cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шапсыгъэхэр
Шапсыгъэхэр адыгэ лъэпкъмэ ащыщ. Джыдэдэм Тыркуем, Урысые Федерацием (Адыгэ Республик, Краснодар край) ыкIи нэмыкI къэралхэм (Сириер, Иорданиер, Исраил, нэмыкIхэр) ащэпсэух. Урыс-Кавказ Заом и кIэух нэс (1860-рэ илъэсхэр) хэкужъым пстэури щыпсэущтыгъэх. ШIэныгъэлэжьмэ къызэраIорэмкIэ нэбгырэ мин 200-м (200 000) къехъущтыгъэх. Зэо ужым а пчъагъэм и зы 50-нэ(~5%) нэмыIэм къэнагъэп – адрэхэр рагъэкIыгъэх.
Тарихъ
Шапсыгъэхэр адыгэ лъэпкъхэу зипчъагъэкIэ анахьыбаrъэм ащыщыгъ. 1831-рэ илъэсым ащ япчъагъэ минишъэрэ шъэныкъорэ хъущтыгъэу аIо. Т. В. Половинкинам зэрилъытэрэмкIэ шапсыгъэхэр непэ нэбгырэ минипшI мэхъух.
Шапсыrъэ хэгъэгур тIоу аrощыщтыrъэ: Шапсыrъэ хэгъэrушхор (Псыхъоу АтIэкIумэ рекIокIэу тыrъэкъокIыпIэ лъэныкъомкIэ, къыблэ лъэныкъомкIэ абдзахэмэ ягъунапкъэ нэсэу) ыкIи Шапсыrъэ хэгъэгу цIыкIур (Анапэрэ ЦIэмэзырэ яIэгъо-чIыrъохэр къыдиубытэу, Тенэ хыгъэхъунэ ныкъом нэсэу).
Непэ
Непэ Хэкужъым шапсыгъэ минипшI (10 000) фэдиз щэпсэу, Адыгэ Республикэри, Краснодар Крайри зэхэбгъахъомэ. Къуаджэхэу Афыпсып, Пэнэхэс, ШIоикъу, ТIуапсэ, Сашэ, нэмыкIхэми адэсых.
Непэ щэпсэух шапсыгъэхэр ХышIуцIэ Iушъом къоджэ 13 хъоу, щэпсэух шапсыгъэхэр Адыгэ Республикэми къоджиплIэу, щэпсэух ахэр IэкIыб чыжьэми.
Непэрэ Адыгэ ХыIушъо шапсыгъэ Хасэр
Краснодар хэкум иобщественнэ орrанизациеу «Общество «Адыrэ Хасэ» Причерноморских адыrов-шапсугов» зыфиIорэр апрель мазэм 1989-рэ илъэсым зэхащаrъэ. Ащ адыrэу Шъачэрэ ТIуапсэ районымрэ ащыпсэухэрэр зэрепхых. Хасэр поселкэу ПсышъуапIэ (Лазаревскэм) дэт. Апэрэ тхьэматэу ащ иIаrъэр ТIэшъу Мурдин Щухьаибэ ыкъор ары. Непэ Хасэм итхьаматэр КIакIыхъу Мэджыд. Мэджыдэ илъэс 25-рэ хъуrъэ мы орrанизациер зызэрищэрэр. КIакIыхъу Мэджыдэ непэ Кабардинэ-Балкарием культурэмкIэ изаслуженнэ IофышI, почетнэ знакэу «За вклад в развитие города Сочи» зыфиIорэр къыфаrъэшъошаrъ. Непэ Мэджыдэ МЧА-м ивице-президент, Адыrэ Международнэ черкесскэ академием иакадемик rъэшIуаrъ. БэмышIэу шапсыrъэхэм ар джыри Хасэм итхьэматэу щыхадзыжьыrъ.
Шапсыrъэмэ ябыракъ къызэрахьыжьыrъэр
1926-рэ илъэсым январым и 13-м Шапсыrъэ быракъыр къахьыжьыгъ.
Шапсыrъэхэр Абын къалэ аштэнэу зекIухэм ябыракъэу урысмэ щатрахыrъэр непэ нэсыкIэ музей зыфаIорэ rъэтIылъыпIэм чIэлъыгъ. Джы мы къэхъуrъэ шъхьэфитныгъэм Урысыем исым ихабзэ зэригъэгъотыжьыгъэти, тэри ащ тетэу дгъотыжьынэу хъугъэ. Быракъыр дгъотыжьынымкIэ анахь къин дэзылъэгъугъэр, къэзыхьыжьыгъэр докторэу БжьашIо Аслъанбэч. Тифлис дэт музеим къичIихи, къежьэжьын зэхъум, Адыrэ хэкум исполкомым ипредседателэу Хьахъурэтэ Шыхьанчэрые телэ къыфытеуаrъ, «январым сыкъэсыжьы», - ыIуи. Хьахъуратэм шапсыгъэмэ къяхъулIэрэ хъярым икъэбар зарегъэIум, Шапсыrъэ къикIи шыу тIокIищ фэдиз къыпэrъокIыrъ къэлэ вокзалым нэсы. ТIыхъутIыхъу Мэтымрэ Къымчэрый ШъхьакIумыдэмрэ яrущыIакIохэу вокзалым январым и 13-м екIуалIэхи, паплъэхэзэ пчэдыжьым сыхьатыр 11-м машинэм къикIыжьыrъэх. ГущыIэ дахэхэр къыщаIохи, къежьэхи исполкомым къекIуrъэх. А чIыпIэми къекIущт rущыIэхэр къыщаIуи, Шапсыrъэ кIуаrъэх.
Шапсыrъэмэ ябыракъэу Абын къалэ заштэм урысмэ ахьыгъэр музеим чIэлъэу Адыгэр автоном зэхъум къаратыжьыгъэм пае шапсыгъэмэ джэгу заш!ыжьыгъэр 1926-рэ илъэсым мэкъуогъум и 22-рэр ары.
ХыIушъо шъолырым
1957-рэ илъэсым ТIопсэ ыкlи ПсышъопIэ районхэм адыrэ къоджэ пчъаrъэу арытыrъэр, нэбrырэ пчъаrъэу адэсыrъэр. ПстэумкIи чылэ пшIыкIущ:
Кфар Кама
Кфар Кама — адыгэ къуаджэу Исраилым ит. Адыгэмэ ащыщэу шапсыгъэх дэсхэр, шапсыгъабзэкIэ щэгушаIэх.
Кфар Камар Адыгэу Кавказ заом хэкужъым кърафыгъэхэмэ 1876 илъэсым ягъэтIысэгъ. Ар загъэтIысым Арапэу ягъунэгъухэр къазэотгъэхгьи, яшIотыгъотгъэхгьи. Ащ фэшIыгьэ Адыгэмэ яунэхэр къэлашъхьэ атгъэгьэ къагъэуцохьгъэх. Нэпэ нэпэгьэ а Iофым хэтыжьхэп. Арапхэр къазэожьхэрэм, я ягъэ къарагъэкIыжьрэп.
Нэпэ Кфар Камам 3,000 рагъо цIыф дэс. ЦIыкIуи фуи Адыгабзэгьэ мэгущаIэх. ЕгьапIэ ежьхэмэ яю яI. Ащ я-9-нэрэ классым нэсэ кIэлъ. ЕгьапIэм Джуртыбзэрэ, Арапыбзэрэ япэрэ склассым щегъэжагъу щегьэх. ЯплIэнэрэ классым Ингьлизыбзэ щаублэ итIуанэ яхэнэрэ классым Адыгабзэгьэ егьэнхэу, рэтхэнхэу ярагъашIэ. Ябгъунэрэ классэр къзаухырэм, Кфар Камэм иунэгъу чылэмэ егьапIэу дэтхэмэ я-12-нэрэ класс нэсэ щырагъэкъужьы. Фаер Арап егьэпIэм кIахьэ, фаер Джурт егьапIэм кIахьэ. Къэдури исIэу зыегьапIэ горэ Кфар Камам пэблагъэу Iут, Ащ ибэр кIахьэ.
Къумбыл
Къумбыл – пхъэшъэбэ чъыг лъэпкъ.
Шапсыгъэхэм тополым къумбыл, бжъэдыгъухэм – пхъэшъаб, къэбэртаехэм – щиху раІо. Къумбыл чъыг зэфэшъхьафхэу щыІэр бэ дэдэ мэхъу, 110-м нэсы.
Къумбыл чъыгхэм метрэ 15-20-м щегъэжьагъэу метрэ 30-40-м нэс ялъэгагъэу мэхъу. Къумбылым ытхьапэхэр иных, хъураех, сантиметри 5-10-м нэс икІыхьагъ, сантиметри 4-8-м нэс ишъомбгъуагъ. Тхьапэхэр джашъох, ычІэгъкІи ыкІыІукІи цы цІыкІухэр атет. Гъатхэм къэгъагъэхэр къапэкІэх.
Къумбылым ипхъэ шъабэ, псым псынкІэу егъэшъу. Къумбылым унашъхьэхэр, къакъырышъхьэхэр хашІыкІы.
Тыркуе
Тыркуе — (Тыркубзэкӏэ: Türkiye) тыгъэкъокӀыпӀэ Азием щыӀэ къэралыгъ, Еуропэми тӀэкӀу деубыты. 1923-рэ илъэсым, Осмэн Пачъыхьыгъор зызэхэзым, къэралыгъо шъхьафэу хъугъэ. Хы Гурытымрэ, Хы ШӀуцӀэмрэ азфагу дэт. 2000-рэ илъэсым Еуропэ-Зэкъотым хэхьанэу Ӏамал зиӀэ къэралыгъокӀэ ашӀыгъ.
ЛIышъхэр – Рэджэб Эрдоган.
Къэлэ шъхьаӀэр — Анкара. Нахь къэлэ иныр — Истамбыл.
Къэралыгъуабзэр — тыркубз.
Тарихъ
Урыс пачъыхьэм адыгэхэр ячIыгу зырефыхэм, Тыркуер ары зэкIужьыгъагъэхэр.
Географие
Булгарие, Урымые, Грузие, Армение, Азербайджан, Иран, Сирие пэгъунэгъух.
Экономикэр
Ахъщэу агъэфедэрэр – тырку лирэр.
Къэралыгъо щытыкIэр
Унитар хасэ (парламент) республикэу щыт Тыркуер.
Ливан
Ливан – Азием ит къэралыгъу. Исраилымрэ, Сириемрэ апэгъунэгъу. ЦIыф нэбгырэ млн 4 фэдиз щэпсэу. Арап къэралыгъомэ ащыщ. Арап Къэралыгъомэ я Лигэ хахьэ.
Иордание
Иордание, Хашимит Пачъыхьыгъоу Иордание – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр Амман. ЦIыфэу нэбгырэ млн 8-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 89 342 км². БзэшъхьаIэр – арапыбз. Иорданиер арап къэралыгъомэ ащыщмэ анахь хэгъэгу игъэкIотыкIыгъэмэ ащыщ, экономикэр къапштэмэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – пачъыхьэу Абдулла я-2-рэр.
Къэралыгъо тхьаматэр – Абдулла Энсур.
ЦIыфхэр
Нахьыбэу арапых щыпсэурэр. Адыгэ ыкIи ермэл бэкIае щэпсэу, шъэнэ (процент) зырыз фэдиз къэралыгъо пстэумкIэ. НэмыкIэу къапIомэ мин 50-100 фэдиз.
Географие
Азием и тыгъэкъохьэпIэ лъэныкъом щыI. Исраилыр, Палестинэр, Сауд Арабиер, Иракыр, Сириер игъунэгъух.
Иорданием ис адыгэхэр
Адыгэ шIушIэ хаси щызэхэщагъ, адыгэ еджапIи дэт. Адыгэ мин тIокIищ фэдиз ахэс.
Адыгэ интернет-сайтхэр
Адыгэ интернет-сайтхэр — ащ фэдэу загъорэ зигугъу зыфашIырэр адыгэмэ яхьылIагъэу е адыгбзэмкIэ тхыгъэ интернет-сайтхэр.
Ащ фэдэу щыIэр бэдэд.
ГущыIэм пае:
Мэзкъатыхъу
Мэзкъатыхъу – мэзчэтыу лъэпкъ ябг. Мэзым хэс хьэкІэ-къуакІ, чэтыу лъэпкъымэ ахэхьэ. Ышъо огу, ыкІэ кІако, ытхьакІумэхэр папцIэх, ынэхэр чаных. ПсынкІэу зегъазэ, чъэры.
Мэзкъатыхъухэр зэфэшъхьафых. Ахэмэ ахэтых бзыоу быбырэр къэзыубытын зылъэкІыхэрэр. Бзыу зэхэсхэм якІуашъэ, лъэшэу дэпкІаешъ, захедзэ, зызыІэтыжьыгъэ бзыухэм ащыщ къеубыты. Ау мэзкъатыхъухэм янахьыбэр тхьакІумкІыхьэм фэдэ псэушъхьэ цІыкІухэм ямызакъоу инхэми, гущыІэм пае, мэзпчэнхэми, къохэми, шъыхьэхэми яша-кІох. ЗэшакІорэм екІуашъэшъ ежэу щэсы, благъэу къызекІуалІэрэм зедзы.
ПцашӀо
пцаш1о – металл шъэбэ лъэпкъэу псынк1эу тк1урэ; гъуанэ хъугъэ хьакъу – шыкъухэр радыжьы.
ШыкӀэбэкъуэй
ШыкӀэбэкъуэй – Узуняйлам (Тыркуем) дэтэу адыгэ къуадж.
Къэбэртаехэр дэсых. ТыркубзэкIэ ыцIэр Курбалык.
Братиславэ
Братиславэ – Словакием и къэлэшъхьаI, ыкIи и анахь къэлэшъо дэд. ЦIыф нэбгырэ мин 500 фэдиз дэс.
Тарихъ
907-рэ гъэм лъапсэ фашIыгъэу ашIошIы.
Географие
Дунай псыхъом тет.
Адыгэ къуае
Матэкъуае, Адыгэ къуае – адыгэ шхынмэ ащыщ, нахьыбэмкIэ АР-м щашIырэ къуаем ащ фэдэу еджэх.
ШыкӀэпшынэ
Адыгэмэ яй Шабзэ хэлъ Ӏэмэпсымэхэм ашыш пшынэ. БзитӀу зиӀэ класик пшынэмрэ бзиплӀы зиӀэ профэсиюнэл пшынэрэ мэхъу. Ибзэхэр ШыкӀэ мэхъу. Пшынэм ыцӀэри аш къыдэкӀырэ.
Литуание
Литуание, е Республикэу Литуание – Еуропэм хэт къэрал. Къэлэ шъхьаIэр – Вилнюс. ЦIыфэу нэбгырэ млн-3 фэдиз щэпсэу, нахьыбэмкIэ – литуанхэр. Хэгъэгум чIырэу иIэр 65 300 км² (дунаемкIэ я-123). БзэшъхьаIэр – литуаныбз.
Я-20-рэ лIэшIэгъум Совет Союзым хахьэщтыгъэ.
ДЛО-м ыкIи Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Даля Грибаускайте.
Къэрал тхьаматэр – Алгирдас Буткевичус.
Географие
Еуропэм ышъхьэ ит. Балтик Хым ыIушъо тет. Белоруссиер, Полшэр, Урысыер, Латвиер игъунэгъух. ХымкIэ Швециемрэ пэчыжьэп.
Къэрал щытыкIэр
Ахъщэу агъэфедэрэр – еуро.
Шъэумэн Хьазрэт
1937-рэ илъэсым къуаджэу Афыпсыпэ (Республикэм и Тэхъутэмыкъое район) къыщыхъугъ.
Иныбжьык1эгъу щегъэжьагъэу бэрэ Чукоткэ, Сыбыр, нэмык1хэми ащылэжьагъ. 1980-рэ илъэсым щегъэжьагъэу дышъэхэх компаниеу "Полюс" зыфа1орэм и тхьаматэу бэрэ лэжьагъэ.
2002-рэ илъэсым Адыгэ Республикэм и президентэу хадзыгъ (69,74% хэдзык1о 1ахьэу ыштэгъагъ). Джарымэ Аслъаным ыч1ып1э ихьэгъагъ.
Анри Пуанкаре
Жюль Анри́ Пуанкаре́ (Jules Henri Poincaré; 1854, Нанси, Францие — 1912, Париж) — XIX-XX-рэ л1эш1эгъухэм псэугъэ франц ш1эныгъэлэжь, гупшысак1у, хьисапым, физикэм, астрономием ык1и нэмык1 ш1эныгъэ къутамэхэм щылэжьагъ. Дунаемк1э анахь ш1эныгъэлэжь бэлахьмэ ык1и ц1эры1одэдэмэ ащыщ. Париж ш1эныгъэ академием и тхьаматэщтыгъэ (1906), Франц академием хэтыгъ (1908).
Нахь егъэк1уэтыгъэу зыщылэжьагъэр, иш1огъэшъо зыригъэк1ыгъэхэр:
Лондон
Лондон – Британиешхом ык1и Англием я къэлэ шъхьа1. Еуропэм ык1и Дунаем и къэлэшходэдэмэ ащыщ. Нэбгырэ млн 8-м къехъу щэпсэу ц1ыф. Псыхъоу Темзэм тет. Темыр хы1ушъом пэчыжьэп. Къэлэ тхьэматэр – Борис Джонсон.
Курдхэр
Курдхэр – Азием щыпсэурэ цIыф лъэпкъ. ЯпчъагъэкIэ нэбгырэ млн 30-м къехъоу аIо. НахьыбэмкIэ Тыркуем, Иракым, Ираным, Сирием щэпсэух.
Луи Армстронг
Луи Дэниэл "Сэчмо" Армстронг (ин-бз. Louis Armstrong, Louis Daniel «Satchmo» Armstrong, 1901 шыщхьэIум и 4, Ниу Орлинс — 1971 бадзэуэгъуэм и 6, Куинс) — америкэм щыщ пшыналъэ цӀэрыӀуэ.
Адыгэ макъ (гъэзет)
Тарихъ
1923-рэ илъэсым щегъэжьагъэу къыдагъэкIы. Гъэзетым ыцIэ пчъагъэ зэблихъугъ: "Адыгэ псэукI", "Гъупчъэ-уат", "Колхоз быракъ", "Социалистическэ Адыгей".
Нэгъоибзэ
Нэгъоибзэ — нэгъойхэм яныдэлъфыбз. Тырку бзэкупым щыщ, кыпчак бзэкъутамэм хахьэ. Нахьыбэу зыщыгущаӀэхэрэр – Ставропол Краимрэ, КъЧР-рэ, Дагъыстанрэ, Астрахъан Областрэ. ЗэрэпстэумкӀи нэбгырэ мин 80-90 фэдиз ашӀэ.
КъЧР и къэралыгъуабзэмэ ащыщ.
Диалектхэр
Нэгъоибзэм диалектищ иӀ: "ногай" (Ставропол Край), "караногай" (Дагъыстан), "акногай" (Къэрэщэе-Черкес Республикэ). Астрахан Областым и нэгъоибзэр зымэ бзэ шъхьафкӀэ хагъэунэфыкӀы.
НэмыкӀ
НэгъоибзэкӀэ гъэзет заулэ къыдагъэкӀы: «Шоьл тавысы» и «Ногай давысы».
Лъэгупс
Лъэгупс – гъочэндж дапэр е сэхътан, упкIэ лъаер льакъом екIоу маистэ зэтелъым пае лъэгум чIэкIрэ къопсэу радэщтыгъэр.
Германыбзэ
Германыбзэ – германхэм ябз, Еуропэм и къэралыгъо заулэм и бзэшъхьаӀэу щыт (Германие, Аустрие, Швейцарие, нмк).
Пчыхьэ
Пчыхьэ – уипчыхьэ шӀу, пчыхэ рэхьатыр гохьы.
Британиешхо Пачъыхьыгъо
Британие, Британиешхо, Британиешхо Пачъыхьыгъо - Темыр Еуропэм ит къэралыгъу. Британиешхомрэ Ирландие островхэм атет (ыужрэм и Темыр лъэныкъо закъу ыубытырэр, ащкӏэ Ирландие Республикэм пэгъунэгъу). Къэлэ шъхьаӏэр - Лондон. Км² мин 243 фэдиз еубыты чӏыгоу. Нэбгырэ млн 63-м нахьыбэ щэпсэу. Хабзэмкӏэ пачъыхьыгъоу щыт. Бзэшъхьаӏэр - англыбзэ. Дунаем и экономикэ анахь бэлахьхэм ахэт. G7 къэралыгъо купым хахьэ.
Географие
Гъунэгъухэр: Ирландие, Ла-Манш псыдэкIкIэ пэмычыжьэу щытых Францие, Белгие, Нидерландхэр.
Ирак
Ирак, Республикэу Ирак – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Багдад. ЦIыфэу нэбгырэ млн 36-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 435 052 км². БзэшъхьаIэхэр - арапыбзэр, курдыбзэр (сорани), туркменыбзэр (ирак туркменыбз), ыкIи арамеибзэкIэр.
ДЛО-м хахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Фуад Масум.
Уагадугу
Уагадугу – къалэ, Буркина-Фасом и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 1.5 фэдиз дэс.
Ирак
Хэгъэгу тхьаматэр – Хайдер Аль-Абади.
Шэмбэт
Шэмбэт – шэмбэтым сяхэ-сятэхэмрэ зызэдэгъэпсэфы.
Уагадугу
Тарихъ
Я 15-рэ лIэшIэгъум апэу игугъу ашIыгъ.
Ирак
Географие
Азием и тыгъэкъохьэпIэ лъэныкъом щыI. Тыркуер, Иорданиер, Ираныр, Сириер, Сауд Арабиер, Кувейтыр игъунэгъух. Перс Псыдахьэм ыIушъо тет.
Тарихъ
Иракым и чIыналъэр дунаимкIэ културэ ыкIи тарихъ мэхьанэшъо дэдэ зиIэмэ ащыщ, сыда пIомэ апэрэ цивилизациемэ ащыщэу шумермэ мыщ къэралыгъо щащIыгъагъ.
Джыдэдэм Иракым изытет хъатэп, сыда пIомэ 2003-рэ илъэсым щегъэжьагъэу зао мыухыжь щэкIо.
Брюссел
Брюссел — Белгием и къэлэшъхьаI. НэмыкIэу Еуропэ Зэхэтым и къэлэшъхьаI.
Пчэдыжь
Пчэдыжь – Нэф зышъыгъэмрэ къушлыкъумрэ азыфагу ифэрэ уахътэр ары.
Брюссел
Нэбгырэ мин 160 фэдиз дэс.
Тарихъ
Я-VI лIэшIэгъум лъапсэ фашIыгъагъ. Ау и къэбар тхыгъэу нахь жьы дэдэу къызщаIуагъэр 966 гъэр ары.
Шыхагуаще
Шыхагуаще — Адыгэ Республикэм и псыхъу.
Тэхъутэмыкъое къедзыгъо
Тэхъутэмыкъое къедзыгъо — Адыгэ Республикэм и къедзыгъуиблмэ ащыщэу зы. Къуэджэ шъхьа1эр – чылэу Тэхъутэмыкъуай. Къедзыгъом и л1ышъхьэр – Шъхьэлэхъо Азмэт.
Географиер
Квадратнэ километрэ 440 еубыты. Адыгэ Республикэм и Теуцуожь къедзыгъор къыгот (тыгъэкъок1ып1э лъэныкъок1э). Краснодар Краим и Красноармейский къедзыгъомрэ, Северский къедзыгъомрэ, Псыфабэрэ, къалэу Краснодаррэ (темыр лъэныкъомк1э, мыщ мэхьанэшхо и1 къедзыгъом и экономикэмк1э) къагот.
Ц1ыфэу щыпсэухэрэр
Ц1ыф нэбгырэ мин 73-м къехъу дэс (2013-рэ илъэс).
Бруней
Бруней, Бруней Даруссалам – Азием ыкъыблэ-тыгъэкъокIыпIэ лъэныкъо щыIэ къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр - Бандар-Сери-Бегаван. ЦIыфэу нэбгырэ мин 400-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 5 765 км². БзэшъхьаIэр - малаибзэ.
ДЛО-м хахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – султIанэу Хассанал Болкиах.
Географие
Азием и къыблэ-тыгъэкъокIыпIэ щыI. Гъунэгъу закъор: Малайзие.
КӀах Адыгабзэ
Адыгабзэ — КӀахыбзэ е КӀах псалъэ е КъохьапӀэ Адыгабзэ (, Адыгейский язык) — шапсыгъхэм, абдзэххэм, натхъуэджхэм, бжъэдыгъухэм, кӀэмыгуейхэм ятхыбзэр зэрзэфӀэтыр. Адыгеймрэ Хы ШӀуцӀэ Ӏуфэмрэ щыпсэу адыгэхэм ябзэ.
ISO 639-1: —, ISO 639-2: ady, ISO 639-3: ady.
Дифтонгхэр
Адыгей адыгабзэм идифтонгмэ къатегуыщыIэу, тызыхэплъагъэ тхылъхэм мы къыкIэлъыкIуэрэ тхэпкъэхэр (буквэхэр), пычыгъуэхэр ары дифтонг-эу алъытэрэр: е (эй=йэ), я (йа), и (ый=йы), ю (йу), ау, эу, ыу, иу, о(эу=уэ), уа, уы, уи, уе. Ау тэ къызэрэтшIуэшIрэмкIэ адыгабзэм хэт дифтонгхэр мы къэтпчъыгъэ тхэпкъхэм-пычыгъуэхэм къагъэлъагъуэрэ макъэхэр арэп. КъатIуэрэм нахь лъапсэ иIэным фэшI, апэу гуыщыIалъэхэм, дифтонгым къыраIуалIэрэм игуыгъу къэтшIын.
Мы гуыщыIэлъитIуым фэдэу тызыхэплъэгъэ гуыщыIэлъэ пчъагъэми къызэратхырэр дифтонгыр мэкъэзещэ мэкъитIуыр зы пычыгъуэм зы макъэ фэдэу къызэдыхэфэныр ары. Арэу зыхъуырэм ыпшъэкIэ къэттыгъэ тхэпкъхэр-пычыгъуэхэр дифтонг хъуыным фэшI ахэлэжьэрэ макъэхэр мэкъэзещэ хъуын фае. Мы тхэпкъ-зэхэлъхэм (е, я, и), ахэлэжьэрэ э, а, ы, тхэпкъхэм къагъэлъагъуэрэ макъэхэмрэ, ю, тхэпкъ зэхэлъым хэлэжьэрэ у-м ымакъэрэ зэрэмэкъэзещэмкIэ зыми гурышхъуэ ышIырэп. Ау Адыгей тхыбзэхабзэм дифтонгэу къыщалъытэрэ тхэпкъ зэхэлъхэм ахэлэжэрэ й тхэпкъым ымакъэрэ, пычыгъуэхэм ахэлажьэрэ у тхэпкъым ымакъэрэ, мэкъэзещэу къалъытэжьхэрэп. Мэкъэзэращэх. Уырысыбзэ грамматикэми й-эр мэкъэзэращэу къелъытэ. Къэбэртэе адыгабзэм итхыбзэхабзи ары къызэрэщалъытэрэр. Яковлевымрэ lэшъхьамафэмрэ къызэдыдагъэкIыгъэ «Адыгей литературабзэм и тхыбзэхабз» зыфиIуэрэ тхылъми мы мэкъитIуыр мэкъэзэращэмэ ахэтэу къытыгъ. ЕтIани а зы макъэр зы бзэм щымэкъэзэращэу нэмыкIыбзэм къызыхафэкIэ мэкъэзещэ хъуын зэримылъэкIыщтыри гурыIуэгъуаепщтын.
Адыгабзэм ышапхъэхэр (орфографие)
Адыгабзэм гъогушхо къыкIугъ. Илъэс мин пчъагъэхэм чIышъхьашъом щыпсэурэ адыгэ лъэпкъхэр зэкIэ хэлэжьагъэх адыгабзэм игъэпсын, ипсыхьан. Ащ фэдиз лIэшIэгъу пчъагъэхэм лъэпкъым мэкъабэ, гущыIабэ, гущыIэухыгъабэ къытыгъ. Лъэпкъым щыщэу чIыпIэ зэфэшъхьафхэм ащыпсэухэрэм чIыпIабзэхэр, зылъэныкъо горэкIэ адыгэ лъэпкъыбзэм текIэу, яIэ хъугъэх. Ащ фэдэу адыгэбзэ зэикIым нахь къыхэщхэу тиIэр чIыпIэбзэ заулэ мэхъу: абдзэхабзэр, бжъэдыгъубзэр, кIэмыгуябзэр, шапсыгъабзэр. Мыхэмэ зэу ахэбгъахьэми хъущт къэбэртэябзэр. Джы тилъэхъан къэбэртэябзэр бзэ шъхьафэу алъытэ, ау ар адыгабзэм, лIэшIэгъу пчъагъэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, щыщ шъыпкъэу щытыгъ, ыпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ адыгэ чIыпIабзэхэм афэдэу. Адыгэ лъэпкъым ихъишъэ зэзгъашIэрэмэ къыхагъэщэу тырехьылIэ, тхыдэхэми, усэхэми къахэфэ, къэралыгъо, лъэпкъ Iофхэр зэшIохыгъэным пае зэкIэ адыгэхэм ялIыкIохэр хэгъэгу хасэм щызэIукIэхэу, Iофэу згъэгумэкIхэрэм тегущыIэхэу. А хасэхэм лIыкIоу агъакIощтгъэхэр акъыл зэбгъотылIэнэу, жэбзэ къабзэ зыIулъэу, цIыфхэр згъэдэIон зылъэкIыщтыр арыгъэ. Джы загъорэ къызэрэхэкIэу, ащ фэдэ лIыкIор IэнатIэу иIэм елъытыгъэу е IэнэтIэ лъыхъоу, е зэрэкIуагъэм рыкъэин ихьисапэу щытыгъэп. ЛIыкIор цIыфхэм зэлъашIэу, шъхьакIафэ фашIэу, акъылыгъи, цIыфыгъи, адыгагъи, лIыгъи бгъодэлъэу щытыщтгъэ. Ежь хьаблэм, къуаджэм, чIыпIэм, хэкум агъэнэфагъэу, хадзыгъэу агъакIощтгъэ. Ащ фэдэ лIыкIоу къэралыгъо, лъэпкъ хасэм къекIолIагъэхэр зэкIэ зы адыгэ лъэпкъыбзэкIэ нахьыбэмкIэ гущыIэщтгъэх. Ащ фэдэ лIыкIоу, губзыгъэу къэгущыIэрэм игугъу хэкум дахэкIэ щыIущтгъэ, адыгэбзэ къабзэкIэ мэгущыIэ, жэбзэ къабзэ Iулъ аIощтгъэ. Мы зигугъу къэтшIырэм къикIырэр -адыгэхэр сыдигъуи абзэ зэрэлъыплъэщтгъэхэр, адыгэбзэ жэбзэ къабзэр зэрагъэлъапIэщтгъэр ары. А лъэхъан чыжьэхэм жабзэм лъыплъэщтгъэхэ нахь, адыгэхэм тхылъыбзи, бзэр зэрызэхэтым ехьылIэгъэ грамматики, хэбзэ шэпхъэ гъэнэфагъэхэри яIагъэхэп. ЗэкIэ адыгэу адыгабзэм рыгущыIэхэрэм зэфэдэу зэдагъэцэкIэн фаеу шэпхъэ гъэнэфагъэхэр бзэм ехьылIагъэу щыIагъэхэп. Ащ фэдэ амалхэр зиIэнхэу хъурэр тхэн амал зиIэ лъэпкъыр ары. Тэ, адыгэхэм, тхэн амал тиIэ хъугъэу залъытэрэр 1918- рэ илъэсым щегъэжьагъэу ары. А илъэсым ыуж ныIэп адыгабзэкIэ тхылъхэр къыдэкIхэ зыхъугъэхэр. ЦIыкIу-цIыкI Iзэ адыгэ тхылъыбзэ тиIэ мэхъу. Тхылъыбзэм къытекIэу тхэкIэ шэпхъэ гъэнэфагъэхэр адыгабзэм иIэхэу Н.Ф.Яковлевымрэ Iэшхьэмэфэ Даутрэ хагъэунэфыкIых. Ыужым, 1936-рэ илъэсым, Iэшхьэмэфэ Даутэ зэхигъэуцогъэ «Адыгэ орфографиер» унашъоу аштэ, етIанэ, 1938-рэ илъэсым, Мыекъуапэ ятIонэрэу къыщыдэкIыжьы. Адыгэ орфографиер унашъокIэ зэраштагъэм къикIырэр, а шэпхъэ гъэнэфагъэхэу адыгэ тхылъыбзэм ехьылIагъэу къыдагъэкIыгъэхэр зэкIэ адыгэ тхылъыбзэм рылажьэхэрэм зэфэдэу зэдагъэцэкIэнэу ары. Адыгэ народэу зитхылъыбзэ уцоу, тхэн амалыр къызIэкIэзгъахьэщтгъэмкIэ а апэрэ тхэкIэ амалэу, шапхъэу Iэшъхьэмафэ Даутэ зэхигъэуцогъагъэмэ яшIогъэшхо къакIощтгъэ, ар иIэпэIэгъоу шIэныгъэм ипчъэхэр къызэIуихыщтгъэ, егъашIэм зыкIэхъопсыщтгъэ шIэныгъэ нэфыр къызIэкIигъахьэщтгъэ.
Орфографием ишапхъэхэм гущыIэр зэрэптхыщтыр, а гущыIэм иIахьыгъухэм ямэхьан, зэпытэу е зэпымытэу ахэр птхыщтхэмэ, дефис дэтэу е дэмытэу гущыIэр гъэпсыгъэщтмэ, инэу е цIыкIоу къебгъэжьэщтмэ, гущыIэм ишъошэ-хабзэхэр къагъэунэфых. ТхэкIэ амалэу бзэм иIэхэм къатекIызэ, орфографием зэкIэ тхылъыбзэм пылъхэм зэдагъэцэкIэн фэе тхэкIэ амалхэм яшапхъэхэр къегъэуцух, адыгэ грамматическэ шъуашэхэу зэдаштагъэхэр зыми ымыукъонхэм пае. НэмыкIэу къэпIон хъумэ, орфографиер научнэ лъапсэ иIэу ежь обществэм зэдиштэгъэ тхэкIэ амалэу, шапхъэу щыт, ыкIи а шэпхъэ зэдаштагъэхэр зыукъорэм хэукъоныгъэхэр ышIэу, икъоу шIэныгъэ зымыгъотыгъэ тхакIоу, цIыфэу алъытэ. Сыд фэдэрэбзи анахь мэхьанэ шъхьаIэу иIэр, а бзэр зыIулъ цIыфхэр зэдэгущыIэнхэр, зэгурыIонхэр ары. Орфографием, а лъэныкъомкIэ укъызекIуалIэкIэ, цIыфхэр тхыгъэкIэ зэдэгущыIэнхэ алъэкIын амал къеты. ЖабзэкIэ узэдэгущыIэным фэдэп тхыгъэкIэ узэдэгущыIэныр: жабзэм чIыпIабзэхэр щыбгъэфедэхэми мэхъI, къыбгурымыIоу укIэупчIэжьмэ, уздэгущыIэрэм къыбгуригъэIожьыщт, ау тхылъкIэ узэдэгущыIэмэ зэкIэми зэдаштэгъэ шапхъэхэр бгъэфедэнхэ фае, къагурымыIорэ къэIокIэ-тхакIэхэр хэмыгъахьэхэу. Ар аущтэу мыгъэпсыгъэмэ, уитхыгъэ зыфэгъэхьыгъэ цIыфхэм узыфаер агуIымыIонкIэ щынагъо.
Iэшъхьэмэфэ Даутэ зэхигъэуцогъэгъэ тхэкIэ шапхъэхэр адыгэ народым ыгъэфедэхэзэ илъэс пчъагъэм гъэсэныгъэм гъэхъэгъэ дэхэкIаехэр ышIыгъэх. А тхэкIэ шэпхъэ зэдаштагъэхэр агъэфедэзэ, адыгэхэм художественнэ литературэ шIагъо яIэ хъугъэ, научнэ IофшIагъэхэр къатыгъэх, публицистикэм зырагъэушъомбгъугъ, театри, радиуи, телевидениеми къащэгущыIэх, ублэпIэ, гурыт, апшъэрэ еджапIэхэм ащэлажьэх. А пстэумэ къагъэлъагъорэр, адыгэ тхылъыбзэр уцунымкIэ а тхэкIэ унашъоу аштэгъагъэм ииIуогъэшхо къызэрэкIуагъэр ары. Ау обществэм ищыIэныгъэ лъыкIуатэ къэс бзэми зэхъокIыныгъэхэр иIэхэу мэхъух, анахьэу лексикэм. Ащ фэдэ хэхъоныгъэхэр адыгабзэми фэхъугъэх. Ащ епхыгъ джы тилъэхъан адыгэ тхэкIэ шапхъэхэм ахэплъэжьынхэу, хэхъоныгъэу бзэм фэхъугъэм ифэшъошэ зэхъокIныгъэхэр фанIынэу тинаучнэ IофышIэхэр зыкIыпыхьагъэхэр. ЗэрэхъурэмкIэ, ар щыIэныгъэм къыгъэуцугъэ Iофышхоу щыт. Ащ изэшIохын пылъ IофышIэхэр шэпхъэ уцугъахэу щыIэхэм арыгъуазэхэзэ, тхылъыбзэм къыхэхъуагъэхэр къагъэунэфэны, а шэпхъэ зэлъашIэрэм пэшIуемыкIохэу, хахъо фашIын фае. Мы Iофыр зэшIозыхрэ IофышIэхэр ежь агу рихь-римыхьрэ закъомкIэ къекIуалIэхэ хъущтхэп, зыщыпсэурэ, зыщыщ чIыпIабзэхэр, ежь зэрэзэхагъэуцорэр агъэфедэу, шапхъэу къатынхэр тэрэзэп, емыкIу, адыгэ лъэпкъымкIэ зэрар. Ащ фэдэ гъэпсыкIэм адыгэ цIыф лъэпкъхэр зэриутэкIынхэ ылъэкIыщт, шэпхъэ уцугъахэм шIэныгъэ рызгъотыгъэхэм яшIэныгъэ ашIузэщикъощт, еджапIэхэм аIут кIэлэегъаджэхэри, ащеджэхэрэри Iоф хидзэщтых. ТикIэлэегъаджэмэ язакъоп орфографием ишапхъэмэ агъапэхэрэр, ахэр нахьыбэу гъэзетым къэтхэхэ нахь мышIэми. Адыгэ тхэкIэ шапхъэм егъэгумэкIых тиусакIохэри, тижурналистхэри, тиартистхэри, тинаучнэ IофышIэхэри, тимэкъу-мэщышIэ IофышIэхэри - зэкIэ адыгэ тхылъыбзэр шIу зылъэгъоу, гъунэ лъызыфхэрэр. Ащ фэдэу зэрэщытым ишыхьат тхэкIэ шэпхъэ проектхэу «Социалистическэ Адыгей»-м къыкиутыгъэхэм яхьылIагъэхэу цIыфыбэ къызэратхэри. Илъэс тIокIым къехъужьыгъэу адыгэ орфографием ипроектэу Бырысырым, Даурым, Шъаокъом зэхагъэуцуагъэм зэп-тIоп зэрэтегущыIагъэхэр, мыхъун ашIошIэу къыхэфагъэхэри авторхэм араIожьыгъэх, хэмытэу, ахэм гу зылъамытагъэ горэхэри къыхэкIыгъэхэми анаIэ тырарагъэдзэжьыгъ. Аужыпкъэрэм,Адыгэ хэку исполкомым зэхищэгъэгъэ орфографическэ комиссием хэтхэр /ащ сэри сыхэт/ аужыпкъэрэ едзыгъоу авторхэм къытыралъхьагъэм еджэжьхи, а едзыгъор августым и 15-м 1989-рэ илъэсым «Социалистическэ Адыгей»-м къыхиутынэу, цIыфхэр зэкIэ рагъэджэнхэу, комиссием рихъухьэгъагъ. Ащ ыпэкIэ, комиссием и тхьаматэу МэщбэшIэ Исхьакъ зэкIэми, къариIогъагъ: нэпэмыкIэу орфографическэ шапхъэхэр зэхэзгъэуцуагъэ е илъэсым къыкIоцI зэхэзгъэуцон щыIэмэ тежэнышъ, къырахьылIэрэмэ анахь дэгъур къахэтхыщт ыIуи. Ари хъункIэ зэдашти, ежагъэх, ау зыми тхыгъахэу къытыгъагъэп ыкIи илъэсым къыкIоцIи къыгъэхьазэрыгъагъэп.
Проектым иаужыпкъэрэ едзыгъор гъэзетым къыхиутынэу комиссием зештэм ыуж, ЗекIогъу Уцужьыкъо нэIосэгъэ-Iахьылыгъэ амалэу иIэхэр ыгъэфедэхи, къезытыгъэри тымышIэу, джыри илъэс пIалъэ зыгорэм къыритыгъэу зэхэтхыгъ. Ащ къыхэкIыкIэ, Iофыр зыми къымыIэтэу илъэсым ехъоу тежагъ. Зыми проект шъхьаф къытынэпщтын, уахътэу агъэнэфэгъагъэхэр бэ шIагъэу блэкIыгъэх зыфаIоным тегъэпсыхьагъэу,авторхэм комиссием рихъухьагъэр агъэцакIэу аIуи, япроект гъэзетым къыхрагъэутыгъ. А охътэ шъыпкъэм тефэу ЗекIогъум ипроекти «Адыгэ орфографиер нахьыпIу зэрэхъущтымкIэ шIэгьэн фаехэр» ышъхьэу брошюрэ шъхьафэу экземпляри 150-рэ хъурэр къыдэкIы.
Мы проектым нэIуасэ зыфэзыиIынхэу, тегущыIэщтхэмкIэ а пчъагъэри икъунгъэ, ау ащ ЗекIогъур ымыгъэразэу, гъэзетым къыхаIигъэутынэI редакторым реты. Зэрэадыгэ лъэпкъэу яхьылIэгъэ тхэкIэ шапхъэхэр редакторым ыштэнхэшъ къыхиутынхэр къыригъэкIугъэп, тегущыIагъэ щымыIэу, комиссиери хэмыплъагъэу. Ар аущтэу зэхъум, ЗекIогъум джыри «къыдэIэпэIагъэх»: орфографическэ комиссием хэтхэр аугъойхи «къыхэтыутын фае» къараIуагъ. Ау къэгущыIагъэхэм анахьыбэ дэдэм ЗекIогъум ипроект къыхэуутыным игъо мыхъугъэу ыкIи мэхьанэ хъатэ, адрэ проектэу къыхаутыгъэм шIокIэу, имыIэу аIуи зэбгырыкIыжьыгъэх. Ащ къымыубытхэу ЗекIогъум «къыдэIэпэIэхэрэм» ялIыгъэ, язэшIокI къагъэлъагъоу аIуи, проектыр гъэзетэу «Социалистическэ Адыгей»-м июным и 13-м 1990-рэ илъэсым къихьагъ. Проектыр брошюрэу къызыдэкIыгъэр мэзэ зыщыплъ нахьэ мыхъоу ары шъыпкъэр гъэзетым къыхырагъэутыгъ. Ар зэрар лыягъэу тэлъытэ, ау ащ изакъоп -ЗекIогъум къытырэ проектыр тхэкIэ шэпхъэ зэгъэзэфагъэу щытэп, ар илъэшъухьэгъэу гъэпсыгъэ, кIэлэегъаджэхэмкIи кIэлэеджакIохэмкIи гурыIогъуаеу бзэ хьылъэкIэ тхыгъэ. Параграфи 119-рэу ЗекIогъум къытырэм ащыщэу 80-м къехъурэр Бырысырым, Даурым, Шъаокъом япроектэу къыхаутыгъэм тефэх, орфографием хэмыхьэхэу орфэпием хэтын фаеу параграф зыщыплI хэт, тхэкIэ шапхъэ мыхъухэу, шапхъэ пшIынэу атемыфэуи параграф зытIущ хигъэхьагъ, адрэ проектым комиссиер тегущыIэ зэхъум хагъэкIыжьхэмэ нахьышIу зыфаIуи хагъэкIыжьыгъэхэу параграф зытIущ ежьым хигъэхьажьыгъ, адрэ параграфэу къэнэжьхэрэр скобкэмэ адэтэу апэрэ проектэу къыхаутыгъэм чIыпIэбзэ къэIуакIэх aIoy щыхагъэунэфыкIыгъэхэр ЗекIогъум скобкэмэ къадиххи, тхылъыбзэ шапхъэ фэдэу параграф шъхьафхэу къытыгъэх. Ахэри бжъэдыгъу чIыпIэбзэ закIэх. Ащ къикIырэр, ежь ЗекIогъум тхэкIэ унашъоу адыгэ народыр илъэс пчъагъэхэм зэрылажьэу, цIыфхэм зэдаштагъэу, яшIэныгъэ ылъапсэу щытыр зэриукъорэр ары, ежь ыгу рихь-римыхьмэ къатекIырэ екIолIакIэм тетэу е ежь зыщыщ чIыпIэмкIэ ыукъудыи пIоигьоу зэритхыгъэр ары.
Научнэ лъапсэу проектитIуми яIэр къызыщежьэрэр Iэшъхьзмэфэ Даутэ зэхигъэуцогъэгъэ шапхъэхэу унашъокIэ аштэгъагъэхэу ыпшъэкIэ зигугъу къэтиIыгъэр ары, ау проектмэ яавторхэм ар зэрагъэфедагъэр зэтекIы. Апэрэ проектыр зэхэзгъэуцуагъэхэм шэпхъэ шъхьаIэу цIыфхэм зэлъаштагъэхэр амыукъохэу, тхылъыбзэм кIэу къыхэхьагъэхэр шэпхъэ гъэнэфагьэ ашIызэ дэлэжьагъэх, ыужрэ проектыр зэхэзгъэуцуагъэм шэпхъэ уцугъахэхэу щытхэр ыукъозэ ешIы, ежь ичIыпIабзэ зэрэлъэпкъэу шапхъэкIэ аригъэштэн ыгу хэлъэI фэбанэ. Ащ фэдэ екIолIакIэр народым зэрэщытэу ыштэщтэп, IэпэIэгьу кIочIэшхохэр «къыгъотэу» мыхъущтыр кIоцIырафыгъэми. Ащ ишыхьатых а проектхэм яхьылIагъэхэу гъэзетым къыхиутыгъэ статьяхэри.
Мы статьям проектитIум язи, ящыкIэгъэ-ямыщыкIагъэхэм, сакъыщытегущыIэрэп, сыда пIомэ ахэр авторхэми мызэу-мытIоу ясIуагъэх, комиссиеми щытегущыIэхэ зэхъум шъхьаихыгъэу къыщысIогъагъэх. КъэсIуагъэмэ ащыщыбэхэр апэрэ проектыр зэхэзгъэуцуагъэмэ къыдалъытагъэх ыкIи зэрагъэтэрэзыжьыгъэм сезэгъыгъ. Джы тиадыгэ тхылъыбзэ изытеткIэ, Бырсырым, Даурым, Шъаокъом зэхагъэуцогъэ адыгэ орфографием ипроектэу къыхаутыгъэу цIыфхэр хъунэу зытегущыIэхэрэр унашъокIэ штэгъэным игъо хъугъэу сэлъытэ.
Ирландие
Географие
Атлант Океаным ыпсхэмкIэ къэухъурэигъ.
КӀах Адыгабзэ
Адыгабзэм ышапхъэхэр (орфографие)
СигущыIэ икIэухым, къыхаутыгъэ статья зытIу горэм къащатхырэм сакъыщыуцу сшIоигъу. АпэрэмкIэ, Хъут Казбек истатьяу «Iофгъошхомэ ащыщ» зыфиIоу «Социалистическэ Адыгей»-м маим и 18-м 1990 илъэсым къихьагъэр къызтегущыIэрэ «Iофыгъошхом» имыфэшъуашэу дысэу, гуаоу мыхъунхэр риIуалIэу къыхэкIы. Ащ мырэущтэу етхы: «Буквэхэм ацIэ зыщызэхагъэкIокIэгъэ орфографием ребгъэджэнхэ плъэкIыщтэп, рыбгъэсэхъуджэнхэ плъэкIыщт нахь...». Мыщ фэдэ гущыIэ мыщыухэр пIонри птхынри къекIурэп, авторхэм ямылажьэр ялэжьэ шъыпкъэу щытми. Бырсырми, Даурми, Шъаокъоми зы букви, зы макъи зэхагъэкIуакIэрэп, зытетым тетэу къатхы нахь.
Авторхэм буквэу д-р, буквэу дз-м хагъэкIуакIэу еIошъ Хъутым ахэр егъэмысэх, ау ащ фэдэ зэхэгъэкIокIэгъэ Iоф хэтлъагъорэп проектэу тыкъызтегущыIэрэм. Мары ащ щатхырэр: «#7. Буквэхэу дд зэгъусэхэу атхы: 1. Д-кIэ къегъэжьэгъэ гущыIэпкъым бэ пчъагъэм иапэрэшъхьэ къэзгъэлъэгъорэ приставкэр зыгуахьэкIэ. Щысэхэр: къыд-дэкIон, къыд-дэIэпэIэн, къыд-дихьан. 2. Буквэхэу дз, дж зыфиIохэрэм апэкIэ бэ пчъагъэм иапэрэшъхьэ къэзгъэлъэгъорэ приставкэр щыт хъумэ. Щысэхэр: д-дзын, хэд-дзэн, д-джын /егъапш диал.: ты-дзын, хэты-дзэн, ты-джын/». ХэткIи нэфэн фае, авторхэм дз-ри, дж-ри, д-ри буквэ шъхьафхэу зэралъытэхэрэр, ау бгъэмысэхэ пшIоигъомэ, мы къэтхьыгъэ параграфым икъежьапIэкIэ/» буквэхэу дд зэгъусэхэу атхы»/ бгъэмысэнхэ плъэкIыщтых, Хъут Казбек зэрипIырэм фэдэу. Ау ащ фэдэ нIыкIэри, къыгурыIуакIэри емыкIу.
Проектым иавторхэм апэрэ едзыгъоу къатыгъагъэм щыхагъэунэфыкIыгъагъ у-м пычыгъо къызщитрэм ащ ыуж ы-р щытэу птхын фаеу, ау ащ еджагъэхэри, комиссием щыщхэри езэгъыгъэхэп, арти джырэ проектым хэмытыжьэу къатыгъ.
Хъут Казбек джы ар щыкIагъэу проектым фелъэгъу. Тэ тишIошIыкIэ, у-м ыуж, пычыгъо къыгъэпсы хъумэ, ы-р птхынэу ищыкIагъэп. Ар къэIуакIэу иIэм епхыгъ, арышъ, ар орфоэпием иIоф. Орфографием ипшъэрылъэхэм къахахьэрэп. Джащ фэд пIоми хъущт I-р гущыIэхэу Ахьмэд, Абу, Асет зыфиIохэрэм апэ ибгъэуцонри, Юныс, Юсыф-мэ ачIыпIэ Иуныс, Иусыф птхынри. Проектым къызэрыщатырэр тхылъыбзэм зэрыхэхьагъэу, цIыфхэм зэлъаштагъэу, шэпхъэ уцугъэхэр ары. Ахэр джы зэпырыбгъэзэжьынхэр ищыкIагъэхэп. Инджылыбзэми, урысыбзэми, нэпэмыкIыбзэми зэратхырэмрэ къэIуакIэу яIэрэмкIэ зэтекIыхэу боу гущыIэхэр, макъэхэр къыхэфэх, ау ащ пае а бзэхэр къэралыгъо Iофхэр зэшIуахыным пае агъэфедэнхэм изэрар къакIорэп. Шъыпкъэ, щыIэх бзэ зырызхэр, гущыIэр къызэраIорэмрэ зэратхырэмрэ зэтефэхэу, гущыIэм пае грузинабзэр. Гъэзетым инэкIубгъохэм научнэ Iофыгъохэр ащызэшIопхыныр къинэу щыт нахь, тыкъызтегущыIэмэ тшIоигъор бэ.
ЯтIонэрэу сыкъызыщыуцумэ сшIоигъор ХъокIо Аслъан истатьяу «Титхабзэ орэкъабзэ» зыфиIоу гъэзетым июлым и 13-м 1990-рэ илъэсым къихьагъэр ары. Авторыр техническэ шIэныгъэхэмкIэ кандидат нахь мышIэми, дэхэкIаеу адыгэ тхылъыбзэ шапхъэхэм алъэплъэ, ахэр нахьышIу шIыгъэным ыгукIэ егъапэ. Ар Аслъан щытхъоу ыкIи гуапэу фэлъэгъугъэн фае. ХъокIо Аслъан анахь згъэгумэкIэу хигъэунэфыкIырэр нэпэмыкIыбзэмэ къахэкIхи адыгабзэм къыхэхьагъэ гущыIэхэм ятхыкI. Ар Iофыгъошхоу щыт, ау проектмэ яавторхэм а лъэныкъор къыдамылъытагъэу зэритхырэр тэрэзэп. Ахэм ар къыдамылъытагъэмэ, а парагрэфэу зигугъу къышIхэрэм къащатхыныеп. Зэрэщытыр, урысыбзэм ифэмэ-бжьымэхэр къытехьэхэзэ адыгэ тхылъыбзэр охътэ кIэкIыкIэ уцугъэ. Ащ къыхэкIэу интеIнациональнэ гущыIэхэри, урысыбзэ гущыIэ зырызхэри, гущыIэ зэпхыгъэ хьэзэрхэри адыгабзэм къыхэхьагъэх, ахэм цIыфхэр ясагъэх. Ащ фэдэу адыгэ тхылъыбзэм хэтхэм бзэр агъэкIодынкIэ щынагъо щыIэп. Бзэ пстэуми ащ фэдэ амалхэр агъэфедэх, ау грамматикэм ахэр бзэм щыщым фэдэу егъэпсых. Титхылъыбзэ уцу зэхъум тхакIохэм къахэкIыщтгъэх, гущыIэ пстэури адыгабзэкIэ къэIогъэн фае зыIощтгъэхэр, ау ар бзэми цIыфми аштагъэп. Сыд фэдэрэбзи ежь ибзэ хабзэхэм атетэу хэхъоныгъэ лексикэмкIэ ешIы нахь, зыгорэм ишIоигъоныгъэкIэ, искусственэ зыфаIорэм фэдэу, бгъэпсын плъэкIыщтэп. Арышъ, адыгэ орфографием ишапхъэхэр зэблэтхъуным тыпышъумыгъэлъэу,щыIэм тэрэзэу тырыжъугъэлажь.
Адыгэ псалъэ (гъэзет)
Адыгэ псалъэ – Къэбэртэе-Балъкъэр Республикэм, Налшык къыщыдэкIырэ гъэзет. КъэбэртэябзэкIэ атхы. Тираж пчъагъэр - мини 10 фэдиз.
Кфар Кама/АбзэхабзэкӀэ
Кфар Камар — Адыгэ къуаджэу Йзраелым ит. Ар шапсыгъэ къуадж, шапсыгъабзэкIэ щэгушаIэх.
Кфар Камар Адыгэу Кавказ заом хэкужъым кърафыгъэхэмэ 1876 илъэсым ягъэтIысыгъ. Ар загъэтIысым Арапэу ягъунэгъухэр къазэощтыгъэх ыкIи, яшIотыгъощтыгъэх ыкIи. Ащ фэшIыкIэ Адыгэмэ яунэхэр къэлашъхьэ лъагэкIэ къагъэуцохьгъэх. Непэ а Iофым хэтыжьхэп. Арапхэр къазэожьхэрэп, я ягъэ къарагъэкIыжьрэп.
Непэ Кфар Камам 3,000 рагъо цIыф дэс. ЦIыкIуи ини АдыгабзэкIэ мэгущыIэх. ЕджапIэ ежьырхэмэ яю яI. Ащ я-9-нэрэ классым нэсэ кIэлъ. ЕджапIэм Джуртыбзэрэ, Арапыбзэрэ япэрэ классым щегъэжагъэу щеджэх. ЯплIэнэрэ классым Ингьлизыбзэ щаублэ итIуанэ яхэнэрэ классым АдыгабзэкIэ еджэнхэу, тхэнхэу ярагъашIэ. Ябгъунэрэ классыр къзаухыкIэ, Кфар Камэм иунэгъу чылэмэ еджапIэу ядэтхэмэ я-12-нэрэ класс нэсэ щырагъэкъужьы. Фаер Арап еджэпIэм Iехьэ, фаер Джурт еджапIэм Iехьэ. Къэдури ицIэу зыеджапIэ горэ Кфар Камам пэблагъэу Iут, Ащ нэхьыбэр Iехьэ.
ПшъэдэкӀыжь
пшъэдэк1ыжь-ц1ыфым ы1орэмрэ ыш1эрэмрэ зынэс-рэр, ащ къик1ын ылъэк1ыщтымк1э пщынэжьэу ыхьыщтыр.
Лъэпкъ
лъэпкъ – лъэпкъь1м акъь1л зэхадзэк1э ыгъэ псыъэу зэригъэфэгъэ кулътурар.
Къамыл дэфый
Къамыл дэфый - къамылышъхьэ унэ бгъагъэр.
Пшъэшъэ гъусэ
пшъэшъэ гъусэ – пшъашъэр цылэ к1оц1 е хэгъэгу техьан зыхъук1э гъусэу фаш1ыщтыгъэр; нысак1эм цылэ к1оц1 1оф и1эу гъогу техьэмэ рагъэгъусэщтыгъэ пшъашъэр.
Адыгэ шхынхэр
Адыгэ шхынхэм ащыщ горэмэ ацIэхэр:
Щыпс пІаст, щыпс, щхыупІаст, хьабыкІущыпс, чэтщыпс, Іэпэщыпс, хьалыжъу, псырыжъохьалыжъу (хьалыжъожъый), зэтеушъопІукІ, къояжъ, мэтэкъуай, лъэтэкъояжъ.
Бэгъ Нурбый
Бэгъ Нурбый шэкIогъум и 18-м 1937-рэ илъэсым Теуцожь къедзыгъом ит къуаджэу Нэчэрэзые къыщыхъугъ. Гурыт еджапIэм ыуж Мыекъопэ мэкъумэщ техникумым чIэхьагъ, къыухыгъ, зоотехникэу къоджэ колхозым Iоф щишIагъ. 1964-рэ илъэсым Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым филологиемкIэ ифакультет къыухыгъ, илъэс заулэ кIэлэегъаджэу Iоф ышIагъ.
Ау Нурбый ыгукIэ зыкIэхъопсэу, зымыгъэгупсэфыщтыгъэ шIоигъоныгъэ иIагъ: усэн-гупшысэныр. Шъыпкъэ, къоджэ еджапIэм чIэсыгъ а лъэныкъор къызыхэщым, ары институтым чIэхьаныри зэпхыгъагъэр. Апэу собкоррэу Теуцожь районым щыIагъ, етIанэ хэку гъэзетэу «Социалистическэ Адыгеим» пропагандэм, культурэм яотдел ипащэу 1967 — 1993-рэ илъэсхэм Iоф щишIагъ. Ыужым кIэлэцIыкIу журналэу «Жъогъобын» зыфиIорэм илъэситIу фэдизрэ иредакторыгъ.
Ытхыхэрэр 1962-рэ илъэсым къыщыублагъэу хиутыгъэх. Илъэс 30-м хьалэлэу, гухахъо хигъуатэу Бэгъ Нурбый адыгэ литературэм щылэжьагъ, гупшысэкIэ амали, тхэкIэ шапхъи ыгъотыгъ. Усэным, гупшысэн-тхэным афэщэгъапэу, ыгукIэ агъатхъэу зэрэщытыгъэр ытхыгъэ тхылъ зэфэшъхьаф пчъагъэмэ уяджэ зыхъукIэ, джыри нахь пшIошъ мэхъу. УсакIом идунай хэщагъэ ухъузэ, ар уилэгъу цIыф хьалэл зафэу, къызэрыкIоу, Iэдэбэу, нахь ппэблагъэ мэхъу.
Имурад иныр кIигъэтхъэу, цIыфыгумэ афэкIоныр, цIыфыгъэм имэхьанэ аригъэшIэныр, афиIотэныр Бэгъ Нурбый фызэшIокIыгъ. Поэтическэ тхылъи 7 адыгабзэкIэ ыкIи зы тхылъ урысыбзэкIэ къыдигъэкIыгъэх, ахэм усэхэр, поэмэхэр адэтых: «Хъярым пчъэр фыIусэхы», «Тыгъэпс», «Гъэбэжъу огъот», «Гъэтхэ нэплъэгъу», «Къошыныжъым итхыд», «ЧIыгум игупсэф», «ГъэшIэрэ тын». УсэкIэ тхыгъэ романэу «МэшIочIэ мыкIуас» зыщымыIэжь уж къы­дэкIыгъ. «Поле добра» зыфиIорэр Москва 1982-рэ илъэсым къыщыдэкIыгъ. «Къошыныжъым итхыд» зыфиIоу Нурбый ытхыгъэм тешIыкIыгъэ спектаклэ Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ театрэ щагъэуцугъ.
КIэлэеджакIозэ къыздиштэгъэ усэным ыгуи, ышъхьи афэгъэзэпагъэу, зэхэшIэ блэрхэмкIэ ушъэгъэ сатырхэу къыпэ­блэгъэ цIыф гупсэхэу илъапIэхэм, Адыгэ хэкум, тичIыпIэлъэ джэнэтэу нэм фэмыплъырэм афэгъэхьыгъэхэр еусых. Джа такъикъхэм ыгукIэ гупшысэ тамэм ыIэтэу, быбырэм фэдагъ Нурбый.
Усэхэм язакъоп, ытхыгъэх поэмэхэри. Ахэм цIыфхэм гугъэ-гупшысэу яIагъэхэр, щыIэныгъэм зэрэфаблэхэрэр, пый мэхъаджэр тичIыгу къызебанэм, советскэ народыр зэрэзэмыблэжьыгъэр, лъэпкъыбэр зыщызэдэпсэурэ хэгъэгушхом изы Iахьэу Адыгеими икIыгъэ цIыф мин 80-м ащыщ горэми къу­малыгъэ зэрэзэримыхьагъэр, Андырхъуаем, Бжыхьакъом, Ацумыжъым, Къошым, Нэхаем, Тхьагъушъэм, ШIуцIэм ялIыгъэ-­псэемыблэжьныгъэ адыгэ лъэп­къымкIэ напэу, щытхъуцIэ лъапIэу «Советскэ Союзым и ЛIы­хъужъ» зыфиIорэр къазэ­рарапэсыгъэр, адыгэ пIуныгъэ­гъэсэныгъэм ыпшъэ укIожьынэу зэрэщымытыгъэр къыушыхьатыгъ. УсакIоу Бэгъ Нурбый итхылъхэм, ипоэмэхэм, романэу «МэшIочIэ мыкIуас» зыфиIорэм тхакIом илъэпкъ гъунэнчъэу зэрикIасэр, ащ итарихъ куу зэ­рэщыгъуазэр, ежь усакIор заом хэмытыгъэми, гукIэ а зэкIэ зэхишIэу тхагъэ.
Усэ-романэу «МэшIочIэ мыкIуасэр» произведение анахь дэгъоу тилитературэ хэтмэ ащы­щэу плъытэнэу сэ сшъхьэкIэ къысщыхъугъ. Адыгэм идунэететыкIагъэр, изэхэхьэпIэ-зэхэгущыIэжь чIыпIэу хьакIэщыр зыфэдагъэр, ар зэрэзэIухыгъагъэр, уахътэм итхыпхъэу, на­хьыжъ Iушхэм ягупшысэ зынэсыщтыгъэр, нэмыкIхэри Бэгъ Нурбый итхыгъэхэм ащыкIэгъэ­тхъыгъ. Адыгэ фольклорым ифэ­мэ-бжьымэ ащызэхэошIэ, ишIыкIэ-гъэпсыкIэхэр ахэм фэ­къулаеу тхакIом ащигъэфеда­гъэх.
Бэгъ Нурбый адыгэ литературэм я 60-рэ илъэсхэм къыхэхьэгъэ кIочIакIэхэм ащыщ. Ытхыхэрэр 1962-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу хиутыщтыгъэх. Иусэхэр, поэмэхэр, балладэхэр, усэкIэ тхыгъэ романыр зыдэт тхылъи 7 адыгабзэкIэ ыкIи зы тхылъ урысыбзэкIэ къыдигъэкIыгъэх.
Итворческэ жьыкъащэ анахь зызэтеуцуагъэу, къызынэфагъэм идунае ыухыгъ, илъэс 57-рэ ыныбжьыгъ.
Къамылышъхьэ ун
къАмылышъхьэ ун - адыгэ унэу къамылк1э бгъагъэр.
Пшъэшъэ тэгъахь
пшъэшъэ тэгъахь-джэгу пчэгум 1ут пшъашъэхэр чэзыук1э къэшъонэу къытезыщэрэр.
Лъэпкъ кулътур
лъэпкъ кулътур-лъэпкъь1м акъь1л зэхадзэк1э ыгъэ псыъэу зэригъэфэгъэ кулътурар
Иран
Иран, Ислъам Республикэу Иран – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Тегеран. ЦIыфэу нэбгырэ млн 77-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 1 648 195 км². БзэшъхьаIэр – персыбзэ; ащ нэмыкIэу регионыбзэхэр иIэх.
ДЛО-м хахьэ.
Хэгъэгъу шъхьатетыр – рахьбарэу Али Хаменеи.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Хьасан Рухани.
Къамыл
Адыгэ 1эмэ-псым. Уепщэзэ макъэ къызэрикIырэ 1эмэ-псымэхэм ащыщ. Псыхъохэм, псы-хъураехэм янэпкъхэм къыщэк1ырэ уцым (къамыл) хаш1ык1ы, а уцым ыцIэм къыхэкIы Iэмэ-псымэми ыцIэр. Ар мыхъумэ, къушхьэ-мэзхэм къащык1ырэ батыргъэн (ЦIырбыжъ) зыфа1орэ уцым хаш1ык1ы. Шхончыпэм къамыл хаш1ык1эуи хъущтыгъ. Ик1ыхьэгъэк1э 1эгуибл, Iэгуий фэдиз мэхъу. Iэхъуамбищ фэдиз зэпэчыжэу, гъуанищ зы бгъум фашIы.
Бэрэтэрэ Хьамид
Бэрэтэрэ Хьамид - Теуцожь къедзыгъом итыгъэ къуаджэу Къэзэныкъуае бэдзэогъум и 9-м, 1931-рэ илъэсым къыщыхъугъ. Гурыт еджапIэр тыжьын медалькIэ къыухыгъ. Зы илъэсрэ кIэлэегъаджэу Iоф ышIагъэу Москва дэт университетэу М. В. Ломоносовым ыцIэ зыхьырэм чIахьи, журналистикэмкIэ ифакультет 1958-рэ илъэсым къыухыгъ. Ащ пыдзагъэу илъэситIурэ театральнэ искусствэмкIэ Къэралыгъо институтэу А. Луначарскэм ыцIэкIэ щытым Адыгэ студиеу къыщызэIуахыгъагъэм щыригъэджагъэх. Ащ ыужырэ илъэсхэм хэку гъэзетхэу «Социалистическэ Адыгем», «Адыгейская правда», край гъэзетэу «Советская Кубань» зыфиIохэрэм, Краснодар краим итхакIохэм яорганизацие Iоф ащишIагъ, ащ дакIоу, МГУ-м журналистикэмкIэ иаспирантурэ къыухыгъ, 1969-рэ илъэсым тарихъ шIэныгъэхэмкIэ кандидат хъугъэ. Ащ щегъэжьагъэу Пшызэ мэкъумэщ институтым IэкIыб хэгъэгу къикIыгъэ студентхэр зыщеджэрэ факультетым общественнэ шIэныгъэхэмкIэ икафедрэ икIэлэегъэджэ шъхьаIэу, идоцентэу, ипащэу 1985-рэ илъэсым нэс Iоф ышIагъ. 1985-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу Адыгэ къэралыгъо университетым хэгъэгу тарихъымкIэ икафедрэ идоцентэу, нэужым ипрофессорэу опсауфэ лэжьагъэ.
Шэуджэн къедзыгъо
Watch the Шэуджэн къедзыгъо — Адыгэ Республикэм и къедзыгъуиблмэ ащыщэу зы. Къуэджэ шъхьаӀэр — Хьакурынэхьабл. Къедзыгъом и лӀышъхьэр — Мэрэтыкъо Аслъан.
Бэрэтэрэ Хьамид
1950-рэ илъэсым къыщыублагъэу ытхыхэрэр хиутыщтыгъэх. ЩыIэныгъэм нэшIукIэ хэплъэрэ тхэкIуагъ. Адыгабзэр ыгъэжъынчэу ыкIи икIасэу усэщтыгъэ, поэтическэ тхылъ 17 адыгабзэкIэ, драматургие произведениехэр дэтхэу «Пьесэхэр» ыкIи иусэхэмрэ ипоэмэхэмрэ зыдэхьэгъэ тхылъи 7 урысыбзэкIи къыдэкIыгъэх.
Шэуджэн къедзыгъо
Тарихъ
1922-рэ илъэсым къедзыгъор хагъэунэфыкӀыгъ.
Бэрэтэрэ Хьамид
Игупсэ Адыгеим идэхагъэ, адыгэхэм яшэн-хэбзэшIухэр, чIыопсым охътэ-лъэхъэнэ дэй гори имыIэу, ахэр хъырахъишъэу, дахэу зэрэзэкIэлъыкIохэрэр итхылъхэу «Нэфылъ», «Гъэтхэпэ псалъ», «Тыгъэнэбзый», «ПсынэкIэчъ мычъэкъожь», «Бжыхьэ пкIашъ», мыхэм анэмыкIхэми ащыкIигъэтхъыгъ. А зэкIэ ыгу нэсыпэу, анахь гущыIэ фабэхэр ыкIи ахэмкIэ шъо теплъэ зэфэшъхьафхэр — эпитетхэр емызэщыжьэу къыгъотыщтыгъ Хьамидэ, зэчый дахэу хэлъыр джаущтэу къыхэкIыжьыщтыгъ.
Шэуджэн къедзыгъо
ЦӀыфэу щыпсэухэрэр
ЦӀыф нэбгырэ мин 16 фэдиз дэс (2014-рэ илъэс).
Бэрэтэрэ Хьамид
Бэрэтэрэ Хьамидэ АР-м инароднэ усакIу, УФ-м культурэмкIэ изаслуженнэ IофышI, Урысыем итхакIохэм я Союз 1962-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу хэтыгъ, Адыгеим къэралыгъо премиехэр афэгъэшъошэгъэнхэмкIэ щызэхэщэгъэ икомиссие итхьамэтагъ. ЫшIэрэ Iофым ыгуи ыпси хилъхьэщтыгъ.
Испунэ
Испунэ, Испун, Спыун (шапсыгъабзэкIэ) – мегалитмэ, долменмэ ащыщ, Хэкужъым къинэжьыгъэхэу мыжъо зэтегъэуцуагъэу унэхэр. ПлIэмыеу щытых.
Дунаем тет гъэшIэгъонхэм ащыщ. Тэрэз-тэрэзэу зышIыгъэри, я мэхьанэри ашIэрэп.
Пшъэшъэ хьатыякӀу
пшъэшъэ хьатыяк1у – пшъашъэхэм алъыплъэу, ящытык1э якъэшъон, языгъэпсэфын гъунэ алъызыфэу джэгур зэхэтыфэк1э пшъашэмэ яунэшъош1ыр.
СтӀашъу Юрэ
СтӀашъу Юрэ иӀофшӀагъэхэр лъэпкъ музеим чӀэлъых. Ахэмэ яплъыхэрэр бэ дэд. СурэтышӀ шӀагъом ивыставкэхэр бэрэ зэхащэх. Адыгэ Республикэм ичӀыпӀабэмэ, Урысыем икъалэхэм, хэгъэгу зэфэшъхьафхэм мы выставкэр къащагъэлъэгъуагъ: США-м, Тыркуем, Сирием, Иорданием ыкӀи нэмыкӀхэм.
Щыгъын шъуашэу адыгэ тарихъым ехьылӀагъэхэм бзылъфыгъэ шъошэ дэхищ ахэт. Ахэмэ «АмазонкэкӀэ» яджагъ. Мы шъуашэхэр бзылъфыгъэ зэокӀо пхъашэхэм афэгъэхьыгъэх.
Нартхэм афэгъэхьыгъэ шъуашэхэми сурэтышӀым ивыставкэ къагъэбаи. Ахэмэ ащыщых «Адыиф», «Саусэрыкъу», «Лахъо».
СтӀашъу Юрэ фэдэ цӀыф ӀэпэӀасэ тилъэпкъ зэриӀэм инэу тырэгушхо.
Щтыгъэ Океан
Щтыгъэ Океан, Арктик Океан, Темыр Щтыгъэ Океан — ЧIыгум тет океаниплIым (4-м) ащыщ.
Пшэгъо корен
пшэгъо корен – псы пахъэ зыхэт жьэу зыпхыры-плъыгъуаер; пшэс 1угжъу
Къамэ
Къамэ – Iашэмэ ащыщ.
Пщынэкъэб
нжърэ пщынэ 1эмэ-псымэмэ ащыщ; къэбц1ац1эм (тхьалъыркъэбым) хаш1ык1ы.
Щэрыукъохэр
Щэрыукъохэр - Адыгэ лъэкъуацӏэ. Шапсыгъэмэ ашышых. Илъэс 1790 заулэм хэкужъым къэтэкӏыжъы тыркум дэсыгъэх. Джы тыркум шыӏэ юзгат къалэм шэпсэух.
Урысхэр
Урысхэр (русские) – Еуропэмрэ, Азиемрэ ащыпсэурэ цӀыф лъэпкъ. ДунаемкӀэ урыс млн 160 фэдиз мэхъу. НахьымэкӀэ Урысые Федерацием щэпсэух.
Узуняйла
Узуняйла – Тыркуем и Кайсери къалэмрэ, Сивас къалэм азфагу адыгэ къуаджэ бэ зыдэты губгъо. Дэсхэм анэхьыбэр къэбэртаех. Ахэмэ апэмыкӀэу Абазэ, Хьатыкъуай, Абдзэх къуаджэхэри щыӀэх. Къэбэртай къуаджэхэр зыдэты губгъом икӀоцӀым Къэбэртае КӀэй аӀо. Хьатыкъуаехэр зыдэсы къоладжэм Чёрмишэк аӀо. Губгъор лъэшэу Ӏатыгъэшъ чӀымафэхэр лъэшэу чъыӀэ мэхъу. Ос бэ тесы.
ПщынэтӀаркъу
ПщынэтӀаркъу – ижърэ пщынэ Iэмэ-псым; пхъэтIаркъом хашIыкы; бзэпс 16-20 фэдиз илъ.
Бурхьанэттин Бигалы
Цундышк Бурхьанэттин Бигалы (ШышъхьэIум и 29-рэ, 1927 – Iоныгъом и 17-рэ, 2016) Тыркудзэм ипэщагъ. Тырку Жандэрмэм япэщагъ.
1927 илэсым Чанаккалэ епхыгъэ Бигэ къэлэжъыем дэт Дэрэкёим (Щынджый, Тэхъутэмыкъуай) къыщыхъугъ. 1945 илэсым Ыщыклар ДзэлIпащэ Гурыт ЕджапIэм, 1947 илъэсым ЧIылъадзэ Университетым лейтенант Iэтыныгъэу къэухыгъ. Корея Заом хэтыгъагъ. Тырку Интеллидженс Сервисым ыIки Тырку Жандэрмэм япэщагъ. Илъэс 1990-м пенсионер хъугъэ.
Джуртыбзэ
Джуртыбзэ – джуртмэ ябз, Исраилым и бзэшъхьаIэу щыт. Афроазие бзэунагъом и семит бзэкупым хахьэ. Арапыбзэм лъэшэу ехьщыр. ДунаемкIэ млн 8 фэдиз рэгущыIэ.
Пщыщ
Пшиш — Адыгэ Республикэм и псыхъу.
Буркина-Фасо
Буркина-Фасо – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэхэр - Уагадугу. Нэбгырэ млн 17 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 273 187 км². БзэшъхьаIэхэр - францыбзэ.
Къэрал лIышъхьэр - Рок Марк Кристиан Каборе. Хэгъэгу тхьаматэр - Исаак Зида.
Географие
Гъунэгъухэр: Мали, Нигер, Бенин, Того, Ганэ, Кот-д-Ивуар.
Африкэм и тыгъэкъохьапIэ щыI.
Тарихъ
1960-рэ илъэсым шъхьафитэу хъугъэ. Бэрэ Францием и колониеу щытыгъэ.
Бэчкъан
Адыгэш лъэпкъ. Шапсыгъэмэ я Бэчкъаныкъо лӀакъом иягъ.
Онджэкъ
Онджэкъ – чыиф сыбэу джэныкъом иIугъо рищынэу дэпкъым рашIылIэ (нахьыбэу пэсэрей зэманым).
Испание
Испание, е Королыгъоу Испание – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаӀэр – Мадрид. ЦӀыфэу нэбгырэ млн 46-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чӀырэу иӀэр 505 370 км². БзэшъхьаӀэр – испаныбз. Испаниер хэгъэгу къарыукӀаеу щыт, экономикэмкӀи, политикэмкӀи.
ДЛО-м ыкӀи Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.
Хэгъэгу лӀышъхьэр – Испанием и Королэу Филип я-VI.
Хэгъэгу тхьаматэр – Педро Санчес.
Тарихъ
ЛӀэшӀэгъу пчъагъэрэ Испанием ДунэякӀэм ызныкъо ыӀыгъыщтыгъэ (еплъ Колониехэр). 1492-рэ илъэсым щегъэжьагъэу (Колумбыр Америкэм зынэсыгъэр) XX-рэ лӀэшӀэгъум нэс.
Узбекистан
Узбекистан, Республикэу Узбекистан – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Ташкент. ЦIыфэу нэбгырэ млн 31-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 447 400 км². БзэшъхьаIэр – узбекыбзэр.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Ислам Каримов.
Къэрал тхьэматэр – Шавкат Мирзияев.
Географие
Азием ыку ит. Гъунэгъухэр: Казахстан, Туркменистан, Кыргызстан, Афганистан, Таджикистан.
Тарихъ
1991-рэ илъэсым нэс Совет Союзым хахьэщтыгъэ.
Лъэрыгъ
Лъэрыгъ- Уанэм ыбгъуитIукIэ пышIэгъэ гъучI теуцопIитIоу шыум ылъакъохэр зэрытыр ары.
НэкӀубгъо шъхьаӀ
ace:                        fa:                    sah:
Варшавэ
Варшавэ – Полшэм и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 2 фэдиз цIыфэу дэс.
Къэлэ тхьаматэр - Рафаль Тшасковски.
Тарихъ
1300 лъапсэ фашIыгъ.
Булгарие
Булгарие, е Республикэу Булгарие – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр - Софие. ЦIыфэу нэбгырэ млн 7-м къехъу щэпсэу: нахьыбэмкIэ булгархэр, ау тырку бэкIаи дэс (и зы 10-нэ фэдиз). Хэгэгум чIырэу иIэр 110 994 км² (дунаемкIэ я-105). БзэшъхьаIэр - булгарыбз.
ДЛО-м ыкIи ЕЗ-м ахахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Румен Радев.
Къэралыгъо тхьаматэр – Кирил Петков.
Географие
Еуропэм ычIэгъ ит, Балканхэм атет. Сербиер, Тыркуер, Урымыер, Македониер, Руманиер пэгъунэгъух.
Онэ къуаӀ
онэпкъыр къопит1оу онэшъхьантэр ащ азыфагоу щытыгъ:ыпэрэ онэ къуапэм шхор зыщищык1агъэм ш1охалъэщтыгъэ,онэк1э къуапэм к1ак1ор рауч1эпхыщтыгъэ.
Булгарие
Къэралыгъо щытыкIэр
Унитар хасэ (парламент) республикэу щыт Булгариер.
Ахъщэу агъэфедэрэр - булгар лев.
Адыгэ ӀорыӀуатэхэр
Адыгэ ӀуэрыӀуатэм щыгъунэжщ Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр. Илъэс щищым нэблэгъауэ, адыгэхэм къадогъуэгурыкӀуэ а хъыбархэр, нобэр къыздэсми яӀуатэ. Къэбэрдейм и тхыдэм лъэужьышхуэ къыхимынатэмэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр гъащӀэ кӀыхь хъунтэкъым. И цӀэр щӀэблэм щӀащымыгъупщэн фӀыщӀэ щиӀэщ Къэзэнокъуэ Жэбагъы и тхыдэм, аращ и цӀэри и хъыбархэри уахътыншэ щӀэхъуар.
Къэзэнокъуэ Жэбагъы 1684 гъэм Бахъсэн Ӏуфэ къыщалъхуащ (Бахъсэн псым и сэмэгурабгъум, Зеикъуэ ипщэӀуэкӀэ, иджыри ущрохьэлӀэ КъэзэныкъуейкӀэ зэджэ щӀыпӀэцӀэ). Жэбагъы зэрыӀущыр, зэрыцӀыху губзыгъэр щӀэх дыдэ наӀуэ хъуауэ щытащ, хъыбархэм зэрыжаӀэмкӀэ. Хъыбархэм ящыщ зы щыхьэт тохъуэ УэрарэкӀэ зэджэ хеящӀэ* цӀэрыӀуэм акъылрэ ӀущыгъэкӀэ Жэбагъы текӀуауэ зэрыщытам.
Абы щыгъуэ щӀалэ дыдэт Жэбагъы. И ныбжь нэсри, Къэзэнокъуэ Жэбагъы, дунейм ехыжыху, къэбэрдей пщышхуэхэм, пщы уэлийхэм я чэнджэщэгъуу щытащ. Лъэпкъ Ӏуэху и пщэ далъхьэурэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы зыбжанэрэ ягъэкӀуащ Къэбэрдейр а зэманым зыпыщӀауэ щыта къэралхэм, пщыгъуэхэм. Тхыдэр щыхьэт тохъуэ, псалъэм папщӀэ, Кърымымрэ Мэзкуурэ кӀуа къэбэрдей лӀыкӀуэхэм Къэзэнокъуэ Жэбагъы зэрахэтам.
Буэнос Айрес
Тарихъ
1536-рэ гъэм лъапсэ фашIыгъ. Аргентинэм и къэлэшъхьаIэу зыхъугъэр 1580 гъэр ары.
Эйлер, Леонард
Леона́рд Э́йлер (Leonhard Euler; 1707, Базел, Швейцарие — 1783, Санкт-Петербург, Урысые Пачъыхьыгъу) — швейцар, нэмыц ыкIи урыс шIэныгъэлэжь, XVIII-рэ лIэшIэгъум псэугъэ. Физикэм, хьисапым, нэмыкIхэми Iофыгъошхохэр ащишIыгъ. Урыс шIэн-егъэджэныр инэу къыIатыгъ.
И къарыу зыхимылъхьэгъэ шIэныгъэ къутамэу бэп щыIэр. ГущыIэм пае:
Орэдус
Орэдус — орэдхэр зыусырэр.
Бутан
Бутан, Пачъыхьыгъоу Бутан – Азием ыкъыблэ лъэныкъо щыIэ къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр - Тхимпху. ЦIыфэу нэбгырэ мин 700-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 38 394 км². БзэшъхьаIэр - дзонгха.
ДЛО-м хахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – пачъыхьэу Джигме Кхесар Намгьял Вангчук.
Къэрал тхьэматэр – Церинг Тобгай.
Географие
Азием и тыгъэкъокIыпIэ щыI. Гъунэгъухэр: Китаимрэ, Индиемрэ азфагу ит.
Лъэтегъэыцоорэд
Лъэтегъэуцоорэд-сабый к1огъак1эр мылъэпэонэоным пае а1оти к1элэц1ык1ухэр зыхэлэжьэрэ мэфэк1 1анэу афаш1ы щтыгъэм къыща1ощтыгъэ орэд.
Бэрсэй Умар
ГъэшIэгъон
Илъэси 8 ыныбжь къодыеу атыгъуи, унагъом рахыгъагъ. ЕтIанэ Мысырым щеджагъ, бзэ заулэ щызэригъэшIэгъагъ.
Къунетрэ
Къунетрэр (— Адыгэ чылэщкуу Джуланым тэтэгъ. Арапи, Шэшэни, Дагъыстани, Абхъази ащ дэсгъэх, ау Адыгэхэр янэхь багъэх. Мэфих заом яужьырэ мафэм (10, Октобер 1967) Израелым ищтагъ. Ащ икънэужьым Сирём Кипур Мафэ заом (1973) ищтэжьгъагъ. Ау бэ мышэIу Израелым ыгьри ищтэжьэгъ. Израел Къунетрэр имтIупшыжьгъапу 1974 илъэсым, ар лъшу убэтэгъагъ, унэхъугъагъ. Ар ыгь UNDOF-ым иIэгъ.
Вашингтон (къалэ)
Вашингтон — къалэ, Америкэ Штат Зэхэтхэм я къэлэшъхьаI. Нэбгырэ мин 681 фэдиз дэс.
Оттава
Оттава – къалэ, Канадэм и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ мин 880 фэдис дэс. Къэлэ тхьаматэр – Джим Уотсон.
Шапсыгъабзэ
Шапсыгъэбзэр — адыгэхэм и зы бзэ. Шапсыгъэбзэр Шапсыгъ Адыгэхэр Адыгэбзэу зэрэгущаӏэхэрэр.
Шапсыгъэбзэхэр
= Шапсыгъ тхэпкъылъэ = Илъэс 1924-1945 азфагум Шапсыгъэ Националнэ Районым ыкIи Кфар Камэм тхыбзэкIэ зыгъэфедагъэ тхэпкъылъэр ары:
Хьарыфмэ ямакъэхэр
Шапсыгъэбзэкӏэ шыӏ хьарыф "сӏ" [sʼ] ыкӏи хьарыф "чъу" [t͡ʃʷ] адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ ахэр цӏ [t͡sʼ] ыкӏи цу [t͡sʷ]. Шапсыгъэбзэмкӏи шыӏ хьарыф "цӏ" [t͡sʼ] мыфэдэ гущыӏэхэмкӏэ : цӏыфы, цӏапӏэ ыкӏи цӏашъутэ.