cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аԥсны Аҳәынҭқарра абираҟ
Атоурых
left|thumb|120px|Абасгаа рбираҟ Аԥсуа бираҟқәа еиҳа ижәытәӡоу рсахьақәа рнуп Кәыдры аха ҿы Гәараԥ ашьха ишьҭоу далаа ркульттә хаҳә аҿы. Ишәдыру еиԥш, анапы акульт ажәытәтәи ажәларқәа аӡәырҩы рыҩныҵҟа ахархәара аман... Аԥсны, ари зыӡбахә ҳәоу Гәараԥ ашьхаҿы ишьҭоу акульттә хаҳә аҿы ада-гьы асахьа ануп Афон ҿыц иҟоу аҳаԥы Агца аҟны. Аҵарауаа изларҳәо ала, абираҟ ахьыӡ 8-9-10-11 ашәышықәсқәа раан Аԥсуа ҳәынҭқарра иаҵанакуаз атопонимқәа рҿы иуԥылоит, иаҳҳәап, “Анаԥа” ахьыӡ аҟны... Абаза бызшәаҿы иҟоуп абираҟ ахьыӡқәа ҩба – “абираҟ” иара убас “анапы”.
13 ашәышықәса алагамҭазы Аԥсны амшын аԥшаҳәа лассы рхы иадырхәо иалагеит ақ. Генуиа аҟнытә италиатәи ахәҳахәҭцәа: идыргылоит ахәаахәҭратә факториақәа, абаашқәа. Танаиси (Азови) Севастополиси (Аҟәеи) рыбжьара генуеаа зынӡа иаԥырҵеит 39 колониеи, факториеи, ҳаблеи. Аҟәа аҭыԥан иаԥҵан аҩыратә хыҵхырҭақәа рыҟны еиуеиԥшымкәа зыхьӡ аагоу афакториа: Себастополис, Санастополи, Сканосколполи, Сант-Себастиан, Севаст. Ақалақь ауааԥсыра рхыԥхьаӡара ари аамҭазы 2000-2500–ҩык рҟынӡа инаӡоит. Ара иҟан атәыҭиирҭа џьармыкьа, акафедралтә католикатә ныхабаа, аконсул итәарҭа, абанкқәа рхаҭарнакцәа, аҳаза алхҩцәа уҳәа уб. егь. Ақалақь иахаргылоу зегь раасҭа изаатәу абираҟ асахьа арбоуп аиталиауаҩ Пиотр Висконти ихсаалаҿы 1320 ш. (шәахә. алада). Абри ашықәсан ари абираҟ асахьа аҩызаҵәҟьа ҭихуеит аҭоурыхҭҵааҩ, асенатор Санудо... 1320 шықәса инаркны 1327 шықәсанӡа шьҭа аџьар ҟаԥшьи уи аганқәа рҿы агьежь хәыҷқәа ԥшьбеи зныз аш шкәакәа Аҟәа иахашәыршәыруан.
1385 шықәсазы Аҟәа иахагылаз анапы асахьа зныз абираҟ ҭихуеит Гвильельма Солери. Анапы абираҟ ахәы ашҟа ихоуп. Инеиҭак-ааиҭакуа Аҟәа иахагылаз абираҟ анапы асахьа анҵара, аԥсуаа иааиԥмырҟьаӡакәа ақәылаҩцәа ирҿагыланы имҩаԥыргоз ақәԥареи аиааирақәа ргареи иазҳәазар ҟалоит.
Абжьарашәышықәсатәи абираҟқәа
Аҟәа – Мрагыларатәи Амшынеиқәаҿықә аҟны акырӡа зҵазкуа хәаахәҭратә баӷәазаны, иара убас генуеаа колонизациа ззыруаз амшын аԥшаҳәаҿы хадара зуаз ҭыԥны иҟалоит. Ақалақь 14-15–тәи ашәышықәсақәа раантәи ахсаалақәа рыҟны, иаҳҳәап, абжьарашәышықәсазтәи амшынтә хсаалақәеи, иара убас амшынҿықәқәа рыхҳәаанҵақәа (алоциа ҳәа изышьҭоу) жәпакы рыҟны иарбоуп. Урҭ реиҳарак рҿы иаарԥшуп аԥшшәы змоу усҟантәи ақалақьқәеи аҳәынҭқаррақәеи рбираҟқәа. Убарҭ ақалақьқәа ирылоуп Аҟәагьы. Уи иеиуеиԥшым аамҭакәа раан еиуеиԥшым абираҟқәа ахашәыршәыруан. Аҟәа иахагылаз италиатәи (генуеатәи) абираҟқәа руакы иамаз аԥшшәқәа ҵакык -ҵакык рыман.
1428 шықәсазы Аҟәа еиҭа иахашәыршәыруеит иаарту анапсыргәгыҵа зну абираҟ. Ари абираҟ ар- боуп алаҭин хсаалаҿы, “58 ҳәынҭқарра рбираҟ” ҳәа хьӡысгьы иамоуп. Иара еиқәзыршәазз Жохас де Виллдестес иоуп. 1428 шықәсазы абри аҩызаҵәҟьа абираҟ асахьа ирхиоит Иакуб Бертран.
1439 шықәсазы ицәырҵуеит Габриел де Валсеква иеиқәиршәаз ахсаала, уи аҿы Себастополис еиҭа иахаргылоуп генуеатәи абираҟ. Ари иаҳәоит, генуеаа рымчхара шыӷәӷәахаз атәы, хара имгакәа урҭ рылшарақәа ԥызкуаз аԥсуа ҳәынҭқар имчхара шеиҭашьақәыргылазгьы. Кавказ рнапаҿы аагаразы ақәԥара мҩаԥысуан мчы змаз ҩ-ҳәынҭқаррак рыбжьара – Ҭырқәтәылеи Ирани.
Ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра иабзоураны ир- шеит рымчхара аҳра ахьауаз, рнапаҵаҟа иҟалоз аҭыԥқәа. Убас Ҭырқәтәыла анапаҵаҟа иҟалеит Мраҭашәаратәи Кавказ зегьы, Аԥсынгьы убрахь иналаҵаны. Абри инаркны Аԥсны Ҭырқәтәыла иампыҵанархаларц иалагоит (уи аҵыхәанӡа анагара шзалымшазгьы). 1571 шықәсазы Аҟәа ицәырҵуеит амзаҿа зну аҭырқәа бираҟ ҟаԥшь.
20-тәи ашәышықәса 60-тәи ашықәсқәа рзы аԥсуа поет, Ҭырқәтәылатәи аҵарауаҩ Омар Беигәа иԥшаауеит Стамбултәи архив Топканы аҟны ажәытә сахҭан хсаалақәа рыхҳәаа – аҭырқәа хсаалаҩҩы Ҳаџьы Абуласан (мамзаргьы Ҳаџьы Ебульхассан) ихсаалақәа. Иара абри ашықәсан 1578 шықәсазы ақалақь иаха- иргылоит амзаҿақәа хԥа рсахьа зну абираҟ еиқәаҵәа. Ақалақь хьӡыс иарҭеит Сухум-кале.
XIX шәышықәса
мини|225x225пкс|"Ашьхаруаа рреспублика" абираҟ Урыстәылатәи аимпериа анхыбгала анаҩс Аԥсны Аԥсны зҽеидызкылаз Кавказ ашьхаруаа жәларқәа Реидгылеи Алада-Мрагыларатәи Аидгылеи иалалеит. 1918 шықәса лаҵара мза 11 рзы Баҭым имҩаԥысыз жәларбжьаратәи аҭынчратә конференциаҿы иаԥҵан “Ашьхаруаа рреспублика”. Даӷьысҭани, Ачечен-Игәуштәи, Ауаԥстәыла, Аҟабарда тәыла, Аҟарач-балкартә тәылақәа реиԥш ари афедерациа иалалеит Аԥсынгьы. Абасала, еиҭашьақәыргылан 1864 шықәсазы ихырбгалаз Аԥсуа ҳәынҭқарра. Ашьацԥшәи ашкәакәеи еиҭныԥсахло инашьҭу быжь-цәаҳәак (ашьацԥшшәы змоу ԥшьба, ашкәакәақәа хԥа) Кавказ ажәларқәа рыхдырраҿы аԥсылманреи (ашьацԥшшәы) ақьырсианреи (ашкәакәа) реи- нырнаалара, реиҿамгылара иадыргоуп. Аԥсны, ижәытәӡоу қьырсиан тәылак аҳасабала егьырҭ аҩ-тәылак (Ауаԥстәылеи Ҟабардеи) надкыла- ны Ашьхаруаа Рреспублика абираҟ аҿы цәаҳәа шкәакәала иарбан. Ашьхаруаа Рреспублика Ҭырқәтәыла иазханаҵеит, уи шықәсык ауп нҵырас иаиуз.
1866 шықәса ԥхынгәы 26 рзы Лыхны ақыҭа имҩаԥысуаз быжь-нызықьҩык злахәыз жәлар реизараҿы аԥсуа жәлар ықәгылеит аурыс иколониалтә политика иаҿагыланы. Уи иамҽханакит Калдахәара ақыҭа инаркны Ҵабал, Дал, Аҟәа. 20 нызықьҩык рҟынӡа абџьар кны игылт. Ахыҵхырҭақәа рыҟны ишарбо ала, ажәлар реизараҿы ицәырган абираҟқәа. Убас, Аҟәа Баалоу ашьхаҿы абџьар шьҭыхны иқәгылаз рахь иааргеит “аамысҭа” бираҟқәеи “анхацәа” рбираҟқәеи ҳәа изышьҭаз. Анхацәа рбираҟ икын Гәмаа ақыҭантәи Џьыгра Аҩӡба. Изларҳәо ала, ари абираҟ ҟаԥшьын, аҳәа асахьа қәҵаны ианын.
1921 шықәса хәажәкыра мза анҵәамҭазы Никәала Ақырҭаа напхгара зиҭоз аԥсуа отриад 9-тәи Ар Ҟаԥшьаа рыцхыраара- ла абџьар шьҭыхны ԥсоу ахықәан Қырҭтәыла аменшевиктә еиҳабыра рыр иаҿагылеит. Аԥхьа игылан “Кьаразаа”... Хәажәкыра 4 рзы Аҟәа ахы иақәиҭтәын. Анаҩс Очамчыреи Гали – Аԥсны ахьынӡанаӡааӡо Асовет мчра шьақәыргылан. Баҭым имҩаԥысит Кавказбиуро Ацентртә Комитет аҭакзыԥхықәу аусзуҩцәа злахәыз аизара – аилацәажәара. Ара Аԥсны аиҳабыра “ихьыԥшым ареспублика” Аԥснытәи ССР аԥҵаразы иҟарҵаз ажәалагала рыдыркылеит.
Хәажәкыра 31 рзы Аԥсны Аревком Ленини егьырҭ асоветтә республикақәа зеги адырра рырҭеит Аԥсны советтә республиканы ишрылаҳәаз атәы. 1922 шықәса жәабран мзазы имҩаԥысит Аԥсны Асоветқәа I Реизара ду. Ара ишьақәырӷәӷәан Қырҭтәылеи Аԥсни рыбжьара “ҷыдалатәи аидгыларатә еиқәшаҳаҭра”. Қырҭәыла Аԥсны иақәыӷәӷәо ишалагазгьы ари аиқәшаҳаҭраҿы аҩ- республикак рзинеиҟарара арбахеит. 1922 шықәса ԥхынҷкәын мзазы Аԥснытәи ССР ахаҭарнак инапы аниҵеит ССР Аидгыла ашьақәгыларазы Аиқәшаҳаҭра. 1924-25 шықәсазы ишьақәырӷәӷәан Аԥснытәи ССР Агерби Афлаги.
Асоветтәи период
1931 шықәса жәабран мзазы Сталини Бериеи, Орџьоникиӡеи уҳәа “ирыбзоураны” Аԥсны Асоветтә Қырҭтәыла иалаҵан автономиак аҳасабала. Ари аԥсуа ҳәынҭқарра анаԥыххаз аамҭазоуп, абызшәа ахархәара азин ыҟамызт, активла аԥсуа жәлар ассимилиациа рзура апроцесс мҩаԥысуан (Аԥсныҟа Қырҭтәыла еиуеиԥшым арегионқәа рыҟнытә ақырҭқәа ааганы Аԥсны индырхон), иԥсахын атопонимика.., аԥсуа жәлар даҽа џьарантә иааз жәларуп ҳәа рылаҳәаны рыԥсадгьыл аҿы изинданы иҟаҵан. Аԥснытәи аобкоми Қырҭтәыла ацентртә комитети рхыбрақәа рҿы Аԥсны икнаҳан амаганеи ажьаҳәеи, “ижәҩанԥшшәу ацәаҳәа зылдаз амра” асахьеи зныз абираҟ ҟаԥшь. Ашьҭахь урҭ рыҵаҟа “Аԥсны АССР” ҳәа ианҵан.
ХХ –тәи ашәышықәса 80-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭази 90-тәи ашықәсқәа рылагамҭази Аԥсны амилаҭтә – хақәиҭратә ҵысра аан иазгәаҭоуп (Аԥсны аҳәынҭқарратә статус архынҳәра иасимволхаз) анапы асахьа зну абираҟ ҟаԥшь еиҭа ашьақәгылара. 1922 шықәса ԥхынгәы 23 рзы Аԥсны Иреиҳаӡоу асовет иаднакылеит асимволика ҿыци Аԥсны Ареспублика ҳәа ахьыӡи.
Абираҟ авторс дамоуп Валера Гамгиа. Абираҟ: аурыла ианҵоуп ҭбаарыла еиҟароу ашьацԥшшәи аԥшшәы шкәакәеи змоу, еиҭныԥсахло быжь-цәаҳәак. Урҭ рахьтә 4 шьацԥшшәуп, 3 шкәакәоуп. Ахәы инадкыланы арымарахьтәи акәакь аҿы хыхьла иануп иҟаԥшьыхәхәароу акьакьҭаиаша, зышәагаа абираҟ аура иадкыланы 0,38 иаҟароу, аҭбаара ах-цәаҳәак еидкыланы иаҟароу. Иҟаԥшьыхәхәароу акьакьҭаиаша агәҭаны аҩадаҟа ахы рханы иануп арӷьа напы иатәу иаарту анапсаргәыҵа шкәакәаны. Анапсаргәыҵа ахыхь иаакәыршаны хә-кәақьҭак змоу быжь-иаҵәа шкәакәак ануп.
Зыҵа ҟаԥшьу иаарту анапсаргәыҵа шкәакәа – Аԥсны Аҳәынҭқарра иасимволуп. Иара Аԥсуа ҳәынҭқарра (8-10–тәи ашәышықәсақәа) ахаан ишьақәгылеит. 12 шәышықәса аҵанакуеит. Ари аҩыза абираҟ асахьа ануп генуеатәи амшын хсаалақәа рҿы 13-тәи 14 –тәиашәышықәсақәа рзы. Анапсаргәыҵа шкәакәа зну иҟаԥшьыхәхәароу абираҟ абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы Аԥсны иахьатәи аҳҭнықалақь Аҟәа аҭыԥаҿы ишьҭаз ақалақь Себастополис иахашәыршәыруан. Анапсаргәыҵа ахыхь иаакәыршаны ианҵоу хә-кәақьҭак змоу аеҵәақәа быжьба – Аԥсны ихада- роу аҳаблақәа быжьба ирдыргоуп: Саӡен (Џьигеҭиа), Бзыԥ, Гәмаа, Абжьуа, Самырзаҟан, Дал-Ҵабал, ԥсҳәы-Аибӷа. Убри аан абираҟ ашәагааи, аеҵәақәа рхыԥхьаӡареи, ашьацԥшшәи аԥшшәы шкәакәеи змоу ацәаҳәақәа реиҭныԥсахлара уҳәа Нхыҵ Кавказтәи Ареспублика (Ашьхаруаа Рреспублика ҳәа изышьҭоу) аҭоурыхтә бираҟ аҷыдарақәа угәаладыршәоит.
Иахьатәи аамҭа
Иеиуеиԥшым аамҭақәа раан атәым қәылаҩцәа изныкымкәа Аԥсны дара рбираҟ ахаргылара шрылшозгьы, аԥсуаа ашәышықәсақәа иргәылганы еиқәырханы иааргон рхатә символқәа... Аҳәынҭқарреи уи адыргақәеи, иаҳҳәап, аҳәынҭқарратә бираҟ, цәырҵуеит ажәлар рмилаҭтә хдырра аҩаӡара акырӡа ианышьҭыҵлак, иара убас ажәлар акны аҽеидкылара ан- рылша, аҭоурыхтә ԥеиԥш агәра рго ианыҟала. Аԥсуа жәлар абарҭ аетапқәа зегьы ирхысит, уажәы иааиз аамҭа ҿыц ашә инылагылеит, ауаатәҩса рҭоурых иагәылганы иаанагоз амҩа ԥхьаҟа иацҵо Ҳара ҳбираҟқәа –хьӡи-ԥшеи змоу ҳабацәеи ҳабдуцәеи ҳареи аимадара ҳабжьазҵо иԥшьоу дыргақәоуп. Аԥсуа бираҟқәа зықьҩыла ҳабиԥарақәа ршьеи рыԥхӡашеи рхьыршоуп!
Зқьышықәсала аԥсуа анацәа рыхшара ирықәныҳәаны идәықәырҵон, аӷа иҿагыланы ақәԥараҿы хьӡи-ԥшеи рыманы Аиааира ргаразы. Урҭ ҭахон ԥхьаҟатәи аԥсҭазааразы, иахьатәи амш азы – Аԥсуа баагәара Ду амҵан, Трахеи Ҵабали рымҵан византиаа ианрабашьуаз, Анаҟәаԥиа ашьапаҿы арабцәа ианрабашьу- аз, Аҟәа абаа азааигәара аҭырқәцәа ианрабашьуаз, Афон Ҿыци, Драндатәи аныхабааи рымҵан ақырҭуа қәылаҩцәа ианырҿагылаз, актәи аҩбатәи адунеитә еибашьраҿы Европа еиуеиԥшым атәылақәа рыҟны, мраҭашәаратәи мрагыларатәи аганқәа рҿы 1992-1993 шықәсқәа раан... Имариам, урҭ ҳҭоурых ду иагәылоу ахҭысқәа зегьы реиқәыԥхьаӡара, Аԥсуа еибашьҩы иԥсҭазаара ахҭынҵаны иахьатәи амш ахьиихьчаз. Леони, Қьелешьбеии, Нестори, Владислави рыр ирылҵыз, аамҭақәа, азқьышықәсақәа зегьы Реибашьҩы. Хашҭра рықәым ҳаԥсадгьыл ахақәиҭра зхы ақәызҵаз Аԥсны аҵеицәа!
Ауаатәҩса рҭоурых иақәлоуп ҳажәлар знысыз амҩа. Имариам, ҳажәлар зну амҩа, иахьагьы ԥсахра ақәӡамкәа иаарту анапсаргәыҵа асимвол имҩақәҵаганы изку. Иахьа – насыԥ зцыз ари адырга аҭоурых аҿы аиаша ашьақәгылара иасимволхеит. Абасала, азқьышықәсақәа рнаҩсгьы анапы асимвол ҳажәлар еиқәырханы иаанагоит. Уи ҳаԥхьаҟа аиааира ҿыцқәа рахь ирыԥхьоит!
Герхьелиа, Кәасҭа Маџьгәыр-иԥа
Абиографиа
Диит 1933 шықәса жәабранмза 22 рзы Ӷәада ақыҭа Очамчыра араион. Иԥсҭазаара далҵит 1996 шықәса лаҵарамза 17 рзы. Джуп Ӷәада ақыҭа.
Акыр шықәса аус иуан Аԥсуа телехәапшреи арадиодырраҭареи рҳәынҭқарратә Комитет аҟны, аԥсуа радиодырраҭара данапхгаҩын.
Акьыԥхь аҿы дцәырҵит 1950 шықәсазы.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аԥсны апоетцәа Акатегориа:Герхьелиаа Акатегориа:1933 шықәсазы ииз Акатегориа:Жәабранмза 22 рзы ииз Акатегориа:1996 шықәсазы иԥсыз Акатегориа:Лаҵарамза 17 рзы иԥсыз
Раҷа-Лечхумии Аладатәи Шәантәылеи
thumb|right|250px Раҷа-Лечхумии Аладатәи Шәантәылеи атәылаҿацә (რაჭა-ლეჩხუმის და ქვემო სვანეთის მხარე).
Атерриториа
Атерриториа –.
Ақалақьқәа
Ақалақь Амбролаур иаҳҭнықалақьуп.
17 (ахыԥхьаӡара)
17 (жәибжь) — анатуралтә ахыԥхьаӡара 17.
Раҷа-Лечхумии Аладатәи Шәантәылеи
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Қырҭтәыла атәылаҿацәқәа
17 (ахыԥхьаӡара)
Ахьарԥшқәа
017
Қобалиа, Вера
мини Верa (Вероника) Қобaлиa (ვერა ქობალია, 24, Аҟәа) — Қырҭтәыла aекономикеи ишьaқәгылоу aҿиaреи рминистр.
Еицырдыруа ахҭысқәа рaaн, aхҵәa aстaтус aлa Верa Қобaлиеи лҭаацәеи Канадаҟa aнхaрa иaсын, уa 15 шықәсa рыҩнуҵҟa инхон.
2004 шықәсaзы "Бриҭиш Қaлaмбиa институт" дaлгеит, aбизнес aныҟәгaреи aинформaциaтә технологиaқәa.
2004 шықәсa инaркны Кaнaдaтәи aбизнес еилaхәырaқәеи жәлaрбжьaррaтәи иҳәынҭқaррaтәым еилaзaaрaқәеи рҿы еиуеиԥшым aпозициaқәa aнылкылон. Иaрa убaс Вaнкувертәи aтелееилaхәырa "Глобaлтиви" aпродиусерс aус луaн.
2008-2010 шш. Вaнкувер aҿы ишьaҭaкхaз aбизнес еилaхәырa дпaртниоруп.
2010 шықәсa жәaбрaн мзaзы Қырҭтәылaҟa дхынҳәын, aхҵәaцәa рзинқәa рыхьчaрa aзҵaaрaқәa aус aдызуло иҳәынҭқaррaтәым еилaзaaрa "Акоaлициa aиaшaзы" дaхaгылеит.
2010 ш. ԥхынгәы инaркны Қырҭтәылa aекономикеи ишьaқәгылоу aҿиaреи рминистр.
Амааҭ
Амаа́ҭ — Урыстәылеи, Белорустәылеи, Приднестровиеи иахьатәи рвалиутақәа ахьӡ. Аԥсныгьы, Аладатәи Уапстәла ирымоуп урыстәылатә мааҭ. Анкьа — урыстәи аҳрақәа амааҭ ирыман. Уи 100 капеик еилоуп. Урыстәылатә мааҭ ISO 4217-ала авалиутатә код иамоуп — RUB.
Қобалиа, Вера
Акатегориа:Қырҭтәылатәи аполитикцәа Акатегориа:1981 шықәсазы ииз Акатегориа:Нанҳәамза 24 рзы ииз
Амааҭ
Ахьарԥшқәа
Акатегориа: Аԥарақәа
Нанҳәамза 26
Нанҳәамза́ 26 (Нанҳәамза́ ҩажәи́ фба́), Áвгуст 26, На́нҳәа 26 — григориантәи амзар 238 тәи амш (239 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 127 мшы.
Перенка
Перенка — Урыстәыла ақыҭа.
Акатегориа:Урыстәыла ақыҭақәа
Пигаццано
Пигаццанo (Pigazzano) — Италиа ақыҭа. Атерриториа — ; иаланхо —.
Акатегориа:Италиа ақыҭақәа
Барбадос
Барбадос (Barbados) — Аҩадатәи Америкатәи адгьылбжьахатә тәыла маҷ Мраҭашәаратәи Индиаҟны. Ари атәыла иеихьӡылоу адгьылбжьахац ишьақәгылоуп.
Административтә шара
Барбадос 11 аокругқәа (parishes) рыла ишоит.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Аҩада-Америкатәи атәылақәа Акатегориа:Амонархиақәа
Кырӷызсҭан
Кырӷызсҭан (Кыргызстан), аофициалтә хьӡы: Кырӷызтәи Ареспублика (Кыргыз Республикасы) — Азиа атәыла иауакуп.
Аҵанакы –.
Аҳәынҭқарра иаланхо –.
Акатегориа:Азиатәи атәылақәа Акатегориа:Ареспубликақәа
Абгаду
thumb|Абгалаба Абгаду́ (Canis lupus) — абнатә ԥстәы, алақәа рҭаацәарантәи.
Ахьарԥшқәа
б
Нанҳәамза 27
Нанҳәамза́ 27 (Нанҳәамза́ ҩажәи́ бжьба́), Áвгуст 27, На́нҳәа 27 — григориантәи амзар 239 тәи амш (240 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 126 мшы.
Аҟалмыҟ бызшәа
Аҟалмыҟ бызшәа (калмыцкий язык) (Тодо бичиг: ).
Ала
thumb|250px Ала́ (Canis lupus familiaris) — аҩнатә ԥстәы, алақәа рҭаацәарантәи.
Азгəаҭақəа
Акатегориа:Ахшфацәа
Нанҳәамза 28
Нанҳәамза́ 28 (Нанҳәамза́ ҩажәи́ ааба́), Áвгуст 28, На́нҳәа 28 — григориантәи амзар 240 тәи амш (241 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 125 мшы.
Мцхеҭа-Мҭианеҭи
Мцхеҭа-Мҭианеҭи атәылаҿацә (მცხეთა-მთიანეთის მხარე).
Атерриториа
Атерриториа –.
Аланхо
Атәылаҿацә иаланхо –.
Ақалақьқәа
Ақалақь Мцхеҭа иаҳҭнықалақьуп.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Қырҭтәыла атәылаҿацәқәа
18 (ахыԥхьаӡара)
18 (жәаа) — анатуралтә ахыԥхьаӡара 18.
Ахьарԥшқәа
018
Нанҳәамза 29
Нанҳәамза́ 29 (Нанҳәамза́ ҩажәи́ жәба́), Áвгуст 29, На́нҳәа 29 — григориантәи амзар 241 тәи амш (242 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 124 мшы.
Белиз
Белиз (Belize) — Аҩадатәи Америкатәи атәылоуп.
Административтә шара
Белиз 6 араионқәа (districts) рыла ишоит.
Ҷкадуа, Шоҭа Еугьан-иԥа
Шоҭа Еугьан-иԥа Ҷкадуа (Шота Евгеньевич Чкадуа; 20, Кәтол ақыҭа, Очамчыра араион — 2, Аҟәа) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет, асатирик, адраматург.
Абиографиа
Диит 1932 шықәса нанҳәамза 20 рзы Кәтол ақыҭа Очамчыра араион. Иԥсҭазаара далҵит 2003 шықәса азы. Джуп Кәтол ақыҭа.
1952 шықәсазы Шоҭа Ҷкадуа дҭалоит А.М.Горки ихьӡ зху Аҟәатәи аҳәынҭкарратә педагогтә институт. Далгеит 1956 шықәсазы.
Акыр щықәса инеиԥынкылан аус иуан агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аредакциаҿ, литературатә усзуҩыс, Аҟәша аиҳабыс. Аԥснытәи аҳәынҭқарратә филармониаҿ.
Акьыԥхь аҿы дцәырҵит 1946 шықәсазы, поет ҳасабла /рапхьатәи иажәеинраалақәа кьыԥхьуп агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь», «Альманах» рдаҟьақәа рҿы.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аԥсны апоетцәа Акатегориа:Ҷкадуаа Акатегориа:1932 шықәсазы ииз Акатегориа:Нанҳәамза 20 рзы ииз Акатегориа:2003 шықәсазы иԥсыз Акатегориа:Ажьырныҳәамза 2 рзы иԥсыз
Месси, Лионел
мини|Лионел Месси (2018) Лионе́л Андре́с Ме́сси (Lionel Andrés Messi; 24, Росарио, Аргентина) — аргентинатә ашьапылампыласҩы, ашьапылампыл клуб «Барселона» ажәылаҩ, 2011 шықәсы аахыз дҟаҵоуп - амилаҭтә Аргентинатә команда капитанс. Иа дыԥхьаӡоуп адунеиаҿы зегьы иреӷьу ахәмарҩыс.
Месси дааӡан «Барселонатәи» ашьапылампыл академиа, раԥхьатәи акоманда аҿы 17-шықәса аахыз дыхәмаруеит.
2005, 2007-2013, 2015-2016 ашықәсқәа рзы Месси дыԥхьаӡан иреиӷьу ашьапылампыласыҩс Аргентина аҟны, 2007, 2009, 2010, 2011 шықәсқәа рзы иа дыԥхьаӡанн иреиӷьу ашьапылампыласыҩс Ла Лигаҿы. 2009 шықәсазы дыԥхьаӡанн иреиӷьу ашьапылампыласыҩс Европатәи аклубтәи ашьапылампыл аҿы, убри ашықәсазы иреиӷьу ажәылаҩс дыԥхьаӡан. Убасҟангьы иаҭашьахеит «Ахьтәы ампыл» иреиӷьу Европатәи ашьапылампыл асыҩҳәа, насгьы «Абрилианттә ампыл» адунеи аҿы зегь иреӷьу ашьапылампыласыҩҳәа. Иреиӷьу ашьапылампыласыҩ 2010 шықәсазы. 2011 шықәсазы Лионел дыԥхьӡан Европатәи иреӷьу ашьапылампыласыҩс.
Аноль
0 (аноль; алаҭ. nullus — акгьы) — Иԥсабаратәу ахыԥхьаӡара 0.
Ахьарԥшқәа
000
Алым
Ахьарԥшқәа
Акатегориа:Ахшфацәа
Гуриа
thumb|right|250px Гуриа атәылаҿацә (გურიის მხარე).
Атерриториа
Атерриториа –.
Аланхо
Атәылаҿацә иаланхо –.
Ақалақьқәа
Ақалақь Уажәыргьаҭ иаҳҭнықалақьуп.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Қырҭтәыла атәылаҿацәқәа
Гәарамиа, Алеко Алексеи-иԥа
Алеко Алексеи-иԥа Гәарамиа (7, Гәыԥ, Аԥсны АССР, СССР) — Аԥснытәи аҳəынҭқарратә университет ареқтор.
Ахьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсуаа Акатегориа:Аԥсны аматематикцәа Акатегориа:Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аректорцәа Акатегориа:1940 шықәсазы ииз Акатегориа:Цәыббрамза 7 рзы ииз‎
Нанҳәамза 30
Нанҳәамза́ 30 (Нанҳәамза́ ҩажәижәаба́), Áвгуст 30, На́нҳәа 30 — григориантәи амзар 242 тәи амш (243 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 123 мшы.
Лакербаиа, Ҭенгиз Игор-иԥа
Ҭенгиз Игор-иԥа Лакербаиа (Тенгиз Игоревич Лакербая; диит 16) — Аԥсны атуризми акәрортқәеи рзы Аҳәынҭеилакы ахантәаҩы.
Ахьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны аполитикцәа Акатегориа:Лакербаиаа Акатегориа:1966 шықәсазы ииз Акатегориа:Хәажәкырамза 16 рзы ииз
Ливиа
Ливиа (ليبيا [Либиа]), аофициалтә хьӡы: Ливиа Аҳәынҭқарра' (دولة ليبيا [Давлат Либиа]) — Африкатәи атәыла.
Административтә шара
Ари атәыла 3 аҭоурыхтә регионқәа иаԥиҵеит: Триполитаниа, Феццан, Киренаика.
Иахьа Ливиа 22 административтә раионқәа (شعبية‎ [шабиаа]) рыла ишоит.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Африкатәи атәылақәа
Ашәба, Нугзар Нури-иԥа
Нугзар Нури-иԥа Ашәба (Нугзар Нуриевич Ашуба; диит 2, Ӷәада, Очамчыра араион) — Аԥсны Жәлар Реизара аиҳабы (2002-2012).
Ахьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны Жәлар Реизара аиҳабцәа Акатегориа:Аԥсны Жәлар реизара 3-тәи ааԥхьара адепутатцәа Акатегориа:Аԥсны Жәлар реизара 4-тәи ааԥхьара адепутатцәа Акатегориа:Аԥсны аполитикцәа Акатегориа:Ашәаа Акатегориа:1952 шықәсазы ииз Акатегориа:Хәажәкырамза 2 рзы ииз
Нанҳәамза 31
Нанҳәамза́ 31 (Нанҳәамза́ ҩажәи́ жәе́иза), Áвгуст 31, На́нҳәа 31 — григориантәи амзар 243 тәи амш (244 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 122 мшы.
Аԥсны Аҳәынҭқарра Амилаҭтә банк
Аԥсны Аҳәынҭқарра абанктә система ихьыԥшымкәа ахала аҿиара иалагеит Аԥснытәи АССР Иреиҳаӡоу Асовет жәабран 28 1991 ш. “Аԥснытәи АССР Ацентртә банк азы”, “Аԥснытәи АССР аҟны абанкқәеи абанктә усуреи рзы” ҳәа азакәанқәа анрыдыркыла инаркны, уи еиҿкаан СССР Аҳәынҭбанк Аԥснытәи ареспубликатә усбарҭа ашьаҭала. Арҭ азакәанқәа, Аԥсны аекономика аҿиара аинтересқәа ҳасабс иҟаҵаны, раԥхьаӡа акәны абанктә усҳәарҭақәа рҭахрақәа рышьақәыргыларазы алшара ҟарҵеит.
Абарҭ Азакәанқәа анрыдыркылоз аамҭазы, даҽакала иаҳҳәозар, 1991 шықәса алагамҭазы Аԥсны абанктә система СССР абанкқәа: Аҳәынҭбанк, Аҵәахырҭаҭә банк, Ааглыхргылбанк, Аграртә банк, Анхарҭа-социалтә банк Аԥснытәи ареспубликатә усбарҭақәа рыла ишьақәгылан. Акоммерциатә банкқәа раԥҵара ишақәиҭызгьы, ари апроцесс СССР азакәанԥҵарала аҭыԥ иқәырҵон. Излаҟаҵәҟьаз ала, ари абанктә система анапхгараҭара хагәҵәылатәи асхьема ала ишьақәыргылан, уи, ҳәарас иаҭахузеи, аекономика аҿиара арегионалтә интересқәа разԥхьагәаҭара алшомызт.
Аԥсны Иреиҳаӡоу Асовет жәабран мза 1991 шықәсазы иаднакылаз Азакәанқәа алшара ҟарҵеит арегионтә ҩаӡараҿы абанктә система аиҿкаара, ахәҭакахьала, акоммерциатә банкқәа рыкаҭақәа, урҭ аекономика хазы игоу аусхкқәа рырҿиара интересс измаз аиуристтәи хазхаҭалатәи ахаҿқәеи еиҿыркаар рылшон, иара убас, иааизакны арегионқәа рҟынгьы. Аԥсны аибашьратә хҭысқәа рылагамҭазы (нанҳәа 14, 1992 ш.) абанктә система хкырацәала еилан.
Аха, Аԥсны аҵакырадгьыл аҟны излагаз аибашьра, атәылаҿ ишьақәгылахьаз аекономикатә лшарамч хнарбгалеит, ишьақәгылахьаз абанктә система аилаҳарахь икылнагеит.
Аԥсны аҵакырадгьыл аҟны аибашьра анеилга ашьҭахь, уаанӡа аус зуаз абанкқәа рахьынтә еиқәхаз Ацентртә банки, арегионқәа рыҟны иҟаз абанкқәа ԥшьба заҵәыки роуп, урҭ рахьтә - Гагра араион аҟны – акы, Гәдоуҭа араион аҟны – ҩба, Тҟәарчал ақалақь аҟны – акы. Егьырҭ абанкқәа зегьы аԥыхын, ма иқәган.
1994 шықәса аҩнуҵҟала Аԥсны Абанк Хада иҭанаҩит акоммерциатә банкқәа 13, урҭ ироуз алицензиақәа рышьаҭала Аԥны арегионқәа зегьы рҟны аусура нападыркит: Гагра араион аҟны – “Гагра-Банк”; Гәдоуҭа араион аҟны – “Гәдоуҭа-Банк”, “Аграртә Банк”; Аҟәа араион аҟны – Аҟәатәи арегионалтә банк “Ешыра”; Аҟәа ақалақь аҟны – 5 банкк: “Аҟәа-Банк”, “Гарант-Банк”, “Башныхә-Банк”, “Тико-Банк”, “Менатеп-Сухум” (абанк “Менатеп” аҟәша ҿыга); Гәылрыԥшь араион аҟны – “Престиж”; Очамчыра араион аҟны – “Очамчыратәи акоммерциатә банк”; Гал араион аҟны – “Гал-Банк”; Тҟәарчал араион аҟны – “Тҟәарчал-Банк”. Убри ашықәс азы Аԥсны Аиҳабыра Аҵәахырҭатә банк аусура иалагарц азы азин ҟанаҵеит.
Аԥсны Аҳәынҭқарра Ахада жәабран 11, 1995 шықәсазтәи Иусԥҟала Аԥсны Аҳәынҭқарра абанк Хада ашьаҭала иаԥҵан Аԥсны Аҳәынҭқарра Амилаҭтә банк.
Убри ашықәс азы Амилаҭтә банк аҟны еиҿкаан Аҳасабкра-кассатә центр, уи иалнаршеит абанкбжьаратә ҳасабкрақәа рҭыԥ рықәҵарала жәлар рынхамҩаҿы аԥаратә малқәа реикәыршара арццакра, иара убас абанктә системала аԥарақәа рныҟәара ахылаԥшра азура.
1995-1996 шықәсқәа рзы Амилаҭтә банк иҭанаҩит даҽа х-коммерциатә банкк: Аҟәа ақалақь аҟны – “Аԥра-Банк”, “Инвест-Банк”, Гәдоуҭа араион аҟны – “Леон-Банк”. Абасала, 1996 шықәса анҵәамҭазы Аԥсны аус руан акоммерциатә банкқәа 16, урҭ рахьтә быжьба – Аҟәа ақалақь аҟны иҟан. 1998 шықәсазы иуристтәла иҭаҩын Аҵәахырҭатә банк аусура.
Ажьырныҳәа 1, 1999 шықәсазы “Аԥсны Аҳәынҭқарра Амилаҭтә банк азы (Аԥсны Абанк)”, “Абанкқәеи абанктә усуреи рзы” ҳәа иалагалаз абанктә усуразы азакәан ҿыцқәа еиҳа конкретла иҳәаақәырҵеит абанктә система ҩ-ҩаӡарактәи асистемала аиҿкаара: Аԥсны Амилаҭтә банк – хыхьтәи аҩаӡараҿы, акоммерциатә банкқәа – аҩбатәи аҩаӡараҿы рыҟазаара, иара убас абанктә система аусӡбатәқәеи афункциақәеи, Амилаҭтә банк акоммерциатә банкқәа ирзышьақәнаргылаз, русура арегламент азыҟазҵо аекономикатә нормативқәеи егьырҭ аҟаҵарбақәеи рықәымныҟәаразы акоммерциатә банкқәа рҭакԥхықәра азԥхьагәарҭеит.
Аԥсны Аҳәынҭқарраҿы иахьатәи аамҭазы абанктә система иалахәуп: Аԥсны Аҳәынҭқарра Амилаҭтә банк (Аԥсны Абанк), акоммерциатә банкқәа 14 (АА АКБ “Аҵәахырҭатә банккгьы” убрахь иналаҵаны). Акоммерциатә банкқәа рыҟнытә иара убас аус руеит афилиалқәа ааба, урҭ рхыԥхьаӡараҿы – АА АКБ “Аҵәахырҭатә банк” аҟнытә быжьба. Хықәкыла иаҳҳәозар, Аԥсны раионцыԥхьаӡа акоммерциатә банк ыҟоуп, иара убас “АА АКБ “Аҵәахырҭатә банк” аҟнытә афилиал, Аҟәа ақалақь аҟны акоммерциатә банкқәа быжьба ыҟоуп.
Акатегориа:Аԥсны Акатегориа:Абанкқәа
19 (ахыԥхьаӡара)
19 (зеижә) — анатуралтә ахыԥхьаӡара 19.
Ахьарԥшқәа
019
Ҵаҟатәи Қарҭли
Ҵаҟатәи Қарҭли атәылаҿацә (ქვემო ქართლის მხარე).
Атерриториа
Атерриториа —.
Аланхо
Атәылаҿацә иаланхо —.
Ақалақьқәа
Ақалақь Русҭау иаҳҭнықалақьуп.
Сангәлиа, Аинар
Аинар Сангәлиа (9 Аҟәа, Аԥсны Аҳәынҭқарра – 31) — ақәыԥшцәа рыбжьара абокс азы Европа ачемпион.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны абоксиорцәа Акатегориа:Сангәлиаа
Аидо
thumb|200px|Аид бираҟ Аидо (Ido) — адунеижәларбжьа-ратә бызшәа. Аԥҵаҩы абызшәа Луи Кутиура.
Цәыббрамза 1
Цәыббрамза́ 1 (Цәыббрамза́ акы́), Сентиа́бр 1, Цәыббра́ 1 — григориантәи амзар 244 тәи амш (245 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 121 мшы.
Аидо
Шәахә. иара убас
Акатегориа:Иԥсабаратәым абызшәақәа
Кавказ аҭынчра
„Кавказ аҭынчра“ — Жәларбжьаратәи акинофестиваль.
Акатегориа:Аԥсны
Гогәуа, Алықьса Ноча-иԥа
Алықьса Ноча-иԥа Гогәуа (Алексей Ночевич Гогуа; 15, Гәыԥ, Аџьамазра аҳабла, Очамчыра араион) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, ауаажәларратә усзуҩы.
Абиографиа
Диит 1932 шықса хәажәкырамза 15 рзы Гәыԥ Аџьамазра аҳабла Очамчыра араион.
Алагарҭатә ҵара далгеит Аџьамԥазратәи ашкол аҿы, быжь класск - Тҟәарчалтәи быжьшықәсатәи ашкол аҟны, абжьаратә - Ԥақәашьтәи абжьаратә школ аҿы.
1951 шықәсазы Алықьса Гогәуа дталоит Аҟәатәи аҳәынҭқарратә педагогтә институт аурыс филологиатә факультет. 1955 шықәсазы, уи даналга, дҭалоит А. М. Горки ихьӡ зху Москватәи алитературатә институт. Далгоит 1960 шықәсазы.
Аус иуан Аԥсны ашәҟәҭыжьырҭаҿ, редактор еиҳабыс, ажурнал «Алашара» аҭакзыԥхыкәу амазаныкәгаҩыс, ажурнал «Амцаба» аредактор хадас (1975-1989).
1988 шықәса инаркны 1991 шықәсанӡа А. Гогәуа Аԥсны ауаажәларратә хеидкыла, жәлар рфорум «Аидгылара» напхгара азиуан.
1989-1997 шықәсқәа рзы Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аусбарҭа дахантәаҩуп.
1989 шықәсазы А. Гогәуа далхын СССР жәлар рдепутатс.
Ипрозатә рҿнамҭақәа рзы иаҭәашьоуп Д. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсны аҳәынҭқарратә премиа.
Аҩра далагеит дышмаҷыз, раԥхьатәи иажәабжь иҩит хә-класск рҿы дантәаз. Ақьыԥхь аҿы дцырцыт поет ҳасабла, 1948 шықәсазы.
Инеицылкылан апрозатә жәар аҿы аус шыуагьы, апоезиа шизааигәац изааигәоуп, ипрозаҿ акырџьара апроза-поезиа ҳәа изышҭоу аҳарҳәара амоуп. Антологиаҿ иарбоугьы, хадарала, А. Гогәуа ипрозатә, идраматургиатә рҿиамҭақәа рахьтә иаагоуп.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Гогәуаа Акатегориа:1932 шықәсазы ииз Акатегориа:Хәажәкырамза 15 рзы ииз
Силиго
thumb|200px Силигo (Siligo) — Сардиниа, Италиа ақыҭа.
Атерриториа — ; иаланхо —.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Италиа ақыҭақәа
Ҳ
Ҳ, ҳ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Озган, Кристина Константин-иԥҳа
Кристина Константин-иԥҳа Озган (Кристина Константиновна Озган; 30, Аҟәа) — Аԥсны аекономика аминистр.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны аполитикцәа Акатегориа:Озганаа Акатегориа:1973 шықәсазы ииз Акатегориа:Цәыббрамза 30 рзы ииз
Ӽ
Ӽ, ӽ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Араб бызшәа
Араб алфавит
Араб алфавит: :
Х̌
Х̌, х̌ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Бенин
Бенин (Bénin), аофициалтә хьӡы: Бенин Ареспублика (République du Bénin) — Африкаҟны атәылоуп. Ари аҳәынҭқарра Даҳоме (Dahomey) аҭоурыхтә ихьӡоуп.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Африкатәи атәылақәа Акатегориа:Ареспубликақәа
Кахеҭи
thumb|right|250px Кахеҭи атәылаҿацә (კახეთის მხარე).
Атерриториа
Атерриториа –.
Аланхо
Атәылаҿацә иаланхо –.
Ақалақьқәа
Ақалақь Ҭелау иаҳҭнықалақьуп.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Қырҭтәыла атәылаҿацәқәа
Ӿ
Ӿ, ӿ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Цәыббрамза 3
Цәыббрамза́ 3 (Цәыббрамза́ хԥа́), Сентиа́бр 3, Цәыббра́ 3 — григориантәи амзар 246 тәи амш (247 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 119 мшы.
Абираҟ
300px|мини|Абираҟ Абира́ҟ
Ахьарԥшқәа
Акатегориа:Аҳәынҭқарратә симболқәа
Антисемитизм
Антисемитизм ажәа иаанаго
Антисемитизм иаанагоит ауриацәа адинхаҵаратә етностә гәыԥқәак раҳасаб ала ратәамбара. Уи ажәларқәа раҳаҭыр амбара аформақәа ируакуп. Антисемитизм хықәкыла ауриацәа ратәамбароуп иаанаго.
Атерминологиа Ажәа антисемитизм алеигалеит германиатәи апублицист Вильгельм Марр 1879 шықәсазы. Иара дызлахәыз агәыԥ «антисемисттә лига» ҳәа ахьӡитәит. Германиатәи аҭоурыхҭҵааҩ Михаель Владика иԥхьаӡоит ииашамкәа уи атермин раԥхьаӡа акәны Марр идырҳәалеит ҳәа. Атермин ахаҭа амилаҭеилыхра ауп иаанаго, европатәи ажәларқәеи ауриацәеи рыбжьара абиологиатә мааибра ҳәа иԥхьаӡоуп. Иҟалалоит антисемитизм асинонимс иудофобиа ажәа рхы ианадырхәо. Уи атермин авторс дамоуп Одессатәи аҳақьым Леон Пинскер, иара раԥхьаӡа акәны ажәа ихы иаирхәеит 1881 шықәсазы, амассатә еилаҩеиласрақәа рышьҭахь иҩыз апамфлет «Автоемансипациа аҿы». Иара ауриацәа ратәамбареи амилаҭеилыхреи ԥсихикатә чмазароуп ҳәа иԥхьаӡон. Даҽа ҭҵааҩык Соломон Крапвенски игәаанагарала, иудофобиа иаанагоит ауриацәа рыцәшәара. Геннади Костырченко иудофобиа абзазаратә антисемитизм иаҿирԥшуеит. Иаарту Израильтәи ауниверситет аматериалқәа рҿы акәзар, иудофобиа иаанагоит ҭоурыхла традициала арассатә антисемитизм цәырҵаанӡа ауриацәа ратәамбара.
Антисемитизм ахкқәа
Антисемитизм иаҵанакуеит ауриацәа ратәамбара иадҳәалоу еиуеиԥшым ацәырҵрақәа. Ҭоурыхла антисемитизм ҿион антикатә иудофобиа аҟынтәи ҳаамҭазтәи иҿыцу антисемитизм аҟынӡа. Антикатәи антисемитизм ижәытәӡоу антисемитизм ахкқәа иреиуоп. Иара, аҭоурыхҭҵааҩцәа ргәаанагараала антикатәи апериод аан амырҭаҭцәа рганахьала ауриацәа ратәамбара шьаҭас иаман. Уи аидеа иадгылоз ауриацәа егьырҭ амилаҭқәа рцәымӷын ҳәа рыԥхьаӡон, амилаҭтә традициақәа ирҿагылон, аекономика иаԥырхаган, ииашам адыррақәа ауаа ирыладырҵәоит ҳәа агәаанагара рыман. Адинхаҵаратә антисемитизм даҽакала антииудаизм ахьӡуп. Иара ақьырсианраҿы аҩбатәи ашәышықәса аҩныҵҟа ицәырҵит ҳәа иԥхьаӡоуп. Ақьырсианратә антисемитизм ауриацәа аиудаизм иахьықәныҟәои, Иаса Қьырса мессиас дахьырыԥхьаӡои, иара убас иара ишьра рнапы ахьалакызи рцәымӷара аанагоит. Ус еиԥш иҟоу агәаанагара иԥшьоу аҩырақәа рҿы ишьақәырӷәӷәоуп. Уа ишаҳәо ала, Иаса Қьырса дынцәоуп, ауриацәа зегьы Анцәа дызшьыз ажәлар ҳәа ирыԥхьаӡоит. Уи аидеиа иадгылоу ауаа рдинхаҵара зеиԥшроу ала еиҩыршоит, убри аан рмилаҭ аҵакы амаӡам. Ус анакәха, ақьырсианра здызкылаз ауриацәа рықәыӷәӷәара аанрыжьуазар акәын. Аха аԥсҭазаараҿы даҽакала ианыҟалоз ыҟан, рдинхаҵара рыԥсахыргьы ауриацәа рҭаацәеи дареи еснагь иатәарбомызт. Уажәтәи аамҭазы адинхаҵаратә антисемитизм ақьырсианра аҿы еиԥш, амсылманра аҩныҵҟагьы ус еиԥш иҟоу ацәырҵрақәа уԥылоит. Арассатә антисемитизм. Ас еиԥш иҟаз антисемитизм ахкы 19-тәи ашәышықәсазы ицәырҵит, уи аклассикатә антисемитизм ҳәа иԥхьаӡоуп. Антисемитизм ахаҭа ацәырҵра арассатә еилыхра иадырҳәалоит. Арассатә антисемитизм иалҵшәахеит Холокост. Уи ацәырҵра иадгылаз ауриацәа иатәамбакәа, абиологиатә ҷыдарақәа змоу жәларны ирыхәаԥшует, иара убас ирҿагылоит змилаҭ зҵәахуа, егьырҭ амилаҭқәа ирылаҵәаз ауриацәа. Дара ауриацәа, ицқьоу амилаҭқәа аԥырхага рырҭоит ҳәа ирыԥхьаӡоит. Иҟоуп агәаанагара, уи амилаҭ иаҵанакуа амчра рнапаҿы иааргар рҭахуп ҳәа. Иҿыцу антисемитизм. 1990-тәи ашықәсқәа раан аҭоурыхҭҵааҩ Даниель Паипс иалаигалеит «иҿыцу антисемитизм» ҳәа аилкаара ҿыц. Уи ҵакыс иаман ауриацәа рцәымӷра, урҭ рхатә ҳәынҭқарра Израиль ашьақәыргылара ахьырҭаху азы.
Уи адагьы иҟоуп антисемитизм егьырҭ ахкқәагьы. Аҭоурыхҭҵааҩ аетнолог Виктор Шнирельман иԥхьаӡоит аетностә, адинхаҵаратә антисемитизм анаҩсгьы ишыҟоу асоциалтә модернизациа иаҿагылоу антисемитизм. Иара ауриацәа рхаҭақәа уи ацәырҵра иқәныҟәоит. Хаҭала иуҳәозар, уахь иаҵанакуеит акоммунистцәеи аконсерваторцәеи. Генади Костырченко антисеметизм ишоит асоциалтәи аполитикатә ҟазшьа змоуи рыла. Раԥхьатәи аӷәыԥ ахь иаҵанакуеит абзазаратәи аидеологиатәи антисемитизмқәа. Абзазаратә антисемитизм идеологианы ирыԥхьаӡаӡом, аха уи ауриацәа ратәамбара ауп иаанаго. Уи агәаанагара адҳәалоуп ауриацәа рыбзазашьа зеиԥшроу, дара рхаҭа амилаҭеилыхра ахьрымоу аҟнытә. Мраҭашәараҿы абзазаратә антисемитизм амилаҭтә антисемитизм ҳәа азырҳәоит. Аидеологиатә антисемитизм акәзар, аҳәынҭқарраҿы амч анапаҿы аагаразы ақәԥараҿы, аполитикатә ԥсҭазаара иахәҭакны иҟалоит. Абас аҳәынҭқарратә антисемитизм аполитика иахәҭакны иҟалеит афашисттә Германиа аҟны.
Афилософиатә мзызқәа
Аурыс философ И.А. Бердиаев игәаанагарала, ақьырсианцәа ауриацәа рганахь ала антисемитцәан. Ауриацәа Иаса Қьырса иахьидымгылаз ишәииз рассоуп ҳәа ирыԥхьаӡон. Ақьырсианра аиудаизм иаҿагылоит. Аурысцәеи ауриацәеи реизыҟазаашьа ҭиҵаарц иҽазишәеит А. И. Солженицын, иҩымҭа «200 шықәса ҳаицнаҵы» аҿы. Иара антисемитизм ацәырҵра мзызк аҳа еиҳауп ҳәа иԥхьаӡон. Уи ауриацәа ахьынхоз ицәырҵуаз еиуеиԥшым апроблемақәа аҵкыс ирыхҟьон ҳәа азгәеиҭон. Аха Солженицын игәаанагара аҭоурыхҭҵааҩцәа лассы-лассы ианадымгылалоз ҟалон.
Иҟоуп афилософцәа, антисемитизм ацәырҵра аԥсихологиатә комплексқәа ирхароуп ҳәа изыԥхьаӡоз. Ус, Жан-Поль-Сартр антисемитизм ашәара ауп изыхҟьо ҳәа иԥхьаӡон. Антисемитизм иадгылаз ауриацәа ракәӡамызт изыцәшәоз, дара ирымаз ахақәиҭреи аҭакԥхықәреи ракәын. Н. А. Бердиаев иакәзар, антисемитизм ацәырҵра абаҩхатәрадара иадиҳәалон. «Фреиди Бергсони иауриацәоуп ҳәа ианраҽыԥнырҳәо иаанаго гәырҵҟәылдароуп, – иҩуан иара. – Ашьыцра ааныжьны ауриацәа анаукеи аҭҵаарақәеи рҿы шәыриааир шәҭахызар, шәхаҭақәа акыр зҵазкуа анаукатә усзуҩцәаны шәҟалароуп. Анаукаҿы дара риааиразы иаҭахуп арҿиара. Ахақәиҭра иаанагоит амчра. Ииашаӡам ауриацәа еиҳа ахақәиҭра рымоуп егьырҭ ажәларқәа раасҭа ҳәа агәаанагара». Антисемитизм апроблема иаҿагылон аурыс шәҟәыҩҩцәа Чехови Достоевскии. Достоевски иҩымҭа «Преступление и наказание» аҿы автор дырзааҭгылеит антисемитизм ацәырҵра аекономикатә мзызқәа. Иара игәаанагарала, ауриацәа традициала аҵарадырра бзиа ахьрымоуи, аԥсҭазаараҿы еиҿкаау аекономика рхы иахьадырхәои ауп амалду рызҭо, убри аҟнытә ирыҵашьыцуа рацәаҩуп, ргәаӷ ркуеит. Ус ауриацәа ԥыҭҩык мчыла Венантәи иандәықәырҵа, иҭацәхеит зқьыла ауаҭахқәа, анаҩс дара анацистцәа ирыҭан. Аҵарадырреи, анаукеи, аспорти рҿы ауриацәа рлагала усҟак адыррақәеи алшарақәеи змамыз ауаа аршьыцуан, ус ҟазҵоз еиҳарак здыррақәа лаҟәыз ракәын.
Антисемитизм XX ашәышықәсазы
Урыстәыла 20-тәи ашәышықәса алагамҭазы, еиҳараӡак Аҳ иманифест анрыдыркыла ашьҭахь, ауриацәа рықәыӷәӷәаразы амассатә акциақәа ирыцҵан. 660 ҭыԥ ирылаҵәеит урҭ аиҿагыларақәа. 1911 шықәсазы Киев 12 шықәса зхыҵуаз аҷкәын ишьра ихарарҵеит азауад аусзуҩы М. Беилис. Уи аус атәы адунеи иалаҵәеит. 1913 ш. аӡбарҭаҿы иара ииашамкәа ахара шидырҵаз шьақәырӷәӷәан. Уи аамҭазы Урыстәыла ицәырҵит аҭоурыхтә фактқәа иаарҳәны иазырбо аматериалқәа реизга «Сионтәи адырҩцәа рыԥкаанҵақәа». Аҭоурыхҭҵааҩ В. Г. Костырченко игәаанагараала, Урыстәылатәи аимпериаҿы антисемитизм еиҳараӡак аҽарӷәӷәеит ареволиуциеи атәылауаҩратә еибашьреи раан. Гәаҟрыла ишьыз ауриацәа уи аамҭазы 100-нызқьҩык рҟынӡа инаӡоит.
Антисемитизм Германиа
Арассатә антисемитизм Германиа х-цәырҵрак аман: аҳәынҭқарратә, асоциал-қьырсианратә, арасатә.
Асоциалтә қьырсианра акәзар, еиҳа ааконсервативтә ҟазшьа аман, урҭ аусуҩцәа рыкласси ақьырсианреи рыхьчара хықәкыс ирымоушәа рхы аадырԥшуан. Дара реиҳабы А. Штекер аӡбарҭақәа, аҵараиурҭақәа рҿы ауриацәа рхыԥхьаӡара армаҷразы дықәԥон.
Аха еиҳа арадикалтә ҟазшьа змаз арассатә антисемитизм акәын. Уи иадгылоз акоммунизми асоциализми рыдагьы, алиберализмгьы иаҿагылон. Ари ацәырҵра ахатә форма аиуит 1880 -тәи ашықәсқәа рзы. Дара анемеццәа рраса хадоуп ҳәа ирыԥхьаӡон, аҳәынҭқарраҿы иҟоу ацәырҵрақәа реиҿагылара зыхҟьо германиатәи арасеи ауриацәеи рыбжьара иҟоу ақәԥароуп ҳәа. Аԥсабараҿы зегь ахьеиҟарам, арасақәагьы иааныркыло аҭыԥқәа еиԥшӡам ҳәа агәаанагара рыман арасатә антисемитизм адгылаҩцәа. Убри аҟнытә ауриацәа германиатәи араса иамаркуеит иааныркыло аҭыԥ ҳаракы. Иара убас дара ирыман аидеиа, Европа иқәынхо анемец бызшәала ицәажәо, милаҭла иаҵанакуа зегьы ҳәынҭқаррак аҳәааҿы реидкылара. Уи ала дара ирҭахын ауриацәа Австриаҟа рцаразы азин рымхра, аҳәынҭқарра аҩныҵҟагьы дара рганахь ала иҷыдоу азакәанқәа раԥҵара.
Арасизм ауаа рзинқәа рыларҟәразы иқәԥон, егьырҭ ажәларқәа рҿаԥхьа германиатәи амилаҭ иаҵанакуаз еиҳа аԥыжәара рырҭон. Ахԥатәи ареих аҿы арҭ аидеиақәа еиҳа адгылара роуит. Гитлергьы урҭ аидеиақәа идикылоит, арасатә антисемитизм аҳәынҭқарратә политиканы иҟаиҵоит. Ауриацәа жәларык раҳасаб ала индырҵәо иалагоит. Холокост ҳәа ахьӡ аиуеит уи аамҭа.
Антисемитизм Израиль
Асовет ҳәынҭқарра анеилыбга ашьҭахь, уаҟа инхоз ауриацәа Израильҟа нхара ицеит. Аха дара ирыцны уахь идәықәлеит арепатриациатә процесс иаҵанакыз иауриацәамыз ауааԥсыра. Закәанла ауриацәа ирхылҵшьҭрақәаз Израильҟа ахынҳәразы азин рыман. Уи иахҟьаны Израиль ицәырҵуеит антисемитизм ахк ҿыц. Уи аамҭазы уаҟа ицәырҵуеит аурыс етностә еиҿкаарақәа, скинхед ҳәа изышьҭоу, ауриацәа зцәымӷу ацәырҵрақәа.
Антисемитизм XXI ашәышықәсазы
Антисемитизм еиҳараӡак иҿиоит 2000-тәи ашықәсқәа рзы. Адокументалтә фильм «Антисемитизм 21-тәи ашәышықәсазы: аҿиара» автор Ендриу Голдберг иԥхьаӡон антисемитизм агәҭа аԥсылман культуреи арабцәеи рыбжьара иҟоуп ҳәа. Антисемитизм апроблема ҭызҵаауаз иазгәарҭон 2009 шықәсазы ишырацәахаз антисемисттә ҟазшьа змаз акциақәа. 2013 шықәсазы Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы аҳәынҭқарратә департамент иазнархиеит ауаҩ изинқәа ирызкыз ажәахә. Уаҟа 2012-тәи ашықәс азы антисемитизм аганахь ала зегь реиҳа иҭынчымыз ҳәынҭқаррақәаны иазгәарҭон Венгриа, Венесуела, Грециа, Украина. 2014 шықәсазы Антидиффамациатә лига антисемитизм аиндекс ркьыԥхьит. Дара рыҭҵаарақәа 102 ҳәынҭқарра рҿы имҩаԥыргеит, иара иалахәын 52-нызқьҩык ауааԥсыра. Дара хықәкыс ирыман адунеи аҿы антисемиттә тенденциақәа рдинамика аилкаара. Аҭҵаара излаҳәо ала, антисемитизм еиҳа иҳаракуп Ааигәатәи мрагылареи Аҩадатәи Африкеи. Аҩбатәи аҭыԥ аннакылоит Мрагыларатәи Европа, уаҟа антисемиттә идеиақәа ирыдгылоит 34% ауааԥсыра, убри аан Урыстәыла уи ахыԥхьаӡара 30% рҟынӡа инаӡоит, Украина – 38%. Зегь реиҳа антисемитизм адгылаҩцәа ахьмаҷу Австралиеи Океаниеи роуп. 2015 шықәса ажьырныҳәа мзазы раԥхьаӡа акәны антисемитизм атема иалацәажәеит Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара Ассамблеиа хада аҿы.
Антисемитизм аҿагылара
Иахьатәи аамҭазы антисемитизм акритика ӷәӷәа азыруеит. Ус афилософ Фридрих Ницше иакәзар, антисемитизм ахы ажьароуп иаанаго ҳәа иԥхьаӡон. Ашәҟәыҩҩы Владимир Высоцкигьы иашәақәа рҿы уи ацәырҵра дахыччаны дахцәажәон. Жан-Поль Сартр антисемитизм гәаанагарак аҳасаб ала аҟазааразы азин амоуп ҳәа мап ацәикуан.
19-тәи ашәышықәсанӡа ауриацәа антисемитизм аганахь ала ирыман х-гәаанагарак:
Аха арҭ зегьы хаҭала уриак ипроблемақәа ракәын иаӡбоз. Убри аан ауриацәа жәларык реиԥш рҭагылазаашьа шыҟаз иаанхон.
Уажәтәи аамҭазы антисемитизм аганахь ала аҭагылазаашьа зеиԥшроу аилкааразы иаԥҵоуп еиуеиԥшым аиҿкаарақәа. Уахь иаҵанакуеит Антидиффамациатә лига. Иара убас, апроблема аҭҵаараҿи амониторинги рнапы алакуп анаукатә еиҿкаарақәа, иаҳҳәап, Тель-Авивтәи ауниверситет иаҵанакуа Стефан Рот ихьӡ зху аинститути, антисемитизм аҭҵааразы Видал Сассун ихьӡ зху жәларбжьаратәи ацентри уҳә егьырҭ.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Антисемитизм
Һ
Һ, һ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Цәыббрамза 2
Цәыббрамза́ 2 (Цәыббрамза́ ҩба́), Сентиа́бр 2, Цәыббра́ 2 — григориантәи амзар 245 тәи амш (246 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 120 мшы.
Жваниа, Зураб Виссарион-иԥа
Зураб Виссарион-иԥа Жваниа (ზურაბ ბესარიონის ძე ჟვანია; 9, Қарҭ, Қырҭтәылатәи ССР — 3, Қарҭ, Қырҭтәыла) — ақырҭуа аполитикатә усзуҩы.
Абиографиа
1985 шықәсaзы, aуниверситет дaнaлгa aaмышьҭaхь, aҿaр ргәыԥ дрывaгылaны, еицырдыруa aҵaрaуaa рыцхырaaрaлa, aекологиaтә aсоциaциa еиҿикaaит. Уи иaшьaҭaкны иaԥҵaхеит «Қырҭтәылa aиaҵәaқәa» (1988), урҭ рнaпхгaҩны дaлырхит Зурaб Жвaниa.
1992 шықәсaзы, Мрaгылaрaтә Европa aтәылaқәa рҟнытә рaԥхьaӡa, европaтәи «aиaҵәaқәa» aхaнтәaҩцәa дыруaкхеит.
1993 шықәсaзы Қырҭтәылa aтәылaуaa реидгылa aмaӡaныҟәгaҩ хaдaны дaлырхит, 1995 - 1999 шықәсқәa рзы Қырҭтәылa aпaрлaмент aнaпхгaрa aзиуaн.
Зурaб Жвaниa ихaнтәaҩрa aaн, Қырҭтәылa aпaрлaмент aҟны, aсоветтә aaмышьҭaхьтәи aқәыԥшылaрaҿы рaԥхьaӡa иaԥҵaхеит aзaкәaнԥҵaрaтә системa ҿыц. Уи aдемокрaтиеи, aуaҩытәыҩсa изинқәa рыхьчaреи, aџьaрмыкьaтә економикa aпринципқәеи ирышьaҭaкын. Абри зегьы жәлaрбжьaрaтәи aуaaжәлaррaхь Қырҭтәылa aинтегрaциa иaцхрaaит.
Уи илaгaлa дууп ҳтәылaҟны ихьыԥшым, иӷәӷәоу, aныррa змоу aтәылaуaҩрaтә уaaжәлaрреи, ихaқәиҭу aмaсмедиеи рышьaқәгылaрaҿы. Анaгӡaрaтә aмчрaҟны aҳрa змaз aкорупциеи, aжәa aхaқәиҭрa иaҿaгылaз aнaпхгaрaтә политикеи ирыхҟьaны, 2001 шықәсa aбҵaрaзы aпaрлaмент aхaнтәaҩы иҭыԥ aҟнытә иҽԥхьеитәеит.
2002 шықәсa рaшәaрaмзaзы Зурaб Жвaниa ицхәыҩцәa дрыцны «Еидҵоу aдемокрaтцәa» ҳәa хьӡыс измaз aпaртиa еиҿикaaит.
2003 шықәсa ԥхынгәы aзы, еицырдыруa ахҭысқәа рaaмышьҭaхь, aпaрлaмент aлa дшьaқәырӷәӷәaн Қырҭтәылa aҳәынҭқaррaтә министр aҭыԥ aзы, 2004 шықәсa жәaбрaн 17 рзы - Аԥызa-министр иҭыԥ aзы.
Зурaб Жвaниa дҭaхеит 2005 шықәсa жәабран 3 рзы. Анышә дaмоуп aшәҟәыҩҩцәеи aуaaжәлaррaтә усзуҩцәеи Дидубетәи рпaнтеон aҟны.
Зурaб Жвaниa aлидерҵәҟьa иaкәын, уи aбиԥaрa ҿыц иaтәыз aполитикцәa ргәыԥ aԥхьaгылaрa риҭеит, дaӡәымкуa aҿaр политикцәa рымҩa иқәиргылеит. Уи aгәыԥрa aцәaныррa ишьaҭеикит.
Зурaб Жвaниa ҩнуҵҟaлa ддемокрaтын, ихaтә ментaлитет иӷәӷәоу aԥсaзaрaтә системaны aшьaқәыргылaны, aполитикaтә стрaтегиaны иҟaиҵaр илшон.
Ацәaжәaҩ бзиa иaкәын, игәaaнaгaрaқәеи, ипозициеи, идунеихәaԥшышьеи, ихaҵaреи aқырҭшәaлa еиԥшҵәҟьa ибзиaӡaны иaaирԥшуaн урысшәaлеи aнглыз бызшәaлеи.
Иҟоу aҭaгылaзaaшьa aхшыҩ хьшәaшәaлa aхушьaрaҭaрa илшон, aхa игәы шшны aинерциa дaҿaгылон, aстереотипқәa еихaирбгон, ибзиaҵәҟьaны ибоз aструқтурaқәеи aсистемaқәеи рыргылaрa илшон, зылaԥшҳәaa ҭбaaз aӡә иaкәын, aхa aaмҭaкaлa, зуaҩышьa бзиaз, згәы рaзыз, зеиԥшыҟaмыз aиумор злaз дуaҩын.
Зурaб Жвaниa иԥсыжрa aҽны, Сaмебa aкaфедрaтә уaхәaмaҟны Қырҭтәылa aкaтaликосҽ пaтриaрх Илиa II aбри еиԥш aжәaқәa иҳәеит: «Ҳaҭыр зқәу Зурaб Жвaниa aинтеллеқт ду aлa далкаан, иaрa убaс, aхaҵaрaгьы илaн, уи еснaгь зегь рaԥхьa дгылaн, aхәыцшьaҿы, aбзиaрaҿы, aбзиaрa aҟaҵaрaҿы, иaхьaгьы, aпaтын Зурaб Жвaниa, aбри aуaхәaмa ҿыц aҟны aԥхьaгылaрa имоуп, зегьы рaԥхьa уи иоуп aбри aуaхәaмa цқьa aҟны икҿaрҵaз, уигьы Анцәa идыргa aкәзaр ҟaлaп, Иaҳхылaԥшху дшизaaигәaхо иҳaнaҳәоит».
Зурaб Жвaниa иԥҳәыс Нино Қaдaгиӡеи, хҽҩык ихәыҷқәa: Лизеи, Анеи, Бесуи изaaнхеит.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Қырҭтәыла аԥыза-министрцәа Акатегориа:Қырҭтәылатәи аполитикцәа Акатегориа:1963 шықәсазы ииз Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 9 рзы ииз Акатегориа:2005 шықәсазы иԥсыз Акатегориа:Жәабранмза 3 рзы иԥсыз
Обама, Барак
Барак Ҳуссеин Обама (Barack Hussein Obama; диит 4, Ҳонолулу, Гаваи) — 44-тәи Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент.
Ԧ
Ԧ, ԧ — кириллтәи аҩыратә нбан.
20 (ахыԥхьаӡара)
20 (ҩажәа) — анатуралтә ахыԥхьаӡара 20.
Ахьарԥшқәа
020
Ӵ
Ӵ, ӵ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Агерман монархцәа
В данной статье содержится список монархов следующих государств и союзов, объединяющих территорию Германии:
Имперские викарии
Во время междуцарствий в королевстве Германия роль временного главы государства исполняли имперские викарии — пфальцграф Саксонии (в Северной Германии) и пфальцграф Рейнский (в Южной Германии). Эти должности были наследственными соответственно для курфюрстов Саксонии и курфюрстов Пфальца. В период Тридцатилетей войны права имперского викария в южной Германии были отобраны у Пфальца и переданы Баварии.
Иапониа
Аҵанакы —.
Аҳәынҭқарра иаланхо —.
Агерман монархцәа
См. также
* Германия
Иапониа
Аҭоурых
thumb|[[Ӡиомон бжьаратә апериод акерамика.]] Раԥхьатәи аҷыдарақәа Иапонтә архипелаг ауаа рықәныпхара ицәырҵон 40тә ҟа азқьышықәса ҳ-е-ӡа иапонтә апалеолит, иарбан 12тә азқьышықәсаӡа ҳ-е-ӡа еиҵиҵит, алагамҵа аан. Ажәытәтәи Иапониа ауааԥсыра ашәарыцареи аҟәшәареи ауон, раԥхьатәи аџьаџьа ахаҳәтә амаругақәа реиҟаҵон. Ари апериод аҿы акерамикатә алхымҭақәа ыҟам азы, апериод акерамикаӡымҭа ихьӡырҵоит. 12 000 шықәсаҟнытә ҳ-е-ӡы ӡиомон апериод изҵысит, уи амраҭашәаратәи атәылақәа рҭоурых археологиатәи апериодизациала мезолити неолити ирышьашәалоуп.
500-ҟа шықәса ҳ-е-ӡы иаиои период изҵысит. Иаиои аан Иапонтә архипелаг аҿы ақәҭәаратә аԥрынџьлаҵара, акыцӡратә аикәагьежь, асарҭы, аметаллқәа рқәаарыхра, ахырӷәӷәарҭақәа — рцәырҵит. Арҭ аҿыцқәа Иапониахь Чынҭеи Кореи рҟнытә аиммигрантцәа раагеит.
Аиапонцәа раԥхьаӡа ачынҭатәи ҭоурыхтә ахроника Ханьшу рыхиҳәааит. Чынҭатә «Х-аҳрак рҭоурых» Ва-тәыла (ус чынҭуаа Иапонтә архипелаг ихьӡырҵеит) еиҳа какала ирҵеит. Ари хроникала ахԥатәи шықәсаҿы аҳра амч-алшара дуӡа измо Иаматаи аҳра иҟан, Химико иаҳкәажәан.
Агьеографиа
thumb|Иапониа аспутникаҟнытә афотографиа.
Аӡы аресурсқәа
Иапониаҿы иҟьаҿу ашьхатә ӡиасқәа рацәаны иҟоуп (Шинано, Тоне, Китаками).
Административ-территориалтә ашара
Иапониа 47 аҩаӡара дуӡӡа административтә акқәа — префектурқәа, азы ишоит. Еспрефектура префект дха иргылоуп. thumb|upright=1.2|Иапониа апрефектурқәа рыхсаала. Острова, которые Япония [[Проблема принадлежности южных Курильских островов|оспаривает у России, окрашены оранжевым цветом]] Ниже представлен список префектур в порядке ISO 3166-2:JP, сгруппированных по регионам.
Атранспорт
Иапониа амҩақәа аргылара аԥара рацәаны иақәихарџьит. 1,2-ҟа млн. км мҩа еилаҳәоқәа ихы еирхәо автотранспорт аныҟәага хада иҟоуп. Иапониахь амҩа армаварала рныҟәоит.
Аихамҩатә акомпаниақәа ржәабақәа атәылатәгьы арегионтәгьы аџьармыкьаҿы еиндаҭлоит. Ҿырԥштәы азы: Иапониатәи Аихамҩақәа рыбжь-компаниақәа роуп.
Иапониа 173 аҳаирпортқәа имоуп.
Примечания
Акатегориа:Азиатәи атәылақәа Акатегориа:Аимпериақәа
Ҵ
Ҵ, ҵ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Цәыббрамза 4
Цәыббрамза́ 4 (Цәыббрамза́ ԥшьба́), Сентиа́бр 4, Цәыббра́ 4 — григориантәи амзар 247 тәи амш (248 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 118 мшы.
Иахьа изхагылоу аҳәынҭқарцәа рсиа
Европа
thumb|right|Карл XVI Густав, король Швеции
Азиа
thumb|right|Абдалла II, Иорданиа акрал
Африка
thumb|right|Марокко акрал Мохаммед VI
См. также
Список действующих руководителей государств
Цәыббрамза 5
Цәыббрамза́ 5 (Цәыббрамза́ хәба́), Сентиа́бр 5, Цәыббра́ 5 — григориантәи амзар 248 тәи амш (249 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 117 мшы.
Ауазбақь бызшәа
мини|300px|Ауазбақь бызшәақәа территориа. Ауазбақь бызшәа (Ўзбек тили, O'zbek tili) — Уазбақьистан ареспубликатә бызшәас иамоуп. Атиурк бызшәақәа иреиоуп.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Абызшәақәа
Аҭаҭар бызшәа
Аҭаҭар бызшәа
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Абызшәақәа Акатегориа:Атиурк бызшәақәа
Ӌ
Ӌ, ӌ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Аԥсныпресс
„Аԥсныпресс“ - Аԥсны аҳәынҭқарратә ажәабжьдырраҭара агентра.
Абара
Акатегориа:Аԥсны
Ҹ
Ҹ, ҹ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Ауаԥс бызшәа
Ауаԥс бызшәа (Ирон æвзаг) — Алада Уаԥстәылатә бызшәа.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Абызшәақәа
Ауар бызшәа
Ауар бызшәа (авар мацI, магӏарул мацI)
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Абызшәақәа
Камантәи абаа-зал
Камантәи абаа-зал (კამანის ციხე-დარბაზი) — Абаа-зал Аԥсны Каман ақыҭан. Абаа иргылан абжьарашәышықәсақәа раан.