
Digvorm
Pantoen
Waar die see die strand ontmoet,
Meyer de Villiers
Lewe en werk
Hy dien in die Taalkommissie van die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns en is ook erelid van die Suid-Afrikaanse Linguistiese Vereniging, lid van die Internasionale Vereniging van Nederlandse Linguistiek en lid van die Maatschappij der Nederlandsche Lettere in Leiden, terwyl hy ook raadslid is van die Michaelis-versamelingmuseum in Kaapstad. Hy is getroud met Susanna Margaretha Zondagh (Suna) Dreyer (wat 'n bundel kinderverse publiseer) en hulle het 'n seun en vier dogters. In 1986 word daar vir sy lewe gevrees toe hy drie weke lank in 'n koma is en daarna langdurig siek is met bloeding op die brein nadat hy 'n aorta-operasie ondergaan het. Hy is op 15 Februarie 1995 op Stellenbosch oorlede ná 'n beroerte-aanval.
Digvorm
Pantoen
Trek die gety nou terug;
Meyer de Villiers
Skryfwerk
In 1940 skryf hy die drama Eer, wat die Hugenote in Frankryk in die jaar 1685 as tema het. As vertaler lewer hy ook ’n bydrae. Hy vertaal Molière se L’ecole des femmes as Vroueskool en dit word in 1949 onder regie van M.I. Murray deur die Kaapstadse Afrikaanse Toneelgeselskap opgevoer. Ander vertalings is Roger Barrett se boek Depressiwiteit: hoe om dit te oorwin en Ed en Gaye Wheat se Seks en die Christelike huwelik. Saam met sy vrou vertaal hy Fabels en legendes uit die Italiaans van Bruno Nardini. Hy lewer boekresensies in Die Huisgenoot asook ’n bydrae in die belangrike reeks artikels wat vanaf Oktober tot November 1952 oor die stilstand in die Afrikaanse prosa in Die Huisgenoot gepubliseer word.
Digvorm
Pantoen
En in rotspoele krioel die lewe
Meyer de Villiers
Skryfwerk
Sy vernaamste bydrae is op taalkundige gebied. Hy gee verskeie taalkundige publikasies uit en skryf ook die Moderne Afrikaans teksboeke vir gebruik op hoërskool. Van sy bekendste taalkundige werke is Woordsoorte, werkwoorde en tye, Werkwoordsvorme in Afrikaans in die verlede tyd, Afrikaanse klankleer: Inleiding tot die fonetiek en die fonologie, Nederlands en Afrikaans, Die grammatika van tyd en modaliteit en Die semantiek van Afrikaans. Verskeie boeke is gerig op mense wat Afrikaans as tweede taal gebruik, insluitende Afrikaans simplified for English-speaking students en Afrikaans conversation manual. Verder is hy betrokke by die samestelling van verskeie woordeboeke, waaronder Nasionale woordeboek, Idiomewoordeboek, Verklarende biologiewoordeboek en Kernwoordeboek en behartig hy ’n gereelde taalrubriek vir Rapport.
Digvorm
Pantoen
Daar spoel die seeslakkies uit –
Soggens en saans teen ’n verre kus
Meyer de Villiers
Skryfwerk
In 1976 ontvang hy die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns se C.J. Langenhovenprys vir Taalwetenskap. By sy aftrede in 1978 word die huldigingsbundel Uit vier windstreke aan hom opgedra en die boek Afrikaanse Fonologie deur Combrink en de Stadler word in 1987 aan hom opgedra.
Digvorm
Pantoen
die stap teen die berg op is altyd die moeite werd
klippetieklap, klippetieklap
by die stalle hyg ek na my asem
die swart hings runnik hardop
die wind in my hare jaag my hartklop
die wind in my hare jaag my hardklop
sy spiere span styf oor sy liggaam
(Charmé Agenbag)
5.
Rooi
teen die hange van die berg waar stekelrige fynbos nou-nog groei
op die stoep waar ons gespeel het op die groen mat met sonpatrone oor alles
in ’n tyd vol haasbek-herinneringe en yslekkers taai om die mond
ag, seerkry was skielik en sommer simpel soos kaalvoet op ’n bloublasie trap of ’n oop, teer knie
en die reuk van ryp koejawels wat swaar hang in die lug en soet
Kwatryn
’n Kwatryn is ’n gedig met vier versreëls. Die rympatroon daarvan kan wissel van enige van die volgende:
Die Persiese kwatryn is ’n spesifieke digvorm met die volgende eienskappe: Voorbeeld:
Snelsonnet
Voorbeelde:
1.
Probeer is die beste geweer
Met moedersmelk, op skool en vadersknie
het ek geleer wat vorm jou murg en bloed:
staan vas, hou uit, hou aan, geduld en moed.
Geen vraag of dit aanwesig was of nie …
Ek hoop die ‘pledge’ van reënboognasieland
bring meer as mag, korrupsie, sent en rand.
(estelleke)
Sabbatsjaar
kom handskoenjubelnuus en nuwe lus.
Swoeg sewe jaar hierna en snak na blus:
wie leer? wie onderrig? nie seker nie …
Die oes word ryp vir goue akkerblaar:
die rus is elders, dalk nóg hier nóg daar.
Bolandse natuurseënwense
Hierdie kort wense in eenlyn-versvorm is geskep deur estelleke (2009–2016) terwyl sy in die Boland gewoon het. Hier het sy bewus geraak van die gesprek tussen die natuur en haar eie lewe. Sy is geïnspireer deur Ierse wense en die Engels-Ierse digters en filosowe John O’Donohue en David Whyte.
Hieronder is wat sy sê oor die proses: Voorbeelde: (estelleke)
Verjaarsdagwense op Facebook
Hoekom?
Want die cliché “Happy B-day!!!” en “Geluk met jou verjaarsdag” voeg nie waarde toe tot die leser of die skrywer se lewens nie.
Wat?
Dit is verwysings na enige soort gedeelde herinnering, ’n Facebook-foto of ’n verbeelding van die huidige lewe van die ontvanger (gewoontes, uitdagings, die weer of die plek). Dit kan ’n wens wees, ’n eenvoudige rympie, ’n haiku of ’n akrostigon (naamgedig).
''' Hoe? '''
’n Goeie begin is “Mag jou dag ...”, maar daar is nie regtig reëls nie. Laat jou herinnering aan die persoon jou lei.
Leef poëties:
Skryf ’n eerste poging, neem ’n sluk koffie en laat die woorde speel in jou gedagtes. Skep iets kort, iets treffend.
Voorbeelde: (André Müller)
Pryslied
’n Pryslied het nie ’n vaste vorm nie, maar dit besit wel die volgende kenmerke:
Voorbeelde:
1.
pryslied (vir Madiba)
in die sandkliphart
vandag
staan hy
kop en skraal skouers staan hy bo almal uit
houtskool en as is sy hare
hy, die sandkleurige seun van uNosekeni
uNosekeni die ma van Mandela
hy, die man met die vlesige palmkussings
Landbouweekblad
Landbouweekblad is 'n tydskrif vir die landbousektor wat weekliks deur Media24 in Suid-Afrika uitgegee word. Die tydskrif bied sy lesers landbounuus, asook wetenskaplik nagevorsde artikels oor 'n wye reeks van boerderypraktyke. Landbouweekblad het 'n sirkulasie van 43 000 eksemplare per week. Dit is 'n toonaangewende landboutydskrif in Suid-Afrika. Die tydskrif bereik 86% van die boere en ander rolspelers in die landbousektor. Die Landbouweekblad is ook een van die min Afrikaanse tydskrifte wat op Apple se toepwinkel beskikbaar is.
Digvorm
Pryslied
die seun van Dalindyebo
die seun van Mandela
hy van die rivieroewers by iNqunu
heelmaker uit die Thembu-stam
’n klein swart ster priem sy bolip
ons prys hom
hy wat nie lag nie en nie huil nie
R321 (Suid-Afrika)
Die R321 is 'n streeksroete in Suid-Afrika wat die N1-nasionale pad by Grabouw met die R45 tussen Franschhoek en Villiersdorp verbind. Net buite Grabouw gaan die pad oor die Viljoenspas en later oor die wal van die Theewaterskloofdam voor dit die R45 bereik.
Digvorm
Pryslied
eerste ratelaar van Umkhonto we Sizwe
die swart pimpernel
hy wat nie lag nie en ook nie huil nie
hier staan hy dan nou voor ons
Nelson Rolihlahla Mandela
getrokke tak van lank gelede
die sleepsel van sy blare lê wyd
legendaries is hy – opspoorder van harte
hy maak die pante bymekaar
van ’n verskeurde land
hy draai ons na mekaar toe vir mekaar
hy, heelmaker van mense
hy stig vrede
vrede, wat die ma is van groot nasies
(Antjie Krog, 1994)
2.
Loflied vir Kaap van storms
O wonderlike Muizenberg
Jou sagte golfies werk elke keer –
O wonderlike Kalkbaai
Met jou aantrekhuisies vol helder kleure
Jou vissershawe met geelstert en sardientjie geure
Terwyl die trein stadig deur jou vleg
O wonderlike Simonstad
Met jou blou-groen water en pikkewyn
Waar tyd verdwyn
O wonderlike Kaappunt
Waar die twee oseane groet
Wat die woeste storms voed
O wonderlike Houtbaai
Met jou oulike robbe
Wat knibbel en kou
aan die duikers se vinne
In die diep-diep blou
O wonderlike Kampsbaai
Terwyl jy wegkruip agter die leeu se kop
Wat Robbeneiland in jou arms hou
Jy word as een van die mooiste op die aarde beskou
(Christina Monteiro: Gr.7, Laerskool Jan van Riebeeck, 2013)
Vrye vers (ook genoem prosavers en praatpoësie)
Wanneer ’n gedig nie ’n spesifieke dissipline soos ’n vaste rymskema, versreëllengte of strofebou het nie, word dit vrye vers genoem. Daar kan selfs afgewyk word van die gewone toepassing van hoofletters, leestekens en sinskonstruksie. So ’n gedig moet egter ander bindende elemente bevat, byvoorbeeld herhaling van klanke, woorde, beelde, gedagtes of versreëls.
Dit gebeur selfs dat postmoderne digters hierdie soort gedig gebruik om vertellende prosa in versvorm te giet, met die wit tipografie van die bladsy en enjambemente om dit na gedigte te laat lyk/voel/klink. Breyten Breytenbach is bekend vir sy praatpoësie.
Hierdie soort gedigte kan maklik vorm mis, en “die wanbegrip dat die vrye vers sommer kan aanbeweeg sonder enige inherente spanning of interne skakels, skep die indruk van verse sonder vormtug. Die vrye vers behoort net deur ’n geoefende digter geskryf te word. Dit is immers, soos Robert Frost opgemerk het, soos om tennis te speel sonder ’n net.” (digter en letterkundige Joan Hambidge).
“Die digkuns laat hom, net soos skoonheid, nie netjies definieer nie, maar miskien is die mees beduidende formele verskil tussen prosa en poësie enjambement, soos Giorgio Agamben sê. Die ware toets is egter myns insiens ’n subjektiewe, praktiese een, want as jy kragtige poësie gelees het, weet jy dit. Daar is, in die woorde van Owen Barfield, ’n “gevoelde verandering in bewussyn”, ’n diep resonansie. Wanneer ’n verhalende of anekdotiese gedig daarin slaag om ’n reël, ’n beeld of ’n paar gewone woorde so te raam dat dit begin galm en spook in die binneste van die leser, is dit poësie.”
1.
HANSIE EN GRIETJIE
daar was eendag ’n woud
aan die kant van die son,
die maan is ’n flou olielamp,
saans brand honderde kersies,
die volgende môre word die kindertjies
afgelaai by die heks se huisie
na-vyf, na-werk kom die
stiefmammies en -pappies hulle haal
met ’n ysterswaan
die nuutste model blaas rook
en jaag oor riviere teer
tot by kelders parkering
dan word hulle opgehys
gebad en gevoer in ’n hok
moet hulle soet gaan slaap
eennag het hansie en grietjie
weggeloop, bo-oor die tralies geklim
en fyn en flenters geval
op die paadjies sement
ver van die huis af
(Eveleen Castelyn)
met ’n bossie bergblomme
nederige blomme van ’n vreemde berg
vir jou verjaarsdag
sodat jy berghelder kan lag
en jou hande kan klap by die venster
om ons huis se skaduwees te terg,
skurwe klein kelkies van kyk
wat die wind en die vog in hul dra
want jy is mos jarig,
hulle geur net vir jou
hulle berge soet geur
oeillets du poète: klein oë van die digter,
en as jy lank genoeg daarín kan kyk
sal hulle nog dieper en vuriger blom, verryk
tot die vlerke waarmee jy óór skaduwees gaan vlieg
na die vreemde berge deur die venster
3.
’n Gedig na aanleiding van Christopher Reeve (“Superman”) se dood.
Reeve
vier hoewe, vaart en Anna.
En hy het my gegooi, ’n swarte,
af aarde toe. Déúr swaartekrag.
en droom. Wat kan my keer – miskien die stoom
(Petra Müller)
Ballade
In die Middeleeue het minnesangers rondgereis en ballades gesing. Dit is dus ’n lied met vaste rym en ritme. Ook is daar gewoonlik ’n refrein.
Hoewel die Franse en Engelse ballades ’n ingewikkelde struktuur het, kan leerders doodgewoon ’n storie in vaste rym en ritme skryf en sorg dat daar ’n refrein is.
Die voorbeelde is bekende gedigte in die Afrikaanse letterkunde en is baie lank. Leerders se ballades hoef natuurlik nie so lank te wees nie.
Voorbeelde:
1.
Gister is ’n ver land (ballade vir Mary-May)
Vér in die verre verlede
op ’n dag in 1910
het die mooiste kleine baba
en wyl sy wieg in moedersarms
was haar pa so trots en bly
hy sing vir haar ’n lullaby
en hul noem haar, Mary-May.
In die herfs van 1930
stap Mary langs die strand
en ontmoet toe daar ’n jong man
van ’n ver en vreemde land.
’n Ring met diamante
het sy kort voor lank gekry
en hy vra haar om te trou
want hy was lief vir Mary-May.
Die dag toe hul kom groet
het haar ma se hart gebreek
hul sou haar nooit weer sien nie
dit het sy goed geweet.
Haar pa was byna woordeloos
daar’t ’n traan oor sy wang gegly
maar hy sing vir haar ’n lullaby
en sê "vaarwel, my Mary-May."
Veel jare het verby gegaan
voor haar beeld begin vervaag.
Hy koop ’n klompie planke ~
en toe begin die ou man saag.
Hy bou vir hom ’n skuitjie
wat deur seewaters kan sny
maar die bootjie moes ’n naam hê
en hy doop haar, Mary-May.
Maar nimmer kon hy vrede vind
wyl hy oor blou, blou waters staar
tot anderkant die horison ~
en dink aan lande ver van daar.
Dan droom hy van ’n groot skip
wat haar terug bring om te bly
en hy neurie weer ’n lullaby
vir sy mooiste, Mary-May
O, hoe onverwags die stormsee
en dat sy skuit hom só moes faal.
Hoe hy ookal spook en spartel
die strand kon hy nooit haal.
Met nuwe dag se eerste lig
het ’n sonstraal haar gekry
waar die wind suis soos ’n lullaby
alom die wrak van Mary-May.
Oor die see sweef soms ’n droewe stem
soos van ’n siel met seer belas.
Party sal sê dis net ’n meeu
wat sy eensaamheid so kras,
maar ieder wat die storie ken
wis ~ dis die ou man wat so ly
vir sy liefkind, Mary-May
(C. Shaw)
2.
die koning opgestaan
En almal luister nou:
O, howelinge hoor my aan
Die Blom van my huis gaan trou!
Met ’n ra, ta, ratatata
En die swaai van ’n rooi banier
Het die hoë besoeker uitgetree
O Koning ek is hier!
En bleek het die koning se dogter geword
En wild was haar oë nou
My laaste druppel bloed sal ek stort
Met ’n fa, la falalala
En die sang van ’n silwer basuin
Het die koning se bode gaan staan by sy blom
Gepluk uit die koning se tuin
O wreed het die koning se oë gevlam
En hoog het sy sabel geblink
Soos die kruin van ’n wilker, gesny van sy stam
Het die bode neergesink
En ’n kilte wat kruip oor haar hart
Het die koning se dogter gesing en gelag
Gesing en gelag
Met die singende stem van die smart
(Woorde: I.D.du Plessis)
(Musiek: Laurika Rauch)
3.