cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Непэ
Непэ – непэ тхылъым седжэщт.
Адыгэ хъохъухэр
Адыгэ хъохъухэр.
ИлъэсыкIэм пае:
Къурмэным пае:
КIэлэ къэхъукIэм пае:
Чэщдэс
Чэщдэс – ныбжьыкIэ зэхахь.
Шыджанэ
Шыджанэ – шыгъачъэм къащэрэ шымэ атырахъорэ шэкI.
Баск къэралыгъо
Баск къэралыгъо — баскхэм я къэралыгъу. Джыдэдэм Испанием хахьэ.
Шыгъэудж
Шыгъэудж, е шыкъэгъашъу – орэдым къытырэ мэкъамэм дыриштэу шыхэр къызэрагъашъорэр.
ЯкӀэ
ЯкӀэ — ижъкӀэ адыгэ зэолӀмэ шъхьар заупскӀэ тыкум шъхьац кӀыхьэу къытыранэщтыгъэр ары. Украинхэми, къэзэкъхэми, нэмыкӀхэми фэдэр яӀагъ.
ХэтэрыкӀхэр
ХэтэрыкӀхэр – тихатэ къэбаскъи, нэшэбэгуи бэлыджи, къыдакӀэх.
Ӏуашъхьэ
Ӏуашъхьэ — ижърэ зэманым хьадэхэр зычӀалъхьэщтыгъэр. Адрэ дунаим къашъхьэпэнэу аӀоти Ӏэмэпсымэхэр, Ӏэдэ-уадэхэр, хьэп-щып зэфэшъхьафхэр, дышъэ е тыжьын шӀыгъэхэр хьадэмэ адычӀалъхьэщтыгъэ.
Псэушъхьэхэр
Псэушъхьэхэр – Псэоу щыIэр ары.
Ӏэуж
Ӏэуж – пшъашъэмрэ кIалэмрэ пIалъэ зэряIэр къэзыушыхьатэу пкъыгъо горэ зэIахыщтыгъэ.
Гъэмаф
Гъэмафэр фабэ. Мафэр кӀыхьэ, чэщыр кӀако.
Тубэ
Абдзэхмэ якъыблэ лъэныкъом щыпсэщтыгъэ къущхьэч1эс лъэпкъ. Зыщыпсэущтыгъэхэрэ ч1ып1эм иц1эри Тубэ. Пшэхьа псыхъом ишъхьэрэ къущхьэхэр ары зыдэсыщтыгъэхэр. Мы лъэпкъым ябзэри, япсэук1эри Абзэххэмрэ-Шапсыгъэхэмрэ фэдэ къэбз. Нэхьыбэр Урыс-Кавказ заом хэк1одыгъэх. Къэнэжьыгъэ т1эк1ур Урысыем Тыркум игъэк1уагъ.
Мир (орбитэ станицие)
Мир - орбитэ станициеу щытыщтыгъэ. Дунаем лъэшэу щызэлъаш1эщтыгъэ, сыда п1омэ ш1эныгьэм фэгьэхьыгьэу льэжьыгьэ бэ щызэш1уагьэк1ыгь.
К1ыхьагъ = м 19
Шъомгъуагъ = м 31
Лъэгагъ = м 27.5
Онтэгъуагъ = кг 124 340
Орбитэм зэритыгъэр = 1986-2001 илъэсхэр,мэфэ 5511.
Мыдхьэт Ахьмэд
Мыдхьэт Ахьмэд (1844–1913)
Тырку литературэм реализмэр щызэфIэзыгъэувахэм щыщщ Мыдхьэт Ахьмэд (1844–1913). Абы и унэцIэр тырку тхьэкIумэм нэхъ къызэрезэгъынкIэ ятхыу аращ, армыхъумэ лъэпкъкIэ Хьэгъурхэ ящыщщ. Ар къалъытэ тырку тхакIуэ нэхъ ин дыдэхэм щыщу, тырку рассказхэмрэ романхэмрэ я лъабжьэр зыгъэтIылъауэ.
ЦIыхум и гупсысэр, и зэхэщIыкIыр зы къупхъэм ижыхьауэ зэпыткъым – абыхэм зыдахъуэж зэманым, къэзыухъуреихь дунейм къыщыхъу зэхъуэкIыныгъэхэм елъытауэ. Псом хуэмыдэу ар щынэрылъагъущ творческэ гъуэгуанэ кIыхькIэ Тхьэр зыхуэупсахэм я деж. Абы и щапхъэу къэпхь хъунущ тырку литературэр ноби зэрыкIуэ гъуэгур зыубзыхуам ящыщ зы, тхакIуэшхуэ, адыгэлI щэджащэ Мыдхьэт (Хьэгъур) Ахьмэд.
XIX лъэщIыгъуэм и кIэхэм XX и пэщIэдзэхэм псэуа адыгэ тхакIуэ, узэщIакIуэ Ахъмэтыкъуэ Юрэ (Къэзибэч) Тыркум кIуэрейт: а лъахэрат ар езыр къыщалъхуар, Грузием щапIа, Урысейм хуэлэжьа щхьэкIэ. «Дунейм и хъуреягъкIэ», «Муслъымэн», Урысейм къыщыдэкI нэгъуэщI журналхэм я редакцэхэм я лъэIукIэ тхыгъэ зыбжанэ игъэхьэзыращ Уэсмэн къэралыгъуэм, абы и сулътIан Абдул Хьэмид ЕтIуанэм теухуауэ, «интервью къаIихащ нэгъуэщI къэрал IуэхухэмкIэ и министр Тевфик пэщэм, ермэлы патриархым, шэрджэсхэм къахэкIа тхакIуэшхуэ Мыдхьэт Ахьмэд-бей ефэндым, «Истамбыл» газетым и редактор Честертон», нэгъуэщIхэми.
Мыдхьэт (Хьэгъур) Ахьмэд Тыркум и тхакIуэ нэхъ пажэхэм ящыщ зыщ. Зэман кIыхькIэ икIи икъукIэ купщIафIэу хуэлэжьащ Ахьмэд литературэм: тхыгъэ пIащэу щитхум нэблагъэ къигъэнащ, «ахэр ярыту тхылъи 156-рэ къыдэкIащ».
Рушук къалэм щыдэса лъэхъэнэрщ Ахьмэд япэ творческэ лъэбакъуэр щичар. «Туна» («Дунай») газетым къытехуэу хожьэ диным, тхыдэм, къэрал гъэпсыкIэм теухуа и тхыгъэхэр, апхуэдэу дунейм и къэхъукъащIэхэм, цIыхухэм я зэхущытыкIэхэм, зауэмрэ мамырыгъэмрэ ехьэлIа и гупсысэхэр.
Мы цIыху гъэщIэгъуэным, жыпIэкIэ я фIэщ мыхъуным хуэдиз лэжьэрейм журналистыным дигъакIуэрт къыдэгъэкIын-къызэгъэпэщын Iуэху гугъури. 1908 гъэм Тыркум щекIуэкIа революцэм иужькIэ Мыдхьэт Ахьмэд Истамбыл университетым щылэжьащ тхыдэмкIэ, философиемкIэ, дин IуэхухэмкIэ, педагогикэмкIэ щригъаджэу. А щIэныгъэхэм ехьэлIа лэжьыгъэ куэди итхыну хунэсащ Ахьмэд. Тхыдэм теухуауэ абы къытхуигъэнащ «Уэсмэн къэралыгъуэм и тхыдэр», «Дыкъэзыухъуреихь дунейр», «Каинат», «Дунейпсо тхыдэ», «Хьиджрэм ипэкIэ», Литературэм и тхыдэ» тхылъхэр. Филисофиемрэ динымрэ ехьэлIащ «Укъэзыхъумэ», «Сэ сыхэт?», «Нюбуввети Мухьэмедие», нэгъуэщIхэри.
Адыгэхэм къатепсыха насыпыншагъэм и щхьэусыгъуэ нэхъыщхьэу тхаIуэм къелъытэ лъэпкъыр зэрыщIэныгъэншэр, еджэну абы зэи Iэмал зэрырамытар. Абы Кавказ лъэпкъхэм къахэкIауэ Каир (Египетым) дэт аз-Азхар еджапIэ цIэрыIуэм щылажьэхэм 1899 гъэм «Джемиети Iиттихьадие шеракисекIэ» еджэу ягъэпса хасэм хэтхэм запещIэ. Адыгэхэм я Iуэху зэрихуэу, абыхэм я хабзэхэмрэ хьэлщэнхэмрэ тепсэлъыхь «Iиттихьад газетеси» газетыр къыдэзыгъэкIхэу Мухьэмэд Фазил, Бэракъбеикъуэ Мухьэмэд, Сахьи Щамил сымэ я IуэхущIафэр зрегъащIэ, езыри яужь йохьэ Истамбыл адыгэ лъэпкъ хасэ къызэригъэпэщыну. А Iуэхуэм кърешалIэ цIэрэ щхьэрэ иIэу хэхэс адыгэхэм яхэт псори.
Мыдхьэт Ахьмэд тыркущIэхэм я революцэр къигъэсэбэпри, I908 гъэм Истэмбыл къыщызэрегъэпэщ адыгэхэм я тхыдэр джынымкIэ хасэ – «Черкес теаун джемиети» фIэщыгъэцIэр иIэу, апхуэдэу абы епха пэщIэдзэ еджапIэ. А хасэрщ I9II гъэм уэсмэныбзэрэ адыгэбзэкIэ псалъэу «Гъуазэ» газетыр къыдигъэкIыу щIэзыдзар. Мыдхьэт Ахьмэд хасэмрэ газет къыдэгъэкIынымрэ къришэлIат лъэпкъым и цIыху пажэхэр, тхакIуэ, публицист цIэрыIуэхэу Нэгъуцу Юсыф-Сухьад, Лъашэ ТIахьир-Хъайраддин, Хъундж Хъейры-Мелыч, Тутарышэ Азиз, Нэпей Исмэхьил, Щауэ Ахьмэд, Цей Умар, Тынэ Сеин, ЦIагъуэ Ахьмэд, Уардэ Ахьмэд-Нурий. ТхакIуэшхуэм и лъэIукIэ ЦIагъуэ Нурий, Хъундж Хъейры-Мелыч, Щауэ Ахьмэд сымэ тхыгъэ зыбжанэ ягъэхьэзыращ, хэкужьыр ябгынэрэ Уэсмэн щIыналъэм кIуэныр щагъэтыну адыгэхэм елъэIуу. Лъэпкъ кIуэдыр къызыдэкIуа ИстамбылакIуэм и щхьэусыгъуэхэр щызэпкъырахырт «Гъуазэм» и напэкIуэцIхэм.
АдыгэлI щэджащэм, еджагъэшхуэм и чэнджэщкIэ Шэрджэс щэнхабзэ хасэм и тхьэмадэ Джавит (Тхьэрхэт) Ахьмэд пэщэмрэ Пщыхьэлыкъуэ Алийрэ хьэрып Iэлыфбейр и лъабжьэу адыгэ алфэвит зэхалъхьэ, адыгэбзэм теухуэа тхылъи псалъалъи ягъэхьэзыр. Абыхэм ящыщ Iыхьэхэр газетым къытрадзэ. КъыжыIэн хуейщ 1918 гъэм япэ дыдэу Къэбэрдейм адыгэбзэкIэ къыщыдэкIыу щIэзыдза «Адыгэ макъ» газетыр зэрытрадза Iэлыфбейр, зэхъуэкIыныгъэ щIагъуэ имыгъуэтауэ «Гъуазэм» ди бзэмкIэ къытехуэхэр зэритхыу щытар зэрыарар. ЦIагъуэ Нурийрэ Дым Iэдэмрэ а Iэлыфбейр, мащIэу ирагъэфIэкIуэжу, къагъэсэбэпагъэнущ.
Езы Мыдхьэт Ахьмэд къыдигъэкI газетхэмрэ журналхэмрэ къытридзэрт и лъэпкъэгъухэм ятеухуа хъыбархэр. ТхакIуэшхуэм къыдигъэкIхэр гъащIэ кIыхь хъуртэкъым. Абыхэм яхэтащ мазэ зытIущ фIэкIа ямыкIуу я пхъашагъэм щхьэкIэ зэхуащIыжаи. Апхуэдэхэм и деж езыми тезыр гуэрхэр ирагъэхьырт. ИтIани пищэжырт адыгэлI хахуэм и журналист лэжьыгъэр.
"ХамэщI щыпсэу адыгэхэм къахэкIа тхакIуэхэр" тхылъым къыхэхыжауэ.
Иокогама
Иокогама — Японием и къалэ.
Абазэ Къамбот
Абазэ Къамбот (1837 гъ. — ?) — джэгуакӀо, орэдус, шыкӀэпшынао.
Абазэ Къамбот 1837 гъ. Ботэщей (иджы Плановскэ зицlэм) къыщалъфыгъ. КъызыхэкӀыгъэр оркъ лъэпкъ. Оркъ щхьэкӀэ, пщылӀынчъэ лъэпкъти, лажьэрэ шхэжьэу псэущтыгъэ. ДжэгуакӀом и гъащӀэм щыщэу тызщыгъуазэр икъукӀэ макӀэ.
Мэдрэсэи урыс еджапӀи щӀэмыхьауэ къоlуэхур. ДжэгуакӀо къэзыкӀухьэхэм агъэсагъэти, и гъусэхэр къызеджэхэм дэжь, дэкӀосыкӀыщтыгъэ е и лэжьэкӀогъухэм ащыхьэ фэдэ зишӀыти ащ ежэщтыгъэ, купым ахэтэу Къаукъаз гупэр къыкӀухьырт, лъэпкъ-лъэпкъхэм яхэхьэу – езым осэтиныбзэрэ нэгъуеибзэрэ ищӀу къаlуэху. Зыкъомрэ Агънокъуэм и джэгуакӀуэгъуу щытащ. Абы и нэгу щӀэкӀащ Къаукъаз зауэр, пщылllугъэкӀыр, урысей хабзэмрэ псэукӀэмрэ хэкум зэрыщыувыр.
Ипхъухэр уэркъми лъхукъуэлӀми яритырт, зэхэгъэж имыщӀу. Дэтхэнэ джэгуакӀуэми хуэдэу гушыӀэшхуэ хэлъащ. ЗэрыжаӀэмкӀэ, Къамбот етӀощӀанэ лӀэщӀыгъуэр къихьагъащӀэу дунейм ехыжащ, щӀыӀэ уз къыпкъырыхьэри. Абы зэхилъхьэу щытащ гъыбзи, гушыӀэ уэрэди, тхьэусыхафи, уси.
Софие
Софие – Булгарие и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 1,2 фэдиз дэс. Къалэм и лIышъхьэр – Йорданка Фандыкова.
Мыекъуапэ
Мыекъуапэ — Адыгэ Республикэм и къэлэ шъхьа—. Къалэу Мыекъуапэр псыхъоу Шъхьэгуащэ иджабгъукӀэ щыс. 2014-рэ илъэсымкӀэ цӀыф нэбгырэ мин 150-м фэдиз дэс. Къэлэ тхьаматэр – Наролин Александр Владимир ыкъор (2013-рэ илъэсым тхьаматэу хадзыгъ).
Рио-де-Жанейро
Рио-де-Жанейро — Бразилием и къалэ.
Мыекъуапэ
Къалэм ыцӀэр
Къалэм ыцӀэр къызтекӀыгъэр "Мыекъуапэ" аӀоу ащ дэжьым мэз цӀыкӀу щытыгъ. Къалэм ыцІэ «мыІэрысэ кІэим ис чыл» пӀоу зэбдзэкӀын плъэкӀыщт.
Тарихъ
Тарихъым къызэришӀэжьырэмкӀэ "Мыекъуапэр" 1825-рэ илъэсым апэу ягугъу ашӀыгъ (тхыгъэу). Ар урыс документхэм къахэкӀыгъ. Къалэр жъоныгъуакІэм итІокІырэ тфырэм 1857 (минрэ шъийрэ шъэныкъорэ блырэ) илъэсым агъэпсыгъ.
Экономикэр
Совет зэманым щегъэжьагъэу Мыекъуапэ завод бэлахьхэр дэтых.
Багдад
Багдад – Иракым и къэлэшъхьаI, и анахькъэлэшху. Нэбгырэ млн 6 фэдиз дэс. Къэралыгъом и экономикэ, културэ ыкIи социал гупчэу щыт. Къэлэ тхьаматэр - Сабир аль-Исави.
Тарихъ
Ижъдэдэ лъэхъанмэ ащегъэжьагъэу чIыпIэр ашIэщтыгъэ. Быслъымэн хьалифэу Абу Джафар аль-Мансурэм цIэу "Мадинат аль-Салам" фиусыгъагъ. Ау я XI-рэ лIэшIэгъум щегъэжьагъэу "Багдад" закъор ары къытенэжьыгъагъэр.
Трояны
Трояны (Trojany) Полшэем и къуадж.
Аддис-Абеба
Тарихъ
1886-рэ гъэм Эфиопием и пачъыхьэу Менелик я II къалэм лъапсэ фишIыгъ.
Баку
Баку — къалэ, Азербайджаным и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 2-м къехъу щэпсэу. Къэлэ тхьаматэр — Гаджибала Абуталыбов.
Тарихъ
Апэу игугъу къызашIыгъэр я-V лIэшIэгъу.
Киото
Киото — Японием и къалэ.
NBA
Лига NBA-ер лига нахьышъхь мэтэ1эгуау ет Америкэ Штат Зэхэт, Канадэ. Лигем мджэгу 30 куп, лига NBA ар лига нахьышъхь нахь дэ-гъу дунаиэмжэ. Чемпион лига (2013) Майами Хит.
Нагоя
Нагоя — Японием и къалэ.
Чили
Чили — Къыблэ Америкэм ит къэралыгъу.
Къэлэ шъхьаIэр — Сантьяго. Хэгэгум чIырэу иIэр 756 102 км². Хэгъэгу лIышъхьэр – Мишел Бачелет. ДЛО-м ахахьэ.
Абхъазыбзэ
Апхъазыбзэ — апхъазмэ ябз, къаукъаз бзэунагъом и адыгэ-апхъаз бзэкупым хахьэ. Абазэбзэм лъэшэу текIырэп, зэгурIоныгъэ яI. Адыгэмэ афэблагъ нэмыIэми, абзэхэр зэгурыIохэрэп. ISO 639-1: ab, ISO 639-2: abk, ISO 639-3: abk. ДунаемкIэ нэбгырэ мин 100-м фэдиз рэгущаIэх.
Токио
Токио — Японием и къэлэшъхьаӀ.
Окситаныбзэ
Окситаныбзэ (occitan) – Францмэ, Италмэ, Испанмэ, Монакомэ ябз.
Ӏопщын
Ӏопщын — зэпэӀапчъэхэр зэлъызгъэӀэсрэ Ӏэмал. ГущыӀэм пае, адыгэмэ тхэн-еджэныр захэмылъым Ӏэмал закъоу ар яӀагъ.
Адыгэ Википедие
Адыгэ Википедие (Адыгейская Википедия) — шъхьафит бзэпчъагъэ интернет-шIэнгъуазэу щыт, хэти еIэзэн лъэкIыщт.
Хьэ
Хьэр, щэрыпIу IэрыпIу псэушъхьэхэмэ а щыщ, и лъэпкъ тыгъуыжъмэ къахэкIыгъ. Чэтыухэр еуджэгъуых, пасэи цIыфым лъэшъэу ышІуагъэ иэкIыщтыгъ.
Абазэ-Адыгабзэхэр
[[File:Northwest Caucasian languages map.png|thumb|upright=1.2|Абадзэ-Адыгабзэхэр:
Адыгабзэ
Абадзэхэр
Каир
Географие
Мысыр пстэум фэдэу тропик жьыопсым хэт. Псыхъоу Нилым тет.
Абазэ-Адыгабзэхэр
Убыхыбзэ ]] Абадзэ-адыгэ бзэхэр — къэукъаз бзэхэм изы унагъор: убыхыбзэ, адыгабзэ, абадзэбзэхэр (абадзэбзэ апхъазыбзэ). Убыхыбзэр адыгабзэм нэхь игъунэгъу щыт ау апхъазыбзэми щыщ бэу хэлъ, ащ пае бзэ "гурытэу" плъытэ хъунэу.
Каир
Тарихъ
969-рэ гъэм лъапсэ фашIыгъ.
Казахстан
Казахстан, Республикэу Казахстан — Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр — Астана. ЦIыфэу нэбгырэ млн 17-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 2 724 900 км². БзэшъхьаIэхэр — казахыбзэр, урысыбзэр.
Бангладеш
Бангладеш — Азием ыкъыблэ лъэныкъо щыIэ къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр — Дакка. ЦIыфэу нэбгырэ млн 167-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 147 570 км². БзэшъхьаIэр — бенгалыбзэ. ДЛО-м хахьэ.
Йемен
Йемен, Йемен Республик – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Сана. ЦIыфэу нэбгырэ млн 26-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 528 076 км². БзэшъхьаIэр – арапыбз. Йеменыр арап къэралыгъомэ ащыщмэ анахь хэгъэгу тхьамыкIэмэ ащыщ, экономикэри, политикэри къапштэхэмэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Абд Раббух Мансур Хади.
Хэгъэгу тхьаматэр – Халед Бахах.
Географие
Азием и тыгъэкъохьэпIэ лъэныкъом щыI. Сауд Арабиерэ, Оманрэ игъунэгъух. Перс Псыдахьэм ыIушъо тет.
Къэрэщэе-балъкъэрыбзэ
Къэрэщэе-балъкъэрыбзэ (къэрэщаибзэ, балъкъэрыбзэ, къарачай-малкъар тил) — къэрэщаехэмрэ, балъкъэрхэмрэ яныдэлъфыбз. Тырку бзэкупым щыщ. Нахьыбэу зыщыгущаӀэхэрэр – КъБР-рэ, КъЧР-рэ. КъБР-ым мин 150 фэдиз, КъЧР-ым мин 230 фэдиз гущыӀэшъоу щэпсэу.
Йемен
Тарихъ
Илъэс заулэ хъугъэу къэралыгъокIоцI зао щэкIо.
Къэрэщэе-балъкъэрыбзэ
КъБР-рэ, КъЧР-рэ якъэралыгъуабзэмэ ащыщ.
Мыекъуэпэ къедзыгъо
Мыекъуэпэ къедзыгъо — Адыгэ Республикэм и къедзыгъуиблмэ ащыщэу зы. Къуэджэ шъхьа1эр – къуаджэу Тульский. Къедзыгъом и л1ышъхьэр – Петрусенко Алексей Георгиевич.
Ц1ыфэу щыпсэухэрэр
Ц1ыф нэбгырэ мин 60 фэдиз дэс (2013-рэ илъэс). Адыгэ чылэмэ ащыщэу Мафэхьаблэ закъу дэтыр.
Гъэзэуат
Гъэзэуат – дин зау.ငါေရလ်ငတာကေမကဗ်ာဘယ္မွလည္
ГущыIэм пае къаукъас лъэпкъхэр урыс пачъыхьмэ апэуцужь зэхъум гъэзэуаткIэ еджэщтыгъэх.
Адыгэ джэгу
Адыгэ джэгу - нахь мэхьэнэ ин зи1эмэ ащыщэу адыгэ хабз.
Вальпараисо
Вальпараисо — Чилиием и къалэ.
Къэлмык Юр
Къэлмыкъ Юр, Хьамзэтыкъор - Урысые Федерацием юстицымк1э и федерал министр 1993-1994 илъэсхэм, юстицымк1э Урысыем и ш1эныгьэлэжьэшху, Саратов юстиц школыр В.А. Тарховым игъусэу лъапсэ фиш1ыгъ,1990-1993 Дунэе Черкес Ассоциацием и тхьамат.
Адыгэ джэгу
Ди хабзэм и Iыхьэ нэхъ дахэхэм ящыщщ Адыгэ Джэгур. Пасэ зэманым ар ди адэжьхэм къадекIуэкIа, ди хабзэ екIухэр къэзытIэщIу щыта хъугъуэфIыгъуэщ. ИджыпстукIэ, Адыгэ Джэгур къыдэтхыжыныр, япэм хуэдэу ар ди гъащIэм хэтпщэжыныр къыдэхъулIэну пIэрэ жыпIэу ущIэупщIэмэ, шэч къозымыгъэхьын жэуап ептыжыфынущ. Къыдэтхыжыфын къудейкъым, атIэ щIэблэм и гъуазэу, и гъэсапIэу дгъэпсыфынущ. Адыгэ лъэпкъым ди гукъеуэ нэхъыщхьэщ ди Хабзэ уардэхэр тпэIэщIэ зэрыхъур. Хэкужьым щыIэхэм я Iуэхум нэхъ сыщыгъуазэщи, илъэс зыбжанэ дэхуащ а псоми гулъытэ мыбдеж щимыгъуэту. Иджы, узыгъэгуфIэнщи Iуэхур нэгъуэщIу къыщIедз. Ар дыгушхуэу жыдэзыгъэIэ Iуэхугъуэ зыбжанэ щапхъэу къэпхьыфынущ. Псалъэм папщIэ, и гугъу пщIы хъунущ Адыгэ Джэгур ди щIэблэм къызэрищтэжым, абы кIуэ пэтми ди щIыналъэм зэрызыщиубгъум.
Гуатемалэ
Гуатемалэ, Республикэу Гуатемалэр – Ишъхъэрэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр - Гуатемалэ. ЦIыфэу нэбгырэ млн 14-м фэдиз щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 108 899 км² (дунаемкIэ я-103). БзэшъхьаIэр - испаныбзэ. Щыпсэухэрэм нахьыбэмкIэ Ромэ-католик диныр (чыристан диным ыкъутам) алэжьы. ДЛО-м ахахьэ.
Адыгэ джэгу
Адыгейми, Къэбэрдейми, ди къуэшхэр зыщыпсэу нэгъуэщI къэралхэми илъэс зыбжанэ хъуауэ адыгэ къафэр зи купщIэ Джэгур кърагъэжьэжауэ щрагъэкIуэкI. Иджы ар хабзэ дахэу къащтэж Шэрджэсым щыIэ адыгэ щIалэгъуалэми.
Гондурас
Гондурас, Республикэу Гондурасыр – Ишъхъэрэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр - Тегусигальпа. ЦIыфэу нэбгырэ млн 8.5-м фэдиз щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 112 090 км² (дунаемкIэ я-101). БзэшъхьаIэр - испаныбзэ. Щыпсэухэрэм нахьыбэмкIэ Ромэ-католик диныр (чыристан диным ыкъутам) алэжьы. ДЛО-м ахахьэ.
Ислъамыер
Ислъамыер – Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо орэдыIо-къэшъокIо купыр (ансамблэр) ары.
Гондурас
Хэгъэгу лIышъхьэр – Хуан Орландо Эрнандес. Игуадзэр - Рикардо Антонио Альварес Ариас.
Будапешт
Бухарест — Хунгарие и къэлэшъхьаӏ. Нэбгырэ млн 1,7 фэдиз дэс. Къалэм и лӏышъхьэр — Гергей Карачонь.
Бангладеш
Къэрал тхьэматэр – Шейх Хасина Вазед.
Географие
Азием и тыгъэкъокIыпIэ щыI. Гъунэгъухэр: Мьянмэ, Индие.
Къэрэщэе-Черкес Республик
Къэрэщай-Адыгэ Республикэ, КъЩР (Кабардино-Черкесская Республика, Къарачай-Черкес Республика, Къэрэшей-Адыгэ Республикэ, Къарча-Черкес Республика, Карашай-Шеркеш Республика) – Урысые Федерацием хахьэу республикэ. Къэралыгъуабзэхэр – (къэбэртай) адыгабзэ, къэрэщэе-балъкъэрыбзэ, абазэбзэ, нэгъоибзэ, урысыбзэ.
Абадзэбзэ
Абадзэбзэ (абадзэбзэкIэ абаза бызшва) — абадзэхэм яныдэлъфыбз Апхъаз-адыгэ бзэкупым щыщ, абадзэ-апхъаз бзэкъутамэм хахьэ. Нахьыбэу зыщыгущаIэхэрэр – Къэрэщэе-Черкес Республикэр ары. ЗэрэпстэумкIи Урысые Федерацием щыпсэоу нэбгырэ мин 30–40 фэдиз ашIэ. Ащ нэмыкIэ мин 10 фэдизым рыгущыIэхэу Тыркуем щыпсэоу аIо.
Того
Того, Тоголез Республикэ – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэхэр – Ломе. Нэбгырэ млн 7 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 56 785 км². БзэшъхьаIэхэр – францыбзэ.
Абазэ-Адыгабзэхэр
Абадзэ-адыгэ бзэхэм пэмыкӀэу зэреджэхэр ишъхъэрэ-къуэхьапӀэкъаукъазыбзэхэр, шӀыпӀэ къыздыхэкӀахэм - Ишъхъэрэ-КъохьапӀэ Къаукъаз.
Саппоро
Саппоро — Японием и къалэ.
Адыгэ тхакӀохэр
Адыгэ тхакӀохэр — адыгабзэкӀэ тхыгъэ зиӀэхэр ары.
Къэрэщэе-Черкес Республик
Республикэм и къэлэ шъхьаIэр – Адыгэ-къалэ.
Бахрейн
Бахрейн, Пачъыхьыгъоу Бахрейн – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр - Манама. ЦIыфэу нэбгырэ млн къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 765 км². БзэшъхьаIэр - арапыбз.
Эдирне
Эдирне — Тыркуем и къалэмэ анахь иныр.
Гукъуай
Гукъуай – Тыркуем Ескишехир къалэм пэблагъэу адыгэ къуадж. КIэмгуехер дэсых. ТыркубзэкIэ ицIэр Алибейдузу.
Тунис
Тунис, Тунис Республикэ – Африкэм ит къэралыгъу. Арап къэралыгъомэ ащыщ. Нэбгырэ млн 11 фэдиз щэпсэу. КъэлэшъхьаIэр – Тунис. Хэгэгум чIырэу иIэр 163 610 км². БзэшъхьаIэр – арапыбзэ.
Ишъхъэрэ Америкэ
Ишъхъэрэ Америкэ — континент.
Тунис
ДЛО-м хахьэ.
Ишъхъэрэ Америкэ
ЧIырэу млн 24,7 км² фэдиз еубыты. ЦIыфэу нэбгырэ млн 579 фэдиз ис.
Тунис
Хэгъэгу лIышъхьэр – Беджи Каид Эс-Себси.
Того
Къэрал лIышъхьэр – Фор Эссозимна Гнассингбе. Хэгъэгу тхьаматэр – Коми Селом Классу.
Тьюринг Алан
Тьюринг Алан (англыбзэгьэ Alan Turing, 1912 - 1954) - Англие шӀэнгьэлэжь. Дунаим и хьисап ыгьи информатикэ шӀэнгьэлэжьыфомэ ащыщыгь. КӀэлэегъаджэу иӀагъэр нэмыкӀ шӀэнгъэлэжь бэлахьэу Алонзо Чёрч.
Катар
Катар, Къэралыгъоу Катар – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Доха. ЦIыфэу нэбгырэ млн 2-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 11 586 км². БзэшъхьаIэр – арапыбз.
Того
Тарихъ
1960-рэ илъэсым шъхьафитэу хъугъэ. Бэрэ Францием и колониеу щытыгъэ.
Абдзэхабзэ
Абдзахэбзэ — адыгэмэ ябзэIуакIэмэ ащыщ. Абдзэхэ лъэпкъым идиалектыр ары. Абдзэхабзэр Адыгэбзэ КӀахэбзэмэ ащыщ. КӀ, Чъ, ЧӀ, Ч макъэхэр адрэ адыгэ диалектхэм уелъытыгъэу нэхь макӀ. Ыджырэ зэмэным нэхьыбэу Тыркуем дэс Адыгэмэ ар рагущыӀэ. Адыгэ хэкум АбдзэхыбзэкӀэ къэгущыӀэрэр зыныбжъ хэкӀодагъэ Абдзэххэр ары. Хьакурынэхьаблэм абдзахэ бэ дэс. Тыркуем мин 500 Абдзахэ ис. Адрэ Абдзахэхэр исых Иорданием, Сирием, Исраил и Рихьаные.
Хьарыфмэ ямакъэхэр
Хьэрыф 'ч' ыкӏи 'чъ'  КӀахыбзэхэмкӏэ (Шапсыгъэбзэ, Бжъэдыгъубзэ ыкӏи КӀэмыгуябзэ) хъугъэх Абдзахэбзэмкӏэ 'щ'  ыкӏи 'ш'.
Тунис
Къэрал тхьэматэр – Хабиб Эссид.
Бахрейн
ДЛО-м хахьэ.
Гондурас
Географие
Ишъхъэрэ Америкэм и къыблэ лъэныкъо ит. Гъунэгъухэр: Никарагуа, Салвадор, Гуатемалэ.
Къэрэщэе-Черкес Республик
Республикэм и лIышъхьэр – Темрез Рашид.
Адыгэ джэгу
Адыгэ-Хьэблэ районым и Адыгэ Хасэм и жардэмкIэ мы иужьрей зэманым зэкIэлъыкIуэу зэхашэ лъэпкъ щэнхабзэр къэзыIэтыж Джэгур. Иджыблагъэ район Хасэм и унафэщI Аслъэн Алий и къыхэлъхьэныгъэкIэ аргуэру адыгэ джэгум и утыкур зэIуахащ. Абы хуабжьу щыгуфIыкIащ, псом хуэмыдэу къуажэ щIалэгъуалэр. Щхьэж къызэрыфэр, лъэпкъ мэкъамэм зэрыдэхъур къигъэлъагъуэну Iэмал яIэт. КъинэмыщIауэ, а псори гулъытэншэу къэнэнутэкъым. Утыкум къыщыфэхэм якIэлъыплъыну, нэхъыфIу зыкъэзэгъэлъагъуэр къыхагъэщыну пщэрылъ хуащIащ Мэзыкъуэбз Юрэ, Гъуэзджэш Хъызыр, Гъуэщокъуэ Фаризэт сымэ. Ахэр я къалэным пэрымыхьэ щIыкIэ джэгур фIохъус псалъэкIэ къызэIуихащ Гъуэщокъуэ Дянэ. Пщащэм гуапэу утыкум къригъэблэгъащ къафэкIэ зыщIэу, къимыкIуэтыну хьэзыр дэтхэнэри. ... See More
Чанаккалэ
Чанаккалэ — Тыркуем и къалэ. Нэбгырэ мин 150-м фэдиз цӀыф дэс. ПсыдэкIыпIэу Чанаккалэ ынэпкъмэ атет.
Баскхэр
Баскхэр (баскыбзэкIэ еускалдунак) – Испанием ыкIи Францием щыпсэурэ цIыф лъэпкъ. Еуропэм ис лъэпкъ пстэум анахь жъыдэдэм ащыщых. ЗэкIэмкIи млн 2-3 фэдиз мэхъух.
Гуатемалэ
Хэгъэгу лIышъхьэр – Алехандро Мальдонадо Агирре. Игуадзэр - Хуан Фуэнтес Сория.
Тьюринг Алан
ШӀэныгъэм хэлъхьагъэу щыриӀэр
Хьисапым, информатикэм лъэщо щызэлъашӀэ. ГущыӀэм фаӀо лъытэшъунмэ я теорие, алгоритмэмэ льэщо ателэжьагъ (еплъ Тьюрингым и машин).
Абдзэхабзэ
Хьарыфмэ ямакъэхэр
Хьэрыф 'кӏ' ыкӏи 'чӏ'  КӀахыбзэхэмкӏэ (Шапсыгъэбзэ, Бжъэдыгъубзэ ыкӏи КӀэмыгуябзэ) хъугъэх Абдзахэбзэмкӏэ 'ӏь'  (ӏ + й зэхэтэу) я 'щӏ'.
Къэрэщэе-Черкес Республик
Физик-географ щытыпI
Къэбэртэе-Балъкъэр Республикэмрэ, Ставропол Краимрэ, Краснодар Краимрэ, (нэмыкIэ къэралыгъомэ ащыщэу Грузиемрэ) ягъунэгъу.
Бахрейн
Хэгъэгу лIышъхьэр – Хамед бен Исса аль-Халифа.
Къэрэщэе-Черкес Республик
Ц1ыфэу дэсхэр
Адыгэхэри (черкес) абазэхэри къэрэщаехэри нэгъоихэри ермэлхэри украинхэри урысхэри.
Къэбэртэе-адыгэбзэ Фильмлар
К1елэцхъ пхъе Гренландия Мышъэ Мышъэ ЦIыкIухэр Гренландия
Баскхэр
Тарихъ
ШIэныгэлэжьмэ зэраIорэмкIэ лъэпкъыр ижъырэ басконхэм къатекIыгъэх. Апэгъунэгъу роман лъэпкъхэр зыкIи ябзи, яхабзи техьэрэп. ШIэныгъэлэжь горэмэ адыгэ-апхъазмэ е картвелмэ (грузинмэ) лъэпкъ жъыдэдэ горэм къызэдытекIыгъэу аIо. Ау тегъэпытыхьагъэп.
Чад
Чад – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэхэр – Нджамена. Нэбгырэ млн 11 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 1 284 000 км². БзэшъхьаIэхэр – арапыбзэ, францыбзэ.
Кито
Кито – къалэ, Экуадорым и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 2.5-м къехъу дэс.
Траян и колоннэ
Траян и колоннэ – колоннэ, Италие.
Абазэ-Адыгабзэхэр
Адыгэхэр
Адыгэ купыр IуакIитӀу зэхагъэкӀ (Урысыем бзитӀу къалъытэу) - кӀах IуакIэмрэ къэбэртай IуакIэмрэ
Чад
Географие
Африкэм ыкум ит.
Кение
Кение – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэр - Найроби. Нэбгырэ млн 49 къехъу щэпсэу (2017). Хэгэгум чIырэу иIэр 582 650 км². БзэшъхьаIэхэр – суахили, англыбзэ.
Адыгэ тхакӀохэр
ГущыӀэм фаӀо: Къэзэнэкъо Джэбэгъ, Теуцожь Цыгъу, КӀэрэщэ Тембот.
Камерун
Камерун, Республикэу Камерун – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэхэр – Яунде. Нэбгырэ млн 20 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 475 442 км². БзэшъхьаIэхэр – англыбзэ, францыбзэ.
Къэрал лIышъхьэр – Поль Бийя. Хэгъэгу тхьаматэр – Филемон Янг.
Гурыт Африкэ Республикэ
Гурыт Африкэ Республикэ – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэхэр - Банги. Нэбгырэ млн 5 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 622 984 км². БзэшъхьаIэхэр - францыбзэ, санго.
Катар
ДЛО-м хахьэ.
Тунис
Тарихъ
Л1эш1эгъу пчъагъэк1э узэк1э1эбэжьмэ, джырэ Тунис зыдэщытым Пачъыхьыгъоу Карфаген щытыгъэ (Ромэ Империем езао зэпытыщтыгъэр ары).
Баскхэр
Дин
Ромэ католик диныр баскмэ алэжьы.
Чад
Тарихъ
1960-рэ илъэсым шъхьафитэу хъугъэ. Бэрэ Францием и колониеу щытыгъэ.
Кито
Географие
Лъагэу щыт. Км 2850-кIэ хым ышъхьа тет.
Кение
Къэрал лIышъхьэр – Ухуру Кениата.
Абадзэбзэ
КъЧР и къэралыгъуабзэмэ ащыщ (ащ нэмыкIэ джыри 4 яI).
Адыгэ джэгу
КIуэ пэтми «ислъэмей», «зэхуэкIуэ», нэгъуэщI къафэхэри къэзыщIыну къытехьэхэр нэхъыбэ хъут. УзыгъэгуфIэт ныбжьыщIэхэр къуагъэнапIэм щымыту, утыкум хуиту къызэрихьэр, пшыналъэм дэхъуу зыкъызэрызэкъуахыр.
Гурыт Африкэ Республикэ
Къэрал лIышъхьэр - Катрин Самба-Панза. Хэгъэгу тхьаматэр - Махамат Камун.
Географие
Гъунэгъухэр: Судан, Республикэу Конго, Демократик Республикэу Конго, Камерун, Чад.
Африкэм ыкум ит.
Катар
Хэгъэгу лIышъхьэр – эмирэу Тамим бин Хамад аль Тани.
Хэгъэгу тхьаматэр – Абдулла бин Нассер бин Халифа аль Тани.
Гурыт Африкэ Республикэ
Тарихъ
1960-рэ илъэсым шъхьафитэу хъугъэ. Бэрэ Францием и колониеу щытыгъэ.
Катар
Географие
Азием и тыгъэкъохьэпIэ лъэныкъом щыI. Сауд Арабиер игъунэгъу. Перс Псыдахьэм ыIушъо тет.
Абазэ-Адыгабзэхэр
Адыгэхэр
Къэбэртай IуакIэм беслъыныябзэри хэхьэ.
Адыгэ джэгу
Абдеж щыIуар къафэ пшыналъэ къудейкъым, къызэхуэсахэм яфIэфIу щIэдэIуащ Куэбл Мухьэмэд, Хьэщкъуей Азэ сымэ ягъэзэщIа уэрэдхэм, кIэлъыплъахэщ «Черкесия (Шэрджэс)» гупым я къафэкIэ екIуми.
Кение
Къэрал тхьаматэр – Раила Одинга.
Триполи
Триполи (арапыбзэкIэ Тарабулус) – Ливием и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 1.7 фэдис дэс. Къэралыгъом и културэ, социал, ыкIи экономикэ гупчэу щыт.
Адыгэ джэгу
Джэгур и кIэм щынэблэгъам щIалэгъуалэр «зэщIэплъа» къудейт, жэщ ныкъуэм нэс екIуэкIами емызэшу къэфэнур мащIэтэкъым. Ауэ пэ зиIэм, кIэух хуэщIыпхъэти нэхъыфIу зыкъэзыгъэлъэгъуахэм я цIэр кърамыIуэ щIыкIэ къызэхуэсахэм фIыщIэ хуащIу къэпсэлъащ нэхъыжьхэр. Адыгэ-Хьэблэ Хасэм и Тхьэмадэ Алий Аслъэн жиIащ, ди лъэпкъ хабзэхэм пщIэ хуэщIыныр, ахэр къэIэтыжыныр ди зыужьыжыныгъэм и къежьапIэу зэрыщытыр.
Триполи
Тарихъ
Къалэм ыцIэр урымыбзэм къыхэкIыгъэ, къэлищ е къэлищ зэгуэт къекIы.
Камерун
Географие
Гъунэгъухэр: Нигерие, Чад, Гурыт Африкэ Республикэ, Габон, Республикэу Конго, Экуатор Гвинейе.
Абадзэбзэ
Диалектхэмрэ, пэблагъэ бзэхэмрэ
ДиалектитIоу зэхэутыгъ: "ашхара", "тапанта" (литератур диалектэу штагъэ).
Камерун
Географие
Африкэм ыкум ит. Атлант Океаным ыIушъо тет.
Адыгэ джэгу
—Адыгэ джэгур дызэрыгушхуэхэм ящыщ хабзэфIхэм ящыщщ, абы къафэкIэм ухуигъасэ къудейъкым, атIэ Iэдэб, щэн дахэ къыпхелъхьэ,—жиIащ Хасэ тхьэмадэм.
Тунис (къалэ)
Тунис – къалэ, къэралыгъоу Тунисым и къэлэшъхьаI. Нэбгырэм млн 1.2 фэдиз дэс.
Камерун
Тарихъ
1960-рэ илъэсым шъхьафитэу хъугъэ. Бэрэ Францием и колониеу щытыгъэ.
Тунис (къалэ)
Географие
Тунис псыдэхьапIэм ыIушъо тет.
Адыгэ джэгу
АдэкIэ, нэхъ къафэкIэ дахэ къэзыгъэлъэгъуа нэрыбгэ 11-м я цIэ фIыкIэ къраIуащ икIи Аслъэн Алий фэеплъ саугъэтхэр яхуигъфэщащ. Адыгэ-Хьэблэ районым щапхъэ трахыу Адыгэ Джэгур къыкIэлъыкIуэу щызэхашащ Къэрэшей-Черкес Республикэм и къалащхьэм дежи. Черкесск къалэм и нэхъ утыку иным зыщаубгъуащ къэфэну хьэзыр пщащэхэмрэ щIалэхэмрэ. Абазэ, адыгэ лъэпкъым я щIалэгъуалэм абдежым къыщагъэлэнлакъым, Джэгур яIэту къыщыфахэщ.
Абадзэбзэ
Диалектхэмрэ, пэблагъэ бзэхэмрэ
ГенетикэмкIэ апхъазыбзэм анахь пэблэгъэдэд, адыгабзэри ары. ЩымыIэжь убыхыбзэр ахэмэ азыфагу итыщтыгъэу аIо шIэныгъэлэжьхэм.
Адыгэ джэгу
Гъэмахуэр екIуэкIыхункIэ мазэм тIо-щэ Адыгэ Джэгур зэхашэмэ и фIагъэ къикIыну къалъытэ Адыгэ Хасэми щIэблэми. Аращи, къыкIэлъыкIуэу Адыгэ Джэгум и утыкур щызэIуихыным дыпоплъэ!
Яплъ
ДжэгуакIо
ХьатыякIо
Абдзаххэр
Абдзаххэр - Кавказ къущхьэхэм итемыр-тыгъэкъохьапэмкӏэ щыпсэурэ адыгэхэрадыгэ лъэпкъ. Урыс-Кавказ Заом анахьыбэр хэкӏодагъэх, къэнэжьыгъэхэри пачъыхьадзэм ригъэзхи чылэхэм ащызэблидзыгъ. Ыджы нахьыбэр хымэ къэралыгъохэм (Тыркуе, Сирие, Иордание, Исраил) щэпсэух. Адыгэ Хэкум къыщынэжьыгъэ абдзах къуэджэ закъор Хьакурынэхьабл.
Тунис
Географие
Гъунэгъухэр: Ливие, Алжир
Кение
Географие
Гъунэгъухэр: Сомали, Эфиопие, Судан, Танзание, Угандэ.
ПсыуцупIэу Викториемрэ, Инд Океанымрэ аIушъомэ атет.
Тарихъ
Шъхьафитэу зыхъугъэр 1963 гъэр ары. Ащ ыпэу Британием и колониеу щытыгъэ.
Абазэ-Адыгабзэхэр
Абадзэхэр
Абадзэбзэхэри адыгэ псэлъэкӀэхэм яфэдэу зэгъунэгъу щытхэр, ахэм ахэтхэр:
Гуатемалэ
Географие
Ишъхъэрэ Америкэм и къыблэ лъэныкъо ит. Гъунэгъухэр: Гондурас, Салвадор, Белиз, Мексикэ.
Абазэ-Адыгабзэхэр
Абадзэхэр
Абадзэбзэхэр гтнетикэкӀэ зэгъунэгъу дэдэу щытхэр зы бзэ къэлъытэгъэу ятыным шъхьэкӀэ. Гу лъытыгъэр ашхаруа IуакӀэр мыдэжьым нэхь фэгъунэгъу щыт тапантам нэхьрэ.
Казахстан
ДЛО-м хахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр — Нурсултан Назарбаев.
Къэрал тхьэматэр — Касым-Жомарт Токаев.
Абазэ-Адыгабзэхэр
Убыхыбзэ
Убыхыбзэм и тхыдэр нэхь гукъэу къахэкӀэ бзэхъуам ям елъытамэ.
Казахстан
Географие
Азием ыку ит. Гъунэгъухэр: Урысые, Туркменистан, Кыргызстан, Узбекистан, Китай.
Сантьяго
Сантьяго – Чили и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 5.4 фэдиз дэс.
Тарихъ
1541 лъапсэ фаш1ыгъ.
Анна Нетребко
Анна Нетребко (1971 гъ.) — Урысыем ыкIи Аустрием щыщ орэдыӀу (сопрано).
Сантьяго
Географие
Мапочо псыхъом тет.
Китай
Китай — Азием и тыгъэкъокIыпIэ щыIэ къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Пекин. ЦIыфэу нэбгырэ млрд 1.3-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 9 596 960 км². БзэшъхьаIэр – китаибзэр.
ДЛО-м хахьэ.
Дамаск
Дамаск — Сирием и къэлэ шъхьа1. Дунаем и анахь къэлэжъ дэдэмэ ащыщ, ц1ыфхэр зэпымыоу щыпсыоу. Илъэс мин 4,5-рэк1э узэк1э1эбэжьмэ апэрэу игугъу аш1эу мэхъу.
Китай
Хэгъэгу лIышъхьэр – Си Дзиньпинь.
Дамаск
Щыпсэухэрэ ц1ыфхэр
Ц1ыфпчъагъэр. 2012-рэ илъэсым къызэралъытагъэмк1э къалэм нэбгырэ млн 2 фэдиз дэс. Дамаск и 1эгъо-благъохэр хэплъытэмэ млн 2,5 мэхъу.
Китай
Къэрал тхьэматэр – Ли Кецян.
Дамаск
Щыпсэухэрэ ц1ыфхэр
Динэу алэжьхэрэр.
Канадэ
Канадэ — Ишъхъэрэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр — Оттава. ЦIыфэу нэбгырэ млн 35-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 9 984 670 км² (дунаемкIэ я-2). БзэшъхьаIэхэр — англыбзэ, францыбзэ. ДЛО-м ахахьэ. Дунаем тет къэралмэ анахь бэлахьдэдэмэ ащыщ — экономикэмкIи, дзэм и къарыукIи.
Китай
Географие
Азием и тыгъэкъокIыпIэ щыI. Гъунэгъухэр: Урысые, Казахстан, Кыргызстан, Монголие, Ишъхъэрэ Корейе, Таджикистан, Пакистан, Индие, Непал, Бутан, Бирма, Лаос, Вьетнам.
Канадэ
Пачъыхьыгъоу щыт. Къэралым шъхьатетыр — пачъыхьгуащэу Карл III.
Дамаск
Къош къалэхэр
Атена (Урым), Амман (Иордание), Истамбыл (Тыркуе), Каракас (Венесуэлэ)
Канадэ
Хэгъэгу лIышъхьэр — Джастин Трюдо.
Географие
Ишъхъэрэ Америкэм ыку ит. Игъунэгъухэр: АШЗ.
Бахрейн
Хэгъэгу тхьаматэр – Халифа бен Салман аль-Халифа.
Географие
Азием и тыгъэкъохьэпIэ лъэныкъом щыI. Сауд Арабиер игъунэгъу. Перс ПсыдахьэмкIэ къэухъурэигъ.
Дамаск
Нэмык1эу уеплъыныр
Сирием ис адыгэхэр
Мысыр
Мысыр, Египет — Африкэм ит къэралыгъу. Арап къэралыгъомэ ащыщэу анахь инышху (цIыф пчъагъэу дэсымкIэ; 2015-рэ илъэсымкIэ млн 85 фэдиз).
КъэлэшъхьаIэр – Каир.
Къэрал лIышъхьэр – Абдел Фаттах ас-Сисси.
Географие
ТыгъэкъохьапIэмкIэ Ливиер игъунэгъу, тыгъэкъокIыпIэмкIэ – Исраил, къыблэмкIэ – Судан, адрэмкIэ – хыIушъу (Хыгурытымрэ, Хыплъыжьымрэ).
Корбин Блю
Корбин Блю (1989) — Америкэм актёр.
Куритиба
Куритиба - Бразилие я къэлэ. Нэбгырэ млн 1.5 фэдиз дэс.
КӀымаф
КӀымаф — кӀымафэм ос къесы.
Дание
Дание, е Дание Королыгъо – Еуропэм хэт къэрал. Къэлэ шъхьаIэр - Копенгаген. ЦIыфэу нэбгырэ млн 5-м къехъу щэпсэу (дунаемкIэ я-113). Хэгэгум чIырэу иIэр 42 915 км² (дунаемкIэ я-133). БзэшъхьаIэр - даныбз.
ДЛО-м ыкIи Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.
Хэгъэгу шъузышъхьэр – Маргретт я-II.
Белгие
Белгие — Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьа1эр — Брюссел. ЦIыфэу нэбгырэ млн 11-м къехъу щэпсэу. Хэгъэгум чIырэу иIэр 30 528 км². БзэшъхьаIэхэр — нидерландыбзэр, францыбзэр, германыбзэ. Хэгъэгу цIыкIукIае щымытми - къэралыгъо бэлахь, экономикэмкIи, политикэмкIи. Ащ щыпсэурэ цIыфмэ я щыIакIэ дунаемкIэ анахь игъэкIотыгъэмэ ащыщ.
Дание
Къэрал тхьаматэр – Ларс Локке Расмуссен.
Белгие
Къэралыгъо хабзэмкIэ — Королыгъо.
Дание
Географие
Еуропэм ышъхьэ ит. Темыр Хым ыIушъо тет. ЧIыгукIэ Германие закъу игъунэгъур; Швециер, Норвегиер хыкIэ пэчыжьэхэп. КултурэмкIи пэблэгъэдэдэх.
Белгие
Королыр — Филипп.
Къэралыгъо тхьаматэр — Шарл Мишел.
Географие
Еуропэм ыгу ит. Франциер, Германиер, Нидерландхэр ыкIи Люксембург пэгъунэгъух.
КӀыщ
КIыщ – гъукIэр зыщылажьэрэр унэр.
Дание
Къэрал щытыкIэр
Ахъщэу агъэфедэрэр – кронэ.
Нэхэе Руслъан
Нэхэе Руслъан Мыхьамодэ ыкъор адыгэ тхэкIо цIэрыIу. Ащ кIэлэцIыкIухэм апае усабэ ытхыгъ. Руслъанэ усэхэр, поэмэхэр, рассказхэр дэтхэу тхылъхэр адыгабзэкIи, урысыбзэкIи къыдигъэкIыгъэх.
Дели
Дели — Индием и къэлэшъхьаI, къэралыгъом и анахь къэлэшхомэ ащыщ. Нэбгырэ млн 11 фэдиз дэс. Къэлэ тхьаматэр — Канвар Сайн.
Тарихъ
ЫцIэр перс гущыIэу "дахлиз" ("гъунэ" зыфэпIощтым) къытекIыгъэу аIо.
Джакартэ
Джакартэ – Индонезием и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 10 фэдиз дэс. Къэлэ тхьаматэр - Басуки Пурнама.
Тарихъ
1942-рэ илъэсым нэс "Батавие"-кIэ еджэщтыгъэх.
КӀэнкӀапӀэ
КӀэнкӀапӀэ – пхъэм хэшӀыкӀыгъэ хьакъу-шыкъу лӀэу-жыгъоу кӀэнкӀэшкуалъэр зэрагъэуцощтыгъэр.
Белиз
Белиз – Ишъхъэрэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр - Бельмопан. ЦIыфэу нэбгырэ мин 300-м фэдиз щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 22 966 км² (дунаемкIэ я-146). БзэшъхьаIэр - англыбзэ. Щыпсэухэрэм нахьыбэмкIэ Ромэ-католик диныр (чыристан диным ыкъутам) алэжьы. ДЛО-м ахахьэ.
Къэрал шъхьатетыр - пачъыхьгуащэу Я-II Елизаветэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Дин Барроу.
Географие
Ишъхъэрэ Америкэм и къыблэ лъэныкъо ит. Гъунэгъухэр: Гуатемалэ, Мексикэ.
Тарихъ
1973-рэ гъэм нэс Британ ГондураскIэ еджэщтыгъэх, сыда пIомэ бэрэ Британиешхом и колониещтыгъэ. 1981-рэ илъэсым шъхьафитэу хъугъэ къодий.
Мышъэ
Мышъэр, щэрыпIу мэз псэушъхьэхэмэ а щыщ. Мышъэбзымрэ и щырхэмрэ шытгъэземэ, пстэумкIи мышъэр мыцIышъу, и закъоу мэпсэуы.
Уигъусэ ущыгугъэу мышъэм уемыбэн. (ГущыIэжъ).
КӀэнкӀэ пхъап
КӀэнкӀэ пхъап – кIэнкIэшкуалъэр зэрашхыщтыгъэ пхъэ бэлэгъэжъый.
Колмогоров, Андрей Николаевич
Колмогоров Андрей Николаевич (1903, Тамбов, Урысые Пачъыхьыгъу — 1987, Москва, Совет Союз) — урыс ш1эныгъэлэжь, XX-рэ л1эш1эгъум псэугъэ хьисап ш1эныгъэлэжьмэ анахь инмэ ащыщыгъ. Непэрей ош1эдэмыш1э теорием и егъэжьак1омэ ащыщ.
Нахь егъэк1уэтыгъэу зыщылэжьагъэр, иш1огъэшъо зыригъэк1ыгъэхэр:
Дунаем щызэлъашIэу ш1эныгъэлэжь школэ бэлахьэ дэдэ Москва лъапсэ щыфиш1ыгъагъ.
Мэстэпэрыд
мэстэпэрыд – мастэр инэу ымыгъэлъэбакъоу шъабэу дэрэ пшъашъэр.
МэтэӀэгуауэр
МэтэӀэгуауэр джэгъогъу копытӀу рыджэгухь. тэдэрэзым джэгуакӀу 5 хэт. МэтэӀэгуауэр донаимджэ спорт хэӀуагъмэ ашыш.
Кыргызстан
Кыргызстан, Кыргыз Республик – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Бишкек. ЦIыфэу нэбгырэ млн 6-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 198 500 км². БзэшъхьаIэхэр – кыргызыбзэрэ, урысыбзэрэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Алмазбек Атамбаев.
Къэрал тхьэматэр – Темир Сариев.
Географие
Азием ыку ит. Гъунэгъухэр: Таджикистан, Казахстан, Узбекистан, Китай.
Тарихъ
1991-рэ илъэсым нэс Совет Союзым хахьэщтыгъэ.
Черкес-къалэ
Щэрджэс-къалэ — Къэрэщэе-Адыгэ Республикэм и къэлэ шъхьаӀ. 2014-рэ илъэсымкӀэ цӀыф нэбгырэ мин 120-м фэдиз дэс. Къалэм и лӀышъхьэр – Лайпанов Расул Хамитбиевич.
Тарихъ
Къалэм ылъапсэр зашӏыгъэр 1825-рэ илъэсыр ары урыс пытапӏэу "Баталпашинская" фэдэу. 1931-рэ илъ. нэс "Баталпашинская" ыцӏэщтыгъэ, 1934-рэ илъ. нэс "Баталпашинск"-кӏэ еджэщтыгъэх, 1937-рэ илъ. нэс – "Сулимов", 1939-рэ илъ. нэс – "Ежово-Черкесск", етӏанэ – "Черкес-къалэ" (урысыбзэкӏэ "Черкесск").
Пони
Пони – шы цӀыкӀудэд. Унэ шымэ ащыщ. ЯинагъэкIэ м 0.80- 1.20 фэдиз. НахьыбэмкIэ зыщахъурэрː Еуропэ, Ишъхъэрэ Америкэ, Японие.
Мэхъулъэгъашхэ
Мэхъулъэгъашхэ – махъулъэр шӀугуашэмрэ шӀу-пщымрэ алъэхэхьан фит хъуным пае нысэм ытыщхэм рагъэ- блэгъэнышъ ахъакӀэныр.
МэшӀуашъхь
МэшӀуашъхь — зэшхэр ятэ ихапӀэ унэгъо шъхьафэу щыпсэухэ зыхъукӀэ къызщыхъугъэ унэр ямэшӀуашъхъэу алъытэщтыгъэ.
КӀэнэкӀэлъэ орэд
ц1ыфым идэгъо-дащэхэр къэзып-чъырэ орэд.
Хышхо Шъэф
Хышхо Шъэф – чIыгум тет океаниплIым (4-м) ащыщ.
Найроби
Найроби – Кением и къэлэшъхьаI, ТыгъэкъокIыпIэ Африкэм и нахь къэлэшху, нэбгырэ млн 4 фэдиз дэс.
Къалэм къеухъурэекIыгъэх цIыф тхьамыкIэхэр зыщыпсэурэ районхэр.
Берлин
Берлин – Германием и къэлэшъхьа1. Нэбгырэ млн 5 фэдиз ц1ыфэу дэс. Еуропэм и анахь къэлэ ин дэдэмэ ащыщ.
Адыгэ Нып
2011 гъэм щегъэжьагъэу адыгэ лъэпкъым мэлыжъыхьым и 25 мафэр адыгэ ныпым и мафэу траӀуагъ.
ЗэшӀотыкӀэр
Ныпым и теплъэр плӀэмый фэкӀыхь уцышъоу щыт, бгъуагъэмрэ кӀыхьагъэмрэ зэрэзэфыщытыр — 2:1. Ежь ныпым ыкӀцӀым дышъэ жъуагъо 12 чищ зэтелърэ апэхэмкӀэ дэгъэзыягъэу тетых.
Тетым и мыхьанэр
Вагъуэ пшъыкӀутӀым адыгэ лъэпкъ пшъыкӀутӀыр ягъэлъагъуэ, чищым ягъэлъагъуэр адыгъэпщ лъэкъуищ нэхъ жъыдыдэхэра, зэтелъу (зэрыдзауэ) зэрщытхэр — зэрзэкъуэтхэра. Удзыфэм игъэлъагъуэр — дунеир, гъашъэр, адыгэ хэкур джоуэ.
ПэмыкӀ гурыӀуэгъуэхэмкӀэ — чищыр Лъэпшъ и цӀэкӀэ ныпым хагъэхьауэ къоӀохур; удзыфэр — мыслымэн дин.
Тарихъ
Зы къэбарым къызэриӀорэмкӀэ ныпыр Тыркуем и пачъыхьым и шъуызым (адыгэ лъэпкъым къыхэкӀыгъэу аIо) ежьым иӀэкӀэ хидыкӀауэ къыхокӀыр, ныпым и тхыпхъэр Шотлэндым щыщ Уркуарт Дэвидым и Ӏэшъагъэу пачъыхьгуащэм ӀэкӀэхьагъэу.
ЕтӀуанэ хъыбарымкӀэ ныпыр езы Уркуартым ишъри адыгэхэм яӀэкӀигъэхьа XIX лъэхэнэм и 36 гъэм.
А ныпыр адыгэ лъэпкъым я хуитыныгъэ пэщытыным Урыс-Адыгэ зауэм нэхъ лъэш ишъын хуейт, абым шъхьэкӀэ Британием (гугъэ зиӀэтэми Урысейми хуэду Адыгэ Хэкур зыӀэкӀигъэхьэну) и унафэкӀэ ныпыр ишъат Уркуартым.
Коломбие
Коломбие – Къыблэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Богота. ЦIыфэу нэбгырэ млн 48-м къехъу щэпсэу (дунаемкIэ я-27). Хэгэгум чIырэу иIэр 1 141 748 км² (дунаемкIэ я-26). БзэшъхьаIэр – испаныбзэр; ащ нэмыкIэу регионыбзэ пчъагъэ яI. Щыпсэухэрэм нахьыбэмкIэ Ромэ-католик диныр (чыристан диным ыкъутам) алэжьы. ДЛО-м ахахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Хуан Мануэл Сантос. Игуадзэр - Герман Варгас Льерас.
Географие
Къыблэ Америкэм и темыр лъэныкъо ит. Перу, Венесуэлэр, Панамэр, нэмыкIхэри пэгъунэгъух.
Къаукъаз
Къаукъаз, Къаукъас — Еуропэмрэ Азыемрэ я гъунапкъэм тету, Хы ШӀуцӀэм, Хы МыутӀэм, Хы Каспыйм я зэфакум дэтэу. Къаукъаз къушъхьахэм хэт (Къаукъазышхуэм) ар къыбгъэдэлъ шӀыпӀэхэри иубыдэу: Ишъхъэрэ Къаукъаз (Къаукъазыпэ), Ипшъэ Къаукъаз (КъаукъазкӀыб).
Ишъхъэрэ Къаукъазыр Урысыем хеубыдэ, Курджым икъо зытӀущым щымыхъукӀэ.
Ипшъэ Къаукъазыр Азербайджаныр, Апхъазыр, Ермэлыер, Ипшъэ Осетыер, Курджыр джоуэ хеубыдэ.
Нэхь лъагэ пӀэр — м 5 642 ( Ӏошъхьэмафэ )
Къэралыгъоу хэтхэр
Урысыем хиубыдыр:
Хэкумэтх
Къаукъазым шӀыуэ иубыдыр мин 440 км², абы шӀыпӀэ хэтхэр: Ишъхърэ Къаукъаз (Къаукъазыпэ), Къаукъазышхуэ, КъаукъазкӀыб губгъуэхэр (Курамрэ Араксымрэ я псыхъуэхэр, Колхидэмрэ джоуэ), Къаукъаз ЦӀыкӀур, Джавахет-Ермэл бгыхэр (я ишъхърэ-къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэр).
Ишъхърэ Къаукъазым и пашъхьэм Ставропол бгыхэр ит (Нэхъ илъагапӀэр Ӏуашъхьа Стрижамент, м 831 хъууэ) Псыжъ-Хы МыутӀэ губгъуэмрэ Тэрч-Гум губгъуэхэмрэ зэхигъэкӀыу. Ишъхъэрэ Къаукъазым Тэрчымрэ Сунжэмрэ я зэхуакум тэрч-джабэхэмрэ сунжэ-джабэхэмрэ дэлъ я зэхуакум Алханчурт къуэр ирикӀу.
Къаукъазышхуэм и къушъхьэ зэхэтыкӀэр мэгуэч КъуэхьапӀэмкӀэ, хомурэ Тэман хы тӀыгуныкъуэм къыщыкӀэдзауэ дэкӀуэурэ Ӏуащхьэмахуэ нэсыху (инэхъ лъагапӀэр — м 5 642). Iуашъхьэшхуэ КурытхэмкӀэ (Ӏуащхьэмахуэрэ Къэзбэч Ӏуащхьэрэ я зэхуакум), КъуэкӀыпӀэмкӀэ Къэзбэч Ӏуащхьэ идежь къыщыкӀэдзауэ Апшерон хы тӀыгуныкъуэм нэс ехын кӀидзу. лъэныкъуэр Ӏуашъхьахэм зэву ирокӀуэ, къуэкӀыпӀэмрэ къуэхьапӀэ лъэныкъуэхэмрэ бгъуэуэ макӀуэхэ. Къаукъазышхуэм и Ӏуашъхьэхэм Ишъхъэрэ Къаукъазымрэ Къаукъаз кӀыбымрэ зэхагъэкӀыр я гъунапкъу ирикӀуу.
Лъэпкъхэр
Къаукъаз лъэпкъхэр гуп щыуэ мэгуэчхэ:
Костэ-Рикэ
Костэ-Рикэ, Республикэу Костэ-Рикэр – Ишъхъэрэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Сан-Хосе. ЦIыфэу нэбгырэ млн 4.8-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 51 100 км² (дунаемкIэ я-125). БзэшъхьаIэр – испаныбзэ. Щыпсэухэрэм нахьыбэмкIэ Ромэ-католик диныр (чыристан диным ыкъутам) алэжьы. ДЛО-м ахахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Луис Гильермо Солис. Игуадзэр – Альфио Пива Месен.
Географие
Ишъхъэрэ Америкэм и къыблэ лъэныкъо ит. Гъунэгъухэр: Никарагуа, Панамэ.
Налмэс (къэшъокӀо куп)
Налмэс — Адыгэ Республикэм и академик къэшъокӀо куп, дунаем лъэшэу щызэлъашӀэ.
Джарымэ Аслъан
Джарымэ Аслъан Алые ыкъор — Адыгэ Республикэм и апэрэ лӀышъхь (президент) (1992–2002).
1939-рэ илъэсым Еджэркъуае (Кощхьэблэ къедзыгъу) къыщыхъугъ. 1964-рэ илъэсым Кубан Мэкъумэщ Институтво къыухыгъ, мэкъумэщ шӀэныгъэхэмкӀэ кандидат, экономикэ шӀэныгъэхэмкӀэ доктор.
1992–2002-рэ ислъэсхэм – Адыгэ Республикэм и лӀышъхь.
2002-рэ илъэсым Республикэм и лӀышъхьэ хэдзынхэм ахэлэжьагъ, ау Шъэумэным хэдзынхэр шӀуихьыгъэх.
2003-рэ илъэсым щегъэжьагъэу – Болгарием щыӀэу Урысые Федерацием и консул.
Мыщъэ Мыщъэ Ц1ык1ухэр
Мыщэ мыщэ ЦӀыкӀухэр Мыщэ ныпым гъыбзи таю гъэм къэралым ӀэнатӀэр зыӀыгъыр хъутейм
Ссылка
Къэрэщэс-Черкес Республик
Бенин
Бенин, Республикэу Бенин – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэхэр - Порто-Ново. Нэбгырэ млн 9.7 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 112 622 км². БзэшъхьаIэхэр - францыбзэ.
Географие
Гъунэгъухэр: Буркина-Фасо, Нигер, Нигерие, Того.
Африкэм и тыгъэкъохьапIэ щыI. Атлант Океаным ыIушъо тет.
Тарихъ
1960-рэ илъэсым шъхьафитэу хъугъэ. Бэрэ Францием и колониеу щытыгъэ.
Белоруссие
Белоруссие, е Белорусь — Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр - Минск. ЦIыфэу нэбгырэ млн 9-м къехъу щэпсэу: нахьыбэмкIэ белорусхэр, ау урыс бэкIаи дэс. Хэгэгум чIырэу иIэр 207 595 км² (дунаемкIэ я-85). БзэшъхьаIэхэр - белорусыбзэмрэ, урысыбзэмрэ.
Я-20-рэ лIэшIэгъум Совет Союзым хахьэщтыгъэ.
ДЛО-м хахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Александр Лукашенко.
Къэралыгъо тхьаматэр – Андрей Кобяков.
Географие
Еуропэм ытыгъэкъокIыпIэ лъэныкъом щыI. Урысыер, Украинэр, Полшэр, Литуаниер, Латвиер игъунэгъух.
Къэралыгъо щытыкIэр
Унитар хасэ (парламент) республикэу щыт Белоруссиер.
Ахъщэу агъэфедэрэр - белорус рубл.
Хышхо Инд
Хышхо Инд — чIыгум тет океаниплIым (4-м) ащыщ.
Мустафа Кемал Ататурк
Мустафа́ Кема́л Ататю́рк (Mustafa Kemal Atatürk, 1881 — 1938 шэкIогъум и 10) - тырку цӀэрыӀо политик, Тыркум и апэрэ президент.
Ла-Пас
Чукияпу – къалэ, Боливием ит къалэмэ анахь ин. Нэбгырэ мин 880 фэдиз дэс. Къэлэ тхьаматэр – Хуан Фернандо дель Гранадо Косио.
Тарихъ
1548 гъэм лъапсэ фаш1ыгъ.
Чэтаохэр
Чэтаохэр (урысыбзэк1э: Читаовы) — Адыгэ л1акъо. Абдзахэмэ ящыщ. Истанбылакъом ипэк1э Пщэхьэ псыхъом ишъхьэ лъэныкъомк1э Тубэ зыфа1орэ ч1ыпэмрэ Хъыдыжъым щыпсэущтыгъэх. Нэхьыбэр заом къынэуж Урысыем егъэзыгъэу Осмэн Имрериам игъэк1уагъ. Ыджы Адыгэ хэкумк1э Адамий, Мамхыгъэ, Очэпщые, Щэхэк1эй фэдэ къуаджэхэм адэсых. Турциеми, Сириеми, Юрдаными Чэтаохэр зыдэсы Адыгэ къуаджэхэр щы1эх.
Мазэ
Мазэр — ЧIыгум испутник. Ащ жьы тетэп. Мазэм цIыфхэр щыпсэунхэ алъэкIырэп. Мазэр чэщ зыхъукIэ къыкъокIы. Ащ фабэ къытрэп, ащ къыхэкIэу чэщрэ чъыIэтагъ. Мазэм нэфыни къытрэп, ащ къыхэкIэу чэщрэ мэзах. Мазэм космонавтхэр мэбыбых ыкIи зыфэдэр зэрагъашIэ.
Адзыгъэй
Адзыгъэй Республик, Адзыгъэй  (Аҧсны Аҳәынҭқарра, Аҧсны — Апсны́ (къикIыр «Апсхэм якъэрал», Урысыбзэ: Республика Абхазия, Абхазия) — КъохьапӀэм Къэукъазым хэт, Хы ШӀыцӀэм и ипшъэ-къокӀыпӀэ Ӏушъом идэжь. Къалэ нэхьышъхьар — Согъум.
Хъырцые
Хъырцые (საქართველო; Грузие, Къурджые) — Ипшъэ Къаукъазым хэт къэрал. Къалэ нэхьышъхьэр — Тбилиси. ЦӀыфэу нэбгырэ млн 3-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чӀырэу иӀэр 69 700 км².
ДЛО-м хахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Саломе Зурабишвили.
Тарихъ
Я-20 лIэшIэгъум Совет Союзым хахьэщтыгъэ.
ДжэгуакӀо
ДжэгуакIо – джэгур зезыщэрэр (нахьыбэмкIэ адыгэ джэгум фэгъэхьыгъэу игугъу ашIы). Ижърэ зэманым орэдусэщтыгъэх, орэдыIощтыгъэ, тхыдэIуатэщтыгъэх.
Загъорэ джэгуакIомрэ хьатыякIомрэ а зы цIыфыр ары. Пчъагъэрэ гущыIэхэр зэтрагъэкIыхэрэп ыкIи.
Джибути
Джибути, Республикэу Джибути – Африкэм ит къэралыгъу, Африкэ бжъакъом дэжь. КъэлэшъхьаIэр - Джибути. Нэбгырэ мин 800 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 23 200 км². БзэшъхьаIэхэр - арапыбзэ, францыбзэ.
Къэрал лIышъхьэр – Исмаил Омар Гелле.
Географие
Гъунэгъухэр: Эфиопие, Эритрейе, Сомали; Хыплъыжьымрэ, Инд Океанымрэ аIушъом тет.
Кот-д-Ивуар
Кот-д-Ивуар, Республикэу Кот-д-Ивуар – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаӀэхэр – Ямусукро. Нэбгырэ млн 22 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чӀырэу иӀэр 322 460 км². БзэшъхьаӀэхэр – францыбзэ.
Къэрал лӀышъхьэр – Алассан Уаттара. Хэгъэгу тхьаматэр – Даниэль Каблан Дункан.
Географие
Гъунэгъухэр: Либерие, Гвинейе, Мали, Буркина-Фасо, Ганэ.
Тарихъ
1960-рэ илъэсым шъхьафитэу хъугъэ. Бэрэ Францием и колониеу щытыгъэ.
Джэджэ къедзыгъо
Джэджэ къедзыгъо — Адыгэ Республикэм и къедзыгъуиблмэ ащыщэу зы. Къуэджэ шъхьа1эр - Джаджэ. Къедзыгъом и л1ышъхьэр - Пуклич Виктор Ильич.
Къуекъо Налбый
Къуекъо Налбый - адыгэ такIу, усакIу. Бэдзэогъум и 20-м 1938-рэ илъэсым Теуцожь районым ит къуаджэу Къунчыкъохьаблэ къыщыхъугъ. Къоджэ еджапIэр къызеухым, Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым ифилологическэ факультет иадыгэ отделение щеджагъ. Тхэныр езгъэжьэгъэ ныбжьыкIэмэ язэнэкъокъоу 1965-рэ илъэсым Мыекъуапэ щыIагъэм хэлэжьагъ ыкIи апэрэ чIыпIэр щиубытыгъ. Институтыр къызеухым, къызщыхъугъэ районым ыгъэзэжьи, гъэзетэу «Знамя коммунизма» зыфиIорэм иредакцие Iоф щишIагъ, ащ къынэуж хэку гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим» иредакцие Iоф щишIэнэу Мыекъуапэ къащэжьы, къыкIэлъыкIорэ илъэс зэкIэлъыкIохэм Адыгэ облисполкомым культурэм игъэIорышIапIэ иметодическэ кабинет, Адыгэ республикэм телевидениемрэ радиомрэ якомитет ащэлажьэ. Аужрэ илъэсхэм, 1998-рэ илъэсым щегъэжьагъэу 2007-рэ илъэсым ищыIэныгъэ еухыфэ нэс республикэ тхылъ тедзапIэм иредактор шъхьаIэу мэлажьэ.
Къуекъо Налбый итворчествэ икъежьапIэ улъыплъэмэ къэнафэрэр адыгэ жэрыIуабзэр, дунэе классическэ литературэр, апэрэ адыгэ усакIохэмрэ тхакIохэмрэ ятворчествэ щысэ зэрэфэхъугъэхэр ары. А щысэхэм къапкъырыкIи, ежь лирикэ куу гъэшIэгъон ыгъэпсыгъ. Ежьым къызэриушыхьатырэмкIэ, ицIыкIугъом щегъэжьагъэу адыгэ пшысэжъхэмрэ къэбарыжъхэмрэ ядэIуныр икIэсагъ. ИкIэлэгъу лъэхъаным чылэм нэжъIужъ губзыгъэхэу, зы пшысэр пчыхьибл-пшIы зэкIэлъыкIом къаIотэшъунэу дэсыгъэх. Чылэм дэс анахь лIы хэкIотагъэхэм ащ фэдэ хьакIэщхэр якIопIагъэх, кIэлэ-гъуалэхэр хьакIэщ къогъумэ акъотхэу даIощтыгъэх. БлэкIыгъэм имызакъоу джырэ лъэхъаныр ыкIи къэкIощтыр къыбгурыIонымкIэ IорыIуатэм мэхьанэу иIэр Налбый хегъэунэфыкIы. Ащ итворчествэ зэрэщытэу пштэмэ, къэнафэ адыгэ жэрыIуабзэм чыжьэу зэрэкIэрымыкIыгъэр, ащ фэсакъызэ екIоу къызэрэзыфигъэфедагъэр.
Джэджэ къедзыгъо
Ц1ыфэу щыпсэухэрэр
Ц1ыф нэбгырэ мин 30 фэдиз дэс (2014-рэ илъэс).
Къуекъо Налбый
Щэчэрэгъу ЧIыгур чэщ шIункIым,
ЧIыгури огури къэсэплъыхьэх пагэу.
Мы тхылъым къыхэщы ныбжьыкIэгъэ-гушхуагъэм ымакъэ. Лирическэ героим ыкIуачIэ из, гушхо, шIугъэм ежэ. Ары зыкIитхырэр: «Сэ непэ – сытыгъ, Сэ непэ – сычъыг, Сэ непэ сыкуам, Сэ непэ – сыбзыу там…». Ащи нахь лъэшыжьэу къыхегъахъо: «Сэр-сэрэу – сычIыгу, Сэр-сэрэу – сышъоф, Сэр-сэрэу – сыдунэе нэф!» УсэкIо гъэшIэгъон адыгэ ыкIи Темыр Кавказым илитературэмэ ямызакъоу, зэфэхьысыжьыгъэ Урыс Федерацием илитературэхэм къахэхьагъэу мэхъу.
Камбоджэ
Камбоджэ, Пачъыхьыгъоу Камбоджэ — Азием ыкъыблэ-тыгъэкъокIыпIэ лъэныкъо щыIэ къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр — Пномпень. ЦIыфэу нэбгырэ млн 15-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 181 040 км². БзэшъхьаIэр — кхмерыбзэ.
ДЛО-м хахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Нородом Сиамони.
Къэрал тхьэматэр – Хун Сен.
Географие
Азием и къыблэ-тыгъэкъокIыпIэ щыI. Гъунэгъухэр: Лаос, Тайланд, Вьетнам.
Чэтыу
Чэтыуыр, щэрыпIу IэрыпIу псэушъхьэхэмэ а щыщ. Цыгъохэр къеубытых, ыкIи 1000-ым ехъуы лъэпкъыгъухэу ышхыхэрэ, хьэм щэщынэ, къэплъаным яхьщыр, ау нахь цIыкIу.
Чэтыуыр тэкIу пгъэсэн плъэкIыщт, зырызхэри къахэкIы пчъэкуыр къIуахышъэу ащ фэдэхэри яшъIышъуэу. ПстэумкIи ионтэгъугъэ 2,5–7 кг, зырызхэри 11 кг-ым ехъуых. Иа нахь джадэу къагъуэтыгъэр ионтэгъугъэ 21,297 кг хъущтыгъ.
Чэтыухъуур изэрэщыткIэ, итеплъэкIэ чэтыубзым зэрэтэкI щыIэп.
Туркменистан
Туркменистан – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Ашхабад. ЦIыфэу нэбгырэ млн 5-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 491 200 км². БзэшъхьаIэр – туркменыбзэр.
Черногорие
Черногорие – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Подгорица. ЦIыфэу нэбгырэ мин 620-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 13 812 км² (дунаемкIэ я-161). БзэшъхьаIэр – черногорыбз.
Туркменистан
ДЛО-м хахьэ.
Черногорие
ДЛО-м хахьэ. ЕЗ-м хэхьанэу унашъо щыт (ЕЗ-м и кандидат).
Къэралыгъо тхьаматэр – Мило Дуканович.
Туркменистан
Тарихъ
1991-рэ илъэсым нэс Совет Союзым хахьэщтыгъэ.
Черногорие
Къэралыгъо щытыкIэр
Унитар республикэу щыт Черногориер.
Ахъщэу агъэфедэрэр – еуро.
Налшык
Налшык (урысыбзэк1э Нальчик, къэрэщэе-балъкъэрыбзэк1э Налчыкъ) — Урысые Федерацием дэт къал, Къэбэртэе-Балъкъэр Республикэм и къэлэ шъхьа1. Ц1ыф нэбгырэ мин 240 фэдиз дэс (2013-рэ илъэск1э). Къэлэ тхьаматэ 1офыр зыгъэцак1эрэр – Кладько Игорь Евгений ыкъор.
Псыхъоу Тэрчым тет.
Тарихъыр
1822-рэ илъэсым урысмэ адыжьым пытап1э щаш1ыгъэу а1о. Зыхэм 1724 адыжьып пытап1э (е чылэ) щытыгъэу къа1о.
Ц1ыфэу дэсхэр
Нахьыбэмк1э дэсхэр – адыгэхэмрэ (къэбэртаехэр), балъкъэрхэмрэ, урысхэмрэ.
Джэманщарыкъ
ДЖЭМАНЩАРЫКЪ-шы лъэпкъ.
Чехие
Чехие – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр Прага. ЦIыфэу нэбгырэ млн 10-м фэдиз щэпсэу. Хэгъэгум чIырэу иIэр 78 866 км². БзэшъхьаIэр – чехыбз, славян бзэкупым хахьэ. Чехиер къэралыгъо игъэкIотыгъэк1аеу щыт, экономикэмкIи, политикэмкIи. ДЛО-м ык1и Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Милош Земан.
Географие
Еуропэм ыгу ит. Германиер, Аустриер, Словакиер ыкIи нэмыкIхэр пэгъунэгъух.
Шагъди
Шагъди (урысыбзэк1э кабардинская порода лошадей) – Адыгэш лъэпкъ. Къэбартаемэ ахъу. "Адыгэш"к1эуи еджэх. Зэрэдунаемк1и энциклопедиехэм ахэхьагъ анахь шы лъэпкъ дэгъудэдэхэм ащыщым фэдэу.
Намибие
Къэрал лIышъхьэр – Хаге Гейнгоб. Хэгъэгу тхьаматэр – Саара Куугонгельва-Амадхила.
Географие
Гъунэгъухэр: Къыблэ Африкэ Республикэ, Анголэ, Замбие, Ботсванэ.
Африкэм ычIэгъ щыт, Атлант Океаным ыIушъо тет.
Тарихъ
1990-рэ гъэм шъхьафитэу хъугъэ. Ащ ыпэу Къыблэ Африкэ Республикэм ыконтролыщтыгъэ.
Натхъуадж
Натхъуадж – адыгэ лъэпкъхэм ащыщэу хыгъэхъу- нэныкъоу тамань щегъэжьагъэу псыхъоу жьыубгъу нэсэу хы ш1уц1э 1ушъом щыпсэущтыгъэх; шапсыгъэхэм яхьщы- рэу гущы1эщтыгъэх, джызычылэу тэхъутэмыкъое районым исых.
Дзэ къулыкъур
Дзэ къулыкъур, IофшIэн зэфэшъхьафхэр — бэ пэкIэкIыгъэр Нэгумэ Шорэм. Ау сыд зешIи, школ къызэIуихынышъ еджэныгъэ-гъэсэныгъэм игъогу илъэпкъ зэрэтыригъэуцоным игугъэ ин ышъхьэ икIэу къыхэкIыгъэп.