cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Фанон, Франц
Франциа
1945 шықәсазы Фанон дхынҳәуеит Мартиникаҟа, аха абакалавриат аныхиркәша наунагӡа уантәи дцеит. Адгьылбжьахаҿы даныҟаз, Мартиника ахьӡала, Франциа Акоммунисттә партиа акандидат иаҳасабала Амилаҭтә еизара актәи ааԥхьарахь иқәгылаз имҩақәҵаҩы, иҩыза Еме Сезер иалхратә кампаниа активла ихы алаирхәт. Франциа даннеи, Фанон Лионтәи ауниверситет далгеит, уаҟа иара амедицинеи аԥсихологиеи иҵон, иара убас дырҭаауан афилософиеи, алитературеи, адраматургиеи ртеориақәа рзы алекциақәа. Аԥсихиатр идиплом иманы 1951 шықәсазы, Фанон Франсуа де Тосквилль инапхгарала азыҟаҵарақәа мҩаԥигон, изанааҭ ала аусурагьы далагеит.
1952 шықәсазы Фанон иҭижьит раԥхьатәи ишәҟәы «Черная кожа, белые маски». Уаҟа анализ рызун зцәа еиқәаҵәоу рколониалтә хьыԥшра иҽеим аԥсихологиатә хҟьаԥҟьақәа. Ари ашәҟәы, аханатә анапҩыра доктортә диссертациан, Фанон уи аҟны, Лионтәи ауниверситет аҟны аԥсихиатриеи амедицинеи анҭиҵаауаз иԥылоз арасизм аҭак ҟаиҵон. Адиссертациа мап анацәырк, Фанон иӡбеит уи шәҟәны икьыԥхьырц. Афилософиа адоктор иҩаӡара аиуразы диссертациак азирхиеит, даҽа темак ала. Афилософ Френсис Дженсон Фанон инапҩыра даԥхьан, ахьӡ ҿыц аиҭарц иабжьеигеит, иара иоуп аепилоггьы зҩыз. Дженсон Париж ашәҟәҭыжьырҭа редактор еиҳабыс дыҟан.
Алжир
1953 шықәсазы Фанон Франциа аанижьуеит, дцоит Алжирҟа, Аҩбатәи адунеитә еибашьраан иполк нхарҭас иахьрымаз. 1953 инаркны 1956 шықәсанӡа напхгара азиуан Алжир иҟаз Блида-Жуанвиль агоспиталь аԥсихиатриатә ҟәша. Уаҟа аус адиулеит аколониалтә ԥсихопатологиа арадикалтә теориа, иара убас ацхыраара риҭон Алжир амилаҭтә хақәиҭра афронт алахәылацәа. Фанон аколониализм азхәыцраҿ мацара дзаангыломызт, уи иҭахын аҭагылазаашьа ахаҭа иԥсахыр. Иара иусура хықәкыс иамаз ақәымчра анышәара акәмызт, ақәымчра ахҟьаԥҟьақәа рыхәышәтәра акәын. Иара иԥсахит ахәышәтәшьа аметодқәа, ахәҭакахьала, ипациентцәа знысыз ркультуратә еимадарақәа рышьақәыргыларазы далагеит асоциотерапиа. Иара убас, аҵара дирҵон амедеиҳәшьцәеи аинтернааи. Алжир ахәышәтәырҭаҿ аус аниуаз Фанон аҭакԥхықәра идлеит ачымазаҩ иԥсихологиатә стресс ахәышәтәразы, афранцыз солдаҭцәеи афицарцәеи аколониалтә ҿагылара ахәаҽразы ауаа рыргәаҟра зхы иазырхәоз. Убри инаҷыданы Фанон идыргәаҟуаз алжиртәи аҿагылаҩцәа ихәышәтәлар акәын. Анаҩс, Фанон еиликааит уаҳа шилымшоз, убри аҟнытә ахәышәтәырҭа аанижьуеит. Аусура данаҟәыҵ ашьҭахь Фанон алшара иоуит Алжир ахьыԥшымраз ақәԥараҟны еиҳа ацхыраара аҭаразы.
Алжиртәи ареволиуциа ианалага анаҩс, 1954 шықәса, ноиабр мзазы Фанон иҽадикылеит ахьыԥшымразы алжиртәи аиҿкаара, 1956 шықәсазы «Воин» («El Moudjahid») аредакторс дҟалоит — Тунис иҭыҵуаз агазеҭ алжиртәи амилаҭтә хақәиҭра Афронт акьыԥхьтә ҭыжьымҭа хада. Абасала, Франц Фанон дҟалеит ФНО аидеолог хадас, ахьыԥшымразы алжиртәи ақәԥаҩцәа инарылукааша аӡәы иакәны. Уи аамҭа иалагӡаны, иара атәыла аҩныҵҟа акыр дныҟәеит, иҭиҵаауан алжираа ркультуратә, рыԥсихологиатә ԥсҭазаара.
Жәабранмза 14
Жәабранмза́ 14 (Жәабранмза́ жәи́ԥшь), Февра́ль 14, Жәабра́н 14 — григориантәи амзар 45 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 320 мшы (321 мшы ашықәс ду ала).
Фанон, Франц
Аԥсра
Ахԥатәи афронт аартразы Сахара дахысны иныҟәараан Фанон алеикемиа изцәырҵит. Тунистәи аспециалистцәа иҟарҵаз абжьгарала иара Асовет Еидгылахь даахьан аҽыхәышәтәразы. СССР данаҭаа ашьҭахь ичымазара маҷк ихьаҵит, уи иалнаршеит иполитикатә уасиаҭ ахыркәшара – еицырдыруа ишәҟәы «Проклятьем заклеймённые» («Les damnés de la terre». Аиарҭа дамахаанӡа, Франц Фанон Гардимао, тунис-алжиртәи аҳәааҿы амилаҭтә хақәиҭра ар афицарцәа алекциақәа дырзаԥхьон. Аҵыхәтәантәи ивизит мҩаԥигеит Римҟа, Жан-Поль Сартр иахь, игәабзиара анеиҭашәа Америкаҟа дцеит. Франц Фанон иԥсҭазаара далҵит 1961 шықәса, декабр фба рзы Вашингтон акалҭ аҿы (Колумбиа аокруг) Бетесд, Ибрагим Фанон ихьӡ шихыз. Иара анышә дамардеит Алжир мрагыларатәи ахәҭаҿы.
Сангәлиа, Шьалуа Михаил-иԥа
Шьалуа Михаил-ица Сангәлиа (Шалва Михайлович Сангулия; 7, Џьгьарда ақыҭа, Очамчыра араион — 26, Аҟәа) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет, апрозаик, адраматург.
Фанон, Франц
Иаԥҵамҭақәа
1952 шықәсазы, Фанон иҭижьыз ашәҟәы «Чёрная кожа, белые маски» аҟны ӷәӷәала иаҿаԥиҽуеит арасизми аколониализми. Уи ахқәа руак аҿы иҳәоит шаҟа анырра ӷәӷәа инаҭаз, зцәа шкәакәоу афранцыз хәыҷы иан ианлызҿиҭуа: «Мама, бихәаԥш, анегр!» Аха Фанон ари аҭагылазаашьа даиааины, иҭахуп еиликаарц адунеи зегь аҟны аколониализм афеномен. Иара убри ашәҟәы аҵыхәтәантәи ахаҿы иара дазааҭгылоит «амалуаҩи атәи» еицырдыруа аконцепциа Гегель «Феноменологии Духа» аҟынтәи.
Фанон изы Алжир аколонизаторцәа рыҟазаара ҵаҵӷәыс иаман арратә мчра. «Ари амчра аҿагылара амчратә ҟазшьа амазароуп, избанзар убри абызшәа мацаралоуп аколонизатор дызлацәажәо. Абасала, амчратә ҿагылара – ари ихымԥадатәу аколонистцәа аколонизациа зызу ирыдырҳәало акоуп», – абас иҩуеит ишәҟәы «Проклятые с Земли» аҟны.
Сангәлиа, Шьалуа Михаил-иԥа
Абиографиа
Диит 1922 шықәса лаҵарамза 7 рзы Џьгьарда ақыҭа Очамчыра араион. Иԥсҭазаара далҵит 1982 шықәса ԥхынгәымза 26 рзы. Джуп Абжьаҟәа ақыҭа.
Фанон, Франц
Иаԥҵамҭақәа
Иԥсҭазаара иалҵра егьагымкәа, 1961 шықәсазы, акьыԥхь абеит «Проклятьем заклеймённые» захьӡыз ишәҟәы. Франциа зкьыԥхьра азин ыҟамыз ари ашәҟәы иабзоураны, Фанон аоппозициатә интеллектуалцәа рыхдырраҿы аԥааимбар иҭыԥ ааникылеит.
Ажәлар рыргәаҟра аҭакс ареволиуциатә қәымчра ашәа азҳәо, Фанон анырра ӷәӷәа ҟаиҵеит Африкеи Латинтәи Америкеи рмилаҭ-хақәиҭратә еиҿкаараҟны еиԥш, мраҭашәаратәи атәылақәа ррадикалтә еиҿкаарақәа рҿгьы. Иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь иҭыжьын Фанон аҵыхәтәантәи иҩымҭа кьаҿқәа рыла ишьақәгылаз ашәҟәы-аизга — «К африканской революции». Фанон ари ашәҟәаҿы, егьырҭ инарываргыланы, арратә стратегны ихы ааирԥшит. Фанон ихшыҩҵакқәа аҿиара риҭеит Паулу Фреире. Иидеиақәа ирыцызҵо ҳәа рхы рыԥхьаӡон Апантера еиқәаҵәақәа.
Сангәлиа, Шьалуа Михаил-иԥа
Абиографиа
Аҵара иҵон иқыҭаҿтәи ашкол Акны, Аӡҩыбжьа, Очамчыратәи аԥсуа школ аҿы - далгоит 1941шықәсазы.
Фанон, Франц
Иаԥҵамҭақәа
Аколониализм апроблема – ари ауаҩытәыҩса иҟазшьа аҷыдарақәа иреиуоу аԥсымҭәра апроблема ауп. Афранцыз философ Жан-Поль Сартр, ихаҭа антиколониалтә позициа ааникылон, аколонизаторцәа рахь дшаҵанакуазгьы, иара даԥхьеит Фанон иԥсра шааигәахоз шидыруаз, иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи жәамчыбжь ирылагӡан ииҩыз ашәҟәы. Уи ишьақәнарӷәӷәон ақәымчра шыҟаз. Франц инаҵшьны иазгәеиҭоит рыцҳара дуны ишыҟоу ананамгацәа рзыҟазаашьа, зегьы ззеиԥшу аколонизаторцәа рзы ақәымчра иаҭаху акәны иахьахәаԥшуа. Дара рыԥсҭазаара акагьы иаԥсаӡам, аколонизаторцәа рыԥсра иадкылан уахәаԥшуазар.
Сангәлиа, Шьалуа Михаил-иԥа
Абиографиа
1948 шықәсазы Шь. Сангәлиа дҭалоит А.С. Пушин ихьӡ зху Қарҭтәи ахәынҭқарратә институтб ихиркәшоит 1952 шықәсазы.
Фанон, Франц
Зыԥсы зхыҵуа аколониализм
«Зыԥсы зхыҵуа аколониализм» — ари Фанон ихшыҩырҵагоу иажәабжь ауп, уаҟа иаарԥшуп Алжиртәи ареволиуциа аан Алжир ажәлар шәышықәсалатәи ркультуратә модельқәа ԥсахны ажәытәӡатәи ркультуратә қьабзқәа жәпакы шрыдыркылаз, дара рколониалтә ргәаҟыҩцәа акыраамҭа ирхыччон урҭ ипримитивтәуп ҳәа. Ари ашәҟәы даара аҵакы ӷәӷәоуп: уаԥхьар – еилукаауеит Фанон изиҳәо аколонизациа зызу ауаа рзы «атапанча амазаара – ари уԥсра аҵакы аҭаразы шансзаҵәуп» ҳәа. Зегь реиҳа анырра ҟазҵаз астатиақәа иреиуоу «Иаарту Алжир» аагоуп, иара убас, абри ашәҟәы аҟынтә. Уи иаанагоит аимпериализм амчра акаҳара, иагьаанарԥшуеит ауаа ассимилиациа иацәцарц азы аколонизациа иаҿагыланы ишықәԥо.
Сангәлиа, Шьалуа Михаил-иԥа
Абиографиа
1969 - 1971 шықәсқәа рзы дырхысуеит А.М.Горки ихьӡ зху Москватәи Алитературатә институт аҟны иеиҿкаау Иреихау Алитературатә курскәа.
Фанон, Франц
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аполитикцәа Акатегориа:1925 шықәсазы ииз Акатегориа:Ԥхынгәымза 20 рзы ииз Акатегориа:1961 шықәсазы иԥсыз Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 6 рзы иԥсыз
Сангәлиа, Шьалуа Михаил-иԥа
Абиографиа
Далахәын аҩбатәи адунеита уибашьра. Акьыԥхь аҿы дцәырҵит 1939 шықәсазы.
Жәабранмза 15
Жәабранмза́ 15 (Жәабранмза́ жәо́хә), Февра́ль 15, Жәабра́н 15 — григориантәи амзар 46 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 319 мшы (320 мшы ашықәс ду ала).
Шамба, Сергеи Мирон-иԥа
Шамба Сергеи Мирон-иԥа (Шамба, Сергей Миронович, 15, Гәдоуҭа, Аԥснытәи АССР, СССР) — раахыс адәныҟатәи аусқәа рминистр. Шықәса рзы Еревантәи археологиатә институт аҟны адоктортә диссертациа ихьчеит абри атемала4 Ажәытәтәи ашәышықәсабжьаратәи Аԥсны аполитикатәи, асоциал-економикатәи, акультуратәи ҭагылазаашьа археологиеи анумизматикеи рдыррала(9. Аԥсны Аҳәынҭқарра Ахада иқәҵарала --- шықәса рзы аҷыдатәи амчнаӡатәи Цҳаражәҳәаҩ ҳәа адипломатиатә ранг ианашьан. Адәныҟатәи аусқәа рминистрс дҟалаанӡа Аԥсны Аҳәынҭқарра акультура афонд деиҳабын. рзы, ақырҭуа-аԥсуа еимак аан Аԥсны Аҳәынҭқарра атәылахьчара аминистр актәи ихаҭыԥуаҩыс дыҟан. Аибашьра анеилга ашьҭахь ԥхьатәара дцеит аполковник ичын иманы. ---рзынӡа ауаажәларратә еиҿкаара «Аидгылара» хантәаҩыс даман. Еиуеиԥшым анаукатә усумҭақәа дравторуп, аҭоурыхтә наукақәа рдоктор истепен имоуп. Дҭаацәароуп. Имоуп аԥеи аԥҳаи.
Ахьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны аԥыза-министрцәа Акатегориа:Аԥсны Аҳәынҭқарра Адәныҟатәи аусқәа рминистрцәа Акатегориа:Аԥсны Жәлар реизара 1-тәи ааԥхьара адепутатцәа Акатегориа:Аԥсны Жәлар реизара 5-тәи ааԥхьара адепутатцәа Акатегориа:Аԥсны аполитикцәа Акатегориа:Шамаа Акатегориа:1951 шықәсазы ииз Акатегориа:Хәажәкырамза 15 рзы ииз
Я̀
Я̀, я̀ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Ҭарба, Иван Константин-иԥа
Иван Константин-иԥа Ҭарба (Иван Константинович Тарба; 21, Баслахә, Очамчыра араион — 29, Аҟәа) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет, ауаажәларратәи аҳәынҭқарратәи усзуҩы, асовет политик.
Апрезиденттә ҳәынҭқарра
Апрезиденттә ҳәынҭқарра аҷыдара хада
Аҳәынҭқарра азакәанқәа урыламлакәан ус насҭха уахәаԥшуазар, уи анапхгараҭара аформа аилкаара даара иуадаҩхоит. Апрезиденттә ҳәынҭқарра иамоу аҷыдара, убоит амассатә информациатә хархәагақәа иҟарҵо адырраҭарақәа рҟынгьы. Уи аҷыдара апрезидент далнакаауеит егьырҭ атәылақәа реиҳабыра рҟынтәи.
Сангәлиа, Шьалуа Михаил-иԥа
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аԥсны апоетцәа Акатегориа:Сангәлиаа Акатегориа:1922 шықәсазы ииз Акатегориа:Лаҵарамза 7 рзы ииз Акатегориа:1982 шықәсазы иԥсыз Акатегориа:Ԥхынгәымза 26 рзы иԥсыз
Апрезиденттә ҳәынҭқарра
Апрезиденттә ҳәынҭқарра аҷыдара хада
Аус злоу уи ауп, апрезидент ас еиԥш иҟоу аҳәынҭқарра аҟны алшара дуқәа ахьимоу ауп. Зегьыҵәҟьа ракәымзаргьы, лшарақәак рзынхоит апарламенти аиҳабыра реилазаареи. Аха урҭ еиҳарак аилацәажәаратә функциақәа роуп инарыгӡо. Иҟаҵатәу шыҟаҵатәу шьақәзырӷәӷәо апрезидент иоуп. Иара тәылақәак рҟны аҳәынҭқарра реиҳабыра напхгара риҭоит. Ас еиԥш аҭагылазаашьа ыҟоуп Беларусиа, Узбекисҭан, Ҟазахсҭан.
Ареспубликақәа рҟны ахада инапхгарала аколлегиалтә органқәа аус руеит. Уа аӡбамҭақәа ирылацәажәоит, аус рыдырулоит. Аха арҭ аӡбамҭақәа рыдкыларазы атәыла Ахада иажәа ауп ихадоу. Иара адокументқәа инапы рыҵаиҩуеит, иарбан органзаалакгьы зынагӡара хадараны иҟоу. Иара иоуп издызкыло амчратә еилазаарақәа рнапхгаҩцәа рҟынтә аҳасабрбақәа. Атәылақәа Уругваи, мамзаргьы Коста-Рика реиԥш иҟоу рҟны, аминистрцәа русуразы аҳасабырбақәа апарламент алахәылацәа роуп изызнарго. Дара роуп урҭ рамхразгьы азинмчы змоу. Аха, ас еиԥш ахҭысқәа ари аҩыза анапхгараҭара аформазы иҟазшьарбагам.
Адемократиа апринципқәа рықәныҟәара
Ус еиԥш иунарбар ауеит, апрезиденттә республика ахьышьақәгылоу аҳәынҭқаррақәа тоталитартәуп ҳәа. Избанзар, уа амчрақәа рацәаны аӡәы инапаҟны иҟоуп азы. Ахаҭарнакратә орган аганахь ала ахылаԥшра, уи аусура акы иаҿырԥшуп. Аха ас еиԥш иҟоу аҳәынҭқаррақәа рконституциа аҟны иагәылоуп даҽа механизмк, адемократиатә принципқәа азгәазҭо.
Аус злоу алхрақәа роуп. Ишаԥу еиԥш, аҳәынҭқарра ахада иалхразы рыбжьы арҭоит атәылауаа зегьы. Даҽакала иуҳәозар, ауаа ирымоуп алшара, рыԥсҭазаара шықәсқәак ирылагӡаны изхьыԥшхо иалхра апроцесс анырра аҭаразы. Ҿырԥштәыс иаагозар, атәылақәа Мексикеи Мысреи (Египет) ртәылауаа алхырҭатә ҭыԥ аҟны рыбжьы ирҭоит зыгәра рго акандидат. Акандидатцәа ркадидатурақәа ықәзыргыло апартиақәа роуп, даҽакала иуҳәозар, хшыҩҵакык еиднакыло атәылауаа реилазаара.
Зынӡа даҽа механизмк азгәаҭоуп Еиду Америкатәи Аштатқәа Рконституциа аҟны. Ари атәылаҟны атәылауаа апрезидентрахь акандидат изы акәӡам рыбжьы зарҭо, ара рыбжьы зырҭо ауаҩы дара рыхьӡала аплебисцит далахәхоит. Ас еиԥш алхратә принципқәа инахыкәшаны имҩаԥырго ҳәа иашьҭоуп.
Изеиԥшроузеи анапхгараҭатә форма Урыстәыла?
Ахыҵхырҭақәа рҟны ари атемазы аимак — аиҿакқәа цоит. Аӡәырҩы убас еиԥш агәаанагара рҳәоит – Урыстәыла — ари президенттә ҳәынҭқарроуп ҳәа. Даҽа џьоукы ишьақәдырӷәӷәоит атәылаҟны еилаԥсоу анапхгараҭаратә форма аҭыԥ амоуп ҳәа. Аха ара Аконституциа иазхьаԥштәуп. Азакәан хада, аҳәынҭқарра Ахада изинмчи истатуси, Афедералтә еизареи Урыстәылатәи Афедерациа аиҳабыреи ирызкыз аҟәшақәа анализ азызуз аҭҵааҩцәа лкаак иазааиуеит. Ари алкаа иаҳәо акоуп, Урыстәыла ари президенттә республикоуп. Уи Ахада даара иҭбаау азинмчы имоуп. Ас еиԥш алкаа ҟазҵо аҭҵааҩцәа раппонентцәа ишазгәарҭо ала, арҭ азинмчқәа Урыстәылатәи Афедерациа Ахеилак ҷыдалатәи аӡбамҭақәа рыла ишьақәнарӷәӷәар ауп. Дара ззаиуа апрезидентбжатә ҳәынҭқарра ауп. Убри аан иҳәатәуп арҭ аспециалистцәа ас еиԥш атәылаҟны апарламент даара иԥсыҽуп ҳәа шырыԥхьаӡо.
Апрезиденттә ҳәынҭқарра аҟны анапхгара
Ҳарзааҭгылап анагӡаратә мчрақәа русура апринципқәа. Уи, ишаԥу еиԥш, ауаажәларра рыԥсҭазаара ианыԥшуеит. Адемократиа апринцип убас еиԥш амчратә еилазаара азԥхьагәанаҭоит, уи амахәҭақәа дара-дара хылаԥшра анырзыҟарҵо. Ари аганахь ала апрезидентә ҳәынҭқарра идеалтәым.
Аус злоу, анагӡаратә мчра еснагь аҳәынҭқарра Ахада хылаԥшра ахьеиҭо ауп. Иара имоуп азин министрс рыҟаҵара изыманшәалоу ауаа. Урҭ рамхрагьы илшоит ауаажәларра ргәаанагара иахьмырԥшыкәан.
Ҭарба, Иван Константин-иԥа
Абиографиа
Аԥхьа аҵоит иқыҭа гәакьаҿ, Баслахә, нас Очамчыратәи ашкол-интернат аҟны.
Апрезиденттә ҳәынҭқарра
Апрезиденттә ҳәынҭқарра шьахә
Тәылақәак рҟны убас еиԥш анапхгараҭаратә форма аҭыԥ амоуп, аҳәынҭқарра Ахада амчратә зин амазаара ала зегьы данақәиҭу. Усҟан ауп апрезиденттә ҳәынҭқарра шьахә ҳәагьы аназырҳәо. Ара амчра аҽеиҩнашом. Аӡәы заҵәык иоуп амчра ахәҭақәа зегьы напхгара рызҭо, урҭ ыҟазар. Адемократиатә уаажәларра аҟны аус зуа асистема уи иаҟазшьаҷыдам. Апрезидент ишакәызаалак ныррак узиҭом. Ас еиԥш анапхгараҭара аформа мрагыларатәи атәылақәа роуп изҷыдаҟазшьоу. Ҿырԥштәыс лассы-лассы иааргоит Туркментәыла, мамзаргьы Латинтәи Америка атәылақәа.
Ҭарба, Иван Константин-иԥа
Абиографиа
1947 шиқәсазы И.Ҭарба далгоит Аҟәатәи аҳәынҭқарратә педагогтә институт.
Апрезиденттә ҳәынҭқарра
Апрезиденттә ҳәынҭқарра шьахә
Апрезиденттә республика аилкаара зынӡак иуадаҩӡам.
Ҭарба, Иван Константин-иԥа
Абиографиа
Акьыԥхь аҿы дцәыҵуеит 1937 шықәсазы.
Апрезиденттә ҳәынҭқарра
Апрезиденттә ҳәынҭқарра шьахә
Ас еиԥш аилазаара аҟны аҳәынҭқарра Ахада акыр азинқәа рзы аҭакԥхықәрақәа идуп. Аха, усҟан адемократиа апринципқәа ирықәныҟәома, ирықәымныҟәома аилыргара аҭахуп, ишьақәгылоу иалкаау ҭагылазаашьак иахьырԥшны. Аҳәынҭқарра аргылара – ари даара иацклаԥшны изызнеитәу усуп. Атрадициақәа рызхьаԥшра ари аус аҟны аҵак ду амоуп.
Ҭарба, Иван Константин-иԥа
Абиографиа
1948-1953, 1958-1979 шықәсқәа рзы И.Ҭарба Аԥснытәи Ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла данапхгаҩуп. 1953-1954 шықәсқәа рзы Аԥсны аҵара-дырра даминистыруп, 1954-1958 рзы апартиа Аԥснытәи аобласттә комитет дамаӡаныҟәгаҩуп.
Апрезиденттә ҳәынҭқарра
Апрезиденттә ҳәынҭқарра ихадароу, даҽакы излаламҩашьо аҟазшьаҷыдарақәа
Апрезиденттә ҳәынҭқара ихадоу, даҽакы излаламҩашьо ҟазшьаҷыданы иамоуп (апарламенттә республика иаҿырԥшны уахәаԥшуазар) анагӡаратә мчра, уи ашьақәгылара, аҭагылазаашьа, аусура, аҭакԥхықәра азакәанԥҵаратә мчра иаҟәыганы иахьыҟоу. Арҭ аҳәынҭқарратә мчрақәа реизыҟазаашьақәа рсистема акәзар, шьаҭас иамоу наҟ-ааҟтәи аибакапанреи анагӡареи роуп. Абарҭқәа рҟынтәи ицәырҵуеит егьырҭ апрезиденттә ҳәынҭқарра акрызҵазкуа аҷыдаҟазшьақәагьы: апрезидентгьы, апарламентгьы алызхуа ажәлар роуп; апрезидент азин имам иара ианиҭахха аамҭазы апарламент иара аҿҳәара нҵәаанӡа аимырпра (аконституциатә ԥҟарақәа ирықәымшәозар), апарламентгьы аҳәынҭқарра ахада имаҵзура дырзамхуам (аимпичмент рыларымҳәар), насгьы аиҳабыра рахь агәрамгара аарԥшны ԥхьатәара ирзышьҭуам; атәыла анапхгараҭараҟны ироль дууп  аҳәынҭқарра Ахада, уи лассы-лассы  аҳәынҭқарреи анагӡаратә мчреи  хадас дрымоуп; апрезидент ихаҭа иоуп аиҳабыра азҭо, насгьы ԥхьатәара изышьҭуа; аминистрцәа аиҭоит, иамихуеит; апрезиденти иара иеиҳабыреи апарламент аҿаԥхьа рполитикеи русуреи рзы ҭакԥхықәра рыдым (аиҳабыра ас еиԥш аҭакԥхықәра ахьрыду аҳәынҭқарра Ахада иҿаԥхьа ауп), апарламент акәзар, аминистрцәа азамхуам, дара азакәан еиларымгазар; апрезидент азин имоуп апарламент иаднакыло азакәанқәа аамҭала рыдкыларазы ахырԥара, аха апарламент иалшоит, иара аилазаараҿы иҟоу рыбжьқәа реиҳарала ас еиԥш аӡбамҭа аԥыхра; Иҟоуп ҭагылазаашьақәак, аҳәынҭқарра Ахада иреиҳау анагӡаратә мчра амаҵзурауааи аӡбаҩцәеи  раҭара аан апарламент, мамзаргьы апалата алахәылацәа  рақәшаҳаҭра аниҭаху; аҳәынҭқарра Ахада инапы зҵеиҩуа жәларбжьаратәи адокументқәа аратификациа азнаур ауп апарламент; аӡбаратә мчра хылаԥшра  анаҭоит аконституциеи азакәантә актқәеи рынагӡара, насгьы ишьақәгылоу азинмчы ақәныҟәара.
Ӑ
Ӑ, ӑ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Ҭарба, Иван Константин-иԥа
Абиографиа
1954 шықәсазы И. Ҭарба СССР Иреиҳаӡоу Асовет ашҟа депутатс далырхуенит.
Апрезиденттә ҳәынҭқарра
Апрезиденттә ҳәынҭқарра ихадароу, даҽакы излаламҩашьо аҟазшьаҷыдарақәа
Апрезиденттә ҳәынҭқаррақәа еицырзеиԥшу ҳәаақәак ирҭаку аиԥшзаара шрымоугьы, иахьеиԥшымгьы ыҟоуп. Ҿырԥштәыс иаагозар (Еиду Америкатәи Аштатқәа, Бразилиа), апрезидент ихаҭа аминистрцәа реилазаарагьы дахагылоуп, егьырҭ атәылақәа рҟны – аҳәынҭқарра Ахада инаиваргыланы иҟоуп — аиҳабыра, Аминистрцәа рхеилак, урҭ напхгара риҭоит аԥыза — министр (Урыстәыла, Мысра уб. егь.).
Ҭарба, Иван Константин-иԥа
Абиографиа
Иаҭәашьоуп Д.И.Гәлиа ихьӡ зху Ареспублика Аԥсны аҳәынҭқарратә премиа /ипрозатә ре́иамҭа ароман «Амра ҳара ҳе́ы игылоит» азы/.
Апрезиденттә ҳәынҭқарра
Апрезиденттә ҳәынҭқарра ихадароу, даҽакы излаламҩашьо аҟазшьаҷыдарақәа
Еиду Америкатәи Аштатқәа, Нигериа уҳәа тәылақәак рҟны апрезидент аминистрцәа анеиҭо асенат ақәшаҳаҭра аҭахны иҟоуп, Бразилиа акәзар, ус еиԥш аҭахны иҟам. Акыр апрезиденттә ҳәынҭқаррақәа рҟны, азин ыҟоуп даҽа напхгараҭаратә формақәакгьы, иаҳҳәозар, аиҳабыреи аминистрцәеи апарламент ианахьыԥшу. Ас еиԥш иҟоу республикақәак рҟны дыҟоуп, иара убасгьы, аҳәынҭқарра Ахада ихаҭыԥуаҩы (Еиду Америкатәи Аштатқәа, Мысра...). Иара убасгьы, иумбарц залшом ҳәаак иҭакыу президенттә формак змоу аҳәынҭқаррақәа рҟынгьы Ахада имчра иаҵанакуа аиԥшымзаара ӷәӷәақәа анамоу. Усҟан аҳәынҭқарра Ахада инапаҵаҟа иҟалоит иҷыдоу азин амазаара, даҽакала иуҳәозар, амчра зегьы уи амчра ду змоу апрезидент ҳәынҭқарра ҳәа азырҳәоит.
Ҭарба, Иван Константин-иԥа
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Асовет шәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аԥсны апоетцәа Акатегориа:Асовет поетцәа Акатегориа:Аԥсны аполитикцәа Акатегориа:Асовет политикцәа Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 4-тәи ааԥхьара адепутатцәа Акатегориа:Ҭараа Акатегориа:1921 шықәсазы ииз Акатегориа:Хәажәкырамза 21 рзы ииз Акатегориа:1994 шықәсазы иԥсыз Акатегориа:Ажьырныҳәамза 29 рзы иԥсыз
Апрезиденттә ҳәынҭқарра
Апрезиденттә ҳәынҭқарра ихадароу, даҽакы излаламҩашьо аҟазшьаҷыдарақәа
Лассы-лассы ас еиԥш аҭыԥ рымоуп хаз игоу, аҿиараҿы акыр еиҵаханы иҟоу латинтәи америкатәи, африкатәи, азиатәи атәылақәа рҟны, насгьы еиҳарак апрезидент имчра арратә хҳәарақәа ирыбзоураны иахьышьақәырӷәӷәаз, убасгьы аҳәынҭқарратә мчра адемократиатә традициақәа ирықәшәо иахьеиҿкаамыз атәылақәа рҟни, иахьа ҿыц адемократиа амҩа иқәлази (Урыстәыла, Узбекистан уб.егь.). Апрезиденттә ҳәынҭқарра бзиарас иамоу
Апрезиденттә ҳәынҭқарра аҳәынҭқарратә напхгараҭара аформак еиԥш иамоу ахаҭабзиарақәа азгәаҭамзарц залшом.
Зегьраԥхьа иргыланы, ари аҳәынҭқарра амчра аихшаразы иҭышәынтәалоу аҭагылазаашьақәа аԥнаҵоит.
Иҩбахаз, ажәлар зегьы еицалырхуа атәыла Ахада атәыла акзаара дахаҭароуп, амилаҭ ракзаара дасимволны дықәгылоит…
Ахԥатәи, ари аформа иалнаршоит, атәыла аҿиара аан акризистәи аиасратәи етапқәа раан даара ихадоу, иреиҳаӡоу анапхгараҭаратә мчра анапык аҟны аагара, иаарласны, акрызҵазкуа амилаҭбжьаратә проблемақәеи рыӡбара, амчрақәа реизакра.
Иԥшьбатәихаз, апрезиденттә напхгараҭаратә форма даара иарԥсыҽуеит лассы-лассы зҽызыԥсахуа апартиатәи афракциатәи еизыҟазаашьақәа, апарламент аусураҟны иуԥыло ацәырҵрақәа. Убриаан иазгәоумҭарц залшом, апрезиденттә республика аҳәаақәа ирҭагӡаны ишазҳауа азакәанԥҵаратәи анагӡаратәи мчрақәа реиҿагылара, еиҳаракгьы ас еиԥш аҭыԥ аиуеит апрактика аҟны иалху Ахада партиак ахаҭарнакс даныҟоу, апарламент адепутатцәа реиҳараҩык даҽа партиак, мамзаргьы блокк ианахаҭарнакцәоу. Аҵыхәтәаны иаагоу аҭагылазаашьа изныкымкәа аҭыԥ аман Еиду Америкатәи Аштатқәеи Урыстәылеи рҟны.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Атәыла аформақәа Акатегориа:Аполитикате системақәа Акатегориа:Апрезидентцәа
Жәабранмза 16
Жәабранмза́ 16 (Жәабранмза́ жәа́ф), Февра́ль 16, Жәабра́н 16 — григориантәи амзар 47 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 318 мшы (319 мшы ашықәс ду ала).
Ԥхынгәымза 18
Ԥхынгәымза́ 18 (Ԥхынгәымза́ жәа́а), Иу́ль 18, Ԥхынгәы́ 18 — григориантәи амзар 199 тәи амш (200 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 166 мшы.
4 (ахыԥхьаӡара)
4 (ԥшьба) (иааркьаҿны «ԥшь.») — Иԥсабаратәу ахыԥхьаӡара 4.
Азгәаҭақәа
004
Кениа
Кениа (Kenya, Kenya), аофициалтә хьӡы: Ареспублика Кениа (Jamhuri ya Kenya, Republic of Kenya) — Амрагылара-африкатәи атәыла.
Административтә шара
Кениа 47 автономтә округқәа (Kaunti, Counties) рыла ишоит.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Африкатәи атәылақәа Акатегориа:Ареспубликақәа
Ԥхынгәымза 19
Ԥхынгәымза́ 19 (Ԥхынгәымза́ зе́ижә), Иу́ль 19, Ԥхынгәы́ 19 — григориантәи амзар 200 тәи амш (201 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 165 мшы.
Рашәарамза 11
Рашәарамза́ 11 (Рашәарамза́ жәе́иза), Иу́н 11, Рашәара́ 11 — григориантәи амзар 162 тәи амш (163 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 203 мшы.
А̃
А̃, а̃ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Ӓ
Ӓ, ӓ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Жәабранмза 18
Жәабранмза́ 18 (Жәабранмза́ жәа́а), Февра́ль 18, Жәабра́н 18 — григориантәи амзар 49 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 316 мшы (317 мшы ашықәс ду ала).
Рашәарамза 12
Рашәарамза́ 12 (Рашәарамза́ жәа́ҩа), Иу́н 12, Рашәара́ 12 — григориантәи амзар 163 тәи амш (164 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 202 мшы.
Ӓ̄
Ӓ̄, ӓ̄ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Џьапуаԥҳа, Марина Владимир-иԥҳа
Марина Владимир-иԥҳа Џьапуаԥҳа (17) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет.
Абиографиа
Диит 1960 шықәсазы жьҭаарамза 17 рзы Аҟармара, Тҟәарчал.
1978 шықәсазы дҭалоит Аԥсуа ҳәынҭқарратә университет афилологиатә факултет, далгоит 1983 шықәсазы.
Абиблиографиа
Акьыԥхь аҟны - 1980 шықәса инаркы.
Акаԥа
Акаԥа — Аԥсны ақыҭа Аҟәа араион аҿы.
Акатегориа:Аҟәа араион ақыҭақәа
Ә́
Ә́, ә́ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Ԥхынгәымза 20
Ԥхынгәымза́ 20 (Ԥхынгәымза́ ҩажәа́), Иу́ль 20, Ԥхынгәы́ 20 — григориантәи амзар 201 тәи амш (202 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 164 мшы.
Рашәарамза 13
Рашәарамза́ 13 (Рашәарамза́ жәа́ха), Иу́н 13, Рашәара́ 13 — григориантәи амзар 164 тәи амш (165 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 201 мшы.
Антигуеи Барбудеи
Антигуеи Барбудеи (Antigua and Barbuda) — Аҩадатәи Америкатәи адгьылбжьахатә атәыла маҷ Мраҭашәаратәи Индиаҟны. Ари атәыла 2 адгьылбжьахақәа хада: Антигуа, Барбуда рыла ишьақәгылоуп; убри анаҩс уаҩ дахьықәнымхо адгьылбжьаха маҷ Редонда ишьақәгылоуп.
Административтә шара
Антигуеи Барбудеи административтә 6 аокругқәеи (parishes) 2 ихьыԥшу атерриториа маҷқәа (dependency) рыла ишоит.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Аҩада-Америкатәи атәылақәа Акатегориа:Ареспубликақәа
Жәабранмза 19
Жәабранмза́ 19 (Жәабранмза́ зе́ижә), Февра́ль 19, Жәабра́н 19 — григориантәи амзар 50 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 315 мшы (316 мшы ашықәс ду ала).
Ԥхынгәымза 21
Ԥхынгәымза́ 21 (Ԥхынгәымза́ ҩажәи́ акы́), Иу́ль 21, Ԥхынгәы́ 21 — григориантәи амзар 202 тәи амш (203 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 163 мшы.
Жәабранмза 20
Жәабранмза́ 20 (Жәабранмза́ ҩажәа́), Февра́ль 20, Жәабра́н 20 — григориантәи амзар 51 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 314 мшы (315 мшы ашықәс ду ала).
5 (ахыԥхьаӡара)
5 (хәба) (иааркьаҿны «хә.») — Иԥсабаратәу ахыԥхьаӡара 5.
Ахьарԥшқәа
005
Жәабранмза 21
Жәабранмза́ 21 (Жәабранмза́ ҩажәи́ акы́), Февра́ль 21, Жәабра́н 21 — григориантәи амзар 52 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 313 мшы (314 мшы ашықәс ду ала).
Аԥра
Аԥра — Аԥсны ақыҭа Аҟәа араион аҿы.
Акатегориа:Аҟәа араион ақыҭақәа
Ӛ
Ӛ, ӛ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Зеленски, Владимир Александр-иԥа
Владимир Александр-иԥа Зеленски (Володимир Олександрович Зеленський; 25) — Украина апрезидент иоуп.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Украина апрезидентцәа Акатегориа:Украинатәи аполитикцәа Акатегориа:Украинатәи актиорцәа Акатегориа:Украинатәи Ауриацәа Акатегориа:Ауриа аполитикцәа Акатегориа:Ауриа актиорцәа Акатегориа:1978 шықәсазы ииз Акатегориа:Ажьырныҳәамза 25 рзы ииз
Ә̃
Ә̃, ә̃ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Ԥхынгәымза 22
Ԥхынгәымза́ 22 (Ԥхынгәымза́ ҩажәи́ ҩба́), Иу́ль 22, Ԥхынгәы́ 22 — григориантәи амзар 203 тәи амш (204 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 162 мшы.
Рашәарамза 29
Рашәарамза́ 29 (Рашәарамза́ ҩажәи́ жәба́), Иу́н 29, Рашәара́ 29 — григориантәи амзар 180 тәи амш (181 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 185 мшы.
Баслаҭа
Баслаҭа — Аԥсны ақыҭа Аҟәа араион аҿы.
Акатегориа:Аҟәа араион ақыҭақәа
Жәабранмза 22
Жәабранмза́ 22 (Жәабранмза́ ҩажәи́ ҩба́), Февра́ль 22, Жәабра́н 22 — григориантәи амзар 53 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 312 мшы (313 мшы ашықәс ду ала).
Гәлиа, Дырмит Иосиф-иԥа
Дырмит Иосиф (Урыс)-иԥа Гәлиа (Дмитрий Иосифович Гулиа; 21, Уарча ақыҭа, Урыстәылатәи аимпериа — 7, Агәыӡера ақыҭа, Аԥснытәи АССР, Қырҭтәылатәи ССР, СССР) — Аԥсны Жәлар ашәҟәҩҩы, аԥсуа ҩыратә литература ашьаҭаркҩы, апоет, апрозаик, аҭоурыхҭҵааҩ, аетнограф, афольклорист, алингвист.
Абиографиа
мини|Абаҟа Дырмит Иосиф-иԥа Гәлиа, [[Аҟәа]] Дырмит Иосиф-иԥа Гәлиа диит хәажәкырамза 21, 1874 шықәса рзы Уарча ақыҭан анхаҩ ӷар иҭаацәараҟны. Дшыхәҷыз иҭаацәеи иареи мҳаџьырра Ҭырқәтәылаҟа иахыган, аха уи иаб илшеит иҭаацәа рыԥсадгьылахь рыргьежьра.
Ԥшьышықәса ракәын дызҭагылаз, 1877 шықәсазы, аурысцәеи аҭырқәцәеи реибашьраан, иҭаацәеи иареи хырҵәаны, имҳаџьырцәаны, Ҭырқәтәыла, Трабзан агаҿа ианнанагаз.
Иаб Урыс уахьынтә иҭаацәа иманы, дыбналаны, 1878 шықәсазы идгьыл гәакьахь ааӡабла дхынҳәит. Ихырҵәаны ианыргоз иццышәыртәыз иҭыз-ҭыц данахыла, «иҩнарҭа адгьыл аҿы анхара данақәиҭырымтә, уи аҭыԥ иамариашан, нырцә, ҿыц ихәшҭаара ашьапы икит».
Аҩреи аԥхьареи иҵеит аа-шықәса, жә-шықәса данырҭагылаз, ақыҭаҿтәи апап иҟны: Гач хәыҷы уи ишҟа мчыбжьык ахь ҩымш-хымш дныҟәон. Убри инаркны Урыс Гәлиа иҷкәын хәыҷ дима, ҩышықәса Аҟәа Ашьхарыуаа рышҟол ахь дцо-даауа дыбжьан, ашкол ашә дыла-гылан, иҷкәын убраҟа аҵаразы дрыдыркыларц.
Аҵыхәтәан, иаб иааԥсара, иҽазҵәылхра ирыбзоураны, ахԥатәи ашықәс аан, 1885 шықәсазы, Д. Гәлиа Аҟәатәи Ашьхарыуаа рышҟол-апансионат /аинтернат/ даанахәоит. Уи зеиӷьыҟам ала далгоит 1889 шықәсазы: ахыркәшаратә ԥышәарақәа раан ииҭиуаз жәа-маҭәарк рахьтә ааба рзы «ибзиаӡоуп» изықәдыргылт, ҩба рзы «ибзиоуп».
Иара абри, 1889 шықәсазы, Д. Гәлиа, Қырҭтәыла, Гори ақалақь аҿы, Аахыҵ-Кавказтәи арҵаҩцәа рсеминариа дҭалоит, аха иҵара хиркәшартә еиԥш дзыҟамлеит: ԥшьымзҟа ааҵуаны дычмазаҩхеит, атиф ихьит, ицарагьы аанижьит.
Убарҭ ашықәсқәа раан изыҟалт агәырҩа дугьы: 1891 шьщәса ажьырныхәамза мзазы иан дыԥсит, 1893 шықәсазы — иаб, 1894 шықәсазы — ианду.
Урҭ ахҭысқәа апоет игәалаиршәоит абас: «Дук мырцыкәа, абарҭ ашықәсқәа раан, сан дыԥсит. «Испанка» иагеит сандуи саби. Сара урт Кәыдры армарахьтәи ацшаҳәаҿы аҵла ду амҵан анышә инаҭаны, аҩны ахадара ааныскылт. Сашьеи саҳәшьеи ааӡатәны исыман». Урт — Ивани Екатеринеи ракәын.
Абринахыс, егьа иҽазикызаргьы, Д. Гәлиа ҵареиурҭак дҭалартә дзыҟамлеит. «Абасала, — иҩуан иара, — сара ԥшьышықәсеи цшьымзи ракәын ашколқәа рҟны аҵара анысҵоз, иара уигьы инеиԥынкыланы акәымкәа... Уи ашьҭахь сара рҵаҩцәас исыман ашәҟәқәеи аԥсҭазаареи».
Арҵаҩцәа рсеминариахьтә даныхынҳә, Д. Гәлиа, зназы, Аҟәа иаԥныз қыҭак аҿы, Екатериновка, рҵаҩыс аус иуеит, 1890-1891 шықәсқәа рзы, аҵаҩцәа аурыс бызшәа иаирԥхьоит.
1892 шықәсазы Ашьхарыуаа рышкол ахылаԥшҩы (иахьатәи-ала — адиректор) К. Маҷавариани иареи иеицхырааны Қарҭ ақалақь аҿы иҭрыжьуеит аурыс графика шьаҭас измоу «Аԥсуа нбан».
Абри ашьҭахь, Д. Гәлиа активла далахәхоит убри ашықәсан Аҟәатәи аепархиаҿы адинхаҵаратә шәҟәқәа аԥсышәала реиҭагаразы иеиҿкааз Акомиссиа аусура.
Азеижәтәи ашәышықәса анҵәамҭазы анбан шәҟәы аԥҵара, иара убас аиҭагара ус напаркра даналага инаркны маҷ-маҷ ашьапы акуеит Д. Гәлиа ирҿиаратә, илитературатә усура. Изныкымкәа излаигәалаиршәоз ала убасҟан, азеижәтәи ашәышықәса анҵәамҭазы, уарла-шәарла акәзаргьы, иаԥиҵо далагоит ихатә жәеинраалақәагьы.
Убарҭ инарываргыланы, убри апериод аан, Д. Гәлиа Очамчыра аучасткаҿы, Аҟәа аокруг аначальник иусҳәарҭаҿ уҳәа ҭарџьманс (еиҭагаоыс) акыр шықәса аус иуан, уахи-ҽни ауаажәлар дрылан, ражәа-рышшԥхьыз еиҭеигон, дырзааԥсон.
1904 шықәсазы, Кавказтәи Арҵаратә округ ахылаԥшсҩы иҟнытә, Д. Гәлиа алагарҭатә школқәа рҿы арҵаҩра азин иоуит, официалла, идырреи иԥышәеи ҳасаб рзуны, арҵаҩратә ҵареиурҭа дшалымгацызгьы.
Жәлар рышкол арҵаҩы ҳәа ахьз анирҭа нахыс, рҵаҩыс аус иуан Кәтолтәи (1904-1905), Кындыгтәи (1905-1908), Тамшьтәи (1908-1912) ашколқәа рҿы.
1912 шықәсазы Д. Гәлиа иԥсҭазаараҿ икалеит иреиҳазоу ахҭыс — Қарҭ ақалақь аҿы ацсышәала иҭыҵуеит ипоезиатә еизга — «Ажәаеинраалақәеи ахьзыртәрақәеи» - Аԥсуа сахьаркыратә литература хацзыркыз, ауасхыр азышьҭазҵаз ашәҟәы. Уи ацәа иануп: «Аҽы ԥсыр, адәы аҭынхоит, ауаҩы дыԥсыр, ажәа иҭынхоит».
Иара убри, 1912 шықәсазы, Д. Гәлиа инеиԥынкыланы диасуеит Аҟәаҟа, аусқәа рхы ахьеиларсу «аҳәынҭқар тәарҭахь». Аракагьы ҩааԥхьа арҵаора ус хациркуеит, зны-зынлагьы ҩыџьара-хыџьара аусура еилагзаны: Аҟәатәи аҳәса ргимназиаҿ, Ашьхарыуаа рышкол аҿы (1912 шықәса), Ареалтә училишьче акны (1914), нас, 1915 шықәса инаркны 1921 шықәсанза — Аҟәатәи арҵаҩцәа рсеминариаҿы (1921 шықәса инаркны асеминариа педагогтә техникәмхоит, a-20-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы уи аинститут ҳәагьы иашьҭан).
Абри асеминариаҿ Д. Гәлиа екстерн ҳасабла қәеиарала аԥышәара дахысуеит, убри иабзоураны, иара излаигәалаиршәо ала, 1919 шықәсазы абжьаратәи аҵареиурҭақәа рҿы официалла арцаҩра азин иоуеит (абри атәы акыр инарҭбааны иазааҭгылоуп Х. С. Бгажәба «Зыхьӡ камшәо» захьзу ишәҟәы аҿы, — Акәа, 1977 ш.).
Убарҭ ашықәсқәа раан Д. Гәлиа ауасхыр азышьҭеиҵоит аԥсуа периодикатә кьыԥхь — дашьаҭакҩуп 1919 шықәса ԥеруал 27 рзы иҭыҵыз агазеҭ «Аԥсны». Иара иоуп уи раԥхьатәи аредакторгьы (1919-1920).
Усҟантәи аамҭақәа апоет игәалаиршәоит абас: «Иакымкәа иҩбамкәа ашколқәа рҿы аус зуан, уахык ала ҩышә тетрад ирыгыу ирыбзоу саналгалакь ашьҭахь акәын алитература аус нап анасыркуаз, хазы, «Аԥсны аҭоурых» ҳәа изҩырц иҟаз ашәҟәы азгьы аматериалқәа реизгара саҿын».
Арҵаҩцәа рсеминариаҿ акәзар, иҵаҩцәа (И. Когониа, М. Аҳашба, Ив. Папасқьыр, Ӡ. Дарсалиа уҳәа) ицырхырааны иеиҿикаауеит адраматә кружок, иаԥшьигоит анапылаҩыратә журнал «Ашарԥы-еҵәа» аҭыжьра.
1921 шықәсазы, Аԥсны асовет мчра анаиааи, Дырмит Иосиф-иԥа апрель мза инаркны днарыцхьоит Ареспублика анапхгара — Ареволиуциатә Комитет (Аревком) Жәлар рҵара аҟәшахьы, араҟа аԥсуаа рҵара-дырра иазку аҟәша-хәҭа деиҳабуп, арҵага шәҟәқәа реиҭагара, реиқәршәара, аҵара-дырра аус ашьҭыхра дырзаацсоит.
Иара абри ашықәс август мза инаркны Д. Гәлиа Аԥсны Аҵара ус азы Жәлар ркомиссариат Амилаҭқәа рыҟәша Аԥсуа секциа данапхгаҩхоит, абраҟагьы инапы иануп аҵара-дырра, ашәҟәҭыжьырҭа, асахьаркыратә литература, аиҭагара рус.
Абарҭ инарываргыланы, 1921 шықәсазы еиҿкааҩыс дамоуп ақыҭақәа рҿы жәлар рҿаԥхьа иқәгыло атеатртә гәыԥ, аус шиуц иуеит Аҟәатәи апедагогтә техникам аҿы, еиуеиԥшым ауаажәларратә усура мҩацигоит.
1924-1926 шықәсқәа рзы Д. Гәлиа Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет аҿы аԥсуа бызшәа акәырс дырзаԥхьоит, убри инацҵаны, излаигәалаиршәо ала, аԥсуаа рҭоурыхгьы. Уахьынтә даныхынҳә, Аԥснытәи аиҳабыра рҿы еиҭагаҩ ҷыдас дҟарҵоит, аԥсышәала аусмҩаԥгара ашьапкра дацхраауеит, 1926-1928 шықәсқәа рзы Аԥсуа педагогтә техникам аҟны аҭоурых риҭоит, аԥсуа алфавит аԥсахразы имҩаԥысуа аусура активла далахәуп.
Абраҟа аус иуеит Академиа ацныхәрас 1930 шықәсазы Аԥсуа бызшәеи алитературеи ирызку анаукатә-еилкааратә институт (ашьҭахь - АБНИИ) еиҿкаахаанӡа.
Уи анеиҿкааха инаркны, Д. Галиа аинститут анаукатә усзуҩцәа дыруаӡәкыуп, абрака аус иуеит иԥсҭазаара далҵаанӡа: 1938 шықәсанӡа днаукатә усзуҩуп, 1938 шықәса инаркны, СССР Анаукақәа Ракадемиа Апрезидиум излашьақәнаргәгәаз ала, днаукатә усзуҩы еиҳабуп.
Иара абри аамҭазы, инауката усура инаваргыланы, а-30-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭанӡа, Д. Галиа рҵаҩыс аус шиуц иуеит Аҟәатәи еиуеицшым аҵареиурҭақәа рҿы, 1938 шықасазы - Аҟәатәи аҳаынҭқаррата педагогтә институт дадоцентуп.
1937 шықәсазы СССР Анаукақәа Ракадемиа Апрезидиум излақәнаҵаз ала, Д. Гәлиа иаҭәашьахоит аетнографиатә наукақәа ркандидатра астепен, Аԥсуа бызшәеи афольклори ирызкыу инаукатә усумҭақәа рзы, адиссертациа имырхьчаӡакәа.
1927 шықәса инаркны Д. Гәлиа Аԥсны Анагӡаратә Центр Комитет (ЦИК) аилазаара далоуп.
1928 шықәсазы Аԥсны ашәкәҩҩцәа рассоциациа далалоит, 1934 шықәсазы — СССР ашәҟәҩҩцәа реидгыла.
1929 шықәсазы Д. Гәлиа ихырҵоит Аџьа Афырхаҵа ҳәа аҳаҭыр хьӡы, 1937 шықәсазы - Аԥсны жәлар рпоет ҳәа ахьӡ.
Д. Гәлиа Аԥсны АССР Иреиҳаӡоу Асовет аилазаарахь ԥшьынтс депутате ҳәа далырххьан: 1938 шықәса (актәи ааԥхьара), 1947 шықәса (аҩбатәи ааԥхьара), 1951 шықәса (ахԥатәи ааԥхьара), 1955 шықәса (аԥшьбатәи ааԥхьара); 1942 шықәса декабр мза инаркны Аԥсны АССР Иреиҳазоу Асовет Апрезидиум аилазаара даларҵоит, Аԥсны Иреиҳазоу Асовет депутатс дыҟанаҵгьы уи аилазаара далоуп.
1949 шықәсазы Д. Гәлиа ианашьан Ленин иорден.
СССР Иреиҳазоу Асовет ашҟа Д. Гәлиа депутатс далырххьан ҩынтә: 1954 шықәса (аԥшьбатәи ааԥхьара), 1958 шықәса (ахәбатәи ааԥхьара).
1955 шықәсазы Д. Гәлиа далалоит Акоммунисттә партиа.
1957 шықәсазы дықәргылан Ленин ихьз зхыу апремиа аиуразы (агазеҭ «Известиа», ианвар 17, 1957 ш.).
Иԥсҭазаара даналҵшаз аламҭалазы, 1957 шықәсазы апоет иаԥиҵоит иреиӷьу ипоезиатә рҿиамҭақәа руак: «Абри соуп сара».
Дырмит Иосиф-иԥа аҭаацәаратә ԥсҭазаара далалахьан ҩынтә, раԥхьа, 28 шықәса данырҭагылаз, 1902 шықәсазы, ԥҳәысс дигоит Џьгьарда ақыҭа инхоз апап Сарпиан (Серапион) Чхеизе иԥҳа - Марина Чхеизе-ԥҳа (лан д-Амҷ-ԥҳан).
Агәалашәарақәа изларҳәо ала Марина мыцхәы иԥшӡаз, иеинаалаз аӡә лакәын, ҵареиурҭа далымгацызт, аха аҩреи аԥхьареи лдыруан.
«...Ашәҟәыҩҩы изы, - иҩуан Д. Гәлиа,- даара акыр иаԥсоуп ицхрааша, иҩызахаша аԥҳәыс даниднагала. Сара исылсыршаз жәаџьара ишаны хәҭакгьы сзыҟаҵомызт алитературеи аҟазареи рзы зыцсы ҭыхны изкыз Елена Андреи-иԥҳа лакәмызҭгьы.»
1958 шықәсазы, иԥсҭазаара даналҵшаз аламҭалазы, ииҩыз иавтобиографиаҿ Д. Гәлиа иҳәоит:
Анс-арс ҳәа акәымкәа, иаахҵәаны аҭак ҟасҵоит абас: ааи, сара исылсыршаз маҷысшьом, избанзар, наџьнатәгьы сара иҟасҵоз зегьы гәыкала акәын ишыҟасҵоз. Аха иҟасҵахьоу аҵкыс хараӡа еигьны исьшсыршар ҟалон, зегь раԥхьа иҟаҵатәу, зегь реиҳа хадара злоу ҳәа аханатә сусқәа еилкааны исымазҭгьы. Сара сгәамчи сылшареи сыԥсаҟьон, зны апоезиа шьҭых'уа, зны анаукахь сеихо мацара. Иҟалап, алитература мацара схы азкны аус зур еиҳа еигьызҭгьы. Иҟалап ус акәымзаргьы!
Ауаҩытәыҩса ҿыц нап злеикуа аус аҿы инамцхәны агәамч ақәирӡуеит, аиашазы, идыррагьы аҽарҭбаауеит, иазҳауеит. Ари — егьыбзиоуп, иагьуԥышькласуеит.
Зны-зынла исԥьфхагахалоз даҽа мзызк ыҟан. Амыцхә «арма-ра» зҽадызхалоз ҩызцәақәак «адунеи зегьтәи ареволиуциа» асахьа иҭырхуаз аҿы Аԥсны цәыкәбарк иаҟарамкәа исдырбо ианалагалакь, аиашами ишәасҳәаша, скалам сымҟәыҵшәаны икашәон. Инықәбаны иԥаша цәыкәбарк азы аџьабаа батәума? Аха аԥсҭазаара иснарбаз уи ауп, иара убри ацәыкәбар азыҳәаҵәҟьа аџьабаабара иацсоуп. Гәыкала аџьабаа базар - уи ацәыкәбар џьаргьы иқәба изцаӡом.
Акгьы амыхьӡакәа иаанхоит».
Исахьаркиратә ҩымҭақәа
Арԥызбеи аԥҳәызбеы рышәҟәы. Даеа хьӡыртәрақәаки жәеинраалақәаки. Қарҭ 1913 шықәса. Ажәаеинраалақәи ахьӡыртәрақәеи ашәақәеи. Аԥсуаа рхьырԥар рахь.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аԥсны апоетцәа Акатегориа:Аԥсны аҭоурыхдырҩцәа Акатегориа:Аԥсны алингвистцәа Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 4-тәи ааԥхьара адепутатцәа Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 5-тәи ааԥхьара адепутатцәа Акатегориа:Аԥсны аполитикцәа Акатегориа:Гәлиаа Акатегориа:1874 шықәсазы ииз Акатегориа:1960 шықәсазы иԥсыз
Ҭҳаиҵыкәԥҳа, Заира Шьалуа-иԥҳа
Заира Шьалуа-иԥҳа Ҭҳаиҵыкәԥҳа (Заира Шалвовна Тхайцук; 29, Арасаӡыхь ақыҭа, Очамчыра араион, Аԥснытәи АССР) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, поет, апублицист.
Абиографиа
Диит 1966 шықәса ажьырныҳәамза 29 рзы Арасаӡыхь ақыҭа Очамчыра араион.
1986 шықәсазы дҭалоит Аԥсуа ҳәынҭқарратә университет афилологиатә факултет. Далгоит 1992 шықәсазы.
Акьыԥхь аҿы дцәырҵит 1988 шықәсазы.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аԥсны апоетцәа Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа Акатегориа:Ҭҳаиҵыкәаа Акатегориа:1966 шықәсазы ииз Акатегориа:Ажьырныҳәамза 29 рзы ииз
Бурҷулаӡе, Џьуаншьер
мини|2023 Џьуаншьер Бурҷулаӡе (ჯუანშერ ბურჭულაძე; 14) — Қырҭтәыла атәылахьчара аминистр.
Аусуратә ԥышәа
Еиуеиԥшым аҳамҭақәеи аҳаҭыршәҟәқәеи иоухьеит;
Еиуеиԥшым асеминарқәеи аконференциақәеи дрылахәын.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Қырҭтәылатәи аполитикцәа Акатегориа:1978 шықәсазы ииз Акатегориа:Ажьырныҳәамза 14 рзы ииз
Ә̄
Ә̄, ә̄ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Гәыма
Гәыма — Аԥсны ақыҭа Аҟәа араион аҿы.
Акатегориа:Аҟәа араион ақыҭақәа
Ӕ
Ӕ, ӕ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Рашәарамза 14
Рашәарамза́ 14 (Рашәарамза́ жәи́ԥшь), Иу́н 14, Рашәара́ 14 — григориантәи амзар 165 тәи амш (166 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 200 мшы.
Аԥсуа ажәлақәа
Аԥсуа ажәлақәа - Аԥсны аҿы иау ауаа рыжәлақәа, аԥсуа амилаҭтә анҵәарақәа "уа,иа,ба,аа,иԥа,иԥҳа,ыл,ил" иҟоуп. мини|Гаркцәаа рдамыӷа
Аԥсуа дамыӷақәа
Kniazia_Anchabadze|мини|Аџьба рдамыӷа
Coat_of_Arms_of_the_Sharvashidze|мини|Чачба рдамыӷа
Inal-Ipa|мини|Инал-иԥацәа рдамыӷа
Аамсҭа ажәлақәа
Ашхацауа, Баг, Кинца, Маан, Мкелба, Анчок, Куџьба, Шиокум, Твишба, Айкуа, Ҵишба, Лахуа, Аримба, Озган, Ҵушба, Капш, Цвижба, Самейхуа, Фирсоу, Данарчоу Арт, Аредба, Аублаа, Цанба, Гечба, Чу, Лаҵушба, Саӡба
Бзыԥтәи ажәлақәа
Акиртаа, Ашхацаа, Багба, Барас, Блабба, Гарцкия, Званба, Лакрба, Куланба, Миканба, Арҩытаа, Маан, Папба, Фирсоу, Чачибаа,  Эшба, Возба, Уазба, Аԥшыцба (бжак/аимак, гәымаа).
Гәымаа ажәлақәа
Чирикба, Гирин, Арлан, Арютаа и Шакрыл, Ешба, Ӡиаԥш-иԥа, Аџьба, Уазба, Возба.
Мырзаҟанаа ажәлақәа
Чачба, Аџьба, Аимхаа, Инал-иԥа, Чабалурхәаа, Ӡиаԥш-иԥа, Маан, Акиртаа, Лакрба, Жванба, Миканба.
Аҭауадцәа, аԥсҳақәа рыжәлақәа
Аԥсны аиҳабы ажәлақәа:
Чачба/Шервашиӡе - Аԥсны аҭауадацәа иаан, Аԥсҳа Тамара лҟынӡа рыжәла аҿиара иаҵлоит, Азербаиџьантәи титул "Ширван-шах" иалҵеит.
Маршьан - Ахчиԥсуатәи амраҭашәаратәи аԥсуаа ргәыԥ Дал-Ҵабал аҿы рнаԥхагара ицоит.
•Маршьаниа - ақырҭуаатәи гәып аԥсуа Маршьан ажәла.
•Багаракан-иԥа - акы Маршьан рымыхәқәа иаҵанакуеит Ԥсхәы аҿы.
•Мас-иԥа - ак Маршьан рымыхәқәа иаҵанакуеит Ԥсхәы аҿы.
Аџьба - Аԥсны Аԥсҳацәа статус егьы ажәлақәа аҭоурыхтәи еимаркоит, ус иуҳәозар, амч змоу аԥсуа жәла.
•Анчабаӡе - аџьба ргәыԥ.
Ануа - Аԥсны Аԥсҳацәа статус егьы ажәлақәа аҭоурыхтәи еимаркоит, ус иуҳәозар, ажәытәтәи аԥсуа ажәла.
Аԥсны аҿы ирацәоу жәлақәа
2.Адлеиба - 1325
3.Кәыцинаа - 1220
4.Барҵиҵ - 1175
5.Ҭарба - 1150
6.Гәымба - Гунба 1137
7. Авидӡба 1113
8.Џьынџьыолиа - Аџьыинџьыал - 1030
9.Џьопуа - 928
10.Аршба - 827
11.Аргун - 790
12.Амичба - 730
13.Цвижба - 698
15.Ашуба- 632
16.Таниа - 615
17.Ардӡынба - Арӡынба 607
Ғ
Ғ, ғ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Аԥсуа ажәлақәа
Аԥсны аҿы ирацәоу жәлақәа
18.Жиба - Ажиба 583
20.Смыр - Сымсым 549
Жәабранмза 23
Жәабранмза́ 23 (Жәабранмза́ ҩажәи́ хԥа́), Февра́ль 23, Жәабра́н 23 — григориантәи амзар 54 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 311 мшы (312 мшы ашықәс ду ала).
Ԥхынгәымза 23
Ԥхынгәымза́ 23 (Ԥхынгәымза́ ҩажәи́ хԥа́), Иу́ль 23, Ԥхынгәы́ 23 — григориантәи амзар 204 тәи амш (205 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 161 мшы.
Ғ̌
Ғ̌, ғ̌ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Жәабранмза 24
Жәабранмза́ 24 (Жәабранмза́ ҩажәи́ ԥшьба́), Февра́ль 24, Жәабра́н 24 — григориантәи амзар 55 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 310 мшы (311 мшы ашықәс ду ала).
Афон Ҿыц аҳаԥытә метро
thumb|300px|Атонељ
Комор
Комор (акомор. Komori, Comores, جزر القمر), аофициалтә хьӡы: Комортәи адгьылбжьахақәа реидгыла (акомор. Umoja wa Komori, Union des Comores, الاتحاد القمري) — Африкатәи адгьылбжьахатә тәыла Индиатәи аокеан аҟны.
Афон Ҿыц аҳаԥытә метро
Акатегориа:Аԥснытәи аметрополитен Акатегориа:Аԥсны Аихамҩа
Комор
Административтә шара
Комор афедеративтә республика иҟоуп. Ари атәыла 3 афедералтә субиектқәа (автономтә адгьылбжьахақәа) рыла ишоит.
Гәымсҭа
Гәымсҭа — Аԥсны ақыҭа Аҟәа араион аҿы.
Акатегориа:Аҟәа араион ақыҭақәа
6 (ахыԥхьаӡара)
6 (фба́) (иааркьаҿны «ф.») — анатуралтә ахыԥхьаӡара 6.
Ахьарԥшқәа
006
Г̧
Г̧, г̧ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Рашәарамза 16
Рашәарамза́ 16 (Рашәарамза́ жәа́ф), Иу́н 16, Рашәара́ 16 — григориантәи амзар 167 тәи амш (168 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 198 мшы.
Ԥхынгәымза 24
Ԥхынгәымза́ 24 (Ԥхынгәымза́ ҩажәи́ ԥшьба́), Иу́ль 24, Ԥхынгәы́ 24 — григориантәи амзар 205 тәи амш (206 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 160 мшы.
Жәабранмза 26
Жәабранмза́ 26 (Жәабранмза́ ҩажәи́ фба́), Февра́ль 26, Жәабра́н 26 — григориантәи амзар 57 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 308 мшы (309 мшы ашықәс ду ала).
Ешыра
Акатегориа:Аҟәа араион ақыҭақәа
Аргентина
Аргентина (Argentina), аофициалтә хьӡы: Аргентинатәи Ареспублика (República Argentina) — Аладатәи Америкатәи атәыла.
Административтә шара
Аргентина афедеративтә ҳәынҭқарроуп, 23 апровинциақәа (provincia) 1 афедеративтә округ (Ciudad Autónoma de Buenos Aires) рыла ишоит.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Алада-Америкатәи атәылақәа Акатегориа:Афедеративтә республикақәа
Жәабранмза 25
Жәабранмза́ 25 (Жәабранмза́ ҩажәи́ хәба́), Февра́ль 25, Жәабра́н 25 — григориантәи амзар 56 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 309 мшы (310 мшы ашықәс ду ала).
Ҭориа, Малхаз
Малхаз Ҭориа (მალხაზ თორია; 10, ақ. Коки, Қырҭтәыла ) — аҳәынҭқарра ахаҭарнак Гыртәыла-Аҩадатәи Шәантәыла арегион аҿы.
Аҵара
Азанааҭ - азиндырра
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Қырҭтәылатәи аполитикцәа Акатегориа:1969 шықәсазы ииз Акатегориа:Жьҭаарамза 10 рзы ииз
Г̄
Г̄, г̄ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Рашәарамза 17
Рашәарамза́ 17 (Рашәарамза́ жәи́бжь), Иу́н 17, Рашәара́ 17 — григориантәи амзар 168 тәи амш (169 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 197 мшы.
Жәабранмза 27
Жәабранмза́ 27 (Жәабранмза́ ҩажәи́ бжьба́), Февра́ль 27, Жәабра́н 27 — григориантәи амзар 58 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 307 мшы (308 мшы ашықәс ду ала).
Макачааԥҳа, Лариса Заабеҭ-иԥҳа
Абиографиа
Диит 1950 шықәса лаҵарамза аказы Гәдоуҭа араион Абӷархықә ақыҭа. 1973 шықәсазы Қарҭ ақалақь аҿы далгеит аалых лас иазку атехникум.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аԥсны апоетцәа Акатегориа:Макачаақәа Акатегориа:1950 шықәсазы ииз Акатегориа:Лаҵарамза 1 рзы ииз
Делԥҳа, Саида Бадра-иԥҳа
Саида Бадра-иԥҳа Делԥҳа (Делба Саида Бадровна; 27, Тҟәарчал, Аԥснытәи АССР, СССР — 30, Тҟәарчал, Аԥсны) — Аԥсны ашәҟәыҩҩы.
Абиографиа
Диит 1965 шықәсазы, Тҟәарчал ақалақь аҿы. Дҭахуит аԥсуақырҭуа Тҟәарчал ақыҭа Аҟуарчаԥан аҳабла.
1982 шықәсазы дҭалоит Аԥснытәи аҳаынҭқарратә университет афилологиатә факултет. 1985 шықәсазы диаган М. Ломоносов ихьӡ зхыу Москватәи аҳәинҭқарратә университет ажурналистика афакультет ахь. Ашьҭахь, 1985 шықәсазы, убраҟа аҵара ааныжбны, наанӡа дахьҭаз Аԥсуа ҳәынҭқарратә университет ахь диасуеит, дагьалгоит 1989 шықәсазы.
1990 шықәсазы аус луеит Дәрыԥшьтәи абжьаратәи ашкол аҿы. 1991 шықәсазы Гәдоуҭа иҭыҵуаз агазеҭ «Аублаа» Даредактор хадан.
Саида Дел-ԥҳа лыԥсҭазаара далҵаанӡа илкьыԥхьхаз: раԥхьатәи лажәеинраала адунеи абеит ажурнал «Алашараҿ» /1984, 1/, /иара абраҟа икьыԥхьын иеиҳа инарҭбааз уи лықәгылара, аа-жәеинраалак «Алашара», /(1986, 3)/, даҽа акы-ҩба жәеинраала лзанын агазеҭ «Аԥснытәи ауниверситет» /хыԥхьаӡарала абарҭ зегьы ҳышәҟа цәаҳәа иреиҳамызт/
Абҵарамза 30 1992 урҭ руак аан Очамчыра араион Маркәыла ақыҭан ахәра ӷәӷәа лоуеит. Лара Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраҿы дҭахеит.
Ԥхынгәымза 26
Ԥхынгәымза́ 26 (Ԥхынгәымза́ ҩажәи́ фба́), Иу́ль 26, Ԥхынгәы́ 26 — григориантәи амзар 207 тәи амш (208 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 158 мшы.
Ҕ
Ҕ, ҕ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Аҟабарда бызшәа
Аҟабарда бызшәа (Адыгэбзэ)
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Абызшәақәа
Жәабранмза 28
Жәабранмза́ 28 (Жәабранмза́ ҩажәи́ ааба́), Февра́ль 28, Жәабра́н 28 — григориантәи амзар 59 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 306 мшы (307 мшы ашықәс ду ала).
Ӻ
Ӻ, ӻ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Рашәарамза 18
Рашәарамза́ 18 (Рашәарамза́ жәа́а), Иу́н 18, Рашәара́ 18 — григориантәи амзар 169 тәи амш (170 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 196 мшы.