cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шапсыгъабзэ
Хьарыфмэ ямакъэхэр
Шапсыгъэбзэкӏэ шыӏэх хьарыф "гь" [ɡʲ], "кь" [kʲ] ыкӏи "кӏь" [kʲʼ] адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ ахэр хъугъэх "дж" [d͡ʒ], "ч" [t͡ʃ] ыкӏи "кӏ" [t͡ʃʼ]. Шапсыгъэбзэм иӏэх хьарыф "дж", "ч" ыкӏи "кӏ" мыфэдэ гущыӏэхэмкӏэ : чэмы, джэмышх ыкӏи кӏалэ.
Хьэрыф чъ ыкӏи чӏ хъугъэх ч ыкӏи кӏ Шапсыгъэбзэмкӏэ.
Шапсыгъэбзэмкӏэ зыгорэ гушыӏахэмкӏэ мыкӏодых н [n], м [m] ыкӏи р [r] хьарыфхэр.
Бзэхабзэ зэнымкӏырхэр
Шапсыгъ -мгьэ (-mɡʲa) я -гьэ (-gʲa) ↔ Адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ -мкIэ (-mt͡ʃa) я -кIэ (-t͡ʃa).
Текст
Саусырыкъо гъэжъо чылапхъэр натымэ къызэрафихыжьыгъагъэр:
Натыхэр гъэжъо шIэным пылъыгъэх. Гъэжъо шIэным пылъымэ анахьыжъэу щытыгъэр
Тхьагъэлыгь арыгъэ…
— ЫсIэ къышъуиIуагъэба? — ыIуи Сэтэнае натымэ къяупкIыгъ…
—Емынэжъ иунэ тэ щыI? — аIуи натхэр кIэупкIагъэх.
Ошъуапщэ
Ошъуапщэ – ошъуапщэхэр къытехьагъэх, ау къещхырэп.
Лъэхэмыхьан
Лъэхэмыхьан — адыгэ нысэмрэ махъулъэмрэ пщы гуащэмрэ ш1упщ ш1угуащэхэмрэ охътэ гъэнэфагъэм кьы к1оц1 зарамыгъэлъэгъоу къызэращак1ухьэщтыгъэр.
Экуадор
Экуадор – Къыблэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр - Кито. ЦIыфэу нэбгырэ млн 15-м къехъу щэпсэу (дунаемкIэ я-67). Хэгэгум чIырэу иIэр 283 560 км² (дунаемкIэ я-73). БзэшъхьаIэр - испаныбзэр; регионыбзэхэр – кечуабзэр, шуарыбзэр, ыкIи нэмыкIхэр. Щыпсэухэрэм нахьыбэмкIэ Ромэ-католик диныр (чыристан диным ыкъутам) алэжьы. ДЛО-м ахахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Рафаэл Корреа. И гуадзэр - Хорхе Глас.
Географие
Къыблэ Америкэм и темыр лъэныкъо ит. Перурэ, Коломбиерэ анэмыкI пари пэгъунэгъуэп.
Эритрее
Эритрейе – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэр - Асмэра. Нэбгырэ млн 6 фэдиз щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 121 100 км². БзэшъхьаIэр - арапыбзэ, англыбзэ, тигринья.
Къэрал лIышъхьэр - Исайяс Афеворки.
Географие
Гъунэгъухэр: Эфиопие, Судан, Джибути; Хыплъыжь Iушъом тет.
Оман
Оман, Султанатэу Оман – Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Мускат. ЦIыфэу нэбгырэ млн 3-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 309 501 км². БзэшъхьаIэр – арапыбз.
ДЛО-м хахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – султанэу Кабоос бин Саид аль Саид.
Географие
Азием и тыгъэкъохьэпIэ лъэныкъом щыI. Сауд Арабиер, Йеменыр, Араб Эмират Зэхэтхэр игъунэгъух. Перс Псыдахьэмрэ, Инд Океанымрэ аIушъомэ атет.
Ошъутен
Ошъутен — Адыгэ Республикэм и къушъхьэ.
Инджылызыбзэ
Инджылызыбзэ, англыбзэ, англызыбзэ, — англымэ ябз, индо-еуропэ бзэунагъом и герман бзэкупым хахьэ. ДунаемкӀэ анахь бзэ зэлъашӀэрэм ащыщ, сыда пӀомэ Британиешхомрэ, АШЗ-мрэ я бзэшъхьаӀэу щыт. Нэбгырэ млн 400-м къехъу яныдэлъфыбзэу щыт.
Къэралхэр
Америкэ Штат Зэхэтхэр, Британие, Ирландие, Аустралие, Къыблэ Африкэ Республикэ, Канадэ, нэмыкӀхэри.
ДЛО-м и бзэ ӀофырышӀэмэ ащыщ.
Льэгуц
льэгуц – адыга унэ к1ыхъэм кеш1эк1ыгъэ пэ1ульашъоу к1эсэныбэ зык1этым иджэхашьу
Ощхы
ПсынкӀэу тыгъэкӀожь, армермэ ощхым тигъэшъущт.
Къушъхьэфачъ
Къушъхьэфачъэм гъаджэлитӀу иӀ.
Адэмыехэр
Адэмыехэр – адыгэ лъэпкъ.
Хьатыкъуае Пщыгъо
Хьатыкъуае Пщыгъо — Адыгэ Хэкум и провинциэ, Хьатыкъуай-Адыгэ лъэпкъым и хэку. Пщы лъэпкъ: "Керкеноко".
Къунетрэ/Шапсыгъабзэгьэ
Къунетрэр — Адыгэ чылэщкуу Джуланым тэтэгъ. Арапи, Шэшэни, Дагъыстани, Абхъази ащ дэсгъэх, ау Адыгэхэр янэхь багъэх. Мэфих заом яужьырэ мафэм (10, Октобер 1967) Израелым ищтагъ. Ащ икънэужьым Сирём Кипур Мафэ заом (1973) ищтэжьгъагъ. Ау бэ мышэIу Израелым ыгьри ищтэжьэгъ. Израел Къунетрэр имтIупшыжьгъапу 1974 илъэсым, ар лъшу убэтэгъагъ, унэхъугъагъ. Ар ыгь UNDOF-ым иIэгъ.
Венэ
Венэ – Аустрием и къэлэшъхьаI, ыкIи и анахь къэлэшъо дэд. ЦIыф нэбгырэ млн 2 фэдиз дэс.
Тарихъ
А-I лIэшIэгъум лъапсэ фашIыгъагъ. 881-рэ гъэм щегъэжьагъэу къалэу щыт.
Географие
Дунай псыхъом тет.
Адыгэкъалэ
Адыгэкъалэ (урысыбзэкIэ:Адыгейск) — Адыгэ Республикэм и къалэ, кощыжьыгъэхэм якъал. Чылэ пшIыкIузрэ къутырмэ адэсыгъэхэмрэ къэкощыжьхи, яунэхэр, яхатэхэр, ячIыгухэр къабгынэхи мы чIыпIэм щытIысыгъэх. Ахэр зэрысыгъэ чIыпIэм Краснодар псыIыгъыпIэр щашIыгъ. 1981-рэ илъэсым Адыгэкъалэ районым игупчэ хъугъэ. Ау ихъишъэ щыгъупшагъэп: къалэм мемориал къыщызэIуахыгъ къэкощыжьыгъэ чылэхэм, къутырхэм ацIэ тетхагъэу. Адыгэкъалэ блэкIыгъэр щыгъупшэрэп ыкIи ыпэкIэ макIо. 1995-рэ илъэсым къалэм мэщыт дагъэуцуагъ. Адыгэкъалэ зеушъомбгъу, унакIэхэр, тучанхэр дашIыхьэх, цIыфэу дэсыр нахьыбэ мэхъу.
Пыл
Пылыр щэрыпIу мэз псэушъхьэхэмэ а щыщ.
Пылым нахь псэушъхьэ ин чІыгугъушъэм тетэп. Пылбзым и лъэрмыхьыгъэ мазэ 22-рэ пэты. Лъэс 4000 мэхъуы чІыгугъушъэм пылым нахь ин зытемтыжьыр, ащ ипэ Мамут нахь иныгъ, ау мамутлъэпкъыр зэрэщытэу куэдыжьыгъ.
Пылым пэ кІыхь пыт, ащ пылып раІо, пылыпэм пылыбжъитІу гуэт, пылыбжъэр зэрэ мак1эмрэ зэрэ пытэмрэ къахэк1эу лъэп1эдэдэ мэхъу.
Нэтхъуаджэхэр
Нэтхъуаджэхэр – адыгэ лъэпкъмэ ащыщых. Къаукъас Заом ыпэкIэ бэдэдэ хъущтыгъэх. ЯпчъагъэкIэ шапсыгъэмэ ауж кIощтыгъэхэу аIо, мин 200-м къехъу. Шапсыгъэмэ апэмычыжьэу хыIушьом Iусыгъэх, джырэ Анапэ дэжь. Заом ыуж Хэкужъым бэп къинэжьыгъэр.
Пыл
Анахь пыл джадэу къагъуэтыгъэр Іэнголэм 1956-рэ илъэсым щаукІыгъ, ащ и онтэгъугъэ 12,000 кг хъущтыгъ, ау илъэгагъэ 4.2-рэм нэсыщтыгъ. .
Пыл-псауым мэзым пый шыриІэп, ау цІыф лъэпкъра ипый дэдыр.
Непэ чІыгу пылшъхьэ 500,000 фэдиз къытенэжьыгъ.
Къыблэ Америкэ
ИчIырэ Америкэ – континент, ипшъэрэм ичIэры чIэт.
Вергилий
Публий Вергилий Марон (Publius Vergilius Maro, 70 гъ. ди лъ. ипэ жэпуэгъуэм и 15, Андес — 19 гъ. ди лъ. ипэ фокIадэм и 21, Бриндизи) — Урым империэм щыщ усакӀуэ цӀэрыӀуэ.
Хьатикъуаехэр
Хьатикъуаехэр – адыгэ лъэпкъ.
ЛӀакъом цӀыф
ЯтӀэр тырамытэгъожьызэ хьап-щып зэфэшъхьафхэр ащ ралъхьэщтыгъэх - лагъэхэр, Ӏашэхэр, щыгъынхэр. Адырэ дунаим мыхэр лӀагъэм къыщыфэфедэщтхэу алъытэщтыгъэ.
Яндекс
Яндекс, Yandex - интернет тегъэпсыхьэгъэ лъыхъулъэ.
Тарихъ
1997 илъэсым компанием лъапсэ фашIыгъ Урысыем щыщ программист купым.
ЛэжьакIохэр
2012 илъэсымкIэ нэбгырэ мин 4.5 щэлажьэх.
Украинэ
Украинэ — Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Киев. ЦIыфэу нэбгырэ млн 40-м къехъу щэпсэу: нахьыбэмкIэ украинхэр, ау урыс бэкIаи дэс (млн пчъагъэ). Хэгэгум чIырэу иIэр 603 500 км² (дунаемкIэ я-46). БзэшъхьаIэр – украиныбз.
Я-20-рэ лIэшIэгъум Совет Союзым хахьэщтыгъэ.
ДЛО-м хахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр — Петро Порошенко.
Къэралыгъо тхьаматэр — Володимир Гройсман.
Къэралыгъо щытыкIэр
Унитар хасэ (парламент) республикэу щыт Украинэр.
Ахъщэу агъэфедэрэр – гривна.
Тарихъ
2014-рэ илъэсым къэралыгъо хабзэр щызэтрадзыгъ. Ащы ыуж Къырымым референдум щагъакIуи, Къырымыр Урысые Федерацием хэхьагъ. Зымэ лIыгъэкIэ хагъэхьагъэу аIо. Джыдэдэм Донбассым зао щыI.
Венесуэлэ
Венесуэлэ е Боливар Республикэу Венесуэлэ – Къыблэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр Каракас. ЦIыфэу нэбгырэ млн 33-м къехъу щэпсэу (дунаемкIэ я-44). Хэгэгум чIырэу иIэр 916 445 км² (дунаемкIэ я-33). БзэшъхьаIэр - испаныбзэр. Щыпсэухэрэм нахьыбэмкIэ Ромэ-католик диныр (чыристан диным ыкъутам) алэжьы. ДЛО-м ахахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Николас Мадуро. Игуадзэр - Хорхе Арреаса.
Географие
Къыблэ Америкэм и темыр лъэныкъо ит. Коломбиер, Бразилиер ыкIи Гайанэр пэгъунэгъух.
Пакистан
Пакистан, Ислъам Республикэу Пакистан — Азием ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр Исламабад. ЦIыфэу нэбгырэ млн 180-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 803 940 км². БзэшъхьаIэхэр – урду, англыбзэр.
ДЛО-м хахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Мамнун Хусейн.
Бжъэдыгъубзэ
Бжъэдыгъубзэр — адыгэхэм и зы бзэ. Бжъэдыгъубзэр Бжъэдыгъу Адыгэхэр Адыгэбзэу зэрэгущаӏэхэрэр.
Хьарыфмэ ямакъэхэр
КӀэмыгуябзэ хьарыф цу [t͡sʷ] хъугъэ чъу [t͡ɕʷ] Бжъэдыгъубзэкӏэ :
Бзэхабзэ зэнымкӏырхэр
Шапсыгъ -мджэ (-md͡ʒa) я -джэ (-d͡ʒa) ↔ Адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ -мкIэ (-mt͡ʃa) я -кIэ (-t͡ʃa).
Текст
Зэгорэм тыгъэжьымрэ тыгъэмрэ зынэкъокъугъэх анахь лъэшыр язэрымгъашIэу. А лъэхъан дэдэм тефэу зекIогорэ кIакIо техъуагъэу гъогум къэрыкIоу алъэгъугъ ыкIи рахъухьагъ тIумэ язэу гъогурыкIом икIакIо зыщэзгъэхэрыр анахь лъэшэу алъытэнэу. Ай дэй тыгъэжьым зэрыфэлъэкIэу къэпщэу къыригъэжьагъ. Ау ар нахь лъэшэу къепщы къэсми, гъогурыкIом кIакIом нахь зыкIоцIищахьытыгъэ. Ыужыпкъэм тыгъежьыр иморад ыужы икIыжьын фае хъугъэ.ЕтIуанэ тыгъэр къэпсыгъ, гъогурыкIор фабэ къэпагъ, ыкIи ай лъэпэтэу кIакIор зыщихыгъ. Аущтэу тыгъэжьым тыгъэр ей нахьыри нахьы зэрылъэшыр къэгурымэIомэ мэхъонэу хъугъэ.
Эфиопие
Эфиопие, Федератив Демократик Республикэу Эфиопие – Африкэм ит къэралыгъу, Африкэ бжъакъом дэжь. КъэлэшъхьаIэр - Аддис-Абеба. Нэбгырэ млн 90 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 1 104 300 км². БзэшъхьаIэхэр - амхъарыбзэ.
Къэрал лIышъхьэр - Мулату Тешоме. Къэрал тхьаматэр - Хайлемариам Десалень
Географие
Гъунэгъухэр: Джибути, Эритрейе, Сомали, Кение, Судан.
Улап
Улапэр зытIысгъэр
Къущхьам къэрафыхыгъэ адыгэхэмрэ абазхэмрэ 1861 илъэсым Улапэр ащьэгъ.
Нэпэ Уляпы 1531 фэдиз дэс.
Адыгэу дэсхэр
Агиржанокъо, Ажигире, Анчок, Аутлэ, Брагунэ, Битэ, Губжокъо, Доль, Джигун, Едыдж, Хуаж, Ож, Бзаго, Биболет, Кайтукэ, Кош, Киясэ, Ляфыш, Нахуш, ПафЭ, Сапый, Симбулэт, Тхайшао, Шефруко, Хабрачо, Тлюне, Шоуджен, Тыкъ, Уракъ, Шекультыр, Хаджу, Маушевы (Мэ|ушъэ), Хапцэ, Хоц, Коц, Хуажэ, Шхахутэ, Кинечэ, Баг, Дзыбе, Пшыкъан, Тхакушын, Унарокэ, Устэ, Хатко, Хунэ.
Абазэхэр
Агир, Адзын, Бжемуху, Дохум, Кикъ, Кумпылъ, Лоо, Лие, Мукъо, Ногъуе, Ошхун, Пшыкъан, Хацукъу, Хаджим, Хухолъ.
Абхазхэр
Маршэн.
Къараще
Куль, Науруз
Мадрид
Мадрид — Испанием и къэлэшъхьа1. Нэбгырэ млн 3.3 фэдиз ц1ыфэу дэс.
Эстоние
Эстоние, е Республикэу Эстоние – Еуропэм хэт къэрал. Къэлэ шъхьаIэр - Таллин. ЦIыфэу нэбгырэ зы млн къехъу щэпсэу. Хэгъэгум чIырэу иIэр 45 227 км² (дунаемкIэ я-132). БзэшъхьаIэр - эстоныбз.
Я-20-рэ лIэшIэгъум Совет Союзым хахьэщтыгъэ.
ДЛО-м ыкIи Еуро Зэкъотыныгъэм ахахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Алар Карис.
Къэрал тхьаматэр – Кая Каллас.
Географие
Еуропэм ышъхьэ ит. Балтик Хым ыIушъо тет. Латвиер, Урысыер игъунэгъух. ХымкIэ Финландымрэ, Швециемрэ апэчыжьэп.
Къэрал щытыкIэр
Ахъщэу агъэфедэрэр - еуро.
КӀэмыгуехэр
КӀэмгуехэр — адыгэ лъэпкъ. КӀэмгуе диалектыр кӀэхабзэм и литературабзэу аштагъ.
Унэгъо кӀоцӀ хабзэхэр
Унэгъо кӀоцӀ хабзэхэм, ижъкӀэ адыгэмэ ахэлъыгъэмэ, ащыщ зыгорхэр:
(мы купыр уплъэкӀужьыгъэп)
Афыпсып
Афыпсып – чылэ, Адыгэ Республикэм ит. Краснодар пэчыжьэп.
Ишъхъэрэ Македоние
Республикэу Ишъхъэрэ Македоние, е Ишъхъэрэ Македоние – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Скопье. ЦIыфэу нэбгырэ млн 2-м къехъу щэпсэу: македонхэр (%65), албанхэр (%25). Хэгэгум чIырэу иIэр 25 713 км². БзэшъхьаIэр – македоныбз.
ДЛО-м хахьэ, ЕЗ-м хэхьанэу унашъо щыт (ЕЗ-м и кандидат).
Хэгъэгу лIышъхьэр – Стево Пендаровски.
Къэралыгъо тхьаматэр – Зоран Заев.
Географие
Еуропэм ычIэгъ ит, Балканхэм атет. Албаниер, Урымыер, Булгариер, Сербиер пэгъунэгъух.
Урымхэр
Урымхэр – дунаим тет цIыф лъэпкъ жъыдэдэмэ ащыщ, урымыбзэр аIулъ, джырэ Урымыемрэ, Кипрэмрэ ялъэпкъ шъхьаI. ТарихъымкIэ, културэмкIэ мэхьанэшхо зиIэгъэ лъэпкъмэ ащыщыгъ.
Ишъхъэрэ Македоние
Къэралыгъо щытыкIэр
Унитар хасэ (парламент) республикэу щыт Македониер.
ГъэшIэгъон
Урымыемрэ Республикэу Македониемрэ зэгурымIоныгъэ яI, сыда пIомэ Ижърэ Македонием (ижъ-ижъыжь урым къэралыгъо) ыцIэ ыужрэ республикэм зыфиштагъ.
Адыгэ автоном хэку
Адыгэ автоном хэкур 1922-рэ илъэсым агъэпсыгъагъ. ИжъыкIэ адыгэхэм яхэгъэгу ЧеркесиекIэ еджэщтыгъэх. 1991-рэ илъэсым Адыгеир республикэ хъугъэ. Республикэу Адыгеим Ныпи (Быракъи), Герби, Гимни, Конституции иIэх. Конституциер — Республикэу Адыгеим ихэбзэгъэуцу лъапс.
"Автоном — лъэпкъым ыцIэкIэ щытэу, ащ икультурэрэ ирихърэ къэзыухъумэрэ къэралыгъо гъэпсыкIэу хэгъэгу кIоцIым изэрагъафэрэр."
Париж
Париж – Францием и къэлэшъхьа1. Нэбгырэ млн 2.5 фэдиз ц1ыфэу дэс. Ау хьанэгъунэр ибгъэгъусэжьмэ, млн 10 къехъущт дэсыр.
Еуропэм и анахь къэлэ ин дэдэмэ ащыщ.
Пекин
Пекин – Китаим и къэлэшъхьаI, дунаем тет къалэмэ анахь инышхомэ ащыщ, агломерациешхоу мэхъу. Нэбгырэ млн 21-м къехъу щэпсэу.
Къэлэ тхьаматэр – Го Цзиньлун
Максвелл, Джеймс Клерк
Джеймс Клерк Ма́ксвелл (James Clerk Maxwell, 1831, Эдинбург, Шотландие — 1879, Кембридж, Англие) — британ ш1эныгъэлэжь, XIX-рэ л1эш1эгъухэм псэугъэ, хьисапымк1э, ык1и физикэмк1э анахь ш1эныгъэлэжь бэлахьмэ ащыщ. Непэрэ электродинамикэм ылъапсэ фиш1ыгъ (Максвеллым и теорем), газмэ я кинетик теорие ылъапсэ фэзыш1ыгъэмэ ащыщ, ащ нэмык1 ш1эныгъэ бэдэдэмэ иш1уагъэ як1ыгъ.
Панамэ
Панамэ – Къыблэ Америкэмрэ, Ишъхъэрэмрэ азфагу ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаӀэр – Панамэ. ЦӀыфэу нэбгырэ млн 4.1-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чӀырэу иӀэр 75 517 км² (дунаемкӀэ я-118). БзэшъхьаӀэр – испаныбзэр; ащ нэмыкӀэу регионыбзэ пчъагъэ яӀ. Щыпсэухэрэм нахьыбэмкӀэ Ромэ-католик диныр (чыристан диным ыкъутам) алэжьы. ДЛО-м ахахьэ.
Хэгъэгу лӀышъхьэр – Хуан Карлос Варела. Игуадзэр – Исабель Сен Мало де Альварадо.
Географие
Гъунэгъухэр: Костэ-Рикэ, Коломбие.
Канберрэ
Канберрэ — Аустралием и къэлэ шъхьаI. Нэбгырэ мин 385-м фэдиз цIыф дэс. ЦIыф пчъагъэкIэ Сиднеим ыуж къэкIо.
Анапэ
Iэнапэ – Урысые Федерацием хэхьэрэ къал, Хы ШIуцIэ Iушъом тет.
Тарихъ
Iэнапэ дэжь егъашIэм нэтхъуаехэр щысыгьэх (Къаукъас заом икIэух нэс).
Тыркухэр ащ Суджук-къалекIэ еджэщтыгъэх.
Японие
Японие, Пачъыхьыгъоу Японие — Азием и тыгъэкъокӀыпӀэ лъэныкъо щыӀэ къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр — Токио. ЦӀыфэу нэбгырэ млн 126-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 377 944 км². БзэшъхьаӀэр — японыбзэ.
ДЛО-м хахьэ.
Хэгъэгу лӀышъхьэр — пачъыхьэу Нарухито.
Къэрал тхьэматэр — Фумио Кисида.
Географие
Японием гъунэгъу иӀэп, Океан Шъэфым хэт. Ау пэмычыжьэу щытых: Урысые, Китай, Къыблэ Корея.
Парагуай
Парагуай, официалэу Парагуай Республик – Къыблэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Асунсьон.
ЦIыфэу нэбгырэ млн 7-м къехъу щэпсэу (а нумерымкIэ дунаемкIэ я-104 щыт). Хэгэгум чIырэу иIэр 406 752 км² (дунаемкIэ я-58). БзэшъхьаIэхэр – испаныбзэр, гуаранибзэр. ЦIыфбэмэ Ромэ-Католик диныр (чыристан диным ыкъутам) алэжьы. ДЛО-м ахахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Орасио Картес. Ащ и гуадзэр - Хуан Офара.
Географие
Къыблэ Америкэм ытыгъэкъокIыпIэмк1э щыт. Бразилиер, Боливиер, Аргентинэр.
Урымыбзэ
Урымыбзэм урымхэр рэгущы1эх, индоеуропэ бзэунагъом хахьэ, палеобалкан бзэмэ ащыщ. Урым бзэкупым хэт (а закъор ары). Урымхэкум, Кипрэм, Еуро Зэкъотныгъэм я къэралыбзэ. Непэ нэбгырэ млн 13-м къехъу рэгущы1эх. Ц1ыф тарихъымк1э ык1и културэмк1э мэхьанэ инышхо и1 – пчъагъэ зимы1э ш1эныгъэлэжьи, тхак1уи мы бзэмк1э рыгущы1агъэх, рылэжьагъэх.
Рихьаные
Рихьаныер Израелым чылитIу итмэ ящыщ. Рихьаныер Абдзахэ чыл, Абдзэхабзэгьэ щэгушаIэх. Ар Джурт чылэфо горэм километрий рагъогьэ пэчыж. А чылэфом Сэфэт исIэр.
Рихьаныер зытIысгъэр
Рихьаныер Адыгъэу Абдзахым къикIыгъэмэ ягъэтIысэгъ 1878 илъэсым. Осмэн парчъыхьэм Ахэр нэпэ Израел здэщысым къищагъэх. ЧIыгур ары къазритгъэр. Ахэр Адыгэ унэгъо заулу мэхъутгъэх, ахэмэ Тыркурэ Тэтэрэ яригъусагъэх.
Рихьаныери Кфар Камам фэду ягъэтIысэгъ: унэхэр зэпытху, джамыер (мэщытыр) ифзэгу иту. Ахэми Арапхэр къазэуагъэх, ахэми тыгъуакIохэр къалъыкIуагъэх. Ащтэугьэ зыгорэ къызкIорэм къэлашъхьэм кIыкIынгъэхи япыймэ япэгъокIытгъэх.
Нэпэ Рихьаныем змин фэдиз дэс. Арапхэри дэсых.
Рихьаныем лIэкъуасIу дэсхэр
Рихьаныем дэсым ибэр и Адыгэ лIэкъуасIэгьэ тхыгъэп. Арти мылIэкъуасIэмэ я Адыгэ сIэхэр зышIэрэм къхерэтхэжьых.
Къэбэртаехэр
Къэбэртаехэр –(Къэ. Адыгэ) адыгэ лъэпкъым щыщых, къэбэртай адыгабзэкIэ мэгущаIэх. ДунаемкIэ нэбгырэ млн 2 фэдиз хъухэу аIо. Хэкужъым, Урысыем мин 600 фэдиз щэпсэу. КъБР закъом мин 500 нахьыбэ щэпсэу. Ай нэмык1эу Адыгэ Республикэм, КъЧР-м, Краснодар Краим, Москвам бэкIае щэпсэу.
Шъанэ
Шъанэ, % – проценткIэ еджэх джыри. КъызтекIырэр шъэ-рэ, нэ-рэ.
Джурт
Джурт дин, иудаизм, джудаизм - джуртмэ алэжьырэ дин. Дунаем тет динмэ анахь жъыдэдэмэ ащыщ.
ПкӀэнып
ПкӀэнып – чIыпIацIэ.
Мамун
Мамуныр щэрыпIу мэз псэушъхьэхэмэ а щыщ.
Мамунхэр зэкIэмкIи чыг дэпшэиэным лъэшэу фэIазэх. Мамуным и щхын нэхьбэмкI пхъэшъхьэ-мышъхьэрэ кIэрэ уыцрэ мэхъуы.
Рияд
Рияд – Саудием и къэлэшъхьаI. Къэлэ тхьаматэр – Абдулла бин Абдурахман ибн Альмогбель. Нэбгырэ млн 5.7 дэс.
Перс Псыдахь
Географие
Азием и тыгъэкъохьэпIэ лъэныкъом щыI. Къэралхэу ыIушъо тетхэр: Иран, Ирак, Кувейт, Сауд Арабие, Бахрейн, Катар, АЭЗ, Оман.
Къыблэ Африкэ Республикэ
Къыблэ Африкэ Республикэ — Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэхэр – Преторие (административ IофхэмкIэ), Кейптаун (хасэ), Блумфонтейн. Нэбгырэ млн 48 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 1 219 912 км². БзэшъхьаIэхэр – англыбзэ, африкаанс, венда, зулу, нэмыкIхэри.
Къэрал лIышъхьэр – Джейкоб Зума. Гуадзэр – Сирил Рамафоса.
Географие
Гъунэгъухэр: Мозамбик, Суазиленд, Лесото, Зимбабве, Ботсванэ, Намибие.
Африкэм ычIэгъ дэдэ щыт, Инд Океанымрэ, Атлант Океанымрэ аIушъомэ атет.
Тарихъ
Бэрэ Британиешхом и колониеу щытыгъэ.
Ромэ
Ромэ – Италием и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 2.8 фэдиз цIыфэу дэс.
Къэлэ тхьаматэр – Иньяцио Марино.
Тарихъ
753-рэ гъэм ти эрэм ыпэкIэ лъапсэ фашIыгъ.
Адэмий (къуаджэ)
Адамий ыцIэу къуэджитIу щыIэр:
Шъачэ
Шъачэ (Сочи) — Урысыем Краснодар къэралым хэт къалэ. Шъачэ курортнэ къал. ХышIуцIэ Iушъом Iут.
Рихьаные/АбзэхабзэкӀэ
Рихьаныер Израелым къоджитIоу итмэ ящыщ. Рихьаныер Абдзахэ къуадж, АбдзэхабзэкIэ щэгушыIэх. Ар Джурт къоджэщко горэм километрийкIэ пэчъыж. А къоджэщком Сэфэт ицIэр.
Рихьаныер зытIысгъыр
Рихьаныер Адыгъэу Абдзахым къикIыжьгъэмэ ягъэтIысыгъ 1878 илъэсым. Осмэн парчъыхьым ахэр непэ Израел здэщысым къищагъэх. ЧIыгур, ары къазритыгъыр. Ахэр Адыгэ унэгъо заулэу хъущтыгъэх, ахэмэ Тыркурэ Тэтэрэ яригъусагъэх.
Рихьаныери Кфар Камаым фэдэу агъэтIысыгъ: унэхэр зэпытхэу, джамыер (мэщытыр) ифзэгу итэу. Ахэми Арапхэр къазэуагъэх, ахэми тыгъуакIохэр къалъыкIуагъэх. Ащтэу зыгорэ къызыкIорэм къэлашъхьэм дэкIоенгъэхэзы япыймэ япэгъокIыщтыгъэх.
Непэ Рихьаныем змин фэдиз дэс. Арапхэри дэсых.
Рихьаныем лIэкъуацIу дэсхэр
Рихьаныем дэсым нэхьыбэр и Адыгэ лIэкъуацIэкIэ тхыгъэп. Арти мы лIэкъуацIэмэ я Адыгэ цIэхэр зышIэрэм къхерэтхэжьых.
Мали
Мали, Республикэу Мали – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэхэр – Бамако. Нэбгырэ млн 15 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 1 240 192 км². БзэшъхьаIэхэр – францыбзэ.
Къэрал лIышъхьэр – Ибрагим Бубакар Кейта. Хэгъэгу тхьаматэр – Модибо Кейта.
Географие
Африкэм и тыгъэкъохьапIэ щыI.
Тарихъ
1960-рэ илъэсым шъхьафитэу хъугъэ. Бэрэ Францием и колониеу щытыгъэ.
Ӏой
Iоер Исраилым ис адыгэмэ ашIы. Ар адыгэу Тыркуеми, Иорданиеми, Сириеми арысмэ ашIэу щытэгъ, ау нэпэ Исраил исызакъохэр ары зышIырэр.
Iоер шамыем (шъхьэтахъом) Iуадэ. Ар щыгъыгьэ яшIы. ЗэмлIэужьыгъэ шIыкIэхэр шыIэх, зэмлIэужьыгъэ щыгъыгьэ шIыгъэзэу, зэмлIэужьыгъэ шъохэр яIэу.
Малайзие
Малайзие, Пачъыхьыгъоу Малайзие – Азием и тыгъэкъокIыпIэ-къыблэ лъэныкъом щыIэ къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Куала-Лумпур. ЦIыфэу нэбгырэ млн 30-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 330 803 км². БзэшъхьаIэр – малаибзэ.
ДЛО-м хахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – пачъыхьэу Абдул Халим Муадзам Шах.
Къэрал тхьэматэр – Наджиб Тун Разак.
Географие
Океан Шъэфымымрэ, Инд Океанымрэ азфагу ит. Гъунэгъухэр: Тайланд, Сингапур, Индонезие, Бруней.
ТIуапсэ
ТIуапсэ (Туапсе) — Урысыем Краснодар къэралым хэт къалэ. Къалэр ТIуапсэ псыхъом икъежьапlэ Iут.
Чылэу дэсыр мин 63 283 (2009 гъэмкӀэ).
Къалэ нахь игъунэгъухэр: Краснодар, Шъачэ ( ур-бз. Сочи ), Псыфаб ( ур-бз. Горячий Ключ ), Хъулъыжъый ( ур-бз. Геленджик ), Хъыдыжъы ( ур-бз. Хадыженск ).
Лъэпкъ нахьыбэу дэсхэр - урысрэ ермэлхэмрэ; адыгэ (нахьыбэрэмкIэ шапсыгъ), алыдж.
Зубэхьабл
Зубэхьабл (Зубова щель) — ПсышъопIэ районым ит. Псыхъоу Чемитокъуаджэ зыфиlорэм ыхэкIэ щыс.
Къэбэртэе-Балъкъэр Республик
Къэбэртай-Балъкъэр Республикэ, КъБР (Кабардино-Балкарская Республика, Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ, Къабарты-Малкъар Республика) – Урысые Федерацием хахьэу республикэ. Къэралыгъуабзэхэр – (къэбэртэе) адыгабзэ, къэрэщэе-балъкъэрыбзэ, урысыбзэ.
Республикэм и къэлэ шъхьаӀэр – Налшык.
Республикэм и лӀышъхьэр – КӀокӀо Къызбэч.
Физик-географ щытыпI
Къэрэщэе-Черкес Республикэмрэ, Ставропол Краимрэ, Темыр Осетиемрэ, Ингушетиемрэ, (нэмыкI къэралыгъомэ ащыщэу Грузиемрэ) ягъунэгъу.
ЦIыфэу дэсхэр
Адыгэхэри (Къэбэртай) урысхэри балкъэрхэри ермэлхэри украинхэри.
КӀэмыгуябзэ
КӀэмыгуябзэр — адыгэхэм и зы бзэ. КӀэмыгуябзэр КӀэмыгуй Адыгэхэр Адыгэбзэу зэрэгущаӀэхэрэр.
Хьарыфмэ ямакъэхэр
КӀэмыгуябзэ хьарыф цу [t͡sʷ] хъугъэ чъу [t͡ɕʷ] адрэ КӀахыбзэхэмкӀэ:
Тхыпкъылъэр
КӀэмгуэй хьэрыфылъэ (КӀах тхыбзэр зытет)
Перу
Перу – Къыблэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Лима. ЦIыфэу нэбгырэ млн 30-м къехъу щэпсэу (дунаемкIэ я-19). Хэгэгум чIырэу иIэр 1 285 220 км² (дунаемкIэ я-42). БзэшъхьаIэхэр – испаныбзэр, кечуабзэр, аймарабзэр, регион пэпчъ нэмыкIхэр. Щыпсэухэрэм нахьыбэмкIэ Ромэ-католик диныр (чыристан диным ыкъутам) алэжьы. ДЛО-м ахахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Ольянта Умала.
Хэгъэгу тхьаматэр – Марисол Эспиноса Крус.
Географие
Къыблэ Америкэм ыгу ит. Аргентинэр, Бразилиер, Экуадор, ыкIи нэмыкIхэмэ апэгъунэгъу.
Мауритание
Мауритание, Ислъам Республикэу Мауритание – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэхэр – Нуакшот. Нэбгырэ млн 3.3 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 1 030 700 км². БзэшъхьаIэхэр – арапыбзэ, францыбзэ.
Къэрал лIышъхьэр – Мохаммед ульд Абдель Азиз. Гуадзэр – Яхья ульд Хадемин.
Географие
Гъунэгъухэр: Марокко, Сенегал, Алжир, Мали.
Африкэм и тыгъэкъохьапIэ щыI. Атлант Океаным ыIушъо тет.
Тарихъ
1960-рэ илъэсым шъхьафитэу хъугъэ. Бэрэ Францием и колониеу щытыгъэ.
Къаукъас бзэунагъо
Кавказ бзэ быным иабхъаз-адыгэ бзэ къутамэ бзитф къыхеубытэ: абхъазыбзэр, абэдзабзэр, адыгабзэр, къэбэртэе-щэрджэсыбзэр ыкIи убыхыбзэр. Ахэр купитIоу гощыжьыгъэх: абхъаз-абэдзэ бзэ купымрэ адыгэкъэбэртэе-щэрджэс бзэ купымрэ. Убыхыбзэр а купитIумэ азфагу ит.
Кавказым ис цIыф лъэпкъ пстэуми абзэ кавказ бзэ быным хахьэрэп. ГущыIэм пае, ермэлхэри, осетинхэри, азербайджанхэри, къэрэщайхэри, бэлъкъархэри, нэгъойхэри Кавказым ижъыкIэ къыщегъэжьагъэу щэпсэух, кавказцэхэкIи зэджэжьых, ау бзэу аIулъхэр кавказыбзэхэу щытхэп. Ермэлыбзэмрэ осетиныбзэмрэ индоевропейскэ бзэ быным щыщых, адрэхэр тюрк бзэ быным къыхеубытэх.
Абхъаз-адыгэ къутамэм хэхьэрэ бзэхэр лъэшэу зэпэблагъэх, зэгъапшэх: адыг., къэб. псэ, убых. пса, абхъ., абадз. псы «душа»; адыг, къэб. плъэ, убых. плъа, абхъ., абадз. пш «смотри»; адыг, къэб. бзэ, убых. бжъа, абхъ., абадз. бзы «язык»; адыг, къэб. бзы, убых. бза, абхъ., абадз. пс «самка», нэмыкIыбэхэри. Убыхыбзэм тэ тилъэхъан рыгущыIэжьхэрэп. ЗэкIэ убыххэр Кавказ заом илъэхъан Тыркуем икIыжьыгъагъэх ыкIи адыгэхэмрэ абхъазхэмрэ ахэпхъагъэу зэрэхъугъэхэм къыхэкIэу, абзэ ащыгъупшэжьи нахьыбэмэ адыгабзэр аIулъы хъугъэ, адырэмэ абхъазыбзэр аштагъ.
Бзэ пэпчъ етIани диалект-диалектэу зэтеутыжьыгъэ. Абхъазыбзэр диалектитIоу зэхэт: абжуй ыкIи бзыб диалектхэр. Абхъаз литературабзэм лъапсэ фэхъугъэр абжуй диалектыр ары. Абэдзабзэм диалектитIу къыхагъэщы: тапантымрэ ашхарымрэ. Абэдзэ литературабзэм лъапсэу иIэр тапант диалектыр ары. Къэбэртэябзэм диалектиплI иI: къэбэртэешхо, быслъынэй, пшызэ ыкIи мэздэгу диалектхэр. Мыхэмэ ащыщэу Къэбэртэе-Балкъар республикэм къыриубытэрэр къэбэртэешхо диалект закъор ары. Ары ыкIи къэбэртэещэрджэс литературабзэм ылъапсэу щытыр. Адыгабзэм диалектиплI къыхеубытэ: абдзахэр, бжъэдыгъур, кIэмгуер, шапсыгъэр. Адыгэ литературабзэм ылъапсэр кIэмгуе диалектыр ары.
Къафкъасыбзэхэр дунаем щызэлъашIэрэ нэмыкIрэ бзэ купмэ ахэхьэрэп, ежь бзэ куп шъхьафэу щыт. Адыгабзэр, мыщ къыкIэлъыкIорэ жыпхъэм (таблицэм) къыщызэрылъагьоу, а къафкъас бзэ купим и тыгъэджэ-къохьапIэ къутамэм щыщ.
1992-рэ илъэсым Тэуфикъ Есэнчъ тхьамыкIэм дыкIыгьоу Анатолием чIым щыкIатIэжьыгъэ Убыхыбзэм ыужкIэ Адыгэбзэр, Адзыгьабзэм игъусэу, зэрэдунаеу тет бзэмэ анахьыжъмэ ыкIи анахь мэкъабэ зиIэмэ ащыщ. Арышъ, фэшъуашэу гулъытэ фамышIымэ Адыгабзэр (адырэ къафкъасыбзэхэри) жабзэм, бзэ IашIагъэм фэгьэхьыгъэу зыфэдэ щымыIэ дэхагъэхэр къэгьэшIыиымкIэ амалышхоу къытырэм имызакъоу, хэт ышIэн, ащи нахь уаймыжьэу шIэныгьэлэжьхэр, ушэтакIохэр тхыдэм икъогьонэпIэ мэрахъэмэ къакьонэгъэ шъыпкъэгъабэу амышIэхэрэмэ ахэзыщэн зылъэкIыщт IункIыбзэIух гъэшIэгъонмэ ащыщи хъун ылъэкIыщт.
Мэкъупс
Мэкъупс (Макопсе) — ПсышъопIэ районым ит. Мэкъупс зыфиIорэ псыхъом ыбгъуитIу атет.
Къухьлъат
Къухьлъат
Псыбэ
Псыбэ (Псебе) — Новомихайловка зыфиIорэ поселкэм итемыр лъэныкъокIэ щыс. Километрэ заулэ азфагу илъ. Псыбэ зыфиIорэ псыхъом хэлъэдэжьырэ псыхъуабэ мы къуаджэр зыдэщысым щызэхэлъэдэжьы.
Къэдури
ЕджапӀэ Къэдурие Исраилим и темыр лъэныкъом щиӀ.
КӀэлэеджакӀохэу Кфар Камэм щипсэухэрэм еджэнэр щирагъэкъу Къэдурием.
Агуй Шапсыгъэ
Агуй Шапсыгъэ (Агуй-Шапсуг) — ТIопсэ районым ит Адыгэ къуаджэ. Агуй Iуашъхьэу метрэ 888-рэ зилъэrаrъэм пэблаrъэу щыс.
ИпIэкIэ УрысыбзэкIэ «Куйбышевка» аIощтыгъ.
Рэджэб Тайиб Эрдогъан
Рэджэб Тайиб Эрдогъан – Тыркуем и лIышъхь (президент) 2014-м щегъэжьагъэу тет. 1954 илъэсым Истамбыл (Бэйогълу район) къыщыхъугъ.
Виндхук
Тарихъ
ЫцIэ германыбзэм къыхэкIыгъ, къикIырэр "жьыбгъэ къопэ цIыкIу".
Къэбэртэябзэ
Къэбэртэябзэ/Черкесбзэ(къэбэртэябзэ: Адыгэбзэ) — адыгабзэм и диалектмэ ащыщ, къэбэртаехэр рэгуща1эх. Адрэ адыгэ диалектмэ ябгъапшэмэ, бэслъэные 1уак1эр анахь фэблагъэу щыт. Нэмык1 диалектхэмк1э (шапсыгъэ, абдзах, адр.) къагурымы1опэнэуи щытэп. Пчъагэу зэхэпхэу хъугъэмэ тынчэу къыбгуры1оу мэхъу.
Къэбэртэе-Балъкъэр Республикэм и къэралыбзэу щыт (балъкъэрыбзэмрэ, урысыбзэмрэ анэмык1эу). Хэкужъым нэбгырэ мин 500-600 фэдиз рэгущыӀэх. Ащ нэмыкӀэу тыди адыгэхэр зыщитэкъухьагъэм рэгущыӀэх боу (Тыркуе, Сирие, Иордание).
КириллкӀэ тхыгъэ 1936-рэ илъэсым щегъэжьагъэу.
ЦIэпс
ЦIэпс (Ципка) — ТIуапсэ итемыр лъэныкъокIэ щыс. Километрэ заулэкIэ ащ пэчыжь.
Ахьмэт Давутогълу
Ахьмэт Давутогълу – Тыркуем и къэралыгъо тхьаматэр.
Махъушэ
Махъуш-эр, икІи Махъшэ раІо, псэушъхьэхэмэ а щыщ. НахьыбэрэмкІэ лъэс 40ыкІ, 60ыкІ игъашІэ. Махъушэхъуым ытамэ ылъэгагъэ 1.85 м мэхъуы, ау ысыджы 2.15 м мэхъуы.
ЦІыфым лъэс 4000 хъуыгъэ махъушэр зигъэІэцуагъэр. Ыщэ иэшъуэ, ыл иэшхы, екІи хьылъэзещэу ыІэщтыгъ.
Владимир Путин
Путин Владимир Владимирович — Урысые Федерацием и лIышъхь. Я 2-рэ ыкIи я 4-рэ лIышъхь. 2012-рэ гъэм къэралыгъом хадзыгъ. Ащ ыпэкIи (2000–2008 илъэсхэм) къэралыгъом и лIышъхьэу щытыгъэ.
Румание
Румание – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Бухарест. ЦIыфэу нэбгырэ млн 19-м къехъу щэпсэу: руманхэр (%88), хунгархэр (%6). Хэгэгум чIырэу иIэр 238 391 км² (дунаемкIэ я-83). БзэшъхьаIэр – руманыбз. Регионыбзэ горэхэри иIэх.
ДЛО-м ыкIи ЕЗ-м ахахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Клаус Иоаннис.
Къэралыгъо тхьаматэр – Николае Чукэ.
Географие
Еуропэм ычIэгъ ит. Украинэр, Молдавиер, Хунгариер, Булгариер, Сербиер пэгъунэгъух.
Къэралыгъо щытыкIэр
Унитар республикэу щыт Руманиер.
Ахъщэу агъэфедэрэр – руман лей.
ЧӀыгу
ЧӀыгу (символ: ) — Тыгъэ системэм ия 3-рэ плэнет. ЦӀыфмэ я псэупӀ.
Истамбыл
Истамбыл — Тыркуем и къалэмэ анахь иныр. 1923-рэ илъэсым нэс Осмэн Пачъыхьыгъом и къэлэшъхьаIэу щытыгъ. Дунаем тет къалэмэ анахь жъы дэдэмэ, ыкIи анахь дэхэ дэдэмэ ащыщ. ЦIыф млн 16-м нахьыбэ дэс и Iэгъо-благъохэри дэплъытэмэ. ПсыдэкIыпIэу Босфор ынэпкъмэ атет.
Къалэм ышъхьэм ыцIэр Экрэм Имамогълу.
ЫцIэр
Истамбылыр дунаим и къэлэшхомэ анахь жъы дэдэмэ ащыщ.
Ижъырэ лъэхъанхэм ВизантийкӀэ еджэщтыгъэх. ЕтӀанэ - Константинопол.
1923-рэ гъэм щегъэжьагъэу иджырэ цӀэкӀэ еджэх.
Тарихъ
ЛъэшӀэгъубэрэ Истамбылыр аллыджхэм якъэралыгъоу Византием икъэлэ шъхьаӀэу щытыгъ.
Я XV-рэ лIэшӀэгъум тыркухэр аллыджхэм къалэр къатрахыгъ зауэкӀэ.
Блэ
Пшырэ псэушъхьэмэ ащыщ, нахьыбэмкIэ ыцэ щэнаут хэлъ.
Урысыбзэ
Урысыбзэ (русский язык) — Урысые Федерацэм я бзэшъхьаӀ. Индо-еуропей бзэунагъом и славян бзэкъутамэм хахьэ. Дунэе Лъэпкъ Организацием и бзэшъхьаӀихым (6-м) ащыщ. ЗэрэдунаемкӀэ млн 250-м фэдиз аныдэлъфыбзэм фэдэу ашӀэ.
НэмыкӀ
Донецк
Благъо
Благъо - блэ ин шъэджашъэ щынагъоу пшысэмэ къахафэрэр ары.
Чадрэ
Чадрэ – быслъымэн бзылъфыгъэ техъон. Бзылъфыгъэм ыпкърэ ынэгурэ ащ чIеухъумэ.
Сана
Сана — Йеменым и къэлэшъхьаI. Нэбгырэ млн 2.5-рэ фэдиз дэс.
Лыгъотх
Лыгъотх (Лыготх) — Адыгэ къэлэжъ. ПсышъопIэ районым ит къуадж. Лыrъотх округым хахьэ. Псыхъоу Ашэ исэмэгубгы тес. Километрэ 12-кIэ хым пэчыжь.
Урымые
Урымые (Ελλάδα / Ελλάς), е Урым Республик (Ελληνική Δημοκρατία) — Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр — Афинэхэр. ЦIыфэу нэбгырэ млн 10-м къехъу щэпсэу: нахьыбэмкIэ урымхэр. Хэгэгум чIырэу иIэр 131 957 км² (дунаемкIэ я-97). БзэшъхьаIэр — урымыбз.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Катерина Сакелларопулу.
Къэралыгъо тхьаматэр – Кириакос Мицотакис.
Географие
Еуропэм ычIэгъ ит, Балканхэм атет. Албаниер, Тыркуер, Македониер, Булгариер пэгъунэгъух.
Къэралыгъо щытыкIэр
Унитар хасэ (парламент) республикэу щыт Урымыер.
Ахъщэу агъэфедэрэр — еуро.
Аскъэлай (Тыркуе)
Аскъэлай е Хьаджыкой — Адыгэ къуаджэу Тыркуем дэт. Аскъэлай къуаджэр Чанаккалэ епхъыгъэ къэлэжъыеу Бигэм дэт. Тыгъаджэ Кафказым 1864 илъэсым къикӀыгъэ Адыгэхэр ары къуаджэр зыгъэуцугъэр. Ар Бжъэдыгъурэ Абдзахрэ Шапсыгъэрэ къуадж, ТыркубзэкӀи АдыгабзэкӀи щэгущыӀэх.
Адыгэхэр Урыс-Кавказ заом ыужырэ хэкужъым къырафыгъэхэмэ 1872 илъэсым ягъэтӀысэгъ. Непэ Аскъэлаим 500 рагъо цӀыф дэс. Къуаджэм Адыгэхэмрэ Тыркухэмрэ зэдэщэпсэух. Тыркухэр Булгариям къикIыгъэх.
= Аскъэлаим дэтхэр =
= Аскъэлаим лIэкъуацӀэхэу дэсхэр =
= Аскъэлаим ихасэ тхьэмэтагъхэ/мухтархэ =
= Линкхэр =
Адэмий (лъэпкъ)
Адамий - Кавказ къущхьэхэм итемыр-тыгъэкъохьапэмк1э щыпсэурэ Адыгэ лъэпкъ. Кавказ-Урыс заом нэхьыбэр хэкӀодагъэх, къэнажьыгъэхэри урысыем егъэзыгъэу, Адыгэим рифыгъ. Ыджы нэхьыбэр хамэ къэралыгъохэм (Тыркуя, Сирия, Юрдан, Исраил) щыпсэух. Адыгэим къэнэжьыгъэ Адамехэр чыльэй Адаме дэсых, къальэу Мэйкъапи дэсых.
Илъысэу 1666, Эвлия Челеби - грузин кӀалэу лъэхъуак1о Адыгеем къакӀуагъэм, къитхыжьэгъ:
«Адаме. Дэгъоу гъэпсыгъэ чъыгъхэр адамем яӀэ. Къущхьэу Хыр-Кархорым узыпрэчмэ, псыхьоу Суп, Еди-Кютук, Псекупс (Кеткен) ары.
Япэ адамем ячъыгъу дыкъэсыгъ. "Пшуко" адами Абхаз къущхьэхэчъагъым щэӀ, псэхьоу Кызлар-алган (Псе­купс) дэжь унэгъо 500 дэс. Баеу адамэем яӀэм Дигузи-бей еджьэх. Зэу къызэраутэмкӀэ араб-курейшит къахэкӀгъэхэу. Абхазхысрэ, черкесхэмрэ япыувхырэп, къор ящьэ.
Цьэу "адамэ" къыздичӀэгъэр - къауатэ, къущхьэм гурб иӀэ, ащ пэгъунэгъоу адамем ячьэг щыт. А гурбым псыхьо кечы Псекупс ицэу. МлькӀухэр ащ чэль. А гурбэм икӀоц гучь джерзым хэщьычьэгъэу цыф щыт. А цыфым гучь джэрз пхэ ашэ иэгъ. А мэлькхэм яхэабер джарз цыфым иучьэщт.
Чабэ
Чабэ – быслъымэн тхьэлъэIупIэ чIыпIэ шъхьаIэу Меккэ дэтыр ары.
Бгъэжъ
ЦунтхъэкIо бзыу лъэш.
Хьаджыкъу
Хьаджыкъу (Хаджико) — ПсышъопIэ районым ит Адыгэ къуадж. Лыгъотх ихьэнэ-гъунэ, Ащапэ километрипшIкIэ пэчыжьэу, исэмэrубrъукIэ щыс.
Цыгъошьхьац упсын
Цыгъошьхьац упсын – сабыир къэрыхъухьэгъэ унэгъо кIоцIым щызэрахьэрэ хабз. Сабыим апэрэ шьхьацэу (цыгъошьхьацкIэ зэджэхэу) къытекIагъэр тырахы.
Меот
Меот лъэпкъхэм зиххэм нахь пэблагъэ зафашIы. Ахэм афэдэу былымхъуным, чIыгулэжьыным, пчэжъые ешэным зиххэр пылъых. Джащ фэдэу сэнашъхьэ алэжьыным игъэкIотыгъэу ыуж ехьэх. КъухьэшIыными зиххэм хэшIыкI ин фыряIагъ. Хым итхьэу Хьатх исурэтхэмкIэ ахэр агъэкIэракIэщтыгъэх.
Зихием гъэпщылIэныр щылъэшыгъ. УнэIутхэу къаубытыхэрэр Боспор къалэхэм ащащэщтыгъэх. Тиэрэ ыпэкIэ апэрэ лIэшIэгъум Понтийскэ царствэм иIэпыIэгъу Зиххэр щэгугъух. Зэрэтыгъощтыгъэхэм ыкIи ягъунэгъухэм зэратебанэщтыгъэхэм къыхэкIэу, дышъэхэр зиххэм бэу яIагъэх.
Тхьаrъэпшъ
Тхьаrъэпшъ (Божьи воды) зэrорэм раIощтыrъ. ПсышъопIэ районым ит. Псышъу зыфиIорэ псыхъом иджабrъу нэпкъы тес.
Италие
Италие – Еуропэм хэт къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр - Ромэ. ЦIыфэу нэбгырэ млн 61-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 301 340 km². БзэшъхьаIэр – италыбз. Италиер дунаемкIэ анахь хэгъэгу бэлахьмэ ащыщ, экономикэмкIи, политикэмкIи.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Серджо Маттарелла.
Къэралыгъо тхьаматэр – Джузеппе Конте.
Географие
Еуропэм ыкъыблэ лъэныкъом щыI. Франциер, Швейцариер, ык1и нэмыкIхэмэ апэгъунэгъу.
Адыгэхэр
Адыгэхэр (зэрэзэджэжьхэрэр), е черкесхэр (зэряджэхэрэр), шэрджэсхэр - Къаукасым ис лъэпкъ. Ижъ-ижъыжь зэманым щегъэжьагъэу лӀакъопчъагъэкӀэ гощыгъагъэ (ычъ. еплъ), ау джыдэдэм нахьыбэмкӀэ зэрэзэтырафырэр бзэ зэблэгъыныгъэр ары - къушъхьэчӀэс адыгэхэмрэ (къэбэртаехэмрэ, бэслъыныехэмрэ – КБР, КЧР), кӀахэ адыгэхэр (адрэ пстэур - Адыгэ Республикэр).
Ащ нэмыкӀэу, мэхьанэшхо иӀэу, Тыркуем, Сирием, Йорданием зэгъусэу минишъэ пчъагъэ ащэпсэух (млн заулэ аӀо зымэ).Тӏэшъу Светлан.
Тыркуем ис Адыгэхэр
Урыс пачъыхьэм адыгэхэр ячIыгу зырефыхэм, Тыркуер ары зэкIужьыгъагъэхэр. Мы хэгъэгум адыгэ мин пчъагъэ щэпсэу. Сыд фэдиз къин хэфагъэхэми адыгэхэм яцIыфыгъи, ялIыгъи, яхабзи, анапи къагъэнагъ. ДзэкIолI лIыбланэу, шIэныгъэлэжьэу, гъэсэгъэшхоу адыгабэ Тыркуем ис хъугъэ. Сыд фэдэ щыIэкIэ тхъагъо яIэми, адыгэхэм яхэкужъ ащыгъупшэрэп, къыфэзэщых. Яныдэлъфыбзэ зэрэзыщамыгъэгъупшэщтым пылъых.
Израельим ис Адыгэхэр
Адыгэ къуаджэхэу Кфар-Камэрэ Рихьаниерэ къэралыгъоу Израиль итых. Адыгэ чылэхэр иных, дахэх, цIыфэу адэсхэр фэшIыгъэу щыIэх. Яныдэлъфыбзэ дэгъоу ашIэ. Адыгэ хабзэхэр, адыгагъэр дахэу къаухъумэх. ГушIуагъор – ясабыйхэр еджапIэм ныдэлъфыбзэм зэрэщырагъаджэхэрэр ары. Израиль хэгъэгум еджэгъэшхоу, шIэныгъэлэжьэу, дзэкIолI лIэбланэу исыр бэ. Ахэмэ адыгэхэри ахэт. Израиль икъэлэ шъхьаIэр Тель-Авив.
ГъэшӀэгъон
Адыгэ лӀакъомэ ащыщэу джыдэдэм пчъагъэкӀэ къэбэртаехэр анахьбэдэдэх - КБР закъом мин 500 нахьыбэ щэпсэу.
Бзэ
Адыгэхэм ябзэр Адыгабзэр ары.
Адыгэ шъуашэ
Адыгэ бзылъфыгъэм ибжьышIуагъэрэ идэхагъэрэ дунаим щагъэшIагъоу цIэрыIуагъ. Бзылъфыгъэр къэзгъэдахэрэмэ зэу ащыщыгъ шъуашэр.
Адыгэ бзылъфыгъэ шъуашэр: шъохътан, джэнэ кIаку, джан, кIэкIы, сай, паIо, тыжьын бгырыпх, цуакъэ.
Адыгэ хъулъфыгъэ шъуашэр Кавказым щыцIэрыIу, дунаим щызэлъашIэ.
Азербайджан
Азербайджан Республик — Ипщэ Къаукъазым хэт къэрал. Къалэ шъхьаIэр — Баку.
Тарихъ
Я-20 лэшэгъум Совет Союзым хахьэщтыгъэ.
Географие
Гъунэгъухэр: Грузие, Ермэлые, Тыркуе, Иран, Урысые.
Меот-Урым Ӏофыгъохэр
438-рэ илъэсым нэс меотхэм ыкӀи грекхэм азыфагу зэпэуцужьыныгъэхэр къетаджэх. Меотхэр боспор къалэхэм атебэнэ зэпытых. 438-рэ илъэсым Боспор къэралыгъом меотхэм къахэкӀыгъэ Спарток I ипащэ мэхъу. Ар къызыкӀуагъэм къыщыублагъэу зиххэмрэ грекхэмрэ азыфагу итыгъэ заохэр зэпэух.
Боспорымрэ меотхэмрэ ясатыу зэпхыныгъэ нахь мэпытэ. Боспор къалэхэм хьалыгъур меотхэм арагъэгъоты, ижъырэ Грецием икъалэхэм, джащ фэдэу Афинэ мы гъомлапхъэр щыӀуагъэкӀы. Ижъырэ грекхэм якультурэ меотхэм къахэхьэ. Греческэ дзэ Ӏашэхэр, дышъэхэр, тыжьынхэр агъэфедэрэ Ӏэмэ-псымэхэм ащыщ мэхъух.
Адыгэ Хабзэ
Адыгэ Хабзэ - зэрэлъэпкъэу зэдаштэгъэ шэн-зекIуакI.
= Адыгэ Хабзэр ижъырэ уахътэм = Лъэпкъ пэпчъ бзэ шъхьафкIэ мэгущыIэ. Лъэпкъыр ишъуашэкIэ къахэщы. Лъэпкъ пэпчъ хэбзэ шъхьаф рэлажьэ. Хабзэр зекIуакIэм ишапхъ. Адыгэ хабзэр гупшысэкIэ псыхьагъэ.
= Адыгэ Хабзэр джырэ уахътэм = Адыгэхэр лъэпкъ шъхьафых. Адыгэхэм яхабзэхэри шъхьафых. ЩыIакIэр зэокIы. Ащ дакIоу хабзэми зэхъокIыныгъэхэр фэхъух. Ау адыгэ хабзэм сыдигъуи ыкупкI къэнэжьы.
Егъэблэгъэныр
Унагъом щымыщ щагум къыдахьэмэ, адыгэ хабзэм тетэу пэгъокIых.
— Къеблагъ! — аIошъ, унэм къыращэ. Ар жантIэм агъэтIысы. ЗежьэжьыкIэ дэкIуатэх.
- Гъогу маф! - аIозэ агъэкIотэжьы.
Iэпэубытыр зыхэт сэламыр
Ау бирамым нахьыжъхэм янэкI-нэмаз къабыл хъунэу уафэлъаIо зыхъукIэ, уцIыкIуми унахьыкIэми, упшъэшъэжъыеми ушъэожъыеми нахьыжъым ыIапэ зыубытын фаер оры.
Унэгъо кIоцI сэламыр
Пчэдыжь къэс уиунэ укъикIыным ыпэ гъунджэм иплъ, пшъхьэ тежьыхь, зэупхъужь.
Унагъом исхэм пчэдыжьым апэу узаIукIэкIэ сэлам ях:
Уикъэлапчъэ дэжь о ущытэу гъунэгъур блэкIымэ, сэламыр зытефэрэр гъунэгъур ары, ар уилэгъумэ.
Ижъырэ шхэн хабзэхэр
ХьакIэщ Iанээ бысымгуащэм зэрегъафэ. Iанэр зэгъэзэфэгъахэу Iушыцэ хьакIэщым къехьы. ХьакIэр жантIэм дэс. Бысымыр пхъэнтIэкIужъыем тес. Апэ пIастэрэ лыгъэжъагъэрэ зы Iанэм тетэу къахьыгъ. Ар зашхым а Iанэр рахыжьыгъ.
ЯтIонэрэ Iанэм лыгъэжъогъэ лэпс тетэу къахьыгъ. ЛэпскIэ шхэныр аухыщтыгъ.
Шхэн хэбзэ шIуфаIохэр
— Гухахъоу ошх!
— Тхьауегъэпсэу! Къыздэошх! Iанэм къеблагъ! КъэтIыс!
— Тыжъугъэтхъагъ, Тхьэ шъуегъатхъ! Шъуигъомылэ Тхьэм егъэбагъу!
— Уихьалэл!
ШхакIэр
Шъэжъыер джабгъуIэм ет. Цацэр сэмэгуIэм ет. Джэмышхыр джабгъуIэмкIэ штэ.
Хьалыгъур сэмэгуIэмкIэ тэштэ, джабгъуIэмкIэ пытэчышъ, хьалыгъу такъырым темыцакъэу, тыжэ макIэу зэтетхызэ дэтэлъхьэ. Джэмышх IупэмкIэ стырыпсыр жэм фэтэхьы.
Лэпсым тызешъуахэкIэ, лэу лэпсым хэлъыр цацэмк Iэ тэшхы. Лыр такъыр инмэ, шъэжъыерэ цацэрэкIэ тэбзы, тэшхы.
ЗекIокIэ хабзэхэр
НэбгыритIу лъэсгъогум рэкIомэ:
1. ХъулъфыгъитIу: нахьыжъыр иджабгъу.
2. БзылъфыгъитIу: нахьыжъыр иджабгъу.
3. Зы бзылъфыгъэрэ хъулъфыгъэрэ - сыдигъокIи бзылъфыгъэр иджабгъу:
УцукIэ хабзэхэр
КIалэхэр хьакIэщ пчъаблэм —— гоуцохэти, пкъэужъыер аIыгъэу щытыщтыгъэх.
ХьакIэщым «лъэкъо зэблэхъу» щыпшIыныр емыкIущтыгъ. ПIэ уиджыбэ илъэу ущытыныр — емыкIу.
Лъакъор Iудзыгъэу хъущтыгъэп: лъэдакъэр зэнэсэу, лъапэхэр тIэкIу Iудзыгъэу, е джабгъу лъапэр тIэкIу ыпэ итэу, джабгъу лъэдакъэр сэмэгу лъэкIоцIым егъэкъугъэу ущытыныр хабзэм екIу.
ТIысыкIэ хабзэхэр
Нахьыжъыр жантIэм щыс, нахьыкIэр пчъаблэм гот. Нахьыжъыр щыс, нахьыкIэр шъхьащыт.
НыбжьыкIэхэр нахьыжъ Iанэм пэтIысхьэхэрэп.
Нэнэжъыхэр зыщызэхэсыхэм пшъэшъэжъыехэр кIоу ахэтIысхьэхэрэп.
Пшъэшъэжъыем ылъакъо зэтыридзэу тIысыныр екIурэп.
ХьатыякӀо
ХьатыякӀо, хьатиякӀо — джэгур зезыщэу, джэгуакӀохэри къекӀолӀэгьэ пстэури зыгъэджэгоу, зыгъэдаӀохэрэр ары. ГущыӀэр къызтекӀыгъэр къэшӀэгъуае.
Адыгэ Хабзэ
Унагъом щыщхэр гъогу техьэмэНАГЪОМ
Ныбжьым емылъытыгъэу бзылъфыгъэм сыдигъуи нахьыжъыгъэ шъхьэкIафэр фагъэшъуашэ.
= Адыгэ хьакIэр егъэблэгъэныр =
Ижъырэ хьакIэ пэгъокI хабзэхэр
НахьыпэрэхьакIэр щагум шыоу къызыдахьэкIэ, бысымыр щагум щыпэгъокIыщтыгъэ. Шыур къепсыхмэ, бысымым шыр шышIоIум рипхыщтыгъэ.
— Уимафэ шIу! - хьакIэм сэлам къехы.
— Тхьам шIу уелъэгъу! Къеблагъ! — еIо бысымым. Бысымым хьакIэщыпчъэр фыIуехы, хьакIэр ыпэ регъэшъы.
ХьакIэм кIэпщыр пчъаблэм пелъэ. Сэшхор, шхончыр, Бысымым къэлатыр хьакIэм къызыпехы, бысымым ыужкъыреты. Бысымым хьакIэм иIашэ дэпкъым пелъэ. Ащ ыуж хьакIэм фэсапщ сэлам рехы.
Вьетнам
Вьетнам, Социалист Республикэу Вьетнам — Азием ыкъыблэ-тыгъэкъокIыпIэ лъэныкъо щыIэ къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр — Ханой. ЦIыфэу нэбгырэ млн 92-м къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 331 210 км². БзэшъхьаIэр — вьетнамыбзэ.
ЩэхэкIэй цIыкIу
ЩэхэкIэй цIыкIу (Малый Кичмай) — Псыхъоу Щахэ исэмэгубгы тес Адыгэ къуадж. Хым километрищкIэ пэчыжь.
Адыгэ Хабзэ
Ижъырэ хьакIэ пэгъокI хабзэхэр
— Фэсапщи, хьакIэ!
Вьетнам
ДЛО-м хахьэ.
Адыгэ Хабзэ
Ижъырэ хьакIэ пэгъокI хабзэхэр
— Дахьи ыпшъэкIэ тIыс! — регъэблагъэ бысымым. ХьакIэр мэтIысы. Ащ егупаплъэу бысымыр мэтIысы.
Вьетнам
Хэгъэгу лIышъхьэр – Чыонг Тан Шанг.
Адыгэ Хабзэ
Ижъырэ хьакIэ пэгъокI хабзэхэр
— УкъызхэкIыгъэхэр сыдэу щытых, хьакIэ? — еупчIы бысымыр.
Вьетнам
Къэрал тхьэматэр – Нгуен Тан Зунг.
Адыгэ Хабзэ
Ижъырэ хьакIэ пэгъокI хабзэхэр
— Зи гумэкIыгъо щыIэп, тхьауегъэпсэу — хьакIэм джэуап къетыжьы.
Тырку
Тыркухэр – Азиемрэ, Еуропэмрэ ащыпсэурэ цIыф лъэпкъ. Нэбгырэм млн 70 фэдиз мэхъух. НахьыбэмкIэ Тыркуем щэпсэух. Еуропэм бэкIае тырку щэпсэу (Германие, Белгие, нэмыкIхэри).
Вьетнам
Географие
Азием и къыблэ-тыгъэкъокIыпIэ щыI. Гъунэгъухэр: Лаос, Китай, Камбоджэ.
Адыгэ Хабзэ
Джырэ хьакIэ пэгъокI хабзэхэр
Машинэм фыгъэ хьакIэр ис хьакIэхэм щагум щапэгъокIых. Хъулъфыгъэ хьакIэр машинэм къекIы. Бзылъфыгъэ хьакIэм бысымым машинапчъэр фыIуехы.
— Шъукъеблагъэх, хьакIэ мафэхэр! - еIо бысымым.
— ХъяркIэ теблагъ, — джэуап къатыжьы.
— Шъукъеблагъэх, фэсапщых — ыIозэ, бысымгуащэр къапэгъокIы.
Бзылъфыгъэ хьакIэр афэджабгъоу унэм ращэ. Хъулъфыгъэхэри ахэмэ ауж итэу унэм ехьэх.
Унэ кIоцIым бысымгуащэм хьакIэмэ шIуфэс щарехы:
— Фэсапщи, Аминэт. Боу тигуапэ шъукъызэрэкIуагъэр. Сыдэу шъущытых? — IаплI зэращэкIы, аIапэ зэрагъэубыты. Ащ ыуж бысымгуащэм хъулъфыгъэ хьакIэм «Фэсапщи!» реIо, ыIапэ еубыты.
Ар дэдэм бысымым бзылъфыгъэ хьакIэм «Фэсапщи!» реIо, ыIапэ еубыты. ЕтIанэ хъулъфыгъэ хьакIэм ыIапэ еубыты, «Фэсапщи!» реIо.
УнэкIоцI шIуфэсыр зэрахы зыхъукIэ хьакIэхэр жантIэмкIэ, анэгу пчъэихьагъум къыфэгъэзагъэу, мэуцух. ХабзэкIэ бзылъфыгъэр ыпшъэкIэ щэты.
Ащ нэуж хьакIэхэр агъэтIысых. Бысымгуащэр пчъэмкIэ нахь пэблагъэу мэтIысы. ТIэкIу щэсышъ, хьакIэхэм Iизын аIехышъ, Iанэм ыуж ехьэ.
Бысымыр хьакIэмэ къахэнэ. ЯнэIуасэхэм, е яIахьылхэм, къуаджэу къыздэкIыгъэхэм, лъэныкъоу зыщыпсэухэрэм ар акIэупчIэ.
Бысымым япшъашъэ хьакIэмэ къахэхьэ, шIуфэс къарехы: апэу бзылъфыгъэ хьакIэм, етIанэ - хъулъфыгъэм. Ащ ыуж бзылъфыгъэу гъогу къытекIыгъэр ыIэ ытхьакIынэу, тIэкIу зигъэпсэфынэу унэм рещы.
Салвадор
Салвадор, Республикэу Салвадорыр – Ишъхъэрэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр – Сан-Салвадор. ЦIыфэу нэбгырэ млн 6.2-м фэдиз щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 21 044 км² (дунаемкIэ я-153). БзэшъхьаIэр – испаныбзэ. Щыпсэухэрэм нахьыбэмкIэ Ромэ-католик диныр (чыристан диным ыкъутам) алэжьы. ДЛО-м ахахьэ.
Азие
Азие  – континент.
Республик
Республик – Къэралыгъо гъэпсыкIэу, хабзэм пIалъэкIэ хидзырэ органмэ аIэ илъэу зыщыщытыр ары.
Хьанцэгуащэ
Хьанцэгуащэ – огъу зыхъукIэ ощх къырагъэщхынэу тхьэльэIу зашIыкIэ, хьанцэгуащэр къыращэкIыщтыгъэ, етIанэ псым ахьыти хадзэщтыгьэ.
Азие
ЧIырэу млн 44 км² фэдиз еубыты. ЦIыфэу нэбгырэ млн 4436 фэдиз ис.
Салвадор
Географие
Ишъхъэрэ Америкэм и къыблэ лъэныкъо ит. Гъунэгъухэр: Гондурас, Гуатемалэ.
Мексикэ
Мексикэ — Ишъхъэрэ Америкэм ит къэралыгъу. Къэлэ шъхьаIэр — Мексикэ-къалэ. ЦIыфэу нэбгырэ млн 121-м къехъу щэпсэу (дунаемкIэ я-11). Хэгэгум чIырэу иIэр 1 972 550 км² (дунаемкIэ я-14). БзэшъхьаIэр — испаныбзэр; регионыбзэхэр — 68 фэдиз мэхъу. Щыпсэухэрэм нахьыбэмкIэ Ромэ-католик диныр (чыристан диным ыкъутам) алэжьы. ДЛО-м ахахьэ.
Хэгъэгу лIышъхьэр – Энрике Пенья Ньето.
Къэрал хасэм итхьаматэр – Мигель Барбоса Уэрта. Гвадалахара
Географие
Ишъхъэрэ Америкэм ычIэгъ ит. Игъунэгъухэр: АШЗ, Гуатемалэр, Белиз.
Тыrъэмыпс
Тыrъэмыпс (Дагомыс) — Тыгъэмыпс рабочэ поселк. Тыгъэмыпс псыхъом Iус. ПсышъопIэ районым ит.
Мыр Бэрзэдж Джэрандыкъо Хьаджэм икъоджагъ.
Меот дзэ
Меот дзэ дипломатием зэфэхьысыжь гъэнэфагъэхэр фэхъугъагъэх. ЛIэшIэгъуищым къыкIоцI меотхэмрэ сарматхэмрэ якультурэхэр зэхахьэх, охътабэрэ мы лъэпкъхэр зэгурыIохэу зэрэзэдэпсэугъэм ар иушъхьагъоу плъытэн плъэкIыщт.
КъыкIэлъыкIорэ илъэсхэм сарматхэм яфэмэ-бжьымэхэр меотхэм къатехьэхэу ыублагъ. Тиэрэ ыпэкIэ ятIонэрэ лIэшIэгъум ыгузэгухэм адэжь меотхэм агъэфедэрэ Iэмэ-псымэхэм сармат Iашэхэр, хьакъу-шыкъухэр, чIыгур зэралэжьырэ пкъыгъохэр къахэхьэх. Джащ фэдэу, лIагъэр зэрагъэтIылъырэ шэн-хабзэхэр зэхъокIых.
Меотхэм
Меотхэм ятхьэ закъоу алъытэщтыгъэр тыгъэм, машIом, нэфынэм ыкIи фабэм ятхь ары. ЩыIэныгъэм мыхэр ылъапсэхэу аIощтыгъэ ыкIи лъэшэу агъэлъапIэщтыгъэх. ЦIыфэу лIагъэм ихьадэ краскэ плъыжь тыракIэщтыгъэ, машIом ышъо ар зэрэфэдэм пае.
Кавказым икъежьапIэ икъушъхьэхэм ыкIи ичIышъхьашъохэм меотхэр ащыпсэущтыгъэх. Къушъхьэхэм ахэсхэм шыхэр бэу яIагъ, чIыгулэжьыным пылъыгъэх. Шъофхэм ащыпсэущтыгъэ меотхэр былымхъуныр ары зыфэгъэзэгъагъэхэр. Джащ фэдэу унэгъо хъызмэтым изылъэныкъо шъхьаIэу пцэжъые ешэныр щытыгъ.
Къэзэнэкъо Джэбэгъ
Къэзэнокъуэ Жэбагъы (1684 — 1750) — Адыгэ Хабзэм куэд хэзылъхьа, и губзыгъагъэм и хъыбар Къэбэрдей пщыгъуэм икӀауэ, щӀыпӀэ бжъыгъэхэм къаӀуэхут, Хьэтохъущокъуэ Кургъокъуэ и щауэгъусэт, Къанжал зауэм хэтащ. Адыгэ ӀуэрыӀуатэм щыгъунэжщ Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр. Илъэс щищым нэблэгъауэ, адыгэхэм къадогъуэгурыкӀуэ а хъыбархэр, нобэр къыздэсми яӀуатэр. Къэбэрдейм и тхыдэм лъэужьышхуэ къыхимынатэмэ, Къэзэнокъуэ Жэбагъы и хъыбархэр гъащӀэ кӀыхь хъунтэкъым. И цӀэр щӀэблэм щӀащымыгъупщэн фӀыщӀэ щиӀэщ Къэзэнокъуэ Жэбагъы и тхыдэм, аращ и цӀэри и хъыбархэри уахътыншэ щӀэхъуар.
Габон
Габон, Габон Республик – Африкэм ит къэралыгъу. КъэлэшъхьаIэхэр - Либревиль. Нэбгырэ млн 1.6 къехъу щэпсэу. Хэгэгум чIырэу иIэр 267 667 км². БзэшъхьаIэхэр - францыбзэ.
Къэрал лIышъхьэр - Али бен Бонго Ондимба. Хэгъэгу тхьаматэр - Даниэль Она Ондо.
Географие
Гъунэгъухэр: Камерун, Республикэу Конго, Экуатор Гвинейе.
Африкэм ыкум ит. Атлант Океаным ыIушъо тет.
Тарихъ
1960-рэ илъэсым шъхьафитэу хъугъэ. Бэрэ Францием и колониеу щытыгъэ.
Шъхьафит
Шъхьафит — Ашэ псыхъо иджабгъу нэпкъы тес Адыгэ къуадж. ПсышъопIэ районым хахьэ. Хым зы километрэкIэ пэчыжь.
Санкт-Петербург
Санкт-Петербург (1703–1914 илъэсхэм ыкӀи 1991-м щегъэжьагъэу Санкт-Петербург; 1924 илъ. нэс Петроград; 1991 илъ. нэс Ленинград) – Урысые Федерацием и къэлэшхомэ ащыщ. Урысыем дэт къалэмэ анахь инмэ ащыщ (цӀыф пчъагъэу дэсымк1э). Нэбгырэ млн 5-м къехъу дэс (2014-рэ илъ.) ЕвропэмкӀэ анахь къэлэшхомэ ащыщ. Урысыем и федерал мэхьанэ зиӀэу къэлитӀумэ ащыщ зы (адрэр – Москва). Къэлэ лӀышъхьэр – Александр Беглов.
Тарихъ
1703-рэ илъэсым Урысыем и пачъыхьэу Петр Апэрэм къалэм ылъапсэ ыгъэтӀылъыгъ. Швецием зыщезэощтыгъэ зэманыр ары.
НэмыкӀ
Петербург иинагъэкӀэ ятӀонэрэ чӀыпӀэр Урысые щеубыты. Петр I-м 1703-рэ илъэсым ар ыгъэпсыгъ. Петербург музеибэ дэт. Ахэмэ ащыщэу Эрмитажым апэрэ чӀыпӀэр еубыты. Проспект дахэхэм, площадь, ыкӀи дворец инхэм къалэр къагъэдахэ. Мыщ мэхьанэшхо зиӀэ саугъэтыбэ дэт. Къалэр чӀыпӀэ гъэшӀэгъонхэмкӀэ цӀэрыӀу. Петербург Балтийскэ хым ипорт инэу щыт. Къалэм машинэ ыкӀи къухьэшӀ заводхэм Ӏоф щашӀэ. Санкт-Петербург къэлэ лӀыхъужъэу щыт.
Портал:Географие
Географие – ЧIыгур, чIыгум ышъхьашъу, ащ чIыопс псэур зэрэтегощагъэр зэзгъэшIэрэ шIэныгъ.
Википедие
Википедие (англыбзэкIэ Wikipedia) — шъхьафит бзэпчъагъэ интернет-шIэнгъуазэу щыт, хэти еIэзэн лъэкIыщт.
1,000,000+ articles
العربية • Deutsch • English • Español • Français • Polski • Italiano • Nederlands • ガンからジョー • Português • Русский • Sinugboanong Binisaya • Svenska • Українська • Việt / 越南語 • Winaray • 中文
100,000+ articles
Afrikaans • Shqip • Armãneashce • Azərbaycanca / Азәрбајҹан / آذربایجان دیلی • Asturianu • Български • Bân-lâm-gú / Hō-ló-oē / 闽南语 • Беларуская (Акадэмічная) • Català • Нохчийн • Česky • Dansk • Eesti • Ελληνικά • Esperanto • Euskara • فارسی • Filipino • Galego • Հայերեն • မြန်မာဘာသာ • देवनागरी और हाउस • Hrvatski • Indonesia • עברית • Latina • Latviešu • Lietuvių • Lumbaart • Македонски • Malagasy • Magyar • Melayu / بهاس ملايو • Minangkabau • Norsk (bokmål • nynorsk) • Nnapulitano • Occitan • Oʻzbekcha / Ўзбекча / اوزبیکچه • Қазақша / Qazaqşa / قازاقشا • Română • Cymraeg • Simple English • Slovenčina • Slovenščina • Српски / Srpski • Srpskohrvatski / Српскохрватски • Suomi • Tagalog / ᜊᜌ᜔ᜊᜌᜒᜈ᜔ • தமிழ் • Татарча / Tatarça • Тоҷикӣ / تاجیکی / Tojikī • تۆرکجه • Türkçe • اردو • Volapük • ภาษาไทย • Ślůnski • Zazaki • 한국어 • ქართული