cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Зурабишьвили, Саломе Леван-иԥҳа
Саломе Леван-иԥҳа Зурабишьвили (სალომე ლევანის ასული ზურაბიშვილი; 18, Париж, Франциа) — Қырҭтәыла апрезидент лоуп.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Қырҭтәыла президентцәа Акатегориа:Қырҭтәылатәи аполитикцәа Акатегориа:1952 шықәсазы ииз Акатегориа:Хәажәкырамза 18 рзы ииз
Хәажәкырамза 24
Хәажәкырамза́ 24 (Хәажәкырамза́ ҩажәи́ ԥшьба́), Ма́рт 24, Хәажәкы́ра 24 — григориантәи амзар 83 тәи амш (84 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 282 мшы.
Галхәыч
thumb|100px|Галхәыч Галхәыч. Ҭҟәарчал араион ( : Гал араион).
Аҳабла
6 :
Абара'
Акатегориа:Тҟәарчал араион ақыҭақәа
Речхәы
thumb|100px|Речхә Речхәы || Речхьи — Ҭҟәарчал араион ( : Гал араион).
Аҳабла
3 :
Абара'
Акатегориа:Тҟәарчал араион ақыҭақәа
Абжьынҵ
300px|мини|Абжьынҵ Áбжьынҵ (Rhododéndron lúteum) — ҵиаа.
Ахьарԥшқәа
б
Абҟәылбӷьы
мини|Абҟәылбӷьы Абҟәы́лбӷьы (Valeriana alliarfolia) — ҵиаа.
Ахьарԥшқәа
б
Хәажәкырамза 25
Хәажәкырамза́ 25 (Хәажәкырамза́ ҩажәи́ хәба́), Ма́рт 25, Хәажәкы́ра 25 — григориантәи амзар 84 тәи амш (85 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 281 мшы.
Ҵарча
thumb|100px|Ҵарча Ҵарча. Ҭҟәарчал араион ( : Гал араион).
Аҳабла
4 :
Абара'
Акатегориа:Тҟәарчал араион ақыҭақәа
Шушаник лгәаҟрақәа
Шушаник лгәaҟрaқәa, игәаҟра (წამებაჲ წმიდისა შუშანიკისი დედოფლისაჲ – Ҵамебаи Ҵминдиса Шушаникиси Дедоԥлисаи) — Иакоб Цуртавели рҿиамҭа (476—483 шш.)
Алықьса Гогәуеи иареи еицхырааны Иаков Цурҭавели иҭоурыхтә рҿиамҭа „Шушаник игәаҟра“ аԥсышәала идырцәажәахьан.
Алиутература
Акатегориа:Қырҭтәылатәи алитература Акатегориа:Қырҭтәылa ақьырсиантә дин
Амакедон бызшәа
thumb|300px Амакедо́н бызшәа́ (македонски јазик) — Аҩадатәи Македониа аҳәынҭқарратә бызшәа иамоуп. Славиан группа, индо-европеитә ажәла иреиоуп.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Абызшәақәа Акатегориа:Амакедон бызшәа
Абларкыга
300px|мини|Абларкыга Абларкы́га (Papáver) — ҵиаа.
Ахьарԥшқәа
б
Венгриа
Венгриа, Мадиартәыла (Magyarország) — Европа атәыла иауакуп.
Аҵанакы –.
Аҳәынҭқарра иаланхо –.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Европатәи атәылақәа Акатегориа:Ареспубликақәа Акатегориа:НАТО атәылақәа
Чхәарҭал
thumb|100px|Чхәарҭал Чхәарҭал. Тҟәарчал араион ( : Гал араион).
Аҳабла
7 :
Абара
Акатегориа:Тҟәарчал араион ақыҭақәа
Хәажәкырамза 26
Хәажәкырамза́ 26 (Хәажәкырамза́ ҩажәи́ фба́), Ма́рт 26, Хәажәкы́ра 26 — григориантәи амзар 85 тәи амш (86 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 280 мшы.
Блумфонтеин
Блумфонтеин (Bloemfontein) – Алада-Африкатәи Ареспублика аҳҭнықалақьқәа дреиуоуп.
Акатегориа:Алада-Африкатәи Ареспублика ақалақьқәа Акатегориа:Аҳҭнықалақьқәа
Тҟәарчал
Аланхо
Акатегориа:Аԥсны ақалақьқәа Акатегориа:Аԥсны ақалақьқәа-фырхаҵа
Аацы
thumb|150px|Аацы Аацы ( ააცი). Гәдоуҭа араион.
Абара'
Акатегориа:Гәдоуҭа араион ақыҭақәа
Хәажәкырамза 27
Хәажәкырамза́ 27 (Хәажәкырамза́ ҩажәи́ бжьба́), Ма́рт 27, Хәажәкы́ра 27 — григориантәи амзар 86 тәи амш (87 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 279 мшы.
Хәажәкырамза 28
Хәажәкырамза́ 28 (Хәажәкырамза́ ҩажәи́ ааба́), Ма́рт 28, Хәажәкы́ра 28 — григориантәи амзар 87 тәи амш (88 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 278 мшы.
Аделаида
Аделаида (Adelaide) – Австралиатәи ақалақь, Аладатәи Австралиа аштат иаҳҭнықалақь. Аделаида иаланхоит 1,3 миллионк инарзынаԥшуа ауааԥсыра.
Акатегориа:Австралиа ақалақьқәа
Абнагәил
300px|мини|Абнагәил Áбнагәил (Rōsa) — ҵиаа.
Ахьарԥшқәа
б
Акартош
Аҭоурых
Уи аџьынџь ахьыҟоу Аладатәи америкаҿы иахьанӡагьы ииуеит абна картош захьӡу акартош зхылҵыз аҵиаа. Европаҟа акартош аазгаз аиспанцәагьы уи зырҭаз егьырҭ ажәларқәагьы шәышықәса еиҳаны ирыздыруамызт фатәыс ахархәашьа. Еиҭарҳауан ашәҭ зҿало ҵиаа џьашьахәык аҳасабала. 1565 шықәсазы аиспанцәа иааргаз ари аҵиаа ауаа фатәыс рхы иадырхәоит XVII ашәышықәса анҵәамҭа инаркны. Урыстәылаҟа акартош аанагеит Пиотр I ихаан. Ааҵәак акартош Голландиантәи иааганы ауаа ирзишеит, аха уи лассы изамышьцылеит иара дшақәгәыӷуаз еиԥш. Анхацәа ирымбацыз аҵиаа алаҵара мап ацәыркуан, XIX ашәышықәса алагамҭанӡа абри аус рххатәыс анхацәеи урҭ ирхагылаз ҭауади аамсҭеи ирыман. «Акартош бунтқәа» рыхәаҽразы акырынтә рхы иадырхәахьан аруаа. Аҵыхәтәаны, анхацәа мчыла-хаала акартош алаҵара иаладыргеит. Уажәы ари аҵиаа аурысцәа, абеларусцәа, аукраинцәа уб. иҵ. европатәи ажәларқәа рхы иадырхәоит фатәыс егьырҭ аҵиаақәа зегьы раасҭа. Уи зыбзоурахаз акартош ҵиаа аарыхра ахьуадаҩми акартошхы ахаҭа иалоу афатәқәа рхаҳара ахьыбзиоуи роуп. Акартошхы ирацәаны иалоуп акрахмал. Уи иалырхуеит арахә рхәы, асԥирҭ. Акартош ашәҭқәа амати рымаӡам азы ашьхыцқәа рҭааӡом. Уи ашәҭқәа рхала ибыбыцыркхауеит. Ирҿало ашәырқәа – аргәыц иаҵәақәа рыҩныҵҟа иргәылоуп ажәлақәа. Акартош ажәла иахылҵуа акартошхқәа ссахоит. Убри азы акартош дырҿиоит акартошхы ала. Акартош мыцхәы аԥхарреи, ахьшәашәареи, аӡи зҭахым ҵиаауп. Анышә рҵәыраҿы илоу акартошцыра 3-нтә ирашәазар иунаҭоит киллограммк аҟынӡа аҽаҩра. Акартош алаҵара ауеит заа, аҵаара ианаҟәыҵлакь иаразнак. Усҟан иахьылоу анышә имцәылаҵаарц азы ихырҩоит. Ашьаҭақәа рацәахарц азы акартошхқәа ларҵоит еиҩырссаны, усҟан еиҟәыршәоу аса хымԥада иамазароуп апытҟәыр атәарҭа – аларҭа. Акартошхы аҵиаа изладҳәалаз аган ианыларҵо идырхоит ҵаҟа, усҟан апытҟәырқәа еиҳа ирзыманшәалахоит лассы анышә ахәыҵыҵра. Ацәа шахоу ижәу акартошхы иалоуп ихәарҭоу афатәқәа еиҳа ирацәаны.
Ахьарԥшқәа
Акатегориа:Аҵиаақәа
Абнахәырма
300px|мини|Абнахәырма Абнахәы́рма (Diospyros lotus) — ҵиаа.
Ахьарԥшқәа
б
Баслатәи ацҳа
thumb|300px|Баслатәи ацҳа Баслатәи ацҳа, Ҭамар лыцҳа (ბესლეთის ხიდი, თამარის ხიდი) — Аԥсны XI-XII ашәышықәсақәа ирыҵанакәа культура аматериалтә баҟа, Аҟәа, Басла аӡиас аҟны иҟоу, бжьашшарак змоу ахыргьагьатә ацҳауп. Ацҳа 35 м. ауреи 8 м. аҳаракыреи амоуп. Аҳаши ахаҳәқәеи рыла иргылоуп. Аганахьала иҟоу ахаҳәҟьаԥс иануп ақырҭуа аҩыра Асомҭаврули анбанқәа. Мраҭашәаратә аганаҿы Асомҭаврули ала адҩыла ҟаҵоуп. 2006 шықәса абҵарамза 7 рзы, Қырҭтәыла ахада идҵа ала, Баслатәи ацҳа амилаҭтә ҵакы змоу иеиҭамҵуа акультуратә баҟа акатегориа анашьан.
Адҩылаҿы Қырҭтәыла аҳ Баграт  III (978-1014), ма Баграт  IV (1027-1072) иӡбахә ҳәоуп.
ԥаса ацҳа авара игылан  ашьхаруаа ржәыларақәа рҟынтә  ақалақь  алаларҭа зыхьчоз абааш. Аҵыхәтәантәи аамҭанӡа ацҳа аханы иаанханы иҟан ақырҭуа текст зныз амонументалтә ахаҳәтә стела. 1990-тәи ашықәсқәа ралагамҭазы астела иӡит.
Баслатәи ацҳа ирыцқьаны еиҭашьақәыргылатәуп.
Азхьарԥшқәа
[http://maps.nekeri.net/afxazeti/ka/%e1%83%91%e1%83%94%e1%83%a1%e1%83%9a%e1%83%94%e1%83%97%e1%83%98%e1%83%a1-%e1%83%ae%e1%83%98%e1%83%93%e1%83%98/ სოფ. ბესლეთის ხიდი]
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Аԥсны ацҳақәа
Абгархықә
thumb|150px|Абӷархықә Абгархықә || Абӷархықә (აბღარხუქი). Гәдоуҭа араион.
Аҳабла
6 :
Абара'
Акатегориа:Гәдоуҭа араион ақыҭақәа
Ҟазахсҭан
Ҟазахсҭан (Қазақстан; Qazaqstan), аофициалтә хьӡы — Ҟазахсҭан Ареспублика (Қазақстан Республикасы; Qazaqstan Respýblıkasy) — Европатәии Азиатәии аҳәынҭқарроуп.
Аҵанакы –.
Аҳәынҭқарра иаланхо –.
Апрезидент—Касым-Жомарт Кемел-иԥа Токаев.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Европатәи атәылақәа Акатегориа:Азиатәи атәылақәа Акатегориа:Ареспубликақәа
Хәажәкырамза 29
Хәажәкырамза́ 29 (Хәажәкырамза́ ҩажәи́ жәба́), Ма́рт 29, Хәажәкы́ра 29 — григориантәи амзар 88 тәи амш (89 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 277 мшы.
Брисбен
Брисбен (Brisbane) – Австралиатәи ақалақь, Квинсленд аштат иаҳҭнықалақь. Брисбен иаланхоит 2,35 миллионк инарзынаԥшуа ауааԥсыра.
Акатегориа:Австралиа ақалақьқәа
Аҷандара
thumb|150px|Аҷандара Аҷандара (აჭანდარა). Гәдоуҭа араион.
Аҳабла
8 :
Абара'
Акатегориа:Гәдоуҭа араион ақыҭақәа
Бзыԥтәи абаа
Бзыԥтәи абаа (ბზიფის ციხე) — Аԥсны абаа, Бзыԥ ақыҭан игылоуп. Ихкааны иҟоу абааш аҵакырадгьыл аҿы иаанханы иҟоуп VIII-X ашәышықәсақәа ирыҵанакәа ауахәамеи егьырҭ аргыламҭақәеи рцәынхақәа. Аанда аҟәарчқәеи, аконтрфорсқәеи, агәашәи амоуп. Абааш аџьар-ҟәырӷтә ргыламҭоуп. Аинтериер аҿы аҟәырӷ ԥшь-шьаҟак ирықәгылоуп, мрагыларахьала аԥсидқәа амоуп. Афасад адекор ала ирҩычоуп.
2006 шықәсазы, Қырҭтәыла ахада идҵа ала, Бзыԥтәи абаа амилаҭтә ҵакы змоу иеиҭамҵуа акультуратә баҟа акатегориа анашьан.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Аԥсны абаашқәа
Абрынџь
300px|мини|Абрынџь Абры́нџь, Аԥры́нџь (Oryza sativa) — ҵиаа.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Аҵиаақәа
Аҟәа
А́ҟәа (Сухум, სოხუმი) — Аԥсны иаҳҭнықалақьыуп. Аҟәа даара акрызхыҵуа қалақьыуп. ԥасатәи Аҟәа- Диоскуриа ахьӡын. Уи иахьа амшын аҵаҟа иҵәахыуп, иҟоуп.
Аҟәа ақалақь статус 1848-тә шыҟәсантә иауит. Иара атәыла агәҭабжьаратәи хәҭаҿы, 107 км Урыстәылатә ҳәаҟнытә, Еиқәамшын игаҟны иҟоуп. Аӡиасқәа Кьалашәыр, Басла, Хакьыԥсы ақалақь иалсны рцоит.
Административ-территориалтә шара
Аҟәатәи араионқәа:
Аҟәа амилаҭтә аилазаара:
Аҭоурых
Аиланхарҭақәа-агыларҭақәа раԥхьаӡа ақалақь территориаҟны ҵаҟатәи палеолит аамҭаҟны, 300-ҟа нызқь шықәса раԥхьа рызцәырҵит.
Аҭыԥантәи аиланхарҭа ду Аҟәа аҭыԥ аҿы, х-шьхақәа (Иашҭәа, Бырца, Гәарда) ашьпаҿы VI-тә шә-шқ-ҿы И. иираӡа Милеттә барзен аҭуџьарцәа аколониа Диоскуриа (Диоскуриада) иршьаҭаиркит. Дара ақалақь ҩ-иашьцәа Диоскурцәа – Кастәари Поливдеки, ирхырҵеит.
Агеографиа
Ақалақь атәыла агәҭабжьаратәи хәҭаҿы, 107 км Урыстәылатә ҳәаҟнытә, Еиқәамшын игаҟны иҟоуп. Аӡиасқәа Кьалашәыр, Басла, Хакьыԥсы ақалақь иалсны рцоит.
Атранспорт
Аҟәатәи ауаажәларратә транспорт атроллеибуси автобуси имоуп. Ақалақь итранспорт хкы хада – троллеибусоуп. Автобустә маршрутқәа рацәа ауп.
Ахьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ақалақьқәа Акатегориа:Аҳҭнықалақьқәа
Хәажәкырамза 30
Хәажәкырамза́ 30 (Хәажәкырамза́ ҩажәижәаба́), Ма́рт 30, Хәажәкы́ра 30 — григориантәи амзар 89 тәи амш (90 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 276 мшы.
Амжәықәхәа
Аҳабла
3 :
Алмышәӡахәа
thumb|250px|Алмышәӡахәа thumb|250px|Clematis vitalba Алмышәӡахәа / Амшәӡахәа  (алат. Clematis vitalba)
Акатегориа:Аҵиаақәа
Ҳаџьымба, Рауль Џьумка-иԥа
Рауль Џьумка-иԥа Ҳаџьымба (21, Тҟәарчал, Аԥсны) — Аԥсны аҳәынҭқарра Ахада.
Абиографиа
Диит хәажәкырамза 21, 1958 шықәса рзы, Тҟәарчал ақалақь; 1975 шықәсазы далгеит Тҟәарчалтәи ахабатәи абжьаратә ашкол; 1976-1978 шш. Асовет ар ахаҭақәа рҿы аррамҵзура дахысуан; 1984 шықәсазы далгеит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет, азиндырратә факультет; 1986 шықәсазы аҵара иҵон Минсктәи СССР аҳәынҭқарратә шәарҭадара аилак ашкол аҟны; 1986-1992 шш. Тҟәарчал ақалақь аҿы Аҳәынҭқарратә шәарҭадаратә маҵура аусзуҩыс дыҟан; 1992-1993 шш. Мрагыларатәи афронт аԥшыхәреи аконтрԥшыхареи рнаԥхгаҩыс дыҟан; 1993-1995 шш. аус иуан Аԥсны аҳәынҭқарра шәарҭадаратә маҵзура аусбарҭвқәа рҿы; 1996-1999 шш. Аԥсны Аҳәынҭқарратә ҳазалхратә еилакы аҿы аконтрабанда аҿагыларазы аҟәша аиҳабыс, Ахантәаҩы актәи ихаҭыԥуаҩыс дыҟан; 1999-2003 шш. Аԥсны аҳәынҭқарра ашәарҭадаратә маҵзура ахантаҩыс, атәылахьчара аминистрс, Аԥсны аԥыза-министр актәи ихаҭыԥуаҩыс дыҟан; 2003-2004 шш. Аԥсны аԥыза-министрс дыҟан; 2005-2009 шш. Аԥсны Аҳәынҭқарра Ахада ихаҭыԥуаҩс дыҟан; 2009-2015 шш. Аԥсны Аҳәынҭқарра ауаажәларра-политикатә партиа «Аԥсны жәлар ракзаара Афорум» ахантәаҩыс дыҟан; 2012 ш. Аԥсны Жәлар реизара адепутатс далхын; 2014 ш. инаркны Аԥсны Ахәынҭқарра Ахадас дыҟоуп; Аинрал-маиоруп, «Леон иорден» ианашьоуп; Дҭаарацәоуп, ҩыџьа ахшара драбуп.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:1958 шықәсазы ииз Акатегориа:Хәажәкырамза 21 рзы ииз Акатегориа:Аԥсны аполитикцәа 04 Акатегориа:Аԥсны ахада ихаҭыԥуаҩцәа Акатегориа:Аԥсны аԥыза-министрцәа Акатегориа:Ҳаџьымаа
Абҳәа
300px|мини|Абҳәа Абҳәа́ (Prúnus) — ҵиаа.
Ахьарԥшқәа
б
Бедиатәи аепископцәа ртәарҭа
Бедиaтәи aепископцәa ртәaрҭa, Бедиaтәи aепaрхиa – Аԥсны aбжьaрaшәышықәсaқәa рaaнтәи aепaрхиa. Иaԥҵaхеит Х aшәышықәсқәa рaлaгaмҭaз Бaгрaт III Гудaҟтәи иепaрхиa aҭыԥaн. Еидҵоу Қырҭтәылa XI-XV aшә. ахаан, Бедиaтәи aепископцәa ртәaрҭa Қырҭтәылa aхьынӡaнaӡaaӡо aкaтоликос-пaтриaрх инaпaҵaҟa иҟaн, aнaҩсaн, Қырҭтәылa хaз-хaзы ҳәынҭқaррaқәaны ианша aшьҭaхь, Аԥснытәи, мaмзaргьы мрaгылaрaтәи Қырҭтәылa aкaтоликос инапаҵаҟа.
Аҭоурых
Одышьтәи сaмҭaвро aԥҵaрa (XVI aшәышықәсa) aшьҭaхь, aбжьaaԥнеиԥш Одышьтәи мҭaвaрцәa ракәын Бедиaтәи aепископцәеи Аԥснытәи aкaтоликоси шьaқәзырӷәӷәоз. Ихшәоу абжьаражәышықәсақәа раан, Бедиатәи аепископцәа ртәарҭа аӡиасқәа Мықәи Оқәыми рыбжьара атериториа иаҵанакуан.
Аханатә Бедиатәи аепископцәа аепископ хада ититул ныҟәыргон, ХVIII ашәышықәсазы урҭ  ихадоу амитрополит-епископцәас рхы рыԥхьаӡон. Ахыҵхырҭақәа рҿы раԥхьатәи Бедиатәи аепископ хадас Гьаргь ихьӡ иуԥылоит, ари атәы азгәанаҭоит Гьаргь ацқьа ихьӡала  Елыр иҟоу ауаҳәамаҿ  иҟаҵоу XI ашәышықәса актәи аԥшьбарак иаҵанакуа аҩыра. XI ашәышықәса аҩбатәи азбжазы анаҩстәи Бедиатәи аепископ хада, свингелоз Иоане иоуп. Уи 1065 шықәсазы Баграт IV (1027-1072) иԥҳа Марҭа лнапхгарала Византиаҟа идәықәлаз аделегациа далахәын. Иӡбахә ҳәоуп Гьаргь Хуцесмоназони иаԥҵамҭа „Гьаргь Мҭаҵминдели иԥсҭазаара“ аҿы. Давид Аӷмашенебели (Аргылаҩ) Мӷвиме иазаанижьыз иуасиаҭ аҿы Свимон Бедиа-Алавердтәии Мҵигнобарҭухуцеси Свимеони (Гулаберисӡе) рыӡбахә ҳәоуп, анаҩс иара Ҷҟондидел-Мҵигнобарҭухуцеси ититул иоуит. Аџьар цқьа ахьӡала Иерусалим иҟоу аныхабаа аӷапқәа рҿы еиқәыԥхьаӡоуп XII-XV ашәышықәсақәа раан инхоз Миқаел (Гонглисбаиӡе), Николоз (Гонглисбаиӡе), Софром (Гонглисбаиӡе). Николози Софроми Бедиатәиқәа рыӡбахә ҳәоуп XIII ашәышықәса II азбжазы иаԥҵоуп ҳәа иԥхьаӡоу Бедиатәи аныхабаа асаркьалсырҭа иану аҩыраҿ. Аепископ хада Лазаре иӡбахә ҳәоуп Синатәи ашьха аныҳәатә ақәҩыраҿы (XIV ашә.), Маркоз Бедиатәи иӡбахә ҳәоуп Аџьар цқьа  аныхабаа аӷапқәа рҿы (XIV-XV ашә.), Гьыргәал Бедиатәи - Ҭопуриӡеаа рышьҭратә шәҟәы аҿы (XV ашә. I ахԥарак), Цаишьтәии Бедиатәии Иовакиме иӡбахә уԥылоит XV ашә. 70-тәи ашықәсқәа рзы (1470-1474 шықәсқәа рзы уи Мрагыларатәи Қырҭтәыла дкаталикосхоит).
XIV-XV ашә. раан Бедиатәи аепископцәа ҳәа идыруп Антон Жуанисӡе, Кириле Жванисӡе, Герман Чхетисӡе, Николоз Мхеиӡе, Николоз Ирубақиӡе - Чолоҟашвили. Евтихи Бедиатәи дигәалаиршәоит 1689-1640 шш. рзы Одышьтәи самҭавро иҟаз Урыстәыла аҳәынҭқар Михаил Романов (1613-1645) ицҳаражәҳәаҩ адикәан Федот Елчин; Андриа Бедиатәи дигәалаиршәоит   1664-1666 шш. рзы Одышьтәи самтавро иҟаз Антиохиатәи апатриарх Макарос (1636-1672); документқәак рҿы иуԥылоит XVII ашә. 70-80-тәи шш. рзы Бедиатәи акафедра иахатәаз Габриел Чиқвани иӡбахә. Иҟоу адыррақәа рыла, аҵыхәтәантәи Бедиатәи аепископ иоуп амитрополит Максим (Иашвили), ихьӡ иуԥылоит 1759ш.-1761ш. рзы имҩаԥгаз ауахәаматә еизара алахәылацәа рыбжьара. Убри аамҭазы Бедиатәи аепископцәа ртәарҭа Аԥснытәи самҭавро аҳәаақәа ирҭагӡаны иҟан. Убри ашьҭахь, ахыҵхырҭақәа рҿы Бедиатәи аепископцәа ртәарҭа аӡбахә иуԥыхьашәом. Аԥсуаа рекспансиа амшала уи аԥыххеит. 1770 шықәсазы еиқәыршәаз адокумент “Мраҭашәаратәи Қырҭтәыла ауахәамауаа рсиа“ аҿы Бедиа азгәаҭоуп аепископ дахьтәам ҭәарҭаны.
Алитература
Акатегориа:Аԥсны аепархиақәа
Анхәа
thumb|150px|Анхәа Анхәа (, ანუხვა). Гәдоуҭа араион.
Аҳабла
10 :
Абара'
Акатегориа:Гәдоуҭа араион ақыҭақәа
Хәажәкырамза 31
Хәажәкырамза́ 31 (Хәажәкырамза́ ҩажәи́ жәе́иза), Ма́рт 31, Хәажәкы́ра 31 — григориантәи амзар 90 тәи амш (91 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 275 мшы.
Ван Гог, Винсент
thumb|Ихаҭәыпортрет Винсент Виллем ван Гог, Ван Гог (Vincent Willem van Gogh, 30, Зиундерт, Недерланд — 29, Овер-сиур-Уаз, Франциа) — адуу недерландтәи асахьаҭыхҩы. мини
Абиографиа
Винсент Ван Гог диит Голландиа 1853 шықәсазы. Дсахьаҭыхыҩхаанӡа иара дырҵаҩын. Асахьаҭыхра далагеит 27 шықәса данырҭагылаз. 1886 шықәсазы иара Голландиантәи дцоит Париж инхоз иашьа Тео ишҟа. Ароуп иреиӷьыз исахьақәак ҭихит.
Ҩышықәса ара дыҟан, ашьҭахь, аладатәи Франциаҟа диасуеит уа аҳауа еиҳа иԥхан азы. Аха Ван Гог дычмазаҩын ихы итәымызт, ихы еивысын. Ихеилаԥсара анизааи зны иҩыза, асахьаҭыхҩы Поль Гоген дизыҵҟьахьан. Даҽазны,ичымзара анизааи, иара илымҳа ҿихит. Аҵыхәтәаны, уи зхеилаԥсоу рхәышәтәырҭа дҭашәеит, аха игәабзиара еиӷьымхаӡеит.
1890 шықәса ԥхынгәымза 29 рзы Винсент Ван Гог қыҭахәыҷык аҿы ишәақь аашьҭыхны амхахьы дцан, иҽишьит. 36 сааҭ рышьҭахь Ван Гог иашьа инапаҿы дыԥсуеит.
Уи аҵыхәтәантәи иажәақәа абас иҟант: «Иҟасҵаз иашоуп ҳәа сгәы иаанагоит». Ван Гог иеиԥш аӡәгьы изҭыхуамызт амхқәеи азараҟьақәеи рсахьа. Уи исахьақәа шәыгалеи мрашәахәалеи ҭәын. Иахьа исахьақәа миллионлы афунтқәа ирыԥсоуп, аха иԥсы анҭаз акоуп ииҭыз.
Алитература
Акатегориа:Недерландтәи асахьаҭыхҩцәа Акатегориа:1853 шықәсазы ииз Акатегориа:Хәажәкырамза 30 рзы ииз Акатегориа:1890 шықәсазы иԥсыз Акатегориа:Ԥхынгәымза 29 рзы иԥсыз
Абырқәацә
300px|мини|Абырқәацә Абырқәа́цә (Heracléum) — ҵиаа.
Ахьарԥшқәа
б
Арсаул
thumb|left thumb|150px|Цәкәара Арсаул || Приморск || Цәкәара (პრიმორსკოე). Гәдоуҭа араион.
Аҳабла
11 :
Абара'
Акатегориа:Гәдоуҭа араион ақыҭақәа
Ажьақәа
Ажьа́қәа (Leporidae) — ажьаԥшрақәа руеиҭа аҭаацәара. Иаҵанакуеит 63 ахкқәеи ахкеиҵақәеи, рыхьӡоуп ажьа (иаҳҳәап Lepus) ма акролик (иаҳҳәап Oryctolagus). Ажьақәа рҭаацәара аҟынтәи аԥстәқәа адунеи зегьы аҟны (Антарктидеи харантә адгьылбжьахақәеи ида) рынхоит.
Аклассификациа
мини|[[Аидаҳотәи акролик]] мини|[[Бушмен ижьа]] мини|[[Иапониатәи аҵлажьа]] мини|[[Авулканте кролик]] мини|[[Аӡбааратә кролик]] мини|[[Антилопатә жьа]] мини|[[Аласкатәи ажьа]] мини|[[Ажьа-шкәакәа (белиак)]] мини|[[Аурыс-жьа (русак)]] Ахьӡқәа аурыс «Млекопитающие» енциклопедиеи (2007) «Аԥстәқәа рбиологиа» шәҟәи рҟынтәи иаауеит.
Ианыӡааз ахкқәа:
Ахьарԥшқәа
Акатегориа:Ахшфацәа
Мшаԥымза 1
Мшаԥымза́ 1 (Мшаԥымза́ акы́), Апре́ль 1, Мшаԥы́ 1 — григориантәи амзар 91 тәи амш (92 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 274 мшы.
Бармышь
thumb|150px|Бармышь Бармышь (ბარმიში). Гәдоуҭа араион.
Абыҭә (аҵиаа)
300px|мини|Абыҭә Абыҭә (Géum urbánum) — ҵиаа.
Бармышь
Аҳабла
2 :
Мельбурн
Мельбурн (Melbourne) – Австралиатәи ақалақь, Викториа аштат иаҳҭнықалақь. Мельбурн иаланхоит 4,5 миллионк инарзынаԥшуа ауааԥсыра. 1901-1927 шықәсқәа рзы Мельбурн Австралиатәи аҳҭнықалақь иҟан.
Акатегориа:Австралиа ақалақьқәа
Аванызахәшә
300px|мини|Аванызахәшә Аваны́захәшә (Carex divulsa) — ҵиаа.
Ахьарԥшқәа
в
Мшаԥымза 2
Мшаԥымза́ 2 (Мшаԥымза́ ҩба́), Апре́ль 2, Мшаԥы́ 2 — григориантәи амзар 92 тәи амш (93 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 273 мшы.
Дәрыԥшь
thumb|150px|Дәрыԥшь Дәрыԥшь (დურიფში). Гәдоуҭа араион.
Аҳабла
6 :
Абара'
Акатегориа:Гәдоуҭа араион ақыҭақәа
Амшәҳа
Амшәҳа́ (Verbáscum densiflórum) — аҵиаа. Ашәыр. Ашәырҵла.
Ахьарԥшқәа
м
Кубер-Педи
Акатегориа:Австралиа ақалақьқәа
Мшаԥымза 3
Мшаԥымза́ 3 (Мшаԥымза́ хԥа́), Апре́ль 3, Мшаԥы́ 3 — григориантәи амзар 93 тәи амш (94 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 272 мшы.
Ҵәыџьба, Шьалуа Леуарсан-иԥа
Шьалуа Леуарсан-иԥа Ҵәыџьба (Шалва Леуарсанович Цвижба; 18, Тамшь ақыҭа, Очамчыра араион — 26, Аҟәа) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет.
Абиографиа
Диит 1912 ԥхынҷкәынмза 18 рзы Тамшь ақыҭа Очамчыра араион. Иԥсҭазаара далҵит 1987 шықәса лаҵарамза 26 рзы. Джуп Аҟәа ашьхараҿ, ашәҟәыҩҩцәеи ауаажәларратә усзуҩцәеи рпантеон аҿы.
Иқыҭаҿҭеи алагаоҭатә школ даналга, Ш. Ҵәыџьба аҵара иҵон Гагратәи ашкол-интернат аҿы, нас — Н. Лакоба ихьӡ зху Аԥсуа школ аҟны. 1932 шықәса инаркны иҵара наигӡоит Нхыҵ Уапстыла, апедагогтә институт аҿы. 1935 шықәсазы аинститут ахԥатәи акәрс аҟны дыштәаз дбаандаҩыртәит, иус «ӡбны», Сибраҟа дахыргоит. Егьшихарамыз шьақәыргыланы Аԥсныҟа ахынҳәара азин иуоит 1954 шықәсазы.
Ипоезиатә рҿиамҭақәа рзы иаҭәашьоуп Д. Гәлиа ихьӡ зху Ареспублика Аԥсны аҳәынҭқарратә премиа /иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь/.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аԥсны апоетцәа Акатегориа:Ҵәыџьаа Акатегориа:1912 шықәсазы ииз Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 18 рзы ииз Акатегориа:1987 шықәсазы иԥсыз Акатегориа:Лаҵарамза 26 рзы иԥсыз
Аокеан
right|thumb|240px|Аӡы ақәыԥшылара ашара авариантқәа Аокеа́н, Амшы́нду (Ὠκεανός ажәытәбырзен анцәахәы Океан ихьӡантә) — аӡы аҭагьежьратә система змоу идуӡӡоу аӡытә обиектуп, Адунеитә аокеан ахәҭоуп.
Кепанда
Кепанда (Kapunda) – Австралиатәи ақалақь Аладатәи Австралиа аштат аҿы.
Џьырхәа
thumb|150px|Џьырхәа Џьырхәа (ჯირხვა). Гәдоуҭа араион.
Аҳабла
6 :
Абара
Акатегориа:Гәдоуҭа араион ақыҭақәа
Аҩадатәи аокеан ҵааршә
thumb|300px
А́ҩадатәи аокеа́н ҵа́аршә, Аҩадатәи амшынду ҵааршә — Адгьыл аҟны аокеан дуӡӡоуп.
Афиллоқсера
Афиллоқсе́ра (Phylloxeridae)
Аҩадатәи аокеан ҵааршә
Ахьарԥшқәа
Акатегориа:Аокеанқәа
Афиллоқсера
Азгəаҭақəа
Акатегориа:Амаҵақәа
Мшаԥымза 4
Мшаԥымза́ 4 (Мшаԥымза́ ԥшьба́), Апре́ль 4, Мшаԥы́ 4 — григориантәи амзар 94 тәи амш (95 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 271 мшы.
Атлантикатә аокеан
thumb|300px
Атлантикатә аокеа́н, Атлантикатә амшынду — Адгьыл аҟны аокеан дуӡӡоуп.
Ахьарԥшқәа
Акатегориа:Аокеанқәа
Порт-Августа
Порт-Августа (Port Augusta) – Австралиатәи ақалақь Аладатәи Австралиа аштат аҿы. Анкьа ара абаӷәаза ду иҟан, ма 1973 шықәса рзы ибжьаӡит.
Акатегориа:Австралиа ақалақьқәа
Мшаԥымза 5
Мшаԥымза́ 5 (Мшаԥымза́ хәба́), Апре́ль 5, Мшаԥы́ 5 — григориантәи амзар 95 тәи амш (96 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 270 мшы.
Аваԥҟа
Ахьарԥшқәа
Акатегориа:Аҵиаақәа
Хәаԥ
thumb|150px|Хәаԥ Хәаԥ (ხოფი). Гәдоуҭа араион.
Аланхо
thumb|right|Хуапский водопад
Аҳабла
4 :
Абара
Акатегориа:Гәдоуҭа араион ақыҭақәа
Калдахәара
thumb|150px|Калдахәара Калдахәара (კალდახვარა). Гәдоуҭа араион.
Аланхо
thumb|200px|Церковь в Калдахуаре (фотография [[Прокудин-Горский, Сергей Михайлович|С. М. Проскудина-Горского, 1905—1915 годы).]]
Аҳабла
5 :
Абара'
Акатегориа:Гәдоуҭа араион ақыҭақәа
Аӡахәа афилоқсера
Аӡахәа́ афилоқсе́ра (Dactylosphaera vitifoliae)
Ахьарԥшқәа
Акатегориа:Амаҵақәа
Хыԥсҭа
thumb|150px|Хыԥсҭа Хыԥсҭа (, ახალსოფელი). Гәдоуҭа араион.
Аҳабла
3 :
Абара'
Акатегориа:Гәдоуҭа араион ақыҭақәа
Ажь
Ари ажь ажәла Аԥсны ииаӡаахьеит.
Сортқәа
Аимхәыжь, Аишәажь, Абаажьыш, Абаӷьыжь, Абжьыш, Абысҭажь, Агашкәыр, Агрыжь, Агәҭалыжь, Агәыҷырхал, Аӷбажь, Аӷбыжь, Аӷжьыш, Аӷьыжь, Ажьеиқәаҵәа, Ажьаԥшь, Ажьгьама, Ажьӷара, Ажьӷра, Ажьеиқәаҵәа, Ажьжәла, Ажьмҽыӷ, Ажьцгоу, Ажьшхәаҭа, Ажьчара, Ажьшкәакәа, Ажьшгьама, Ажьырҟац, Азардагьажь, Азырдагь, Аӡарақәшьар, Аӡныжь, Аӡныжь, Акабулажь, Акабыл, Акамшәҭал, Акамышәҭалжьы, Акасыжь, Акаҷыҷ, Аклыжь, Акәшьар, Акәыб, Акәшьар, Ақәшьар, Ақәшьарыжь, Акәыб, Аҟәбаса, Аҟәшар, Аҟәыб, Лакәараарыжь, Амгәарҷыл, Амкәанҷыр, Амлахәы, Амлаҳәа, Амханкәыр, Амхәанҷкыр, Амшәкаҷыҷ, Амшәкьаҿ, Амшәыжь, Амыҟәԥыжь, Апапыжь, Петрыжь, Ԥаҭлыжь, Аԥилаҟ, Аԥсуажьыш, Аргьаҭыл, Татлыжь, Аҭаражь, Аҭасрыҟәажь, Аҭлыжь, Аҭырқәажь, Аҭәыжь, Аҭәыражь, Ауасажь, Ауасарҳәа, Ауасыр, Ауасырҳәажь, Ауасыхәа, Ауаҭаражь, Ахагбажь, Хаԥшыражь, Ахбыш, Ҳагбыжь, Аҳаԥшьаражь, Аҳардан, Ацажь, Ацхажь, Ацхрыжь, Ацхәажь, Аццыжь, Ацымлыжь, Ацырԥары, Ацәымлыжь, Ацәырԥарыжь, Аҵеижь, Аҷад, Аҷлар, Аҽкыка, Ашәыгажь, Аџьаксар.
Ахьарԥшқәа
Акатегориа:Аҵиаақәа
Мшаԥымза 6
Мшаԥымза́ 6 (Мшаԥымза́ фба́), Апре́ль 6, Мшаԥы́ 6 — григориантәи амзар 96 тәи амш (97 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 269 мшы.
Агәыхьхәшә
300px|мини|Агәыхьхәшә Агәы́хьхәшә (Clinopódium vulgáre) — ҵиаа.
Дбар, Дырмит Сергеи-иԥа
Дырмит Сергеи-иԥа Дбар (5, Ақалақь Кечкемет, Венгриа) — аԥсуа политик.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:1984 шықәсазы ииз Акатегориа:Ԥхынгәымза 5 рзы ииз‎ Акатегориа:Аԥсны Жәлар реизара 6-тәи ааԥхьара адепутатцәа Акатегориа:Аԥсны аполитикцәа Акатегориа:Дбараа
Порт-Пири
Порт-Пири (Port Pirie) – Австралиатәи ақалақь Аладатәи Австралиа аштат аҿы.
Акатегориа:Австралиа ақалақьқәа
ИУНЕСКО
мини|UNESCO ИУНЕСКО (UNESCO — United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) — аҵареи, аҭҵаарадырреи, акультуреи рызҵаарақәа рзы Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаароуп – иаԥҵан абҵара 16, 1945 шықәсазы.
Абақьмаз
Ахьарԥшқәа
б
ИУНЕСКО
Иахьа ИУНЕСКО иҿыцу аидеиақәеи астандартқәеи рцәыргара зылшо акакәны иҟоуп. Урҭ ауаатәҩса рҿаԥхьа иқәгыло аетика ҟазшьа змоу апрболемақәа рҭышәныртәалара, рҳәаақәҵара иазку жәларбжьаратәи анормативтә документқәа шьаҭас ирыҭахоит.
ИУНЕСКО иара убас аинформациқәеи адыррақәеи реимдареи рыларҵәареи иазку центрны иҟоуп, убри алагьы ари аиҿкаара иалахәу аҳәынҭқаррақәа руаажәларрақәа рылшарақәа иеиуеиԥшым аҟәшақәа рыҟны рыҿиара иацхраауеит. Иааизакны, ИУНЕСКО аус зуа 191 иара убас ассоциациатә ҳәынҭқаррақәа 6 рыбжьара – аҵараиуреи, акультуреи, акоммуникациеи рысфераҟны жәларбжьаратәи аусеицура иацхраауеит. ИУНЕСКО ииашаны, мцҳәарада, хра злоу ауаатәҩсатә ҟазшьақәеи иарбан цивилизациа - заалакгьы, иарбан культуразаалакгьы ҳаҭыр ақәҵареи шьаҭас измоу жәларбжьаратәи аигәныҩразы аҭагылазаашьа аԥҵара иазку.
Аӷш
300px|мини|Аӷш А́ӷш (Pópulus) — ҵиаа.
ИУНЕСКО
ИУНЕСКО ари ароль иахьа ҷыдала аҵакы дуӡӡа амоуп атерроризм ауаҩытәҩса ашәарҭара анрызцәырнаго аамҭазы.
Аӷш
Азгəаҭақəа
Акатегориа:Аҵиаақәа
ИУНЕСКО
Адунеи аԥхьаҟа иҭышәынтәаланы аҿиаразы, ауаҩы изинқәеи ирықәныҟәаны, ҳаҭырла ауааи ажәларқәеи реизыҟазаашьеи, аӷарра аҿагылареи шьаҭас измоу аглобалтә знеишьа аҭахуп. Абарҭ ахырхарҭақәа роуп ИУНЕСКО хықәкыс иамоу, уи аусурагьы ҵакыс иаҵоу.
Алитература
Акатегориа:Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Акатегориа:Аҵараиурҭақәа Акатегориа:Адунеижәларбжьаратә организациақәа Акатегориа:Париж Акатегориа:1945 шықәсазы ицәырҵит
Аӷьаз
Аӷьа́з (Acer laetum) — ҵиаа.
Азгəаҭақəа
Акатегориа:Аҵиаақәа
Арифметика
thumb|right|200px|Арифметика [[Бехам, Ганс Себальд|Ганс Себальд Бехам, XVI шәыш.]] Арифметика (ажә.бырз. ἀριθμητική; ἀριθμός "арыцхә" аҟнытә) - арыцхәқәа, дара реизышәарақәеи рыуарақәеи иҭызҵаауа аматематикатә хәҭоуп.
Лакрба, Миха Алеқсандр-иԥа
Миха Алықьсандр (Аҳмаҭ)-иԥа Лакрба (Михайл Александрович (Ахматович) Лакрба; 19, Мархьаул ақыҭа, Кәыдрытәи аучастка, Аҟәатәи аокруг — 15, Москва) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет, адраматург, асценарист, атеатрҭҵааҩы.
Абиографиа
Диит 1901 шықәса ажьырныҳәамза 19 рзы Мархьаул ақыҭа Аҟәа араион. Иԥсҭазаара далҵит 1965 шықәса ԥхынҷкәынмза 15 рзы. Джуп Аҟәатәи ашьхараҿ, ашәҟәыҩҩцәеи ауаажәларратә усзуҩцәеи рпантеон аҿы.
Аҵара иҵон Аҟәа, Ашьхарыуаа рышкол аҟны, уи даналга - Аҟәатәи Ареалтә училишьче аҿы, иреиҳау аҵара-дырра иоуит Қарҭ, 1929 шықәсазы далгоит Қарҭтәи Аполитехникатә институт аиуристтә-економикатә факультет, нас, а-30-тәи ашықәсқәа раан, аҵара иҵоит Москва, акино-драматургцәа ахьазыҟарҵоз Иреиҳау акурсқәа рҿы.
Далахәын аҩбатәи адунеитә еибашьра.
Антологиаҿ иарбоу М.Лакрба иеицырдыруа иажәеинраала «Дмитри Гәлиа изынасҭиуеит» (абас акәын раԥхьаӡа адунеи анабоз ишахьӡыз) абри аҭыжьымҭаҿ хыс иазалхуп ажәеинраала излалаго актәи ацәаҳәа: «Ушнеиуа унеи!..»
1947-1955 шықәсқәа рзы, харада-барада, аара ӷәӷәа идҵаны дҭакын, доурышьҭит залымдарыла дышҭакыз шьақәырӷәӷәаны.
Иҩымҭақәа реизга. Х-томкны. Актәи атом ҭыҵит 1968 шықәсазы, аҩбатәи - 1971 шықәсазы, аҳԥатәи атом зҭымҵыцкәа иаанханы иҟоуп.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аԥсны апоетцәа Акатегориа:Лакраа Акатегориа:1901 шықәсазы ииз Акатегориа:Ажьырныҳәамза 19 рзы ииз Акатегориа:1965 шықәсазы иԥсыз Акатегориа:Жьҭаарамза 15 рзы иԥсыз
Апалиндром
Аҭоурых
Геркуланумтәи SATOR ижәытәӡоу идыру палиндромуп.
Аполиндромқәа рҿырԥштәқәа
thumb|206 px| [[SATOR|SATOR AREPO TENET OPERA ROTAS (Алаҵаҩы Арепо акәаҭана аарла икуп) афраза зегь хырхартақәа уаԥхьартә зылшо змоу Анашанатә квадрат]]
Аԥсуа бызшәа:
Аурыс бызшәа:
Англыз бызшәа:
Акатегориа:Асемантика Акатегориа:Ажәа архәмарра
Ҟәланырхәа
thumb|150px|Ҟәланырхәа Ҟәланырхәа (, ყულანურხვა). Гәдоуҭа араион.
Мшаԥымза 7
Мшаԥымза́ 7 (Мшаԥымза́ бжьба́), Апре́ль 7, Мшаԥы́ 7 — григориантәи амзар 97 тәи амш (98 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 268 мшы.
Ҟәланырхәа
Аҳабла
8 :
Абара
Акатегориа:Гәдоуҭа араион ақыҭақәа
Мшаԥымза 7
Ахҭысқәа
Круг, Михаил Владимир-иԥа
Баҳреин
Баҳреин (البحرين), аофициалтә хьӡы: Баҳреин Акралра (مملكة البحرين; [Мамлакат ель-Баҳраин]) — аҩада-мрагыларатәи Азиаҟны адгьылбжьахатә ҳәынҭқарра, амонархиа.
Административтә шара
Баҳреин 4 агуберниақәа рыхьӡ ахырҵиз амуҳафазатқәа (محافظة) рыла ишоит.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Азиатәи атәылақәа Акатегориа:Аисламтә тәылақәа Акатегориа:Амонархиақәа
Аӡкаҳа Адауы
Агеографиа
Аӡхыҽҽа Гигант/Адау – Аԥсны зегь реиҳа иҳараку аӡхыҽҽақәа  иреиуоуп. Амҩан иуԥылоит анемец солдаҭцәа идыргылаз ақыҭа Аҟармара.
Аӡхыҽҽа аатын уажәааигәа. Уи нахыс атуристцәа аднаԥхьалоит.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Аԥсны
Мшаԥымза 8
Мшаԥымза́ 8 (Мшаԥымза́ ааба́), Апре́ль 8, Мшаԥы́ 8 — григориантәи амзар 98 тәи амш (99 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 267 мшы.
Аҳашба, Мушьни Лаврент-иԥа
Абиографиа
Диит 1903 шыҳәса маи 6 рзы, Цақәашь ақыҭа Очамчыра араион. Ицсҭазаара далҵит 1992 шықәса апрель 9 рзы, джуп Абжьакәа.
1918 - 1923 шықәсқәа рзы аҵара иҵоит Акәатәи арҵаоцәа рсеминариаҿ, уи даналга, 1924-1927 шықәсқәа рзы иреиҳау аҵара-дырра иоуеит Москва - Аҳәьгаҭқарратә журналистикатә институт акны.
1938 - 1957шықәсқәа рзы М.Аҳашба Ацсны АССР Иреиҳазоу асовет Апрезидиум дамазаныкәгаоын.
Поет ҳасабла акьыцхь аҿы дцәырҵит 1919 шықәсазы.
Иалкаақәоу. Акәа, 1957 шықәса.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа Акатегориа:Ҳашаа Акатегориа:1903 шықәсазы ииз Акатегориа:Лаҵарамза 6 рзы ииз Акатегориа:1992 шықәсазы иԥсыз Акатегориа:Мшаԥымза 9 рзы иԥсыз
Наполеон Бонапарт
Диит 1769 шықәса нанҳәамза 15 рзы Корсика адгьылбжьахаҿы. Франциа, иеиԥш зеиԥшыз афырхаҵа дмаҷын. Уи иҭаацәа арахь Италиантәи 16-тәи ашәышықәсазы иааит. Иара ихьӡҵәҟьа Наполеоне акәын, милаҭла – корсикатәи италианецын.
Иара иаб ддукатын, афранцызцәа ирҿагылаз дрыдгылан. Наполеон аррнапхгаҩ дуны, револиуционерны иҟалара амзызқәа ируакзар ҟалоит арадикалтә ҟазшьа змаз аҭаацәа рҿы иахьизҳауаз. Наполеон 9-шықәса анихыҵуаз, иаб Бринеҟа дишьҭуеит Париж иҟаз франциатәи арратә еиҳабыратә школ ахь. Уаҟоуп арратә ҵара ахьиоузгьы. Иара артиллеристи офицер ҵареи дҭан. Иҵара даналга, 16 шықәса шихыҵуаз афранцызцәа рыр далалеит.
Наполеон 1792 шықәсазы идырҵеит Париж аусура. Афранцыз монархиа анахырҳәа ашьҭахь лаҵарамза 1792 шықәсазы, акапитан ихьӡ аҟынӡа дхагалан. 1793 шықәсазы артиллериа дәықәиҵеит амацәыз иҭакыз Тулуз агаразы. Хара имгакәа, Тулуз анкаҳа, Наполеон абригадатә еинралры аҟынӡа дхагалан. Уи Италиа афранцызцәа рыр анапхгаҩы даҭан, австриатәи аинралцәагьы аӡәырҩы дыриааит. 1779 шықәсазы Адиректориа захьӡыз франциатәи аиҳабыра хырбгаланы х-консулк рыла ишьақәгылаз аиҳабыра ҿыц аԥиҵеит, уа иара консул хаданы дыҟан. Убри аамҭазы дарбан францыззаалак Наполеон бзиа дибон, дизгәдуун; имчхарагьы ӷәӷәхеит. 1802 шықәсазы Франциеи, Англиеи, Германиеи аҭынчразы аиқәшаҳаҭра рнапы аҵарҩит. Наполеон Франциа Ауниверситет еиҭашьақәиргылеит, Франциа Абанк аԥиҵеит. Иара убас иаԥиҵеит Наполоеон икодекс: раԥхьатәи иаазыркьаҿу афранцыз закәан аилыркаа. Наполоеон икодекс дунеи зегьы аҿы аиуристтә система аԥҵаразы шьаҭас иаиуит. Хара имгакәа уи аиҳабыра иԥсахын Франциа аимператорс ихьӡ рылаиҳәеит. Австриа аимператор Мари Луиза ԥҳәысс дигеит. Аԥа диоуит. Шьҭа аимпериа ду дахагылан, 42 миллионҩыуаак напхгара риҭон.
Абри ашьҭахь Урыстәыла агара иҽазикын, иимпериа хыбгало иалагеит. 1814 шықәса апрель мза 6рзы Наполеон дахҳәаны Ельба адгьылбжьахалахь дахыган. Шықәсык аҟара ҵхьан еиԥш, 1000-ҩык раҟара ар еизиган париж далалеит еиҭа амчра инапахьы ааигарц азы. Аамҭа кьаҿк мчраҟны дыҟан, ашьҭахь англызқәа иҽриҭеит.
Мҵара
thumb|150px|Мҵара Мҵара. Гәдоуҭа араион.
Наполеон Бонапарт
Алада Атлантика иҟоу Ацқьа Елена лыдгьылбжьахалахь дахцан, иԥсҭазаара далҵаанӡа 1821 шықәса лаҵарамза 5 рзынӡа ара дыҟан. Изларҳәо ала, акьыба чымазара дагеит, аха ахәшә ирҭеит ҳәа зҳәогьы ыҟоуп.
Алитература
Акатегориа:Франциа аимператорцәа Акатегориа:Франциатәи аруаа Акатегориа:Адиктаторцәа Акатегориа:1769 шықәсазы ииз Акатегориа:Нанҳәамза 15 рзы ииз Акатегориа:1821 шықәсазы иԥсыз Акатегориа:Лаҵарамза 5 рзы иԥсыз
Мҵара
Абара'
Акатегориа:Гәдоуҭа араион ақыҭақәа
Џьиоев, Мурат
Мурат Џьиоев (Мурат Кузьмич Джиоев, Мурат Джиоты; диит 1, Бузала ақыҭа, Аахыҵ Уаԥстәылатәи автономтә област, Қырҭтәылатәи ССР) - Аахыҵ Уаԥстәыла аполитик, аҳәаанырцәтәи аусқәа рминистр
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аахыҵ Уаԥстәылатәи аполитикцәа Акатегориа:1955 шықәсазы ииз Акатегориа:Жьҭаарамза 1 рзы ииз
Аӷьар
Азгəаҭақəа
Акатегориа:Аҵиаақәа
Ҷанба, Самсон Иаков-иԥа
Самсон Иаков-иԥа Ҷанба (Самсон Яковлевич Чанба; 18, Аҭара ақыҭа, Очамчыра араион — 1937) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, адраматург, апоет, апублицист, арккаҩы, аполитик, аҳәынҭқарратәи ауаажәларратәи усзуҩы, амилаҭтә литератураҿы адраматургиа ашьаҭаркҩы.
Абиографиа
1893 шықәсазы С. Ҷанба дҭалеит Драндатәи /Ҵҟыбынтәи/ ауахәаматә школ, уи даналга, Аҟәатәи Ашьхарыуаа рышкол даанахәоит, далгоит 1907 шықәсазы. Иԥсадгьыл ахь даныхынҳә, иара абри ашықәсан, рҵаҩыс аус иуан Кәтол ақәҭан /аҵаҩцәа аԥсшәа риҭон/, аха, дук мырҵыкәа, иусура даҟәыхын, арҵаҩ изанааҭ ахь-имамыз дахырҟьаны. Ашьҭахь, иҵара ацҵаразы, С. Ҷанба ҩаԥхьа Қырҭтәылаҟа дцоит, дҭалоит Хонтәи арҵаҩцәа рсеминариа, далгоит 1914 шықәсазы.
1915 шықәсазы С. Ҷанба диасуеит Аӡҩыбжьатәи ашкол ахь. Абраҟа аҭаацәаратә ԥсҭазаара далалоит, нас, 1916 шықәсазы, диаргоит Аҟәаҟа, Аҟәатәи арҵаҩцәа рсеминариаҿ иеиҿкааз алагарҭатә школ аиҳабыс, иара асеминариаҿ, хазы, аԥсуа бызшәеи агеографиеи рмаҭәарқәагьы дирҵон.
Абраҟа аус иуан Аԥсны асовет мчра шьақәгылаанӡа.
1921 шықәса инаркны 1925 шықәсанӡа С. Ҷанба дахагылан аҵара ус азы Жәлар Ркомиссариат /Наркомпрос/.
1923 шықәсазы С. Ҷанба даредакторын агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» - аҵара ус аҿтәи имаҵура иалагӡаны.
1923-1930 шықәсқәа рзы С. Ҷанба Аԥсны Ацентр Нагӡара Комитет /ЦИК/ дахантәаҩуп.
1930 шықәсазы уи ҩаԥхьа аҵара ус азы Жәлар ркомиссарс /министрс/ дҟарҵоит, араҟа аус иуеит 1932 шықәсанӡа.
1934 шықәсазы С. Ҷанба далахәуп СССР Ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла Актәи аизара ду.
1932-1937 шықәсқәа рзы С. Ҷанба Аԥснытәи Ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла данапхгаҩуп.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аԥсны апоетцәа Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа Акатегориа:Аԥсны аполитикцәа Акатегориа:КПСС алахәылацәа Акатегориа:Ҷанаа Акатегориа:1886 шықәсазы ииз Акатегориа:Рашәарамза 18 рзы ииз Акатегориа:1937 шықәсазы иԥсыз
Пиотровице
Пиотрови́це (Piotrowice) — Полша ақыҭа дуӡӡоуп. Аӡиас Висла ақалақь иагәылсуеит.
Акатегориа:Польша ақыҭақәа
Барцыц, Олег Мсас-иԥа
Олег Мсас-иԥа Барцыц (Ажьырныҳәамза 7 1967, Гәдоуҭа, Аԥснытәи АССР, СССР) — Аԥсуа политик.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны аполитикцәа Акатегориа:Барцыцаа Акатегориа:1967 шықәсазы ииз Акатегориа:Ажьырныҳәамза 7 рзы ииз‎
Адаԥа (аҵиаа)
thumb|300px|Адаԥа
Ада́ԥа (Láurus nóbilis) — ҵиаа
Ахьарԥшқәа
д
Драндатәи аепископцәа ртәарҭа
Драндатәи аепископцәа ртәарҭа, Драндатәи аепархиа — Аԥсны абжьарашәышықәсатә аепархиа. Ишьаҭаркын X ашәышықәса аҩбатәи азбжазы Анцәа Иан лыхьӡала Дранда иҟоу ауахәамаҿы (VI-VIII ашә.). Иаԥҵан Аԥсны (мраҭашәаратәи Қырҭтәыла) акаталикосат иаҵанакәаз епархиак аҳасаб ала. Қырҭтәыла акзаара аепоха аан (XI-XV ашә.) Қырҭтәыла акаталикос-патриарх инапаҵаҟа иҟан, XV ашәышықәса анҵәамҭазы иаку аҳра аполитикатә аилаҳара ашьҭахь, Аԥсны (мраҭашәаратәи Қырҭтәыла) акаталикос инапаҵаҟа иҟан.
Мшаԥымза 9
Мшаԥымза́ 9 (Мшаԥымза́ жәба́), Апре́ль 9, Мшаԥы́ 9 — григориантәи амзар 99 тәи амш (100 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 266 мшы.
Уаиалла
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Австралиа ақалақьқәа
Аҳҭнықалақь
Аҳҭны́қалакь — ароль административтә центри аҵакырадгьыл асимволи рықалақь ауп. Иазҷыданы ари ма атәыла, ма ахаланапхгаратә хәҭа рцентр иҟоуп.
Шәахә. иара убас
Акатегориа:Ақалақьқәа
Драндатәи аепископцәа ртәарҭа
Алитература
Акатегориа:Аԥсны аепархиақәа
Кавказтәи абызшәақәа
Кавказтәи абызшәақәа
Токио 2020
thumb|right|300px|Токио 2021
Токио 2020 → 2021 (перенесенна из-за пандемии COVID-19) (2020 Summer Olympics, Jeux olympiques d'été de 2020) - аԥхынтәи Олимпиадатә хәмаррақәа.
Акатегориа:Олимпиада Акатегориа:2021 шықәса
Мгәыӡырхәа
thumb|150px|Мгәыӡырхәа Мгәыӡырхәа (, მუგუძირხვა). Гәдоуҭа араион.
Аҳабла
8 :
Абара'
Акатегориа:Гәдоуҭа араион ақыҭақәа
Мшаԥымза 10
Мшаԥымза́ 10 (Мшаԥымза́ жәаба́), Апре́ль 10, Мшаԥы́ 10 — григориантәи амзар 100 тәи амш (101 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 265 мшы.
Адоуҟәыд
thumb|200px|Адоуҟәыд Адо́уҟәыд (Althaéa officinális) — ҵиаа
Ахьарԥшқәа
д
Хокерба, Шамил Ибрагим-иԥа
Шамил Ибрагим-иԥа Хокерба (Шамиль Ибрагимович Хокерба; 20, Очамчыра, Аҟәатәи аокруг, Кәыдрытәи аучастка —, Лагодехи, Қырҭтәылатәи ССР) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет, апублицист.
Абиографиа
Диит 1899 шықәса ажьырныҳәамза 20 рзы Очамчыра.
Абраҟатәи ԥшьклассктәи аучилишьче даналга дҭалоит Аҟәатәи арҵаҩратә семинариа. Дук мырҵыкәа дҭаркуеит асовет мчра аагара дазықәцон ҳәа аара идҵаны. Уи анаиааи, 1921 шықәсазы, абахҭа дыҭрыжьуеит.
1924 шықәсазы Ш. Хокерба дҭалоит Қарҭтәи аполитехникатә институт, далгоит 1928 шықәсазы. 1941 шықәсазы залымдарыла дҭаркуеит, Аԥснынтә дахыргоит, уаҳагь дзыхынҳәуам. 1978 шықәсазы иҭынхацәа ицсыбаҩ Аԥсныҟа иааганы дахьиз идгьыл гәакьаҿ анышә иамардоит.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аԥсны апоетцәа Акатегориа:Хокераа Акатегориа:1903 шықәсазы ииз Акатегориа:Ажьырныҳәамза 20 рзы ииз Акатегориа:1942 шықәсазы иԥсыз
Оҭҳара
thumb|150px|Уаҭҳара Оҭҳара || Уаҭҳара (ოთხარა). Гәдоуҭа араион.
Аҳабла
5 :
Абара'
Акатегориа:Гәдоуҭа араион ақыҭақәа
Адырӷыӷ
thumb|300px|Адырӷыӷ Адырӷыӷ (Sónchus ásper) — ҵиаа
Ԥсырӡха
thumb|150px|Ԥсырӡха Ԥсырӡха (ფსირცხა). Гәдоуҭа араион.
Аҳабла
3 :
Абара'
Акатегориа:Гәдоуҭа араион ақыҭақәа
Варшава
Варша́ва (Warszawa) — Полша ахтнықалақьуп, ақалақь дуӡӡоуп. Аӡиас Висла ақалақь иагәылсуеит.
Административ ашара
450px
Варшава 18 гминақәа (араионқәа) имоуп.
Атранспорт
Варшаватәи ауаажәларратә транспорт иҿиаауп. Ақалақь итранспорт хкы хада атрамваиоуп. Атрамваитә хҵәахақәа ирацәоуп. Варшава акы метро хҵәаха имоуп. Автобустә маршрутқәа рацәа ауп.
Ахьарԥшқәа
Акатегориа:Польша ақалақьқәа Акатегориа:Аҳҭнықалақьқәа
Ашьхарыуа, Иасон
Иасон Ашьхарыуа (Ҷлоу ақыҭа, Очамчыра араион) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы.
Абиографиа
Диит Очамчыра араион Ҷлоу ақыҭа. А-30-тәи ашықәсқәа рзы аҵара иҵон Аҟәатәи апедагогтә техникум аҿы; абраҟа иҵара шынаигӡоз дычмазаҩхан иԥсҭазаара далҵит /шәахәаԥш абри а6ыжьымҭаҿ икьыԥхьу И. Ашьхарыуа игәаларшәара иазкыу Б. Шьынқәба иажәеинраала: «Абри зпатреҭда ҳәа усзымҵаан...» — иҩуп 1939 шықәсазы/.
Антологиаҿ икьыԥхьу Иасон Ашьхарыуа иажәеинраала аагоуп 1934 шықәсазы Аҟәа иҭыҵыз аколлективтә еизга «Раԥхьатәи ашьаҿақәа» аҟнытә.
Алитература
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аԥсны апоетцәа Акатегориа:Ашьхарыуаа
Мшаԥымза 11
Мшаԥымза́ 11 (Мшаԥымза́ жәе́иза), Апре́ль 11, Мшаԥы́ 11 — григориантәи амзар 101 тәи амш (102 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 264 мшы.
Аквадраттә метр
Аквадраттә метр (иааркьаҿны «М²») — ақәӡара метриатə системаҿы, ашәага-зага ак.
Ахьарԥшқәа
Акатегориа:Ақәӡара aшәага-зага акқәаа
Адәқьанмаахыр
thumb|300px|Адәқьанмаахыр Адәқьа́нмаахыр (Rúbus idáeus) — ҵиаа
Ахьарԥшқәа
дә
Аԥсуа алитература
Аԥсуа алитература рсиа — Аԥсуа алитература 1862 шықәса — уажәраанӡа.
Қьецба, Ҭамаз Иуан-иԥа
Ҭамаз Иуан-иԥа Қьецба (2, Аҟәа) — аԥсуа политик.
Маунт-Гамбиер
Маунт-Гамбиер (Mount Gambier) – Австралиатәи ақалақь Аладатәи Австралиа аштат аҿы. Ари ақалақь авулкантәи аҳаштәи агеографиатәи аҭыԥқәа рзы иидыруеит: аӡиа Блу-Леики, аҳаԥқәеи акарстә аҭыжаақәеи апаркқәеи абаҳчақәеи.
Аԥсуа алитература
Ешақуақәа
1907 шықәса
Маунт-Гамбиер
Акатегориа:Австралиа ақалақьқәа
Адырӡы
Ахьарԥшқәа
д
Диоген Синоптәи
thumb|300px|Иоганн Тишбеин исахьа:«Диоген ауаҩы дышьҭын» Диоген Синоптәи (Διογένης ὁ Σινωπεύς; ҳ. ҟ. 412 инарзынаԥшуа, Синоп — рашәара 10, ҳ. ҟ. 323, Коринф) — иара убасгьы еицырдыруа Диоген киник еиԥш (Διογένης ὁ Κυνικός, Diogenēs ho Kunikos) — ажәытәбырзен философ, киникцәа рышкол ашьаҭакҩы Антисфен иҵаҩы.
Аԥсуа алитература
Ешақуақәа
1912 шықәса
Ашба, Вианор Григори-иԥа
Вианор Григори-иԥа Ашба (25) — аԥсуа политик.
Диоген Синоптәи
Ибиографиа
Диоген иԥсҭазаара ашәҟәы ианиҵыз Диоген Лаиерттәи ахыҵхырҭа хада дыԥхьаӡоуп. Уи ажәытәбырзен философцәа ирызку (хәҭакала иҵабыргым) анекдоттә шәҟәы еиқәиршәеит. Ашәҟәынҵара инаақәыршәаны философ Диоген иаб Гекеси дыԥсахҩын.
Қьецба, Ҭамаз Иуан-иԥа
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны Жәлар реизара 2-тәи ааԥхьара адепутатцәа Акатегориа:Аԥсны аполитикцәа Акатегориа:Қьецаа Акатегориа:1962 шықәсазы ииз Акатегориа:Жәабранмза 2 рзы ииз
Блабырхәа
thumb|150px|Блабырхәа Блабырхәа (ბლაბურხვა). Гәдоуҭа араион.
Ашба, Вианор Григори-иԥа
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:1968 шықәсазы ииз Акатегориа:Аԥсны аполитикцәа Акатегориа:Ашаа
Блабырхәа
Аҳабла
5 :
Абара'
Акатегориа:Гәдоуҭа араион ақыҭақәа
Папасқьыр, Мушьни Гьаргь-иԥа
Мушьни Гьаргь-иԥа Папасқьыр (Мушни Георгиевич Папаскир; 30, Кәтол ақыҭа, Кәыдрытәи аучастка, Аҟәатәи аокруг — 17) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет, ажурналист, алитератураҭҵааҩ, акритик.
Абиографиа
Диит 1915 шықәса ԥхынҷкәынмза 30 рзы Очамчыра араион Кәтол ақыҭа. Ипсҭазаара далҵит 1999 шықәса. Джуп Кәтол ақыҭа. Абраҟатәи иҵара анаҩс, 1926 шықәсазы даанхоит Н. А. Лакоба ихьӡ зху Аҟәатәи аԥсуа бжьаратә школ, далгоит 1935 шықәсазы. Иара абри ашықәсан аҵарахьы дцоит Москваҟа, мызқәак аҵара иҵон Арҵаҩратә институт аҟны, нас, аҭоурыхи, афилософиеи, алитературеи ринститут ахь диасуеит, абраҟагьы, мызқәак аҵара ааиҵоны, игәамбзиара иахҟьаны Аԥсныҟа дхынҳәуеит.
1951 шықәсазы М. Папасқьыр дҭалоит А. М. Горки ихьӡ зху Москватәи Алитературатә институт, далгоит 1956 шықәсазы.
Акьыԥхь аҿы дцәырҵит 1932 шықәсазы.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аԥсны апоетцәа Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа Акатегориа:Папасқьыраа Акатегориа:1915 шықәсазы ииз Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 30 рзы ииз Акатегориа:1999 шықәсазы иԥсыз Акатегориа:Лаҵарамза 17 рзы иԥсыз
Аԥсуа алитература
Ешақуақәа
1928 шықәса
Абарзал
мини|Абарзал Абарза́л, Аӷла́м (Huso huso) — Ари аԥсыӡ Амшын Енкуа иҭоуп. Ақурҭ аҟьара аамҭа анааилақ, амшын иҭыҵны аӡыцкьа иҭалоит, иаҵоиҭ 500 нызқь инадыркны 5 миллион кутаӷь рҟынӡа. Игуаҭоуп 9 метрк аура змоу, 1.5 тонна зкапаныз. Ҳәарада, зегьы еиҟарам, иҟоуп иҵегь иссақуоу. Ирҭалоит аӡиасқәа: Ԥсоу, Бзыԥ, Гумысҭа, Кьалашәыр, Кудры, Аалӡга, Окум.
Аԥсуа алитература
Ешақуақәа
1929 шықәса
Абарзал
Ахьарԥшқәа
б
Аԥсуа алитература
Ешақуақәа
1932 шықәса
1933 шықәса
1934 шықәса
1936 шықәса
1940 шықәса
1941 шықәса
1958 шықәса
1968 шықәса
1975 шықәса
1976 шықәса
1977 шықәса
1978 шықәса
1979 шықәса
1980 шықәса
1985 шықәса
1990 шықәса
1992 шықәса
1996 шықәса
XXI ашәышықәса
2001 шықәса
2002 шықәса
Жәабранмза 4
Жәабранмза́ 4 (Жәабранмза́ ԥшьба́), Февра́ль 4, Жәабра́н 4 — григориантәи амзар 35 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 332 мшы (331 мшы ашықәс ду ала).
Аԥсуа алитература
XXI ашәышықәса
2003 шықәса
2004 шықәса
2005 шықәса
2010 шықәса
2011 шықәса
2012 шықәса
2013 шықәса
2014 шықәса Аԥсуа жәлар рпоезиа
2015 шықәса
2016 шықәса
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны акультура Акатегориа:Аԥсны алитература
Мшаԥымза 12
Мшаԥымза́ 12 (Мшаԥымза́ жәа́ҩа), Апре́ль 12, Мшаԥы́ 12 — григориантәи амзар 102 тәи амш (103 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 263 мшы.
Аԥсны
Аԥсны́, Аԥсынтәыла (Абхазия, აფხაზეთი) — ҳәҭакла-зхаҵо аҳәынҭқарра Амшын Еиқәа алада-мрагыларатә ахықәаҿы шьҭоуп. Аԥсуаа ирыԥсадгьылуп. Аҩада-мраҭашәараҿы Аԥсныи Урыстәылеи, мрагылараҿы — Қырҭтәылеи аҳәаақәа иамоуп.
Адәқьанҵыҵындра
thumb|300px|Адәқьанҵыҵындра Адәқьанҵыҵындра (Fragária víridis) — ҵиаа
Аԥсны
Аԥсны арегион аҩадара-мраҭашәарати, аладатәи анаара ихадоу - Кавказтәи ашьхаеибаркыреи, аҩадатәи-мрагылареи амшын Еиқәа аԥшаҳәеи иахәҭакуп. Иара убас иаҵанакуеит быжь-ҭоурыхтә ҭыԥқәа: имаҷу Аԥсны, Бзыԥ, Гәыма, Абжьыуаа, Самырзаҟан Дал-Ҵабал. Ԥсҳәы Аибга.
Адәқьанҵыҵындра
Ахьарԥшқәа
дә
Аԥсны
Акатегориа:Европатәи атәылақәа Акатегориа:Азиатәи атәылақәа
Адәыӡгәыр
thumb|300px|Адәыӡгәыр Адәыӡгәы́р (Arctium láppa) — ҵиаа
Ахьарԥшқәа
дә
Атрамваи
250px|thumb|Атрамваи [[Варшава|Варшаваҟны ]] Атрамваи (tram - авагон, авагонетка way-гьы - амҩа) — аихалабатә мҩатә транспорт хкы ауп, афымцахара имоуп, ақалақьқәа аҿы апасаџьырцәа р-иагара рхы иаирхәоуп маршрутқәаваршәны иҳәаақәиҵәо.
Атрамваиқәа XIX шәышықәса хабжаҿы изцәырҵон, афымцатрамваиқәа XIX шәышықәса аҵыхәа ҿы изцәырҵон.
Ақьауқьад
мини|Ақьауқьад Ақьауқьа́д (Acipenser gueldenstaedtii) — Ԥсыӡ дууп, аура 2 метрк ыҟоуп, акапан — 120 килограмм. Амшын Еиқәа иҭоуп. Ақурҭҟьара аамҭа анаанлак, аӡыцқьахь ииасуеит. Иаҵоит 600 нызқь кутаӷь иниреиҳаны. Ирҭалоит аӡиасқәа: Бзыԥ, Ԥсоу, Гумыҭа, Кьалашәыр, Кудры, Окум, Егры. Лымкаала ирацәаны — Аалӡга.
Атрамваи
Атрамваиқәа реиҳара ихы афымцахара аҳаиртә контақттә каҭахьтә иаирхәоит афымцадкьылагала (апантограф акәу, абугьел акәу, аштанга акәу).
Ақьауқьад
Азгəаҭақəа
Акатегориа:Аԥсыӡқәа
Атрамваи
Апасаџьыртә инфраструктура
Апасаџьырцәа рҭатәареи рҭыҵреи атрамваи аингыларҭақәаҿы ирҟаҵоит. Ахьӡдырга аӷәқәа амаршрутқәа рномерқәа измо аингыларҭақәа раанагоит.
Жәандрыԥшь
thumb|150px|Жәандрыԥшь Жәандрыԥшь (, ზვანდრიფში). Гәдоуҭа араион.
Аҳабла
5 :
Абара'
Акатегориа:Гәдоуҭа араион ақыҭақәа
Марри-Бриџ
Марри-Бриџ (Murray Bridge) – Австралиатәи ақалақь Аладатәи Австралиа аштат аҿы. Анкьа ари ақалақь иахьӡан Мобилонг (Mobilong) ма Едуардс-Кроссинг Edwards Crossing, 1924 ш. рҟынӡа). Марри-Бриџ анхацәа рыкрыҿаҵара еиԥш агрокультура ауп.
Акатегориа:Австралиа ақалақьқәа
Чачба, Қьалышь Аҳмаҭбеи Манча-иԥа
Қьалышь Аҳмаҭбеи Манча-иԥа Чачба (Keleş Bey Çaçba;, Сҭампыл, Османтәи аимпериа – 2, Аҟәа, Аԥсны) — Аԥсны ампыҵакҩы (1780-1808).
Акатегориа:1747 шықәсазы ииз Акатегориа:1808 шықәсазы иԥсыз Акатегориа:Лаҵарамза 2 рзы иԥсыз Акатегориа:Чачаа
Гәдаа
thumb|200px|Гәдаа Гәдаа (გუდავა) — Аԥсны, Очамчыра араион ақыҭа. ( : Гал араион).
Аҳабла
11 :
Хашәыр
Хашәыр (ხაშური) — Қырҭтәыла ақалақь. Аҩнуҵҟатәи Қарҭли агәы. Иаланхо 26 135-ҩык. (2014 ш.) имоуп.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Қырҭтәыла ақалақьқәа Акатегориа:Аҩнуҵҟатәи Қарҭли
Мшаԥымза 13
Мшаԥымза́ 13 (Мшаԥымза́ жәа́ха), Апре́ль 13, Мшаԥы́ 13 — григориантәи амзар 103 тәи амш (104 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 262 мшы.
Ауҭраҵыҵындра
мини|250x250пкс|Ауҭраҵыҵындра бзиа аведра иҭоуп.
Ауҭраҵыҵндра (Fragaria ananassa, Fragaria × grandiflora) — Ауҭра аҿы иаҿиоу ашәыр иҭҭәаау.
Акатегориа:Аҵиаақәа
Аӡҩыбжьа
thumb|200px|Аӡҩыбжьа Аӡҩыбжьа (Адзю́бжа, აძუბჟა) — Аԥсны, Очамчыра араион ақыҭа.
Аҳабла
8 :
Абара
Акатегориа:Очамчыра араион ақыҭақәа