cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Торнау, Федор Федор-иԥа
Алитература
Акатегориа:Ажьырныҳәамза 10 рзы ииз Акатегориа:1810 шықәсазы ииз Акатегориа:Ажьырныҳәамза 7 рзы иԥсыз Акатегориа:1890 шықәсазы иԥсыз Акатегориа:Урыстәылатәи ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Урыстәылатәи адипломатцәа Акатегориа:Урыстәылатәи аԥшыхәҩцәа
Гахариа, Гьаргь Заур-иԥа
Гьаргь Заур-иԥа Гахариа (გიორგი გახარია; 19, 1975, Қарҭ) — Қырҭтәыла Аԥыза-министр (2019-2021 шш. ).
Азанааҭтә ԥышәа
1999-2008 шықәсқәа рзы - еиуеиԥшым хазхаҭалатә аиҿкаарақәа рҿы анапхгаратә маҵзураҭыԥқәа ааникылон. 2006 шықәса цәыббра инаркны 2009 шықәса лаҵарамзанӡа Москватәи аҳәынҭқарратә университет аҿы ахархәаратә биотехнологиа алектор. 2008 шықәса абҵара инаркны 2013 шықәса жәабранӡа Lufthаnsа Service Holding AG. LSG in Frаnkfurt, Germаny абизнес аҿиара директорс дыҟан Европеи Ихьыԥшым Аҳәынҭқаррақәа Реидгыла атәылақәеи, Урыстәылатәи афедерациеи рҿы. 2013 шықәса хәажәкыра инаркны 2016 шықәса ԥхынгәынӡа Қырҭтәыла абизнесомбудсменс дыҟан. 2014 шықәса ԥхынҷкәын инаркны 2016 шықәса цәыббранӡа аекономика азҵаарақәа рзы Қырҭтәыла Аԥыза-министр ибжьагаҩс дыҟан - аекономикатә хеилак амаӡаныҟәгаҩ. 2016 шықәса абҵара инаркны 2017 шықәса абҵаранӡа Қырҭтәыла аекономикеи иҭышәынтәалоу аҿиареи рминистр иҭыԥ ааникылон. 2017 шықәса абҵара 13 инаркны. 2019 шықәса цәыббранӡа Қырҭтәыла аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистрс дыҟан - Қырҭтәыла авице аԥыза. 2019 шықәса мшаԥы 30 инаркны инапы ианырҵеит Амилаҭтә шәарҭадара ахеилак амаӡаныҟәгаҩ ифункциа. 2019 шықәса цәыббра 8 рзы, Қырҭтәыла апарламент, Гьаргь Гахариа Аԥыза-министр иҭыԥ азы агәрагара изаанарԥшит
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Қырҭтәыла аԥыза-министрцәа Акатегориа:Қырҭтәылатәи аполитикцәа Акатегориа:1975 шықәсазы ииз Акатегориа:Хәажәкырамза 19 рзы ииз
Е́
Е́, е́ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Ѐ
Ѐ, ѐ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Ажьырныҳәамза 21
Ажьырныҳәамза́ 21 (Ажьырныҳәамза́ ҩажәи́ акы́), Ианва́р 21, Ажьырны́ҳәа 21 — григориантәи амзар 21 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 344 мшы (345 мшы ашықәс ду ала).
Иԥсабаратәым амҩаныза
Иԥсабаратәым амҩаныза (ԤМ), Иԥсабаратәым Адгьыл амҩаныза (ԤДМ) — акосмостәи аппарат.
Ё́
Ё́, ё́ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Нарҭаа репос
Нарҭаа репос – ари Нхыҵ Кавказ ажәларқәа рҟны аишьцәа-аԥелуанцәа Нарҭаа ирыхҭысызи рҭоурыхи атәы зҳәо аҳәамҭақәа шьаҭас ирымоуп. Уи аԥсуа-адыга жәларқәа, ауаԥсаа, аваинахцәа, абалкарцәа, аҟарачқәа уҳәа ирымоу ҳәамҭақәоуп. Иара убасгьы ашәанцәагьы хаз игоу ациклқәа ахьрымоу ыҟоуп. Ажәа «аепос» ажәытә бырзен бызшәа аҟынтә иаауеит. Алитератураҿы ихадоу ажәабжьеиҭаҳәаратә жанрқәа хԥа ируакуп. Аепос автор дамам. Уи аԥҵара иалахәуп ажәлар зегьы. Убри аҟнытә афырхацәа ирызку алегендақәеи амифқәеи инарываргыланы, уи иагәылоуп ажәытәан ажәлар рыԥсҭазаашьа зеиԥшраз азы аматериал.
Нарҭаа репос ашьақәгылара
Амч дуи афырхаҵареи злаз, адауцәа ирабашьуаз, хьыӡрацара ицоз аишьцәа ирызку амифқәа змоу Кавказ ажәларқәа рацәоуп. Раԥхьаӡа иргыланы аԥсуа-адыга жәларқәа, ашәуаа, аубыхцәа, адыгаа, аҟабардақәа, ачерқьесцәа, иара убас ауаԥсаа. Аҵарауаа шьоукы ргәаанагарала, ашәуаа рнарҭтә епос еиҳа иҵаулоу ашьаҭақәа амоуп. Нарҭаа ирызку ажәабжьқәа уԥылоит иара убасгьы аҟарачқәеи абалкарцәеи рҟны. Уарлашәарла иҟоуп аваинах фольклор аҿгьы – ачечен жәлари аингуш жәлари рҟны. Арҭ ажәларқәа иаԥырҵаз ажәабжьқәа зегьы рсиужетқәа реиҳарак шеиԥшугьы, досу репос иара ахатә ҷыдарақәа амоуп. Уи зыхҟьаз ҳәа иазгәарҭо ажәабжьеиҭаҳәаҩцәа досу рыжәлар рзы рдунеиҳәаԥшышьеи разхаҵарақәеи ирыдҳәаланы иахьеиҭарҳәоз акәзаргьы ҟалоит.
Нарҭаа репос бызшәалеи етникатә хылҵшьҭарлеи еигәыцхәым ажәларқәа иахьырзеиԥшу – иџьашьатәу фактуп. Уи амаӡа аарԥшра акыршықәса раахыс афольклористцәа дуқәа аартра иашьҭоуп, аха иахьа уажәраанӡагьы урҭ иаку гәаанагарак ахь изымааицт. Шьоукы ргәаанагарала, аепос аԥырҵеит Кавказтәи абызшәатә ҭаацәара иатәу ажәларқәа, ауаԥсаа уи ахьрымоу акәзар – даҽазныкгьы ишьақәнарӷәӷәоит урҭ Кавказ ишашьагәыҭу, џьарантә иқәнагалаз аскифцәеи асарматцәеи ишырхылҵшьҭрам.
Даҽа шьоукы изларыԥхьаӡо ала, Аахыҵ-Кавказтәи аҭоурыхқәа еиқәдырхеит ажәытә ирантәи ашьагәыҭ, иара ажәа «нарҭ» ахаҭагьы ирантәи ахылҵшьҭра амоуп, индоевропатәи абызшәақәа рҟынтәи иаауеит, иагьаанагоит «афырхаҵа». Убри аан аҵарауаа аԥсуа-адыга жәларқәа репос ижәытәӡатәиу атрадициақәеи азхаҵарақәеи рышьҭамҭа шаныԥшуа, архаикатә цәаҩа шахоу азы еиқәшаҳаҭхоит, ауаԥс ҳәамҭақәа ракәзар, хықәкыла аус рыдулан, иҭәышәынтәалоу аҭоурых ашьақәыргылара хықәкыс иҟаҵаны.
Нарҭаа репос ҿион, иагьышьақәгылон Кавказ ашьхақәа рҿы зқьышықәсала. Аҭҵааҩцәа реиҳараҩык изларыԥхьаӡо ала, иара ҿио иалагеит ҳера ҟалаанӡа VIII–VII ашәышықәсақәа рзы. Егьырҭ аҵарауаа ирҳәоит Нарҭаа ражәабжьқәа рхыҵхырҭа ыҟоуп ҳәа ҳера ҟалаанӡа III азқьышықәсаҿы. Аха, ишыҟазаалак, гәаанагарак ҿыӷәӷәала иуҳәар алшоит: Нарҭаа репос иит Кавказ адинхаҵарақәа ақьырсианреи амсылманреи рцәырҵранӡа акыр шыбжьаз. Уи аршаҳаҭуеит Нарҭаа аишьцәа дуқәа ирызку ажәабжьқәа ирныԥшуа аполитеизм.
Нарҭаа ирызку аҭоурыхқәа циклны еидыркылон. Урҭ еидҳәалан ирзеиԥшу асиужет, ма ахронологиа ала. Аамҭа цацыԥхьаӡа Нарҭаа ирызкыз амифқәа зегьы реицҵарала ишьақәгылеит иаку аепос. Ари апроцесс хыркәшахеит ҳәа иԥхьаӡоуп абжьаратәи ашәышықәсазы – XII–XIII ашәышықәсақәа рзы. Ари аамҭазы Кавказ ицәырҵхьан ақьырсианреи аԥсылманреи, уи рныԥшуеит хронологиала иҵыхәтәантәиу Нарҭаа ражәабжьқәагьы. Ижәытәӡатәиу аҭоурыхқәа рҟны архаикатә дунеихәаԥшышьа ааԥшуазар, аҵыхәтәантәиқәа рҿы – иуԥылоит амонотеисттә динхаҵарақәа иртәу асимволқәеи атрибутқәеи. Уи адагьы, ажәабжьеиҭаҳәаҩцәа лассы-лассы рҭоурыхқәа ҳаамҭа иақәшәо иҟарҵон, ирзыӡырҩуа иаҳа аинтерес ддыркырц азы. Нарҭаа репос жәлар рҿаԥыцтә ҳәамҭақәа ирбаҟаны иахьыҟоу анаҩсгьы, ианыԥшуеит иара аԥызҵаз ажәлар рсоциал-економикатәи ркультуратәи ҿиарақәа еиуеиԥшым апериодқәа: аматриархат аамҭақәа инадыркны афеодалтә-класстә еизыҟазаашьақәа рышьақәгыларанӡа. Убри азоуп Нарҭаа репос – жәлар рнапы иҵыҵыз автографуп ҳәа захырҳәаауа.
Нарҭаа репос еиуеиԥшым ажәларқәа рҳәамҭақәа рҟны
Нарҭаа репос ихадоу темас иамоуп апатриотизм, аԥсадгьыл ахьчараҿы агәымшәареи ахаҵареи раарԥшра. Уи аамҭазгьы, Нарҭаа ртәыла аҟны аибашьцәа реиҳа ҳаҭыр рықәуп анхацәагьы: ажьицәа, адгьылқәаарыхҩцәа, арахә рыхьчаҩцәа. Урҭ, афырхацәа реиԥшҵәҟьа рыӡбахә ашәақәа ирылоуп. Убасгьы, аепос аҟны – аҳәса пату рықәҵара, аиҳабацәа рыхӡыӡаара, ҿыц еиҵагыло абиԥара рааӡара уҳәа атемақәа аарԥшуп. Иҷыдоу аҭыԥ аепос аҟны иаанакылоит – аҽы. Нарҭаа рзы уи ҩыза бзиоуп, иара аҽы зтәу иеиԥшҵәҟьа амч алоуп. Нарҭаа рҳәамҭақәа рҟны, аҽы ауаҩы игәрагара иалагоит иара ихаҵареи иашарала ихы шныҟәигои анааирԥшлак ашьҭахь.
Нарҭаа репос – изхылҿиааз ажәлар рҭоурых иацаԥхоуп, убасгьы иацаԥхоуп урҭ ркультура, дацла ажәытәрахь ицо.
а) аԥсуаа рҟны Нарҭаа репос
Нарҭаа репос ижәытәӡатәиу фольклортә баҟаны иахьыҟоу адагьы, аԥсуа жәлар зқьышықәсала ишьақәгылоз рыбзазашьа аҭҵаараҿы аҭоурыхдырцәа ирыхәо хәызмаӡам материалуп. Аԥсуаа рҟны Нарҭаа репос аҭҵаара иалагеижьҭеи рацәакгьы ҵуам, анаукатә ҭҵаарақәа хацыркын XIX ашәышықәсазы. 1940 шықәсазы раԥхьаӡакәны икьыԥхьын Нарҭаа ирызку аԥсуаа рҳәамҭақәа ԥшьба. 1988 шықәсазы иҭыжьын ашәҟәы «Нарҭ Сасрыҟәеи 99-ҩык иашьцәеи». Нарҭаа репос аҭҵаараҿы иналукааша аҭыԥ ааникылоит академик Шьоҭа Салаҟаиа – раԥхьаӡатәи ипрофессионалтәу аԥсуа фольклорист-нарҭҭҵааҩы, аепосҭҵааҩы. Иара убасгьы зыхьӡ нагоу афольклорҭҵааҩы, хықәкыла Нарҭдырра знапы алаку, Кавказ афольклорҭҵаараҿы злагала рацәоу академик Зураб Џьапуа. Аԥсуа Нарҭтә епос ҭызҵааз еицырдыруа ҵарауаҩуп, зегь раԥхьаӡа иргыланы, иранҭҵааҩы Василии Абаев. Аԥсуаа рҿы Нарҭаа репос аԥҵоуп прозалеи ажәеинраала аформалеи. Аха, прозала иаԥҵоу ажәабжьқәа акыр еиҳауп.
Еицырдыруа аԥсуа ҵарауаҩ Шьалуа Инал-иԥа иҩуан: «…Аепос хазы игоу афрагментқәа аԥхьарца ианҵаны ашәаны ирҳәоит. Аха иашәаны ҳаамҭанӡа иааӡаз аепос ахәҭақәа – абжьи амузыкеи ахьузеидымхуа, даараӡа имаҷуп (иҟоуп иҷыдоу Нарҭаа рмелодиа), зны-зынлагьы акәашара ацуп (иаҳҳәап «Нарҭаа лан лашәа» аҟны ишыҟоу еиԥш).
Аԥсуаа изларыԥхьаӡо ала, Нарҭаа – ҭаацәароуп, шәҩык аишьцәеи раҳәшьазаҵә Гәындеи, урҭ зегьы зхылҵыз ран Саҭанеи-Гәашьеи назлоу. Абри аҭаацәара ду жәларык ирсимволуп. Аԥсуа Нарҭтә епос афырхаҵа хада Нарҭ Сасрыҟәа иоуп. Сасрыҟәа иҭоурыхқәа аепос иагәыцәуп. Сасрыҟәа ихаҿсахьа идеалыртәуеит, уи иашьцәа еиқәирхоит аҵх еиқәара ианалахаз, ахьҭа иакны. Дхысны аеҵәа кыдиԥаан, иашьцәа алашара дирбеит, нас адауцәа амца рымҵиԥаан, иашьцәа ириҭеит. Афырхаҵарақәа ҟаиҵоит, ахымхәацәа дрыцхраауеит, аиашара шьақәирӷәӷәоит. Сасрыҟәа ихала агәылшьап шьны, иашьцәа адауԥҳәыс лымгәарҭа аҟынтә иҭыганы рыԥсқәа еиқәирхоит. Сасрыҟәа днашԥан ҳәа иашьцәа еиҳабацәа драҭәаршьаӡомызт, дрывадыргылаӡомызт. Уи адагьы имч-илшарала дахьреиӷьыз азы иҵашьыцуан, егьараан рыԥсқәа шеиқәирхахьазгьы. Аҵыхәтәан аишьцәа аџьныш ҭакәажә лҟны Сасрыҟәа иԥсырҭа ахьыҟаз еилкааны даԥырырхуеит.
ахаҿсахьа хадақәа дыруаӡәкуп Саҭанеи-Гәашьагьы – имажәуа, ҟәыӷара згым Нарҭаа зегьы ран. Дҟәышуп, дгызмалуп, анхамҩаҿгьы илзымдыруа ҳәа акгьы ыҟаӡам. Нарҭаа еснагь лабжьагажәа иаҳәоит, ирабжьылгогьы еснагь хра аманы иҟоуп. Уи лажәа иқәныҟәоз лԥацәа, лыбзоурала акырынтә аԥсра иахыԥахьан.
Шьалуа Инал-иԥа Саҭанеи-Гәашьа лхаҿсахьазы иҳәеит: «Саҭанеи — зегь рыла ихазыноу аԥҳәыс лхаҿсахьоуп, мрада дкаԥхоит, мзада дкаҷҷоит. Саҭанеи лоуп Нарҭаа рыжәла хацзыркыз, уи ахаҿгьы игылоу, ахәышҭаарамца еиқәырханы иаазго, аҩнаҭа ныҟәызго, иҟалаша здыруа, жәлар рырҵаҩысгьы иҟоу». Саҭанеи пату ду лықәырҵоит Нарҭаа зегьы, дара рыбжьара зегьы иреиҳаӡоу астатус змоугьы лара лоуп. Егьырҭ аҳәса рхаҿсахьақәа уи аҟара ирацәаны иуԥылом Нарҭаа рҳәамҭақәа рҟны. Аҭыԥҳацәа еиҳарак афырхацәа еимакырҭас ироуаз мзызхон. Нарҭаа рыдагьы аепос асиужетқәак рҟны ицәырҵуеит анҭыҵтәи афырхацәагьы. Аинтерес аҵоуп убас иааз афырхаҵа Нарџьхьоу изку аепизод, уидымҵаирсуеит Нарҭаа раҳәшьазаҵә Гәында-ԥшӡа. Абар аепос аҟны ишаарԥшу аишьцәа ашәҩык раҳәшьазаҵә лхаҿсахьа: «Лара Гәында илыхьӡын, ԥшралеи сахьалеи дыблахкыган азы Гәында-ԥшӡа ҳәа илышьҭан. Нарҭаа раҳәшьа рнапы дықәыргыланы дырбон, уамакала илыхӡыӡаауан. Ахан хьыҵәцараҿы дынхон Гәында-ԥшӡа. Лшьапы ахаан адгьыл иқәымкьысцызт. Лашьцәа шәарах баҩлашала ддырчон. Аҭыԥҳа лцәеижь ашәаӡа еиԥш ипашәын, иԥшқан. Лоуразоуроу длаша - лашон. Уаҩытәыҩсатә бызшәала еиҭаҳәашьа узаҭомызт Гәында лыԥшӡара».
Нарџьхьоу Нарҭаа дреиуам, аха иӷәӷәаралеи игәымшәаралеи урҭ дрыҵахом. Аиха хаԥыцқәа имоуп, зынџьырла дҭаԥахны дҿоуҳәаргьы, еиҩҵәҵәаны инықәиҵоит, иԥаҵақәа аџыр иалхуп. Хәажәарԥыс изҳәаны итәаз Гәында-ԥшӡа дымҵаирсуеит Нарџьхьоу. Зыԥҳа лынасыԥ иаӷрагылаз Нарџьхьоу дахьлырхәырц Саҭанеи - Гәашьа уи дхаҳәылтәуеит, Хәжәарԥыс иакәзар – дхәажәхоит.
б) адыгаа репос
Адыгаа ражәабжьқәа реизгаҩыс иҟаз рахьтә иалкааны иӡбахә уҳәар ауеит Кази Атажукин, уи акыр шықәса инеиԥынкыланы хаз - хазы иҟаз аҭоурыхқәа рциклқәа реизакра илшеит. Адыгаа репос аизгараҟны уадаҩрас иҟаз аетникатә гәыԥқәа еиҭарҳәоз ажәабжьқәа дара-дара аиқәымшәарақәа ахьрымаз ауп. Адыгаа рнарҭ епос аҭҵааҩцәа излашьақәдырӷәӷәо ала, абазақәеи адыгааи рҭоурых аромантикатәи амифтәи шьаҭа аҭаны иаарԥшуп. Адыгаа рнарҭдырра аҟны ихадоу хаҿуп - афырхаҵа Биданыҟәа ихаҿсахьа. Иара даара иҟәыӷоу, аҽынкылара злоу, аиҳабацәа пату рықәызҵо, зхала афырхаҵарақәа ҟазҵо иоуп. Диит иара Нарҭ Бадына иҩнаҭаҟны, аха Нарҭаа дрылармааӡеит, избанзар, дара иара даныхәыҷыз ишьра иашьҭан. Ус шакәызгьы, Биданыҟәа иоуп Нарҭаа еснагь аӷас ирымаз – чинтааи иныжи ириааиз. Иашьцәа Нарҭаа – анцәақәа ирабашьуаз реиԥш акәымкәа, иара анцәа ицәшәара рыхшыҩ азышьҭра дашьҭан. Биданыҟәа ибзоурала даара иџьбараз Нарҭаа рзакәан, иажәыз, зхы иамыхәоз Нарҭаа ацаҟьа аҟынтәи рыршәра иазкыз аԥыхын, уи алагьы иара иаб Бадын иԥсы еиқәырхан. Биданыҟәа адыгаа рнарҭдырраҿы архаикатә фырхаҵоуп.
в) аваинахцәа репос
Ачеченцәеи аигәышцәеи рҳәамҭақәа рыҭҵааҩцәа даарылукаауеит еицырдыруа аҵарауаҩ Ахмед Малсагов. Аваинахцәа репос Нарҭаа репос ауп ҳәа узазҳәом иааизакны. Жәаҳәарада, аваинах жәлар рҳәамҭақәа рҟны Нарҭаа уԥылоит, аха ара дара афырхацәа иашақәа ираӷацәоуп, иқәылаҩцәоуп, анцәа иҿагыло уаауп. Аингәышцәеи ачеченцәеи репосқәа аиԥшымзаара рымоуп. Ачеченцәа рмифологиаҿы Нарҭаа – ортсхоицаа еснагь иҵоурам хаҿсахьақәоуп, аингәышцәа рнарҭдырра аҟны иԥелуанцәоуп, урҭ аваинахцәа ирхылаԥшуеит, аӷацәеи аԥсымыцқьақәеи рҟынтә ирыхьчоит.
г) аҟарачқәеи абалкарцәеи репос
Аҟарачқәеи абалкарцәеи рҟны ажәабжьҳәаҩцәа халкжер - чи ҳәа ирышьҭан. Урҭ Нарҭаа ирызкыз ажәабжьқәа ишырҳәо еиԥш, ҿык аҟынтә ҿык иҭалон. Аҟарачқәеи – абалкарқәеи иртәу Нарҭаа репосгьы иахьа уажәраанӡа аагара зыбзоуроу ажәлар роуп, урҭ ргәынкылара иабзоуроуп шәкыла аҭоурыхқәа. Аҟарачқәа рнарҭ епос аҟны атиуркцәа рышьҭа даара ианыԥшуеит. Аҟарачқәеи абалкарцәеи рнарҭ епос аҟны зегь зымчу нцәахәуп – Теири, уи ажәҩангьы, амрагьы дрынцәахәуп атиурк хылҵшьҭра змоу ажәларқәа рҟны. Теири иԥа иоуп ажьира анцәахәы Дебет, мамзаргьы Нарҭаа раб ҳәа изышьҭаз. Дебет иоуп 19-ҩык аԥацәа змаз, урҭ Аликоваа рабшьҭраҿы раԥхьатәи Нарҭаа ракәхеит. Дебет иԥеиҳаб Алауган иоуп Нарҭаа рыжәла ахацыркҩыҵәҟьа. Уи быжьҩык иашьцәа, Нарҭаа рхылҵшьҭрақәа Схуртуковаа ирылҵыз Иориузмек иҭаирхеит, иаҳа еиҵыбӡа, Содзук иакәзар, дыхьчахеит.
Изусҭцәада Нарҭаа?
Нарҭаа – зоуреи зыҭбаареи дуу, амч ду злоу фырхацәоуп. Зныктәи аҳәаҟьарала хра дук еиҩырсоит, знык ианыԥалак атыша ду иахыԥоит, ахыци ахәымпали рыла икылкааны ихысуеит, аҳәа акраҿы ирацлабуа дыҟам. Ганкахьала – ргәы ҭбаауп, игәымшәақәоуп, ифырхацәоуп. Даҽа ганкахьала – ауаҩытәыҩсатә цәаҩақәа рыцәтәымым: ашьыцра, ахыбаара, агәыԥжәара. Иара уи аамҭазы, рыиашьара ӷәӷәала еидҳәаланы иакуп. Аишьцәа раамҭа аиҳарак хьыӡрацарала имҩаԥыргоит: адауцәа-ауаажьыфацәеи, аҭакәажә омагеи, атәымқәылаҩцәеи, амаҭ дуқәеи ирабашьуан. Иқәыланы амал еидыркылоит, уаҩ дыззымиааиуа абаашқәа ргоит, анхарҭа-хыҵакырҭа змам ауаа рыхьчоит… Аибашьраҿы хьӡи-ԥшеи раагарала иҭәуп рыԥсҭазаара зегьы. Убас иҟоу хьыӡрацарақәа рыла ишьақәгылоуп Нарҭаа репос ихадоу асиужетқәа. Ажәа «нарҭ» хыҵхырҭас иамоу азы агәаанагарақәа рацәоуп. Аҵарауаа шьоукы ари ажәа ахурритцәа рҭыԥхьыӡ Нахриа иадҳәалоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. Егьырҭ изларыԥхьаӡо ала, ари ажәа аԥсуа хылҵшьҭра амоуп. Даҽа шьоукы ишьақәдырӷәӷәоит ажәа «нарҭ» амонголтә шьагәыҭ амоуп ҳәа – амонгол ажәа «нара» иаанагоит «амра», уи аҵыхәтәан иацлеит ауаԥс суффикс «т» – ахьыӡҟақәа рҿы арацәа хыԥхьаӡара арбага (ари аморфема ахархәарала иахьагьы ауаԥс бызшәаҿгьы ажәлақәа шьақәгылоит). Аха аҵарауаа реиҳараҩык ргәаанагарала, зегь реиҳа аҵабырг иазааигәоуп атермин аиран хылҵшьҭра амазаара. Аинтерес зҵоу акоуп, Нарҭаа рҳәамҭақәа рҟны адунеии ауаҩи шыҟалаз ҳәа рыӡбахә ахьҳәам, егьырҭ ажәларқәа репосқәа ракәзар, рдунеихәаԥшышьа инақәыршәаны адунеи аҟны аԥсҭазаара шышьақәгылаз атәы ҳәоуп. Нарҭаа ракәзар, адунеи аҟазаара рыдыркылоит аханатә иаԥу акеиԥш, убриоуп рдунеихәаԥшышьа шьаҭас иамоугьы.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Нарҭаа репос
Ажьырныҳәамза 22
Ажьырныҳәамза́ 22 (Ажьырныҳәамза́ ҩажәи́ ҩба́), Ианва́р 22, Ажьырны́ҳәа 22 — григориантәи амзар 22 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 343 мшы (344 мшы ашықәс ду ала).
Є
Є, є — кириллтәи аҩыратә нбан.
Лаҵарамза 31
Лаҵарамза́ 31 (Лаҵарамза́ ҩажәи́ жәе́иза), Маи 31, Лаҵара́ 31 — григориантәи амзар 151 тәи амш (152 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 214 мшы.
Ажьырныхәа
Ажьырныҳәа – Адунеи аншаз амш, аԥсуа жәлар рмилаҭтә, традициатә ныҳәақәа иреиуоуп. Ари аныҳәа адҳәалоуп ажьира анцәахәы – Шьашәы изкны акәырбан аҟаҵара. Ажьырныҳәа еиднакылоит аҭаацәа рыԥшьаҭыԥ аҿы аб ихылҵшьҭра иаҵанакуа аҭынхацәа.
Алитература
Акатегориа:Аԥсуа милаҭ ныҳәақәа
Минск
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Белоруссиа ақалақьқәа Акатегориа:Аҳҭнықалақьқәа Акатегориа:СССР ақалақьқәа-фырхаҵа
Ажьырныҳәамза 23
Ажьырныҳәамза́ 23 (Ажьырныҳәамза́ ҩажәи́ хԥа́), Ианва́р 23, Ажьырны́ҳәа 23 — григориантәи амзар 23 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 342 мшы (343 мшы ашықәс ду ала).
Сақаниаԥҳа, Гәында валентин-иԥҳа
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аԥсны апоетцәа Акатегориа:Сақаниаа Акатегориа:1966 шықәсазы ииз Акатегориа:Жәабранмза 25 рзы ииз
З́
З́, з́ — кириллтәи аҩыратә нбан. Монтенегруа бызшәала нбан.
1 (ахыԥхьаӡара)
1 (акы) — Иԥсабаратәу ахыԥхьаӡара 1.
Ахьарԥшқәа
001
Ѕ
Ѕ, ѕ — кириллтәи аҩыратә нбан. Амакедон бызшәала нбан. Азвук: Дз.
Аинтерлингве
197px|right Интерлингве (Interlingue) — адунеижәларбжьаратә бызшәа. Аԥҵаҩы абызшәа Эдгар де Валь.
Шәахә. иара убас
Акатегориа:Иԥсабаратәым абызшәақәа
Ԥхынгәымза 1
Ԥхынгәымза́ 1 (Ԥхынгәымза́ акы́), Иу́ль 1, Ԥхынгәы́ 1 — григориантәи амзар 182 тәи амш (183 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 183 мшы.
Ажьырныҳәамза 24
Ажьырныҳәамза́ 24 (Ажьырныҳәамза́ ҩажәи́ ԥшьба́), Ианва́р 24, Ажьырны́ҳәа 24 — григориантәи амзар 24 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 341 мшы (342 мшы ашықәс ду ала).
Беигәаа, Омар Баирам-иԥа
Омар Баирам-иԥа Беигәаа (Ömer Büyüka; Омар Байрамович Бейгуаа; 1, Аосмантә империа — 25, Сҭампыл, Ҭырқәтәыла) — Ҭырқәтәыла ашәҟәыҩҩы.
Абиографиа
Омар Беигәаа диит Ҭырқәтәыла, 1901 шықәса рашәарамза аказы. Дахьиз ақыҭа ҭырқәшәала Ефҭени Ҳаџьыс уеиманбеи қьиоҩы ҳәа иашьҭоуп, уаатәи аԥсуаа ракәзар ҩ-хьзык рыла аӡбахә рҳәоит: Ашәы Ҳаџьы иқыҭа, мамзаргьы Ашәаа рқыҭа.
Иабшьҭра иазкны Омар Беигәаа иҩуеит: «...Саб — Баирам. Баирам иаб - Ҳасан. Ҳасан иаб - Маџь. Маџь иаб - Мамгәыл... Сыҩны аԥшәма ԥхәыс — Кәарҷиа ԥҳауп, Шьааиан лыхьӡуп. Баирам иԥҳәыс, сан — Шам-ԥҳан, Мкыд лыхьӡын; Баирам иан, санду — Ладариа-ԥҳан. Аладариа-ԥҳа данԥсы, Кҷын-ԥҳа дааигеит. Аԥсны иқаҵыз сабду Ҳасан иауп. Уи дынхон Абжьаҟәа. Абыгәаа игәылацәан...»
Диузџьетәи ашкол даналга, Беигәаа Омар Едырнетәи алицеи даанахәоит, уи қәҿиарала далгоит нџьнырк иаҳасабла. Абри изанааҭ ала иуеит 1964 шықәсанза. уинахыс аԥсшьараамҭахь /атәанчарахьы/ диасуеит. Дынхоит Сҭампыл.
Поетк иаҳасабла Беигәаа Омар арҿиера ус инапы алакыуп 1918 шықәса инаркны. Уи инапы иҵыҵхьеит иара убас аԥсуаа рбызшәеи, рҭоурыхи, рмифологиеи ирызкны акыр иаԥсоу аусумҭақәа.
Иаҭәашьоуп Д. Гәлиа ихьӡ зху Ареспублика Аԥсны аҳәынҭқарратә премиа.
Аҭампылатәи аԥсыуа бхьы. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1990
Антологиаҿ иаагоу О. Беигәаа иҨымҭақәа абри ашәҟәы анҵыҵ ашьҭахь автор инапы иҵигаз аредакциала икьыԥхьуп.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Тырқәтәылатәи ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:1901 шықәсазы ииз Акатегориа:2001 шықәсазы иԥсыз Акатегориа:Жәабранмза 25 рзы иԥсыз
И́
И́, и́ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Ѝ
Ѝ, ѝ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Ԥхынгәымза 2
Ԥхынгәымза́ 2 (Ԥхынгәымза́ ҩба́), Иу́ль 2, Ԥхынгәы́ 2 — григориантәи амзар 183 тәи амш (184 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 182 мшы.
Ажьырныҳәамза 25
Ажьырныҳәамза́ 25 (Ажьырныҳәамза́ ҩажәи́ хәба́), Ианва́р 25, Ажьырны́ҳәа 25 — григориантәи амзар 25 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 340 мшы (341 мшы ашықәс ду ала).
Аедыгь бызшәа
Аедыгь бызшәа, Аедыгьа бызшәа (Адыгабзэ) ма азыхә (кьахы) бызшәа.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Абызшәақәа
І
І, і — кириллтәи аҩыратә нбан.
Ақырҭуа алфавит
Ақырҭуа алфавит - Ақырҭ бызшәа алфавит.
Мхедрули
Акатегориа:Алфавитқәа
Ажьырныҳәамза 26
Ажьырныҳәамза́ 26 (Ажьырныҳәамза́ ҩажәи́ фба́), Ианва́р 26, Ажьырны́ҳәа 26 — григориантәи амзар 26 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 339 мшы (340 мшы ашықәс ду ала).
Аестон бызшәа
Аестон бызшәа
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Абызшәақәа
Мықәба, Анзор Кәакә-иԥа
Анзор Кәакә-иԥа Мықәба (Анзор Кокович Мукба; диит 17, Оҭҳара ақыҭа, Гәдоуҭа араион, Аԥснытәи АССР) — аԥсуа шҟәыҩҩы, адраматург, аҭоурыхдырҩы, актиор, ауаажәларратәи аҳәынҭқарратәи усзуҩы; Аԥсни, Урыстәылеи ашәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа ирылоу, исахьаркыратә аԥҵамҭақәа шамахамзар зегьы аԥсуа жәлар рҭоурыхтә хҭысқәа шьаҭас ирымоуп.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аԥсны аҭоурыхдырҩцәа Акатегориа:Аԥсны актиорцәа Акатегориа:Мықәаа Акатегориа:1946 шықәсазы ииз Акатегориа:Абҵарамза 17 рзы ииз
Бахтаӡе, Мамука
Мамука Бахтаӡе (მამუკა ბახტაძე; 9, Қарҭ) — Қырҭтәыла аԥыза министр (2018-2019 шш.).
Ахьарԥшқәа
Акатегориа:Қырҭтәыла аԥыза-министрцәа Акатегориа:Қырҭтәылатәи аполитикцәа Акатегориа:1982 шықәсазы ииз Акатегориа:Рашәарамза 9 рзы ииз
Ԥхынгәымза 3
Ԥхынгәымза́ 3 (Ԥхынгәымза́ хԥа́), Иу́ль 3, Ԥхынгәы́ 3 — григориантәи амзар 184 тәи амш (185 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 181 мшы.
Поночка Вандераҟәаҟь(криак) Скурдџь-иԥҳа
Поночка Вандерҟәаҟь (криак) Скурдџь-иԥҳа (Webby Wanderguack) — амультфильм "утиные истории" аперсонаж, аӡӷаб-аҟыз 13 шықәса лхыцуеит.
Ачба, Зураб Константин-иԥа
Зураб Константин-иԥа Ачба (23 — 15) — аԥсуа ауаажәларра-политикатә усзуҩ, жәлар рмилаҭ-хақәиҭратә қәԥаҩцәа драԥхьагылан.
Абиографиа
XX ашәшықәса 80-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭеи 90-тәи ралагамҭеи рзы Зураб Константин-иԥа ауаажәларра-политикатә еиҿкаара “Аидгылара” ахыҵхырҭаҿы дгылан. Иара Аконгресс ашьақәгыларатә еизара ду, анаҩс - Кавказ ажәларқәа рконфедерациа ҳәа иԥсахыз аиҿкааҩцәа дыруаӡәкын. Зураб Ачба аԥсуа парламент ахь депутатс далхын, далахәын Аԥсны Аџьынџьтәылатәи еибашьра 1992-1993 шш.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Жәабранмза 23 рзы ииз Акатегориа:1950 шықәсазы ииз Акатегориа:Нанҳәамза 15 рзы иԥсыз Акатегориа:2000 шықәсазы иԥсыз Акатегориа:Аԥсны аполитикцәа Акатегориа:Аԥсны Жәлар реизара 1-тәи ааԥхьара адепутатцәа Акатегориа:Ачаа
І́
І́, і́ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Ажьырныҳәамза 27
Ажьырныҳәамза́ 27 (Ажьырныҳәамза́ ҩажәи́ бжьба́), Ианва́р 27, Ажьырны́ҳәа 27 — григориантәи амзар 27 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 338 мшы (339 мшы ашықәс ду ала).
Ї
Ї, ї — кириллтәи аҩыратә нбан.
Бганба, Витали Решь-иԥа
Витали Решь-иԥа Бганба (диит 25) – аԥсуа аҵарауаҩ-афилософ, афилосовиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат, аекономикатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор, Урыстәылатәи аекологиатә академиеи, Урыстәылатәи Афедерациа асоциалтә ҵарадырра академиеи, Аноосфера жәларбжьаратәи академиеи дыркадемикуп.
Витали Решь-иԥа иглобалтәу-аекологиатә проблемақәеи, афинанстәи абанктәи системақәеи асоциал-философиатә анализ азурала иҭиҵаауеит. Аԥсабареи ауаҩи реиҭакрақәеи, адоуҳаи амифи рышьақәгылареи, ирызкны акыр ҭҵаарадырратә усумҭақәа дравторуп, уаҟа иара иҽазишәоит аԥсуа философиа ауасхырқәа раарԥшра. Витали Решь-иԥа Жәлар Реизара депутатс дыҟан. 1998ш. раахыс Урыстәылатәи Афедерациа асоциалтә ҵарадырра академиа дакадемикуп.
Алитература
Акатегориа:Жәабранмза 25 рзы ииз Акатегориа:1955 шықәсазы ииз Акатегориа:Афилософцәа Акатегориа:Бганаа
Ингәыштәыла
Ингәыштәыла, Ингәыштәыла аҳәынҭқарра (Республика Ингушетия, ГIалгIай Мохк) — автономтә республика Урыстәылаҟны. Ари Кавказ ажәларқәа рыӡбахә адаҟьа ауп. Ара 50-жәларк раҟара иқәынхоит. Инхоит, иаҳҳәап, азыхәцәа, аԥсуаа, ашәқәа (абазақәа), ачачанцәа, аингәышьцәа, аварцәа, алезгцәа, адарганцәа, алақцәа, аҭабасаранцәа, арутулцәа, аӷәылцәа, аҵахәырцәа, ақырҭқәа, агырқәа, ашәанцәа, аерманцәа, ауаԥсцәа, аталышцәа, аҟарачаицәа, абалҟарцәа, аҟәымыҟцәа, азербаиџьанцәа, анаҩеицәа уҳәа убас иҵегьы. Уи адагьы абра атәым жәларқәа гәыԥ-гәыԥла иқәынхоит: аурысцәа, аукраинеццәа, абырзенцәа уҳәа убас егьырҭгьы.
Аинформациа Кавказ ажәларқәа рыӡбахә аҳәынҭқаррақәа ишаны рықәҵоит. Аҟәшақәа зегьы рҿы иқәынхо ауаа ашәҟәы ранҵара ацифратә дыррақәеи аетнографиатә ҳсаалақәеи иҟоуп.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа ареспубликақәа
Ажьырныҳәамза 28
Ажьырныҳәамза́ 28 (Ажьырныҳәамза́ ҩажәи́ ааба́), Ианва́р 28, Ажьырны́ҳәа 28 — григориантәи амзар 28 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 337 мшы (338 мшы ашықәс ду ала).
Санду, Маиа
Маиа Санду (24) — Молдова апрезидент иоуп.
Ԥхынгәымза 4
Ԥхынгәымза́ 4 (Ԥхынгәымза́ ԥшьба́), Иу́ль 4, Ԥхынгәы́ 4 — григориантәи амзар 185 тәи амш (186 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 180 мшы.
Санду, Маиа
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Молдова апрезидентцәа Акатегориа:1972 шықәсазы ииз Акатегориа:Лаҵарамза 24 рзы ииз
Азербаиџьан бызшәа
Азербаиџьа́н бызшәа, Азарбаиџьа́н бызшәа (Azərbaycan dili, آذربايجان ديلی)
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Азербаиџьан бызшәа
Рашәарамза 4
Рашәарамза́ 4 (Рашәарамза́ ԥшьба́), Иу́н 4, Рашәара́ 4 — григориантәи амзар 155 тәи амш (156 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 210 мшы.
Ажьырныҳәамза 29
Ажьырныҳәамза́ 29 (Ажьырныҳәамза́ ҩажәи́ жәба́), Ианва́р 29, Ажьырны́ҳәа 29 — григориантәи амзар 29 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 336 мшы (337 мшы ашықәс ду ала).
Ј
Ј, ј — кириллтәи аҩыратә нбан.
Ԥхынгәымза 5
Ԥхынгәымза́ 5 (Ԥхынгәымза́ хәба́), Иу́ль 5, Ԥхынгәы́ 5 — григориантәи амзар 186 тәи амш (187 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 179 мшы.
Тәанԥҳа, Лиолиа Сулҭан-иԥҳа
Лиолиа Сулҭан-иԥҳа Тәанԥҳа (Леля Султановна Тванба; 19, Ешыра Ақыҭа, Аҟәа араион — 22, Аҟәа) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет.
Абиографиа
1971 шықәсазы дҭалоит А. М. Горки ихьӡ Аҟәынҭқарратә педагогтә институт, далгоит 1975 шықәсазы.
Акьыԥхь аҿы дцәырҵит иара абри ашықәсан.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аԥсны апоетцәа Акатегориа:Тәанаа Акатегориа:1952 шықәсазы ииз Акатегориа:Ажьырныҳәамза 19 рзы ииз Акатегориа:2006 шықәсазы иԥсыз Акатегориа:Абҵарамза 22 рзы иԥсыз
Рашәарамза 1
Рашәарамза́ 1 (Рашәарамза́ акы́), Иу́н 1, Рашәара́ 1 — григориантәи амзар 152 тәи амш (153 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 213 мшы.
Љ
Љ, љ — кириллтәи аҩыратә нбан. Амакедон, асерб бызшәала нбан.
Аиакут бызшәа
Аиакут бызшәа (аиак. саха тыла)
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Абызшәақәа Акатегориа:Атиурк бызшәақәа
Ԥхынгәымза 6
Ԥхынгәымза́ 6 (Ԥхынгәымза́ фба́), Иу́ль 6, Ԥхынгәы́ 6 — григориантәи амзар 187 тәи амш (188 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 178 мшы.
Ажьырныҳәамза 31
Ажьырныҳәамза́ 31 (Ажьырныҳәамза́ ҩажәи́ жәе́иза), Ианва́р 31, Ажьырны́ҳәа 31 — григориантәи амзар 31 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 334 мшы (335 мшы ашықәс ду ала).
Мексика
Мексика (México), аофициалтә хьӡы: Еиду Мексикатәи Аштатқәа (Estados Unidos Mexicanos) — Аҩадатәи Америкаҟны атәыла.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Аҩада-Америкатәи атәылақәа Акатегориа:Афедеративтә республикақәа
Амҷба, Гьаргь Алеқсандр-иԥа
Гьаргь Алеқсандр-иԥа Амҷба (10, Ӷәада, Аԥсны АССР, СССР) — Адырра егьакуп, егьыҩбоуп рҳәоит. Егьиашоуп.
Гьаргь Амҷба аԥсуа жәлар рҭоурых аҭҵаараҿы иааникылоз аҭыԥ хазын. Уи ишьҭихуаз апроблемақәеи, дзыхцәажәоз, иҭиҵаауаз атемақәа ргәылыршәашьеи ирыбзоураны аԥхьаҩцәа иусумҭақәа аҭыҵха рырҭомызт, еимыҵәҵәа иргон.
Гьаргь Амҷба жәа-монографиак дравторын, аҵарадырратә журналқәеи еиуеиԥшым аизгақәеи ирниҵахьаз аусумҭақәа маҷмызт, аха ианакәызаалак иара иҟәнишьон, „иҵегь сылшар ауан,“ – иҳәон.
Гьаргь Амҷба амедиевистикатә дунеи дагәылалеит Кавказ аҭҵаара знапы алакыз аҵарауаа дуқәа иара иахь ихьазырԥшыз, лахә-лахәы ишьклаԥшуаз иоппонентцәа ргәы ашьаҟәаҟәа ҭазҵаз, изыршәыз иусумҭа „Аԥсуа ҳәынҭқарра иазку ақырҭуа нарративтә хыҵхырҭақәа“ ала. Уи нахыс, хрыжь-хрыжь акәзаргьы, еишьҭагыланы рҿаархеит қырҭшәала еиԥш, бырзен бызшәала, шәамахь бызшәала ажәытә шәҟәқәа ирну ҳҭоурых цәырызгаз егьырҭ иусумҭақәагьы: „Абжьаратәи ашәы- шықәсақәа ирыҵаркуа ақырҭуа ҩыратә хыҵхырҭақәа Аԥсназы ирҳәо“,
„Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы Аԥсны иамаз аполитикатә ҭагыла- заашьа“, „Абжьаратәи ашәышықә-  сақәа ирыҵаркуа ақырҭуа ҩыратә хыҵхырҭақәа Аԥсни аԥсуааи рыӡбахә ишалацәажәо“, “Афон-Ҿыц“ уҳәа убас егьырҭгьы. Урҭ рӷьырак аԥсуа хылҵшьҭрақәа рҽеидкыланы, жәларык раҳасаб ала ишышьақәгылаз, нас VIII-X ашәышықәсақәа рзы Кавказ зегьы зырхыџхыџуаз афеодалтә ҳәынҭқарра шыҟарҵаз уҳәа ҳгәы зкуаз азҵаарақәа жәпакы рҭак ҳарҭоит. Егьырҭ иаҳдырбоит жәынгьы-ҿангьы ҭаха ҳазымҭоз ҳгәылацәа бзиахәқәа аҳәаҭыхла ирҿагыланы ҳабацәа дуқәа рыдгьыл гәакьеи рбызшәеи шырыхьчоз.
Аԥсуа культуратә ԥсҭазаараҿы зеиԥш ҟамлацыз хҭысхеит ҵакыла еиԥш, формалагьы иԥшӡаӡа 1993 шықәса рзы ҭырқәшәала Сҭампыл иҭыҵыз Гьаргь Амҷба ишәҟәы „Аԥсуааи алазқәеи“. Уаанӡа иҭыҵхьаз иҩымҭақәа реиԥш, ари ашәҟәаҿы автор аԥхьаҩ иирбоит абжьаратәи ашәышықәсақәа раан аԥсуа етно- политикатә шьақәгыларақәа ирымаз асоциалтә-политикатә ҭагылазаашьеи рхьыԥшымразы урҭ иаадырԥшуаз ахаҵареи.
Aбжьаратәи ашәышықәсақәа аԥсуа жәлар рҭоурых аҿы даараӡа акрызҵазкуа аамҭан. Зегьы раԥхьаӡа иргыланы, ари Аԥсны афеодалтә еизыҟазаашьақәа рцәырҵреи рыҿиа- реи ираамҭан, ақьырсиантә культура ҳабацәа рабацәа дуқәа ианрылаҵәаз, аԥсуаа рхатә ҳәынҭқарра ҟаҵаны иаркы-ирцә ҳәа геи-шьхеи, ладеи-ҩадеи ианрыбжьаз аамҭан. Урҭ зегьы дырра ҳаракыла, гәык-ԥсык ала, ламысла рыҩра, усҟан, аҭоурыхтә ҵабырг, ишырҳәо еиԥш, ала ҟырҟы ианкылырхуаз аамҭазы, имариамызт.
Аҵарауаҩ ихи иԥси дырмеигӡар акәын. Гьаргь Амҷба абри аус аҿы илшаз ахә ашьара уадаҩуп.
Аҵыхәтәантәи ахәышықәса ирылагӡаны, изыԥшыз идыруазшәа, уи иҭижьит даҽа ҩ-шәҟәык: „Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы Аԥсны иҟаз акультуреи аидеологиеи“, „Аԥсны абжьаратәи ашәышықәсақәа репохазы“.
Аԥхьатәи ашәҟәы, иара ахьӡ ахаҭа ишаҳәо еиԥш, VI-X ашәышықәсақәа рзы Аԥсны идыргылаз аҭоурыхтә баҟақәеи, ҳәынҭқарратә динк аҳасаб ала аԥсуаа ақьырсианра шрыдыркы-лази, насгьы урҭ рыԥсҭазаараҿы уи иааннакылаз аҭыԥи ирызкуп. Аҩбатәи ашәҟәаҿы ажәытәӡатәи аҩыратә хыҵхырҭақәеи, археологиатә материалқәеи, аетнологиеи ҵаҵӷәыс иҟаҵаны, автор иааирԥшуеит аԥсуа жәлар рынхамҩа аҭоурыхи рсоциалтә еизыҟазаашьақәеи. Аха Гьаргь уи инапаҿы иааникыларатә еиԥш аразҟы илахь ианымызт.
Аирланд бызшәа
Аирланд бызшәа ма Еиры бызшәа (ирл.: Gaeilge) - кельтә бызшәа, Ирландиа бызшәа иамоуп.
Амҷба, Гьаргь Алеқсандр-иԥа
Иҟоуп акьыԥхь зымбац даҽа усумҭа дук. Уи аԥсуаа рҭоурыхтә антро- понимиа иазкуп. Ари аусумҭа аԥсуаҭҵаараҿы уникалтә ԥҵамҭа ҿыцуп. Аԥсуа саԥсуоуп ҳәа адунеи ишьапы нықәиргылазар аахыс ихьӡырҵоз, хьыӡшьарас ирҭоз, иабиԥарахьыӡқәа уҳәа аԥхьаҩ зинтерес икыша, иџьеишьаша, илакәишьаша рацәоуп ари аусумҭаҿы. Автор ихаҭагьы уи азы алкаа ҷыда ҟаиҵеит: аԥсуа жәлар рҭоурыхтә антропонимиа ретностә ҭоурых аҭҵаара акырӡа иацхраауеит, иҭнагоит. Ҩашьара ақәымкәа уи иаҳнарбоит иара убас урҭ рполитикатә, ркультуратә ориентациагьы.
Аирланд бызшәа
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Абызшәақәа Акатегориа:Акельттә бызшәақәа
Амҷба, Гьаргь Алеқсандр-иԥа
Гьаргь Амҷба зымҽхак ҭбааз ҵарауаҩын. Уи ибзиаӡаны идыруан дызлиааз ижәлар рбызшәа амаӡақәа, аԥсы ахьҭаз, урҭ рҵасқәеи рқьабзқәеи рҷыдарақәа, рҿаԥыцтә рҿиамҭақәа уҳәа аԥсуара злеибарку зегьы. Абри аганахь ала иналкааны иазгәаҭатәу усумҭоуп иетнологиатә ҭҵаамҭа „Аԥсуаа рҽыбӷаҟазара“. Хаҭала иара автор „адәы иқәигаз“ аматериал хьыршәыгәқәа ихы иархәаны, ицәыригеит ҳажәлар рыбзазара иузалымхуа иалаз аҽы акульт, иахьанӡагьы урҭ даҽа жәларык ирылазмырҩашьо абаҩҷыдара, ретностә специфика.
Ажьырныҳәамза 30
Ажьырныҳәамза́ 30 (Ажьырныҳәамза́ ҩажәижәаба́), Ианва́р 30, Ажьырны́ҳәа 30 — григориантәи амзар 30 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 335 мшы (336 мшы ашықәс ду ала).
Амҷба, Гьаргь Алеқсандр-иԥа
Аҵарадырраҿы Гьаргь Амҷба изы аус злаз аҭоурытә факт акәын. Афакт иара изы ихсаалаган, ишәага-заган, иқәырԥшыган, зегьы зхагьежьуаз лыран.
Гьаргь Амҷба дагьеиҭагаҩын. Алықьса Гогәуеи иареи еицхырааны Иаков Цурҭавели иҭоурыхтә рҿиамҭа „Шушаник игәаҟра“ аԥсышәала идырцәажәахьан. Иара ихалагьы аԥсуа ԥхьаҩ ииҭахьан Константине Гамсахурдиа иажәабжьқәа акыр. Аԥсшәа аҟынтә ақырҭшәахь еиҭеигахьан „Нарҭаа репос“. Гьаргь Амҷба ибзоураны аԥсуа ԥхьаҩцәа ироухьан арумын шәҟәыҩҩ Виктор Кернбахи, авенгр ҭоурыхҭҵааҩ Лиош Ҭардии, америкатәи аетнолог Сула Бенети аԥсуаа ирызкны ирыҩхьоу ашәҟәқәа.
Гьаргь Амҷба аԥсабара иланаҵаз абаҩхатәреи идырра дуи аԥсуа ҵарадырреи аҵараиурҭақәеи рзы иҵәатәышьаҟақәан. Жәашықәсала уи иџьабаа Дырмит Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт иадиҵахьан. Уи араҟа зквалификациа ҳаракӡоу аҭоурыхҭҵааҩцәа дреиуан. Аԥсуа Ҳәынҭқарратә университет аҿы алеқциақәа дрыԥхьон, зны Аԥсны аҭоурыхи, археологиеи, аетнографиеи ркафедра дреиҳабын, аҽазных аҭоурыхтә факультет дахагылт, ддеканын. Абраҟа Гьаргь Амҷба дпрофессорын, аҿар аҭоурых дирҵон, аԥсуара рылаиааӡон.
Гьаргь Амҷба ҵарауаҩык иаҳасаб ала ддуун, рҵаҩык иаҳасаб алагьы. Аха „издыруеит“ ҳәа мыцхәы иҳәомызт. Иҵкыс аҵара сымоуп ҳәа, ипара збеит ҳәа амалахазгьы ауаҩы диқәыӷә-ӷәомызт, длаирҟәуамызт, уимоу, дзацәажәоз џьара иакәымк иамхаҳәаргьы, дхьижәомызт, имаршәа кны, имырхьааӡакәа ихы иирдыруан.
Хынҩажәифба шықәса қәрам аԥсуа хаҵа изы. Иуаҩра дынҭалеит аҟароуп.
Гьаргь инарцәымҩа дықәлеит еиҳагьы ҳажәлар рҿахәы аниҳәашаз, еиҳагьы анилшашаз, еиҳагьы данаҳҭахыз аамҭазы.
Гьаргь дҵарауаҩын, дҵарауаҩыҵәҟьан. Аԥсуа ҭоурыхҭҵаара иара ида ихьысҳахоит. Шәҩыла анцәа иҳаҭәеишьааит, аха иахьазы Гьаргь Амҷба дзыԥсахша аҭоурыхҭҵааҩ иԥшаара мариам. Уи иахьа еиҵагылоу аԥсуа интеллигенциа зырбеиоз, иӡырызгоз, изырԥшӡоз, ҳагьзлаҽхәоз ауаа хатәрақәа, ауаа нырҳарақәа дреиуан.
Ҟазшьала Гьаргь дҭынчшәа дыҟан, аха дыџьбаран, дтәаны думбар, дгыланы ихы уирбомызт, ачҳара змаз жәытә арԥысын, даамысҭашәан. Аиҩызараҿ дԥышәан – даартын, дыгәшаҭаҩын, дгәыбылҩын, дчеиџьыкауаҩын.
Ҳажәлар дрыԥхеит аҵеи хазына, аҵеи лаша, аҵеи хьӡырҳәага – ауаҩ ду.
Ахыҵхырҭа
Акатегориа:Аԥсны аҭоурыхдырҩцәа Акатегориа:Амҷаа Акатегориа:1936 шықәсазы ииз‎ Акатегориа:Лаҵарамза 10 рзы ииз‎
Ҷыҭанаа, Виачеслав Михаил-иԥа
Абиографиа
Диит 1956 шықәса абҵарамза 19 рзы Ԥақәашь ақыҭа Очамчыра араион. Иԥсҭазаара далҵит 2005 шықәса.
1974 шықәсаззы дҭалоит А. И. Горки изьӡ зху Аҟәатәи аҳәынҭқарратә педагогтә институт, далгоит 1978 шықәсазы. Акьыԥхь аҿы дцәырҵит иара абри ашықәсан.
Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан, 1992–1993 шықәсқәак иалагӡаны, иара арадио «Би-би-си» акорреспондентс дыҟан.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аԥсны апоетцәа Акатегориа:Ҷыҭанаақәа Акатегориа:1956 шықәсазы ииз Акатегориа:Абҵарамза 19 рзы ииз Акатегориа:2005 шықәсазы иԥсыз Акатегориа:Жәабранмза 25 рзы иԥсыз
Аԥсны абираҟ
Аԥсны абираҟ — Аԥсны аҭоурых аҿы ихархәаруаз ажәытәтәи абираҟқәа.
Абираҟқәа ахҩылаа
мини|[[Аԥсҳара абираҟ (786–1004)]] мини|Flag_of_Principality_of_Abkhazia абираҟ (1462-1578) мини|Abkhazian_principality_flag абираҟ (1780-1810) мини|Flag_of_the_SSR_Abkhazia абираҟ (1921-1931) мини|[[Аԥснытәи Автономтә Советтә Социалисттә Республика абираҟ (1931–1992)]] мини|[[Аԥсны Аҳәынҭқарра иҟоу абираҟ (1992 ш. инаркны)]] мини|Арра абираҟ (2008 ш. инаркны)
Амқәабԥҳа, Лидиа Бардыӷә-иԥҳа
Лидиа Бардыӷә-иԥҳа Амқәаб-ԥҳа (10, Маркәыла ақыҭа, Очамчыра араион — 6) — Аԥсны ашәҟәыҩҩы.
Абиографиа
Диит 1912 шықәса ажьырныҳәамза 10 рзы Маркәыла ақыҭа Очамчыра араион. Лыԥсҭазаара далҵит 1990 шықәса жәабранмза 6 рзы. Джуп аҟәа.
Ҵараиурҭа далыьгацызт, аҩны илоуз лҵара-дырреи жәлар рҳәамҭа аӷәбылреи роуп ажәа сахьарк абзиабара лылазааӡаз.
Дыҩуан 1930 шықәса инаркны.
Алитература
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аԥсны апоетцәа Акатегориа:Амқәабаа Акатегориа:1912 шықәсазы ииз Акатегориа:Ажьырныҳәамза 10 рзы ииз Акатегориа:1990 шықәсазы иԥсыз Акатегориа:Жәабранмза 6 рзы иԥсыз
Мишель, Шарль
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Бельгиа аԥыза-министрцәа Акатегориа:Европа ахеилак ахадацәа Акатегориа:Бельгиатәи аполитикцәа Акатегориа:1975 шықәсазы ииз Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 21 рзы ииз
Њ
Њ, њ — кириллтәи аҩыратә нбан. Амакедон, асерб бызшәала нбан.
Гочуа, Михаил Дмитри-иԥа
Михаил Дмитри-иԥа Гочуа (1906, Лӡаа ақыҭа, Гагра араион — 6, Севастополь) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, поет.
Абиографиа
Диит 1906 шықәсазы Гагра араион Лӡаа ақыҭа. Дҭахеит 1941 шықәса ииул мзазы, Севастополь ахьчараан аӷа итанк иҽаҵаижьт.
Ашьҭахь, 1936 шыкәсазы иҵара ацҵаразы ҩаԥхьа Москваҟа дцоит, дҭалоит Ажурналистика аҳәынҭқарратә институт, аха абраҟагь деиҭачмазаҩхоит, шықәсык ашьҭахь Аҟәеҟа дыхнымҳәыр амуит.
1941 шыкәсазы афашист Германиа СССР ианақәла, М. Гочуа ихата гәаԥхарала афронт ахь дцоит.
Гочуа аус иуан аиҭагатә жанр аҿгьы. Уи иеҭагамиҭақәоул А. М. Горки ирҿиамҭә «Аҵан» /иеиҭаргеит В. Маани иареи/, Лопе де Вега иаԥҵамҭа «Лауренсиа», Дырмит Гәлиеи иареи еицеиҭаргеит «Игор ир ирыхҳәаау ажәа»/ иҭыҵит 1940 шыкәсазы/; ашәҟәы ианиҵон жәлар рҿаԥыцтә хәамҭақәа.
Алитература
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аԥсны апоетцәа Акатегориа:Аибашьра иалаӡыз Акатегориа:Гочуаа Акатегориа:1906 шықәсазы ииз Акатегориа:1941 шықәсазы иԥсыз
Рашәарамза 2
Рашәарамза́ 2 (Рашәарамза́ ҩба́), Иу́н 2, Рашәара́ 2 — григориантәи амзар 153 тәи амш (154 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 212 мшы.
Гилаури, Николоз Зураб-иԥа
Николоз (Ника) Зураб-иԥа Гилаури (ნიკოლოზ (ნიკა) გილაური; 14, Қарҭ) — Қырҭтәыла Аԥыза министр (2009-2012 шш.).
Абиографиа
Аҵара иҵон Иу. Џьавахьишвили ихьӡ зху Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет жәларбжьаратәи аекономикатә еизыҟазаашьақәа рфакультет аҿы. 1995 шықәсазы Англиа Биурнемоунттәи аколлеџь аҿы англыз бызшәа аҵаратә курсқәа дрылгеит. 1999 шықәсазы қәҿиарала далгеит Лимериктәи ауниверситет аекономикатә факультет афинансқәеи аекономикеи рхырхарҭала. 1999-2000 шықәсқәа рзы аҵара иҵон Филадельфиа Темпл ауниверситет аҿы. 2000 шықәсазы ари ауниверситет аҿы амагистр иҩаӡара ихьчеит жәларбжьаратәи абизнес аменеџьмент ахырхарала (Париж-Филадельфиа- Токио). Аамҭакала, 1999 шықәсазы Дублинтәи жәларбжьаратәи афинанстә центр аҿы афондтә менеџьмент акорпорациа «Инвеско» аҿы афондқәа радминистратор-менеџьерс аус иуон.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Қырҭтәыла аԥыза-министрцәа Акатегориа:Қырҭтәылатәи аполитикцәа Акатегориа:1975 шықәсазы ииз Акатегориа:Жәабранмза 14 рзы ииз
Ԥхынгәымза 7
Ԥхынгәымза́ 7 (Ԥхынгәымза́ бжьба́), Иу́ль 7, Ԥхынгәы́ 7 — григориантәи амзар 188 тәи амш (189 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 177 мшы.
Ашықәс
А́шықәс — иамоуп ԥшь-аамҭаки жәаҩа мзи. Урҭ иоыхьӡуп: аӡын, ааԥын, аԥхын, ҭагалан.
Акатегориа:Аамҭа шәага-зага акқәа
Аисланд бызшәа
Аисланд бызшәа
Ахьарԥшқәа
Акатегориа:Абызшәақәа Акатегориа:Аскандинав бызшәақәа Акатегориа:Аисланд бызшәа
Жәабранмза 1
Жәабранмза́ 1 (Жәабранмза́ акы́), Февра́ль 1, Жәабра́н 1 — григориантәи амзар 32 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 333 мшы (334 мшы ашықәс ду ала).
О̀
О̀, о̀ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Ԥхынгәымза 8
Ԥхынгәымза́ 8 (Ԥхынгәымза́ ааба́), Иу́ль 8, Ԥхынгәы́ 8 — григориантәи амзар 189 тәи амш (190 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 176 мшы.
Рашәарамза 3
Рашәарамза́ 3 (Рашәарамза́ хԥа́), Иу́н 3, Рашәара́ 3 — григориантәи амзар 154 тәи амш (155 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 211 мшы.
Аиспан бызшәа
Аиспан бызшәа (español, castellano)
Жәабранмза 2
Жәабранмза́ 2 (Жәабранмза́ ҩба́), Февра́ль 2, Жәабра́н 2 — григориантәи амзар 33 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 332 мшы (333 мшы ашықәс ду ала).
Аиспан бызшәа
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Абызшәақәа
Тикараӡе, Екатерина
Екатерина Тикараӡе (ეკატერინე ტიკარაძე; 3, Қарҭ) — Қырҭтәыла импыҵахалоу аҵакырадгьылқәа рҟынтә ахҵәацәеи, аџьауси, агәабзиарахьчареи, асоциалтә ахьчареи рминистр.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Қырҭтәылатәи аполитикцәа Акатегориа:1976 шықәсазы ииз Акатегориа:Хәажәкырамза 3 рзы ииз
Кәаӷәаниа, Валентин Асҭамыр-иԥа
Валентин Асҭамыр-иԥа Кәаӷәаниа, ма Валентин Асҭамыр-иԥа Коӷониа (Валентин Астамурович Когония; 13, Кәтол ақыҭа, Очамчыра араион) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет, адраматург, алитературатә критик, апедагог.
Абиографиа
Диит 1959 шықәса жәабранмза 13 рзы Кәтол ақыҭа Очамчыра араион.
1976 шықәсазы В. Коӷониа дҭалоит А. М. Горки ихьӡ зху Аҟәатәи аҳәынҭҟарратә педагогтә институт, далгоит 1981 шықәсазы.
1981-1986 шықәсқәа рзы Москватәи адунеитә литература аинститут аспирантура акурс дахысуеит.
Акьыԥхь, аҟны - 1975 шықәса раахыс.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аԥсны апоетцәа Акатегориа:Кәаӷәаниаа Акатегориа:1959 шықәсазы ииз Акатегориа:Жәабранмза 13 рзы ииз
Аҟәатәи Аботаникатә баҳча
мини|Аҟәатәи Аботаникатә баҳча Аҟәатәи Аботаникатә баҳча — зегь реиҳа ижәытәу Казказ иҟоу абаҳчақәа иреиуоуп.
Аҭоурых
XIX ашәышақәса актәи азбжазы Аҟәатәи агарнизон ахәшәтәҩы, аботаникеи абаҳчааӡареи рус бзиаӡаны издыруаз Багриновски иҩны азааигара абаҳча ҟаиҵеит. 1840 шықәса рзы ари абаҳча илаԥш иҵашәеит Амшын Еиқәатәи аԥшаҳәа ацәаҳәа аиҳабы агенерал Н.Н. Раевски. Агенерал Н. Раевски ибзоурала, иара убас аимператор Николаи I иҟаиҵаз ақәшаҳаҭрала Багриновски ибаҳча иҳәынҭқарратәны иҟалоит, 1840 шықәса рынахыс уи «Сухум - Қалетәи арра-ботаникатә баҳча» ҳәа хьӡыс иаҭаны арратә наплакы ахь ииагахоит. Араҟа иазгәаҭан атропикатәи асубтропикатәи ҵиаақәа Амшын Еиқәа аҿықәаҿ аҳауа шырнаало аилкаара. Абаҳча еиҳабыс Н. Раевски дҟаиҵоит Багриновски. Николаи Николаи-иԥа инаукатә ҭҵаарақәа рышьҭа нрыжьит: анаҩс Аԥсны иҟалеит ачаитә, ацитрустә плантациақәа, иара убас аратәи аклимат знаалоз ирацәаны егьырҭ атропикатә культурақәагьы. Иахьа Аҟәатәи Аботаникатә баҳча – Аԥсны аҭыԥ ԥшӡарақәа иреиуоуп, атуристцәеи анаукаҭҵааҩцәеи зызҿлымҳау акрызҵазкуа ҭыԥуп.
Ћ
Ћ, ћ — кириллтәи аҩыратә нбан. Асерб бызшәала нбан.
Жәабранмза 3
Жәабранмза́ 3 (Жәабранмза́ хԥа́), Февра́ль 3, Жәабра́н 3 — григориантәи амзар 34 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 331 мшы (332 мшы ашықәс ду ала).
Ќ
Ќ, ќ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Ԥхынгәымза 9
Ԥхынгәымза́ 9 (Ԥхынгәымза́ жәба́), Иу́ль 9, Ԥхынгәы́ 9 — григориантәи амзар 190 тәи амш (191 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 175 мшы.
Мканба, Владимир Ҭач-иԥа
Владимир Ҭач-иԥа Мканба (23, ақыҭа Афон Ҿыц, Гәдоуҭа араион, Аԥснытәи АССР, СССР — 21, Аҟәа) — Аԥсны Аҳәынҭқарратәи ауаажәаларратәи усзуҩы.
Абиографиа
1960 шықәса рзы далгоит Москватәи автомҩатә институт. 1960-1975 шықәсақәа рзы аус иуан Аҟәатәи атаксомотортә АТП еиуиԥшым амаҵуратә ҭыԥқәа рҿы. 1975-1985 шықәсақәа рзы — Аҟәатәи ақалақьтә совет ахантәаҩыс. 1985-1989 шықәсақәа рзы Аԥсны Аҭыпантәи ааглыхра аминистрс. 1989-1992 шықәсақәа рзы — Апснытәи АССР аминистрцәа рсовет ахантәаҩы актәиихаҭыԥуаҩыс, 1996-2002 шықәсақәа рзы — Аԥсны атәылахьчара аминистрс, Аԥсны арбчьар мчқәа ркомандаҟаҵаҩы хада ихаҭыԥуаҩыс. 2002 шықәса инаркны — Аԥсны апрезидент иабжьгаҩыс, Афутболтә клуб «Динамо» апрезидентс. 2005 шықәса инаркны агазеҭ «Спортивная Абхазия» аԥҵаҩы. 2008-2010 шықәсақәа рзы аспорт-азҩыдаратә комплекс «Динамо» аихабы. 2011 шықәса рзы иҭыҵуеит В. Т. Мканба исахьа зну аԥошьҭатә марка.
Владимир Ҭач-иԥа Мканба ианашьоуп «Ахьӡ-аԥша» аорден II аҩазара.
Алитература
Акатегориа:1931 шықәсазы ииз Акатегориа:Цәыббрамза 23 рзы ииз Акатегориа:2010 шықәсазы иԥсыз Акатегориа:Жәабранмза 21 рзы иԥсыз
У́
У́, у́ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Бырзентәыла ақалақьқәа
Ақалақьқәа алфавитла
Это неполный список городов Греции.
Х
Акатегориа:Бырзентәыла
Иԥсабаратәу ахыԥхьаӡара
Иԥсабаратәу ахыԥхьаӡарақәа
Ахьарԥшқәа
Акатегориа:Ахыԥхьаӡарақәа
Акельт бызшәақәа
Акельт бызшәақәа
Ахьарԥшқәа
Акатегориа:Абызшәақәа
Рашәарамза 5
Рашәарамза́ 5 (Рашәарамза́ хәба́), Иу́н 5, Рашәара́ 5 — григориантәи амзар 156 тәи амш (157 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 209 мшы.
Ԥхынгәымза 10
Ԥхынгәымза́ 10 (Ԥхынгәымза́ жәаба́), Иу́ль 10, Ԥхынгәы́ 10 — григориантәи амзар 191 тәи амш (192 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 174 мшы.
Жәабранмза 5
Жәабранмза́ 5 (Жәабранмза́ хәба́), Февра́ль 5, Жәабра́н 5 — григориантәи амзар 36 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 329 мшы (330 мшы ашықәс ду ала).
Анқәаб, Александр Золотинска-иԥа
Александр Золотинска-иԥа Анқәаб (Алекса́ндр Золоти́нскович Анква́б; 26, Аҟәа, Аԥсны АССР, СССР) — Аԥсны Аҳәынҭқарра Аԥыза Министроуп. Иара 1952 шықәса 26 ԥхынҷкәынмза диит Аԥсны, Аҟәа. Ростовтәи Ауниверситет аҿы аҵара иҵеит. Нас аус иуеит рмаҵура уаҩыс Комсомол азын.
Абиографиа
Александр Золотинска-иԥа Анқәаб диит 1952 ш. ԥхынҷкәымза 26 рзы Гәдоуҭа араион Хәаԥ ақыҭа, амилиционер иҭаацәараҿ. Уи аҭаацәараҿ иара дреиҳабын.
Ихыҿратәи иқәыԥшратәи ашықысқәа ихигеит аҳҭнықалақь Аҟәа. Дилгоит Аҟәатәи №16 тәи ашкол. 1970 ш-рзы дҭалоит Ростовтәи Аҳәынҭқарратә университет аиуристә факультет. Аха иҭаацәартә ҭагылаазшьа иахҟьаны иҵара алгара аҿҳәараамҭа аанӡа далгар акәхоит. 1974 ш-рзы иоднокурскцәа раԥхьа аԥышәарақәа қәҿиарала иҭиуеит.
1975 ш иԥсадгьыл ахь даныхынхәлак Аԥснытәы аболостә комитет акомсомолтә абжьгаҩс дҟалоит Аԥснытәи АССР аминистерратә азиндыараҿ. Ԥыҭрак ашьҭахь дыиаргоит Қырҭтәыла ЛКСМ аоблосттә акомитет ахь, уи дыҟан амҩақәаҵаҩ имаҵураҿы насшәа дҟаҵан аҟәша еиҳабыс.
Уи ашьҭахь уи далхын Гәдоуҭа араион ЛКСМ маӡаныҟәгаҩыс.
1978 ш-рзы А. Анқәаб дҟаҵан РОВД амаҵура еиҳабыс.
Усҟантәи аамҭаз иара иқәԥшқәаз амаӡааныҟәгаҩцәа дыруаӡәкын. Иара иаамҭаз РОВД еиҳабыс даныҟаз еиҿкаан ахор. 1979 ш-рзы иреиӷьыз араион аколективтә хорқәа иреиуахеит.
1990 ш-зы лаҵарамзаз Қырҭтәылеи-Аԥсны рыҩныҵҟа иҟалаз аҭагылазаашьа иахҟьаны иҩеит арапорт. Уи ашьҭахь диасуеит Аҟәаҟа. Уи ашықәсан уаҳа џьаргьы аус иуӡамызт. Уи иажәақәа рыла ишиҳәоз изхара иуацәеи иҩзцәеи ибеит.
1991 ш-рзы А. Анқәаб далхын Аԥсны иреиҳаӡоу Асовет депутатыс. 1992 ш-рзы дҟаиҵан Аԥсны иреиҳаӡоу Асовет аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистырс. Ари инаԥхгара ҿыцаҿ иҟалеит аигәҭасра уcҟантәи аамҭаз наԥхьара азызуаз Гиви Ломинаӡе иареи рыбжьара. Уи иҟаиҵеит адҵара Анқәаб иаҭара зыршаҳаҭхаша Қарҭынтәи иааигарцаз. Уи ашықәсан лаҵарамза 24 рзы Аҟәатәи аҩныҟатәи аусқәа рхан аанкылан Аԥснытәи аҩныҵҟатәи ар В. Арӡынба наԥхгара зиҭоз рыла. А. Анқәаб убри ашықәсан Аԥсны аҩныҵҟатәи Министрс дшьақәырӷәӷәан. Аха аҵыхытәан Анқәаб иажәақәа рыла иара еиқәархеит Қырҭтәы аҩныҵҟатәи аминистрра анаԥхгареи иареи ирибжьаз аиҩзаратә еизыҟазаашьа. Маҷӡакгьы игәы еихьнашьуан уи Министырра инеира абас иаҳыҟьалаз.
1992 ш-зы нанхәамзазы, Қырҭтәыла архәҭақәа Аԥсны ианалала Аԥсны анаԥхгара В. Арӡынба напхгара ззиуаз Гәдоуҭа ақалақь ахь имиасыр ԥсыхәа амоуит. Аха А. Анқәаби С. Багаԥшьи урҭ аанкылеит Аҟәа ақалақь Қырҭтәыла анаԥхгареи дареи имҩаԥыргарц аиҿцәажәара аибашьра аанкылараз. Аха цәыббрамза алагамҭаз аиҿцәажәара апроцесс аибашьра аанкылара иара даҟәыхны, ихаҭыԥан дҟаҵан С. Шамба, уи анаҩсан аҩнуҵҟатәи аминистрра анаԥхгара аусдҵас иахылаԥшыр акәын атҟәацәа наҟ-ааҟ ирымаз реиҭныԥсахра азҵаара. Ҟырҭтәыла анҭыҵтәи аԥшыхәра ахада Автондил Иоселиани иажәақәа рҿы иазгәаиҭахьан, аибашьра аамҭаз Аԥсны Қырҭтәылеи рыбжьара иҟаз аидыслара ихҟьаны аҩ-ганкгьы ирымаз аҭҟәацәа А. Анқәаб ибзоурала имаҷҩым еиқәдырхаз аԥсуеи ақырҭқәеи рыбжара. Уи ихьон:
А. Анқәаб 2011 ш-рзы ирылеиҳәаз адырраҿ 1992-1993 ш-рзы Аԥсны аибашьра аамҭаз, ицоз 431 мшы, аҩ-ганкгьы иалахәын 12-нызықьҩык ауааԥсыра, урҭ рахьынтәи иҭахеит 2700 инареиҳаны, 5-нызықьҩык инархыҳәҳәо ироуит ахәрақәа, 200 ауааԥсыра хабарда ибжьаӡыз ирхыԥхьаӡалоуп.
Цәыббрамза 27 1993 ш. Аҟәа ахақәыҭраан Аԥснытәи амчратә еилазаара Қырҭтәыла анаԥхгара усҟантәи аамҭаз Аҟәа иалахаз 17-ҩык ршәарҭадара рзеиқәмырхеит. Убри инархиҟьаны 1993 ш-рзы абҵараамза 8 рзы Анқәаб аҩныҵҟатәи аминистыр имаҵура аҟынтә ихы дақәиҭын.
Иубилеи аҽны, ԥхынҷкәымза 26 рзы Анқәаб имаз ахәылԥаз мап ацәеикуеит. Москва ажурналистцәа дырзаԥхьоит акыраамҭа ицоз алекциа Аԥсны аполитикатә ҭагылаазашьа иҟаз иахҟьаны. Ажурналистцәа руаӡк игәалашәараҿ излазгәеиҭоз ала, уи аҽны иааҟәымҵӡақәа иасуаз имабилтә ҭел дагьазхьаԥшуамызт. Уи аҭак ҟаиҵеиз знык Урыстәыла апремиа зҽаԥсазтәыз аопера артист Хьыбла Гьерзмаа.