cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дзэ къулыкъур
Ар алъапс адыгэ алфавитэу зэхигъэуцуа-гъэм, «Начальные правила адыгейской грамматики», «Черкесские предания», «История адыгейского народа» зыфиIорэ тхыгъэшхохэу Нэгумэм ышIыгъэхэм. Ау иморадхэр къыдэхъуныр Нэгумэм инасыпы къыхьыгъэп. Итхыгъэхэр ыIыгъэу Петербургы Академием кIуагъэу зыми джыри IукIэгъу имыфагъэу сымэджэ хьылъэ хъугъэ, июным и 10-м (22-м) 1844-рэ илъэсым Нэгумэр лIагъэ.
Дмитрий Медведев
Дмитрий Анатольевич Медведев – Урысые Федерацием и къэрал тхьамат 2012 щегъэжьагъэу. Ащ нэмыкIэу я 3-рэ лIышъхьэу щытыгъэ 2008–2012 илъэсхэм.
Нейпьидо
Нейпьидо — Мьянмэм и къэлэшъхьаI, къэралыгъом и анахь къэлэшхомэ ащыщ. Нэбгырэ млн фэдиз дэс.
Тарихъ
2005-рэ гъэм къэралыгъом и дзэпащэмэ къэлэшъхьаIэм и кощыгъор аублагъ (ащ ыпэкIэ къэлэшъхьаIэу щытыгъэр - Янгон).
Дзэхэр
дзэхэр е "дзэ лъэпкъ". Зиххэм мы цIэр зэраIожьыщтыгъэнкIи хъун. Уахътэ тешIэ къэс гущыIэу "адыгэ" хъужьыгъэу плъытэн плъэкIыщт. НэмыкI еплъыкIэу щыIэмкIэ, адыгэ цIэр къызхэкIыгъэр тыгъэм шъхьашъэ зэрэфашIыщтыгъэр ары.
Тыгъужъ
Тыгъужъэ – хьэ лъэпкъ, щэрыпIу, хьэкIэкъуакIэми ашыш, итаплъэджи хьэм фэд.
Бжыхьэ
Бжыхьэм ощх къещхы. Жьыбгъэ чъыӀэр къепщэ.
ТхьакӀущынэ Аслъан
Тхьак1ущынэ Аслъан Кытэ ыкъор — Адыгэ Республикэм и л1ышъхь (президент), 2006-м щегъэжьагъэу тет. 1996–2006 илъэсхэм – МКТУ-м и л1ышъхьэу тетыгъ, социологие ш1эныгъэхэмк1э доктор, профессор.
1947-рэ илъэсым Улапэ (Адыгэ Хэкум и Красногвардейскэ район) къыщыхъугъ. 1970-рэ илъэсым АКУ-м и филологие факультетыр къыухыгъ. 1977-рэ илъэсым спорт факультетыр къыухыгъ. Спортым ехьыл1агъэу зэфэшъхьаф 1энат1эхэр и1агъэх.
2006-рэ илъэсым Адыгэ Къэралыгъо Совет-Хасэм Тхьак1ущынэр Республикэм и л1ышъхьэу (президентэу) хидзыгъ, Шъэумэн Хьазрэт ыч1ып1э.
2011-рэ илъэсым ят1онэрэеу Къэралыгъо Совет-Хасэм Тхьак1ущынэр Республикэм и л1ышъхьэу хидзыгъ.
Нартхэр
Нарт пщыналъэхэр дунэе културэм ихъазынэщ хахьэх.
ИжъыкIэ цIыфхэм дунэееплъыкIэу яIагъэр, чIыопсым ыкIуачIэхэр къазэрэщыхъущтыгъэхэр, ащ "ишъэфхэр" аIэкъызэрэрагъахьэщтыгъэр, гугъэ-гупшысэу яIагъэхэр, янасып зэрэфэбанэщтыгъэхэр, аужыпкъэм адыгэмэ ямызакъоу зэкIэ цIыфым икультурэ къырыкIуагъэм инэкIубгъохэр адыгэ нарт эпосым хэхьэрэ хъишъэхэм, пщыналъэхэм, орэдхэм нафэу къагъэлъагъо. А шIогъэ пстэумэ апае лъэпкъ эпосым дунэе культурэм чIыпIэ гъэнэфагъэ щеубыты.
Хэтрэ цIыф лъэпкъи икультурэ, идунэезэхашIэ а зы щыIэныгъэ зэпыуцуапIэм зэхъокIныгъэхэр фэхъухэмэ зэпичызэ ищыIэныгъэ гъогу къырэкIо. Арэу зэрэщытым къыхэкIыкIэ адыгэ нарт эпосымрэ ижърэ дунэе мифологиемрэ ахэлъ нэшэнабэхэр зэтефэх.
МашIор къэзыхьыгъэм, е мэшIозехьэм иобраз дунэе мифологием анахь щыцIэрыIомэ ащыщ. Адыгэ лIыхъужъ эпосэу "Нартхэр" зыфиIорэм хэт Саусырыкъом инэшанэхэмрэ ижъырэ урым мифологием хэт образхэмрэ зэпэблагъэх. Нарт Саусырыкъо машIор къызэрихьыгъэр къэзгъэлъэгъорэ пщыналъэр тыгу къэдгъэкIыжьынышъ, урыммэ ямиф едгъэпшэн.
… Цlыху цIыкIухэр дин икIащ, Си тхьэ напэм нэмыплъ Iейхэр фэ хувощI, ЩIым къытекIам и IэфIыгъуэм сыхывон, Iэнэ къащэтэм – сэ си Iыхьу хэвмыгъэз, Гъэм зигъазэм сэ си хъуэхъу фымыIуатэ, Батэ вгъэшым сэ си тепщи хэвмыгъэхъуэ Iуащхьэмахуэу си тIысыпIэр лъагъуэ фщIыну – Нартхэм жыфIэу мызэ мытэу зэхэсхащ —
Жумэрэн
Жумэрэн (лат.  Cricetinae ) Жумэрэным ыныбэ имыфэщт шхыныр ыжэ дизы ешIышъ, чIыпIэ горэм щегъэбылъы. Ащи кIымафэм зыфигъэхьазырын елъэкIы.
Киев
Киев — Украинэ и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 2.9 фэдиз дэс. Къалэм и лIышъхьэр – Кличко Виталий Владимир ыкъор.
Мыщэ Мыщэ Ц1ык1ухэр
Мыщъэ мыщъэ ЦӀыкӀухэр Мыщэ ныпым гъыбзи таю гъэм къэралым ӀэнатӀэр зыӀыгъыр хъутейм
Ссылка
Къэрэщэс-Черкес Республик
Красногвардейскэ къедзыгъо
Красногвардейскэ къедзыгъо — Адыгэ Республикэм и къедзыгъуиблмэ ащыщэу зы. Къуэджэ шъхьа1эр – къуаджэу Красногвардейское. Къедзыгъом и л1ышъхьэр – Тхитлянов Вячеслав.
Тарихъ
1929-рэ илъэсым къедзыгъо хагъэунэфык1ыгъ.
Ц1ыфэу щыпсэухэрэр
Ц1ыф нэбгырэ мин 30 фэдиз дэс (2014-рэ илъэс).
Псыблан
Псыбланэ (лат.  Lutra lutra ) — Псым хэс хьакIэ-къуакI. Ышъо дахэ. Дэгъоу есы. Цызэ лъэпкъмэ ащыщ.
Дублин
Дублин – Ирландием и къэлэ шъхьа1. Лиффи псыхъом ык1и Ирланд хы1ушъом атет. Къэралыгъом и политикэ, экономикэ ык1и култур гупч. Нэбгырэ млн-ныкъом къехъу щэпсэу ц1ыф.
Португалие
Португалие – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Лиссабон. ЦIыфэу нэбгырэ млн 10-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 92 212 км². БзэшъхьаIэр – португалыбз. Португалиер хэгъэгу игъэкIотыгъэкIаеу щыт, экономикэмкIи, политикэмкIи.
ДЛО-м ыкIи Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Анибал Кавако Силва.
БжьыхьакъоякӀ
БжьыхьакъоякӀ – адыгэ чыл, Адыгэ Республикэм и Тэхъутэмыкъое къедзыгъом ит.
Географие
Афыпсым тет, Шапсыгъэ псыубытыпӀэм пэчыжьэп.
Тарихъ
1881-рэ илъэсым чылэр агъэуцугъ.
Дэс цӀыфхэр
Нэбгырэ 350 къехъу дэс (2014-рэ илъ.)
Урамхэр
Хьатит Махьмудэ и ур. Хьатит Махьмудэ и ур.-жъый Шаталовым и ур. Ур. Красная Ур. Ленина
Лаос
Лаос, Республикэу Лаос — Азием ыкъыблэ-тыгъэкъокIыпIэ лъэныкъо щыIэ къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр — Вьентьян. ЦIыфэу нэбгырэ млн 6.5-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 236 800 км². БзэшъхьаIэр — лаосыбзэ.
ДЛО-м хахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр — Тюммали Сайнясон.
Къэрал тхьэматэр — Тхонгсинг Тхаммавонг.
Географие
Азием и къыблэ-тыгъэкъокIыпIэ щыI. Гъунэгъухэр: Китай, Мьянмэ, Тайланд, Вьетнам, Камбоджэ.
Дунейм тетыху
Дунейм тетыху, Къэзэнокъуэ Жэбагъы зыщӀэкъуар Къэбэрдейм и Ӏуэху зэрыдэкӀынырщ, хабзэмрэ захуагъэмрэ я лъабжьэр гъэбыдэнырщ, цӀыхум я псэукӀэр егъэфӀэкӀуэнырщ. Хъыбархэм къызэрыхэщыжымкӀэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы зи псалъэм пщӀэ иӀэ, зи акъылыр жыжьэ нэплъыс, захуагъэм ирилажьэ цӀыху губзыгъэщ, къэрал лэжьакӀуэщ, хэкумрэ къэбэрдей лъэпкъымрэ фӀыгъуэ зэрахуилэжьыныр къалэн зыщищӀыжауэ. А къалэныр хузэфӀэмыкӀамэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы и цӀэмрэ и хъыбархэмрэ нобэ къэсынтэкъым.
Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр езыр-езырурэ къежьащ, ахэр зыми зэхилъхьакъым икIи къигупсысакъым: лIы Iущым далъагъу IуэхущIафэхэр зэхуаIуэтэжурэ жылэм хэIуэри IуэрыIуатэ лIэужьыгъуэ хъуащ.
Къэрмокъуэ Хьэмид "Адыгэ ӀуэрыӀуатэ".
[*] ХеящӀэ: хей псалъэм, мыкъуаншэ, мымысэ мыхьэнэ зиӀэм къытокӀ. къуаншэмрэ захуэмрэ зэхэзыгъэкӀым "хеящӀэ"-кӀэ йоджэ, нэгъуэщӀу жыпӀэмэ "къады".
Жабзэ
Жабзэ – Тхыгъэу, хэхыгъэу щыт тхылъхэм араIо.
Бзабэ
Бзабэ зэришIэрэм ишIуагъэкIэ Кавказскэ линием игупчэ штабы зэдзэкIакIоу, нэужым а 1-рэ Волжскэ къэзэкъ полкым итхакIоу IэнатIэхэр зэрихьагъ. Нэгумэм ыбгъэгу хьазырхэр къытепшIыкIутIукIы, ибгырыпхы сэшхор, къамэр, шхонкIэкIыр пышIагъэх, игъогурыкIо Iалъмэкъы тхылъхэр, тетрадхэр дэлъых. Дзэ къулыкъоу ышIэрэм дакIоу еджэ, матхэ, пшъы ымышIэу ишIэныгъэ хегъахъо...
Непал
Непал, Республикэу Непал – Азием ыкъыблэ лъэныкъо щыIэ къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Катманду. ЦIыфэу нэбгырэ млн 30-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 140 800 км². БзэшъхьаIэр – непали.
Бзабэ
Аузэ, еджэкIо чIыпIэу зэрытым екIышъ, егъэджакIо мэхъу — аманаткIэ атыгъэ адыгэ кIэлэцIыкIухэу Нальчикы дэсхэр ригъэджэнхэу дзэпащэхэм 1828-рэ илъэсым Шорэр агъакIо. Ащ бэрэ Iоф щимышIагъэу Петербургы дэтыгъэ Кавказ-къушъхьэчIэсхэр зыхэт полуэскадроным 1830-рэ илъэсым Нэгумэр агъэкIожьы, 1835-рэ илъэсым нэс ащ дзэ къулыкъур щехьы. Кавалерием ипоручикыцIэр иIэу 1835-рэ илъэсым ар Тифлисы агъакIо...
Непал
ДЛО-м хахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Бидхья Деви Бхандари.
Прага
Прага – Чехием и къэлэшъхьаI, ыкIи и анахь къэлэшъо дэд. ЦIыф нэбгырэ млн 1.3 фэдиз дэс.
Непал
Къэрал тхьэматэр – Кхадга Прасад Шарма Оли.
Прага
Тарихъ
Я-VIII лIэшIэгъум лъапсэ фашIыгъагъ.
Непал
Географие
Азием и тыгъэкъокIыпIэ щыI. Гъунэгъухэр: Китаимрэ, Индиемрэ азфагу ит.
Прага
Географие
Влтава псыхъо тет.
Адыгэ Республикэм и гимн
Адыгем и къэрал уэрэдыр – къэрал инэшан зы Адыгейм.
ЕджапӀэ
KӀэлэцӀыкӀухэр еджапӀэм макӀох.
Адыгэ Къэралыгъо Университет
Адыгэ Къэралыгъо Университет, АКъУ (Адыгейский государственный университет, Adyghe State University) - Адыгэ Республикэм икъэлэ шъхьаIэу Мыекъуапэм дэт гурыт шIэнлэжьапI ыкIи еджапI. А еджэпIэшхом цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафыбэмэ: адыгэхэм, урысхэм, ермэлхэм, нэгъойхэм ыкIи нэмыкIхэми шIэныгъэ щызэрагъэгъоты. Тыркуем, Шамы, Иорданием къарыкIыгъэ адыгэхэри университетым щеджэх. Бзэ зэфэшъхьафхэр: адыгабзэр, урысыбзэр, инджылызыбзэр, тыркубзэр, арапыбзэр, ахэмэ анэмыкIыбзэхэри универсиетеым щызэрагъашIэ.
Дунэе Лъэпкъ Организацие
Дунэе Лъэпкъ Организацие, кӀэкӀэу ДЛО — дунаемкӀэ анахь мэхьанэшхо зиӀэ организациемэ ащыщ, дунаем тет къэралыгъохэр пстэури хэлажьэх.
Къэлэ шъхьаӀэр (офисыр зыдэщыӀэр) – Нью-Йорк.
БзэшъхьаӀэхэр (лэжьэным пае агъэфедэхэрэр): арапыбзэ, англыбзэ, испаныбзэ, китаибзэ, урысыбзэ, францыбзэ.
Хэлажьэу къэралыгъо пчъагъэр – 193. ХьакӀэу къэралыгъо пчъагъэр – 2.
Тхьаматэр – Антониу Гутерреш.
Адыгэй
Адыгэ Республик (Республика Адыгея), Адыгей — Урысые Федерацием хэтэу республик, Къыблэ Шъолъыр Округым хахьэ.
Краснодар краимкIэ къэухъурэигъэ.
Республикэм икъэлэ шъхьаIэр къалэу Мыекъуапэ. Мыщ нэбгырэ минишъэрэ тIокIищрэ пшIыкIуйрэм ехъу щэпсэу.
Адыгеим республикэ статусыр минрэ шъибгъурэ тIокIиплIрэ пшIыкIузрэ илъэсым иIэ хъугъэ. ЛIышъхьэрэ къэралхасэрэ хадзыгъ. Джы Адыгеим нып, гимн, тамыгъэ иIэх. Гъэтхапэм ипшIым минрэ шъибгъурэ тIокIиплIрэ пшIыкIутфрэ илъэсым Конституциер аштагъ. Адыгэир цIыф лъэпкъыбэ зыщыпсэурэ республик. Мыщ зэгурыIохэу урысхэр, адыгэхэр, ермэлхэр, нэгъойхэр, курдхэр, урымхэр, чэчэнхэр ыкIи нэмыкIхэр щэпсэух.
Географие
Адыгэ Республикэм ичIыопс баи, даxэ. Мыщ къушъхьэхэр, мэзхэр, псыхъохэр бэу итых.
Тарихъыр
Адыгеим республикэ статусыр минрэ шъибгъурэ тІокІиплІрэ пшІы-кІузрэ илъэсым иІэ хъугъэ. Гъэтхапэм ипшIым минрэ шъибгъурэ тІокІиплІрэ пшІыкІутфрэ илъэсым Конституциер аштагъ.
Административ зэхэтыкI
Адыгэ Республикэм къэлитIу ит. Ахэр: Мыекъуапэ ыкIи Адыгэкъал. Республикэр райониблэу зэтеутыгъэ. Ахэр: Джэджэ, Кощхьэблэ, Красногвардейскэ, Мыекъопэ, Тэхъутэмыкъое, Теуцожь ыкIи Шэуджэнхьэблэ районхэр. Районхэм ягупчэхэр — станицэу Джаджэр, чылэу Кощхьабл, станицэу Красногвардейскэр, поселкэу Тульскэр, чылэу Тэхъутэмыкъуай, чылэу Пэнэжьыкъуай, чылэу Хьакурынэхьабл.
Еуразие
Еуразие – континент, апэрэу иинагъэкIэ къакIо континентмэ ащыщэу. Еуропэрэ, Азиерэ зыхелъытэ.
Щтыгъэ Океанымрэ, Океан Шъэфымрэ, Инд Океанымрэ, Атлант Океанымрэ аIушъомэ атет.
Краснодар
Краснодар, Бжъэдыгъукъалэ — Краснодар краим и къэлэ шъхьаI. 2014-рэ илъэсымкIэ цIыф нэбгырэ млн-м къехъу дэс. Къалэм и лIышъхьэр — Евланов Владимир Лазарь ыкъор.
Псыхъоу Пщызым (Кубаньым) тет.
Тарихъ
ЕгъашIэм (е тарихъым къызэришIэжьымк1э) мы чIыпIэм адыгэхэр исыгъэх. Я XVIII-рэ лIэшIэгъум урысмэ я пытапIэхэр къырашIыхьанэу рагъажьэ, Темыр Кавказыр зэлъаубытыным пае. 1793-рэ илъэсым урысмэ мыщ дэжьым пытапIэ ашIыгъ. 1920-рэ илъэсым нэс "Екатеринодар"-кIэ еджэщтыгъэх. Совет хабзэм игъо Краснодар фаусыгъ. УрысыбзэкIэ "красный" мэхьанэу иIэр "плъыжь".
Еуро Зэкъотыныгъэ
Еуро Зэкъотыныгъэ, ЕЗ — Еуропэм хэт къэралмэ я организацие (28 хахьэ). ДунаемкIэ мэхьанэшхо зиIэ организациемэ ащыщ.
Къэлэ шъхьаIэр — Брюссел.
Дэрбэ Тимур
Дэрбэ Тимур - Дэрбэ Тимур Исмаилэ ыкъор щылэ мазэм и 19-м 1974-рэ илъэсым къуаджэу Джэджэхьаблэ къыщыхъугъ. Адыгэ кIэлэегъаджэ Iучилищэр, Адыгэ къэралыгъо университетым и филологическэ факультет, М. Горькэм ыцIэ зыхьырэ литературнэ институтым и апшъэрэ къурс къыухыгъ.
Тимур 1991 илъэсым щегъэжьагъэу итхыгъэхэр къыдэкIых. Тхылъ пчъагъэ къыдигъэкIыгъ: «Огум ишIулъэгъу» 1993, «Гум ишъэф» 1995, «КIэлэцIыкIум идунай» 1996, «Сызэжэгъэ ощхыр» 1996, «Сыадыг» 1999, «Лъэуж шIуцI» 2001, «Лъэпкъым ишъэо кIас» 1999, «ЕджакIэ зэтэгъашIэ» 2001, «Лъэхъаным инэфапI», «Тэпышэс», «ГъэшIэрэ лъэпэчIас» 2014.
2001-рэ илъэсым щыублагъэу Урысие Федерацием итхакIохэм ясоюзы хэт. УрысыбзэкIэ къыдигъэкIыгъ усэхэр зыдэт тхылъэу «Стихи Адыга».
Художественнэ фильмэу «Проклятье» зыфиIорэм (гъусэ иIэу), "жизнь взаймы" зыфиIорэм ясценариехэр ытхыгъэх.
Адыгэ республиканскэ премиеу КIэращэ Тембот ыцIэкIэ щытым и лауреат.
Адыгэ Республикэм игъэхъагъэ зиIэ журналист. 2007-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу лъэпкъ гъэзетэу «Адыгэ макъэм» иредактор шъхьаIэу мэлажьэ.
Лаплас, Пьер-Симон
Пьер-Симо́н, маркиз де Лапла́с (Pierre-Simon de Laplace; 1749, Францие — 1827, Париж) — XVIII-XIX-рэ лӀэшӀэгъухэм псэугъэ франц шӀэныгъэлэжь, хьисапым, физикэм ыкӀи нэмыкӀ шӀэныгъэ къутамэхэм щылэжьагъ. НахьыбэмкӀэ ошъогу механикэм, дифференциал системэхэм ащылэжьагъ. "Ошъогу механикэм ятэкӀэ" алъытэ.
Тыгъэ
Тыгъэр (символ: ) Тыгъэ системэм лъапсэ фэзышӀырэ жъуагъу, ыкӀи онтэгъугъэкӀэ и 99,86 % ещэчы. Тыгъэм и нэфыр - щыӀэныгъэ пстэум (цӀыф щыӀэныгъэ дапштэу) ылъапс.
Нигер (къэрал)
Нигер, Республикэу Нигер – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэхэр – Ниамей. Нэбгырэ млн 17 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 1 267 000 км². БзэшъхьаIэхэр – францыбзэ.
Къэрал лIышъхьэр – Махамаду Иссуфу. Хэгъэгу тхьаматэр – Бриги Рафини.
Географие
Гъунэгъухэр: Алжир, Ливие, Чад, Нигерие, Буркина-Фасо, Мали.
КъурӀан
КъурӀан — дунаим щыпсэурэ быслъымэн пстэумэ ятхылъ лъапӀ. Ар цӀыф зафэ пэпчъ хабзэу зэрэпсэущтым, шэнэу, Ӏэдэбэу, цӀыфыгъэу хэлъын фаехэм, къэхъущт-къэшӀэщтхэм афэгъахьыгъ. ЗекӀокӀэ-шӀыкӀэ мыхъунхэу Тхьам ымыдэхэри КъурӀаным итых.
Нигер (къэрал)
Географие
Африкэм тыгъэкъохьапIэ щыI wp.
КъурӀан
КъурӀаныр арапыбзэкӀэ Тхьам къыригъэхыгъ. Ар апэрэу адыгабзэм илъэу хэкужъым (Мыекъуапэ) къыщыдэкӀыгъ. КъурӀаныр адыгабзэм изылъхьагъэхэр тхакӀохэу Кощбэе Пщымафэрэ МэщбэшӀэ Исхьакърэ.
Нигер (къэрал)
Тарихъ
1960-рэ илъэсым шъхьафитэу хъугъэ. Бэрэ Францием и колониеу щытыгъэ.
МэщбэшӀэ Исхьакъ
МэщбэшӀэ Исхьакъ — адыгэ тхэкӀо цӀэрыӀу. Ащ тхылъыбэ ытхыгъ. Жабзэм (литэратурэм) Ӏахьышхо хэзылъхьэгъэ тхьакӀу. Ащ хэгъэгу щытхъуцӀэхэр къыфаусыгъэх, тынышхохэр къыфагъэшъошагъэх. Исхьакъ итхылъмэ ащыщхэр тихэгъэгу имызакъоу ӀэкӀыб къэралхэми ащашӀэх.
МэщбэшӀэ Исхьакъ адыгэхэр инэу рэгушхо. Адыгэ Республикэм и Гимн хэлъ гущыӀэхэр ащ ытхыгъ.
МэщбэшӀэ Исхьакъ Шумафэ ыкъор 1931-рэ илъэсым жъоныгъуакӀэм (маим) и 28-м Краснодар краим хэхьэрэ Уруп районым ит адыгэ къуаджэу Шъхьащэфыжь къыщыхъугъ. 1947-рэ илъэсым якъоджэ еджапӀэр, 1951-рэ илъэсым Адыгэ педучилищыр къыухыгъэх. Илъэс 15-м щегъэжьагъэу усэхэр зэхилъхьэщтыгъэх. Иусэхэр зыдэт иапэрэ тхылъэу «ЦӀыф лъэшхэр» 1953-рэ илъэсым къыдэкӀыгъ. МэщбашӀэм зэкӀэмкӀи тхылъ 70-м ехъу ытхыгъ. Мы аужырэ илъэсхэм тарихъ романхэр етхых. МэщбэшӀэ Исхьакъ итхылъыбэ урысыбзэкӀэ зэдзэкӀыгъэхэу Москва, Краснодар, Мыекъуапэ къащыдэкӀыгъэх. Ащ итхылъхэм ащыщхэр ӀэкӀыб хэгъэгухэми ащызэрадзэкӀыгъэх. Тарихъ романхэу «Бзыикъо зау», «Мыжъошъхьал» зыфиӀохэрэр тыркубзэкӀэ, арапыбзэкӀэ къыхаутыгъэх. МэщбэшӀэ Исхьакъ иӀофшӀагъэхэм осэшхо къафашӀыгъ. Ар Адыгэ, Къэбэртэе-Бэлъкъар, Къэрэщэе-Щэрджэс республикэхэм я Народнэ тхакӀу. Ащ нэмыкӀ шӀухьафтын инхэри иӀэх.
Кишинёв
Кишинёв – Молдавие и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 678 200 дэс (2015). Къалэм и лIышъхьэр – Дорин Киртоакэ.
Еуропэ
Еуропэ — ЧӀыгум и зы дунэеӀахь. Темыр глобусныкъом ит.
Щтыгъэ Океанрэ, Атлант Океанрэ апсхэм къагот.
ЧӀырэу млн 10 км² фэдиз еубыты. ЦӀыфэу нэбгырэ млн 892 фэдиз ис (ЦӀыгум и зы 10-н).
Нил (псыхъо)
Нил – псыхъо, дунаем тет псыхъо анахь джэдэшхомэ ащыщ.
Ащкъэнэ Исмахьил
Ащкъэнэ Исмахьил - къуаджэу Адэмые 1911-рэ илъэсым къьщыхъугъ, кIэлэегъаджэщтыгъэ. Хэгъэгу зэошхоу 1941 —1945-рэ илъэсхэм щыIагъэм ыпэкIэ тхэкIо кIэлэ чанхэу, IэпэIасэхэу тилитературэ зигъогу къыхэзыщагъэхэм Ащкъэнэ Исмахьили ащыщыгъ. Ежь иунэе рассказхэр ытхыгъагъэх: «Иляс» (1929 илъ.), «Тыгъэр къыкъокIы» (1934 илъ.). Урыс драматург инэу А.Н. Островскэм ипьесэу «Тыгъужъхэмрэ мэлхэмрэ», Р. Киплинг итхылъэу «Рикки-тикки-тави» зыфиIохэрэр урысыбзэм техыгъэу зэридзэкIыгъэх. А.С. Пушкиным ехьылIагъэу статья гъэшIэгъони ытхыгъ. Критикэми ишъыпкъэу хэлажьэщтыгъэ. Литературэм реджэнхэу тхылъи зэхигъэуцуагъ (1933). Лажьэу иIагъэр цIыф ымышIэ 1937 илъэсым тихэгъэгу репрессиешхоу щыIагъэм хэкIодагъ. Джащ щызэпыутынэу хъугъэ Ащкъанэм итворчествэ.
Тыгьуасэрэ маф
"Тыгъуасэрэ маф" – Аустрие тхакӏоу Стефан Цвейгым и ежьеплъ тхыгъэ. 1939–1941-рэ илъэсхэм ытхыгъэх. Зэлӏэ ужым Стокгольм къыщыдагъэкӏыжьыгъагъ.
Тыжьын
Тыжьын – металл шъэбэ фыжъэу адыгэ бзылъфыгъэ щыгъынымрэ хъулъфыгъэ Ӏэшэ-шъуашэмрэ зэрагъэкӀэракӀэщтыгъэр.
Жираф
Жирафыр щэрыпIу гъошх мэз псэушъхьэхэмэ ащыщ. Африкэм щэпсэух. Жирафым нахь лъагэ чІыгугъушъэм псэушъхьэ тетэп, жирафхъуыр кг 1,191 мэхъуы, ау бзыр кг 828 нэсы. Пстэумки м 4,5 – 5,2 и лъэгагъэ мэхъу. Анахь жираф лъагэу къагъотыгъэм и м 6 хъущтыгъэ.
Адыгэ Хэку
Адыгэ Хэку, Хэкужъ - мыщкIэ зэджэхэрэр (адыгэхэр ары нахьыбэмкIэ) адыгэ лъэпкъ пстэур зэрысыгъэ чIыгухэр ары. Джырэ Краснодар Краир (Шапсыгъэ ХыIушъор далъытэу), Адыгэ Республикэр, Къэрэщэе-Черкес Республикэм ыпычыгъу, Къэбэртэе-Балъкъэр Республикэм ыпычыгъу.
Жираф
Жирафбзым и лъэрмыхьыгъэ мафэ 400–460рэ мэхъу.
ГущыIэм пае Кением жираф бэу щэпсэу.
Адыгэ Хэку
Култур-тарихъ чIыпIацIэу щыт.
Нигерие
Нигерие, Федератив Республикэу Нигерие – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэхэр – Абуджа. Нэбгырэ млн 150 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 923 768 км². БзэшъхьаIэхэр – англыбзэ.
Къэрал лIышъхьэр – Мохаммаду Бухари. Хэгъэгу тхьаматэр – Йеми Осинбаджо.
Географие
Гъунэгъухэр: Бенин, Нигер, Чад, Камерун.
Африкэм и тыгъэкъохьапIэ щыI. Атлант Океаным ыIушъо тет.
Тарихъ
1960-рэ илъэсым шъхьафитэу хъугъэ. Бэрэ Британием и колониеу щытыгъэ.
Бжъэдыгъухэр
Бжъэдыгъухэр  адыгэ лъэпкъмэ ащыщ. Джыдэдэм Урысые Федерацием (Адыгэ Республик, Краснодар край) ыкIи IэкIыб къэралхэм (Тыркуер, Исраил, Сириер, Иорданиер, нэмыкIхэми) ащэпсэух. Къаукъас Заом и кIэух нэс (1860-рэ илъэсхэр) хэкужъым зэкIэри щыпсэущтыгъэх.
Тарихъ
Бжъэдыгъухэр тIоу гощыгъэхэу къаIо - хъымыщэйхэмрэ чэчэнайхэмрэ. Хъымщэйхэр нэгу лыцIагъэх, чэчэнайхэм апшъэхэр лыцIагъэх.
Хъан-Джэрые бжъэдыгъумэ якъэбархэу къытхыгъагъэхэр къэзыушыхьатыжьыгъэхэр шIэныгъэлэжьхэу Ю. А. КIыргъымрэ Н. Хь. ЖэнэлIымрэ арых. Ахэм къыдагъэкIыгъэ тхылъэу «Бжедуги в конце XVIII -первой половине XIX в.: социально-экономические отношения и политическое развитие» (Майкоп, 2006) зыфиIорэм къыдагъэхьагъ бжъэдыгъухэр зэш пщиплIымэ зыдащэгъагъэхэр.
Пщэу Бэгъэрсэкъо игъусагъэхэр Кавказым итемыр-тыгъэкъохьэпIэ лъэныкъомкIэ рищэкIыхи, псыхъоу Цеце инэпкъ тетIысхьэгъагъэх, ау ащ ыужыкIэ лъыкIуатэхи, мэзэу ТхьачIэгъ дэжь кIожьыгъагъэх. А къутамэу бжъэдыгъумэ ахэкIыгъагъэм мэхъошкIэ яджагъэхэу адыгэ тарихъым хэхьагъ.
Пщэу Бастэкъо игъусагъэхэр Кавказым итыгъэкъохьапIэкIэ ыщэгъагъэх ыкIи хы ШIуцIэм екIуалIэхи, нэтыхъуаемэ апэгъунэгъухэу, псыхъоу Вепсны инэпкъ IутIысхьэгъагъэх. ЧIыпIэу зыдэтIысыгъэхэм елъытыгъэу бжъэдыгъумэ а язы къутамэ вепснхэкIэ яджэгъагъэх. ЯбжъэдыгъуцIэ ахэм къагъэнэжьынэу хъугъэп, ба е макIа уахътэу тешIагъэр, нэтыхъое адыгэ лъэпкъышхоу зипчъагъэкIэ нэбгырэ мин шъитIум а лъэхъаным къехъущтыгъэм ахэткIухьэгъагъэх.
Пщыхэу Хъымыщрэ Чэчанрэ ягъусагъэхэр къыращажьэхи, псыхъохэу Псэкъупсэрэ Пщыщэрэ къызщежьэхэрэ чIыгум щытIысыгъагъэх. А чIыпIэр зэраубытыгъэр лъэшэу ыгу рихьыгъагъэп кIэмыгуепщэу Бязрыкъо Болэтыкъо. ШIэныгъэлэжьэу, бжъэдыгъумэ яаужырэ пщышхоу яIэгъэ Хьаджэмыкъо Тархан ыкъоу Хьаджэмыкъо Темтэч (1848–1907) къызэритхыгъагъэмкIэ, чIыгухэу хъымыщэйхэмрэ чэчэнайхэмрэ зытетIысхьэгъагъэхэр Болэтыкъопщым ежь ичIыгукIэ ылъытэщтыгъэ ыкIи къариIогъагъ мырэущтэу: «ЧIыгоу шъуубытыгъэмэ шъуарысын шъуфитэу слъытэщт сэ силъэпкъ шъукъыхахьэу, пщыкIэ сышъуштэмэ». Бжъэдыгъухэр ащ земыуцуалIэхэм, мэфищ зао къаришIылIэгъагъ, лъыпсыр щагъэчъагъ. ТекIоныгъэр къыдахи, яшъхьафитыныгъэ къаухъуми, бжъэдыгъухэр зэрытIысхьэгъэ чIыгухэм къарынэжьыгъагъэх, зэо ужым Болэтыкъопщым зэзэгъыныгъэ къыдагъоти. Арэущтэу Iофхэр зэхъухэм, Болэтыкъопщым мэфэкI мэфэшхо бжъэдыгъумэ къафишIыжьыгъагъ.
Бжъэдыгъупщэу Т. Хьаджэмыкъом къызэригъэлъэгъогъагъэмкIэ, бжъэдыгъухэр мы дунаим адыгэ лъэпкъэу тетхэу зыхъугъэм къыщегъэжьагъэу къиныбэ ащэчыгъ, чIыгуби чIыпIаби зэблахъугъ, зэуабэми ахэтыгъэх, ау адыгэ лъэпкъым изы къутамэу зыкъагъэнэжьын алъэкIыгъ.
Ащ икъутамэхэу хъымыщэйхэмрэ чэчэнайхэмрэ пштэхэмэ, сыд къяхъулIагъэми, яшъхьафитыныгъэ амыхъожьэу, нэмыкI лъэпкъышхохэми захамыгъэткIухьэу, тыдэкIэ кощыгъэхэми зэбгъодэмыкIхэу, зэгъусэ зэпытхэу щыIагъэх ыкIи щыIэх. А къутэмитIур ары ижъырэ лъэхъаным къыщегъэжьагъэу непэрэ мафэхэм къанэсыжьэу бжъэдыгъуцIэу яIагъэр къэзыгъэнэжьыгъэхэр.
Урыс-Кавказ заом ыпэкIэ, я 18-рэ лIэшIэгъум иикIыгъом, Я. Н. Туранскэм къызэритхыгъагъэмкIэ, бжъэдыгъухэр (хъымыщэйхэмрэ чэчэнайхэмрэ) нэбгырэ мин тIокIитIу хъущтыгъэх. Я 19-рэ лIэшIэгъум иикIыгъом Урысыем зыхахьэхэм, ахэр Екатерининскэ отделым и Псэкъупсэ округ исхэу хъугъагъэх ыкIи япчъагъэкIэ нэбгырэ 12000-м нэсыгъагъэх.
Урыс-Кавказ заор заухым, я 19-рэ лIэшIэгъум икIэухым, непэрэ Тэхъутэмыкъое районым ичIыгухэм арысыгъ нэбгырэ 7639-рэ. Бжъэдыгъумэ анэмыкIхэу, районым итыгъэ чылэхэм адэсыгъэх къагъэкощыгъэгъэ абдзахэхэр, шапсыгъэхэр ыкIи нэтыхъуаехэр.
Адыгеим ис бжъэдыгъу къуаджэхэр
Адыгеим адыгэ чылэ 48 мэхъу. Чылэ 27 бжъэдыгъухэм дэсых:
Тыркуем ис бжъэдыгъу къуаджэхэр
Афёнкарахьисар къалэ: Ениджэ, Кочятагъы
Билэджик къалэ: КараIагъач, Алибэйдюзю (Гукайхьаблэ)
Чанаккалэ къалэ: Ащагъыдэмирджи (Бэджэшъкой), Бахьчэли (Еджэрыкъуай), Бакаджак, Джихьадие (Тыгъужъкой), Дэрэкой (Тэхъутэмыкъуай, Щынджый), Эмирорман (Нэшъукъуай), Хьаджыкой (Аскъэлай), Iидрискору (Бжыхьэкъуай), Кахьвэтэпэ (ХьакIуцукой), Османие (Гъобэкъуай), Саващтэпэ (ПчыхьалIыкъуай, Хьалъэкъуай, Очэпщый)
Эскищэхьир къалэ: Бащара, Iулучайыр
Синоп къалэ: Бюйюкдюз
Токат къалэ: Чайкой
Краснодар край
Краснодар край — Урысые Федерацием и субъектмэ ащыщ, Къыблэ Федерал Шъолъырым хахьэ. Къэлэ шъхьа1эр – Краснодар. 2014-рэ илъэсымк1э ц1ыф нэбгырэ млн 5-м нахьыбэ щэпсэу. Краим и л1ышъхьэр – Вениамин Кондратьев.
Географие
Гъунэгъухэр: Ростов область, Ставропол край, Къэрэщэе-Черкес Республикэ, Адыгэ Республик (краимкIэ къэухъурэигъэ).
Тарихъ
Егъаш1эм (е тарихъым къызэриш1эжьымк1э) мы ч1ып1эр адыгэхэм яхэкужъыщтыгъэ. Я XVIII-рэ л1эш1эгъум урысмэ я пытап1эхэр къыраш1ыхьанэу рагъажьэ, Темыр Кавказыр зэлъаубытыным пае. 1793-рэ илъэсым урысмэ Екатеринодар пытап1эм лъапсэ фаш1ы (Краснодар хъужьыгъэ ет1анэ). 1864-рэ илъэсым щегъэжьагъэу (Кавказ заом ыуж) урысхэр, ермэлхэр, урымхэр, нэмык1хэри мы ч1ыпэхэр къэкощыжьых. А зэманым щегъэжьагъэу Темыр Кавказым адэгэхэр бэп зэрэхъурэр.
Никарагуа
Никарагуа, Республикэу Никарагуа – Ишъхъэрэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Манагуа. ЦIыфэу нэбгырэ млн 6-м къехъу щэпсэу (къеохы). Хэгэгум чIырэу иIэр 129 494 км² (дунаемкIэ я-96). БзэшъхьаIэр – испаныбзэ. Щыпсэухэрэм нахьыбэмкIэ Ромэ-католик диныр (чыристан диным ыкъутам) алэжьы. ДЛО-м ахахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Даниэль Ортега. Игуадзэр - Омар Халлсевенс.
Географие
Ишъхъэрэ Америкэм и къыблэ лъэныкъо ит. Гъунэгъухэр: Костэ-Рикэ, Гондурас.
Псеашхо
Псеашхо — Адыгэ Республикэм и къушъхьэ.
Бигэ
ЦIыфэу дэсхэр
Бигэ лъэныкъомкIэ Тыркухэм ипэкIэ урымхэр, джуртхэр, ермэлхэри щэпсэущтыгъ. ЛIэшIэгъу 19-рэм икIэухкIэ Балканым къикIыжьыгъэ Тыркухэр, Адыгэхэр, Помакхэр, Чэчэнхэр, Къумыкъухэр къадэгъэтIысхьагъэ.
Бигэм щыщ Адыгэхэр
Мы къалэм Бжъэдыгъу чылэхэр пэблэгъэ дэдэхэу къыкIэлъырысых. Ахэм ацIэхэр непэ Адыгеим и бжъэдыгъу чылэхэм ацIэхэм атефэх, зыщыпсэухэрэ чIыпэхэм яIэгъоблэгъухэр мыщ щыплъэгъурэмэ афэдэу ащи щыщытых. Бигэ епхыгъэ чылэхэр: ПчыхьалIыкъуай, Хьалъэкъуай, Очэпщый, Аскъэлай, Гъобэкъуай, Нэшъукъуай, Тэхъутэмыкъуай, Щынджый, Бжыхьэкъуай, Еджэркъуай. Ау нэмыкI чылэхэу ХьакIуцукой, Тыгъужъкой, Сэбэткъой, Тэфкой, ХьацIыкIукой.
Чылэхэу Очэпщые, ПчыхьалIыкъуае, Хьалъэкъуае хэкужъым зэрэщыкIэлъырысым фэдэ къабзэу Тыркуе хэгъэгумкIи щыт. Хэкужъым и Очэпщые лIакъоу дэсхэмрэ Тыркуем ит Очэпщыем лIакъоу дэсхэмрэ зэтефэх, лIыцIэхэри зэфэдэх. Чылэхэу Аскъэлае, Гъобэкъуае, Нэшъукъуае хьаблэхэу ахэсых чылэхэу Хьаджэкоимрэ Османиемрэ. Бжыхьэкъуаехэр чылэу Тэфкой хьаблэшхоу хэсых. Чылэр зыгъэнэфагъэр Тыгъужъ ефэндыр арыти, Тыгъужъкойк1э еджагъэх.
Тыкъэзыуцухьэрэ
Тыкъэзыуцухьэрэ дунаим идэхагъэ, чӀыопсым инэшанэхэр ахэм лъэшэу агъэлъапӀэщтыгъэх. Тыгъэми, ощхыми, шыблэми тхьэхэр яӀэхэу алъытэщтыгъэ ыкӀи шъхьэкӀэфэныгъэ ин ахэм афашӀыщтыгъэ. Умэхъыгъэ зекӀокӀэ-шӀыкӀэхэр меотхэм бэу агъэцакӀэщтыгъэх.
ЛӀакъом цӀыф нахьыжъэу хэтым мы Ӏофыр фагъазэщтыгъэ. ЯӀахьыл-гупсэхэу лӀэхэрэм тхьэлъэӀухэр атрашӀыхьэщтыгъэх. ЧӀыгур атӀыщти, зидунай зыхъожьыгъэ цӀыфыр утӀыӀугъэу ащ чӀалъхьэщтыгъэ. ЯтӀэр тырамытэгъожьызэ хьап-щып зэфэшъхьафхэр ащ ралъхьэщтыгъэх- лагъэхэр, Ӏашэхэр, щыгъынхэр. Адырэ дунаим мыхэр лӀагъэм къыщыфэфедэщтхэу алъытэщтыгъэ.
Тхэмэфэ заулэ, е мазэ зытешӀэкӀэ, дунаим ехыжьыгъэр зыщычӀатӀагъэ чӀыпӀэм дэжь щызэрэугъоищтыгъэх ыкӀи зэрэӀыгъыхэу хъураеу къакӀухьэзэ гъыбзэхэр къаӀощтыгъэх ыкӀи гъыщтыгъэх.
ЦӀэмэз
ЦӀэмэз (Новороссийск) — Урысыем хэт Краснодар краим и зы къалэ. Къалэр ЦӀэмэз-хыжъэм Ӏулъ, Хы ШӀуцӀэм и Ӏушъом. Анахь къухьэуцупӀэ дэгъоу Хы ШӀуцӀэ Ӏушъом щыриӀэми псыхъожъыеу хым мыщ щыхэлъэдэжьырэми ЦӀэмэз араӀо.
Бирмэ
Мьянмэ, Бирмэ — Азием ыкъыблэ лъэныкъо щыIэ къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр — Нейпьидо. ЦIыфэу нэбгырэ млн 55-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 678 500 км². БзэшъхьаIэр — бирмабзэ.
Либерие
Либерие, Республикэу Либерие – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэхэр – Монровие. Нэбгырэ млн 4.3 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 111 369 км². БзэшъхьаIэхэр – англыбзэ.
Пётровице
Пётровице – Полшэм и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ 352 фэдиз цIыфэу дэс.
Либерие
Къэрал лIышъхьэр – Элен Джонсон-Серлиф. Хэгъэгу тхьаматэр – Джозеф Бокай.
Бирмэ
ДЛО-м хахьэ.
Либерие
Географие
Гъунэгъухэр: Сьерра-Леоне, Гвинейе, Кот-д-Ивуар.
Бирмэ
Хэгъэгу лIышъхьэр – Тейн Сейн.
Либерие
Географие
Африкэм и тыгъэкъохьапIэ щыI.
Бирмэ
Географие
Азием и тыгъэкъокIыпIэ щыI. Гъунэгъухэр: Китай, Индие, Бангладеш, Лаос, Тайланд.
Либерие
Тарихъ
1847-рэ гъэм лъапсэ фашIыгъ къэралым.
Богота
Богота, Сантафе де Богота - къалэ, Коломбием и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 10-м къехъу щэпсэу, и хьанэгъунэхэри ибгъэгъусэмэ.
Жэнэ Къырымыз
Жэнэ Къырымыз – Адыгэ усэкIо цIэрыIу. Ащ кIэлэцIыкIумэ апае усабэ ытхыгъ. АшIогъэшIэгъонэу кIэлэцIыкIухэр ахэмэ аджэх.
Ар зыхъугъэр 1935-рэ илъэсыр ары.
Жэнэ Къырымызэ гъэтхапэм и 7-м, 1919-рэ илъэсым къуаджэу Афыпсыпэ къыщыхъугъ. ИцIыкIугъом щегъэжьагъэу Iофыр шIу ылъэгъущтыгъэ, янэу Сурэтхъан пIуаблэу гухьэрэ дахэхэр зэрытэу ышIыхэрэмрэ Iалъмэкъхэмрэ ышэу Чэримэрэ ежьыррэ Краснодар ахьыхэти, ащэщтыгъэх, унагъом ащкIэ IэпыIэгъу фэхъущтыгъэх. ИкIэсагъ Къырымызэ гъунэгъухэм адэIэпыIэныр: афажъощтыгъэ, пхъэ къафищэщтыгъэ, афызэпиупкIыжьыщтыгъэ. КIэлэ лэжьакIоу чылэм ыцIэ щыIугъагъ. ЕтIани Къырымызэ нэжъ-Iужъхэм апыщэгъагъ: къаIотэрэ къэбарыжъхэр, тхыдэжъхэр, пшысэжъхэр, орэдыжъэу къаIохэрэр ыгу етыгъэу зыхищэщтыгъэх. ИцIыкIугъом щегъэжьагъэу илъэпкъ фэгумэкIэу, ихэгъэгу шIулъэгъушхо фыриIагъ, гукIэгъоу хэлъым онтэгъугъэр птыригъэзыти, псынкIагъэ горэ къыпхилъхьэщтыгъэ.
1935-рэ илъэсым классиблыр къеухы, Краснодар педтехникумым чIэхьэ. Андырхъое Хъусен ныбджэгъушIу щыфэхъу. ЛитературэмкIэ кружок зэхащэ, ащ Iэпэрытх журналэу «Апэрэ лъэбэкъу» зыфиIорэмрэ дэпкъ гъэзетэу къыщыдагъэкIыщтыгъэмрэ яапэрэ тхыгъэхэр къыщыхаутхэу рагъажьэ. Жэнэ Къырымызэрэ Андырхъое Хъусенрэ зэпэблэгъэ шъыпкъэ хъугъагъэх. Яусэхэм чIыпIэ зэфэшъхьафхэм къащяджэщтыгъэх, етIанэ пьесэ цIыкIухэр къагъэлъагъощтыгъэх, яхэгъэгу шIулъэгъоу фыряIэр яусэхэмкIэ къыраIотыкIыщтыгъэ. КъэIогъэн фаер мыхэр зыщытхэщтыгъэ лъэхъаным хэгъэгур зыгъэIорышIэщтыгъэ Коммунистическэ партием литературэм лъахъэ зэрэтырилъхьэгъагъэр, ежь иунашъокIэ тхэнхэ фаеу зэрилъытэщтыгъэр, пытэу ащ зэрепхыгъагъэхэр ары. Ау нэмыкIэу къыдэплъытэнэу щыт литературэм ихэхъоныгъэкIэ ежь IэкIоцI дунэе, хэбзэ-бзыпхъэхэр зэриIэхэр, ащ цIыфыр зэрэщыпэрытыр. Ар къыдалъытэщтыгъэ тхэкIо ныбжьыкIэхэм.
Тыгъужъыкъо Къызбэч
Адыгэ орэдыжъмэ бэу къахэнэжьыгъ. Ижъышъхьэ нэс Кавказ Заом хэзэухьагъ, икIэлищри щыхэкIодагъэх. Меккэ кIуи - хьаджэ хъугъэ. УIагъэ бэмэ апримыкъо лIэжьыгъэ.
Къыздэхъугъэр
777 гъэм ШэрэлIыкъо лIэкъолъэшхэм яунагъом къэхъугъ, Шапсыгъэм, АтIэкум ипсыхъом дэт къуаджэ Беанашым (пэмыкӀэу къуаджэ къэбархэм къаӀофэр Нашъхьэ).
ЫцIэрыIоныгъэр
Инджылыз Джеймс Белл Къызбэчым инэӀуасэу щытыгъэр «адыгэхэм ямэзыхьэ» джэу еджагъ. Аужым Европэм икъэбар щынэсыгъэм ацӀэр къытеныгъэ хъугъэ.
ШэрэлIыкъо Къызбэч Тыrъужъы ыкъом зэреджэщтыгъэхэр Тыгъужъыкъо Къызбэч. Ары шапсыгъэ лIыхъужъыр тарихъми зэрэхэхьаrъэр. Къызбэч 1777-рэ илъэсым Адагум псыхъо Iушъом Iусыгъэ къуаджэу НашъхьэкIэ заджэщтыгъэхэ къыщыхъуrъ. Тыгъужъ Къызбэч адыгэхэм яшъхьэфитныrъэ пхъашэу фэзэуагъ. Уахътэу лIыхъужъыр зыпсэугъэр лIэшIэгъуитIумэ къахиубытаrъ (я ХVШ-рэ лIэшIэгъум ыкIэрэ я ХIХ-рэ лIэшIэгъум иапэрэ ныкъомрэ). Адыгэхэм анахь дзэпэщэ пхъашэу, щынэ зымышIэрэ зэолIэу ары Къызбэч къызэрашIэжьыщтыгъэр. Къызбэчы «Черкесием иаслъанкIэ» еджэгъагъэх. «... анахь щытхъушхор ащ къызихьыrъэр заоу Абыны дэжь (1834-рэ илъэс) шыу 700-м ипащэу 12000 хъурэ урысыдзэр зэрэзэхикъутагъэр ары. «Черкесхэм яаслъаны» ащыгъум илъэс 60 ыныбжьыrъ.
ГъэшIэгъоныр
ШIэныгъэлэжьмэ къызэраIорэмкIэ урыс тхэкIо-усэкIо цIэрыIоу М.Ю. Лермонтовым и тхыгъэмэ Къызбэчэу ахэтым Тыгъужъыкъор и прототипыщтыгъэ.
Къызбэч фэгъэхьыгъэ саугъэт Афыпсыпэ (Адыгэ Республик) дагъэуцон агухэлъыгъэ. Джы ар Мыекъуапэ дагъэуцонкIи мэхъу.
2016, Ноябрэм и 11-м информациеу щы1эмк1э, Афыпсып зыдыщагъэуцущтыр. Тэрэзэу къэбарыр зыщыпш1эщтыр - Фондым и сайт.
Тхылъхэр
(урыс.) Адыгская (Черкесская) энциклопедия. Москва, 2006
Зэпыщэхэр
http://adygaabaza.ru/blog/tyguzhykueh_kyzbehch_tuguzhuko_kazbich/2011-04-08-6
Латвие
Латвие, е Республикэу Латвие – Еуропэм хэт къэрал. Къэлэ шъхьаIэр – Рига. ЦIыфэу нэбгырэ млн-2 фэдиз щэпсэу. Хэгъэгум чIыгэу иIэр 64 589 км² (дунаемкIэ я-124). БзэшъхьаIэр – латышыбз.
Я-20-рэ лIэшIэгъум Совет Союзым хахьэщтыгъэ.
ДЛО-м ыкIи Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Раймонд Вейонис.
Географие
Еуропэм ышъхьэ ит. Балтик Хым ыIушъо тет. Белоруссиер, Литуаниер, Эстониер, Урысыер игъунэгъух. ХымкIэ Финландымрэ, Швециемрэ апэчыжьэп.
Къэрал щытыкIэр
Ахъщэу агъэфедэрэр - еуро.
Кувейт
Кувейт, Къэралыгъоу Кувейт – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаӀэр - Эль-Кувейт. ЦӀыфэу нэбгырэ млн къехъу щэпсэу. Хэгэгум чӀырэу иӀэр 17 820 км². БзэшъхьаӀэр – арапыбз.
ДЛО-м хахьэ.
Хэгъэгу лӀышъхьэр – Сабах я-6 аль-Ахьмэд аль-Сабир Аль-Сабах.
Географие
Перс Псыдахьэм ыӀушъо тет.
Бланэ
Бланэ — къэкӀыгъэшх псэушъхьа, шэрыпӀ, шъыхь лъэпкъым ящыщ.
Блэгъожъ Зулкъарин
Блэгъожъ Зулкъарин – Адыгэ къэралыгъо университетым ипрофессор, бзитIушIэныгъэмкIэ илабораторие ипащ.
Ливие
Ливие – Африкэм ит къэралыгъу. Арап къэралыгъомэ ащыщ. Нэбгырэ млн 5 фэдиз щэпсэу. КъэлэшъхьаIэр – Триполи.
Бланэ
Бланэхъум икӀыхьагъыр м. 3 носыр, илъэгагъыр м. 2, 3, икӀапэр см. 12 – 13, ихьалъагъыр кг. 360 – 600; Урысейм идей КъуэкӀыпӀэ Джыжьэмрэ, Канадáмрэ кг. 900 носхэр. Бланэбзхэр нэхъ цӀыкӀу щытхэ. ИзэфӀэтыкӀэмкӀэ бланэхэр яшъхьащокӀыр пэмыкӀ шъыхьхэм куэдкӀэ. Ипкъымрэ ипшъэмрэ кӀэкӀыу щыт, икӀыбым джабэ тет, лъакъуэхэр кӀыхь Ӏэуэ щыт, абы шъхьакӀэ псы щефэнум идежь псым кууэ хэхьан хуэй иэ лъэгуанджэмышъхьакӀэ увын. Ишъхьар ину щыт, пэшхуэ пыту, Ӏупашъхьар ину, къыпылэлу щыту. Ифэр гъуабджэ-фӀыцӀу щыт, лъакъуэхэр псыфэнэхуэ щыт, хужьым нэхъ хуэкӀу.
Зиковшир
Зиковшир – тайный язык уорков (оркъхэр). Пщы-уэркъхэм къагъэсэбэпу щыта бзэ щэху. НэгъуэщIыу зэреджэр - щакIуэбзэ.
Бланэ
Бланэхъухэм ин Ӏэуэ (иджырей шэрыпӀпсэушъхьахэм я нэхъ ин) бжъакъуэ ятет, я кӀапэ зэхуакухэм см. 180 дэлъу носыр, я хьалъагъыр кг. 20 – 30. Илъэс къэс бжъакъуэхэр похур шъакӀуэгъуэ - дыгъэгъазэхэм, гъатхэпэ – мэлыжьыхьам бжъакъуэкӀэ къытекӀэн кӀадзэ. Бланэбзхэр бжъакъуэншэ.
Ливие
Тарихъ
Ливием и лIышъхьэу бэрэ щытыгъ Муаммар Каддафи. Ау 2011-рэ гъэм зао рашIылIи, Каддафи заукIым, бырсыр мыухыжьыр яIэ хъугъэ.
Географие
Гъунэгъухэр: Тунис, Мысыр, Алжир, Чад, Нигер, Судан.
Лима
Лима – къалэ, Перум и къэлэшъхьаI.
Тарихъ
1535 гъэм лъапсэ фашIыгъ.
Аргъэн
Аргъэн - щэмэджым гуихыгъэ мэкъу, коц е нэмыкI упкIэгъэ сатыр.
Аргуаджэ
Аргуаджэ - бзыф пхъэшъо чIэгъ лэнтхъу благъэм хэшIыкIыгъэ шэкIэу, бзыуцыф е нэмыкIхэр зэкIоцIапхэрэр.
Къыблэ Судан
Къыблэ Судан – Африкэм ит къэралыгъу. Нэбгырэ млн 12 фэдиз щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 619 745 км². БзэшъхьаIэр – англыбзэ.
КъэлэшъхьаIэр – Джуба.
Къэрал лIышъхьэр – Салва Киир.
Шипраге
Шипраге (Šiprage) Босния-Герцеговинием (Еуропэ) и къуадж.
Зиххэр
ЯтIонэрэ лIэшIэгъум зихыпщэу Стахемфак, зиххэм яеплъыкIэхэр ыгъэпытэным фэшI, Римскэ императорым иунэIут фэдэу зыкъегъэлъагъо. Зих пщыхэм бзылъфыгъэ купхэр агъэпсых, къэралыгъо зэфэшъхьафхэм къаращырэ бзылъфыгъэ шъэ пчъагъэ ахэм ащэпсэу.
Меот лъэпкъхэм зиххэм нахь пэблагъэ зафашIы. Ахэм афэдэу былымхъуным, чIыгулэжьыным, пчэжъые ешэным зиххэр пылъых. Джащ фэдэу сэнашъхьэ алэжьыным игъэкIотыгъэу ыуж ехьэх. КъухьэшIыными зиххэм хэшIыкI ин фыряIагъ. Хым итхьэу Хьатх исурэтхэмкIэ ахэр агъэкIэракIэщтыгъэх.
Теуцожь Цыгъу
Теуцожь Цыгъу — 1855-рэ илъэсым шышъхьаIум и 15-м къуаджэу Гъобэкъуае (Теуцожь район) къыщыхъугъ, 1940-рэ илъэсым щылэ мазэр ары ыгу къызыуцугъэр. Поэмэхэу, усэхэу, орэдхэу Цыгъо зэхилъхьагъэр тхылъ псау мэхъу — ар фатхыжьыгъэр ары, жэрыIо творчествэм щыщ хъужьыгъэри макIэп. Ежь еджакIэ ымышIэщтыгъэми, адыгэ усакIохэм, тхакIохэм атхыгъэхэм защигъэгъуазэщтыгъэ — къызфыригъаджэщтыгъэх. Джащ фэдэу урыс усэкIо ин дэдэу Александр Сергеевич Пушкиным ипоэмэу «Полтава» Хьаткъо Ахьмэд адыгабзэкIэ зэридзэкIыгъэу къыфеджэгъагъэх. Ежь Цыгъо къызэриIожььщтыгъэмкIэ, ащ ишIуагъэкIэ ежь ипоэмэшхоу «Пщы-оркъ зау» зыфиIорэр зэхилъхьанэу хъугъэ, ащ фэдэ произведение ин зэрэзэбгъэкIущт, зэрэбгъэпсыщт шIыкIэр дэгъоу къыгурыIуагъ. ШъыпкъэмкIэ, поэмэр жэрыIоу зэхилъхьагъэми, лъэшэу зэкIоцIылъэу, литературэ шапхъэмэ атетэу ыгъэпсыгъ: цIыф шъхьафхэр хэтых, купхэр кьегъэлъагъох, заом исурэт IупкIэу, игъэкIотыгъэу къеты. «Мафэкъо Урысбый», «Родинэр», нэмыкIхэри ыусыгъэх. Ахэмэ ащыщэу зы усэ мыщ къыкIэлъыкIоу шъуджыщт — «Сижъышъхьэм сыжъудэбэкъон» зыфиIэрэр.
Лъэпкъ культурэмрэ адыгэ литературэмрэ лъэгъо дахэ къыхэзыгъэнагъэмэ Теуцожь Цыгъо ащыщ. Ащ усэу зэ­хилъхьагъэхэр лъэпкъ IорыIуатэм хэхьагъэх. Ежь Цыгъо тхакIи, еджакIи ышIэщтыгъэпти, къыIорэр атхызэ литературэм ар щылэжьагъ. Шъхьэлэхъо Абу зэрилъытэщтыгъэмкIэ, «Теуцожь Цыгъо ипоэтическэ творчествэ нэпкъитIу — фольклорымрэ тхыгъэ литературэмрэ — зэзыгъэкъугъэ, зэзыубытылIэрэ бгыкъоу адыгэ литературэм фэхъугъ».
1939-рэ илъэсым Теуцожь Цыгъо СССР-м итхакIохэм я Союз аштагъ, ЛэжьэкIо Быракъ Плъыжьым иорден къыфагъэшъошагъ. Ашугым ыцIэкIэ районым еджагъэх, гурыт еджапIэм, урамхэм ащ ыцIэ афаусыгъэх.
1982-рэ илъэсым усакIор къызыхъугъэр илъэси 125-рэ зэрэхъугъэм ипэгъокIэу, иусэхэмрэ ипоэмэхэмрэ адыгабзэкIи урысыбзэкIи дэтхэу «Насып Iахь» ыцIэу тхылъ къыдэкIыгъ. Мы илъэсым Адыгэ хэку исполкомым иунашъокIэ Теуцожь Цыгъо и Унэ-музейрэ усакIом исаугъэтрэ мэфэкI шIыкIэм тетэу Гъобэкъуае къыщызэIуахыгъэх.
Щылэ мазэм и 26-м, 1940-рэ илъэсым Теуцожь Цыгъо илъэс 85-м итэу идунай ыухыгъ.
Тыркубзэ
Тыркубзэ — Тыркуем и къэралыгъуабз, тюрк бзэкупым хахьэ, ыужрэр Алтай бзэунагъом хахьэ. РыгущыIэрэ пстэур (дунаемкIэ) – нэбгырэ млн 65-рэ фэдиз.
Непэрэ тыркубзэр къыблэ-тыгъэкъохь (е тыгъэкъохь-огуз) кIэт-бзэкупым хахьэ. Дунаем тет бзэ пчъагъэ тыркубзэм фэблагъ – тэтэрыбзэр, башкирыбзэр, къэрэщае-балъкъэрыбзэр, узбекыбзэр, нэмыкIхэри.
НыбжьыкӀэ Джэгу
НыбжьыкӏЭ Джэгу – унэгъо кӏоцӏым е хэгъэгу ӏоф емыпхыгъэу ныбжьыкӏэ зэхахьэу джэгу хэтэу ашӏыщтыгъэр.
Ахъщэ хэдз орэд
Ахъщэ хэдз орэд - адыгэ джэгум щыщы хабз, гур къэзIэтырэ орэд, джэгуакIомэ ахъщэ къафыхадзы зыхъукIэ къарагъаIо.
Бразилиа (къалэ)
Бразилиа - къалэ, Бразилием и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 2.5 щэпсэу.
Тарихъ
Къалэм лъапсэ зыфаш1ыгъэр 1960 илъэсыр ары. Ащ ыпэк1э къэлэшъхьа1эу щытыгъэх Салвадор, Рио-де-Жанейро.
Иисус Ичылисэр черч
Иисус Ичылисэр черч куачӀэ икъун иӀу изакъону Чайнэ хэгъэгум Пекин къалэм къушытэджэгъ 1917 гъэм. Нэпэ иӀ эщ 2.5 милыун нэбг гъусэхэ, щыщэх 53 хэгъэгу зэтэдзыгъэху. черчэр яй Протистанхэмэ Чыристан диным щыщу. 1995 гъэм, черчэр Урысейэми шыӀу мэхъоъ. Ежьхэр файэх яшъэрэ раӀутэну дунайым цӀыфу тэсхэмэ, ятӀунэрэ Иисусэр къэмкӀуагъу.
Мы пшъыр япэрей хабзэм:
Ахъщэ хэх
Ахъщэ хэх - адыгэ джэгум щыщ хабз. ДжэгуакIохэм пшъэшъэ цIэрыIо джэгу пчэгум тыраубытэти ар ащэфыжьэу "шъхьафит" ашIыжьыфэ ахъщэ къаугъоищтыгъ.
Ахын
Ахын - адыгэмэ чыристан диным ыпэкIэ яIэгъэ тхьэмэ ащыщ. ЫужкIэ былымхэмэ я ухъумакIоу алъытэщтыгъэ.
Ашрай
Ашрай - быслъымэнмэ къурмэным ыуж мэфэ гъэнэфагъэм щагъэжъорэ стырыпс.
Ашъо
Ашъо - щылыч хъагъэм хэшIыкIыгъэ джан.
Боливие
Боливие – Къыблэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр - Сукре. ЦIыфэу нэбгырэ млн 10-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 1 098 581 км² (дунаемкIэ я-27). БзэшъхьаIэхэр - испаныбзэр, кечуабзэр, аймарабзэр, ыкIи нэмыкIэу 33. Щыпсэухэрэм нахьыбэмкIэ Ромэ-католик диныр (чыристан диным ыкъутам) алэжьы. ДЛО-м ахахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Эво Моралес.
Хэгъэгу лIышъхьэм игуадзэр - Алваро Гарсия Линера.
Географие
Къыблэ Америкэм ыгу ит. Аргентинэр, Бразилиер, Перу ыкIи нэмыкIхэмэ апэгъунэгъу.
Тарихъ
Къэралым ыцIэр къызтекIыгъэр революционерэу Симон Боливар.
Ереван
Ереван (Ереван) – Армение и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 1,06 фэдиз дэс. Къалэм и лIышъхьэр – Айк Марутяню.
Исаак Ньютон
Исаак Ньютон (Isaac Newton; 1642, Улсторп, Англие — 1727, Лондон) — XVII-XVIII-рэ лӀэшӀэгъухэм псэугъэ англыз шӀэныгъэлэжь, хьисапым, физикэм, астрономием ыкӀи нэмыкӀ шӀэныгъэ къутамэхэм щылэжьагъ. ДунаемкӀэ анахь шӀэныгъэлэжь бэлахьмэ ыкӀи цӀэрыӀодэдэмэ ащыщ. Классик физикэм и егъэжьакӀу.
Бгъусы
Бгъусы - мэлышъом хэшIыкIыгъэ чыхIан.
Псыжъ
Псыжъ, е Пщыз, Пщыжъ — Адыгэ Республикэм, Краснодар краим, КЧР-м и псыхъу. КЧР къыщежьэ.
Ермэлхэр
Ермэлхэр – Кавказым ыкIи дунаем тет лъэпкъ жъыдэдэмэ ащыщых.
Лиссабон
Лиссабон – Португалием и къэлэшъхьа1.
Ц1ыфэу нэбгырэ млн 0.5 фэдиз дэс.
Норвегие
Норвегие, е Королыгъоу Норвегие – Еуропэм хэт къэрал. Къэлэ шъхьаIэр – Осло. ЦIыфэу нэбгырэ млн 5 488 984 (2023) къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 385 207 км² (дунаемкIэ я-67). БзэшъхьаIэр – норвегыбз.
ДЛО-м.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Норвегием и Королэу Харалд я-V.
Къэрал тхьаматэр – Йонас Гар Стёре.
Географие
Еуропэм ышъхьэ ит. Темыр Хым ыIушъо тет. Швециер, Финландыр игъунэгъух.
Къэрал щытыкIэр
Ахъщэу агъэфедэрэр – норвег кронэ.
Бжъэкъожъый
Бжъэкъожъый - бжъакъо, пхъэ е нэмыкI къупшъхьэм хэшIыкIыгъэ гынылъ.
Андырхъое Хъусен
Андырхъое Хъусен Борэжъ ыкъор. Гъэтхапэм и 2-м 1920-рэ илъэсым Шэуджэн районымкIэ къуаджэу Хьакурынэхьаблэ къыщыхъугъ.
СССР-м и Апшъэрэ Совет и Президиум и УнашъокIэ гъэтхапэм и 27-м 1942-рэ илъэсым младшэ политрукэу Андырхъое Хъусен зыфэхыгъэ уж «Советскэ Союзым и ЛIыхъужъ» цIэ лъапIэр къыфагъэшъошагъ.
Бзэпс
Бзэпс - щабзэм илъ кIапсэ фэдэр.
Андырхъое Хъусен
1935-рэ илъэсым, шэкIогъум и 20-м — тхакIохэм язэIукIэ, а илъэс дэдэм, краим итхакIохэм яконференциеу Ростов-на-Дону щыкIуагъэм илъэс 15 зыныбжь адыгэ усэкIо ныбжьыкIэр ахэлэжьагъ. Адыгэ тхакIохэмрэ ашугхэмрэ яапэрэ зэфэс иIофшIэни Хъусен хэлэжьагъ, къыщыгущыIагъ. КIэлэегъэджэ училищыр къызеухым, 1938-рэ илъэсым хэку гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим» иредакцие щылэжьагъ. ИIофшIэн пшъэрылъ ыгъэцакIэзэ, Хъусен итхыгъэ зэфэшъхьафхэр гъэзетым къыщыхеутых. Ащ готэу илитературнэ-творческэ IофшIэни лъегъэкIуатэ. Иусэхэр зэхэугъоягъэхэу зы тхылъ къыдигъэкIынэу ыгъэхьазырыгъагъ, ау игъо ифагъэп.
Андырхъое Хъусен мэкъумэщышIэ унэгъо къызэрыкIом щапIугъ. Ятэу Борэжъ ныбжьи тIысэу щысыгъэп, IофшIэкIуагъ, хэти деIэным фэхьазырыгъ, сэмэркъэушIылэщтыгъ, губзыгъагъ. КIалэм янэу Къутас пшысэу, таурыхъэу, тхыдэу бэдэдэ ышIэщтыгъ ыкIи уедэIу зэпытыгъэми уемызэщынэу бзэ дахэ Iулъыгъ.
1940-рэ илъэсым Андырхъое Хъусен дзэм ащагъ. Сталинградскэ военнэ-политическэ училищым еджакIо агъэкIуагъ. Заор къызежьэм, апэрэ мафэхэм Хъусен зэуапIэм Iухьагъ, снайпер движением кIэщакIо фэхъугъ, разведкэм кIоуи къыхэкIыгъ. Къулыкъур ыхьызэ, итворчестви лъегъэкIуатэ.
Швейцарие
Швейцарие, Швейцар Конфедерацие – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Берн. ЦIыфэу нэбгырэ млн 8-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 41 284 км². БзэшъхьаIэр – италыбзэ, германыбзэ, францыбзэ, романшыбзэ. Швейцарием дунаемкIэ анахь хэгъэгу игъэкIотыгъэмэ ащыщ, цIыфмэ ящыIакIэр къапштэмэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Йоханн Шнайдер-Амманн.
Къэралыгъо тхьаматэр – Корина Казанова.
Географие
Еуропэм ыку ит. Гъунэгъухэр: Францие, Германие, Аустрие, Италие.
Интернет-лъыхъулъэ
Интернет-лъыхъулъэмэ ащыщых:
Шорэ ятэ
Шорэм арапыбзэр, тыркубзэр, персыбзэр, ягъунэгъу лъэпкъхэм абзэ ышIэщтыгъэ. ЛъэныкъуабэхэмкIэ шIэны-гъэу къыIэкIэхьагъэхэм кIэлэ нэжгъурым диным итэрэзыгъэкIэ ыгу щэч къырагъэхьагъ. «Адыгэ народым иисторие» зыфиIорэ тхылъэу нэужым ытхыгъэм уеджэ зыхъукIэ нафэ къыпфэхъу ислъам диным шIулъэгъу куу зэрэфыримыIагъэр. А тхылъым щыкIегъэтхъы машIорэ чатэрэкIэ адыгэмэ ислъам диныр зэрара-гъэштагъэр, тхьамыкIагъоу лъэпкъым къыфихьыгъэхэр.
Аустралие
Аустралие , Аустралие чIынэлъэшхум щыIэ къэралыгъу. ЦIыфэу нэбгырэ млн 21-м къехъу щэпсэу (2012-гъэ илъэсымкIэ). Км² млн 7-м къехъу чIыгу хахьэ (дунаемкIэ яхэнэрэр). Къэлэ шъхьаIэр — Канберрэ.
ДЛО-м хахьэ.
Хэгъэгу гувернатор — Петер Косгров.
Къэрал тхьаматэр — Малколм Тёрнбол.
Аустралием бзэшъхьаIэрИнджылызыбзэр ары.
Географие
Хышхо Шъэфымрэ, Хышхо Индымрэ азфагу ит. Гъунэгъухэр: Папуа - ГвинеякIэ, Индонезие, Тимор ТыгъэкъокIыпIэр, Соломон Хыгъэхъунэр, Уануату.
Тарихъ
Зы лъэхъанэ горэм Британие Пачъыхьыгъом я гъэрхэгъэгуэу щытыгъэ.
Экономикэ
Аустралиер гъучIышъочIыкIэ, телесвязыкIэ, банкыныгъэкIэ, къэгъэкIыкIэ ыкIи нэмыкI шIуагъэ зыпылъэу чIым къычIахыхэрэмкIэ бай.
Эдгар де Валь
Эдгар де Валь (23 август 1867 – 9 март 1948) был балтикъойыгъэнэм алъэхэтӏэгъэ, математикэ и лингвистэ. Шъыгъуэр зыгъуакъэ, Интерлингьуэ, былэ кӏарэблъэм иджынэуэмэр зэ и адыгабзэхэ зытIэм и тIырна зытIэмэн зэ Окцидентальэм ихъоуэр.
Шъхьэлэхъо
Шъхьэлэхъо А. А.Адыгэ литературэр Илъэс пшIыкIуз гурыт еджапIэм ия 9-рэ класс паe
Нэгумэ Шорэм ытхыгъэу зэрепэсыгъэу уасэ зыфэ-шIыгъуаер урысыбзэкIи къэбэртэябзэкIи 1958-рэ илъэсым Нальчикы къыщыдэкIыжьыгъ, бзэшIэныгъэмкIэ Iофэу Нэгумэм ышIагъэхэр тхылъитIу хъухэу «Филологические труды» ацIэу (апэрэр — 1956-рэ илъэсым, ятIонэрэр — 1959-рэ илъэсым) Нальчикы къыщыдэкIыгъэх.
ПхъэуӀу
ПхъэуӀу — мэзым хэс бзыу лъэпкъ. Чъыгмэ псынкӀэу ащэзекӀо. Ыпэ пытэкӀэ чъыгышъор зэгуеуты ыкӀи хьацӀэ-пӀацӀэхэр хешыпыкӀых. Ащ сыдигъуи изакъу. Инабгъо чъыг гъурбэхэм арешӀыхьэ, нахьыбэмкӀэ къыхихырэр ныхыр (осина) ары. Набгъом фыжьхэу кӀэнкӀитфхы релъхьэ. КӀэнкӀэхэм, бзыу анэм фэдэу, хъури атесы. Мэфэ 12–13 зыхъурэм щырхэр къыращых. Тхьамэфищ зыхъукӀэ щырхэр набгъом къебыбыкӀых, ау чыжьэу ӀукӀхэрэп. ХьацӀэ-пӀацӀэхэр зэришхырэм пае пхъэуӀум ишӀогъэшхо къегъакӀо.
Адыгэ алфыбэ
Ар алъапс адыгэ алфавитэу зэхигъэуцуа-гъэм, «Начальные правила адыгейской грамматики», «Черкесские предания», «История адыгейского народа» зыфиIорэ тхыгъэшхохэу Нэгумэм ышIыгъэхэм.
Швецие
Швецие, е Королыгъоу Швецие – Еуропэм хэт къэрал. Къэлэ шъхьаIэр – Стокгольм. ЦIыфэу нэбгырэ млн 10-м фэдиз щэпсэу (дунаемкIэ я-89). Хэгэгум чIырэу иIэр 450 295 км² (дунаемкIэ я-57). БзэшъхьаIэр – шведыбз.
ДЛО-м ыкIи Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.
Бразилие
Бразилие — Къыблэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьа1эр - Бразилиа. Ц1ыфэу нэбгырэ млн 200-м къехъу щэпсэу (а нумерымк1э дунаемк1э я-5-нэу щыт). Хэгэгум ч1ырэу и1эр 8 514 877 км² (дунаемк1э я-5-н). Бзэшъхьа1эр - португалыбз. Дунаемк1э Ромэ-католик диныр (чыристан диным ыкъутам) зылэжьрэр ц1ыфхэмк1э Бразилиер анахь къэралыгъошхоу щыт. ДЛО-м ахахьэ.
Швецие
Къэрал тхьаматэр – Ульф Кристерссон
Бразилие
Хэгъэгу шъузышъхьэр – Дилма Русеф.
Швецие
Географие
Еуропэм ышъхьэ ит. Темыр Хым ыIушъо тет. Норвегиер, Финландыр игъунэгъух.
Къэрал щытыкIэр
Ахъщэу агъэфедэрэр – швед кронэ.
Бразилие
Къэралыгъо тхьаматэр – Мишел Темер.
Географие
Къыблэ Америкэм ытыгъэкъок1ып1эмк1э щыт. Аргентинэр, Боливиер, Перу ык1и нэмык1хэмэ апэгъунэгъу.
Бразил хэкум Амазонкэр пхырэкIы, зэрэчIыгумкIэ мэхьанэшхо зиIэ псыхъор.
Тэ тилъэхъанэ Ӏофы
Тэ тилъэхъанэ Iофы бэкIае ашIагъ Нэгумэ Шорэм инаучнэ лэ-жьыгъэхэр цIыфэу зыфитхыгъэхэм алъыгъэIэсыгъэнымкIэ. Адыгэм итарихъ зэгъэшIэгъэнымкIэ «Адыгэ народым иисторие» зыфиIоу.
Нэгумэ Шорэм ытхыгъэу зэрепэсыгъэу уасэ зыфэ-шIыгъуаер урысыбзэкIи къэбэртэябзэкIи 1958-рэ илъэсым Нальчикы къыщыдэкIыжьыгъ, бзэшIэныгъэмкIэ Iофэу Нэгумэм ышIагъэхэр тхылъитIу хъухэу «Филологические труды» ацIэу (апэрэр — 1956-рэ илъэсым, ятIонэрэр — 1959-рэ илъэсым) Нальчикы къыщыдэкIыгъэх.
Шъхьэлэхъо А. А. Адыгэ литературэр Илъэс пшIыкIуз гурыт еджапIэм ия 9-рэ класс паe
Индонезие
Индонезие, Республикэу Индонезие – Азием и тыгъэкъокIыпIэ-къыблэ лъэныкъом щыIэ къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр - Джакартэ. ЦIыфэу нэбгырэ млн 253-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 1 904 569 км². БзэшъхьаIэр - индонезиябзэ.
ДЛО-м хахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Джоко Видодо.
Гуадзэр – Юсуф Калла.
Географие
Океан Шъэфымымрэ, Инд Океанымрэ азфагу ит. Гъунэгъухэр: Сингапур, Малайзие, ТыгъэкъокIыпIэ Тимор, Папуа-ГвинеякI.
Тарихъ
Зы лъэхъанэ горэм Нидерландхэм я колониеу щытыгъэ.
Нэгумэ Шорэ
Адыгэ ӀуэрыӀуатэм щыгъунэжщ Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр. Илъэс щищым нэблэгъауэ, адыгэхэм къадогъуэгурыкӀуэ а хъыбархэр, нобэр къыздэсми яӀуатэ. Къэбэрдейм и тхыдэм лъэужьышхуэ къыхимынатэмэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр гъащӀэ кӀыхь хъунтэкъым. И цӀэр щӀэблэм щӀащымыгъупщэн фӀыщӀэ щиӀэщ Къэзэнокъуэ Жэбагъы и тхыдэм, аращ и цӀэри и хъыбархэри уахътыншэ щӀэхъуар.
Къэзэнокъуэ Жэбагъы 1684 гъэм Бахъсэн Ӏуфэ къыщалъхуащ (Бахъсэн псым и сэмэгурабгъум, Зеикъуэ ипщэӀуэкӀэ, иджыри ущрохьэлӀэ КъэзэныкъуейкӀэ зэджэ щӀыпӀэцӀэ). Жэбагъы зэрыӀущыр, зэрыцӀыху губзыгъэр щӀэх дыдэ наӀуэ хъуауэ щытащ, хъыбархэм зэрыжаӀэмкӀэ. Хъыбархэм ящыщ зы щыхьэт тохъуэ УэрарэкӀэ зэджэ хеящӀэ* цӀэрыӀуэм акъылрэ ӀущыгъэкӀэ Жэбагъы текӀуауэ зэрыщытам. Абы щыгъуэ щӀалэ дыдэт Жэбагъы. И ныбжь нэсри, Къэзэнокъуэ Жэбагъы, дунейм ехыжыху, къэбэрдей пщышхуэхэм, пщы уэлийхэм я чэнджэщэгъуу щытащ. Лъэпкъ Ӏуэху и пщэ далъхьэурэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы зыбжанэрэ ягъэкӀуащ Къэбэрдейр а зэманым зыпыщӀауэ щыта къэралхэм, пщыгъуэхэм. Тхыдэр щыхьэт тохъуэ, псалъэм папщӀэ, Кърымымрэ Мэзкуурэ кӀуа къэбэрдей лӀыкӀуэхэм Къэзэнокъуэ Жэбагъы зэрахэтам.
Дунейм тетыху, Къэзэнокъуэ Жэбагъы зыщӀэкъуар Къэбэрдейм и Ӏуэху зэрыдэкӀынырщ, хабзэмрэ захуагъэмрэ я лъабжьэр гъэбыдэнырщ, цӀыхум я псэукӀэр егъэфӀэкӀуэнырщ. Хъыбархэм къызэрыхэщыжымкӀэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы зи псалъэм пщӀэ иӀэ, зи акъылыр жыжьэ нэплъыс, захуагъэм ирилажьэ цӀыху губзыгъэщ, къэрал лэжьакӀуэщ, хэкумрэ къэбэрдей лъэпкъымрэ фӀыгъуэ зэрахуилэжьыныр къалэн зыщищӀыжауэ. А къалэныр хузэфӀэмыкӀамэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы и цӀэмрэ и хъыбархэмрэ нобэ къэсынтэкъым.
Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр езыр-езырурэ къежьащ, ахэр зыми зэхилъхьакъым икӀи къигупсысакъым: лӀы Ӏущым далъагъу ӀуэхущӀафэхэр зэхуаӀуэтэжурэ жылэм хэӀуэри ӀуэрыӀуатэ лӀэужьыгъуэ хъуащ.
Къэзэнокъуэ Жэбагъы 1750 гъэм лӀащ, и акъылрэ и ӀуэхущӀафэкӀэ цӀэрыӀуэ дыдэ хъуауэ.
Къэрмокъуэ Хьэмид "Адыгэ ӀуэрыӀуатэ".
[*] ХеящӀэ: хей псалъэм, мыкъуаншэ, мымысэ мыхьэнэ зиӀэм къытокӀ. къуаншэмрэ захуэмрэ зэхэзыгъэкӀым "хеящӀэ"-кӀэ йоджэ, нэгъуэщӀу жыпӀэмэ "къады".
Индие
Индие, Республикэу Индие — Азием ыкъыблэ лъэныкъо щыIэ къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр — Дели. ЦIыфэу нэбгырэ млрд 1.3-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 3 287 263 км². БзэшъхьаIэхэр — хинди, англыбзэ.
ДЛО-м хахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр — Пранаб Кумар Мукерджи.
ЦIыфхэр
Индиер цIыфпчъагъэу щыпсэурэмкIэ къэрал анахь лъэшдэдэмэ ащыщ. Китай закъор ыпэ итыр.
Географие
Азием и тыгъэкъокIыпIэ щыI. Гъунэгъухэр: Бирма, Пакистан, Таджикистан, Китай, Непал, Бутан, Бангладеш.