cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шъохътан
Шъохътан – бзылъфыгъэ щыгъыным щыщ, бгъэкIэпхэ пытэу щыт.
ШӀугощэш
ШӀугощэш — адыгэ джэгум къешӀэкӀыгъэ хабзэмэ щыщ. Бэслъэныйхэр мыщ щыпэуасэкӀэ еджэх.
Портал:Адыгей
<div style="text-align:center; font-weight:normal; font-family:tahoma MS; font-size:550%; color:steelblue; display:block; margin-top:0.5em; margin-bottom:0.5em;">Адыгей
Мыдхьэт Ахьмэд
Мыдхьэт Ахьмэд и лъэпкъым хуищIэну зыщIэхъуэпса псори къехъулIакъым. 1913 гъэм и ныбжьыр илъэс 69-м иту дунейм ехыжащ тырку литературэм и классик, узэщIакIуэ, философ цIэрыIуэ, адыгэлI щэджащэ Хьэгъур (Мэдхьэт) Ахьмэд.
Аддис-Абеба
Аддис-Абеба - Эфиопием и къэлэшъхьаI, ыкIи и нахь къэлэшху. Нэбгырэ млн 3 фэдис дэс.
Осака
Осака — Японием и къалэ.
Окситаныбзэ
Диалектхэр
Диалектхэр:
Бинали Јилдирим
Бинали Јилдирим – Тыркуем и къэралыгъо тхьаматэр.
Каир
Каир – къалэ, Мысырым и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 8-м къехъу дэс. Ау хьанэгъунэхэри ибгъэгъусэжьмэ, млн 18 фэдиз мэхъу: нахьыбэмкIэ арапхэр, коптхэр. Къэлэ тхьаматэр – Абдул Азим Вазир.
Йемен
ДЛО-м хахьэ.
Белград
Белград — Сербие и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 1,2 фэдиз дэс. Къалэм и лIышъхьэр - Синиша Мали.
Бангладеш
Хэгъэгу лIышъхьэр – Абдул Хамид.
ГъэгущыӀэ
Гъэгущы1э – Адыгэ яхабзэмэ ащыщ. НысакIэр гуащэм дэгущыIэн фиты хъуным пае, нысэм ытыщ къырахрэ шIухьафтынымрэ гъомлэпхъэ хэшыкIыгъэмрэ.
Того
Географие
Гъунэгъухэр: Буркина-Фасо, Ганэ, Бенин.
Африкэм и тыгъэкъохьапIэ щыI. Атлант Океаным ыIушъо тет.
Бахрейн
Арап къэралмэ анахь баймэ ащыщ. Нефтыр лъэшдэдэу къыкIещы.
Абазэ-Адыгабзэхэр
Урысыем (Ишъхъэрэ-Къаукъазым), Апхъазым, къокӀыпӀэгъунэгъу лъэныкъом (Тыркум, Шамым, Иорданым) щыгущыIэхэ, бзэр зэрахьэ. БзэмкӀэ гущыIэу къалытэр миллион 1.1 фэдиз.
Адыгэ джэгу
ГуфIэгъуэ зэхыхьэр нэхъри игъэбжьыфIэт, и щхьэр Iэтауэ, дэ башыр игъэджэгуу къахэлъэда джэгуакIуэм. Пасэм щыгъуэ хьэгъуэлIыгъуэхэр зыIэту яIа а лъыхъужь гушыIэрейм и пщэрылъхэр хьэлэмэту игъэзащIэт Акъ Мухьэрбэч и цIэр зезыхьэ адыгэ театрым и актер Къардэн Заур. АдэкIэ щIадзащ къафэхэм. Пшынэр зыгъэбзэрабзэхэу Хьэту Фатимэ, ПэтI Фатимэ, Апсэ Дянэ сымэ мэкъамэхэр хэти зэрызыдищIыфынум хуэдэу кърагъэкIт.
Чад
Къэрал лIышъхьэр – Идрис Деби.
Хэгъэгу тхьаматэр – Кальзеубе Пахими Деубе.
Географие
Гъунэгъухэр: Нигер, Нигерие, Камерун, Судан, Ливие, Гурыт Африкэ Республикэ.
Абдзаххэр
Абдзахэ цIэрыIохэр
Бэрсэй Умар (1807–1865) - адыгэ дунаим щызэлъашӏэщтыгъэ дэдэу тхакӏо, шӏэныгъэлэжь, егъэджакӏо, тхыдэӏуат. Адыгэ литературэм и шӏогъэшхо екӏыгъ. 1855-рэ илъэсым апэрэу "Адыгабзэм и алфыбэр" къыдигъэкӏыгъ (арап тхакӏэр фэлъапсэу).
Казахстан
Тарихъ
1991-рэ илъэсым нэс Совет Союзым хахьэщтыгъэ.
Мэрэтыкъохэр
Мэрэтыкъохэр (урысыбзэкӏэ: Меретуковы) — Адыгэ лӏакъо. Пасэм пщэхьа псыхъом ишъхэмкӏэ Пщэхьэрэ цецерэ зыщызэхэхьэрэ чӏыпэм щыпсэущтыгъэх. Абдзахэх.Мэрэтыкъохэр-Имеретин зыф1а1орэ хъурцэ лъэпкъым къахэк1ыгъэх.
Кыргызстан
ДЛО-м хахьэ.
Берлин
Тарихъ
1237 лъапсэ фаш1ыгъ.
Адыгэ Нып
Адыгэ Нып (Адыгэ бракъ, Адыгэ лъэпкъым и Нып) — джырэ зэманым хасэхэм, лъэпкъыгъохэм, ыкIи Адыгеим я ныпэу щыт.
Бенин
Къэрал лIышъхьэр - Яйи Бони. Хэгъэгу тхьаматэр - Лионель Зинсу.
Хъырцые
Географие
Гъунэгъухэр: Азербайджан, Ермэлые, Урысые, Тыркуе.
ДжэгуакӀо
Адыгэ културэмкIэ джэгуэкIо хабзэм мэхьанэшхо иI. Лъэпкъ гупшысэм изехьакIощтыгъэх.
Кот-д-Ивуар
Географие
Африкэм и тыгъэкъохьапӀэ щыӀ.
Джэджэ къедзыгъо
Тарихъ
Къедзыгъор къызхагъэунэфык1ыгъэр 1934-рэ илъэсыр ары. Адыгэ Республикэм къызхэхьагъэр 1936-рэ илъэсыр ары.
Къуекъо Налбый
Къуекъо Налбый адыгэ литературэм къызхэхьагъэр я 60-рэ илъэсхэм икIэуххэм адэжь. А лъэхъаным ехъулIэу тхэкIо анахьыжъхэм гъогу гъэнэфагъэ адыгэ литературэр тыращагъэу щытыгъ. Ахэмэ къакIэлъыкIогъэ купым, Налбый зэрахэтэу, уахътэм диштэрэ темэхэмрэ гупшысакIэхэрэмкIэ литературэр къагъэбаигъ. Мы лъэхъаным цIыфым иIэкIоцI дунай нахь лъыплъэхэу къырагъажьэ, ащ елъытыгъэу къэIуакIэхэри зэблахъу. Анахьэуи усакIоу Къуекъо Налбый ыцIэ кIэу адыгэ поэзием къыхэхьагъэм епхыгъэу мэхъу. Апэрэ тхылъэу «ЧIыгур сыгу къыщекIокIы» зыфиIоу 1968-рэ илъэсым Мыекъуапэ къыщыхиутыгъэм ар къеушыхьаты. Ащ къыкIэлъыкIуагъэх тхылъхэу: «Чэрэз чъыгхэр» (1971 илъ.), «Нэпкъ фабэхэр» (1973 илъ.), «Огур зыIэтыгъэр» (1976 илъ.), «Зэрджэе куаш» (1985 илъ.), нэмыкIхэри. УсакIом зы лъэгапIэм икIымэ адрэ лъэгапIэм нэсызэ игупшысэ-гулъытэ, иIэпэIэсэныгъэ, итематическэ зэмшъогъуныгъэмэ ахигъэхъуагъ. Апэрэ тхылъэу «ЧIыгур сыгу къыщекIокIы» зыфиIорэм къыгъэнэфагъ усэкIо гъэшIэгъон, талант ин хэлъэу тилитературэ къызэрэхэхьагъэр. УсакIом зэкIэ дунаим игумэкIыгъо ыгу къыщекIокIы, зэкIэри къынэсы, зэкIэми ыпсэ адегощы:
Чэщ шIункIым, хъоо-пщэо нэкIым.
Сэри зысIэтыгъэу лъагэу-лъагэу,
Къуекъо Налбый иапэрэ лъэубэкъу къыгъэлъэгъуагъ гупшысэшхо зыкIоцIылъ сатырхэр къызэхигъэуцон зэрилъэкIрэр. ГущыIэм пае, цIыфым щэIагъэ зэрэхэлъын фаер: «Зи умыIоу гъэшIэныр пщэIэныр…» къызиIокIэ тыгу къэкIыжьы Кайсын Кулиевым иусэу «Терпение» зыфиIорэр. Джащ фэдэу щыIэныгъэм иупчIабэхэм агъэгумэкIызэ илирикэ ащ къежьэ. Цуамыкъо Тыркубый зэрэхигъэунэфыкIырэмкIэ цIыфым ифилософиерэ иIэкIоцI дунайрэ къыригъэлъэгъукIыным фэлажьэ Къуекъо Налбый [Чамоков Т. Н. Смена эпох и достоинство слова. – Майкоп, 2012. – С. 472].
Я 90-рэ илъэсхэм къыдэкIых тхылъхэу: «Зы бзый, зы макъ, зы къамзый», «Гум инэф, псэм ифаб», «Гум истафэхэр». УрысыбзэкIэ зэдзэкIыгъэхэу Москва къыщыдэкIых сборникхэу: «Танец надежды», «Светлый круг», «Звезда близка», «Продрогшая вишня».
Туркменистан
Хэгъэгу лIышъхьэр – Гурбангулы Бердымухамедов.
Черногорие
Хэгъэгу лIышъхьэр – Филип Вуянович.
Туркменистан
Географие
Азием ыку ит. Гъунэгъухэр: Казахстан, Узбекистан, Иран, Афганистан.
Черногорие
Географие
Еуропэм ычIэгъ ит. Сербиер, Босниерэ-Герцеговинэрэ, Албаниер пэгъунэгъух.
Намибие
Намибие — Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэхэр - Виндхук. Нэбгырэ млн 2.3 къехъу щэпсэу. Хэгъэгум чIырэу иIэр 825 418 км². БзэшъхьаIэр – англыбзэ.
Тхьаумафэ
Тхьаумафэ – тхьаумафэм джанэ къэсщэфыщт.
Лабэжъ
Лабэжъ — Адыгэ Республикэм и псыхъу.
Дзэхэр
Джащ фэдэу ыпэкIэ аIощтыгъэ "а-дыгъэ" – тыгъэм илъэпкъ. Итальянскэ ыкIи греческэ тхыгъэхэм къызэратырэмкIэ, цIэу "зихи" зыфиIорэр адыгэхэм я I5-нэрэ лIэшIэгъум нэс араIощтыгъэ. Адыгэхэм ятарихъ зыугъоищтыгъэ Интериано мыщ фэдэу къетхы: "итальянскэ, греческэ ыкIи латиныбзэкIэ зихкIэ ахэм яджэх, татархэм ыкIи тыркухэм черкес аIо, ежьхэм адыг зэраIожьы".
Долмен
Долмен – мыжъо зэтетмэ ащыщ, мегалит. Адыгэмэ я испунэхэр, гущыIэм фаIо. НэмыкI лэпкъхэми долменхэр яIэх.
Кощхьэблэ къедзыгъо
Кощхьэблэ къедзыгъо — Адыгэ Республикэм и къедзыгъуиблмэ ащыщэу зы. Къуэджэ шъхьа1эр – Кощхьабл. Къедзыгъом и лIышъхьэр – Тхьаркъохъо Налбый.
ЦIыфэу щыпсэухэрэр
ЦIыф нэбгырэ мин 30 фэдиз дэс (2014-рэ илъэс).
Португалие
Хэгъэгу тхьаматэр – Педро Пассос Коэльо.
Географие
Еуропэм ыкъохьэпIэ лъэныкъом щыт. Испание закъу пэгъунэгъур.
Дунейм тетыху
Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр щIаIуатэр Къэбэрдейм и закъуэкъым, абыхэм ущрохьэлIэ Шэрджэсми Адыгейми; Къэзэнокъуэм и цIи и хъыбархэри ящIэ ди гъунэгъу лъэпкъхэми. Псалъэ пэж куэд къызэринэкIащ Къэзэнокъуэ Жэбагъы, абыхэм нобэр къыздэсым Жэбагъы и псалъэкIэ йоджэ. Къэзэнокъуэ Жэбагъы къызэринэкIа псалъэ Iущхэр адыгэ псалъэжьхэм хэзэрыхьыжауэ къогъуэгурыкIуэ.
Къэзэнокъуэ Жэбагъы 1750 гъэм лӀащ, и акъылрэ и ӀуэхущӀафэкӀэ цӀэрыӀуэ дыдэ хъуауэ.
Адыгэ Хэку
Google Maps - ХЭКУ - CIRCASSIA - ЧЕРКЕССИЯ : Адыгэбзэк1э, къуажэ, псы, псыгуэн, бгы, 1уащхьэ, ухуа ц1эхэр.
Бжъэдыгъухэр
Тарихъ
ЗэкIэмкIи а лъэхъаным Псэкъупсэ округым щыпсэущтыгъэр нэбгырэ 16725-рэ хъугъагъэ. А пчъагъэм хахьэщтыгъэх бжъэдыгъу чылэхэм адэсыгъэхэм ямызакъоу, нэмыкI адыгэ лъэпкъхэм ащыщхэу, урысые администрацием къадигъэтIысхьэгъагъэхэри.
Кушъо
Кушъо – адыгэ кум ыбгъуитIу къешIэкIыгъэ пхъэмбгъохэр.
Кушъэ орэд
Кушъэ орэд - сабый быдзашъоу кушъэм хэлъыр рагъэгупсэфынэу, щыIэныгъэ хъохъухэр хэлъэу къаIощтыгъэр.
Бигэ
Бигэ (Тыркубзэ: Biga) — Чанаккалэм и къалэжъый. Нэбгырэ мин 90-м фэдиз цӀыф дэс. Къалэу Бигэ къэлэшхоп, ахэм ащыщэу адыгэр минибл фэдиз мэхъу.
ЫцIэр
ЫцIэр къыхэкIыгъэ гущыIэр "Пегаи" (Pegai). Пегаи къэлэжъыгъ.
ЦӀэмэз
ЦӀэмэзым «хьэцӀэ-пӀэцӀабэ зыхэс мэз» зыфиӀорэ мэхьанэр къикӀэу ары. Мы чӀыпӀэр зэгорэм орыжъылъэу, аргъой, бэдзэнэшъу, хьэцӀэ-пӀэцӀэ тӀысыпӀэу щытыгъэкӀэ егуцафэх. Джы къызнэсыгъэми ЦӀэмэз ихьанэ-гъунэ ащ фэдэ чӀыпӀэ зырызхэр къинэжьыгъэх.
Тыгъужъыкъо Къызбэч
Тыгъужъыкъо Къызбэч (1777–1840) — Кавказ заом игъо шъхьафитныгъэм фэзэощтыгъэ адыгъэмэ я дзэпащэу щытыгъэ лIыхъужъ. "Черкессием и аслъанкIэ" зэлъашIэуи щытыгъ. ЛIэкъолъэшхэу ШэрэлIыкъомэ ащыщыгъ.
ЫцIэрыIоныгъэр
Джащ фэдэу, зэпыу имыIэу лъэшIэжь заом пчыкIэ машIоу щышIэтэу, ыпсэ пэтыфэ шышъхьэмыгъазэу, пый псэIухэу илъэс 40-м къехъурэ Тыгъужъыкъо Къызбэчы къыхьыгъ, уlэrъих телъэу мэзаем и 28-м 1840-рэ илъэсым идунай ыухыrъ.
Латвие
Къэрал тхьаматэр – Лаймдота Страуюма.
Кувейт
Хэгъэгу тхьаматэр – Джабер Мубарак аль-Ахмад аль-Сабах.
Географие
Азием и тыгъэкъохьэпӀэ лъэныкъом щыӀ. Сауд Арабиерэ, Иракрэ игъунэгъух.
Тарихъ
1961-рэ илъэсым шъхьафитэу хъугъэ. Ащ ыпэкӀэ Британием и колониеу щытыгъэ.
Зиковшир
Я. Рейнеггс, Всеобщее историческое и топографическое описание Кавказа, 1796–97 гг.
Блэгъожъ Зулкъарин
Ар бзэм Iоф зыдишIэрэр илъэс 50-м ехъугъ. Краснодар дэт къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтыр къызеухым урысыбзэмрэ адыгабзэмрэкIэ ригъэджагъэх. ЕтIанэ къалэу Горькэм (Нижний Новгород) дэт университетым филологие шIэныгъэхэмкIэ кандидатскэ диссертациер къыщигъэшъыпкъэжьыгъ. Джы Зулкъаринэ Адыгэ къэралыгъо университетым щэлажьэ, доктор, профессор, бзитIушIэныгъэм (двуязычием) Iоф дешIэ. IофшIагъэхэр иIэх еджакIохэм яжабзэ икультурэ къызэрэпIэтыщтым фэгъэхьыгъэхэу: «Типы ошибок в русской речи учащихся-адыгейцев и их источники», «Контактирование русского и родного языков в условиях двуязычия» ыкIи нэмыкIхэр. Урысыбзэм, адыгабзэм яхьылIагъэу статья 250-м ехъу къыхиутыгъ, тхылъ шъхьафэу 30-м ехъу ытхыгъ. Ахэм ащыщых адыгэ-урыс гущыIалъэхэр, урыс-адыгэ зэдэгущыIалъэхэр, адыгэ лъэкъуацIэхэмрэ цIэхэмрэ, адыгэ гущыIэжъхэр урысыбзэкIэ зэдзэкIыгъэхэу. Блэгъожъ Зулкъаринэ Адыгэ дунэе академием иакадемик, Урысыем педагогическэ ыкIи социальнэ наукэхэмкIэ иакадемие иакадемик, Зэкъошныгъэм иорден къыфагъэшъошагъ.
Аталыкъ
Аталыкъ - пIурыр (шъэожъыер е пшъэшъэжъыер) зыпIурэ цIыф.
Минск
Минск – Белоруссием и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 1.9 фэдиз дэс. Къалэм и лIышъхьэр – Николай Ладутько (и.о.).
Исаак Ньютон
Непэрэ дунэе гурыӀоныгъэм и егъэжьакӀу: дифференциал ыкӀи интеграл анализы Ньютон ары нахьыбэмкӀэ къэзыугупшысыгъэр; ащ нэмыкӀэ теорие бэхэр зэхигъэуцуагъэх, ащылэжьагъ. Ньютоным фэдэ шӀэныгъэлэжь бэлахьэу нэбгырэ заул ныӀэп зэрэдунаеу щыӀагъэр.
Бухарест
Бухарест – Румание и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 1,9 фэдиз дэс. Къалэм и лIышъхьэр - Сорин Опреску.
Шорэ ятэ
Шорэ ятэ Нэгумэ Бэчмырзэ тхьамыкIэ хъужьыгъэ оркъ унэгъуагъ.
Шорэ Дагъыстан щыщ къуаджэу Эндери дэт мэдрысым ще-джагъ, дэгъоу къыухыгъ. Ащ ыужы якъуаджэ тIэкIурэ ефэндэу щылэжьагъ. Ау дин IофшIэныр IэкIыбы ышIи, научнэ гъэсэны-гъэм зыритыгъ.
Адыгэ алфыбэ
Ау иморадхэр къыдэхъуныр Нэгумэм инасыпы къыхьыгъэп. Итхыгъэхэр ыIыгъэу Петербургы Академием кIуагъэу зыми джыри IукIэгъу имыфагъэу сымэджэ хьылъэ хъугъэ, июным и 10-м (22-м) 1844-рэ илъэсым Нэгумэр лIагъэ.
Швецие
Хэгъэгу лIышъхьэр – Швецием и Королэу Карл Густаф я-XVI.
Нэгумэ Шорэ
Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр щӀаӀуатэр Къэбэрдейм и закъуэкъым, абыхэм ущрохьэлӀэ Шэрджэсми Адыгейми; Къэзэнокъуэм и цӀи и хъыбархэри ящӀэ ди гъунэгъу лъэпкъхэми. Псалъэ пэж куэд къызэринэкӀащ Къэзэнокъуэ Жэбагъы, абыхэм нобэр къыздэсым Жэбагъы и псалъэкӀэ йоджэ. Къэзэнокъуэ Жэбагъы къызэринэкӀа псалъэ Ӏущхэр адыгэ псалъэжьхэм хэзэрыхьыжауэ къогъуэгурыкӀуэ.
Индие
Къэрал тхьэматэр — Нарендра Моди.
Шапсыгъэхэр
Бзэр
Я диалект литературабзэм ымакъэхэмкIэ текIы. Ау итIум язэгурIоным къин хэльэп.
Адыгэ Республикэм
Тэхъутэмыкъуай къедзыгъом:
Шъэумэн Хьазрэт
Шъэумэн Хьазрэт Мэджыдэ ыкъор — Адыгэ Республикэм ият1онэрэ президент (2002–2007 илъэсхэм).
2007-рэ илъэсым ыч1ып1э Тхьак1ущынэ Аслъан щызэблихъугъагъ.
Адыгэ макъ (гъэзет)
Адыгэ макъ – Адыгэ Республикэм, Мыекъуапэ къыщыдэкIырэ гъэзет. КIэхабзэкIэ атхы. Редактор шъхьаIэр – Дэрбэ Тимур. Джырэ тираж пчъагъэр – 4000.
ЛъэгупцӀ
«ц1ыф лъэкъошу» зыфи1у.
ЛъэкӀэӀу
алъ1э1у ис: унэгъуит1оу зэпэблэгъэ дэдэу шысхэр
Ирландие
Ирландием – Темыр Еуропэм ит къэралыгъу, Ирландие островым и нахьыбэр еубыты. Къэлэ шъхьа1эр – Дублин. Темыр лъэныкъомк1э Британиешхомрэ зэгъунэгъух. Км² мин 70-м къехъу чъыгу еубыты. Нэбгырэ млн 5-м фэдиз ц1ыф щэпсэу.
Адыгэ псалъэ (гъэзет)
Тарихъ
1921-рэ илъэсым щегъэжьагъэу къыдагъэкIы. Гъэзетым ыцIэ пчъагъэ зэблихъугъ: "Плыжь Къэбэртай", "Ленин гъогу". Джырэ цIэр 1992-рэ гъэм щегъэжьагъэу ехьы.
Иран
Географие
Азием и тыгъэкъохьэпIэ лъэныкъом щыI. Тыркуер, Туркменистаныр, Иракыр, Афганистаныр, Пакистаныр, Азербайджаныр игъунэгъух. Перс Псыдахьэмрэ, Къаспий Хымрэ аIушъо тет.
СтӀашъу Юрэ
СтӀашъу Юрэ — исэнэхьаткӀэ сурэтышӀэ-щыгъынышӀ. Щыгъын шъошэ гъэшӀэгъонхэр ежьежьырэу къеугупшысых, едых. Ахэр зэкӀэ адыгэ лъэпкъым ижъырэ шъуашэу иӀагъэхэм афэгъэхьыгъэх. Адыгэхэм ятарихъ, яхабзэхэр, непэрэ мафэм игумэкӀыгъохэр, игушӀуагъохэр ахэмэ ахэолъагъо.
Къамэ
Къамэр адыгэмэ лъэшэу агъэлъапIэщтыгъ. ГъолъыпIэм пэмыкI тэди щыIэхэми адыгэмэ якъамэхэр абгырыпхым пашIэщтыгъ.
Лъэпэеу
Лъэпэеу — топэр спорт куп хьэогъма ашыш, ари бэм ашъ дунаиэмг.топамджэ маджгунфаи т1у купхьу ахьмэ джэгуак1хьэ 22 гулджхьэри ахьту, зкупэм хьэтэ джэгуак1хьу 11.
Бурхьанэттин Бигалы
Илъэс 2016, Iоныгъом и 17-рэм лIагъэ. Илъэс 89-м итыгъ. Ащ икъэр Истанбыл дэт Зинджирликую Къэхалъэм илъ.
Испание
Географие
Еуропэм ыкъохьэпӀэ лъэныкъом щыт. Португалиер, Франциер, Андоррэр пэгъунэгъух.
Узбекистан
ДЛО-м хахьэ.
Эль-Кувейт
Эль-Кувейт - Кувейтым и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 2.3 фэдиз дэс.
Буэнос Айрес
Буэнос-Айрес - къалэ, Аргентинэм и къэлэшъхьаI. Къэлэ тхьаматэр - Маурисио Макри. ЦIыфэу нэбгырэ млн 3 фэдиз.
Бэрсэй Умар
Бэрсэй Умар (1807–1865) – адыгэ дунаим щызэлъашIэщтыгъэ дэдэу тхакIо, шIэныгъэлэжь, егъэджакIо, тхыдэIуат. Адыгэ литературэм ишIогъэшхо екIыгъ. 1855-рэ илъэсым апэрэу "Адыгабзэм и алфыбэр" къыдигъэкIыгъ (арап тхакIэр фэлъапсэу).
Мэхъошхэр
Мэхъошхэр – адыгэ лъэпкъмэ ащыщ.
Оман
Хэгъэгу тхьаматэр – Фахд бин Махьмуд.
Къыблэ Америкэ
Къэралыгъоу итхэр:
ЛӀакъом цӀыф
ЛӀакъом цӀыф нахьыжъэу хэтым мы Ӏофыр фагъазэщтыгъэ. ЯӀахьыл-гупсэхэу лӀэхэрэм тхьэлъэӀухэр атрашӀыхьэщтыгъэх. ЧӀыгур атӀыщти, зидунай зыхъожьыгъэ цӀыфыр утӀыӀугъэу ащ чӀалъхьэщтыгъэ.
Украинэ
Географие
Еуропэм ытыгъэкъокIыпIэ лъэныкъом щыI. Урысыер, Белоруссиер, Полшэр, Словакиер, Хунгариер, Руманиер, Молдавиер пэгъунэгъух.
Пакистан
Географие
Азием ыкурэ, ыкъыблэрэ азыфагу ит.
Эфиопие
Географие
Хыплъыжьымрэ, Инд Океанымрэ аIушъом тетэп, ау апэчыжьэп.
Улап
Улап адыгъэ чылэу Адыгъем дэт. Кальэу Мыекъуапэ километрэ токIищкIэ пэчыж.
Шапсыгъ
Евтых, Тхагушэ, Тхагапсо
Ишъхъэрэ Македоние
Къэралыгъо щытыкIэр
Ахъщэу агъэфедэрэр – македон денар.
Перс Псыдахь
Перс Псыдадхь – псыдахьэу Инд Океаным къыхэкIырэр.
Мали
Географие
Гъунэгъухэр: Мауритание, Алжир, Нигер, Буркина-Фасо, Кот-д-Ивуар, Гвинейе.
Чыристан дин
Чыристан дин, христиан дин (Алыджыбзэ: Χρῑστῐᾱνισμός; Джуртыбзэ: נַצְרוּת ‎) – дунаем тет динмэ анахь жъыдэдэмэ ащыщ. И лэжьын илъэс мин-2 ыгъэшIэгъах.
Рэджэб Тайиб Эрдогъан
2003–2014 илъэсхэм – Тыркуем и къэралыгъо тхьэматэу тетыгъ. 2014-рэ илъэсым Тыркуе Республикэм и президентэу хадзыгъ (51,79% хэдзыкIо Iахьэу ыштэгъагъ). Абдуллахь Гюл ычIыпIэ ихьэгъагъ.
Испаныбзэ
Испаныбзэ — дунаемкӀэ млн 470 фэдиз рэгущаӀжэх.
Виндхук
Виндхук – Намибием и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ мин 330 щэпсэу. Къэралыгъом и экономикэ, културэ ыкIи социал гупчэу щыт.
Нэжъыrъу
Нэжъыrъу (Наджиrу) — Лыrъотх окруrым хахьэ. ПсышъопIэ районым ит Мэкъупс псыхъом иджабгъу нэпкъы тес. КилометрипшIкIэ хым пэчыжь.
Урымые
ДЛО-м ыкIи ЕЗ-м ахахьэ.
Адэмий (лъэпкъ)
Адамехэр а джэрз цыфым "ЦЫФ" еджэх. Таурэхэм къызыриуоу а ЦЫФыр Искандер Зулькарнейн(Александр Македонский) игъэуцӀугъ.
Бзыу
Тамэ зиIэу быбрэ псэушъхьэ цIыкIу.
Адыгэхэр
Тарихъ
Адыгэ лъэпкъыр лъэпкъыжъ дэд. Ащ гъогу къин кIыхьэ къыкIугъ. Тарихъым къызэриIорэмкIэ, адыгэхэр Кавказым егъашIэм исыгъэх. Адыгэхэр лъэпкъ пшIыкIутIу хъущтыгъэх. Ахэр: абдзэхэхэр, адэмыехэр, бжъэдыгъухэр, беслъэнейхэр, еджэркъуаехэр, жанэхэр, къэбэртаехэр, кӀэмыгуехэр, мамхыгъхэр, мэхъошхэр, натыхъуаджэхэр, хьатикъуаехэр, шапсыгъэхэр (хьакӀуцухэри ахэтэу). НахьыбэмкIэ нэмыкI цIыф лъэпкъхэр адыгэхэм къызэряджэхэрэр «черкес».
Адыгэ шъуашэ
Адыгэ хъулъфыгъэ шъуашэм хахьэхэрэр: цые, кIако, гъончэдж, паIо,  шъхьарыхъон, бгырыпх, къамэ, майстэ, кIакIо.
Адыгэ Хабзэ
Унэгъо кIоцI сэламыр
— Уипчэдыжь шIу, нан! (тэт, мам, пап, Гунэс, Iушыц!...) Гъунэгъум Iоф иIэу шъуищагу къыдэхьагъэу дэтмэ, е шъуикъэлапчъэ Iутмэ, о сэлам ех (сыда пIомэ оры унэм къикIыгъэр — гъунэгъур щагум дэт).
Ижъырэ хьакIэ пэгъокI хабзэхэр
— Тхьауегъэпсэу! - еIо хьакIэм.
Салвадор
Хэгъэгу лIышъхьэр – Сальвадор Санчес Серен. Игуадзэр – Оскар Ортис.
Википедие
100+ articles
Acholi • Akan • Адыгэбзэ • Langue des Signes Américaine • Bamanankan • Ichibemba • Bewtai • ဘာသာ မန် • Chamoru • Ciluba • Chichewa • Dusun Bundu-liwan • Fulfulde / 𞤆𞤵𞤤𞤢𞤪 • Gã • ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ / Inuktitut • jysk • Lazuri • Lingít • Lozi • Lwo • Maarrênga'twich • ᠮᠠᠨᠵᡠ ᡤᡳᠰᡠᠨ • kreol morisien • isiNdebele seSewula • Ñhähñu • Nēhiyawēwin / Nehithawewin / Nehinawewin / ᓀᐦᐃᔭᐍᐏᐣ • Nigerian Pidgin • Ko e vagahau Niuē • Norfuk / Pitkern • ߒߞߏ • Ποντιακά • Prūsiskan • Toba Qom • къумукъ тил • རྫོང་ཁ • Romani • Kirundi • Sängö • Ganda ke Lava • Setswana • Словѣ́ньскъ / ⰔⰎⰑⰂⰡⰐⰠⰔⰍⰟ • SiSwati • Chaouïa • ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ • Thuɔŋjäŋ • ትግርኛ • Xitsonga • Tshivenḓa • Twi • Vaďďa • Yugtun • 𐌲𐌿𐍄𐌹𐍃𐌺
Уакъо
Уакъо (Георгиевское) — ТIопсэ районым ит Адыгэ къуадж.
Къэзэнокъуэ Жэбагъы
Къэзэнэкъо Джэбэгъ, е (къэбэртэе адыгабзэмкIэ) Къэзэнокъуэ Жэбагъы (1684–1750)
Нэгумэ Шорэ
Къэзэнокъуэ Жэбагъы I750 гъэм лIащ, и акъылрэ и IуэхущIафэкIэ цIэрыIуэ дыдэ хъуауэ.
Гайанэ
Хэгъэгу лIышъхьэр – Дэвид Грэнджер. Игуадзэр - Мосес Нагамуту.
Исраил
Тхыдэр
1260–1516 гъэм Палестинэр мамлыкӀухэм я ӀэнатӀэм кӀэт.
Гвинейе
Гвинейе - Африкэм ит къэралыгъу.
Исраил
Администрацие гощыгъор
Исраэл къэралыр администрациэ куей хыкӀэ мэгуэчыр, зэреджэхэр «мехозот» (מחוזות).
Езы куейхэр куейкуэрыт 50-кӀэ мэгуэчыжьхэ, я цӀэр «нафот» (נפות), езыхэри яужкӀэ 15-нэ куейкӀэ мэгуэчыжьхэ.
Къэрал зэхэтыкӀэр
Къэралым и тхьэмадэр президент, хэзыхыр Кнессэт, хэхыгъуэр шъэху йокӀуэкӀ, зэрхахыр илъэсибл. Иджырей къэралым и хабзэмкӀэ президентым ӀэнатӀэ иӀэкъым, къэралым и напашъхьу щыт къуэдей, дунем и цӀэкӀэ къэпсалъу. Президентым и ӀэнатӀэкӀэ ишъэ къуэдер ӀэнатӀэгъу зэхуэсым хэтхэр къилъытэнымрэ (ахэр къимылъытауэ щытмэ ӀэнатӀэгъу зэхуэсым хэтхэм я ӀэнатӀэпӀашъхьэхэр яхъуэжь) хьэпсэрысхэр хуит ишъынымрэ (Исраэлым и цӀыху хъуар, зэгуэрэм хьэпсэм ихуар, президентым хуит ишъыным елъэӀун пӀалъэ иӀэ).
Исраэлым адыгэу исхэр
Исраэлым 4,000 адыгэу ис. КуэйитӀу дэт: Кфар Камэрэ Рихьаныерэ. Кфар Камэр шапсыгъэ чыл, Рихьаныер абдзахэ чыл.
Албаныбзэ
Албаныбзэ – албанхэм ябз. Индо-еуропэ бзэунагъом хахьэ. Бзэкуп шъхьафэу ежьырэу щыт.
Нуакшот
Нуакшот – Мауританием и къэлэшъхьаӀ.
Чэмышъо Гъазый
Чэмышъо Гъазый Кущыку ыкъор мэзаем и 7-м 1950-рэ илъэсым къуаджэу Пэнэхэс къыщыхъуrъ. Ащ Адыrэ къэралыrъо кIэлэегъэджэ институтымрэ Ростов дэт Апшъэрэ партийнэ школымрэ къыухыгъэх. Нэужым Адыrэ хэку партийнэ аппаратым Iоф щишlагъ.
Непэ Чэмышъо Гъазый общественнэ IофшIэшху.
Албание
Хэгъэгу лIышъхьэр – Буяр Нишани.
Географие
Еуропэм ычIэгъ ит, Балканхэм атет. Черногориер, Урымыер, Македониер, Сербиер пэгъунэгъух.
Сауд Арабие
Географие
Гъэ къэс быслъымэн пчъагъэ макIо, сыда пIомэ Меккэрэ, Мединэрэ ащ щыIэхэшъ.
Финланд
Къэрал щытыкIэр
Ахъщэу агъэфедэрэр – еуро.
Алжир
Хэгъэгу лIышъхьэр – Абдель Азиз Бутефлика.
Алжир (къалэ)
Алжир (арапыбзэкIэ аль Джазаир) - къалэ, къэралыгъоу Алжирым и къэлэшъхьаI. Къэралыгъом и анахь къэлэшху. Нэбгырэ млн 3-м къехъу щэпсэу, агломерациер къапштэмэ.
Урысые
Къэрал тхьаматэр — Дмитрий Медведев.
Урысыем икъэралыгъуабзэр урысыбзэр ары. Ащ къэлэ миным ехъу ит. Урысыер федеративнэ республикэу щыт. Хэгъэгум иIэшъхьэтетыр президентыр ары.
Синдхэр
Меотхэм афэдэу синдхэр чIыгулэжьыным, былымхъуным, пцэжъые ешэным пылъыгъэх, IэшIэгъэ зэфэшъхьафхэр ашIынхэм фэIэзагъэх. Синдикэр- гъэпщылIэкIо къэралыгъоу щытыгъ. Тиэрэ ыпэкIэ 480-рэ илъэсым грек къалэхэу Керченскэ хыдэкIыпIэм инэпкъыхэм аIутыгъэхэр зэхэхьэхи, зы къэралыгъо зашIыгъ. Боспорскэ царствэкIэ ащ еджагъэх. Ащ игупчэу хъугъэ-Пантикалей.
Монголие
Монголие – Азием ыку щыIэ къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Улан-Батор. ЦIыфэу нэбгырэ млн 3-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 1 564 116 км². БзэшъхьаIэр – монголыбзэр.
ДЛО-м хахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Цахиагийн Элбэгдорж.
Къэрал тхьэматэр – Чимэдийн Сайханбилэг.
Молдавие
Хэгъэгу лIышъхьэр – Николае Тимофти.
Къэралыгъо щытыкIэр
Ахъщэу агъэфедэрэр – молдав лей.
Хорватие
Хорватие – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Загреб. ЦIыфэу нэбгырэ млн 4-м къехъу щэпсэу (дунаемкIэ я-128). Хэгэгум чIырэу иIэр 56 594 км² (дунаемкIэ я-126). БзэшъхьаIэр – хорватыбз.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Колинда Грабар-Китарович.
Хунгарие
ДЛО-м ыкIи Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.
Кобл Билъэустэн
Билъэустэн драматургиер зылъэпсэ произведениехэр ытхыщтыгъэх. Тхылъ къыдигъэкIынэу хъугъэп, ау идрамэхэм ащыщхэр гъэзетхэм къарыхьагъэх. Пятигорскэ театрэм щагъэуцугъэхэри ахэм ахэтых. Актыбэу зэхэт произведениеу 6: «Къунчыкъорэ Гюлрэ», «В огне борьбы», «Бурная Лаба», «Хьанэхэкъо Къымчэрый», «Месть», «Лермонтов», зы къэшIыгъо хъурэ пьесэу 4: «Случай в больнице», «Поручение выполнено», «Сводница», «Мос и Гошевнай Шовгеновы» зыфиIохэрэр Билъэустэн ытхыгъэх.
Б. Коблыр адыгэ литературнэ критикэм икъежьэпIэ дэдэм Iутыгъэхэм ащыщыгъ. «Поэзием иIоф» зыцIэ статьяр гъэзетэу «Колхоз быракъым» 1934-рэ илъэсым къыщыхиутыгъ. Адыгэ литературэм, театрэм къатегущыIэхэу тхыгъэхэр журналым ыкIи гъэзетхэм, тхылъэу «Адыгэ Iэдэбыят угъоигъ» зыфиIорэм къащыхиутыгъэх.
Андоррэ
Хэгъэгу лIышъхьэхэр - Хоан Энрик Сицилия, Франсуа Олланд.
Анкара
Тарихъ
АзиецIыкIум и къэлэ жъыдэдэмэ ащыщ. Ижъ-ижъыжь зэманым щегъэжьагъэу урым къуаджэу АнгирэкIэ е АнкирэкIэ лэлъашIэщтыгъэ. 1071-рэ илъэсым, Манцикерт заом ыуж тыркумэ аубытыжьыгъ.
Словакие
Хэгъэгу лIышъхьэр – Андрей Киска.
Асмэра
ГъэшIэгъон
Тигринья бзэкIэ ыцIэм къикIырэр "мэIашIу мэз".
Тарихъ
Ш1эныгъэлэжь ц1эры1охэр
Геродот, Плутарх
Астана
Тарихъ
1998-рэ гъэм щегъэжьагъэу къэралыгъом и къэлэшъхьаI. Ащ ыпэкIэ нэмыкI цIэхэр ыхьыщтыгъэх: Акмолинск, Целиноград, Акмола.
Атлант Океан
Атлант Океан — чIыгум тет океаниплIым (4-м) ащыщ.
Араб Эмират Зэхэтхэр
Араб Эмират Зэхэтхэр, АЭЗ – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр - Абу-Даби. ЦIыфэу нэбгырэ млн 5-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 82 880 км². БзэшъхьаIэр - арапыбз.
Тайланд
ДЛО-м хахьэ.
Адыгагъ
Адыгагъ - адыгэ лъэпкъым зэдиштэгъэ шэн-зекIуакIэмрэ гупшысакIэмрэ. Адыгэ шэн, адыгэ хабз, цIыфыгъ.
Зазахэр
Зазахэр – Азием щыпсэурэ цӀыф лъэпкъ. ЯпчъагъэкӀэ нэбгырэ млн 4-6-м къехъоу аӀо. НахьыбэмкӀэ Тыркуем щэпсэух.
Абадзэхэр
Тхыдэ
Къаlотэжъым къызэрыхэщымкlэ "абадзэ" псалъэр лъэпкъ шъхьэхом ицlэу щытыгъэп, атlэ адыгэм янахьыбэм фахьэу щытыгъ. ГущыIэм папкlэ, Люлье Леонтий адыгэхэр "абадзэ чылэ"-рэ "адыгэ чылэ" аlоу зэхадзэу щытыгъэу етхыжь. Абадзэ чылэм убыххэри, шапсыгъхэри, абадзэхэхэри хиубытагъ. Лапинскэ Теофил (Тэуфикъ-бей) "абадзэ" гущыIэмрэ "адыгэ" гущыIэмрэ зэфэдэкъабзэу итхыгъагъ.
Йзраел
Диехэр
Йзраел анэхь лIапIэ чIыгу кIым тетым фэду aIо. Тхьэ зызгъэзакъорэ ЗэмлIэгъужгъэ динхэр Йзраелым илъэых. Анэхь ины динэр Джурд дин ары. Ашы къынэужы Бысмэн динэр ары. Я 3-рэ Урысы дин ары.
Цэй Джэудэт
Цэй Джэудэт - (Арапыбзэкӏэ: جودت سعيد)Адыгэ Алламэ Сирием щыщ Тыркуем щэпсэу, Ал-Азхьэрым еджагъ.
ШыкӀэпщынэ
ГъукӀэ бзэпс шыкӀэпщынэ
Джырый шыкӀэпщынэр виолончел-скрипкэ оркестр Ӏамэпсымэхэм ехьщышъоу щыт. Ибзыпсэхэр гъукӀэкӀапсэм къыхэкӀыкӀагъ, ябжьыгъэри плӀы мэхъу. ШыкӀэпщынэ щабзэри европэу щыт.
Джырый зэманым икъэгъэфедэныгъор
ШыкӀэпщынэр бэрэу къагъэфедэ Ӏамэпсымэхэм ащыщ къашъо ансамбылхэм «Кабардинка», «Налмэс», «Меркуриим». Ащ елъытау шыкӀэпщынэ еоным иегъэсэныр шIоу зэшӀогъуцоу щытэп, здагъасэ бэрэр Ипшъэ Кавказым и Къэралыгъо Арт Институтым Налшык къалэ дэтым.
Меотхэр, зиххэр
Сарматхэрмрэ меотхэмрэ язэфыщытййӀэхэр
Меот дзэ дипломатием зэфэхьысыжь гъэнэфагъэхэр фэхъугъагъэх. ЛӀэшӀэгъуищым къыкӀоцӀ меотхэмрэ сарматхэмрэ якультурэхэр зэхахьэх, охътабэрэ мы лъэпкъхэр зэгурыӀохэу зэрэзэдэпсэугъэм ар иушъхьагъоу плъытэн плъэкӀыщт. КъыкӀэлъыкӀорэ илъэсхэм сарматхэм яфэмэ-бжьымэхэр меотхэм къатехьэхэу ыублагъ. Тиэрэ ыпэкӀэ ятӀонэрэ лӀэшӀэгъум ыгузэгухэм адэжь меотхэм агъэфедэрэ Ӏэмэ-псымэхэм сармат Ӏашэхэр, хьакъу-шыкъухэр, чӀыгур зэралэжьырэ пкъыгъохэр къахэхьэх. Джащ фэдэу, лӀагъэр зэрагъэтӀылъырэ шэн-хабзэхэр зэхъокӀых.
Синдхэр
Синдхэр- меотхэм язылъэпкъ анахь инхэм ащыщыгъэх. Тиэрэ ыпэкӀэ апэрэ лӀэшӀэгъум икъежьэгъухэм къащыублагъэу Таманскэ хыгъэхъунэ ныкъом ыкӀи хы шӀуцӀэ Ӏушъом итемыр-тыгъэкъокӀыпӀэ щыпсэущтыгъэх. Тиэрэ ыпэкӀэ ятфэнэрэ илъэсишъэм синдхэм якъэралыгъо агъэпсы, СиндикэкӀэ ащ еджэх. Мы къэралыгъом икъэлэ шъхьаӀэ Синдика фаусы. (Джырэ уахътэм Анапэ зыфаӀорэр). Меотхэм афэдэу синдхэр чӀыгулэжьыным, былымхъуным, пцэжъые ешэным пылъыгъэх, ӀэшӀэгъэ зэфэшъхьафхэр ашӀынхэм фэӀэзагъэх. Синдикэр- гъэпщылӀэкӀо къэралыгъоу щытыгъ. Тиэрэ ыпэкӀэ 480-рэ илъэсым грек къалэхэу Керченскэ хыдэкӀыпӀэм инэпкъыхэм аӀутыгъэхэр зэхэхьэхи, зы къэралыгъо зашӀыгъ. Боспорскэ царствэкӀэ ащ еджагъэх. Ащ игупчэу хъугъэ-Пантикалей.
438-рэ илъэсым нэс меотхэм ыкӀи грекхэм азыфагу зэпэуцужьыныгъэхэр къетаджэх. Меотхэр боспор къалэхэм атебэнэ зэпытых. 438-рэ илъэсым Боспор къэралыгъом меотхэм къахэкӀыгъэ Спарток Ӏ ипащэ мэхъу. Ар къызыкӀуагъэм къыщыублагъэу зиххэмрэ грекхэмрэ азыфагу итыгъэ заохэр зэпэух.
Хьатыкъуае (Тыркуе)
Хьатыкъуае е Пойра (Poyra) — Адыгэ къуаджэу Тыркуем дэт. Хьатыкъуае къуаджэр Биледжик епхъыгъэ къэлэжъыеу Бозююк дэт.
Еутых Аскэр
Зэо ужым щыIакIэу зэтеуцожьрэм кIэгушIухэу цIыфхэр яшъыпкъэу Iофым зэрегугъущтыгъэхэр Еутых Аскэр ипроизведениехэу «IэнэтIэ дэгъу», «Тыгъэр ташъхьагъ», «Зы бзылъфыгъэ итхыд», «ЦIыфым илъэуж», нэмыкIхэми къащыриIотыкIыгъ.
Еутых Аскэр драматургиеми хэ­шIыкI фыриIэу тхагъэ: ипьесэхэу «Ася», «Бзылъфыгъэ цIыкIухэр», «Пшъэхъу зэрытхъыгъэхэр» зыфиIохэрэр Адыгэ драмтеатрэм щагъэу­цугъэх. ЗэдзэкIын Iофы­шхори дэгъоу фызэшIокIы­щтыгъ. ТхакIом М. Ю. Лермонтовым иусэхэм ащыщхэр, Н. А. Некрасовым ипоэмэу «Кому на Руси жить хорошо?» (М. Пэрэны къор игъусэу) адыгабзэкIэ зэридзэкIыгъэх.
Гъобэкъуай
Гъобэкъуай анахь чылэ инэу Адыгэ республикэ итмэ ащыщ. Ар псыхъоу Пщыщэ Iyc. Клуби, еджапIи, сымэджэщи, тучанхэри дэтых. ЦIыф цIэрыIоу дэсыр макIэп. Псыхъом гъэмафэрэ зыщытэгъэпскIы. Гъобэкъуае Теуцожь Цыгъо къыщыхъугъ, щылэжьагъ. Ар ашуг цIэрыIу, усабэ зэхилъхьагъ. Чылэм Цыгъо имузеий исаугъэти дэтых.
Беданыкъо Замир
Беданыкъо Замир (Урысыбзэкӏэ: Замира Беданокова) Адыгэ журналист Адыгеим щыщ.
Шъхьэлэхъо Абу
УрысыбзэкIэ къыдэкIыгъэх «Идейно-художественное своеобразие адыгской литературы. 1830 — 1930 гг.» (1989). «На пути творческого поиска» (2002), ахэм афэшъхьафхэри.
ХьэдэгъэлIэ Аскэр
Адыгэ лъэпкъ культурэм, наукэм иIахьышIу ахишIыхьагъ, щытхъушхуи къылэжьыгъ. Аскэр Урысые Федерацием культурэмкIэ изаслуженнэ IофышI, республикэм шIэныгъэхэмкIэ изаслуженнэ IофышIэшху, Адыгэ Республикэм инароднэ поэт, «Адыгеим и Щытхъузехь» зыфиIорэ медалыр къыфагъэшъошагъ, Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо премие илауреат, Дунэе Адыгэ академием иакадемик, къалэу Шъачэ, поселкэу ПсышIуапэ, къызыщыхъугъэ Хьатикъуае, районым, къуаджэхэу Нэшъукъуае, Щынджые яцIыф гъэшIуагъ. Европэм икавказоведхэм яобществэ хэтыгъ. Игугъу дахэкIэ ашIыжьы. Институтым IорIуатэмкIэ иотдел шIэныгъэлэжьым ыцIэкIэ 2017-рэ илъэсым Дунэе симпозиумэу шIэныгъэлэжьыбэ зыхэлэжьагъэр зэхищэгъагъ. Мыгъи шIэныгъэлэжьыр къызыхъугъэр илъэсишъэ зыщыхъурэм ащ фэдэ Iофтхьабзэ фызэхэтщэщт. Ыпэрэ симпозиумым иматериалхэр къыдэдгъэкIыгъагъ, мыгъи ар тыгу хэлъ. ШIэныгъэлэжьым икъуаджэ Iэнэ хъурае щызэхатщэ тшIоигъу, иIофшIагъэхэм ябиблиографие къыдэдгъэкIынэуи тегупшысэ. Аскэр ищыIэныгъэ, инаучнэ ыкIи итворческэ гъогу къатегущыIэрэ къэтынхэр тэгъэхьазэрых. Литературнэ-художественнэ журналитIоу республикэм къыщыдэкIыхэрэм, АРИГИ-м инаучнэ журналэу «Вестникым» Аскэр фэгъэхьыгъэ тхыгъэхэр къащыхэтыутыщтых.