cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Афганистан
Афганистан, Ислъам Республикэу Афганистан – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр Кабул. ЦIыфэу нэбгырэ млн 30-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 652 864 км². БзэшъхьаIэхэр - персыбзэр (дари), паштуныбзэр.
ДЛО-м хахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Ашраф Гани Ахмадзаи.
Географие
Азием ыкурэ, ыкъыблэрэ азыфагу ит. Гъунэгъухэр: Туркменистан, Узбекистан, Иран, Таджикистан, Пакистан.
Тарихъ
Джыдэдэм Афганистаным изытет хъатэп, сыда пIомэ илъэс пчъагъэ хъугъэу зао зэпымыужьхэр щэкIох.
Персыбзэ
Персыбзэ — Иранем, Афганистанем, Таджикистанем и къэралыгъуабз. ДунаемкӀэ млн 110 фэдиз рэгущаӀэх.
Мыхьэмэт Пэгъымбар
Мыхьэмэт (Мухьэммэд ибн Абдуллахь ибн Абд ал-Мутталиб ибн Хьашим ибн Абд Мэнаф ал-Курайши) — Ислъам диным и пегъымбар.
Тырку тхэпкъылъэ
Тырку тхэпкъылъэ — тхыпкъэ 29 хэзыубыт.
Фэнэрбэхьчэ С.К.
Фэнэрбахьчэ С.К. (Тыркубзэ: Fenerbahçe S.K.) – истамбылым хэт тырку профеционел футбол куп.
Тырку тхэпкъылъэ
Джырыеу тыркубзэм къагъэшъхьэпэ тхэпкъылъэр латин тхыпкъэкӀэ зэхэлъхьау щыт. Ащ теуфау щытагъ 1928 гъэм Ататурк реформэ ирегъэкӀокӀагъэр. Ипэм щыгъэу тхыбзэр Арап тхэпкъылъэм тетырыгъ.
Тхыпкъэхэр
Гу лъытыгъо: Тхыпкъэм и макэр нахь зэхьщ хъуныр абадзэбзэм е шапсыгъ гущыIакӀэм хэт макъ гь шъабэм.
Майкл Джексон
Майкл Джозеф Джексон (Michael Joseph Jackson; 1958—2009) — Америкэм орэдыӀу.
Беслъэнейхэр
Bеслъэнейхэр, Бэслъэнейхэр е Беснийхэр - къэбэртаем щыпсэурэ адыгэ лъэпкъ. Ыджи Тыркуемрэ Урысыемрэ щыпсэух. Закъоу Къонакъо унагъор ахэм япщы лъакӀор. Лабэшхом иджабгъу Ӏушъомрэ Урупрэ Таджэмшхомрэ яӀушъохэмрэ щыпсэугъэх. Ябзэр къокӀыпӀэ адыгабзэм илъэпкъыр ары.
1830-1850-гъэхэм Беслъэней къуаджэхэм ячӀыпӀэхэр.
Исландие
Исландие, or Iceland in English, is an island which was settled in 874. It is also an independent republic who has the oldest parliament in the world.
Сонуч Ахьмэт
Сонуч Ахьмэт (Джахьрэйн) (Тыркубзэ: Ahmet Sonuç (Jahrein)) - Тырку Туитч стримыр.
Зігфрід і Рой
Зігфрід і Рой (Siegfried & Roy; 1939— / 1944—2020) — Америкэм орэдыӀу, дуэт мага.
Хъырцэхэр
Хъырцэхэр (ქართველები картвелеби) — Еуропэмрэ ащыпсэурэ цIыф лъэпкъ. ДунаемкIэ урыс млн 5 фэдиз мэхъу.
Ислъам
Ислъам дин-дунаем тет динмэ анахь жъыдэдэмэ ащыщ. Къурӏаныр быслъымэнхэм и тхылъ лъапӏэ. Мыхьэмэт (с) ислъам диным и пегъымбар. Хьэрыпыбзэр къурӏанымрэ быслъымэн нэмазэмрэ я бзэ.
Абадзэхэр
Абадзэхэр (аб-бз. абазакуа) — абадзэ-адыгэхэр лъэпкъ, Къаукъаз и зы лъэпкъ. Пчъагъэр — 50 мин цӀыф. Зыдэпсэухэр: Урысые (Къэрэщае-Чэркэс, Ставропол Къэрал, Къэбэртае-Балъкъэр) — 37 942 (2002), Тыркуе — 10 000 (1995).
Бзэр — абазэбзэ.
Джьанымбей лъакӀо
Джэнбей, Джэнымбей, Жэнбей, е Джэндубей (Абазабзэ: Джьанымбей, Жанбей , Жанымбей ; Осмэныбзэ: جمبه; Урысыбзэ: Джендубаев, Жамбеев) лъакӀо – Абазэ оркъ унагъо. Ашъуахэм ащыщ.
Абхазием щыкӀуагъэм Ӏэулия Чэлэби мы унагъоми, Джэнбэ ицӀэкӀэ, тхыгъ. Ахэр минитӀу зекӀолӀ яӀэ ыӀуагъ. Къэбэртай Джьанымбейхэми Жанбей ицӀэу щыӀэх
Иджырейхэм, Къэрэшей-Шэрджэсым хэтэу Гум Локт, Инжич-ЧӀыкун, Псыжъ хьэблэхэмрэ къэлэшъаӀ Черкескрэ, Мэзку, Сохъум къалэхэмрэ Тыркуем щыпсэух.
Спанч Баб
Спанч Баб Скъуэр-Пэнтс (Инджылызыбзэ: Sponge Bob Square Pants) — Америкэ Штат Зэхэтхэр и мультфиильм (чизги-филм).
Таллин
Таллин – Эстонием и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ 450 000 фэдиз дэс.
КъумпӀыл Мурат
КъумпӀыл Мурат (УрысыбзэкӀэ: Мурат Кумпилов) Адыгэ республикэм и лӀышъхь, ислъам диныр и дин, адыгэхэм ащыщ.
Йзраел
Йзраел ( Еврей бзэкIэ: ישראל ) Джурд хэгъэгу Азиярэ Африкарэ игузэгу дэт. Еврей лъэпкъым и хэкуж фэду еплъых. Хэгэгум чIырэу иIэр 22,072 км². Нэхьбэ цIыфу шыпсэурэ Джурд ары, ау пэмыкIы лъэпкъыхэ макIу шэпсэуых. Арапхэр 20.9% фэдизых, къэнагъэ лъэпкъыхэр 4.8%, ахэм 4,500 фэдиз Адыгэ яхэт. Хэгъэгу лIышъхьэр — Биньямин Нетаньяху.
Географие
Хы фыжым игупэ шыт. Игъунэгъухэр: Ливан, Сирия, Иордания, Египет ( Мисры ). ИшхьэмкIэ Хермон ошхьэ теты, 2000м тэкIу блэкIу хым инапэм тэIэтыкIэгъ. ИкIэ хы плыжэ кIэт. Иордания гъунэпкъым Иордан псухъэ блэккIы. А псыхъор Ливан къекIи Галилей Хым хахьэ. Аш къыхэкIыжи Хы лIагъэм хэхьэжы.
Тарихъ
Зэманым Йзраел лъэпкъы хэку иIагъ. а чIыгум шыпсэугъэхэм яцIэгэ хэгъэгу къагъэнэфагъ. Джурд дйным и тхылъым тетхагъ тхьэм Йзраел чIыгор къаритгъу. Зэкъот хэкухэм ( Организация Объединенных Наций ) Йзраел чIыгор яугошну хэкуитIу зры Арапхэм пае адры Джурдхэм пае зрахъохьэм зау къыIукIэгъ. А зауым Джурдхэ текIуагъти Йзраел хэку къагъэтэджыгъ. Мы заум Шхьэфытынгъэ Зауджэ Джурдхэр еджагъэх.
Бзэхэр
КаIлэ егъэджапIхэм ивритбзэрэ Арапбзэрэ зэрагъаджэхэрэ. Къарал бзэр иврит бзэ ары, ау Арапбзэр официальный бзэ.
OJO MBANDINGKE
Текст пари итыгоп мы нэкIубгъом. Мы нэкIубгъом ыцIэ улъыхъун плъэкIыщт нэмыкI нэкIубгъомэ, ехьылIэгъэ журналхэм къащыбгъотын, е мы нэкIубгъом уеIэзэн.
Махатма Ганди
Мохандас Карамчанд Ганди е Махатма Ганди (хин.-бз.  मोहनदास करमचंद गाँधी ) — Индием ифитыныгъэм къыдэшъхьэм, къэзгъэжагъэхэм ащыщыгъ Британиешхом къыхагъэкӀыным шъхьэкӀэ. Хабзэ "зэончъ" еджэу къыригъэжагъэм цӀыфыбэ ауж ихьагъ.
Итхыдэр
ЛъэпкъкӀэ Мохандас кастэ вайшияхэм къахэкӀыгъ. Яунагъом хабзэу хъуагъэм амалынчъэу пылъхагъ, лъэшэу ащ янэ Путлибай кӀэлъыплъыгъ. ТхьэлъэӀухэр, мэфэкӀхэр, вегетарианизм, тхьэтхылъ джыныр — ахэрыгъ Мохандас икӀэлэгъоу зэманым зыпылътэрэр.
Илъэс пшӀыкӀуищ щырикъуагъэм Мохандас иныбджэгъу пшъашъэ Кастурбай къырагъэщыгъ. Яунагъом быниплӀ агъотыгъ, къуищ, ахэр: Харилал, Манилал, Рамдас, Девдас. Икъо нахьыжъ Харилалыр унагъом иригъэкӀыгъэ, икъоу къимылъытэу, ипсэукӀэм папкӀэ — ичӀасыгъ: шъуадэ, къэкӀухьан, джэгун, зытӀущ диныр зэрехъокӀыгъ, сифилис къеузэу илӀыкӀыгъ. Адрэй икъо хъуагъэхэр ежьыми илэжьыгъэм пылъхагъ.
Илъэс пшӀыкӀуибгъу щырикъуагъэм Мохандас Лондон еджакӀо макӀор, иуристэу къеухыри Индием къегъэзэжьырэр 1891 гъэм. Хэгъэгум дэж илэжьыгъэм шIуагъэшхо къызэрыфемыкӀагъэм папкӀэ 1893 гъэм Мохандас Ипшъэ Африкэм ежьэрэр. Ащ дэжьым кӀедзэ индиехэм япӀалъэм пылъын. Ащ дэжьым дэжь апэрэу къегъэшъхьапэр сатияграха (зэончъэ пэщытыныгъэ). Идунай тетыкӀэ-гупшысэгъом мыхьэнэ бэрэ хэзылъхьагъэр тхылъ Бхагавадгита.
Индием ифитыныгъэ кӀэдзэгъор
Индием ифитыныгъэм щыпылъ зэманыгъом Махатма къегъэшъхьапэр сатияграха, ащ фэдэу: индие чылэм Британие къыращ хьэпщыпхэрэр къамыщэфэу, къамыгъэшъхьэпэу, ащ нахьыбэу Британием ихабзэ пчъагъэм ебакъохэу, къамылъытэхэу.
Нахьышъхьэу алэжьыгъэм къилъытэгъэр:
ИгущыIэ цӀэрыӀохэм ащыщ
"АпэкӀэ укъалъытагъэп, тӀанэ къыпщедэхьэшххэ, аужкӀэ къезауэхэ. ИкӀэм о уатекӀо."
"Дунэим и инагъыр ирекъор цӀыф къэс зыфэныкъор игъотышъун, ау цӀыкӀущэ, цӀыфхэм янэпсеягъэр иррегъэкъун"
КӀокӀо Къызбэч, Вэлерэ ыкъор
КӀокӀо Къызбэч (УрысыбзэкӀэ: Казбек Коков) КъБр-м и лӀышъхь, ислъам диныр и дин, адыгэхэм ащыщ.
Темрез Рашид
Темрез Рашид (Урысыбзэкӏэ: Рашид Темрезов) КъЧР-м и лӏышъхь, ислъам диныр и дин, Къэрэщаехэм ащыщ.
Цэй Джэудэт
1931 гъэм къэхъугъ Бирхьэджэмым Джоланым Сирием.
30/1/2022 Алламэр Цэй Джэудэт дунаим ехыжьыгъ Истамбылым Тыркуем.
Бінг Kросбі
Гарри Лилис Кросби (Harry Lilis Crosby; 1903—) — Америкэм орэдыӀу.
Къэбэртэе Аднан
Къэбэртэе Аднан (Арапыбзэкӏэ: عدنان قبرطاي) Адыгэ тхакӏо Сирием щыщ.
ШышъхьэIу
ШышъхьэIу — Календарь илъэсым ияенэрэ мазэм ыцI.
НэмыкI ицIэх гъэмэфакIэ, гъэмэфэкIэмаз.
Бахъсымэ
Бахъсымэ — Фыгум е натрыфым хэшIыкIыгъэ адыгэ шъон.
Чэчэнхэр
Чэчэнхэр е шэшэнхэр (чэчэныбзэкӏэ: но́хчий) Къаукъаз лъэпкъ, Чэчэн республикэр я хэгъагу, нахьыбэхэр быслъымэн.
Зэндэлэ
Зэндэлэ (лат-бз.: Prunus armeniaca, ур-бз.: Абрикос) — Зэндэлэ чъыгым къыпыкIэрэ пхъэшъхьэ-мышъхьэр ары.
КъыздэкӀырэр
Урысэим бэрэу Кавказымрэ, ипшъэ койхэм Европэ лъэныкъом агъэкӀырэр.
Ацумыжъ Инал
Ацумыжъ Инал (Yanal Ashmouz) - Адыгэ спортсмен.
ШыкӀэпщынэ
ШыкӀэпщынэ (кӀахыбзэкӀэ шыкӀэпщын, пхъэпщын, беслъ-бз. шыкӀэпчынэ) — адыгэ бзэпс Ӏамэпсымэхэм ащыщ. А цӀэм нэмыкӀэу етӀуанэ цӀэ зэрехьэрэр «пхъэпщынэ».
Орэдым къыдеон, къашъо мэкъамэ къызырыхахырэ адыгэ Ӏамэпсымэ.
ШыкӀэпщынэр адыгэ лъэпкъым чӀыпӀэшхо еубытыгъ, хьэкӀэщ хабзэм, гъэсэныгъэм пыкӀау. ШыкӀэпщынэм еошъуныр, дэжъыоныр сэбыIхэм ягъэсэныгъэм хэтыгъ. Нарт къэбархэм, орэдыжъхэм, гущыIэжъхэм къэӀофыгъоу бэрэ къахекӀырэр шыкӀэпщынэм теуфэу, лъэпкъым ижыжъ лъандэрэ зэрэхэтыгъэр.
ЦӀэр
ИцӀэр гущыIищэу зэхэлъыр ары: «Шы», «КӀэ», «Пщынэ» — а гущыIэм къеӀуатэ шыкӀэпщынэм изэхэлъыкӀэ. Джырый шыкӀэпщынэхэм ябзэпсхэр гъукӀэкӀапсэм къыхэкӀыкӀ; пэсэрэй шыкӀэпщынэм ибзэпсхэр шым икӀэм къыхахыгъагъ.
ШыкӀэпщынэ шъыпкъ
Пкъыр, пщэр, шъхьэр зы пхъэ такъырым къыхахыгъагъ (кӀэй, къужъай, пцэй). ШыкӀэпщынэныбэр — пкъыр къызхэхыгъэ пхъэми къыхакӀыкӀыгъагъ е пхъэ нахь шъабэм (псэй, остыгъай).
ШыкӀэпщынэм икӀыхьагъэр см 70; пкъым ибгъуагъэр см 7—20; пкъым икууагъэр см 4—8; бзэпситӀур шъхъэм идэжь шыкӀэпщынэтхьакӀумэхэм егъэупытау шыкӀэпщынэлъакъом нэс къехыхагъ, бзэпс шӀогъэнапӀэхэм нэс, пшъэм дэжь Ӏапщэпх идзау щытыгъ, шъом къыхэкӀыкӀау — шъом къыхэкӀыкӀау. Пкъым икӀыбагъэм «Мыстхъу» е «Мэзыщэ» телъыгъ, еоным ипэкӀэ щабзэр ащ щэхъу.
ГъукӀэ бзэпс шыкӀэпщынэ
А шыкӀэпщынэм исурэт зэшӀогъуцоным зи лэжьыгъэ хэлъыр Шъаожъ Елмырзэ.
Зэреоныр
ШыкӀэпщынэм и еокӀэныр тӀуоу зэхьщэщэкӀыр:
Аванс
Аванс (фр-бз.: avance) — ЛэжьапкIэм щыщэу лэжьакIом къылэжьыгъэм е къылэжьыщтэу къыратыжьыщтым хагъэкIыжьынэу ратырэ ахъщэр е лэжьыгъэр ары. ЛэжьапкIэм хаубытыкIыжьынэу ыпэрапшIэу атырэ ахъщэр.
ШыкӀэпщынэ
Джырый зэманым икъэгъэфедэныгъор
Пэсэрэй шыкӀэпщынэм и зэшӀогъэуцожьын и егъэджэнымкӀэ лъэжьыгъэшхо хэзылъхьэр ГъукӀэ Зэмудин. Ащ и шӀагъэкӀэ Адыгэ къэралыгъо Университетым студентхэр щегъасэ, Адыгэ республикэм и ИскуствэхэмкӀэ кӀэлъыцӀыкӀу еджапӀэу Лъэцэрыкъо Ким ицӀэкӀэ щытыми цӀыкӀухэр щегъасэ.
Азан
Азан (aр-бз.: أَذَان) — Нэмаз шIыгъом ехьылIагъэу азэнаджэр зэраджэрэр. Ислам диным мэхьанэшхо иI.
Меотхэр, зиххэр
Тиэрэ ыпэкӀэ Азов хым игъунапкъэхэм адэжь ыкӀи Темыр Кавказым ичӀыгухэм лъэпкъ зэфэшъхьафхэр ащыпсэущтыгъэх. Ахэр- синдхэр, зиххэр, дандариихэр, тарпетхэр меотхэр ыкӀи нэмыкӀыбэхэр.
Меотхэр
ӀэпэӀасэу щытыгъэх, гъукӀэ Ӏэзагъэх, дэным фэкъулаигъэх. Шъхьадж зыфэгъэзэгъэ Ӏофым елъытыгъэу лӀакъо гъэнэфагъэ къыгъэпсыщтыгъэ. Меотхэм тхьэшӀошӀхъуныгъэ пытэ яӀагъ.
Тыкъэзыуцухьэрэ дунаим идэхагъэ, чӀыопсым инэшанэхэр ахэм лъэшэу агъэлъапӀэщтыгъэх. Тыгъэми, ощхыми, шыблэми тхьэхэр яӀэхэу алъытэщтыгъэ ыкӀи шъхьэкӀэфэныгъэ ин ахэм афашӀыщтыгъэ. Умэхъыгъэ зекӀокӀэ-шӀыкӀэхэр меотхэм бэу агъэцакӀэщтыгъэх. ЛӀакъом цӀыф нахьыжъэу хэтым мы Ӏофыр фагъазэщтыгъэ. ЯӀахьыл-гупсэхэу лӀэхэрэм тхьэлъэӀухэр атрашӀыхьэщтыгъэх. ЧӀыгур атӀыщти, зидунай зыхъожьыгъэ цӀыфыр утӀыӀугъэу ащ чӀалъхьэщтыгъэ. ЯтӀэр тырамытэгъожьызэ хьап-щып зэфэшъхьафхэр ащ ралъхьэщтыгъэх- лагъэхэр, Ӏашэхэр, щыгъынхэр. Адырэ дунаим мыхэр лӀагъэм къыщыфэфедэщтхэу алъытэщтыгъэ. Тхэмэфэ заулэ, е мазэ зытешӀэкӀэ, дунаим ехыжьыгъэр зыщычӀатӀагъэ чӀыпӀэм дэжь щызэрэугъоищтыгъэх ыкӀи зэрэӀыгъыхэу хъураеу къакӀухьэзэ гъыбзэхэр къаӀощтыгъэх ыкӀи гъыщтыгъэх.
Меотхэм ятхьэ закъоу алъытэщтыгъэр тыгъэм, машӀом, нэфынэм ыкӀи фабэм ятхь ары. ЩыӀэныгъэм мыхэр ылъапсэхэу аӀощтыгъэ ыкӀи лъэшэу агъэлъапӀэщтыгъэх. ЦӀыфэу лӀагъэм ихьадэ краскэ плъыжь тыракӀэщтыгъэ, машӀом ышъо ар зэрэфэдэм пае.
Кавказым икъежьапӀэ икъушъхьэхэм ыкӀи ичӀышъхьашъохэм меотхэр ащыпсэущтыгъэх. Къушъхьэхэм ахэсхэм шыхэр бэу яӀагъ, чӀыгулэжьыным пылъыгъэх. Шъофхэм ащыпсэущтыгъэ меотхэр былымхъуныр ары зыфэгъэзэгъагъэхэр. Джащ фэдэу унэгъо хъызмэтым изылъэныкъо шъхьаӀэу пцэжъые ешэныр щытыгъ.
Сарматхэр
Тиэрэ ыпэкӀэ апэрэ илъэс минным къыубытрэ уахътэм Каспийскэ хым итемыр нэпкъхэм къарэкӀыхэшъ, Пшызэ шъолъыр ичӀыгухэм ираныбзэ зыӀулъ сарматхэм ялъэпкъхэр къарэхьэх. Ахэр ренэу зэпэуцужьыщтыгъэх, зэзаощтыгъэх пэщэныгъэр аубытыным фэбанэхэу. Азыфагу къихьэрэ зэгурымыӀоныгъэхэм ыпкъ къикӀэу, сарматхэр гощыгъэ хъугъэх. Анахь куп инэу щыӀагъэхэм ащыщых- аорсхэр, сиракхэр, аланхэр, роксоланхэр, языгхэр. ЯплӀэнэрэ лӀэшӀэгъум Пшызэ шъолъыр къыпыщылъ чӀыгухэм меотхэр япчъагъэкӀэ бэ хъухэу къарэтӀысхьэх. ШӀэныгъэлэжьхэм къызэратхырэмкӀэ, сарматхэр ӀашэкӀэ зэонхэм лъэшэу фэӀэзагъэх, Ӏэшэ лъэпкъ зэфэшъхьафэу яӀагъэр мэкӀагъэп. Джащ фэдэу шым тесыным ахэр фэкъулаигъэх.
Фэдэ гъунэгъу щынагъохэр зэряӀэр къазгурэӀом, меотхэм нахь зыкъагъэгъунэжьэу, зэкъотхэу псэунхэу аублагъ. Хэбзэгъэуцугъэхэр, шэн-хэбзэ зэхэтыкӀэхэр зыфагъэнэфэжьыгъэх, дзэхэр агъэпсыгъэх, ахэм япащэхэри къыхахыгъэх.
Ӏашэхэу меотхэм ашӀыщтыгъэхэр сарматхэм яехэм ягъэпшагъэмэ, нахь пытагъэх. Ау Ӏэшэ закъом къыухъумэщтхэу меотхэм алъытэщтыгъэп. Мамыр гухэлъхэр зиӀэу ахэм къахахьэщтыгъэ цӀыфым сыдигъуи дахэу пэгъокӀыщтыгъэх, агъашхэщтыгъ, шӀухьафтынхэр фашӀыщтыгъэх, зыщыпсэущт уни ратыщтыгъэ. Ау хымэ цӀыфэу ядэжь къеблэгъагъэм мыхъо- мышӀагъэхэр ыгу илъхэу зегуцафэхэкӀэ, ащ пэуцужьыщтыгъэх. Пыйхэм япчъагъэ бэ зыхъукӀэ, ащ лъыпытэу ахэм ябэнынхэу меотхэм амал яӀагъэп, ау сыд фэдиз уахътэ тешӀагъэми, яфэшъуашэр ахэм арагъэгъотыжьыщтыгъэ. Ащыщ къаукӀыгъэмэ, ащ фэдэ къабзэу адэзекӀожьыщытыгъэх. Анахь лъэшэу пыир загъэпщынэщтыгъэр-меотэу лӀагъэм икъэхалъэ зыгорэ зырашӀэкӀэ ары. Фэдэ бзэджэшӀагъэ зезыхьэрэр аукӀыщтыгъэ, ышъхьэ паупкӀыти, хьадэр агъэстыжьыщтыгъэ.
Зыгу хагъэкӀыгъэ меотым джэуап аритыжьынэу игъо имыфэу дунаим зехыжьыкӀэ, мы пшъэрылъыр иӀахьылхэм агъэцэкӀэжьын фэягъ. Пыир щэӀэфэ меотыр "лӀагъэхэм ядунай" ихьан ымылъэкӀыщтэу алъытэщтыгъэ. Ащ мэхьанэшхо зэрэратырэм къыхэкӀэу, лӀагъэм гухэлъэу иӀагъэр игупсэхэм нахь псынкӀэу зэрагъэцэкӀэщтым пылъыгъэх.
Сарматхэрмрэ меотхэмрэ язэфыщытййӀэхэр
Ау мыщ дэжьым сарамтхэм ягупшысэхэм меотхэм ятхьэшӀошӀхъуныгъэ зэщагъакъорэп.
Сиракхэр меотхэм къахэтӀысхьэхэу зырагъажьэкӀэ, меотхэм яшэн зызэблехъу.
Синдхэр
Синдхэр Боспорскэ къалэхэм сатыу адашӀыщтыгъэ. Синдхэм ябэдзэрхэм, яурамхэм грек сатыушӀэхэр бэу атеплъэгъон плъэкӀыщтыгъэ. Хьалыгъур, коцыр, щэр, пхъэшъхьэ-мышъхьэхэр ахэм аращэщтыгъэ. Бэдзэрхэм грекхэм пщылӀхэр ащащэфыщтыгъэ.
Синдикэм иунэхэм грекхэм ашӀыгъэ амфитеатрэ ашъхьащытыгъ. Къэгъэлъэгъон зэфэшъхьафхэр, бэнэнхэр ащ щыкӀощтыгъэх. Щыгъур, санэр, шэкӀхэр грекхэм Синдикэм аригъэгъотыщтыгъэ. Грекхэм язекӀокӀэ-шӀыкӀэхэр, ящыгъынхэр, яӀашэхэр псэупӀэхэр зэрагъэпсырэ шӀыкӀэхэр синдхэм къызфагъэфедэщтыгъэх. Греческэ живописым ыкӀи скульптурэм яшъэфхэр синдхэм къызӀэкӀагъахьэщтыгъэ.
Синдикэр аштэнышъ, греческэ хэгъэгу агъэпсыныр мы уахътэм боспорскэ пащэхэм гухэлъэу зыдаӀыгъыгъ. Ащ пае синдхэм адашӀыщтыгъэ зэдэгущӀэгъухэм яшӀуагъэ къызэмыкӀом, 479 илъэсым грек дзэхэр Синдикэм ихьагъэх. КъызэратхыжьырэмкӀэ, "зы мафэ горэм, нэфшъагъом, Синд къухьэуцупӀэм инэпкъыхэм грек дзэхэм якъухьэхэр къаӀухьагъэх. Синдикэм ицӀыфхэм ахэр къызалъэгъум, шӀэхэу къызэрэугъоигъэх ыкӀи къалэм икъэлапчъэхэр пытэу зэфашӀыгъэх. Синдхэм ящыгъынхэр ащыгъхэу къалэм дэсыгъэ бзэджашӀэхэр ухъумакӀохэм атебанэхи, къэлапчъэр къызэӀуахыгъ. Синдикэм чӀэнэгъэ инхэр ышӀыгъэхэу щэджагъом аштагъ..." Синдхэм якуп инхэм ыкӀи нэмыкӀ меотхэм Синдикэр къаӀахыжьынэу грекхэр зэп зэрэфежьагъэхэр. Зэпэуцужьхэм апкъ къикӀэу къалэр лъэшэу зэхэкъутагъэ хъугъэ. Ащ ычӀыпӀэ грекхэм ежьхэм якъалэ агъэпсыгъ ыкӀи ащ Горгипия фаусыгъ.
Синдикэр зызэхэзым, меотхэмрэ хы шӀуцӀэм инэпкъхэм якъокӀыпӀэ лъэныкъокӀэ псэущтыгъэхэ зиххэмрэ зэкъоуцохэу аублагъ. ЗихыкӀэ грекхэр ахэм яджэщтыгъэх, ау боспор тхыгъэхэм гущыӀэу ADZAHA ащыолъэгъу, адыгэ "адзэхэм" ар фэд.
("дзэхэр", е "дзэ лъэпкъ"). Зиххэм мы цӀэр зэраӀожьыщтыгъэнкӀи хъун. Уахътэ тешӀэ къэс гущыӀэу "адыгэ" хъужьыгъэу плъытэн плъэкӀыщт. НэмыкӀ еплъыкӀэу щыӀэмкӀэ, адыгэ цӀэр къызхэкӀыгъэр тыгъэм шъхьашъэ зэрэфашӀыщтыгъэр ары. Джащ фэдэу ыпэкӀэ аӀощтыгъэ "а-дыгъэ" -тыгъэм илъэпкъ. Итальянскэ ыкӀи греческэ тхыгъэхэм къызэратырэмкӀэ, цӀэу "зихи" зыфиӀорэр адыгэхэм я Ӏ5-нэрэ лӀэшӀэгъум нэс араӀощтыгъэ. Адыгэхэм ятарихъ зыугъоищтыгъэ Интериано мыщ фэдэу къетхы: "итальянскэ, греческэ ыкӀи латиныбзэкӀэ зихкӀэ ахэм яджэх, татархэм ыкӀи тыркухэм черкес аӀо, ежьхэм адыг зэраӀожьы".
Боспорымрэ меотхэмрэ ясатыу зэпхыныгъэ нахь мэпытэ. Боспор къалэхэм хьалыгъур меотхэм арагъэгъоты, ижъырэ Грецием икъалэхэм, джащ фэдэу Афинэ мы гъомлапхъэр щыӀуагъэкӀы. Ижъырэ грекхэм якультурэ меотхэм къахэхьэ. Греческэ дзэ Ӏашэхэр, дышъэхэр, тыжьынхэр агъэфедэрэ Ӏэмэ-псымэхэм ащыщ мэхъух.
Зиххэр
ЯтӀонэрэ лӀэшӀэгъум зихыпщэу Стахемфак, зиххэм яеплъыкӀэхэр ыгъэпытэным фэшӀ, Римскэ императорым иунэӀут фэдэу зыкъегъэлъагъо. Зих пщыхэм бзылъфыгъэ купхэр агъэпсых, къэралыгъо зэфэшъхьафхэм къаращырэ бзылъфыгъэ шъэ пчъагъэ ахэм ащэпсэу.
Меот лъэпкъхэм зиххэм нахь пэблагъэ зафашӀы. Ахэм афэдэу былымхъуным, чӀыгулэжьыным, пчэжъые ешэным зиххэр пылъых. Джащ фэдэу сэнашъхьэ алэжьыным игъэкӀотыгъэу ыуж ехьэх. КъухьэшӀыными зиххэм хэшӀыкӀ ин фыряӀагъ. Хым итхьэу Хьатх исурэтхэмкӀэ ахэр агъэкӀэракӀэщтыгъэх.
Зихием гъэпщылӀэныр щылъэшыгъ. УнэӀутхэу къаубытыхэрэр Боспор къалэхэм ащащэщтыгъэх. Тиэрэ ыпэкӀэ апэрэ лӀэшӀэгъум Понтийскэ царствэм иӀэпыӀэгъу Зиххэр щэгугъух. Зэрэтыгъощтыгъэхэм ыкӀи ягъунэгъухэм зэратебанэщтыгъэхэм къыхэкӀэу, дышъэхэр зиххэм бэу яӀагъэх.
Еутых Аскэр
Еутых Аскэр (1915 — 1999) Iоныгъо мазэм и 25-м, 1915-рэ илъэ­сым Красногвардейскэ районым ит къуаджэу Хьатикъуае къы­щыхъугъ.
1928-рэ илъэсым Адыгэ педтехникумым чIэхьагъ, къыухыгъ, Краснодар дэт кIэлэегъэджэ институтри къыухыгъ. 1936 — 1938-рэ илъэсхэм А. Еутыхыр Адыгэ научнэ-ушэтэкIо институтым бзэмкIэ, литературэмкIэ ыкIи тарихъымкIэ инаучнэ IофышIагъ, 1939-рэ илъэсым щегъэжьагъэу 1941-рэ илъэсым нэс Аскэр Мос­ква дэт театрэ искусствэмкIэ къэралыгъо институтэу А. В. Луначарскэм ыцIэ зыхьырэм икIэлэегъэджэ-консультантыгъ.
1935-рэ илъэсым къыщыублагъэу Еутых Аскэр ытхыхэрэр къыхиутыщтыгъэх. Поэзием, драматургием, прозэм ыкIи зэдзэкIыным зэфэдэу ащылэжьагъ. Иапэрэ усэ тхылъэу «Тимафэхэр» 1938-рэ илъэсым къыдэкIыгъ. Ащ къыкIэ­лъыкIуагъэх рассказхэр зыдэтхэу «КIочIэ ин», усэхэр ыкIи поэмэхэр зыдэхьэгъэ сборникэу «ЩыIэкIакI», лирическэ повестэу «Сшынахьыжъ» зыфиIохэрэр.
Баджэ
Баджэ - цы шъабэ тетэу, кIэ утысэ кIыхьэ пытэу, щэкIэ пIорэ хьакIэкъокIэ цунтхъэкIо цIыкIу.
Еутых Аскэр
ТхакIом ипроизведениехэр урысыбзэкIэ журналхэм, тхылъ те­дзапIэхэм Мыекъуапэ, Краснодар ыкIи Москва къащыдэкIыщтыгъэх. ГущыIэм пае, «У нас есть такой обычай» ыкIи «Исмаил Шарифет» зыфиIохэрэр журналэу «Огонекым» (1946-рэ илъэс), усэхэр ыкIи поэмэхэр зыдэт сборникэу «Счастье» (Мыекъуапэ, 1946), новеллэхэр зыдэтэу «Священная река» (Мыекъуапэ, 1946), повестьхэу «Аул Псыбэ» (журналэу «Знамя»), «У нас в ауле» (журналэу «Новый мир») къарыхьагъэх. Мыхэм къакIэлъыкIуагъэх урысыбзэкIэ тхыгъэ романхэу «Улица во всю ее длину», «Двери открыты настежь», «Глоток родниковой воды», «Баржа», «Бычья кровь» зыфиIохэри.
2000-рэ илъэсым Москва, А. Къ. Еутыхыр зыщымыIэжь уж, прозэкIэ тхыгъэ тхылъэу «Разрыв сердца», повеститIу дэтэу «Разорванная картина» ыкIи «Я – кенгуру» зыфиIохэрэр къыщыдэкIыгъэх. 2011-рэ илъэсым усэхэр, поэмэхэр зыдэт тхылъ цIыкIоу «Хъырахъишъ» зыцIэр Адыгэ республикэ тхылъ тедзапIэм къыщытырадзагъ.
ТхакIом ипроизведениехэм ащыщ­хэр бзэ зэфэшъхьафхэмкIэ зэрадзэ­кIыгъэх. Еутых Аскэр итворчествэкIэ шIэныгъэ ушэтынхэр, статья зэфэшъхьафхэр, рецензиехэр бэу атхыгъэх. Еуты­хыр Адыгэ Республикэм илъэпкъ тхэкIуагъ, 1938-рэ илъэсым щегъэ­жьагъэу СССР-м итхакIо­хэм я Союз хэтыгъ, гупшысэкIэ гъэшIэгъон IэкIэлъыгъ, творчествэр фэIэрыфэгъугъ, лъэуж зафэ мы чIым къытезынагъэ­хэм ащыщ.
ТӀэшъу Светлан
ТӀэшъу Светлан (УрысыбзэкӀэ: Светлана Тешева) Адыгэ журналист Адыгеим щыщ.
Бадзэ
Бадзэ - тэмитIу зиIэ хьацIэ-пIэцIэ цIыкIумэ ащыщ.
Хелсинки
Хелсинки – Финланд и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ 658 000 фэдиз дэс.
Шыхулъагъо
Шыхулъагъо - ар галактикэ.
Ӏен зиуан
Ӏен Зиуан (Арапыбзэкӏэ:عين زيوان) Адыгэ къуаж ипшъэ Сирием дэт, абдзаххэри къэбэртайхэри бжъэдыгъухэри дасыгъэх мы къуажэм. 1967 заом иштагъ Исраил Джоланыр.
Анталия
Анталием Хы Фыжьыр кьеуалIэ. ИджабгъукIэ Таурыс (Торос) къушъхьэхэр къэлъагъох, ахэмэ акIыбыкIэ адыгэ чылитIу щыс. Къалэм ос къыщесырэп, ау къушъхьэ шыгухэр фыжьыбзэ мэхъух.
КъухьэуцупIэм къухьэ зэфэшъхьафхэр Iутых. Ащ пэчыжьэп Къара Али Оглы паркыр. Мыр парк дах. Хъурмэ чъыгхэр дэхэ дэдэх. Банан хьасэхэри къыщэкгых.
Велико-Тырново
Велико-Тырново (bg: Велико Търново) – Булгарие и къэлэшъхьаI(1185-1393) и къэлэшхомэ ащыщ. Нэбгырэ 73,565. Къалэм и лIышъхьэр – Даниел Панов.
Адыгеим итамыгъ
Адыгэ Республикэм итамыгъэр (гербыр) итеплъэкIэ хъурай. Ащ жъогъо къопитфыр, шыур, жъогъо пшIыкIутIур, адыгэ Iанэр тешIыхьагъэх.
Тамыгъэр гузэгур огушъо-шхъонтIашъокIэ гъэлагъэ. Адыгэ Республикэм ибайныгъэ къагъэлъагъо адыгэ Iанэм ылъакъомэ къагошIыхьэгъэ сурэтмэ. Тамыгъэм ычIэгъкIэ хьарыфитIу тет: «РФ». Ащ кьегъэлъагъо Адыгэ Республикэр Урысые Федерацием зэрэхахьэрэр.
Тамыгъэр зышIыгъэр художникэу Мэрэтыкъо Долэт.
Шахин Кы
Шабан Аджар (тыркубзэкӏэ: Şaban Acar; 1968 илъэсым Ортакёй (Акъсарай) къыщыхъугъ), Шахин Кы (Şahin K) е Шахин Йылмаз (Şahin Yılmaz) цӀэлыйхэмкӀэ (псевдонимхэмкӀэ) зышъхьэщыт — Тыркуем щыщ порноактёр, режиссёр. Ар Германиерэ Урысыерэ къалэхэм щэпсэу.
Къэрэщэе-Щэрджэс Республик
Къэрэщэе-Щэрджэс Республик (Урысыбзэкӏэ: Карачаево-черкеская республика, къэрэщэе-балкъэрбзэкӏэ: Къарачай-Черкес республика, нэгъоебзэкӏэ: Къарашай-Шеркеш республика, Абазэбзэкӏэ: Къарча-черкес республика) – Урысые Федерацием хахьэу республикэ. Къэралыгъуабзэхэр – адыгабзэ, къэрэщэе-балъкъэрыбзэ, нэгъоебзэ, абазэбзэ, урысыбзэ.
Республикэм и къэлэ шъхьаӏэр – Адыгэ Къалэ.
Республикэм и лIышъхьэр – Темрез Рашид.
Шъхьэлэхъо Абу
1990-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу щэIэфэ гуманитар ушэтынхэмкIэ Адыгэ республикэ институтым литературэмкIэ иотдел ипэщагъ.
Шъхьэлэхъо Абу Адышэс ыкъор Теуцожь районым ит къуаджэу Очэпщые мэлылъфэгъум и 19-м, 1929-рэ илъэсым къыщыхъугъ. ЦIыф шIагъу, губзыгъ, шIэныгъэлэжьышху, тхакIо, лъэпкъ IофхэмкIэ псэемыблэжь, общественнэ IофышIэкIошху. МэкъумэщышIэ-лэжьэкIо унагъом щапIугъэ кIалэм гупкIагъи, гулъыти, гукIэгъуи, къэрари ны-тыхэм ыкIи къоджэдэс нахьыжъхэм къыхалъхьагъ. ДаIорэр цIыфы мэхъу хабзэти, халъхьагъэр, зыпкъырищагъэр къыхэкIыжьыгъ.
Уахътэр мыпсынкIагъэми, еджагъ ыкIи «епщэжьыгъ». Гурыт еджапIэр (1947) къызеух ужым, Адыгэ кIэлэегъэджэ училищым чIахьи, гъэпсынкIэгъэ шIыкIэм тетэу 1948-рэ илъэсым ушэтынхэр ытыхи, къыухыгъ, IофшIэныр икъуаджэу Очэпщые ублэпIэ еджапIэм (1948 — 1949) щыригъэжьагъ. ЕтIанэ Нэчэрэзые илъэси 7 еджапIэм илъэситIо щыригъэджагъэх. 1950 — 1957-рэ илъэсхэм дзэм къулыкъу щихьыгъ. КъызэкIожьым, ПчыхьалIыкъое гурыт еджапIэм илъэситIо кIэлэегъаджэу Iоф щишIагъ. 1953 — 1957-рэ илъэсхэм комсомолым и Теуцожь район Комитет ия II-рэ секретарэу, нэужым иапэрэ секретарэу, комсомолым ыкIи партием яхэку комитетхэм Iоф ащишIагъ. Iоф ышIэзэ, Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтыр заочнэу къыухыгъ. А илъэс дэдэм Шота Руставели ыцIэкIэ щыт институтэу шIэныгъэхэмкIэ Грузием и Академие иаспирантурэ чIахьи 1960-рэ илъэсым къыухыгъ. 1968-рэ илъэсым филологие шIэныгъэхэмкIэ кандидат, 1986-рэ илъэсым филологие шIэныгъэхэмкIэ доктор хъугъэ. 1960 — 1977-рэ илъэсхэм Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым кIэлэегъаджэу, кIэлэегъэджэ шъхьаIэу, доцентэу Iоф щишIагъ. 1977 — 1978-рэ илъэсхэм Адыгэ шIэныгъэ-ушэтэкIо институтым литературэмкIэ исектор ипащ. 1988 — 1989-рэ илъэсхэм Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым адыгэ литературэмкIэ икафедрэ ипрофессор. КIэлэегъаджэхэм яшIэныгъэ зыщыхагъэхъорэ институтым адыгэ филологием, тарихъым, культурэм якафедрэ щызэхещэ, ащ ипащэу илъэситIо Iоф ешIэ.
Ежь ихудожественнэ произведениехэри игъорыгъоу ахэм къагоуцуагъэх. Рассказхэмрэ повестьхэмрэ дэтхэу «ЛIыхъужъ машIу» (1998), «Гум хэлъ мастэр» (2004) къыдигъэкIыгъэх. Итхылъэу «ЛIыхъужъ машIу» зыфиIорэ литературоведческэ IофшIагъэр, нэмыкIхэр тыркубзэкIэ зэрадзэкIыгъэх. ЗэдзэкIын IофымкIэ гъэзагъэу Абу Iоф ышIагъ, кIэлэцIыкIухэм апае С. Баруздиным итхылъэу «Хэт зышIыгъэр мы унэр?» ыкIи Н. Глейзаровым итхылъэу «Темыр шъыхь» зыфиIохэрэр адыгабзэкIэ зэридзэкIыгъэх. 1962-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу адыгэ литературэр гурыт еджапIэм зэрэщябгъэшIэщтым ипрограммэ иавтор, я 9-рэ классым литературэмкIэ иучебник, я 10-рэ классым иучебник, ащкIэ методикэр (гъусэ иIэу) ытхыгъэх.
ШIэныгъэ-гупшысэу ылэжьырэм готэу, адыгэ щыIэкIэ-псэукIэм гъэпсыкIэ-шIыкIэ хабзэхэр хэлъхьэгъэнхэмкIэ гъэза-гъэу Шъхьэлэхъо Абу Iофышхо ышIагъ. Адыгэ Хасэм иапэрэ зэхэщакIохэм ащыщыгъ, илъэсыбэрэ ащ ипэщагъ, етIанэ итхьамэтэ гъэшIогъагъ. Дунэе Адыгэ Хасэм изэхэщэкIуагъ, ащ ипрезидент иапэрэ гуадзэу ыкIи ипрезидентэу щытыгъ. Абу ежь игупсэ Теуцожь районымкIэ ыкIи къалэу МыекъуапэкIэ къэлэ Советхэм ядепутатыгъ, республикэ Парламентым иапэрэ зэхэщэгъу идепутатыгъ — общественнэ-политическэ IофышIэшхуагъ. ИIорэ ишIэрэ зэтехьэу, цыхьэ ыкIи лъытэныгъэ зыфэозыгъэшIырэ гъэсэгъагъ, губзыгъагъ.
Адыгэ лъэпкъым ыпашъхьэ шIушIагъэу щыриIэм пае медалэу «Адыгеим и Щытхъузехь» зыфиIорэр къыфагъэшъошагъ. Адыгэкъалэ ыкIи Теуцожь районымкIэ къуаджэхэу Очэпщые, Щынджые, Аскъэлае яцIыф гъэшIуагъ. Шъхьэлэхъо Абу Дунэе адыгэ академием иакадемик, Урысые Федерацием ыкIи Адыгэ Республикэм шIэныгъэхэмкIэ язаслуженнэ IофышIэшху. 1995-рэ илъэсым къыщыублагъэу УФ-м итхакIохэм я Союз Абу хэтыгъ.
Шъхьэлэхъо Абу зэпыуи зэпычи имыIэу тхэщтыгъэ, игупшысэ лажьэщтыгъэ. Итхыгъэхэр бэу гупчэ ыкIи чIыпIэ журналхэм, гъэзетхэм, журналэу «Зэкъошныгъэм» къащыхиутыщтыгъэх. Советскэ энциклопедие иным, Литературнэ энциклопедие кIэкIым ахэр къадэхьагъэх.
Шъхьэлэхъо Абу шIэныгъэ хьасэр куоу ылэжьыгъ, ытхыхэрэр 1954-рэ илъэсым къыщыублагъэу къыхиутыщтыгъэх. АдыгабзэкIи урысыбзэкIи итхылъхэр къыдигъэкIыгъэх. «Адыгэ бзылъфыгъэр адыгэ литературэм къызэрэщигъэлъагъорэр» (1963), «ЩыIэкIакIэм къыдэхъугъ» (1970), «Хэхъоныгъэм илъэоянэхэр», «Адыгэ фольклор», «МыкIосэрэ жъуагъохэр», нэмыкIхэри.
ХьэдэгъэлIэ Аскэр
ХьэдэгъэлIэ Аскэр (1922 — 1999) Iоныгъо мазэм и 25-м, 1915-рэ илъэсым Красногвардейскэ районым ит къуаджэу Хьатикъуае къыщыхъугъ.
ШIэныгъэлэжьэу, усакIоу, зекIолIэу ХьэдэгъэлIэ Аскэр 1922-рэ илъэсым Iоныгъом и 20-м къуаджэу Хьатикъуае къыщыхъугъ. Сабыир дунаим щызэлъашIэрэ шIэныгъэлэжьышхо хъущтми, нарт батырхэр ыгъэшэсыжьыщтми зыми ышIагъэп.
ХьэдэгъэлIэ Аскэр Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ училищым щеджагъ, Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтыр къыухыгъ. Зэошхэу нэмыц техакIохэм къыташIылIагъэм хэлэжьагъ. Зэо ужым Адыгэ научнэ-ушэтэкIо институтым IофшIэныр щырегъажьэ ыкIи илъэс 63-рэ щэлажьэ. ИIофшIагъэ щытхъушхо къыфехьы, ыцIэ лъагэу еIэты. Аскэр наукэшхом игъогу теуцуагъ. Аспирантурэр къыухыгъ. Кандидат, нэужым доктор, академик хъугъэ. Ащ угъоен лъэныкъомкIэ Iофышхо ышIагъ. Адыгэ хэкум, Къэбэртае, Черкесием, хыIушъо Шапсыгъэм, Краснодар краим ащыугъоягъ. А илъэсхэм Аскэр ынаIэ эпосым лъэшэу тыридзагъ. Тбилиси аспирантурэм зэкIом, грузин шIэныгъэлэжьхэм нарт эпосым дэлэжьэным къыфагъэущыгъ, нахь кIагъэгушIугъ.
Лъэпкъ кIэным иугъоижьын къыфэдгъэзэжьмэ, нарт пщыналъэхэм, къэбархэм, орэдхэм ауж бэрэ зэрифагъ. Израиль, Америкэм, Тыркуем, Сирием ащыпсэурэ адыгэхэм яIорIуатэхэр къытхыжьыгъэх. «Адыгэ лъэпкъ эпосым сызыпэхьэм, ащ фэдизрэ сыпылъыщтми, илъэс 20-м ехъу ыхьыщтми, ары пакIошъ, нартмэ ялъагъо псыхъохэр, хыхэр, Атлантическэ океаныр зэпысагъэчыщтыми, тилъэпкъэгъухэр нахьыбэу зэрыс хэгъэгумэ саращэщтыми сшIагъэп. Ахэм яжэдэкIэу нарт пщыналъэхэр, къэбархэр, орэдхэр тхьапэм езгъэкIущтхэми, магнит лентэм тестхэщтми сшIагъэп», – ыIощтыгъ шIэныгъэлэжьым.
Лъэпкъ баиныгъэшхоу итэкъухьагъэ хъугъэр къыугъоижьыным кIуачIэу иIэр рихьылIагъ. ЗыфасIорэр тижэрыIо усэ шIагъохэр ары. Ахэр зышIэхэрэр, къэзыIуатэхэрэр къыхэгъэщыгъэнхэ ыкIи къэтхыжьыгъэнхэ фэягъ. Зэгъэфагъэу институтым иархив хэлъхьагъэу, етIанэ тхылъ шIыгъэу къыдэгъэкIыгъэнхэ фэягъ. Ащ къыкIэлъыкIоу ушэтынхэр яшIылIэгъэнхэу щытыгъ. ШIэныгъэлэжьхэр зыщызэIукIэхэу, фольклор наукэм къыгъэуцурэ Iофыгъохэм, шъхьадж иIорIотэ бай зыщытегущыIэхэрэр зэхэщэгъэнхэ, нэмыкI чIыпIэхэм ащашIырэ научнэ форум инхэм ахэлэжьэнхэ фэягъ. КъэбарIуатэхэм, тхыдэIуатэхэм, орэдыIохэм, джэгуакIохэм апае зэIукIэхэр, конференциехэр, фольклор-этнографическэ, фольклор-музыкальнэ экспедициехэр зэхэщэгъэнхэу щытыгъ. Джа зэпстэуми Аскэр иIахьышIу ахэлъ.
Наукэм щылажьэхэрэм ашIэ нарт эпосыр зиемкIэ зэнэкъокъушхохэр зэрэщыIагъэхэр. Зы нэбгырэмкIэ IофшIэгъэ иныгъ эпосыр къэуугъоин, зэбгъэфэн, къыдэбгъэкIыныр, ау Аскэр ащ къыщыуцугъэп. Ушэтын инхэр эпосым ехьылIагъэу ышIыгъэх. Ахэм къатыгъэх монографиехэу «Героический эпос Нарты и его генезис» (Краснодар, 1967), «Героический эпос Нарты адыгских (черкесских) народов» (Майкоп, 1987), «Память нации. Генезис эпоса «Нарты» (Майкоп, 1997), «Память нации. Идейно-тематическое и художественное своеобразие героического эпоса «Нарты» (Майкоп, 2002).
Мыхэм шIэныгъэлэжьым инджылызыбзэмрэкIэ французыбзэмрэкIэ резюмехэр афишIыгъэх. ИIофшIагъэхэмкIэ къыгъэлъэгъуагъ ыкIи научнэ сообществэм шъыпкъэкIэ ыштагъ лIыхъужъ нарт эпосым ыкупкI адыгэу зэрэщытыр.
1993-рэ илъэсым шэкIогъум и 25-м Аскэр апэу адыгэхэмкIэ Израиль кIуагъэ. Ащ къыщегъэжьагъэу мы мафэр адыгэм и Мафэу агъэмэфэкIы.
Нарт Саусэрыкъо нартхэм машIор къызэрафихьыжьыгъэм фэдэу Аскэри ахэм апэу анигъэсыгъ чIыгужъым иджэныкъо машIо ифэбагъэ, машIом иIугъо фабэ акIигъэуагъ. Къэралыгъо зэфэшъхьафхэм арыс адыгэхэм лъэмыдж афишIыгъ, гъогур къафызэIуихыгъ. Аскэр IэкIыб хэгъэгубэмэ ащашIэ, шIу ащалъэгъу, ащалъытэ. Ахэм ащыщэу Тыркуем 1998-рэ илъэсым фольклор-этнографическэ экспедициеу щыIагъэм сэри сыхэтыгъ. Ащ къыгъэлъэгъуагъ гуфэбэныгъэрэ шъхьэкIафэрэ ХьэдэгъэлIэ Аскэр къызэрэфыряIэр.
Аскэр адыгэ лIыхъужъ эпосэу «Нартхэр» зыфиIорэр 1968 – 1971-рэ илъэсхэм зэрегъафэ, зэхегъэуцо, гущыIапи, гущыIалъи, эпосыр къэзыIотэгъэ тхыдэуатэхэм ясурэтхэри, ущызгъэгъуази дэтэу тхылъибл хъоу къыдегъэкIы. Адыгэ сурэтышI IэпэIасэхэу, дунаим щызэлъашIэхэрэ Мэрэтыкъо Долэтрэ Хьапыщт Аисэрэ «Нартхэр» агъэкIэрэкIагъ. Мы IофшIэгъэшхомкIэ ХьэдэгъалIэм шIушIэгъэ ин адыгэ лъэпкъым фишIагъ.
Прошу Вашего разрешения на ввоз материалов в СССР».
Ащ описэу материалхэм ягъусэри гуилъхьажьыхи, кIэтхэжьыгъ. Архивыр тикъэралыгъо къырищэжьынэу Щербаковым Iизын къыритыгъ. Джар икъэщэжьыкIэу КIубэ Щэбанэ икIэн Аскэр къыщэжьыгъ.
1971-рэ илъэсым ХьэдэгъалIэр Америкэм кIогъагъэ. СССР-мкIэ апэу зылъапэ Америкэм ичIыгу изыдзагъэхэм ар ащыщыгъ. КIубэ Щэбанэ икIэн къыщэжьыгъагъ. Ари псынкIагъэп. Архивыр СССР-м къэпщэжьыным пае типосольствэу Америкэм щыIэм Iизын къыIыпхын фэягъ. КIубэр Патерсон дэсыгъ. Iоф пстэури Аскэр зэпигъэфагъ. Письмэ атхыгъ консулэу, СССР-м и Посольствэ иятIонэрэ секретарэу Л.В. Щербаковым ыцIэкIэ. Мары ащ итхэгъагъэр: «Товарищу Л.В. Щербакову, консулу, второму секретарю Посольства СССР в Вашингтоне. Согласно Вашему совету я в г. Патерсоне составил опись текстов адыгского фольклора и адыгского народного эпоса «Нарты», отобранных из личного архива Шабана Кубова и предназначенного для передачи Адыгейскому научно-исследовательскому институту (Гоголя, 8).
1996-рэ илъэсым Мыекъуапэ республикэ конференциеу щыкIуагъэм хэлэжьагъэхэм ялъэIукIэ 2002-рэ илъэсыр ЮНЕСКО-м нартмэ я Мафэу ыгъэнэфэгъагъ. А унашъом елъытыгъэу Дунэе конференцие Налщык щыкIогъагъ. Джащ фэдэу ХьэдэгъэлIэ Аскэр «Нартхэм ямашIо орэмыкIуас» зыфиIорэ фестивалыр чIыпIэ зэфэшъхьафхэм ащызэхищагъ. ЕджапIэхэм, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм тилъэпкъ иэпос зэрэщызэрагъашIэрэр къызщагъэлъэгъорэ зэнэкъокъухэм шIэныгъэлэжьым гъунэ алъифыщтыгъ. Иунэе мылъкукIэ текIоныгъэр къыдэзыхыгъэхэм шIухьафтынхэр афишIыщтыгъ. КIэлэеджакIохэр нарт пщыналъэхэм якъэIонкIэ, нарт къэбархэм якъэIотэнкIэ, нарт лIыхъужъхэм ясурэтхэм яшIынкIэ зэнэкъокъущтыгъэх.
ШIэныгъэлэжьэу ХьэдэгъэлIэ Аскэр Европэм икавказологхэм яобществэ зэIукIэшхоу ышIыхэрэм ахэлажьэщтыгъ. Ащ ежьи хэтыгъ. Англием, Голландием, Германием, Урысыем ащызэхащэрэ Iофтхьабзэхэм къащыгущыIэщтыгъ. Доклад гъэшIэгъонхэр къащишIыщтыгъ, секциехэр ащызэрищэщтыгъэх. Аскэр икIэщакIоу мы обществэм ия VI-рэ зэIукIэ Мыекъуапэ 1992-рэ илъэсым щыкIуагъ, дунаим ичIыпIэ зэфэшъхьафыбэмэ къарыкIыгъэ шIэныгъэлэжьышхохэр ащ къэкIогъагъэх. «Нарт эпосымрэ кавказ бзэшIэныгъэмрэ» ыцIэу, зэIукIэм иматериалхэр дэтхэу 1994-рэ илъэсым Мыекъуапэ тхылъ кIэракIэ къыщыдагъэкIыгъ.
ХьэдэгъалIэр зэхэщэкIошхуагъ. Нарт томиблыр къызыдэкIыгъэр илъэс 25-рэ зэрэхъугъэр 1996-рэ илъэсым хагъэунэфыкIынымкIэ Iофышхо ышIагъ. ШIэныгъэлэжьхэми тхылъым осэшхо къыфашIыгъ. ГущыIэм пае, Сирием (Дамаск) щыпсэурэ шIэныгъэлэжьэу Адель Абдулсэлам Лащэм мырэущтэу къытхыгъ: «Нартхэм ятомибл адыгэхэм ядышъэ Iошъхьибл. ХьэдэгъалIэм адыгэмэ якIэн мыкIодыжьынэу ышIыгъ». Джон Коларуссо (Канада) профессор-кавказологым «Гадагатль сделал бессмертным духовное и культурное наследие адыгов… Семитомник «Нарты» больше поможет нации, чем деньги и оружие» ыIогъагъ. Профессорэу Сидельниковым (Москва) лъэшэу ыгъэшIэгъогъагъ ХьэдэгъалIэм ышIэгъэ Iофыр. Ары зыкIиIуагъэр: «Я удивлен богатырской работой составителя. Это огромное богатство адыгского народа».
Нарт лIыхъужъхэмрэ гуащэхэмрэ, Аскэр зэрэкIэхъопсыщтыгъэу, нэмыкIыбзэхэмкIи, гущыIэм пае, тыркубзэкIэ къэгущыIагъэх. Хъуажъ Фахьри къэбэртэябзэкIэ ыкIи тыркубзэкIэ «Нарт Саусэрыкъу» ыIоу тхылъ къыдигъэкIыгъ. Ащ къыдэхьагъэх Саусэрыкъо, Сэтэнае, Орзэмэдж, Тотрэщ афэгъэхьыгъэ текстхэр. Тхылъыр 2014-рэ илъэсым къыдэкIыгъ. Ежь Аскэри псаузэ «Нарт Лъэпшъ ищэбзэщэкI» ыIоу ыгъэхьазэрыгъагъэри тыркубзэкIэ къытырадзэгъагъ.
ХьэдэгъалIэм усэкIэ ытхыгъэ поэмэу «Адыгэм ыпхъу» зэ уеджагъэмэ, щыгъупшэгъуай. Аскэр ихудожественнэ творчествэ зэманыжъым адыгэм ищыIэкIагъэ, хэгъэгу зэошхом адыгэмэ щыIэкIакIэу яIэ хъугъэм чIыпIэшхо щаубыты.
ХьэдэгъэлIэ Аскэр цIыфхэр шIу ылъэгъущтыгъ, хьалэлыгъ, хъяр зиIи къин зиIи ыIэ афищэищтыгъ. Тэ, иIофшIэгъухэм, къытфэгумэкIыщтыгъ. ЫнаIэ къыттетыгъ, тиIофшIагъэхэм гъунэ алъифыщтыгъ. Наукэ иным куоу тыхищэ шIоигъуагъ.
Аскэр зэрэтшIэрэр шIэныгъэлэжьышхоу ары, ау ащ изакъоп, ар поэт гъэшIэгъон. Адыгэ литературэм ихьаси лъэшэу щылэжьагъ. Усэхэр зыдэт тхылъ пчъагъэ къыдигъэкIыгъ. Ахэр Мыекъуапэ, Краснодар, Москва къащыхаутыгъэх. Аскэр усэн Iофым къыфэзыгъэущыгъагъэр Пушкиным ипоэмэу «Тазит» зыфиIорэр арэу зэрэщытыр бэрэ къыIотэжьыщтыгъ. Лъэшэу фэрэзагъ икIэлэегъаджэу Къудаикъо Рэщыдэ. Ежь къызэриIотэжьыщтыгъэмкIэ, итэтэжъэу ЛIымафэ къыфиIуатэщтыгъэ хъишъэмэ ащыщ горэ усэкIэ къыIотэжьы шIоигъо хъугъагъэ. Джащ тхэныр щыригъэжьэгъагъ.
Аскэр фэягъ нартхэр нэмыкIыбзэхэмкIэ къыгъэгущыIэнхэу. Адыгэ эпосыр цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэм алъигъэIэсынэу, дунэе хъарзынэщым рилъхьанэу. Икъоу къыгурыIощтыгъэ ащ имэхьанэ. Джащ фэд томиблэу адыгабзэкIэ къыхаутыгъэу гъотыгъуае хъужьыгъэр къыдигъэкIыжьынэу фэягъ зы монографие игъусэу. А Iофыри ригъэжьэгъагъ, ау ар къыдэхъугъагъэп. Аскэр зыкIэхъопсыщтыгъэ Iофыр (томиблым икъыдэгъэкIыжьын) институтым фольклорымкIэ иотдел 2017-рэ илъэсым зэшIуихыгъ. Меценатэу Шъэумэн Хьазрэт иунэе мылъкукIэ томиблыр икIэрыкIэу къытырадзэжьыгъ.