cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Википедие
10,000+ articles
Acèh / بهسا اچيه • Alemannisch • አማርኛ • Aragonés • Kreyòl Ayisyen • বাংলা • Banyumasan • Башҡортса • Беларуская (Тарашкевіца) • भोजपुरी • Bikol Central • Boarisch • Bosanski • Brezhoneg • Буряад • Чӑвашла • Chavacano de Zamboanga • Corsu • Diné Bizaad • Emigliàn–Rumagnòl • Fiji Hindi / फ़िजी बात • Føroyskt • Frysk • Gaeilge • Gàidhlig • ગુજરાતી • Hak-kâ-fa / 客家話 • Hmoob • Hornjoserbsce • Ido • Ilokano • ইমার ঠার/বিষ্ণুপ্রিয়া মণিপুরী • Interlingua • Иронау • Íslenska • Jawa / ꦧꦱꦗꦮ • Kapampangan • ಕನ್ನಡ • Kurdî / كوردی • • کوردیی ناوەندی Кыргызча / qırğızça / اوزبیکچه • Мары • Kotava • Lëtzebuergesch • Limburgs • Malti • मैथिली • 古文 / 文言文 • മലയാളം • मराठी • مصرى • / Mäzeruni مازِرونی • მარგალური • Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ / 閩東語 • Монгол • Молдовеняскэ • Nāhuatlahtōlli • नेपाल भाषा • नेपाली • Nordfriisk • Марий • ଓଡି଼ଆ • ਪੰਜਾਬੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ) • پښتو • Piemontèis • Plattdüütsch • Ripoarisch • Runa Simi • संस्कृतम् • Саха Тыла • شاہ مکھی پنجابی (شاہ مکھی) • Scots • Sesotho sa Leboa • Сибирской говор • Sicilianu • سنڌي / सिनधि • Melayu sareng Buku / ᮘᮞ ᮞᮥᮔ᮪ᮓ • Kiswahili • Tarandíne • བོད་ཡིག • తెలుగు • Türkmençe / түркмен / تۆرکمنچه‎ • ᨅᨔ ᨕᨙᨁᨗ / Basa Ugi • Vèneto • Walon • 吳語 • ייִדיש • Yorùbá • Žemaitėška • 粵語 / 粤语 • ភាសាខ្មែរ • සිංහල
1,000+ articles
Адыгэбзэ • Аҧсуа • արեւմտահայերէն • अंगिका • Arpitan • ܐܬܘܪܝܐ • asụsụ bekee maọbụ asụsụ oyibo • Atikamekw • Avañe’ẽ • Авар • अवधी • Aymar • Ænglisc • Bali / ᬩᬲᬩᬮᬶ • Banjar • Bislama • црногорски / crnogorski • Vahcuengh / Vaƅcueŋƅ / 話僮 • Deitsch • Dolnoserbski • डोटेली • Эрзянь • Estremeñu • Ἑλληνική ἀρχαία • Eʋegbe • Furlan • Viti • Gaelg • Gagauz • Gĩkũyũ • گیلکی • 贛語 • ГӀалгӀай мотт • गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni • gwiyannen • Хальмг • Hausa / هَوُسَا • ʻŌlelo Hawaiʻi • Hulontalo • Interlingue • Iñupiak • Kalaallisut • كشميري • Kaszëbsczi • Kabɩyɛ • Kernuack / Kernewek / Kernewek / Kernowek • کهووار • Kinyarwanda • Kinaray-a • K’iche’ • Koyraboro Senni • Коми • Kongo • Krio • Dzhudezmo / לאדינו • Лакку • لکی • Ladin • Latgaļu • ພາສາລາວ • Лезги • Líguru • Lingála • līvõ kēļ • Livvinkarjala • Lingua franca nova • lojban • لۊری شومالی • Luganda • Saro Mandailing • Maaya t'aan • Reo Mā’ohi • Māori • ꯃꯩꯇꯩꯂꯣꯟ • Mirandés • Мокшень • Naoero • isiNdebele saseNyakatho • Nedersaksisch • Normaund / Nouormand / Normand • Novial • Oromoo • অসমীযা় • पाऴि • Pangasinán • Pangcah / 阿美族 • Papiamentu • Patois • Перем Коми • Pfälzisch • Picard • Къарачай–Малкъар • Qaraqalpaqsha • Qırımtatarca • Rumantsch • Runyankore • Русиньскый Язык • سرائیکی • Sakizaya / 撒奇莱雅 • Sámegiella • Sāmoa • ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ • Sardu • Seeltersk • ChiShona • Soomaaliga • Sranantongo • kerol seselwa • ၵႂၢမ်းတႆးယႂ် • Taqbaylit • Tayal / 泰雅 • Толыши • Tetun • Tok Pisin • faka Tonga • ತುಳು • chiTumbuka • Tsėhesenėstsestotse • ᏣᎳᎩ • Тыва дыл • Удмурт • Uyghur / ئۇيغۇرچه • Võro • Vepsän • West-Vlams • Wolof • Хакас • isiXhosa • Zeêuws • isiZulu • ދިވެހި
10+ or above articles
Afar • Choctaw • Ebon • Hiri Motu • Kanuri • Kuanyama • Muskogee • Oshiwambo • Otsiherero • tlhIngan Hol /   • tokipona • ꆇꉙ
Меотхэм афэдэу
Меотхэм афэдэу синдхэр чIыгулэжьыным, былымхъуным, пцэжъые ешэным пылъыгъэх, IэшIэгъэ зэфэшъхьафхэр ашIынхэм фэIэзагъэх. Синдикэр- гъэпщылIэкIо къэралыгъоу щытыгъ. Тиэрэ ыпэкIэ 480-рэ илъэсым грек къалэхэу Керченскэ хыдэкIыпIэм инэпкъыхэм аIутыгъэхэр зэхэхьэхи, зы къэралыгъо зашIыгъ. Боспорскэ царствэкIэ ащ еджагъэх. Ащ игупчэу хъугъэ-Пантикалей.
Псынакъо
Псынакъо (Анастасиевка) — ТIопсэ районым ит Адыгэ къуадж.
Фарс
Фарс — Адыгэ Республикэм и псыхъу.
Къэзэнокъуэ Жэбагъы
Бэчмырзэ и ужькIэ пщышхуэ унафэр зыIэщIэлъар Аслъэнбэчрэ ХьэтIохъущыкъуэрэщ. Абыхэм я акъыл зэтехуэрт, лъэпкъым и Iуэхур зэрефIэкIуэным щIэкъурт, езыхэми пщIэ хуащIырт. Аслъэнбэч сыт щыгъуи едаIуэрт Къэзэнокъуэ Жэбагъы, лIы губзыгъэм и чэнджэщхэм.
Адыгэ IуэрыIуатэм щыгъунэжщ Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр. Илъэс щищым нэблэгъауэ, адыгэхэм къадогъуэгурыкIуэ а хъыбархэр, нобэр къыздэсми яIуатэ. Къэбэрдейм и тхыдэм лъэужьышхуэ къыхимынатэмэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр гъащIэ кIыхь хъунтэкъым. И цIэр щIэблэм щIащымыгъупщэн фIыщIэ щиIэщ Къэзэнокъуэ Жэбагъы и тхыдэм, аращ и цIэри и хъыбархэри уахътыншэ щIэхъуар.
Къэзэнокъуэ Жэбагъы 1684 гъэм Бахъсэн Iуфэ къыщалъхуащ (Бахъсэн псым и сэмэгурабгъум, Зеикъуэ ипщэIуэкIэ, иджыри ущрохьэлIэ КъэзэныкъуейкIэ зэджэ щIыпIэцIэ). Жэбагъы зэрыIущыр, зэрыцIыху губзыгъэр щIэх дыдэ наIуэ хъуауэ щытащ, хъыбархэм зэрыжаIэмкIэ. Хъыбархэм ящыщ зы щыхьэт тохъуэ УэрарэкIэ зэджэ хеящIэ* цIэрыIуэм акъылрэ IущыгъэкIэ Жэбагъы текIуауэ зэрыщытам. Абы щыгъуэ щIалэ дыдэт Жэбагъы. И ныбжь нэсри, Къэзэнокъуэ Жэбагъы, дунейм ехыжыху, къэбэрдей пщышхуэхэм, пщы уэлийхэм я чэнджэщэгъуу щытащ. Лъэпкъ Iуэху и пщэ далъхьэурэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы зыбжанэрэ ягъэкIуащ Къэбэрдейр а зэманым зыпыщIауэ щыта къэралхэм, пщыгъуэхэм. Тхыдэр щыхьэт тохъуэ, псалъэм папщIэ, Кърымымрэ Мэзкуурэ кIуа къэбэрдей лIыкIуэхэм Къэзэнокъуэ Жэбагъы зэрахэтам.
Дунейм тетыху, Къэзэнокъуэ Жэбагъы зыщIэкъуар Къэбэрдейм и Iуэху зэрыдэкIынырщ, хабзэмрэ захуагъэмрэ я лъабжьэр гъэбыдэнырщ, цIыхум я псэукIэр егъэфIэкIуэнырщ. Хъыбархэм къызэрыхэщыжымкIэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы зи псалъэм пщIэ иIэ, зи акъылыр жыжьэ нэплъыс, захуагъэм ирилажьэ цIыху губзыгъэщ, къэрал лэжьакIуэщ, хэкумрэ къэбэрдей лъэпкъымрэ фIыгъуэ зэрахуилэжьыныр къалэн зыщищIыжауэ. А къалэныр хузэфIэмыкIамэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы и цIэмрэ и хъыбархэмрэ нобэ къэсынтэкъым.
Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр езыр-езырурэ къежьащ, ахэр зыми зэхилъхьакъым икIи къигупсысакъым: лIы Iущым далъагъу IуэхущIафэхэр зэхуаIуэтэжурэ жылэм хэIуэри IуэрыIуатэ лIэужьыгъуэ хъуащ.
Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр щIаIуатэр Къэбэрдейм и закъуэкъым, абыхэм ущрохьэлIэ Шэрджэсми Адыгейми; Къэзэнокъуэм и цIи и хъыбархэри ящIэ ди гъунэгъу лъэпкъхэми. Псалъэ пэж куэд къызэринэкIащ Къэзэнокъуэ Жэбагъы, абыхэм нобэр къыздэсым Жэбагъы и псалъэкIэ йоджэ. Къэзэнокъуэ Жэбагъы къызэринэкIа псалъэ Iущхэр адыгэ псалъэжьхэм хэзэрыхьыжауэ къогъуэгурыкIуэ.
Къэрмокъуэ Хьэмид "Адыгэ IуэрыIуатэ".
[*] ХеящIэ: хей псалъэм, мыкъуаншэ, мымысэ мыхьэнэ зиIэм къытокI. къуаншэмрэ захуэмрэ зэхэзыгъэкIым "хеящIэ"-кIэ йоджэ, нэгъуэщIу жыпIэмэ "къады".
Дэдэркъуай
Дэдэркъуай (Дедеркой) — ТIопсэ районым ит Адыгэ къуадж.
Портал:Дин
Дин – Дунаир, дунаим зэкIэ къыщыхъурэр, дунаим шъхьащыт кIочIэшхо горэм (Тхьэм) ыпкъ къикIыкIэ хъугъэу зыIорэ идеологиер ары.
Меотхэр
IэпэIасэу щытыгъэх, гъукIэ Iэзагъэх, дэным фэкъулаигъэх. Шъхьадж зыфэгъэзэгъэ Iофым елъытыгъэу лIакъо гъэнэфагъэ къыгъэпсыщтыгъэ. Меотхэм тхьэшIошIхъуныгъэ пытэ яIагъ.
Сарматхэр
Сарматхэр – Зыгу хагъэкIыгъэ меотым джэуап аритыжьынэу игъо имыфэу дунаим зехыжьыкIэ, мы пшъэрылъыр иIахьылхэм агъэцэкIэжьын фэягъ. Пыир щэIэфэ меотыр "лIагъэхэм ядунай" ихьан ымылъэкIыщтэу алъытэщтыгъэ.
Ащ мэхьанэшхо зэрэратырэм къыхэкIэу, лIагъэм гухэлъэу иIагъэр игупсэхэм нахь псынкIэу зэрагъэцэкIэщтым пылъыгъэх.
Къэплъан
Къэплъан — хьэкӀэ-къуэкӀэ псэушъхьэмэ ащыщ. Шъо гъожь-шъуцӀэ кусэ телъэу чэтыу шъэджашъ. ПстэумкӀи ионтэгъугъэр кг 270 мэхъу, зырызхэр кг 300-м нэсых, икӀыхьагъэр м 4-м нэсы. НахьыбэрэмкӀэ къэплъаным чӀыпӀэшъхо горэ къегъотышъ изакъоу ащ шэпсэу. Непэ къэплъан лъэпкъыр зэрэщытэу кӀодыжьынкӀэ щынагъуэ хъугъэ.
Пасэм Кэфказым щегъэджагъэу Ӏэндунесям нэс къэплъанхэр къэбгъотынэу щытыгъ, ау непэ мэкӀэ-макӀэу зэбгырызыгъэу къэнагъэх.
Къэплъаныр псэушъхьэшх, мэзпчэнхэр, мэзщыдхэр, мэзпсэцухэр, тхьакӀумкӀыхьэхэр ешхых.
Портал:Спорт
Спорт – Пкъышъолым хэхъоным ыкIи нахь пытэ хъуным пае ашIырэ физическэ упражнениехэр ары.
Гайанэ
Гайанэ е Кооператив Республикэу Гайанэ – Къыблэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр Джорджтаун. ЦIыфэу нэбгырэ мин 700-м къехъу щэпсэу (дунаемкIэ я-165). Хэгэгум чIырэу иIэр 214 970 км² (дунаемкIэ я-85). БзэшъхьаIэр - англыбзэр; регионыбзэу 11 джыри яI. ДЛО-м ахахьэ.
Географие
Къыблэ Америкэм и темыр лъэныкъо ит. Венесуэлэр, Бразилиер ыкIи Суринамыр пэгъунэгъух.
Арапхэр
Арапхэр, е арабхэр - дунаем тет лъэпкъмэ анахь джэдэшхомэ ащыщ. Къэралыгъо 20-м къехъум ащэпсэух. Мысырым, Сирием, Палестинэм, Иракым ыкIи Темыр Африкэм ис цIыф лъэпкъышху
Меотхэм яӀашэхэр
Iашэхэу меотхэм ашIыщтыгъэхэр сарматхэм яехэм ягъэпшагъэмэ, нахь пытагъэх. Ау Iэшэ закъом къыухъумэщтхэу меотхэм алъытэщтыгъэп. Мамыр гухэлъхэр зиIэу ахэм къахахьэщтыгъэ цIыфым сыдигъуи дахэу пэгъокIыщтыгъэх, агъашхэщтыгъ, шIухьафтынхэр фашIыщтыгъэх, зыщыпсэущт уни ратыщтыгъэ. Ау хымэ цIыфэу ядэжь къеблэгъагъэм мыхъо- мышIагъэхэр ыгу илъхэу зегуцафэхэкIэ, ащ пэуцужьыщтыгъэх.
Пыйхэм япчъагъэ бэ зыхъукIэ, ащ лъыпытэу ахэм ябэнынхэу меотхэм амал яIагъэп, ау сыд фэдиз уахътэ тешIагъэми, яфэшъуашэр ахэм арагъэгъотыжьыщтыгъэ.Ащыщ къаукIыгъэмэ, ащ фэдэ къабзэу адэзекIожьыщытыгъэх. Анахь лъэшэу пыир загъэпщынэщтыгъэр-меотэу лIагъэм икъэхалъэ зыгорэ зырашIэкIэ ары. Фэдэ бзэджэшIагъэ зезыхьэрэр аукIыщтыгъэ, ышъхьэ паупкIыти, хьадэр агъэстыжьыщтыгъэ.
ЩэхэкIэй
ЩэхэкIэй ЩэхэкIэй къуаджэр псыхъоу Щахэ иджабгъу нэпкъы тес. ЩэхэкIэир къоджитIоу зэхэт: ЩэхэкIэишхор ыкIи ЩэхэкIэй цIыкIур. ЩэхэкIэй цIыкIум шапсыгъэхэм Тхьакъо раIо. Тхьакъом къикlэу аIорэр шапсыгъабзэкIэ нахь жьау зытетыр ары, нахь тэрэзэу къэпIощтмэ, тыгъэр зытемыпсэрэр.
ЩэхэкIэишхом шапсыгъэхэм «Тыгъагъо» раIо. Ащ къикIырэр тыгъэр зытепсэрэ (солнечная. - Н. Цу.) лъэныкъор (бrъур. - Н. Цу.) ары.
Мы къуаджэр хьэблэ-хьаблэу зэтырафыщтыгъ. Непи а хьаблэхэр щыIэх.:
Исраил
Исраил — Азием и ипшъэ-къуэхьапӀэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Ерусэлэм.
Хэкумэтхыр
Исраелыр Азием и ипшъэ-къуэхьэпӀэ лъэныкъуэм хэт, Хыгурытым и къуэкӀыпӀэ лъэныкъуэ Ӏуфэм, ипшъэмкӀэ Хыплъыжьым. Къэралым и гъунапкъэхэр здырикӀуэмрэ здыӀухьэхэмрэ: ишъхъэрэмкӀэ – Ливаным, ишъхъэрэ-къуэкӀыпӀэмкӀэ – Сирием, къуэкӀыпӀэмкӀэ – Иорданиемрэ, КъуэхьэпӀэ Иорданым, ипшъэ-къуэхьэпӀэм – Мысырымрэ Газэм и лъэныкъом.
Къэралыр мы ин шъхьэкӀэ и шӀыпӀэхэр куэду зэшъхьэщокӀхэ.
Нэхъыбэр къушъхьэхэм яубыд: Галилеэм и бгыхэр, Кармэл бгым, Голан Ӏуашъхьэхэм джоуэ. КъуэкӀыпӀэ лъэныкъуэм Йордан къуэладжэр хэт. Абыхэм пэмыкӀыу къэралым хэтхэр (псоуэ иэ лъэныкъуэкӀэ): Арава пшахъуалъэ, Хы ЛӀа, Мехтеш Рамон, Негев бгыхэр, Йудей пшахъуалъэ.
Къэралым и псы нэхъ иныр Йордан, Кишон, Эскиндар, Ярконом – мы псыплӀыра къэралым иӀэр гъэмахуэм имыгъушъыкӀху. Псыхъурей Кинеретыр къэралым и нэхъ ин, псынэпс иту, и инагъыр 166 км².
Къэралым и хьэйуар субтропик хы курытым щыщу щыт. Мэкъуэуэгъуэм и температурэ курытыр — +24 °C щыкӀэдзауэ +32 °C носыр, шӀычылэм +6 °C щыкӀэдзауэ +20 °C нэс.
Тхыдэр
Япэрей джурт лъэпкъ пэсырейхэр Исраэлым щихьахэр 1200 гъэм ди лъэхъэнэхэм и пэм, а зэманыгъуэм щыщ Исраел шӀыпӀэм хэту къагъуэта 250 джурт хьэблэжъхэр. А зэманыгъуэм яужкӀэ хэкум филистейхэр йохьэ. Пэштыхьей ӀэнатӀэ зэфӀоувэр япэреуэ Исраил Пачъыхьыгъо, яужымкӀэ Яуда пэштыхьей абыхэм я зэмэныгъуэр щытехуэр XI-X ди лъэхъэгэхэм я пэм.
VIII ди лъэхъэнэхэм япэм щыкӀэдзауэ ди лъэхъэнэм нэс шӀыпӀэр къэрал зэщымыщхэм я ӀэнатӀэм кӀэхьурэ хъур Ӏэшурейм, Бабилонейм, Ахеменидхэм, Македониэм.
152 гъэм ди лъэхъэнэм ипэм щыкӀэдзауэ 37 гъэм нэс ди лъэхъэнэм ипэм Яудейм джурт лъэпкъ Хасмонехэр ӀэнатӀэм тохьэхэ.
63 гъэм ди лъэхъэнэм ипэм щыкӀэдзауэ Яудейм и шӀыпӀэм Урымым и ӀэнатӀэр лъэш мэхъур хом-хомурэ къэралыр иубыду. Бар Кохба джылэ зыкъэӀэтыгъуэ иригъэкӀуэкӀын игугъа яуж 135 гъэм, урым ӀэнатӀэр къэралым ирагъэкӀыным шъхьэкӀэ джурт лъэпкъым я Ӏохур хэкум зэӀыхьа, Урымхэм цӀыху бгъыгъэ хэкум ирахуахэ, тхыдэм къыхэмнэным шъхьэкӀэ а хэкум джуртхэр исауэ. Лъэпкъым я нэхъыбэр Галилейм икӀахэ.
614 гъэм Палестинэр Къажэрым щыщ Сасанидхэм яубыд, джуртхэм я дэӀэпыкъуэгъукӀэ Ерусэлэмыр яубыдыр. Къажэрхэм къалэр джуртхэм иратыр. Ауэ, Ерусэлэмым джуртхэм я ӀэнатӀэр куэдрэ шъхьэщытакъым, илъэсищ къуэдей.
Византиэр Къажэрым текӀуа яуж Палестинэр аргуэру урымхэм яхокӀуэ 629 гъэм, илъэскӀэ джурт лъэпкъыр яукӀыурэ хэкум ирахухэр.
636 гъэм хьэрып лъэпкъэм я лъэшыгъуэ кӀэдзэгъуэм Палестинэр мыслымэнхэм трахыр урым Византиэм.
Лъэхъэних яужкӀэ къакӀуэхэм хэкур хьэрып лъэпкъхэмрэ джорызэмрэ я зэпэубыдыгъуэхэм хэт.
1099 гъэм джорызэм Ерусэлэм пэштыхьей ешъыр, ауэ, 1187 гъэм Сэладиным Ерусэлэмыр еубыдыр, 1291 гъэм джорыдзэм я яужырей быдапӀэ Акрари хьэрыпхэм яхокӀуэ.
1517 гъэм Исраэлым и шӀыпӀэр Уэсмэнейм хокӀуэ, сулътӀан Селим I-м еубыд. Илъэс 400-кӀэ хэкур Уэсмэнейм и ӀэнатӀэм кӀэта.
1920 гъэм Лъэпкъхэм я лигэ мандатымкӀэ КъуэкӀыпӀэ Гъунэгъум и лъэныкъуэ Уэсмен империэм хэтар Британиэшхуэм и ӀэнатӀэм кӀохьэ, зэманыгъу зэрекӀуэкӀар 1948 накъыгъэм и 15-м нэс. Мандатым мыхьэну зэрихьатэр а шӀыпӀэм джурт лъэпкъым шъхьэкӀэ къэрал къыхагъэкӀыну
Джылэр
Исраилым и Нэхъышъхьэ лэжьыгъэм статистикэм теухуауэ къызэриӀохумкӀэ, 2010 гъэм дыгъэгъазэм и 29-м къэралым джылу дэсар (хэкухэс лэжьэну къэкӀуахэр хэмыту) зэрыхъур 7, 695 млн цӀыху. Абыхэм: джуртхэр – 5,802 млн (75,4%), арапхэр – 1,573 млн (20,5 % (ахэм хиубыдэр арап быслъымэнхэр – палестинхэр, бедуинхэр, арап чыристэнхэр), лъэпкъ мы ину я бжыгъэр хъууэ дэсхэр – 320 мин цӀыху (4,2% (адыгэхэр, друзхэр, ермэлхэр).
Экономикэр
Исраэлым и экономикэм дунем ВКӀуП-ымкӀэ 52-нэрей пӀэр еӀыгъ. Ипшъэ-КъуэхьэпӀэ Азиэм хэт къэралхэм япэрейхэм ящыщ экономикэмрэ индустриэмрэкӀэ и зэфӀэтыкӀэр. Къэралым щэхуэгъуэкӀэ экономикэр лъэшу зэфӀэт, кэралыгъуэ ӀэнатӀэри абым хэту.
Къэралым импорт куэд йохьэ: фатэгын, хьэцэпэцэхэр, дзэм шъхьэкӀэ Ӏэшэхэр. Исраэлым и шӀыпӀэр бэуэ щымыт шъхьэкӀэ къэралым фӀыуэ зыкъиӀэта къыдэгъэкӀыгъуэ лэжьыгъэхэмрэ аграриэмкӀэ, хьэцэпэцэхэр къэралым ирачэ шъхьэкӀэ пэмыкӀ аграрий лэжьыгъу езы къэралым и шӀыпӀэм къыхахыр.
Налмэс гъэлыдахэр, текнологиэшхуэ Ӏэмэпсымэхэр, аграрий лэжьыгъэхэр къэрал дэгъэкӀ щэныгъэм и нэхъыбу хъура.
Къэрал буджетым дефицитышхуэ иӀэ нэхъыбэм, ар трансфер инхэмкӀэ зэхуашъыр пэмыкӀ къэралхэм къахэкӀхэм. Исраэлым къэрал хамэхэм шӀыхуэ телъхэм я ныкъуэ хуэдизыр АШЗ-м ей. Абым пэмыкӀыу Штат Зэгуэтхэр япэреуэ щытхэ экономикэмрэ дзэмрэ Исраэлым дэӀэпыкъур.
Истиклал Марщы
«Истиклал Марщы» (фитыныгъэ марщ; İstiklâl Marşı) — Тыркуем икъэрал орэд. Марщ фитыныгъэмкӀэ гугъэмкӀэ теуфауэрэр. Осман Зеки Ӏюнгёр мы орэдым ишӀыгъэ ыкӀи Мэхьмэт Акиф Эрсой, цӀэрыӀо тхакӀо гущыIэхэр итхыгъ.
Исраил
Къэрал зэхэтыкӀэр
Исраэлыр парламент республику щыт.
ХабзэдэгъэкӀыу ӀэнатӀэ нэхъышъхьэр къэралым Кнессэт – зылъэныкъуэ парламент, тхьэмадэ 120 хэту. Тхьэмадэхэр партиэ тхылъхэмкӀэ хахыр.
Хабзэ гъэзанкӀэ ӀэнатӀэпашъхьэр – ӀэнатӀэгъу зэхуэс, шъхьэщытыр абым и тхьэмадэр.
Исраэл къэралым Конституциэ иӀэкъым. Абым ипӀэкӀэ щыӀэр «япэрей хабзэхэр», зыпылъыр къэрал зэхэтыкӀэмрэ, джылэм я пӀалъэмрэ хуитыныгъэмрэ.
Ганэ
Ганэ, Республикэу Ганэ – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэхэр - Аккра. Нэбгырэ млн 25 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 238 537 км². БзэшъхьаIэхэр - англыбзэ.
Марокко
Марокко – Африкэм и тыгъэкъохьапIэ щыIэ къэралыгъу. Арап къэралыгъомэ ащыщ.
Албаныбзэ
ПчъагъэкӀэ нэбгырэ млн 7.6 фэдизмэ яныдэлъфыбз.
Ганэ
Къэрал лIышъхьэр - Джон Драмани Махама. Хэгъэгу тхьаматэр - Квеси Амиссах-Артур.
Албаныбзэ
Географие
Албаниемрэ, Косовэмрэ я бзэшъхьаӀэу щыт.
Ганэ
Географие
Гъунэгъухэр: Кот-д-Ивуар, Буркина-Фасо, Того.
Африкэм и тыгъэкъохьапIэ щыI. Атлант Океаным ыIушъо тет.
Тарихъ
1960-рэ илъэсым шъхьафитэу хъугъэ. Бэрэ Францием и колониеу щытыгъэ.
Кыргызыбзэ
Кыргызыбзэ – кыргызмэ ябз. Тюрк бзэкупым хахьэ.
Нэгъойхэр
Нэгъойхэр (нэгъ-бз. ногайлар) — Къаукъазым ис зы лъэпкъ, нэгъоибзэм иригущыIэх, динкӀэ быслимэных. Лъэпкъым ипчъагъэр мин 103,660 мэхъу, ащ инахьыбэр (мин 40,407) Дагъыстэным ис.
Чэмышъо Гъазый
Чэмышъо Гъазый Адыrэ Республикэм и Президенты иадминистрациерэ министрэхэм якабинетрэ яIофыrъохэр зэзыфэхэрэ канцелярием ипащэу лэжьаrъэ. Печатымрэ информацие жъуrъэмрэкIэ Республикэм иминистрэ иапэрэ гуадзэуи хъуrъэ. Гъоrоrъуищэ Адыrэ Республикэм культурэмкIэ иминистрагъ (1999-2002, 2005-2007, Чэмышъор 2009-2012). Косовэм (Югославием) военнэ конфликт зыщэхъум, адыгэхэр Россием къэщэжьыгъэнхэмкIэ Iофышхо ышlаrъ. ЛIыкIоу Урысыем IэкIыб Iофхэмкlэ иминистерствэ Косовэм ыrъэкIуагъэхэм ащыщыгъ. А хъугъэ-шIагъэм ехьылIагъэу Гъазый тхылъ ытхыгъ. Тхылъыр бзиплIыкIэ (адыгабзэкIэ, урысыбзэкIэ, арапыбзэкIэ, тыркубзэкIэ) къыдэкIыгъ. Тхылъым Адыгэ Республикэм и къэралыrъо шIухьафтын къыратыrъ.
Узбекыбзэ
Узбекыбзэ – узбекмэ ябз. Тюрк бзэкупым хахьэ.
Албание
Албание, е Республикэу Албание – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр - Тирана. ЦIыфэу нэбгырэ млн 3-м нэмысэу щэпсэу: нахьыбэмкIэ албанхэр. Хэгэгум чIырэу иIэр 28 748 км². БзэшъхьаIэр - албаныбз.
ДЛО-м хахьэ, ЕЗ-м хэхьанэу унашъо щыт (ЕЗ-м и кандидат).
Къэралыгъо тхьаматэр – Эди Рама.
Къэралыгъо щытыкIэр
Унитар хасэ (парламент) республикэу щыт Албаниер.
Ахъщэу агъэфедэрэр - лек.
Адыгэ кIыпхъэхэр
Адыгэ кIыпхъэхэр е Адыгэ тамыгъэхэр Адыгэхэм адрэ лъэпкъ заулэхэм афэдэу тамыгъэхэр яIагъэх. Тамыгъэхэр былымышхомэ атрадзэщтыrъэх (чэмы, шы, псьщу), мэлхэм, пчэнхэм атхьакIумэхэм ахаупк/ыщтыгъ (тхьабзэ атралъхьэщтыгъ).
Шапсыгъэм ищыIэныгъэ нахьыпэм былымхъуным чIыпIэшхо щиубытыщтыгъ. Псы къабзэм, жьы IэшIум къушъхьэхъу уцым былымхэм ял IэшIу ашIыщтыгъ. Лыр ашхыщтыгъ, шъор агъэфедэщтыrъ (былымышхом илырэ ышъорэ зыфасIорэр). Мэлыхэр кIэпэшхоу, ял къабзэу, цэу атетыр пхъашэу щытыrъ. ХэткIи нафэ адыгэхэм папахэхэр, ашъохэр, абэхэр, цыехэр мэльщым, мэлышъом зэрэхашIыкIыщтыгъэхэр.
Цухэр, шкIэхэр, шыхэр хьылъэ зэращэнымкIэ, жъонхэмкIэ, нэмыкI Iоф хьылъэхэр ашIэнхэмкIэ агъэфедэщтыгъэх.
Адрэ цIыф лъэпкъхэм афэмыдэу щыдхэр агъэфедэным шапсыrъэхэр щыукIытахьыщтыrъэх.
Францыбзэ
Францыбзэ — Францмэ, Куэбэкмэ, Сенегалмэ ыкӀи нэмыкӀмэ ябз. ДунаемкӀэ млн 274 фэдиз рэгущыӀэ. ДЛО-м и Ӏофыбзэмэ (6-м) ащыщ.
География
Къэралыгъо пчъагъэмэ я бзэшъхьаӀ: Францие, Белгие, Люксембург, Канадэ.
Сауд Арабие
Сауд Арабие, Пачъыхьыгъоу Сауд Арабиер, Саудие – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Рияд. ЦIыфэу нэбгырэ млн 30-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 2 149 690 км². БзэшъхьаIэр – арапыбз. Сауд Арабиер арап къэралыгъомэ ащыщмэ анахь хэгъэгу игъэкIотыкIыгъэмэ ащыщ, экономикэри, политикэри къапштэхэмэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – пачъыхьэу Салман бин Абдулазиз.
Географие
Азием и тыгъэкъохьэпIэ лъэныкъом щыI. Игъунэгъухэр: Исраил, Иордание, Ирак, Сирие, Йемен, Оман, Араб Эмират Зэхэтхэр, Катар, Бахрейн, Кувейт. Перс Псыдахьэмрэ, Хыплъыжьымрэ аIушъомэ атет.
Фыщт
Фыщт — Адыгэ Республикэм и къушъхьэ.
ГъэшIэгъон
Стадионэу Фыщтым мыщ ыцIэ фытрахыгъ.
Финланд
Финланд, е Республикэу Финланд – Еуропэм хэт къэрал. Къэлэ шъхьаIэр – Хелсинки. ЦIыфэу нэбгырэ млн 5.5-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 338 448 км² (дунаемкIэ я-64). БзэшъхьаIэр – финыбзэмрэ, шведыбзэмрэ.
Я-19 ыкIи я-20 лIэшIэгъухэм Урысыем хахьэщтыгъэ.
ДЛО-м ыкIи Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Саули Ниинисто.
Къэрал тхьаматэр – Юха Сипила.
Географие
Еуропэм ышъхьэ ит. Балтик Хым ыIушъо тет. Швециер, Урысыер, Норвегиер игъунэгъух. ХымкIэ Эстонием пэчыжьэп.
Сенегал
Сенегал, Республикэу Сенегал – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэхэр – Дакар. Нэбгырэ млн 13 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 196 722 км². БзэшъхьаIэхэр – францыбзэ.
Къэрал лIышъхьэр – Маки Салл. Хэгъэгу тхьаматэр – Мохамед Дионне.
Географие
Гъунэгъухэр: Мауритание, Мали, Гвинейе, Гвинейе-Бисау, Гамбие.
Африкэм и тыгъэкъохьапIэ щыI. Атлант Океаным ыIушъо тет.
Тарихъ
1960-рэ илъэсым шъхьафитэу хъугъэ. Бэрэ Францием и колониеу щытыгъэ.
Алжир
Алжир, Алжир Республикэ – Африкэм ит къэралыгъу. Арап къэралыгъомэ ащыщ. Нэбгырэ млн 38 фэдиз щэпсэу. КъэлэшъхьаIэр - Алжир. Хэгэгум чIырэу иIэр 2 381 740 км². БзэшъхьаIэр - арапыбзэ.
ДЛО-м хахьэ.
Къэрал тхьэматэр – Абдельмалек Селлаль.
Географие
Гъунэгъухэр: Марокко, Ливие, Тунис, Мауритание, Нигер, Мали. ЧIырэм и нахьыбэр Сахарэм еубыты.
Фэдз
Фэдз, Хуэдз — Адыгэ Республикэм и псыхъу.
Адыгэ Республикэм и псыхъу, ыкIи а псыхъом пэблагъэу щыт къуажэ.
Амазонкэ
Амазонкэ – Къыблэ Америкэм щыIэ псыхъу. Дунаем тет псыхъомэ анахь ин дэдэмэ ащыщ.
Воронеж
Воронеж — Урысыем и къалэ.
Амазонкэ
Перум, Бразилием апхырэкIы.
Хасэ
Хасэ, е Парламент – къэралыгъо, къэралыгъо зэхэт, лъэпкъ, чылэгъо, е нэмыкI Iофхэр зезфэрэ цIыф куп. НахьыбэмкIэ хасэм и хэлэжьакIохэр – хэдзынхэм апхрыкIхэрэр ары.
Францие
Францие – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Париж. ЦIыфэу нэбгырэ млн 66-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 674 685 км². БзэшъхьаIэр – францыбз. Франциер дунаемкIэ анахь хэгъэгу бэлахьмэ ащыщ, экономикэмкIи, политикэмкIи. Франц културэр дунэе културэм и Iэхьэшхо хелъхьэ. ДЛО-м ыкIи Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Эмманюэль Макрон.
Къэрал тхьаматэр — Элизабет Борн.
Географие
Еуропэм ыгу ит. Германиер, Белгиер, Испаниер, Андоррэ, Монако, Италие, Швейцарие.
Тарихъ
ДунаемкIэ щызэлъашIэрэ императорэу Наполеоныр Францием и лIышъхьэщтыгъэ.
Урысые
Урысые, е Урысые Федерацие (УФ) — Еуропэмрэ Темыр Азиемрэ арыт къэралыгъошху. ЦIыфэу нэбгырэ млн 140-м къехъу щэпсэу (2012-гъэ илъэсымкIэ). Км² млн 17-м къехъу чIыгу хахьэ (дунаемкIэ апэрэй). Къэлэ шъхьаIэр — Москва.
ДЛО-м хахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр — Владимир Путин.
Урысые Федерациер дунаим ит хэгъэгухэм анахь ин. Ащ ичIына-лъэ зэкIэ чIыгум ышъхьашъо изыбланэ фэдиз мэхъу. Хэгъэгум чIыгоу илъыр плIэнэбз километрэ миллион пшIыкIубл фэдиз мэхъу. Урысыем цIыфэу исыр нэбгырэ миллионишъэрэ тIокIитIурэ тфы-рэм ехъу, процент тIокIиплIырэ щырэр урысых. Къэралыгъом иIэшъхьэтетыр президентыр ары, мы уахътэм Урысыем инэшанэхэр: шъуищ зиIэ быракъыр, гимнэу урыс орэдусэу Глинкэ ытхыгъэ «Патриот орэдыр» ыкIи тамыгъэу шъхьитIу зиIэ бгъэжъыр.
Урысыер анахь хэгъэгушхохэм ащыщ. Ар бай, кIочIэшху. Урысыем цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафыбэ ис. Ахэр: урысых, адыгэх, ермэлых, татарых, урымых ыкIи нэмыкIхэр. Урысыем икъэлэ шъхьаIэ — Москва. Ар псыхъоу Москва кIэлъырыт.
Географие
Урысые гъунэгъухэр: Финланд, Норвегие, Эстоние, Латвие, Литуание, Белоруссие, Украинэ, Полшэ, Апхъазие, Грузие, Осетие, Азербайджан, Казахстан, Китай, Монголие, Ишъхъэрэ Корейе, АШЗ, Японие, Швецие, Дание, Канадэ.
Кощбэе Пщымаф
Кощбэе Пщымаф (1936 — 2013) Красногвардейскэ районым ит къуаджэу Адэмые къыщыхъугъ. Гъэсэныгъэ шIэныгъэм ыгукIэ фаблэу еджагъ. Ытхыхэрэр 1956-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу хиутыщтыгъэх. 1969-рэ илъэсым тхэкIо ныбжьыкIэхэм яя V-рэ Всесоюзнэ зэIукIэу Москва щыIагъэм Пщымафэ иделегатыгъ. Рассказхэр, повестхэр, романхэр — тхылъ 15 фэдиз къыдигъэкIыгъ. Ахэм ащыщхэр урысыбзэкIи къыхаутыгъэх. Гъусэ иIэу КъурIаныр адыгабзэкIэ зэридзэкIыгъ. Иповестэу «Мэфибл уай» зыфиIорэр Адыгэ къэралыгъо драматическэ театрэм исценэ щагъэуцугъ. Кощбэе Пщымафэ АР-м инароднэ тхакIу.
Урысые
Тарихъ
1991-рэ илъэсым нэс Совет Союзым хахьэщтыгъэ.
Кощбэе Пщымаф
Илэжьэнхэр
1960-рэ илъэсищ Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтыр къызеухым, хэку гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим » (джы «Адыгэ макъ» Iоф щишIагъ. Ащ илъэсие щылэжьагъэу журналэу «Зэкъошныгъэм» редактор шъхьаIэу илъэсиблэ Iутыгъ. Ащ дакIоу Пщымафэ кIэлэцIыкIухэм апае къыдэкIырэ журналэу «Жъогъобын » зыфиIорэр къыдигъэкIыщтыгъ. Ар «Зэкъошныгъэм» дэлъэу апэу къыдэкIыщтыгъэмэ, журнал шъхьаф хъунымкIэ ишIуагъэ къыгъэкIуагъ. 1970-м къыщыублагъэу 1996-м нэс Адыгэ тхылъ тедзапIэм иредактор шъхьаIэу, нэужым идиректорэу Iоф ышIагъ. Мы лъэхъаным журналэу «Зэкъошныгъэм» иредактор.
Урысые
Экономикэ
Урысыер нефтыкIэ, шIомыкIкIэ, газкIэ, дышъэкIэ ыкIи нэмыкI шIуа-гъэ зыпылъэу чIым къычIахыхэрэмкIэ бай.
Кощбэе Пщымаф
Илэжьэнхэр
Кощбэе Пщымаф ытхыхэрэр 1956-рэ илъэсым къыщыублагъэу къыхаутых. Ирассказхэр, ловестхэр, романхэр зыдэт тхылъ 20-м ехъу къыдигъэкIыгъ. Ахэмэ ащыщых «Сэтэнай», «Гум пае гу аты», «Мэфибл уай », «Мэзэгъо чэщхэр», «ЧIыфэ», «Дышъэтас», «Къушъхьэтхьш тет унэр» зыфиIохэрэр.
Урысые
Жьыопс
КIымафэхэр чъыIэх, жьыбгъэр къепщэ. Гъэмафэр лъэшэу жъоркъ ыкIи гъушъэ.
Кощбэе Пщымаф
Илэжьэнхэр
Пщымафэ кIэлэцIыкIухэми афэтхэ. Ахэмэ апае ытхыгъэ рассказхэр бэрэ «Жъогъобыным» къыхеутых. «КIэлэцIыкIу джэгукIэхэр» шъхьэу иIэу тхылъ къыдигъэкIыгъ.
Мамырныгъэм иорэд Тэ тихэгъэгоу чIым изыханэ Мамыр орэдым зыкъыщеIэт. Дунэе дахэм ащ нахь нэфынэу Тыгъэр къыщепсэу чIылъэ темыт.
Молиер
Молиер (Жан Батист Поклен, фр-бз. Molière, Jean Baptiste Poquelin; 1622–1673) — фрэнджым щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэ.
Америкэ
Америкэ - чӀынэлъэшхухэр Iут чIэгурэм икIэхьыгъэ.
КонтинентитIоу зэхэт (Къыблэ Америкэмрэ, Ишъхъэрэмрэ)
Тыгъэкъохьэпэ лъэныкъокIэ Океан Шъэфыр Iут, тыгъэкъокIыпIэмкIэ - Атлант Океан.
Сербие
Сербие — Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Белград. ЦIыфэу нэбгырэ млн 7-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 88 361 км² (дунаемкIэ я-113). БзэшъхьаIэр – сербыбз. Регионыбзэ горэхэри иIэх.
ДЛО-м хахьэ. ЕЗ-м хэхьанэу унашъо щыт (ЕЗ-м и кандидат).
Хэгъэгу лIышъхьэр – Александр Вучич.
Къэралыгъо тхьаматэр – Ана Брнабич.
Географие
Еуропэм ычIэгъ ит. Хорватиер, Босниерэ-Герцеговинэрэ, Хунгариер, Булгариер, Македониер, Руманиер, Албаниер, Черногориер пэгъунэгъух.
Къэралыгъо щытыкIэр
Унитар республикэу щыт Сербиер.
Ахъщэу агъэфедэрэр – серб динар.
Хы ШӀуцӀэ
Хы ШӀуцӀ — Атлант Океаным хэлъэдэрэ хыр. Ӏузэжъу БосфорымкӀэ Хы Мраморым хэлъадэ, ащ ыужкӀэ Дарданеллэхэм адыжь Хы Эгеймрэ Хыгурытымрэ ахэлъадэ. Керч ӀузэвымкӀэ Хы МыутӀэмрэ Хы ШӀуцӀэмрэ зэхэлъадэх. Хы ШӀуцӀэм ипсыфэмкӀэ Еуропэмрэ Азиэ ЦӀыкӀумрэ я гъунэпкъыр арэкӀуэ.
Сербие
Тарихъ
1990-рэ илъэсхэм сербхэмрэ, албанхэмрэ зао зырашIыхьэм, адыгэу исыгъэхэр бэхэр къикIыжьыгъагъэх.
Сингапур
Сингапур, Республикэу Сингапур – Азием и тыгъэкъокIыпIэ-къыблэ лъэныкъом щыIэ къэлэ-къэралыгъу. ЦIыфэу нэбгырэ млн 5-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 718 км². БзэшъхьаIэхэр – китаибзэ, англыбзэ, малаибзэ, тамилыбзэ.
ДЛО-м хахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Тони Тан.
Къэрал тхьэматэр – Ли Сянь Лун.
Географие
Къэлэ-къэралыгъо цIыкIоу щыт, псым хэт. Океан Шъэфымрэ, Инд Океанымрэ азфагу ит. Гъунэгъухэр: Индонезие, Малайзие.
Мозамбик
Мозамбик – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэхэр – Мапуто. Нэбгырэ млн 25 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 801 590 км². БзэшъхьаIэр – португалыбзэ.
Къэрал лIышъхьэр – Филипе Ньюси. Хэгъэгу тхьаматэр – Карлуш Агостиньо ду Росариу.
Географие
Гъунэгъухэр: Танзание, Малави, Замбие, Зимбабве, Суазиленд, Къыблэ Африкэ Республикэ.
Инд Океаным ыIушъо тет.
Тарихъ
Бэрэ Португалием и колониеу щытыгъэ.
Синдикэм
Синдикэр зызэхэзым, меотхэмрэ хы шIуцIэм инэпкъхэм якъокIыпIэ лъэныкъокIэ псэущтыгъэхэ зиххэмрэ зэкъоуцохэу аублагъ. ЗихыкIэ грекхэр ахэм яджэщтыгъэх, ау боспор тхыгъэхэм гущыIэу АДЖАХА ащыолъэгъу, адыгэ "адзэхэм" ар фэд.
("дзэхэр", е "дзэ лъэпкъ"). Зиххэм мы цIэр зэраIожьыщтыгъэнкIи хъун. Уахътэ тешIэ къэс гущыIэу "адыгэ" хъужьыгъэу плъытэн плъэкIыщт. НэмыкI еплъыкIэу щыIэмкIэ, адыгэ цIэр къызхэкIыгъэр тыгъэм шъхьашъэ зэрэфашIыщтыгъэр ары.
Джащ фэдэу ыпэкIэ аIощтыгъэ "а-дыгъэ" – тыгъэм илъэпкъ. Итальянскэ ыкIи греческэ тхыгъэхэм къызэратырэмкIэ, цIэу "зихи" зыфиIорэр адыгэхэм я I5-нэрэ лIэшIэгъум нэс араIощтыгъэ. Адыгэхэм ятарихъ зыугъоищтыгъэ Интериано мыщ фэдэу къетхы: "итальянскэ, греческэ ыкIи латиныбзэкIэ зихкIэ ахэм яджэх, татархэм ыкIи тыркухэм черкес аIо, ежьхэм адыг зэраIожьы".
Синдикэр аштэнышъ
Синдикэр аштэнышъ, греческэ хэгъэгу агъэпсыныр мы уахътэм боспорскэ пащэхэм гухэлъэу зыдаIыгъыгъ. Ащ пае синдхэм адашIыщтыгъэ зэдэгущIэгъухэм яшIуагъэ къызэмыкIом, 479 илъэсым грек дзэхэр Синдикэм ихьагъэх. КъызэратхыжьырэмкIэ, "зы мафэ горэм, нэфшъагъом, Синд къухьэуцупIэм инэпкъыхэм грек дзэхэм якъухьэхэр къаIухьагъэх.
Синдикэм ицIыфхэм ахэр къызалъэгъум, шIэхэу къызэрэугъоигъэх ыкIи къалэм икъэлапчъэхэр пытэу зэфашIыгъэх. Синдхэм ящыгъынхэр ащыгъхэу къалэм дэсыгъэ бзэджашIэхэр ухъумакIохэм атебанэхи, къэлапчъэр къызэIуахыгъ. Синдикэм чIэнэгъэ инхэр ышIыгъэхэу щэджагъом аштагъ..." Синдхэм якуп инхэм ыкIи нэмыкI меотхэм Синдикэр къаIахыжьынэу грекхэр зэп зэрэфежьагъэхэр. Зэпэуцужьхэм апкъ къикIэу къалэр лъэшэу зэхэкъутагъэ хъугъэ. Ащ ычIыпIэ грекхэм ежьхэм якъалэ агъэпсыгъ ыкIи ащ Горгипия фаусыгъ.
Синдхэр
Синдхэр – меотхэм язылъэпкъ анахь инхэм ащыщыгъэх. Тиэрэ ыпэкIэ апэрэ лIэшIэгъум икъежьэгъухэм къащыублагъэу Таманскэ хыгъэхъунэ ныкъом ыкIи хы шIуцIэ Iушъом итемыр-тыгъэкъокIыпIэ щыпсэущтыгъэх. Тиэрэ ыпэкIэ ятфэнэрэ илъэсишъэм синдхэм якъэралыгъо агъэпсы, СиндикэкIэ ащ еджэх. Мы къэралыгъом икъэлэ шъхьаIэ Синдика фаусы. (джырэ уахътэм Анапэ зыфаIорэр).
Амур (псыхъо)
Амур - ТыгъэкъокIыпIэ Азием щыIэ псыхъо.
Амман
Амман – Иорданием и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 1.3 фэдиз дэс. Къэлэ тхьаматэр - Акель Бильтаджи.
Синдхэр Боспорскэ
Синдхэр Боспорскэ къалэхэм сатыу адашIыщтыгъэ. Синдхэм ябэдзэрхэм, яурамхэм грек сатыушIэхэр бэу атеплъэгъон плъэкIыщтыгъэ. Хьалыгъур, коцыр, щэр, пхъэшъхьэ-мышъхьэхэр ахэм аращэщтыгъэ. Бэдзэрхэм грекхэм пщылIхэр ащащэфыщтыгъэ.
Синдикэм иунэхэм грекхэм ашIыгъэ амфитеатрэ ашъхьащытыгъ. Къэгъэлъэгъон зэфэшъхьафхэр, бэнэнхэр ащ щыкIощтыгъэх. Щыгъур, санэр, шэкIхэр грекхэм Синдикэм аригъэгъотыщтыгъэ. Грекхэм язекIокIэ-шIыкIэхэр, ящыгъынхэр, яIашэхэр псэупIэхэр зэрагъэпсырэ шIыкIэхэр синдхэм къызфагъэфедэщтыгъэх. Греческэ живописым ыкIи скульптурэм яшъэфхэр синдхэм къызIэкIагъахьэщтыгъэ.
Монголие
Географие
Азием и тыгъэкъокIыпIэ щыI. Гъунэгъухэр: Урысыемрэ, Китаимрэ азфагу ит.
Молдавие
Молдавие – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Кишинёв. ЦIыфэу нэбгырэ млн 3.5-м фэдиз щэпсэу: нахьыбэмкIэ молдавхэр (руманхэм лъэшэу апэблагъ), ау урыс бэкIаи дэс. Хэгэгум чIырэу иIэр 33 846 км². БзэшъхьаIэр - руманыбз.
Я-20-рэ лIэшIэгъум Совет Союзым хахьэщтыгъэ.
ДЛО-м хахьэ.
Къэралыгъо тхьаматэр – Мая Санду.
Географие
Еуропэм ытыгъэкъокIыпIэ лъэныкъом щыI. Украинэмрэ, Руманиемрэ азыфагу ит Молдавиер.
Къэралыгъо щытыкIэр
Хасэ (парламент) республикэу щыт Молдавиер.
ХьакӀуцухэр
ХьакӀуцухэр  — адыгэмэ ахэхьэщтыгъэ лъэпкъыжъый, шапсыгъэмэ абзэкӀэ тӀэкӀу атекӀыщтыгъэ гъэшӀэгъонкӀаеу.
Амур къэплъан
Амур къэплъанхэр Амур псыхъом дэжь мэпсэух. Дунаем мэкIэ дэд мы псэушъхьэ дахэу къытенэжьыгъэр. Къэплъанмэ ащ нахь ин ахэтэп. Дэхэшхох.
Хыплъыжь
Хыплъыжь – Азиемрэ, Африкэмрэ азфагу ит хы.
ЫIушъо тетхэр: Мысыр, Эритрейе, Сауд Арабие, Иордание, Йемен, Исраил, Судан.
Дюзджэ университет
Дюзджэ Универстет
Адресыр: Konurap Beyköy Kampüsü, Merkez, Düzce - Тыркуе
Хорватие
ДЛО-м ыкIи Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.
Къэралыгъо тхьаматэр – Зоран Миланович.
Географие
Еуропэм ычIэгъ ит. Словениер, Босниерэ-Герцеговинэрэ, Хунгариер, Сербиер пэгъунэгъух.
Гурыт Хым и Адриатикэ Хым ыIушъо Iут.
Къэралыгъо щытыкIэр
Унитар хасэ (парламент) республикэу щыт Хорватиер.
Ахъщэу агъэфедэрэр – куна.
Хунгарие
Хунгарие – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Будапешт. ЦIыфэу нэбгырэ млн 10-м фэдиз щэпсэу (дунаемкIэ я-84). Хэгэгум чIырэу иIэр 93 030 км² (дунаемкIэ я-109). БзэшъхьаIэр – хунгарыбз.
Америкэ Штат Зэхэтхэр
Америкэ Штат Зэготхэр, АШЗ, Америкэ Къэрал Зэготхэр, АКъЗ (United States of America) — Ишъхъэрэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр — Вашингтон. ЦIыфэу нэбгырэ млн 325-м къехъу щэпсэу (дунаемкIэ я-3). Хэгэгум чIырэу иIэр 9 857 306 км² (дунаемкIэ я-3). БзэшъхьаIэр — англыбзэр; регионыбзэхэр — штат шъхьафмэ зыгорэхэр яIэх. ДЛО-м ахахьэ. Дунаем тет къэралмэ анахь бэлахьдэдэмэ ащыщ — экономикэмкIи, дзэм и къарыукIи.
Хэгъэгу лIышъхьэр — Джо Байден.
Хунгарие
Хэгъэгу лIышъхьэр – Каталин Новак.
Америкэ Штат Зэхэтхэр
Географие
Ишъхъэрэ Америкэм ыку ит. Игъунэгъухэр: Канадэ, Мексикэ.
Хунгарие
Къэралыгъо тхьаматэр – Виктор Орбан.
Географие
Еуропэм ыгу ит. Аустриер, Словакиер, Руманиер, Украинэр, Сербиер, Хорватиер, Словениер пэгъунэгъух.
Къэралыгъо щытыкIэр
Унитар хасэ (парламент) республикэу щыт Хунгариер. Ахъщэу агъэфедэрэр – форинт.
Хьанхьаблэ
Тыркум Ескишехир къуаджэм епхыгъэу Адыгэ къуадж. ТыркубзэкӀэ ицӀэр Гёкчекысык (Gökçekısık). Беслъыные къуадж.
Хыгурыт
Хыгурыт – Еуропэмрэ, Африкэмрэ азфагу ит хышхо. НэмыкI хыхэри (цIэхэри яIэу) зыхелъытэ.
ЫIушъо тетхэр: Мысыр, Ливие, Тунис, Алжир, Марокко, Испание, Францие, Италие, Урымые, Тыркуе, Ливан, Исраил.
Англие
Англие - хэку, Британиешхо Пачъыхьыгъом хахьэрэ къэралыгъуипл1ымэ ащыщ. Мыщ дунаим зэлъаш1эрэ англыбзэм ыц1э ехьыл1агъ. Темыр лъэныкъомк1э Скотландием, тыгъэкъохьап1эмк1э - Уэлсым пэгъунэгъу, адрэхэмк1э - хы1ушъу. Къэлэ шъхьа1эр - Лондон. Нэбгырэ млн 54-м къехъу ц1ыф щэпсэу. Ц1ыфдунаем и тарихъымрэ, и културэмрэк1э Англием мэхьанэшхо и1агъ.
Сирие
Сирие, Сурие, е Шам — арап хэгъэгумэ ащыщ. Тыркуем, Иракым, Иорданием, нэмык1хэми гъунэгъу фэхъоу щыт.
Къэлэ шъхьаIэр — Дамаск. Сириэм ичIышъолъырхэр Чъыгугурыт Хым пэIулъэшъуагъэх,
ЦIыфэу щыпсэурэм инахьыбэр арапых, адыгэхэри, тыркухэри, курдхэри, ермэлхэри исых. Адыгэу исыр нэбгырэ мин тIокIиплI (88 000) фэдиз мэхъу. Сирием ис адыгэхэм лъэрыхьхэу, дзэпащэхэу, лIыхъужъхэу ахэтыр макIэп. Адыгэ Хасэ щыряI (Шам дэт Адыгэ Хасэр).
Кобл Билъэустэн
Кобл Билъэустэн (1897 — 1995) Кобл Билъэустэн Хьаджырэт ыкъор Шэуджэн районым ит къуаджэу Хьакурынэхьаблэ къыщыхъугъ. Апэрэ еджэгъэ-гъэсагъэхэм Билъэустэн ащыщыгъ. Шэуджэн районым ит къуаджэу Хьакурынэхьаблэ мэзаем и 20-м 1897-рэ илъэсым къыщыхъугъ.
Къуаджэм дэтыгъэ классищ еджапIэр къызеухым, станицэу Темиргоевскэм (Щэгъумэ) дэтыгъэ гимназием Кобл Билъэустэн чIэхьагъ, щеджагъ. Ащ ыуж Ставрополь дэт кIэлэегъэджэ гимназиер 1918-рэ илъэсым дэгъу дэдэу къыухыгъ. 1920-рэ илъэсым Краснодар къыщызэIуахыгъэгъэ университетым общественнэ литературэмкIэ ифакультет чIэхьэ, щеджэзэ Адыгэ ыкIи Пшызэ шъолъыр арысхэм яобщественнэ-политическэ щыIакIэ нахьышIу шIыгъэным чанэу хэлажьэ. КъушъхьэчIэсхэм яIофхэмкIэ секциеу зэхащагъэм иIофыгъохэм ахэлажьэ. Горскэ ыкIи хэку исполкомхэм Iоф ащишIагъ.
Хэгъэгу зэошхом илъэхъан лъэпкъ ополчением ежь-ежьырэу хахьи, заор аухыфэ хэтыгъ, къэралыгъо тынхэр къыратыгъэх. Кобл Билъэустэн Хьаджырэт ыкъом ытхыхэрэр 1920-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу хиутыщтыгъэх. Урысыбзэри адыгабзэри дэгъоу ышIэщтыгъэх, бзитIумкIи тхэщтыгъ. Гъэзетхэу «Черкесская правда», «Адыгейская жизнь», «Адыгэ псэукI», «Гъупчъэ-уат», «Колхоз быракъ», сборникэу «Советская Адыгея» (1925), журналэу «Адыгэ шъхьафит» зыфиIохэрэм Коблым иусэхэр адыгабзэкIи урысыбзэкIи къыхаутыгъэх.
Гъэсэныгъэ-шIэныгъэ инэу ыгъотыгъэр Билъэустэн илъэс пшIы пчъагъэм илъэпкъ дахэу фигъэлэжьагъ. ШышъхьэIум и 25-м 1985-рэ илъэсым Кобл Билъэустэн идунай ыхъожьыгъ. Идрамэхэм ыкIи ипьесэхэм ащыщхэр непэ АР-м и Лъэпкъ театрэу И. Цэим ыцIэ зыхьырэм щагъэуцумэ, гупшысэ икъу зыхэлъ IофшIагъэм цIыфыбэ къызыфищэнэу ыкIи адыгэ лъэпкъ драматургием икъежьапIэ Iутыгъэ тхэкIо-критикыр агу къыгъэ­кIыжьынэу сэгугъэ. ПкIэнчъэу илъэпкъ лIыр зэрэфэмылэжьагъэм ар щысэ фэхъущт.
Океание
Океание – континент.
ЧIырэу млн 8.5 км² фэдиз еубыты. ЦIыфэу нэбгырэ млн 40 фэдиз ис.
Сирием ис адыгэхэр
Сирием ис адыгэхэр — Урыс-Кавказ Заом ыуж адыгэ мухьажырэу Сирием щыт1ысыжьыгъэхэм къатек1ыгъэхэр. Сирием и къоджэ зэфэшъхьафмэ ащэпсэух. Пчъагъэк1э мин 160 фэдиз мэхъу.
Нахьыбэмк1э арапыбзэмрэ, адыгабзэмрэ (къэбэртэе 1уак1) а1улъ.
Ц1эры1оу хъугъэхэр
Анзор Джэуад – Сирием и л1ыхъужъ. Дамаск дэтэу еджап1эмрэ, урамымрэ ыц1э ахьы.
Абазэ Мамдухь Хьэмди (Мэршан) – Сирием и къэрал лэжьак1у, к1элэегъадж, ш1эныгъэлэжь.
Къэбэртэе Аднан - Адыгэ тхакӏо Сирием щыщ.
Цэй Джэудэт - Адыгэ Алламэ Сирием щыщ Тыркуем щэпсэу.
Сукре
Сукре – къалэ, Боливием и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ мин 300 фэдиз щэпсэу. КъэлэшъхьаIэу щыт нэмы1эми, къэрал 1орыш1ап1эхэр нахьыбэу Ла-Пас дэтых.
Тарихъ
1538 гъэпс лъапсэ фаш1ыгъ.
Географие
Лъэгэк1аеу щыт – м 2904 хым ышъхьа.
Сыхьат
Сыхьатыр блым кӀэлэеджакӀохэр къэтэсжы.
Хьакурынэхьабл
Хьакурынэхьабл – Адыгэ Хэкум, Адыгэ Республикэм и Шэуджэн къедзыгъом и къоджэ шъхьаI, км 42 фэдизкIэ Мыекъуапэ пэчыжь. Хэкум къинэжьыгъэ Абдзэхэ къоджэ закъор Хьакурынэхьаблэр ары.
ЦIыфэу дэсыр
2015-рэ илъэсымкIэ нэбгырэ мини 4 фэдиз щэпсэу.
Тарихъ
Урыс-Кавказ заом иаужырэ илъэсхэм Абдзахэхэр зырыз зырызэу къушъхьэхэм къахэк1ыхэзэ, К1эмгуе шъолъырым дэт1ысхьахэнэу фэжьагъэх. Апэрапщэу Даурхэр джырэ Хьакурынэхьаблэ зыдэщы1эм 1861 илъэсым дэт1ысхьагъэх. Ет1анэ Хьакурынэхэр къушъхьэм къыхэк1хэзэ Даурхэм пэмычыжьэхэу Фарзэ 1ушъо дэт1ысхьагъэх. Къык1элъык1орэ илъэсхэм Мэрэтыкъохэр, Аулъэхэр, Беданэкъохэр, къуаджэм дэт1ысхьэхэзэ къоджэшхо хъугъэх. Апэрэ илъэсхэм Даурхьаблэк1э еджэщтыгъ ау ет1анэ къуаджэм л1ы бэлахьэу дэс Хьакурынэ Тыгъужъ ихьатырк1э Хьакурынэхьаблэк1э еджэхэнэу фежьагъэх. Урыс-Кавказ заом иуж, 1871рэ 1881рэ илъэсхэм азэфагъу унагъо 7 фэдиз, 1883 илъэсым унагъо 36 фэдиз Кавказым ик1ыхи Тыркуем кощыжьыгъэх. Измит-Яловэ-Ескишехир фэдэ къалэхэм епхыгъэу Адыгэ къуаджэхэм адэт1ысхьагъэх.
Андоррэ
Андоррэ – Еуропэм хэт къэралыгъоцIыкIу. Къэлэ шъхьаIэр - Андорра ла Велья. ЦIыфэу нэбгырэ мин 85 фэдиз щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 467 км² ныIэп. БзэшъхьаIэр - каталаныбзэр; регионыбзэхэр - испаныбзэр, францыбзэр, португалыбзэр. Къэралыгъо жъгъэйхэм ащыщ.
ДЛО-м ыкIи Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.
Хэгъэгу тхьаматэр – Антони Марти.
Географие
Еуропэм ыкъохьэпIэ лъэныкъом щыт. Испаниемрэ, Франциемрэ азфагу ит.
Сомали
Сомали – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэр – Могадишо. Нэбгырэ млн 10 къехъу щэпсэу. Хэгъэгум чIырэу иIэр 637 657 км². БзэшъхьаIэхэр – сомалибзэ, арапыбзэ.
Къэрал лIышъхьэр – Хассан Шейх Махмуд.
Къэрал тхьаматэр – Омар Абдирашид Али Шермарк.
Географие
Гъунэгъухэр: Джибути, Эфиопие, Кение.
Инд Океаным ыIушъом тет.
Стефан Цвейг
Стефан Цвейг (1881–1942) — Аустрие тхак1у, критикэ-тхак1у, новеллэ пчъагъэ ытхыгъ. Нэмыцыбзэк1э тхэщтыгъэ.
Ытхыгъэр хэшыпык1ыгъэу
"Амок", "Шахмат новелл", "Гъэмэфэ новелл", "Щынагъу"
Гъэш1эгъоныр
Ц1эры1о ныбджэгъу пчъагъэ и1агъ - Ромен Роллан, Томас Манн, Зигмунд Фрейд, Герберт Уэллс. Ащ нэмык1эу зэфэтхэк1о-нэ1уасэу пчъагъэ и1агъ.
Словакие
Словакие, е Словак Республик – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Братиславэ. ЦIыфэу нэбгырэ млн 5-м къехъу щэпсэу (дунаемкIэ я-116). Хэгэгум чIырэу иIэр 49 035 км² (дунаемкIэ я-129). БзэшъхьаIэр – словакыбз.
Анкара
Анкара — Тыркуем и къэлэ шъхьаI. Нэбгырэ мин 5-м фэдиз цIыф дэс. ЦIыф пчъагъэкIэ Истамбылым ыуж къэкIо. Анкара илым хахьэ.
Словакие
ДЛО-м ыкIи Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.
Къэралыгъо тхьаматэр – Роберт Фицо.
Географие
Еуропэм ыгу ит. Аустриер, Чехиер, Хунгариер, Украинэр пэгъунэгъух.
Къэралыгъо щытыкIэр
Унитар хасэ (парламент) республикэу щыт Словакиер. Ахъщэу агъэфедэрэр – еуро.
Сэшхо
Сэшхо – адыгэ Iашэмэ ащыщ.
Чатэм нэхьи нэхь кIаку, къамэм нэхьи нэхь кIыхь мэхъу. Урыс-Кавказ Зао нэужым дунаем щыцIэрыIо хъугъэ. УрысыбзэкIэ „шашка” зэреджэхэрэр, адыгабзэм а гущыIэр къыхэкIыгъ.
Хьакурынэхьабл (Тыркуе)
Хьакуринэхьабл — (тыркубзэкӀэ Oklubalı): Тыркуем дэт Адыгэ къуадж. Ескищехир къалэм епхыгъ. Темыр Кавказым 1864 илъэсым къикӀыгъэ Адыгэхэр ары къуаджэр зыгъэуцугъэр. Къуэджэ дэсхэр апэ дэдэу Булгарием щытӀысхьэхи, аукӀэ Дэапыхъу-Лъашъэхэр къуаджэр ягъэуцугъ. Адыем илъэсиблкӀэ зэрэдэсыгъэхэм иуж, Къырым Заор зэухым джы дэдэм зыдэщыӀэ чӀыпӀэм къэкӀуагъэх. Къуаджэр зыгъэуцугъэр абдзэхэ хэгъэгум къикӀыгъэу Мэрэтыкъо Хьадж-Зэчэрый. ИтӀуанэ Кавказым Хьакурынэхьаблэм къыдэкӀыгъэ абдзэхэ унагъохэри къуаджэм щытӀысхьагъэх. Илъэс 1–2 къынэужым Къэбэртай щыщ Цымба лӀэкъолъэшымрэ ащ илъэпкъэгъухэр къуаджэм къыдэхьагъэх. ЗыцӀэ къагъотышъугъэ къуаджэм дэс лӀакъохэр мары:
Абдзэххэр:
Къэбэртайхэр:
Бэслъиниехэр:
КӀэмгуехэр:
Бжъэдыгъухэр:
Азыгъэхэр:
Шапсыгъэхэр:
Хьэтыкъуаехэр:
Убыххэр:
Пасэм къуаджэр Анатолием адрэй къуаджэхэмрэ уэлъытын амал уимыӀэ фэдэу културкӀэ Ӏатыгъэгъ. Осмэн Пэчъахьым иунашъокӀэ Чакырджалы Мехьмет Эфем иуж ихьэрэ Инёню Дзэпащэ Мехьмет Нух мы къуаджэ щыщыгъ, Аулъэмэ ящыщыгъ. ЫкӀый къуаджэм моллэ-ефэнды бэ дысыщтыгъэх. Хадж-Мэсыд Ефэнды, Хьарун Ефэнды, Хьадж-Ыслэхь Ефэнды, Хьилми Эфэнды, Юсюф Ефэнды, Эмин Ефэнды, Осмэн Хьоджэ, Нэфщэмэ я Ислам Ефэнды ахэмэ ящыщыгъ. Къуаджэм ицӀэрыӀо зекӀолӀ лӀыхъужъхэр Чэтау Рыза, Къырым Осмэн(ЩакӀо Осмэн аӀощтыгъ тыркухэмэ), Мусэ КӀыхь.
Аслъан
Аслъан - хьакIэкъуакIэ лъэпкъ инымэ ащыщ. Аслъаныр хэогъ Африкэ ч1ынэлъэшхуэм, джи джуджарт1 хэгъэгуэ ходоумджэ.
Аш ешхы уцышх зэрэмлъыгъужъгъэхэр,зэ1ыхыгъэхэри Ары.цыфыгъэ кулътурымджэ аслъаным къегъэлъагъо л1ыхъужъыныгъ.
Судан
Судан – Африкэм ит къэралыгъу. Арап къэралыгъомэ ащыщ. Нэбгырэ млн 40 фэдиз щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 1 886 068 км². БзэшъхьаIэр – арапыбзэ, англыбзэ.
КъэлэшъхьаIэр – Хартум.
Къэрал лIышъхьэр – Омар Хассан аль-Башир. Гуадзэр – Али Осман Мухаммед Таха.
Географие
Гъунэгъухэр: Ливие, Мысыр, Эритрейе, Эфиопие, Чад, Куит Африкэ Республикэ.
Хыплъыжь Iушъом тет.
Асмэра
Асмэра – Эритреем и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ мин 650 фэдиз дэс.
Тарихъ
Тарихъыр – ш1эныгъэлэжьым и къутамэмэ ащыщ, пасэм пылъ – ц1ыфмэ я тхыгъэмрэ, ш1агъэмрэ, културэмрэ.
Тегеран
Тегеран – Ираным и къэлэшъхьаI ыкIи анахь къэлэшху. Нэбгырэ млн 8.8 фэдиз щэпсэу. Къэлэ тхьаматэр – Мохаммед Багер Галибаф.
Словение
Словение – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Любляна. ЦIыфэу нэбгырэ млн 2-м фэдиз щэпсэу (дунаемкIэ я-144). Хэгэгум чIырэу иIэр 20 273 км² (дунаемкIэ я-153). БзэшъхьаIэр – словеныбз.
ДЛО-м ыкIи Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Наташа Пирц Мусар.
Къэралыгъо тхьаматэр – Роберт Голоб.
Географие
Еуропэм ычIэгъ ит. Аустриер, Италиер, Хунгариер, Хорватиер пэгъунэгъух.
Гурыт Хым и Адриатикэ Хым ыIушъо Iут.
Къэралыгъо щытыкIэр
Унитар хасэ (парламент) республикэу щыт Словениер. Ахъщэу агъэфедэрэр – еуро.
Астана
Астана – Казахстаным и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ мин 800-м къехъу щэпсэу.
Атлант Океан
ГъэшIэгъоныр
Геологхэм къызэраIорэмкIэ, илъэс мин пчъагъэкIэ Океаныр бэкIэ нахь шъуабгъо хъут, сыда пIомэ фэзгъакIорэ тектоникэ зэхъокIхэр ычIэ щэкIо.
Арапыбзэ
Арапыбзэм арап лъэпкъхэр рэгущаIэх. ДунаемкIэ млн 300 фэдиз рэгущаIэх: нахьыбэмкIэ арап къэралхэмрэ, быслъымэнхэмрэ.
Араб Эмират Зэхэтхэр
ДЛО-м хахьэ.
Арапыбзэ
ДЛОм и бзэшъхьа1эмэ ащыщ.
Араб Эмират Зэхэтхэр
Хэгъэгу лIышъхьэр – Хьалифа бин Зайед.
Теуцожь къедзыгъо
Теуцожь къедзыгъо — Адыгэ Республикэм и къедзыгъуиблмэ ащыщэу зы. Къуэджэ шъхьа1эр – Пэнэжьыкъуай. Къедзыгъом и л1ышъхьэр - Хьак1мамыкъу Азэмэт.
Араб Эмират Зэхэтхэр
Хэгъэгу тхьаматэр – Мухьамэд бин Рашид аль Мактум.
Арапыбзэ
Къэралыгъохэр
Мысыр, Сирие, Исраил, Иордание, Ливие, Тунис, Алжир, Сауд Арабие, Ирак, Йемен, Оман, АЭЗ, Катар, Бахрейн, Судан, Кувейт.
Теуцожь къедзыгъо
Ц1ыфэу щыпсэухэрэр
Ц1ыф нэбгырэ мин 21 фэдиз дэс (2014-рэ илъэс).
Араб Эмират Зэхэтхэр
Географие
Азием и тыгъэкъохьэпIэ лъэныкъом щыI. Сауд Арабиер, Оманыр игъунэгъух. Перс Псыдахьэмрэ, Океанымрэ аIушъомэ атет.
Тбилиси
Тбилиси – къалэ, Къурджыем и къэлашъхьаӀ. Нэбгырэ млн-м къехъу дэс цӀыф. Къэлэ тхьаматэр – Давид Нармания.
Тарихъ
Апэу игугъу зашӀыгъэр 468 гъэр ары. Ау ягугъу IV-рэ лIэшӀэгъум щегъэжьагъэу ашӀы.
ГъэшIэгъон
Къалэм ыцӀэр КъурджыбзэмкIэ къикӀырэр "псыфаб".
Amogus
Текст пари итыгоп мы нэкIубгъом. Мы нэкIубгъом ыцIэ улъыхъун плъэкIыщт нэмыкI нэкIубгъомэ, ехьылIэгъэ журналхэм къащыбгъотын, е мы нэкIубгъом уеIэзэн.
Антарктикэ
Антарктикэ – континент. ЧIырэу млн 14.2 км² фэдиз еубыты.
Армение
Армение, Республикэу Армение, Ермэлые – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр Ереван. ЦIыфэу нэбгырэ млн 3-м къехъу щэпсэу. Хэгъэгум чIыгэу иIэр 29 743 км². БзэшъхьаIэр - ермэлыбзэ.
ДЛО-м хахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Армен Саркисян.
Географие
Гъунэгъухэр: Хъырцые, Тыркуе, Азербайджан, Иран.
Африкэ
Африкэ – континент, Еуразием ыуж я 2-рэу иинагъэкӀэ къакӀо.
Инд Океанымрэ, Атлант Океанымрэ аӀушъомэ атет.
Таджикистан
Таджикистан, Республикэу Таджикистан – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Душанбе. ЦIыфэу нэбгырэ млн 8-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 143 100 км². БзэшъхьаIэр – таджикыбзэр.
ДЛО-м хахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Эмомали Рахмон.
Къэрал тхьэматэр – Кохир Расулзада.
Географие
Азием ыку ит. Гъунэгъухэр: Пакистан, Афганистан, Кыргызстан, Узбекистан, Китай.
Къэралыгъом ыпшIэнибгъум (9/10) къушъхьэмэ аубыты.
Тарихъ
1991-рэ илъэсым нэс Совет Союзым хахьэщтыгъэ.
Аргентинэ
Аргентинэ – Къыблэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр Буэнос Айрес. ЦIыфэу нэбгырэ млн 42-м къехъу щэпсэу (а нумерымкIэ дунаемкIэ я-32 щыт). Хэгэгум чIырэу иIэр 2 780 400 км² (дунаемкIэ я-8). БзэшъхьаIэр - испаныбз. Къэралыгъо динэу Ромэ-Католик диныр (чыристан диным ыкъутам) щыт. ДЛО-м ахахьэ.
Хэгъэгу шъузышъхьэр – Маурисио Макри.
Къэралыгъо тхьаматэр – Маркос Пенья.
Географие
Къыблэ Америкэм ытыгъэкъокIыпIэмкIэ щыт. Бразилиер, Боливиер, Парагуай ыкIи нэмыкIхэмэ апэгъунэгъу.
Ӏэспэранто
Эсперанто е Ӏэспэранто (эсперантокӀэ: Lingvo Internacia), Лазарем (Людвиком) Марковичем Заменгофом ышӀыгъэр бзэр ары. ЗэкӀэ лъэпкъым ицӀыфхэм зэрэгущыӀэн пае шӀыгъэ.
Этимологиер
ГущыӀэм илъапсэр францибзэм «espérer» (гугъэ) гущыӀэм къикӀыр.
Дмитрий Крамб
Дмитрий Игоревич Лапутин (* 1985-рэ илъэсым мэлылъфэгъум и 10-м, Омск, Урысые ), Дмитрий Крамб цӀэлыйымкӀэ (псевдонимымкӀэ) зышъхьэщыт — Урысыем щыщ музыкант (бас-гитаристрэ орэдыӀурэ), орэдус. Ар исэнэхьаткӀэ Ӏазэ.
Тайланд
Тайланд, Пачъыхьыгъоу Тайланд – Азием ыкъыблэ-тыгъэкъокIыпIэ лъэныкъо щыIэ къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Бангкок. ЦIыфэу нэбгырэ млн 70-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 514 000 км². БзэшъхьаIэр – тайбзэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Маха Вачиралонгкорн.
Къэрал тхьэматэр – Прают Чан-Оча.
Географие
Азием и къыблэ-тыгъэкъокIыпIэ щыI. Гъунэгъухэр: Лаос, Мьянмэ, Малайзие, Камбоджэ.
Танзание
Танзание – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэхэр – Додома (хасэр зыдэщыIэр), Дар-эс-Салам (административ IофхэмкIэ). Нэбгырэ млн 48 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 945 203 км². БзэшъхьаIэхэр – суахили, англыбзэ.
Къэрал лIышъхьэр – Магуфули Джон. Гуадзэр – Мизенго Пинда.
Географие
Гъунэгъухэр: Кение, Угандэ, Руандэ, Бурунди, Конго, Замбие, Малави, Мозамбик.
ПсыуцупIэхэу Викториемрэ, Танганьикэрэ, Ньясэрэ, ыкIи Инд Океанымрэ аIушъомэ атет.
Тарихъ
Шъхьафитэу зыхъугъэр я-XX лIэшIэгъур ары. Бэрэ Британием и колониеу щытыгъэ.
Аустрие
Аустрие – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьа1эр Венэ. Ц1ыфэу нэбгырэ млн 8,859-м фэдиз щэпсэу. Хэгэгум ч1ырэу и1эр 83 879 км². Бзэшъхьа1эр - германыбзэ. Аустриер къэралыгъо игъэк1отыгъэмэ ащыщ, экономикэмк1и, политикэмк1и. ДЛО-м ык1и Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.
Хэгъэгу л1ышъхьэр – Александр Ван дер Беллен.
Къэралыгъо тхьаматэр (канцлерыр) – Карл Нехаммер.
Географие
Еуропэм ыгу ит. Германиер, Чехиер, Словакиер ык1и нэмык1хэмэ апэгъунэгъу.
Гвадалахара
Гвадалахара, Guadalajara, главный город федералного штата Халиско, положеный на западѣ середньой части Мексикэ в надморской высотѣ около 1550 Метры над морьом в пасмѣ климы сухой и мягкой (выявши сезону дожди в добѣ од юла до середины септембра).
Фотогалерия
Country1.JPG|' GWTC1.JPG|' Multiva1.jpg| Tapatio tour bus.jpg| 15mpalace.JPG| Plaza de Armas, Guadalajara, Jalisco, México.jpg| Palacio de gobierno1.jpg| Plazadeliberacion1.jpg| Pedromoreno1.jpg| FotoCH 32.JPG| CH2Uni.jpg| FotoCH 17.JPG| </Gallery>
Шъхьарыхъон
Шъхьарыхъоныр (Башлыкъ, Башлык) — паlоми фэдэу ягъэлъапlэгъ. Зекlом зэрахьагъ, джэгум зэрахьагъ. Зекlом зэрахьэрэр упlкlэ пlакlэмкlэ ищэкlымкlэ адагъ. Игъуапэхэр кlыхьэу ишъхьакlоцlыр кууоу дау. Шъхьакlоцlым игъунэ зэфакум дэщыкъу иIэ чышъэ пашъагъ кlыхьэу, хьалъэу шъао, паlом щытыралъхьакlэ икlэр иричэхыным фэдэу, ихъуреягъэр уагъэкlэ къырадыхьагъ, игъуапэхэр къыздыкlыидзэм дэлэрыпс идау, щыкъу ирыжьэ тесэу, пшъэм идэ зэригъэубытынэу. Афэдэ шъхьарыхъонхэр шlуцlэу, гъуабчэу, фыжьэу адагъ. Щэкlы пlакlэмкlы адагъ шъхьарыхъонхэр, нахь щэкlы лъапlэхэм, нахь гъэпсау щытэу. Дышъэ идэ хэлъэуи щытыгъ афэдэм ябэрэм, игъунэхэр дышъэ иIэ тыжьын шъагъэкlэ къидыхьау, щыкъухэмрэ чышъэхэмрэ дышъэрэ, данэ уданэкlэ зэхэлъэу шъау.
Къумукъухэр
Къумукъухэр (къум-бз. къумукълар) — Къаукъазым ис зы лъэпкъ ары, къумукъубзэм ирегущыIэх, динкӀэ быслъымэных. Лъэпкъым ипчъагъэр мин 503, 060 мэхъу, ащ инахьыбэр (мин 431, 736) Дагъыстэным ис.