cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лабахәуа, Архип Мирон-иԥа
Архип Мирон-иԥа Лабахәуа (Архип Миронович Лабахуа, არქიფო მირონის ძე ლაბახუა; 15, Река, Аҟәатәи аокруг, Урыстәылатәи аимпериа — 28, Қарҭ, Қырҭтәыла) — Аԥсни Асовети аҳәынҭқарратәии ауаажәларратәии усзуҩ.
Абиографиа
Архип Мирон-иԥа Лабахәуа Аԥсны аҭоурых аҿы иаанижьит ишьҭа лаша. Аԥснытәи АССР Асовет министрра Ахантәаҩы иаҳасабала иара илшоз зегьы ҟаиҵон аԥсуа жәлар ринтересқәеи рхатә ҳәынҭқарратә зинқәеи рыхьчараз. А.М. Лабахәуа иусураҿы азҿлымҳара ду азиуан аԥсуа ҿар рааӡареи урҭ рыпрофессионалтә зыҟаҵареи, еиҵагылоз аԥсуа интеллигенциа рынхамҩатә ԥсҭазаараҿы ирызцәырҵуаз апроблемақәа рыӡбареи аԥсуа кадрқәа реиҵагылареи дацхраауан. 1957 шықәса рзы иҟалеит зымҽхак ҭбааз аԥсуаа рықәгыларақәа Қырҭтәыла имҩаԥнагоз ассимилиациатә политика иаҿагыланы. Архип Мирон-иԥа дгылеит аԥсуа жәлар ринтересқәа рыхьчараз. Аобком амаӡаныҟәгаҩ Иван Ҭарбеи А.М. Лабахәуеи ашәҟәы рҩит КПСС Ацентр Комитет ахь, уаҟа иазааҭгылеит аԥсуа жәлар рзинқәа шеилаго ақырҭуа напхгара рганахь ала.
Алитература
Акатегориа:Лаҵарамза 15 рзы ииз Акатегориа:1910 шықәсазы ииз Акатегориа:Ԥхынгәымза 28 рзы иԥсыз Акатегориа:1992 шықәсазы иԥсыз Акатегориа:Лабахәуаа Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 4-тәи ааԥхьара адепутатцәа Акатегориа:КПСС алахәылацәа
Корбин Блу
thumb|270px|Корбин Блу Корбин Блу (Corbin Bleu Reivers; диит 21) — Еиду Америкатәи Аштатқәа актиори ашәаҳәаҩи акәашаҩи артисти иҟоуп.
Акатегориа:Америкатәи актиорцәа Акатегориа:Америкатәи ашәаҳәаҩцәа Акатегориа:Америкатәи акәашаҩцәа Акатегориа:1989 шықәсазы ииз Акатегориа:Жәабранмза 21 рзы ииз
Сеишелтәи Адгьылбжьахақәа
Сеишелтәи Адгьылбжьахақәа (Seychelles, ), аофициалтә хьӡы: Ареспублика Сеишелтәи Адгьылбжьахақәа (République des Seychelles, ) — Африкатәи адгьылбжьахатә тәыла Индиатәи аокеан аҟны.
Административтә шара
Сеишелтәи Адгьылбжьахақәа 26 административтә округқәа рыла ишоит.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Африкатәи атәылақәа Акатегориа:Ареспубликақәа
Кафка, Франц
thumb|200px|Франц Кафка, 1906 Франц Кафка (Franz Kafka; 3, Прага — 3, Клостерноибург) — еицырдыруа агерман ашәҟәыҩҩы, уи хылҵшьҭрала дуриоуп.
Алитература
Акатегориа:Ауриа ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Чехиатәи ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Прагатәи агерман литература Акатегориа:Асоциалистцәа Акатегориа:1883 шықәсазы ииз Акатегориа:Ԥхынгәымза 3 рзы ииз Акатегориа:1924 шықәсазы иԥсыз Акатегориа:Рашәарамза 3 рзы иԥсыз
Лондон 1948
thumb|right|200px| Лондон 1948 (1948 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1948) — аԥхынтәи олимпиадатә хәмарра.
Миунхен 1972
thumb|right|200px| Мунхен 1972 (1972 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1972) — аԥхынтәи Олимпиадатә хәмаррақәа.
Быҭәба, Заур Расим-иԥа
Абиографиа
Диит 1942 абҵарамза 25 рзы Аҭара ақыҭа Очамчыра араион.
1960 шықәсазы дҭалеит Аҟәатәи асубтропикатә-нхамҩа аинститут, далгеит 1965 шықәсазы.
Асабулеи
Асабулеи (კულტუბანი) — Аԥсны иҟоу ақыҭа.
Быҭәба, Заур Расим-иԥа
Абиографиа
Аус иуеит ашәҟәҭыжьырҭа «Алашараҿ».
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Быҭәаа Акатегориа:1942 шықәсазы ииз Акатегориа:Нанҳәамза 16 рзы ииз
Асабулеи
Ахьарԥшқәа
Акатегориа:Гагра амуниципалитет ақыҭақәа Акатегориа:Гагра араион ақыҭақәа
51 (ахыԥхьаӡара)
51 (ҩынҩажәи жәеиза) — анатуралтә ахыԥхьаӡара 51.
Ахьарԥшқәа
051
Вена
Вена (Wien) – Австриа иаҳҭнықалақьыуп.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Австриа ақалақьқәа Акатегориа:Аҳҭнықалақьқәа
Сиднеи 2000
thumb|right|300px| Сиднеи 2000 (2000 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 2000) - аԥхынтәи Олимпиадатә хәмаррақәа.
Акатегориа:2000 шықәса
Ԥхынҷкәынмза 6
Ԥхынҷкәынмза́ 6 (Ԥхынҷкәынмза́ фба́), Дека́бр 6, Ԥхынҷкәы́н 6 — григориантәи амзар 340-тәи амш (341-тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 25 мшы.
Лингва франка нова
197px|right Лингва франка нова (Lingua Franca Nova) — адунеижәларбжьаратә бызшәа. Аԥҵаҩы абызшәа Джордж Бурэ.
Шәахә. иара убас
Акатегориа:Иԥсабаратәым абызшәақәа
Соломон идгьылбжьахақәа
Соломон идгьылбжьахақәа (Solomon Islands) — Океаниаҿы Аокеан ҭынч адгьылбжьахатә тәыла ауп. Соломон идгьылбжьахақәа ф-адгьылбжьаха хадак, даҿа 900 адгьылбжьаха хәыҷк иреиҳаны рыла ишьақәгылоуп.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи атәылақәа Акатегориа:Амонархиақәа
Атланта 1996
thumb|right|300px| Атланта 1996 (1996 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1996) - аԥхынтәи Олимпиадатә хәмаррақәа.
Акатегориа:Олимпиада
УКРОП
„УКРОП“ (Украінське об'єднання патріотів — УКРОП) — Украин апартиа.
Апартиа ахантәаҩы Генадий Корбан.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Украина аполитикатә партиақәа Акатегориа:2015 шықәсазы ицәырҵит
Шагиров, Амин Кабцу-иԥа
Амин Кабцу-иԥа Шагиров (8 — 13) – аҵарауаҩ-абызшәадырыҩ, афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор, Аԥсны Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа РАЕН дакадемикуп. 1954-2002 шш. аус иуан СССР Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа Абызшәадырратә институт аҿы. Имоуп 80 инареиҳаны аҭҵаарадырратә усумҭақәа, иара убас амонаграфиақәагьы.
Академик Шоҭа Ҟасҭеи-иԥа Арсҭаа иазгәеиҭоит: «Иахьатәи алингвистикатә кавказҭҵаараҿы иара ихьӡ аанхоит ихадақәоу ируакны. Аџьынџьтәылатәии аҳәаанырцәтәии кавказҭҵааҩцәа рыбжьара, аԥсуа-адыӷа бызшәақәа аиҿырԥшра - ҭоурыхтәии аҭоурых-етимологиатәии ҭҵаарақәа рымҩаԥгараҿы иара – зегь реиҳа зылша рацәоу дреиуоуп. Сара иахәҭаны исыԥхьаӡоит араҟа аанҿасрак ҟамҵакәа ирыцҵатәуп ҳәа академик Амин Кабцу-иԥа дызлагаз абызшәадырраҿ аԥсуа-адыга бызшәақәа реимадара иазку аҭҵаарадырратә ҭҵаарақәа».
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Ажьырныҳәамза 8 рзы ииз Акатегориа:1930 шықәсазы ииз Акатегориа:Ԥхынгәымза 13 рзы иԥсыз Акатегориа:2003 шықәсазы иԥсыз Акатегориа:Асовет лингвистцәа Акатегориа:Урыстәылатәи алингвистцәа
Барселона 1992
thumb|right|300px| Барселона 1992 (1992 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1992) — аԥхынтәи Олимпиадатә хәмаррақәа.
Акатегориа:Олимпиада
Кортина д'Ампеццо 1956
thumb|right|200px| Кортина д'Ампеццо 1956 (1956 Winter Olympics, Jeux olympiques d'hiver de 1956) - аӡынтәи Олимпиадатә хәмаррақәа.
Акатегориа:Аӡынтәи Олимпиадатә хәмаррақәа
Амрагылара
thumb|250px|Амрагылара аԥшақәа ргәил асахьаҿ Амрагы́лара (мраг.) — адунеи аган. Адгьыл ахагьежьуеит уахь.
Ахьарԥшқәа
Акатегориа:Ахырхарҭа Акатегориа:Адунеи аганқәа Акатегориа:Акартографиа
52 (ахыԥхьаӡара)
52 (ҩынҩажәи жәаҩа) — анатуралтә ахыԥхьаӡара 52.
Ахьарԥшқәа
052
Тонга
Тонга (Tonga), аофициалтә хьӡы: Тонга Акралра (Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga, Kingdom of Tonga) — Океаниаҿы Аокеан ҭынч адгьылбжьахатә тәыла ауп. Ари атәыла 171-к адгьылбжьахақәа рыла ишьақәгылоуп.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи атәылақәа Акатегориа:Амонархиақәа
Алеут бызшәа
Алеут бызшәа (Унаӈам)
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Абызшәақәа
Амраҭашәара
А́мраҭашәара (мраҭ.) — адунеи аган.
Ахьарԥшқәа
Акатегориа:Ахырхарҭа Акатегориа:Адунеи аганқәа Акатегориа:Акартографиа
Ԥхынҷкәынмза 8
Ԥхынҷкәынмза́ 8 (Ԥхынҷкәынмза́ ааба́), Дека́бр 8, Ԥхынҷкәы́н 8 — григориантәи амзар 342-тәи амш (343-тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 23 мшы.
Лос-Анџьелес 1984
thumb|right|200px| Лос-Анџьелес 1984 (1984 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1984) — аԥхынтәи Олимпиадатә хәмаррақәа.
Акатегориа:Олимпиада
Аидгылара
Аԥсны Жәлар Рфорум «Аидгылара» — ԥхынҷкәынмза 13, 1988 шықәса рзы иаԥҵаз Аԥсны Жәлар Рфорум «Аидгылара».
Аҭоурых
Ԥхынҷкәынмза 13, 1988 шықәса рзы Аҟәа имҩаԥысит Жәлар Рфорум «Аидгылара» I аизара ду.
Жәабранмза 3, 1990 шықәса рзы Аҟәа имҩаԥысит Жәлар Рфорум «Аидгылара» II аизара ду. Афорум хантәаҩыс далхын Сергеи Мирон-иԥа Шамба. Еиҭарҿыцыз анапхгара аилазаара активла нап адыркит аԥҟаԥҵәа аԥҟарақәеи апрограммеи аус рыдулареи урҭ рынагӡареи. Уи инаваргыланы Афорум имҩаԥнагон Асовет Еидгылаҿ Прибалтика инаркны Аокеан ҭынч аҟынӡа еиҿкааз иформалтәымыз аиҿкаарақәеи дареи рыҩнуҵҟа аимадарақәа рышьақәыргыларазы аусура. «Аидгылара» ахықәкы анагӡараз имҩаԥнагоз хра злаз аусқәа иреиуан СССР автономиатә республикақәеи дареи рымчқәа акоординациа рзура рсуверентә зинқәеи рҳәынҭқарратә статуси рыхьчареи рырҭбаареи алыршахарц азы.
Алитература
Акатегориа:Аԥсны аполитикатә партиақәа
Сеул 1988
thumb|right|300px| Сеоул 1988 (1988 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1988) - аԥхынтәи Олимпиадатә хәмаррақәа.
Акатегориа:Олимпиада
Папԥҳа, Валентина Хәаҭхәаҭ-иԥҳа
Валентина Хәаҭхәаҭ-иԥҳа Пап-ԥҳа — Аԥсуа апоет.
Акьыԥхь аҿы дцәарҵит а-80-тәи ашықәсқәа рзы.
Алитература
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аԥсны апоетцәа Акатегориа:Папаа
Уелс
Уелс, Уелстәыла (Wales, Cymru) — Британиаду атәыла зегь реиҳа идуу.
Есперанто
thumb|200px|Аесперант бираҟ Есперанто (Esperanto) — адунеижәларбжьа-ратә бызшәа. Аԥҵаҩы абызшәа Лиудвик Заменӷоф.
Абара
* Акатегориа:Иԥсабаратәым абызшәақәа
Лос-Анџьелес 1932
thumb|right|200px| Лос-Анџьелес 1932 (1932 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1932) — аԥхынтәи олимпиадатә хәмарра.
Акатегориа:Олимпиада
Соломин, Алеқсандр Владимир-иԥа
Абиографиа
Аҭауадԥҳа Анна Сергеи-иԥха Гантимурова димоуп ԥхәысс (2012).
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:1980 шықәсазы ииз Акатегориа:Жәабранмза 5 рзы ииз Акатегориа:Аурыс ҭоурыхдырҩцәа
Алтаи бызшәақәа
Алтаи бызшәақәа
Андорра
thumb|right|250px|Андора Андорра (Andorra), аофициалтә хьӡы: Андорра аҳра Principat d'Andorra) — аҳәынҭқарра Европаҟны
Алада
А́лада (ал.) — Адунеи аган.
Андорра
Аҵанакы –.
Алада
Ахьарԥшқәа
Акатегориа:Ахырхарҭа Акатегориа:Адунеи аганқәа Акатегориа:Акартографиа
Андорра
Аҳәынҭқарра иаланхо –.
53 (ахыԥхьаӡара)
53 (ҩынҩажәи жәаха) — анатуралтә ахыԥхьаӡара 53.
Ахьарԥшқәа
053
Ԥхынҷкәынмза 9
Ԥхынҷкәынмза́ 9 (Ԥхынҷкәынмза́ жәба́), Дека́бр 9, Ԥхынҷкәы́н 9 — григориантәи амзар 343-тәи амш (344-тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 22 мшы.
Монреаль 1976
thumb|right|200px| Монтреал 1976 (1976 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1976) — аԥхынтәи Олимпиадатә хәмаррақәа.
Акатегориа:Олимпиада
Мехико 1968
thumb|right|200px| Мексико 1968 (1968 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 1968) — аԥхынтәи Олимпиадатә хәмаррақәа.
Валпараисо
Aбара
Акатегориа:Чили ақалақьқәа
Сантиаго
Сантиаго (Santiago de Chile) — Чили аҳҭнықалақь ауп. Амегаполис аҵанакра ауп. Ақалақь аланхо ауп.
Лихтенштеин
Лихтенштеин (Liechtenstein), аофициалтә хьӡы: Лихтенштеин аҳра (Fürstentum Liechtenstein) — Европа атәыла иауакуп.
Аҵанакы –.
Аҳәынҭқарра иаланхо –.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Европатәи атәылақәа
Ԥхынҷкәынмза 10
Ԥхынҷкәынмза́ 10 (Ԥхынҷкәынмза́ жәаба́), Дека́бр 10, Ԥхынҷкәы́н 10 — григориантәи амзар 344-тәи амш (345-тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 21 мшы.
Тувалу
Тувалу (Tuvalu) — Океаниаҿы Аокеан ҭынч Полинезиатәи адгьылбжьахатә тәыла ауп.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи атәылақәа Акатегориа:Амонархиақәа
Занҭариа, Даур Баӡ-иԥа
мини|Даур Баӡ-иԥа Занҭариа Даур Баӡ-иԥа Занҭариа (Даур Бадзович Зантария; 25, Тамшь ақыҭа, Очамчыра араион — 7, Москва) — Аԥсны ашәҟәыҩҩы.
Абиографиа
Диит 1953 шықәса лаҵарамза 20 рзы Тамшь ақыҭа, Очамчыра араион. Иԥсҭазаара далҵит 2001 шықәса нанҳәамза 7 рзы Москва, джуп Тамшь ақыҭан.
1975 шықәсазы далгеит Аҟәатәи аҳәынҭқарратә рҵаҩратә институт афилологиатә факультет. 1984 шықәсазы Москва ақалақь аҿы акиносценаристцәа иериҳау ркурсқәа дырхысит. 1977-1981 шықәсқәа рзы аус иуан ажурнал «Амцабз» аҿы, 1988-1992 шықәсқәа раан — Аԥсны ареспублика акультура афонд аҟны.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аԥсны апоетцәа Акатегориа:Занҭариаа Акатегориа:1953 шықәсазы ииз Акатегориа:Лаҵарамза 25 рзы ииз Акатегориа:2001 шықәсазы иԥсыз Акатегориа:Ԥхынгәымза 8 рзы иԥсыз
Мухина, Евдокиа Афанаси-иԥҳа
Евдокиа Афанаси-иԥҳа Мухина (диит 16) — Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа 1941-1945 шш. иалахәыз.
Абиографиа
16 шықәса ирҭагылаз акомҿар ԥҳәызба цәыббра мза 1941ш. рзы лхатә гәаԥхарала далалоит Ар Ҟаԥшь. Қәрала иқәыԥшӡаз, арраҿы арадист изанааҭ анлоу дцоит аҕа итыл ахь. Лара аԥшыхәҩцәеи апартизанцәеи дрыцхраауан, еиқәлыршәон еимадарала, лхала ахсаалаҿы иазгәалҭон аҕацәа рырратә обиектқәа, зны-зынлагьы лара иҟалҵоз адыррақәа рыла ҳартиллериеи ҳҳаирпланқәеи аҕа ирҭон аахақәа. Аибашьра ашьҭахь Евдокиа Афанаси-иԥҳа аус луан санитаркас аҟәатәи ахәышәтәырҭаҿы, аибашьра иадҳәалаз лгәалашәарақәа рыла илҩит аповест «Восемь сантиметров». 1975 шықәса рзы арежиссиор Иарополк Лапшин ари ашәҟәы амотив ала иҭихит асахьаркыратә фильм «Назначаешься внучкой».
Евдокиа Мухина иланашьан Аибашьра Абираҟ Ҟаԥшь аорден, Аџьынџьтәылатә еибашьра аорден II- аҩаӡара, «Аџьынџьтәылатә еибашьра апартизан» амедал убас иҵ. Евдокиа Афанаси-иԥҳа депутатс дыҟан, Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Асовет Апрезидиум далахәын.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Жәабранмза 16 рзы ииз Акатегориа:1925 шықәсазы ииз Акатегориа:Аԥснытәи АССР 10 тәи ааԥхьара Иреиҳаӡоу Асовет адепутатцәа
Ԥхынҷкәынмза 11
Ԥхынҷкәынмза́ 11 (Ԥхынҷкәынмза́ жәе́иза), Дека́бр 11, Ԥхынҷкәы́н 11 — григориантәи амзар 345-тәи амш (346-тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 20 мшы.
Британиа Ду амонархцәа
Монархцәа рсиа
{| width="100%" cellpadding="0" cellspacing="0" border="0" border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 0.5em 1em 0.5em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;"
Британиа Ду
Акатегориа:Аҳәынҭқарцәа рсиақәа Акатегориа:Британиаду аҭоурых
Екваториалтә Гвинеиа
Екваториалтә Гвинеиа (Guinea Ecuatorial; Guinée équatoriale; Guiné Equatorial), аофициалтә хьӡы: Екваториалтә Гвинеиа Ареспублика (República de Guinea Ecuatorial; République de Guinée équatoriale; República da Guiné Equatorial) — Африкатәи атәыла.
Административтә шара
Екваториалтә Гвинеиа иаку аҳәынҭқарра ауп, 2 географиатә регионқәеи (regiones; régions; regiões) 8 административтә провинциақәеи рыла ишоит.
Вагнер, Рихард
Вилӷелм Рихард Вагнер (Wilhelm Richard Wagner; 22, Леипциг, Саксониа аҳәынҭқарра — 13, Венециа, Италиа) — алман акомпозитор, аинструменталистеи дирижиореи. Аоператә музыка ареформатор ддуӡӡоуп.
Уба, бба нас
Акатегориа:Германиатәи акомпозиторцәа Акатегориа:Германиатәи амузикантцәа Акатегориа:Германиатәи ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:1813 шықәсазы ииз Акатегориа:Лаҵарамза 22 рзы ииз Акатегориа:1883 шықәсазы иԥсыз Акатегориа:Жәабранмза 13 рзы иԥсыз
Фиџьи
Фиџьи (Viti,, Fiji), аофициалтә хьӡы: Фиџьи Ареспублика (Matanitu Tugalala o Viti, , Republic of Fiji) — Океаниаҿы Аокеан ҭынч Меланезиатәи адгьылбжьахатә тәыла ауп. Ари атәыла 330-к адгьылбжьахақәа инареиҳаны ишьақәгылоуп. 87 % Фиџьи ауааԥсыра ҩ-адгьылбжьаха хадак аҿы (Вити-Леву, Вануа-Леву) рынхоит.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Австралиатәи Океаниатәи атәылақәа Акатегориа:Ареспубликақәа
54 (ахыԥхьаӡара)
54 (ҩынҩажәи жәиԥшь) — анатуралтә ахыԥхьаӡара 54.
Ахьарԥшқәа
054
Хрушкова, Лиудмила Гьаргь-иԥха
Лиудмила Гьаргь-иԥха Хрушкова (Людмила Георгиевна Хрушкова; 15, СССР) — аурыс аҭоурыхдырҩы. Уи кавказтәи, урымтәылатәи, византәылатәи аҭоурыхи, христиан археологиеи акыр дравторуп.
Амонографиақәа
Акатегориа:Асовет ҭоурыхдырҩцәа Акатегориа:Аурыс ҭоурыхдырҩцәа Акатегориа:Аԥсны аҭоурыхдырҩцәа Акатегориа:1943 шықәсазы ииз Акатегориа:Ажьырныҳәамза 15 рзы ииз
Абуриатә бызшәа
Абуриатә бызшәа (буряад хэлэн)
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Абызшәақәа
Ԥхынҷкәынмза 12
Ԥхынҷкәынмза́ 12 (Ԥхынҷкәынмза́ жәа́ҩа), Дека́бр 12, Ԥхынҷкәы́н 12 — григориантәи амзар 346-тәи амш (347-тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 19 мшы.
Трамп (аҵакырацәара)
Акатегориа:Трампаа
Абырзен бызшәа
thumb|Ашьҭыбжьқәа Абырзе́н бызшәа́ (Ελληνικά [e̞ˌliniˈka]) — Бырзентәыла ҳәынҭқарра бызшәас иамоуп. Индо-европеитә ажәла иреиоуп.
Ахронологиара
Барзеншәа хԥа ҭоурых период имоуп: ажәытә барзеншәа, барзен, барзеншәа ҿыц
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Абызшәақәа Акатегориа:Абырзен бызшәа
Лима
Лима (Lima) — Перу аҳҭнықалақь ауп. Амегаполис аҵанакра ауп. Ақалақь аланхо ауп.
Абара
Акатегориа:Перу ақалақьқәа Акатегориа:Аҳҭнықалақьқәа
55 (ахыԥхьаӡара)
55 (ҩынҩажәи жәохә) — анатуралтә ахыԥхьаӡара 55.
Ахьарԥшқәа
055
Ақьырсианра
Ақьырсиа́нра ( Χριστός — «Мессиа» ) — арелигиа. Ақьырсиантә дин ацентралтә фигура Иесуа Қьырста.
Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла
Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла, Еидгылоу Советтә Социалисттә Республикақәа , СССР, Асовет Еидгыла.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Аҭоурыхтәи европатәи атәылақәа Акатегориа:Аҭоурыхтәи азиатәи атәылақәа Акатегориа:Аҭоурыхтәи афедерациақәа Акатегориа:Акоммунисттә тәылақәа
Буенос-Аирес
thumb|180px|Буенос-Аирес thumb|180px| Буенос-Аирес (Buenos Aires, Ciudad de la Santísima Trinidad y Puerto de Nuestra Señora de Santa María de los Buenos Aires) –Аргентина аҳҭнықалақь ауп. Амегаполис аҵанакра ауп. Ақалақь аланхо ауп.
Абара
Акатегориа:Аргентина Акатегориа:Аҳҭнықалақьқәа
Ақырҭцәа
Ақырҭцәа, Ақырҭқәа (ქართველები, картвелеби) — ақарҭвел бызшәақәа ргәы ауаажәлар амраҭашәаратә Кавказ аҿы. Ицәажәоит ақырҭуа бызшәала.
Сан Марино
thumb|right|250px|Административтә ашара Сан Марино Сан Марино (San Marino), аофициалтә хьӡы: Сан-Марино Ареспублика (Serenissima Repubblica di San Marino) — Европатәи атәыла иауакуп.
Ақырҭцәа
Алитература
Акатегориа:Қырҭтәыла Акатегориа:Амилаҭқәа
Монтевидео
Монтевидео (Montevideo) — Уругваи аҳҭнықалақь ауп. Амегаполис аҵанакра ауп. Ақалақь аланхо ауп.
Сан Марино
Аҵанакы –.
Монтевидео
Абара
Акатегориа:Уругваи ақалақьқәа Акатегориа:Аҳҭнықалақьқәа
Сан Марино
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Европатәи атәылақәа Акатегориа:Ареспубликақәа
Океаниа
Атәылақәа
Акатегориа:Аконтинентқәа
Еритреиа
Еритреиа (ኤርትራ, [Ертра]), аофициалтә хьӡы: Еритреиа Аҳәынҭқарра (ሃግሬ ኤርትራ, [Ҳагара Ертра]) — Мрагылара-Африкатәи атәыла.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Африкатәи атәылақәа Акатегориа:Ареспубликақәа
Ԥхынҷкәынмза 13
Ԥхынҷкәынмза́ 13 (Ԥхынҷкәынмза́ жәа́ха), Дека́бр 13, Ԥхынҷкәы́н 13 — григориантәи амзар 347-тәи амш (348-тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 18 мшы.
Ԥхынҷкәынмза 14
Ԥхынҷкәынмза́ 14 (Ԥхынҷкәынмза́ жәи́ԥшь), Дека́бр 14, Ԥхынҷкәы́н 14 — григориантәи амзар 348-тәи амш (349-тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 17 мшы.
Каракас
Каракас (Caracas) –Венесуела аҳҭнықалақь ауп. Амегаполис аҵанакра ауп. Ақалақь аланхо ауп.
Абара
Акатегориа:Венесуела ақалақьқәа Акатегориа:Аҳҭнықалақьқәа
Алгыт
Алгыт (Алгыт) — Аԥсны аҿы Гәдоуҭа араион иау ақыҭа хәыҷы.
Акатегориа:Аԥсны ақыҭақәа
56 (ахыԥхьаӡара)
56 (ҩынҩажәи жәаф) — анатуралтә ахыԥхьаӡара 56.
Владимир (ақалақь)
Владимир – Урыстәыла ақалақь.
Ахьарԥшқәа
Акатегориа:Урыстәыла ақалақьқәа
Мадрид
Мaдрид (Madrid) –Еспаниа аҳҭнықалақь ауп. Амегаполис аҵанакра ауп. Ақалақь аланхо ауп.
Шәахә. иара убас
Акатегориа:Испаниа ақалақьқәа Акатегориа:Аҳҭнықалақьқәа
Сенегал
Сенегал (Sénégal, Senegaal, 𞤅𞤫𞤲𞤫𞤺𞤢𞥄𞤤𞤭 [Сенегаали], السنغال [Ас-Синиӷал]), аофициалтә хьӡы: Сенегал Ареспублика (République du Sénégal, Réewum Senegaal, 𞤈𞤫𞤲𞤣𞤢𞥄𞤲𞤣𞤭 𞤅𞤫𞤲𞤫𞤺𞤢𞥄𞤤𞤭 [Ренндаанди Сенегаали], جمهورية السنغال [Џьумҳуриат Ас-Синиӷал]) — Мраҭашәара-африкатәи атәыла.
Административтә шара
Сенегал 14 аобластьқәа (Région) рыла ишоит.
Ԥхынҷкәынмза 15
Ԥхынҷкәынмза́ 15 (Ԥхынҷкәынмза́ жәо́хә), Дека́бр 15, Ԥхынҷкәы́н 15 — григориантәи амзар 349-тәи амш (350-тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 16 мшы.
Порошенко, Пиотр Алексеи-иԥа
Пиотр Алексеи-иԥа Порошенко (Петро Олексійович Порошенко, Пётр Алексеевич Порошенко; 26, Болград, Украина) — Украин ахада (2014-2019). Пиотр Порошенко апартиа „Солидарносҭ“ ахантәаҩы.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Украина апрезидентцәа Акатегориа:Украинатәи аполитикцәа Акатегориа:Украинатәи адипломатцәа Акатегориа:Абизнесменцәа Акатегориа:1965 шықәсазы ииз Акатегориа:Цәыббрамза 26 рзы ииз
Агагауз бызшәа
Агагауз бызшәа (gagauz dili, gagauzça)
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Абызшәақәа Акатегориа:Атиурк бызшәақәа
57 (ахыԥхьаӡара)
57 (ҩынҩажәи жәибжь) — анатуралтә ахыԥхьаӡара 57.
Ахьарԥшқәа
057
Агалл бызшәа
Агалл бызшәа
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Абызшәақәа
Ԥхынҷкәынмза 16
Ԥхынҷкәынмза́ 16 (Ԥхынҷкәынмза́ жәа́ф), Дека́бр 16, Ԥхынҷкәы́н 16 — григориантәи амзар 350-тәи амш (351-тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 15 мшы.
Палтога
Палтога – Урыстәыла ақыҭа.
Ахьарԥшқәа
Акатегориа:Урыстәыла ақыҭақәа
Аԥсны ахьыԥшымра жәларбжьаратәи азхаҵара
Аԥсны ахьыԥшымра жәларбжьаратәи азхаҵара (Международное признание независимости Абхазии) — Аԥсны Аҳәынҭқарра жәларбжьара-азинтә статус.
Шьахьҟа ааԥхьара ҟарҵеиты ООН ахеилак:
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Аԥсны аполитика
Саратов
Саратов – Урыстәыла ақалақь.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Урыстәыла ақалақьқәа
Аҷануаа
мини|Аҷанқәа Ҭырқәтәыла аҿы Аҷануаа, Алазцәа (, ლაზი [лази] ма ჭანი [ҷани], Laz) — ақарҭвел бызшәақәа ирҳәоу ргәыԥ ажәлар ирыҵынақьоу, иахьа маҷны инхоит Ақырҭтәыла аҿы, Ҭырқәтәылеи аҿы гьы.
Есватини
Есватини, Свазиленд (Eswatini; eSwatini), аофициалтә хьӡы: Есватини Акралра (Kingdom of Eswatini; Umbuso weSwatini) — Алада-Африкатәи атәыла. Есватини диархиоуп, 2 аҳцәа имоуп: акрали акрал иани.
Административтә шара
Есватини иаку аҳәынҭқарра ауп, 4 административтә округқәа (siGodzi; regions) рыла ишоит.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Африкатәи атәылақәа Акатегориа:Амонархиақәа
58 (ахыԥхьаӡара)
58 (ҩынҩажәи жәаа) — анатуралтә ахыԥхьаӡара 58.
Ахьарԥшқәа
058
Агот бызшәа
Агот(тә) бызшәа
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Абызшәақәа Акатегориа:Амрагыларагерман бызшәақәа Акатегориа:Аԥсы абызшәақәа
62 (ахыԥхьаӡара)
62 (хынҩажәи ҩба) — анатуралтә ахыԥхьаӡара 62.
Ахьарԥшқәа
062
Аингәыш бызшәа
Аингәыш бызшәа (ГӀа́лгӀай мотт)
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Абызшәақәа
Ԥхынҷкәынмза 17
Ԥхынҷкәынмза́ 17 (Ԥхынҷкәынмза́ жәи́бжь), Дека́бр 17, Ԥхынҷкәы́н 17 — григориантәи амзар 351-тәи амш (352-тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 14 мшы.
Хрушьчов, Никита Сергеи-иԥа
мини|Никита Хрушьчов Никита Сергеи-иԥа Хрушьчов (Никита Сергеевич Хрущёв; 15, Калиновка, Дмитриевтәи ауезд, Курсктәи агуберниа, Урыстәылатәи аимпериа — 11, Москва, СССР) — асовет ҳәынҭқарратә усзыҩ.
Ԥхынҷкәынмза 18
Ԥхынҷкәынмза́ 18 (Ԥхынҷкәынмза́ жәа́а), Дека́бр 18, Ԥхынҷкәы́н 18 — григориантәи амзар 352-тәи амш (353-тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 13 мшы.
Берлин
Берлин (Berlin) – Германиа иаҳҭнықалақьыуп.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Берлин Акатегориа:Аҳҭнықалақьқәа
Гвадалахара
Гвадалахара (Guadalajara)
Ԥхынҷкәынмза 19
Ԥхынҷкәынмза́ 19 (Ԥхынҷкәынмза́ зе́ижә), Дека́бр 19, Ԥхынҷкәы́н 19 — григориантәи амзар 353-тәи амш (354-тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 12 мшы.
Сиерра-Леоне
Сиерра-Леоне (Sierra Leone), аофициалтә хьӡы: Сиерра-Леоне Ареспублика (Republic of Sierra Leone) — Африкамраҭашәаратәи атәыла.
Административтә шара
Сиерра-Леоне 4 апровинциақәеи (Province) 1 аобласти (Area) рыла ишоит.
Сапопан
Сапопан (Zapopan)
Сиерра-Леоне
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Африкатәи атәылақәа Акатегориа:Ареспубликақәа
Сапопан
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Мексика
63 (ахыԥхьаӡара)
63 (хынҩажәи хԥа) — анатуралтә ахыԥхьаӡара 63.
Ахьарԥшқәа
063
Зыхәны
Зыхәны (Адыгэ Хэку) - аҭып аҿы аедыгаа ауаа аимшьҭарақәа инхоз ҳәа, иажәу аедыгаа абра риимшьтарақәа XIII н.э. авек ирԥырцәеит.
Амилаҭқәа Зыхәны
Акатегориа:Аҭоурыхтәи европатәи атәылақәа
64 (ахыԥхьаӡара)
64 (хынҩажәи ԥшьба) — анатуралтә ахыԥхьаӡара 64.
Ахьарԥшқәа
064
Акаракалпак бызшәа
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Абызшәақәа Акатегориа:Атиурк бызшәақәа
Ефиопиа
Ефиопиа (ኢትዮጵያ, [Итьопьа]), аофициалтә хьӡы: Афедеративтә Демократиатә Республика Ефиопиа (የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ [Ие'Итьопьа федералави димокрасиави рипеблик]), анкьа Абиссиниа идыру еиԥш — Мрагылара-Африкатәи атәыла.
Административтә шара
Ефиопиа 10 регионтә автономтә штатқәеи (ክልል, [кыллыл]) 2 ахаланапхгаратә қалақьқәеи рыла ишоит.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Африкатәи атәылақәа Акатегориа:Афедеративтә республикақәа
Ԥхынҷкәынмза 20
Ԥхынҷкәынмза́ 20 (Ԥхынҷкәынмза́ ҩажәа́), Дека́бр 20, Ԥхынҷкәы́н 20 — григориантәи амзар 354-тәи амш (355-тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 11 мшы.
Нижняя Калифорния
Баха Калифорниа ма Ҵаҟатәи Калифорниа (Baja California)
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Мексика
65 (ахыԥхьаӡара)
65 (хынҩажәи хәба) — анатуралтә ахыԥхьаӡара 65.
Ахьарԥшқәа
065
Мошчена
thumb|right|250px|Мошчена Мошчена (Мощена, Moszczana) — Украина ақыҭа.
Акатегориа:Украина ақыҭақәа
Ԥхынҷкәынмза 21
Ԥхынҷкәынмза́ 21 (Ԥхынҷкәынмза́ ҩажәи́ акы́), Дека́бр 21, Ԥхынҷкәы́н 21 — григориантәи амзар 355-тәи амш (356-тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 10 мшы.
Данте Алигьери
Данте Алигьери (Dante Alighieri; 1265 ш., Флоренциа — † Цәыббрамза 14 1321 ш., Равенна) — еицырдыруа апоет.
Акатегориа:Ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:1265 шықәсазы ииз Акатегориа:1321 шықәсазы иԥсыз Акатегориа:Цәыббрамза 14 рзы иԥсыз
Фанипаль
Фанипаль (Фаніпаль) — Белоруссиа ақалақь.
ABBA
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Амузыка
67 (ахыԥхьаӡара)
Ахьарԥшқәа
067
Ԥхынҷкәынмза 23
Ԥхынҷкәынмза́ 23 (Ԥхынҷкәынмза́ ҩажәи́ хԥа́), Дека́бр 23, Ԥхынҷкәы́н 23 — григориантәи амзар 357-тәи амш (358-тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 8 мшы.
66 (ахыԥхьаӡара)
66 (хынҩажәи фба) — анатуралтә ахыԥхьаӡара 66.
Рудно
Рyднo (Rudno) — Польша ақыҭа.
Акатегориа:Польша ақыҭақәа
Баиден, Џьо
Џьозеф «Џьо» Баиден (Joe Biden; 20, Скрантон, Пенсильваниа, ЕАА) — Америкатәи аполитик, 46-тәи Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент (2021 шықәса инаркны), 47-тәи ЕАА рпрезидент ихаҭыԥуаҩ (2009 – 2017 шықәсақәа), Адемократцәа рпартиа алахәыла. 1973 шықәса инаркны 2009 шықәса рҟынӡа, апрезидент ихаҭыԥуаҩ илхра рҟынӡа, уи Делавертәи аштат асенатор иҟан.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентцәа Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитикцәа Акатегориа:1942 шықәсазы ииз Акатегориа:Абҵарамза 20 рзы ииз
Тенчинек
Акатегориа:Польша ақыҭақәа
Сомали
Сомали (Soomaaliya, الصومال [ас-Суумаал]), аофициалтә хьӡы: Афедеративтә Республика Сомали (Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, جمهورية الصومال الفدرالية [Џьумҳуриаат ас-Суумаал ель-Фидераалиа]) — Мрагылара-Африкатәи атәыла.
Административтә шара
Сомали аофициала 18 административтә провинциақәа (gobollo) рыла ишоит, де-факто Сомали ҭыԥқәак автономтә региони иазхаҵам ареспублика Сомалиланди рыла ишоит.
68 (ахыԥхьаӡара)
68 (хынҩажәи ааба) — анатуралтә ахыԥхьаӡара 68.
Ахьарԥшқәа
068
Ԥхынҷкәынмза 24
Ԥхынҷкәынмза́ 24 (Ԥхынҷкәынмза́ ҩажәи́ ԥшьба́), Дека́бр 24, Ԥхынҷкәы́н 24 — григориантәи амзар 358-тәи амш (359-тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 7 мшы.
Рудава
Рудава (Rudawa) — Польша ақыҭа.
Акатегориа:Польша ақыҭақәа
Мадонна
Мадонна (Madonna Louise Ciccone; диит нанҳәамза 16, 1958 ш., Беи-Сити, Мичиган, ЕАА) — «Queen of Pop».
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Америкатәи ашәаҳәаҩцәа Акатегориа:Америкатәи амузыкантцәа Акатегориа:1958 шықәсазы ииз Акатегориа:Нанҳәамза 16 рзы ииз
69 (ахыԥхьаӡара)
69 (хынҩажәи жәба) — анатуралтә ахыԥхьаӡара 69.
Ахьарԥшқәа
069
Џьексон, Маикл
Маикл Џьексон (Michael Joseph Jackson; 29, Гери, Индиана, ЕАА — 25, Лос-Анџьелес, Калифорниа, ЕАА) — «King of Pop».
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Америкатәи ашәаҳәаҩцәа Акатегориа:Америкатәи амузыкантцәа Акатегориа:Џьексонаа Акатегориа:1958 шықәсазы ииз Акатегориа:Нанҳәамза 29 рзы ииз Акатегориа:2009 шықәсазы иԥсыз Акатегориа:Рашәарамза 25 рзы иԥсыз
Ԥхынҷкәынмза 25
Ԥхынҷкәынмза́ 25 (Ԥхынҷкәынмза́ ҩажәи́ хәба́), Дека́бр 25, Ԥхынҷкәы́н 25 — григориантәи амзар 359-тәи амш (360-тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 6 мшы.
Шервашиӡеаа рхан
Шервашиӡеаа рхан (შარვაშიძეების სასახლე) — Қырҭтәыла иҟоу ахан, Аԥснытәи автономтә республика, Гәдоуҭатәи амуниципалитет, Лыхны ақыҭа.
Ахан гылоуп Лыхны ашҭаҿы, Анцәадзыхшаз Лылацәеиқәы ԥсара ахьӡала иҟоу ауахәама иа ԥнуп. Аханатә ахан ҩ-еихагылак аман, еиуеи ԥшым аматериалқәа ирылхны иргылан (аҳаш, а ԥслымӡ, ақьырмыт уб.егь..). Аҭӡамцқәа рышьаҟақәа рҿы иубарҭоуп иакымкәа  аргыларатә ҟабаҭқәа. Иара убас,  XVI-XVII  ашәышықәсақәа ирыҵанакәа аҳаштә хаҳәҟьа ԥсқәагьы. XIX ашәышықәсазы ахан ирҿыцны идыргылан, акырӡа идырҭбааит.
1866 шықәса ԥхынгәы  26 рзы абраҟа  иалагеит Урыстәылатәи  ацаризм иаҿагылаз а ԥсуаа   рықәгылара,   уи ахәаҽраан, убри ашықәс нанҳәазы, Қәҭешь агубернатор, аурыс  аинрал-леитенант  Свиатополк –Мирски  ахан  амца ацреиҵеит. Шервашиӡеаа рхан дуӡӡа аҟынтә аҭӡамцқәа мацара аанхеит.
Ахан ҭагылазаашьа цәгьоуп, зы ԥшра ҟамҵакәа аконсервациа-аиҭашьақәыргыларатә усурақәа азымҩа ԥгатәуп.
2006 шықәса абҵара  7 рзы, Қырҭтәыла ахада идҵа  инақәыршәаны, ахан амилаҭтә ҵакы змоу иеиҭамҵуа акультуратә баҟа акатегориа анашьан.
Акатегориа:Аԥснытәи аханқәа
Детликон
Детликон (Dättlikon) — Швеицариа акоммуна. Атерриториа — 2,87 км²; иаланхо —.
Лыхнытәи ауахәама Абаҭаа
Лыхнытәи ауахәама «Абаҭаа» (ლიხნის ეკლესია აბა-ათა) — Аԥсны Лыхны ауахәама.
Ауахәама иргылоуп иҿиаз абжьарашәышықәсақәа раан. 2006 шықәса абҵара 7 рзы, Қырҭтәыла ахада идҵа ала, ауахәама анашьан амилаҭтә ҵакы змоу иеиҭамҵуа акультуратә баҟа акатегориа.
Уажәы ауахәама аҭӡамцқәа рҭагылазаашьа цәгьоуп, зыԥшра ҟамҵакәа аконсервациа азутәуп.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Аԥсны ауахәамақәа
Ԥхынҷкәынмза 26
Ԥхынҷкәынмза́ 26 (Ԥхынҷкәынмза́ ҩажәи́ фба́), Дека́бр 26, Ԥхынҷкәы́н 26 — григориантәи амзар 360-тәи амш (361-тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 5 мшы.
Ахҭысқәа
Анқәаб, Александр Золотинска-иԥа
Горбачов, Михаил Сергеи-иԥа
Азгәаҭақәа
Акатегориа:1931 шықәсазы ииз Акатегориа:Хәажәкырамза 2 рзы ииз Акатегориа:2022 шықәсазы иԥсыз Акатегориа:Хәажәкырамза 2 рзы иԥсыз Акатегориа:Асовет ахадацәа Акатегориа:Асовет политикцәа Акатегориа:ЦК КПСС Иреиҳаӡоу Амаӡаныҟәгаҩцәа Акатегориа:ЦК КПСС аполитбиуро алахәылацәа Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 8-тәи ааԥхьара адепутатцәа Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 9-тәи ааԥхьара адепутатцәа Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 10-тәи ааԥхьара адепутатцәа Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 11-тәи ааԥхьара адепутатцәа
Ивериатәи ашьхаҿ иҟоу аберҭыԥ
Ивериатәи ашьхаҿ иҟоу аберҭыԥ (ივერიის მთის მონასტერი) — Аԥсны амилаҭтә ҵакы змоу акатегориа иаҵанакәа иеиҭамҵуа акультуратә баҟа, аҳабла Афон Ҿыц аҟны. Ауахәама заатәи аҿыгҳара VIII-IX ашәышықәсақәа ирыҵанакәеит, XIX ашәышықәса ашьҭақәагьы иҟоуп.
Ивериатәи ашьхаҿ иҟоу аберҭыԥ акультуратә ҭынха абаҟа астатус анашьан 2006 шықәса хәажәкыра 30 рзы, Қырҭтәыла акультуреи, абаҟақәа рыхьчареи, аспорти аминистрра ала. Убри ашықәс абҵара 7 рзы, Қырҭтәыла ахада идҵа № 665 ала, аберҭыԥ анашьан амилаҭтә ҵакы змоу иеиҭамҵуа акультуратә баҟа акатегориа.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Аԥсны аберҭыԥқәа
Акитаи бызшәа
Акитаи бызшәа, Ачынҭ бызшәа (漢語, 汉语, 中文)
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Абызшәақәа
Ԥхынҷкәынмза 27
Ԥхынҷкәынмза́ 27 (Ԥхынҷкәынмза́ ҩажәи́ бжьба́), Дека́бр 27, Ԥхынҷкәы́н 27 — григориантәи амзар 361-тәи амш (362-тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 4 мшы.
70 (ахыԥхьаӡара)
70 (хынҩажәи жәаба) — анатуралтә ахыԥхьаӡара 70.
Ахьарԥшқәа
070
Акоми-пермиак бызшәа
Акоми-пермиак бызшәа (коми-пермяцкӧй кыв)
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Абызшәақәа Акатегориа:Афинно-угортә бызшәақәа
Судан
Судан (السودان [ас-Суудаан]), аофициалтә хьӡы: Судан Ареспублика (جمهورية السودان [Џьумҳуриаат ас-Суудаан]) — Африка аҩада-мрагыларатәи атәыла.
Административтә шара
Судан 18 аштатқәа (ولاية‎ [вилаиат]) рыла ишоит.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Африкатәи атәылақәа Акатегориа:Афедеративтә республикақәа
Акориак бызшәа
Акориак бызшәа (чавʼчывэн, чавʼчываелыел)
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Абызшәақәа
Алак бызшәа
Алак бызшәа (лакку маз)
71 (ахыԥхьаӡара)
71 (хынҩажәи жәеиза) — анатуралтә ахыԥхьаӡара 71.
Ахьарԥшқәа
071
Гәдоуҭатәи Анцәадзыхшаз луахәама
Гәдоуҭатәи Анцәадзыхшаз луахәама (გუდაუთის ღმრთისმშობლის ეკლესია) — Аԥсны Гәдоуҭа ақалақь аҿы иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылан 1847 шықәсазы.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ауахәамақәа
Ԥхынҷкәынмза 29
Ԥхынҷкәынмза́ 29 (Ԥхынҷкәынмза́ ҩажәи́ жәба́), Дека́бр 29, Ԥхынҷкәы́н 29 — григориантәи амзар 363-тәи амш (364-тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 2 мшы.
Алатыш бызшәа
Алатыш бызшәа, Алатвиа бызшәа (latviešu valoda)
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Абызшәақәа
Гәымсҭатәи абааш
Гәымсҭатәи абааш (გუმისთის ჩამკეტი ციხე) — Аԥсны Гәымсҭа ақыҭан иҟоу абааш. Абааш иргылан абжьарашәышықәсақәа раан. Абааш аҭӡамцқәа рҭагылазаашьа цәгьоуп, зыԥшра ҟамҵакәа аконсервациа рзутәуп.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны абаашқәа
Гьаргь ацқьа ихьӡала Елыр иҟоу ауахәама
мини|Елыртәи ауахәама Гьаргь ацқьа ихьӡала Елыр иҟоу ауахәама (ილორის წმინდა გიორგის ეკლესია) — Аԥсны XI ашәышықәса иаҵанакәа архитектуратә баҟа, иргылоуп Елыр ақыҭа агәҭаны. Абжьарашәышықәсақәа рхаан абри ауахәама акрызҵазкәаз ақырҭуа ныҳәарҭан. Илԥшааху изышәареи зхаҭабзиара ҳараку анагӡашьеи абзоурала, абри ауахәама абжьарашәышықәсақәа раан Қырҭтәыла арегионқәа рсахьаркыратә хырхарҭақәа аазырԥшуаз аргыламҭақәа иреиуп. 2006 шықәса абҵара 7 рзы, Қырҭтәыла ахада идҵа ала, ауахәама анашьан амилаҭтә ҵакы змоу иеиҭамҵуа акультуратә баҟа акатегориа.
Елыртәи ауахәама апсидала ихыркәшоу нышьк змоу аргыламҭоуп, аҩадахьалагьы, аладахьалагьы, мраҭәашәаралагьы еиуеиԥшым аамҭақәа рзы иҟаҵаз аҿаԥшьқәа амоуп.
Мрагыларатә фасад аҿы иаанханы иҟоуп ажәытә ақырҭуа адҩылақәа зну 5 хаҳәк, абарҭ адҩылақәагьы XI ашәышықса I аԥшьбрак иаҵанакәеит. XVII ашәышықәсазы Леван II Дадиани Елыртәи ауахәама ирҽеит. 1730 шықәсазы Одишьтәи аҭауадра иажәылаз аҭырқәцәа ауахәама рыблит. Убасҟан ауахәама аҭыӡсахьақәагьы блит, аха, Одишьтәи аҭауадцәа ирласӡаны ауахәама еиҭашьақәдыргылеит. Имереҭи аҳцәа Алеқсандр V-и (1720-1752), Соломон I-и (1752-1784), Давиҭ II-и (1784-1789), Соломон II-и ( 1789-1810) хәыда-ԥсада ауахәама иарҭеит амаҵзуҩцәеи анаделқәеи. Абаҟа шьаҭанкыла ирҽеин XIX ашәышықәса 40-тәи ашықәсқәа рзы.
Ҳаамҭазтәи аҭагылазаашьа
Гьаргь ацқьа ихьӡала Елыр иҟоу ауахәамаҿы анцәаимаҵзура амҩаԥгара иаҟәыҵит 90-тәи ашықәсқәа индыркны. Елыртәи ауахәама анашьоуп Қырҭтәыла амилаҭтә ҵакы змоу абаҟа астатус.
Аиубилеитә монета
2009 шықәса абҵара 23 рзы, Гьаргь ацқьа иныҳәамш азгәаҭаразы, Қырҭтәыла амилаҭтә банк иҭнажьит Гьаргь ацқьа иуахәама иазку, 10 лари аноминал змоу, араӡнытә, гәаларшәагатә, аколлекциатә монета.
Авикипеиа:Афорум/Апроблематә лахәылацәа
Ари адаҟьа азкызаара ахцәажәарахь:
Spam
Hello. The creations of Special:Contribs/2600:1700:1E0:6B2F:4C18:7B7A:738A:5DBB should be deleted as the pages are essentially empty and provide no useful information. The person behind this IP, and many other IPs, go to small wikis to create such pages to boost Special:Stats. pinging admin for comment. Minorax (обсуждение) 08:21, 3 ажьырныҳәамза 2022 (UTC)
Гьаргь ацқьа ихьӡала Елыр иҟоу ауахәама
Аиубилеитә монета
Аноминал: 10 лари
Акапан: 28.28 гр., адиаметр: 38.61мм,
Аилазаара: Ag.925 ,
Ахаҭабзиара: иреиҳаӡоу –„Proof“
Ахыԥхьаӡара: 1500 цыра.
Амонета ҟаҵан 2009 шықәсазы, финлиандиатәи ахьирҭаҿы.
Амонета адизаин авторцәа роуп: Мамука Гонгаӡеи (ареверс) Ҭемур Аԥхаӡеи (аверс).
Аверс: адизаин акомпозициа ҟаҵоуп XVII ашәышықәсазы италиатәи абер Кристофоро де Кастелли иҟаиҵаз асахьақәа рышьаҭала – Гьаргь ацқьа ихьӡала Елыр иҟоу ауахәамеи, Елыр ақыҭеи, аҽыуааи. Акомпозициа ҟаҵоуп Кавказтәи ашьхақәа рқәыԥшылараҿы. Амонета ладахьтәи арӷьаратәи ахәҭаҿы ақәҩыра ҟаҵоуп „Қырҭтәыла“, иара убас, аҭыжьра ашықәс «2009».
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Аԥсны ауахәамақәа
72 (ахыԥхьаӡара)
72 (хынҩажәи жәаҩа) — анатуралтә ахыԥхьаӡара 72.
Ахьарԥшқәа
072
Ԥхынҷкәынмза 30
Ԥхынҷкәынмза́ 30 (Ԥхынҷкәынмза́ ҩажәижәаба́), Дека́бр 30, Ԥхынҷкәы́н 30 — григориантәи амзар 364-тәи амш (365-тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 1 мшы.
Гәымсҭатәи абааш-зал
Гәымсҭатәи абааш-зал (გუმისთის ციხე-დარბაზი) — Аԥсны Гәымсҭа ақыҭан иҟоу абааш-зал. Абааш иргылан абжьарашәышықәсақәа раан. Абааш аҭӡамцқәа рҭагылазаашьа цәгьоуп, зыԥшра ҟамҵакәа аконсервациа рзутәуп.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны абаашқәа
Ԥхынҷкәынмза 31
Ԥхынҷкәынмза́ 31 (Ԥхынҷкәынмза́ ҩажәи́ жәе́иза), Дека́бр 31, Ԥхынҷкәы́н 31 — григориантәи амзар 365-тәи амш (366-тәи амш ашықәс ду ала) ауп.
73 (ахыԥхьаӡара)
73 (хынҩажәи жәаха) — анатуралтә ахыԥхьаӡара 73.
Гәыԥтәи ауахәама
Гәыԥтәи ауахәама (გუფის ეკლესია) — Аԥсны Гәыԥ ақыҭан иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылан абжьарашәышықәсақәа раан. Уи азалтә ргыламҭоуп. Иргылоуп бжаала аус зыдулоу ԥшькәакьҭақәа рыла. Аргыламҭа даараӡа иԥхасҭоуп, иаанханы иҟоуп агежьбжататә апсида. Ауахәама аҭӡамцқәа рҭагылазаашьа цәгьоуп, зыԥшра ҟамҵакәа аконсервациа рзутәуп.
73 (ахыԥхьаӡара)
Ахьарԥшқәа
073
Гәыԥтәи ауахәама
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ауахәамақәа
74 (ахыԥхьаӡара)
74 (хынҩажәи жәиԥшь) — анатуралтә ахыԥхьаӡара 74.
Ахьарԥшқәа
074
Ираҟ
Ираҟ (الْعِرَاق, IPA:ʔiːˈɾɒːk), аофициалтә хьӡы: Ираҟ Ареспублика (جُمْهُورِيَّة ٱلْعِرَاق‎, Џьомҳуриет аль-Ира́к, IPA: dʒomhuːˌɾije al-ʿIrāq) — Азиатәи аҳәынҭқарра.
Ахьарԥшқәа
Акатегориа:Азиатәи атәылақәа Акатегориа:Афедеративтә республикақәа
Дихазургатәи абаа
Дихазургатәи абаа (დიხაზურგის ციხესიმაგრე) — Аԥсны Дихазурга ақыҭан иҟоу абаа. Абаа иргылан XVI-XVII ашәышықәсқәа рзы.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны абаашқәа
Мықә акәша-мыкәша иҟоу ауахәама
Мықә акәша-мыкәша иҟоу ауахәама — Мықә ақыҭа акәша-мыкәша иҟоу ауахәама, Очамчыратәb амуниципалитет, Аԥснытәи автономтә республика, Қырҭтәыла. Ауахәама иргылан абжьарашәышықәсақәа раан. Ауахәама аҭӡамцқәа рҭагылазаашьа цәгьоуп, зыԥшра ҟамҵакәа аконсервациа рзутәуп.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ауахәамақәа
75 (ахыԥхьаӡара)
75 (хынҩажәи жәохә) — анатуралтә ахыԥхьаӡара 75.
Ахьарԥшқәа
075
Дәрыԥшьтәи абааш
Дәрыԥшьтәи абааш (დურიფშის ციხე) — Аԥсны Дәрыԥшь ақыҭан иҟоу абааш. Абааш иргылан абжьарашәышықәсақәа раан. Абааш аҭӡамцқәа рҭагылазаашьа цәгьоуп, зыԥшра ҟамҵакәа аконсервациа рзутәуп.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны абаашқәа
Егры ацҳа абааш
Егры ацҳа абааш (ენგურის ხიდის ციხე) — Аԥсны Егры ацҳаҿ иҟоу абааш. Абааш иргылан  XVI-XVIII ашәышықәсқәа рзы.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны абаақәа
76 (ахыԥхьаӡара)
Ахьарԥшқәа
076
Танзаниа
Танзаниа (Tanzania, Tanzania), аофициалтә хьӡы: Еиду Ареспублика Танзаниа (Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, United Republic of Tanzania) — Африкамрагыларатәи атәыла.
Административтә шара
Танзаниа 31 административтә регионқәа (mkoa) рыла ишоит.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Африкатәи атәылақәа Акатегориа:Ареспубликақәа Акатегориа:Асоциалисттә тәылақәа
Бабушаратәи ауахәама
Бабушаратәи ауахәама (ბაბუშარის ეკლესია) — Аԥсны Бабушара ақыҭан иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылоуп абжьарашәышықәсақәа раан. Ауахәама аҭӡамцқәа рҭагылазаашьа цәгьоуп, зыԥшра ҟамҵакәа аконсервациа рзутәуп.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ауахәамақәа
Того
Того (Togo), аофициалтә хьӡы: Тоголезтәи Ареспублика (République togolaise) — Африкамраҭашәаратәи атәыла.
Административтә шара
Того 5 административтә регионқәа (régions) рыла ишоит.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Африкатәи атәылақәа Акатегориа:Ареспубликақәа
Ешыратәи ауахәама
Ешыратәи ауахәама (ეშერის ეკლესია) — Аԥсны Ешыра ақыҭан иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылан аҿиоу абжьарашәышықәсақәа раан. Ауахәама аҭӡамцқәа рҭагылазаашьа цәгьоуп, зыԥшра ҟамҵакәа аконсервациа рзутәуп.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ауахәамақәа
Аа
300px|мини|Аа А́а (Táxus baccáta) — ҵиаа
Ахьарԥшқәа
Акатегориа:Аҵиаақәа
Диоскуриатәи абаа
Римаа ари абаа дыргылеит ҳ. ҟ. I ашәышықәса II азбжазы, антикатә ақалақь Диоскуриа андыргыла ашьҭахь, ажәытә абаа ацәынхақәа рҿы. Убри аамҭа инаркны абааҿы итәан римтәи абаахьчаҩцәа. 131 шықәсазы, аинспекциатә ныҟәара аан, абааи римтәи агарнизони ибеит римтәи агеографи аҭоурыхҭҵааҩи Флави Арриан (95-175 шш.). Абаа VI ашәышықәсанӡа иҟан. Аҟәаратә цәаҳәа алаҟәреи амшын ахыҵреи амшала, уажәазы Диоскуриатәи абаа ацәынхақәа Аҟәатәи аӡыбжьахала аҵан ишьҭоуп. Абаа акырӡа идууп, уи аладатәи ахәҭа амшын иагахьеит. Агәара, инақәыршәаны, 1200 аквадраттә метр аҵакыра амоуп. Абаа еиҵыхуп мрагылара-мраҭашәратә хырхарҭала. Абаа акәакьқәа рҿы абастионқәа иҟан, ҩадахьала иҟаз ҩ-бастионк еиқәхеит. Аҟәа аԥшаҳәа андыргылоз, 1956 шықәсазы, амшын агаҿы иҟаз аҭӡамц ԥыржәеит, анеҩс, ԥыҭраамҭак ашьҭахь, алада-мраҭашәаратә кәакь аҿы иҟаз абастион аҿы аресторан «Диоскуриа» дыргылеит. Аԥшьбатәи абастион убас ихырбгалоуп, зынӡаск иубарҭам. Аԥшаҳәатә бульвар ари абаҟа ҩ-хәҭакны еиҟәнашоит. Абаа ахаҳәи акьыртә ршьышьи ирылхны иргылан. 1578 шықәсазы аҭырқәцәа абри ақалақь рнапаҿы иаарган, ирҿыцны абаа дыргылеит. XVIII ашә. анҵәамҭеи XIX ашә. алагамҭеи азы абраҟа иҟан аԥсуаа раҳцәа ртәарҭа. 1810 шықәса ԥхынгәы азы аурыс ар рдесант, абаа иажәылан, акыраамҭа абомбақәа аларыжьуа, рнапаҿы иааргеит. Убасҟан абаа аурыс архәҭақәа ргыларҭаны иҟалеит. Аурысцәа абаа азкызаара рыԥсахит. XX ашәышықәса актәи аԥшьбарак азы абаа абахҭа аҳасаб ала рхы иадырхәон. Уажәазы абаа аҭӡамцкәа рҭагылазаашьа цәгьоуп, зыԥшра ҟамҵакәа аконсервациа рзутәуп.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны абаақәа
Замбиа
Замбиа (Zambia), аофициалтә хьӡы: Замбиа Ареспублика (Republic of Zambia) — Африкатәи атәыла, 1964 ш. рҟынӡа Аҩадатәи Родезиа иахьӡан.
Административтә шара
Замбиа 10 апровинциақәа (Provinces) рыла ишоит.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Африкатәи атәылақәа Акатегориа:Ареспубликақәа
Аабӷьы
Áабӷьы (epimedium colchica) — ҵиаа
Ахьарԥшқәа
Акатегориа:Аҵиаақәа
Ааглых
Ааглых
Ааглых хьанҭа
Ааглых хьанҭа
77 (ахыԥхьаӡара)
77 (хынҩажәи жәибжь) — анатуралтә ахыԥхьаӡара 77.
Ааглых хьанҭа
Ахьарԥшқәа
Акатегориа:Ааглых
77 (ахыԥхьаӡара)
Ахьарԥшқәа
077
Бабушаратәи Ҵҟаба абааш
Бабушаратәи Ҵҟаба абааш (ბაბუშარის წყაბას კოშკი) — Аԥсны Бабушара ақыҭан иҟоу абааш. Абааш иргылоуп XVI-XVII ашәышықәсақәа раан.
Ааглых лас
Ааглых лас
Бабушаратәи Ҵҟаба абааш
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны абаашқәа
Баӷмарантәи архитектуратә комплекс
Баӷмарантәи архитектуратә комплекс (ბაღმარანის არქიტექტურული კომპლექსი) — Аԥсны Бамӷаран ақыҭан иҟоу акомплекс. Акомплекс иргылоуп абжьарашәышықәсақәа раан.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны архитектуратә комплексқәа
82 (ахыԥхьаӡара)
82 (ԥшьынҩажәи ҩба) — анатуралтә ахыԥхьаӡара 82.
Ахьарԥшқәа
082
78 (ахыԥхьаӡара)
78 (хынҩажәи жәаа) — анатуралтә ахыԥхьаӡара 78.
Ахьарԥшқәа
078
Ааглых лас
Ахьарԥшқәа
Акатегориа:Ааглых
Зеганитәи ауахәама
Зеганитәи ауахәама (ზეგანის ეკლესია)  — Аԥсны Зегани ақыҭан иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылан абжьарашәышықәсақәа раан. Ауахәама аҭӡамцқәа рҭагылазаашьа цәгьоуп, зыԥшра ҟамҵакәа аконсервациа рзутәуп.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ауахәамақәа
Веселовкатәи ауахәама ахыжәжәарақәа
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ауахәамақәа
Баӷмарантәи ауахәама
Баӷмарантәи ауахәама (ბაღმარანის ეკლესია) — Аԥсны Баӷмаран ақыҭан иҟоу ауахәамаа. Иргылоуп абжьарашәышықәсақәа раан. Ауахәама аҭӡамцқәа рҭагылазаашьа цәгьоуп, зыԥшра ҟамҵакәа аконсервациа рзутәуп.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ауахәамақәа
Зимбабве
Административтә шара
Зимбабве 8 апровинциақәеи (Provinces) 2 апровинциала ақалақьқәи рыла ишоит.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Африкатәи атәылақәа Акатегориа:Ареспубликақәа
Баӷмарантәи аҟәырӷтә уахәама
Баӷмарантәи аҟәырӷтә уахәама (ბაღმარანის გუმბათიანი ეკლესია) — Аԥсны Баӷмаран ақыҭан иҟоу ауахәама. Иргылоуп 1898 шықәсазы. Ауахәама аҭӡамцқәа рҭагылазаашьа цәгьоуп, зыԥшра ҟамҵакәа аконсервациа рзутәуп.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ауахәамақәа
Гәдаатәи Барбара ацқьа луахәама
Гәдаатәи Барбара ацқьа луахәама (გუდავის წმინდა ბარბარეს ეკლესია) — Аԥсны Гәдаа ақыҭан иҟоу ауахәама. Ауахәама иргылан VI-VII ашәышықәсқәа рзы. Галтәи амуниципалитет Гудава ақыҭан иҟоу архитектуратә баҟа. Ауахәама игылоуп Самурзаҟано адәкаршәраҿы, Оқәым аӡиас армарахьтәи аҟәараҿы, 12 км. рыла Гал ацентр иацәыхараны. Ауахәама иргылан VI-VII ашәышықәсқәа раан.
Ахцәажәара
Аҭоурыхтә қыҭа Гудава иаҵанакәан уажәтәи ақыҭақәа: Актәи Гудава, Аҩбатәи Гудава, насгьы, Гудава иаҵанакәаз егьырҭ атерриториақәагьы. Археологиатә ажрақәа раан ишеилкаахаз ала, Гудава аҭыԥаҿы ауаҩы дынхон ҳ.ҟ. II азқьышықәса анҵәамҭазгьы. Икьасоу антикатә аамҭеи заатәи абжьаарашәышықәсақәеи рзы Гудава - ақалақь еиԥшыз еиланхарҭан, абаа ала ихкаан, Зигани, ма Зегани ахьӡала акәын ишдырыз. Гудаватәи абаа Римтәи аимпериа иатәыз Азиа Маҷ апровинциақәа рыхьчаразы идыргылоз абаақәа рсистема иаҵанакәан. Аҵарауаа ргәаанагарала, ажәытә абырзентәи византиатәи аепоха ахыҵхырҭақәа рҿы зыӡбахәы ҳәоу Зигани абаа Гудаватәи абаа акәзар ҟалап. IV ашәышықәса анҵәамҭеи V ашәышықәса алагамҭеи азы араҟа игылан римаа ркогорта. VII- X ашәышықәсақәа раан Лазика иҟаз аепископцәа ртәарҭақәа ԥшьба руакы Гудава акәын иахьыҟаз. Ишдыруа ала, X ашәышықәса 70-тәи ашықәсқәа рзы иеиду Қырҭтәыла раԥхьатәи аҳ Баграт III Багратиони Гудаватәи аепископцәа ртәарҭа иаԥыхны, уи ацынхәрас Бедиа акафедра ҿыц аԥиҵеит : „Бедиа атәарҭа иргыланы, аепископцәа ртәарҭас иҟаиҵеит, Гудава аепископцәа ртәарҭа ацынхәрас“. Мрҭашәаратә Қырҭтәыла арегион аҿы Константинопольтәи ауахәама Гудава асахьала ашьаҭа ӷәӷәа аман, убри аҟынтә, Гудаватәи аепископцәа ртәарҭа аԥыхра - иаку ақырҭуа афеодалтә монархиа арӷәӷәареи азеиԥш ақырҭуа уахәаматә политика аԥҵареи акәын изызкыз. Убри анеҩс, Гудава, ауахәаматә центр ду аҳасабала, ахыҵхырҭақәа рҿы иарбам. 1654 шықәсазы Арханџьело Ламберти еиқәиршәаз ахсаалаҿы иарбоуп „Гуда“. Гудава абааи егьырҭ аҭоурыхтә ргыламҭақәеи рхыжәжәарақәа рылагьы иубарҭоуп еиуеиԥшым аҭоурыхтә епохақәа раан абри ақыҭаҿы иакымкәа ауахәамақәа шыҟаз. Иахьанӡагьы иаанханы иҟоуп азалтә хкы иаҵанакәа ауахәама ахыжәжәарақәа, уи еиуеиԥшым аамҭақәа раан имҩаԥгаз аиҭашьақәыргыларатә усурақәа рышьаҭа анубаалоит. Азалтә хкы иаҵанакәа ауахәамақәа абжьарашәышықәсақәа раан ақырҭуа ауахәаматә архитектуразы иҟазшьарбаган. Убри аҟынтә, аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа инрықәыршәаны, Гудаватәи ауахәама аргылара ҵаҟатәи архонологиатә аҳәаа VI-VIII ашәышықәсақәа ракәзар ҟалап, насгьы, XV, ма XVI ашәышықәсазы ауахәама аиҭашьақәыргылара аҭыԥантәи афеодал Рабаҭи иара иԥшәма Нугамҵиреи рыхьӡқәа ирыдҳәалоуп, дара рыхьӡқәа ҳәоуп ауахәама аргыларатә ктитортәи адҩылаҿы.
Гудаватәи ауахәама адҩылақәа
Гудаватәи ауахәама агәараҿы аарԥшуп ахаҳәҟьаԥс, аҭыԥантәи ауааԥсыра ишырҳәо ала, ари ахаҳә ауахәама аладатәи аҭӡамц ибжьаргылан. Ахаҳәҟьаԥс ҩ-хәҭакны ишоуп, аорнаметқәа рыла иҩычоу арамка иҭаргылоуп. Уажәазы ахаҳәҟьаԥс С. Джанашьиа ихьӡ зху аҳәынҭқарратә музеи ахаҳәтә баҟақәа рфонд аҿы ишьҭоуп. Ахаҳәҟьаԥс аорнаментқәа рыла иҩычоу арамrа иҭагылоуп, уи ахаҳәҟьаԥс армарахьтәи аганахьалагьы инагӡоит, уаҟа аџьар асахьа зныз абри аҩызаҵәҟьа арамка иҟан. Уи аиаалатә ган уажәгьы ахаҳә аҿы иубараҭоуп. Инеизакны, ахаҳәҟьаԥс 3 хәҭак рыла ишьақәгылоуп, рыхԥагьы рҿы адҩылақәа иҟоуп. Аџьар асахьа ахьаныз актәи ахәҭа адҩыла:
Аџьар ҵаҟатәи ахәҭаҿы армарахьала иҟоу адҩыла:
Ахаааҳәҟьаԥс ақәыԥшылара агәҭаны иҟоуп 4 цәаҳәак рыла ишьақәгылоу, ақырҭуа асомҭаврули адҩыла, уи хԥаны иҟоу аибаркыра акәыршоуп. Ахаҳә хыхьтәи арӷьарахьтәи акәакь иԥҽуп, убри амшала адҩылаҿы графемақәак аԥхасҭа роуит: