cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ажьырныҳәамза 6
Ажьырныҳәамза́ 6 (Ажьырныҳәамза́ фба́), Ианва́р 6, Ажьырны́ҳәа 6 — григориантәи амзар 6 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 359 мшы (360 мшы ашықәс ду ала).
Иаку амилаҭтә ҵысра
Иаку амилаҭтә ҵысра (ერთიანი ნაციონალური მოძრაობა) — Қырҭтәыла aполитикaтә пaртиa.
Х
Х, х — кириллтәи аҩыратә нбан.
Лаҵарамза 18
Лаҵарамза́ 18 (Лаҵарамза́ жәа́а), Маи 18, Лаҵара́ 18 — григориантәи амзар 138 тәи амш (139 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 227 мшы.
Русҭау
Русҭау (რუსთავი) — Қырҭтәыла ақалақь. Ҵаҟатәи Қарҭли агәы. Атерриториа —. Ақалақь иаланхо —.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Русҭау Акатегориа:Қырҭтәыла ақалақьқәа
Адаргьын бызшәа
Адаргьын бызшәа (дарган мез)
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Абызшәақәа
Алҭеиба, Анатоли Дарсман-иԥа
Анатоли Дарсман-иԥа Алҭеиба (25, Ҷлоу ақыҭа, Очамчыра араион) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, поет, шәаҳәаҩы, композитор.
Абиографиа
Диит 1965 шықәса жәабранмза 25 рзы Очамчыра араион Ҷлоу ақыҭа. 1984 шықәсазы далгоит А. Чачба ихЬӡ зху Аҟәатәи асахьаркыратә училишьче, 1988 шықәсазы – Аҟәатәи амузыкатә училишьче.
Акьыԥхь аҿы дцәырҵит 1981 шықәсазы.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аԥсны апоетцәа Акатегориа:Аԥсны акомпозиторцәа Акатегориа:Аԥсны ашәаҳәаҩцәа Акатегориа:Алҭеиаа Акатегориа:1965 шықәсазы ииз Акатегориа:Жәабранмза 25 рзы ииз
Агерман бызшәақәа
Агерман бызшәақәа
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Абызшәақәа
Ц
Ц, ц — кириллтәи аҩыратә нбан.
Адемократиатә Республика Конго
Адемократиатә Республика Конго, Конго-Киншаса, Конго (АРК; République démocratique du Congo (RDC)) — Африкатәи атәылоуп.
Административтә шара
Конго 1 ақалақь-провинциеи 25 провинциеи рыла ишоит.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Африкатәи атәылақәа Акатегориа:Ареспубликақәа
Ажьырныҳәамза 7
Ажьырныҳәамза́ 7 (Ажьырныҳәамза́ бжьба́), Ианва́р 7, Ажьырны́ҳәа 7 — григориантәи амзар 7 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 358 мшы (359 мшы ашықәс ду ала).
Аҩӡыбжьара
thumb|right|350px|Амесопотамиа ахсаала (аҩӡыбжьаратә атерриториа иҟаԥшьу)
Аҩӡыбжьа́ра / Амесопотамиа (Μεσοποταμία – «Аҩӡыбжьара»), изгьыхьӡҵо Ҩ-ӡиастәыла — аобласт Тигри Евфрати аӡиасқәа рыбжьара, иахьатәи Ирак территориаҟны иҟоуп. Евроазиаттә ацивилизациа агарақәа руак ауп.
Аҩӡыбжьара аҭоурых
Аҩӡыбжьараҿы анкьаӡазны ԥыҭк аҳәынҭқаррақәа иҟон: шумертәи ақалақьқәа Кьыш, Урук, Ур, Лагаш, Умма, атәылақәа Аккад, Еламтәыла, Ассириа, Мидиа, Вавилонтәыла.
Аҩӡыбжьара акультура
Вавилон-ашшуртә алахтыра, анкьаӡатәи Месопотамиа ажәларцәа – шумеруаа, аккадуаа, вавилонуаа, ашшуруаа,– ркултура, ҿырԥш, аҭҵаарадырреи, алитературеи, аҟазареи рыгдыра ҳарак иман, аха адин аидеологиа иман
Акатегориа:Аҭоурых Акатегориа:Азиа
Ԥаҭ
Ԥаҭ (ფოთი) — ақалақь ахь Қырҭтәыла, ахь Агырны-Хыхьтәи Шәаны.
Цуртавели, Иакоб
thumb|Иакоб Цуртавели Иакоб Цуртавели (Хуцеси) (იაკობ ცურტაველი (ხუცესი); 400 – 475) — ақырҭ ашәҟәҩҩуп. «Шушaник лгәaҟрaқәa» аавтор.
Акатегориа:Қырҭтәылатәи ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аҭоурыхдырҩцәа
Адат бызшәа
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Абызшәақәа Акатегориа:Аскандинав бызшәақәа
Сиднеи
Сиднеи иаланхо –
Ахьарԥшқәа
Акатегориа:Австралиа ақалақьқәа
Ажьырныҳәамза 8
Ажьырныҳәамза́ 8 (Ажьырныҳәамза́ ааба́), Ианва́р 8, Ажьырны́ҳәа 8 — григориантәи амзар 8 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 357 мшы (358 мшы ашықәс ду ала).
Адыга бызшәақәа
Адыга (азыхә) бызшәақәа
Лаҵарамза 19
Лаҵарамза́ 19 (Лаҵарамза́ зе́ижә), Маи 19, Лаҵара́ 19 — григориантәи амзар 139 тәи амш (140 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 226 мшы.
Адыга бызшәақәа
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Аԥсуа-адыга бызшәақәа
Лашәриа, Илиа Ҳазарҭ-иԥа
Илиа Ҳазарҭ-иԥа Лашәриа (Илья Хазаратович Ласуриа; диит 12, Кәтол, Очамчыра араион) — Аԥсны ашәҟәыҩҩы.
Гәар
Гәар (გორი) — Қырҭтәыла ақалақь. Аҩнуҵҟатәи Қарҭли агәы.
Лашәриа, Илиа Ҳазарҭ-иԥа
Абиографиа
Диит 1931 шықәса ажьырныҳәамза 12 рзы Кәтол ақыҭа Очамчыра араион. 1954 шықәсазы дҭалоит А. М. Горки ихьӡ зху Аҟәатәи аҳәынҭқарратә педагогтә институт, далгоит 1959 шықәсазы.
Ч
Ч, ч — кириллтәи аҩыратә нбан.
Лашәриа, Илиа Ҳазарҭ-иԥа
Абиографиа
Акьыԥхь аҿы - 1955 шықәса инарқны.
Гәар
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Аҩнуҵҟатәи Қарҭли Акатегориа:Қырҭтәыла ақалақьқәа
Лашәриа, Илиа Ҳазарҭ-иԥа
Алитература
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аԥсны апоетцәа Акатегориа:Лашәриаа Акатегориа:1931 шықәсазы ииз Акатегориа:Ажьырныҳәамза 12 рзы ииз
Босниеи Херцеговинеи
мини|Босниеи Ҳерцеговинеи Босниеи Херцеговинеи (Bosna i Hercegovina, Босна и Херцеговина) — Аҳәынҭқарра шьыбжьрхара-мрагыларатәи Европаҟны, Балкантәи адгьылбжьахабжаҟны. Сараево иаҳҭнықалақьуп.
Аҵанакы –.
Аҳәынҭқарра иаланхо –.
Административтә-ҵакырадгьылтә шара
Босниеи Херцеговинеи Рфедерациа 10 автономтә кантонқәакны рҽыршоит:
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Европатәи атәылақәа Акатегориа:Афедеративтә республикақәа
Ҷавҷаваӡе, Илиа Григори-иԥа
Илиa Григори-иԥа Ҷaвҷaвaӡе (ილია გრიგოლის ძე ჭავჭავაძე; 8, ақыҭа Ҟәарел – 12, Ҵиҵамури) — ақырҭ ашәҟәҩҩуп.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Қырҭтәылатәи ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Қырҭтәылатәи апоетцәа Акатегориа:Қырҭтәылатәи аполитикцәа Акатегориа:Қырҭтәылатәи ацқьацәа Акатегориа:Ацқьацәа Акатегориа:1837 шықәсазы ииз Акатегориа:Абҵарамза 8 рзы ииз Акатегориа:1907 шықәсазы иԥсыз Акатегориа:Цәыббрамза 12 рзы иԥсыз
Ажьырныҳәамза 9
Ажьырныҳәамза́ 9 (Ажьырныҳәамза́ жәба́), Ианва́р 9, Ажьырны́ҳәа 9 — григориантәи амзар 9 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 356 мшы (357 мшы ашықәс ду ала).
Џьонуа, Алықьса Нестор-иԥа
Алықьса Нестор-иԥа Џьонуа (Алексей Несторович Джонуа; 7, Ҷлоу ақыҭа, Кәыдрытәи аучастка, Аҟәатәи аокруг — 27) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет, аиҭагаҩ, ауаажәларратә усзуҩы.
Абиографиа
Диит 1920 шықәса лаҵарамза 7 рзы Члоу ақыҭа Аимара аҳабла иахьатәи Очамчыра араион. Иԥсҭазаара далҵит 1989 шықәса жәабранмза 27 азы. джуп Аҟәа ашьхараҿб ашәқәыҩҩцәеи усзуҩцәеи рпантеон аҿы. Иқыҭа гәакьаҿ алагарҭатә ҵара аниоу, 1932 шықәсазы дҭалгоит Д.Лакоба ихьӡ зху Ақәатәи аԥсуа школ, далгоит 1938 шықәсазы. Иара абри ашықәсан А.Џьонуа дҭалгоит Ақәатәи ахәынҭҟарратә педагогә институт, далгеит 1947 шықәсазы. далахәын аҩбатәи адунеитә еибашьра. Акьыԥхь аҿы дцәырҵит 1937 шықәсазы. Аус иухьан ажурнал «Алашара» аредактор хадас,Аԥсны Аҵарадырра аминистрс. 1986-1989 шықәсазқәа рзы А.Џьонуа аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла данапхгаҩын. Ипоезиатә рҿиамҭақәа премиа.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аԥсны апоетцәа Акатегориа:Џьонуаа Акатегориа:1920 шықәсазы ииз Акатегориа:Лаҵарамза 7 рзы ииз Акатегориа:1989 шықәсазы иԥсыз Акатегориа:Жәабранмза 27 рзы иԥсыз
Нарасқәуа, Гьаргь Махаз-иԥа
Гьаргь Махаз-иԥа Нарасқәуа (Георгий Махазович Нараскуа; 25, Ԥакәашь ақыҭа, Очамчыра араион — ) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет.
Абиографиа
Диит 1936 шықәса цәыббрамза 25 рзы Ԥакәашь ақыҭа Очамчыра араион. Иԥсҭазаара далҵит 2004 ш-азы. 1958 шықәсазы дҭалеит А. М. Горки ихьӡ зху Аҟәатәи аҳәынҭқарратә педагогтә институт, далгеит 1961 шықәсазы.
Алитература
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аԥсны апоетцәа Акатегориа:Нарасқәуаа Акатегориа:1936 шықәсазы ииз Акатегориа:Цәыббрамза 25 Акатегориа:2004 шықәсазы иԥсыз
Дараселиа, Витали Кәыхьын-иԥа
мини|Витали Кәыхьын Дараселиа Витали Кәыхьын-иԥа Дараселиа (ვიტალი დარასელია; 9, Очамчыра, Аԥснытәи АССР, Қырҭтәылатәи ССР — 13, Зестафони, Қырҭтәылатәи ССР) — асовет шьапылампыласҩы, ахьчаҩ, асоветтә шьапилампыл аҭоурых аҿы еицырдыруаз, зегь реиҳа иӷәӷәаз ашьапылампыласыҩцәа рплеиада дахаҭарнакын. Асовет Еидгыла аспорт азҟаза (1976), Ақәыԥшцәа рыбжьара ачемпион (1976), Асовет Еидгыла ачемпионат араӡынтә призиор (1977), Асовет Еидгыла ачемпион (1978), Асовет Еидгыла Акубок ианашьан (1976, 1979), Асовет Еидгыла ажәларқәа Рспатакиада араӡынтә призиор (1979), Асовет Еидгыла аспорт жәларбжьаратәи акласс азҟаза (1980), аҿар рыбжьара Европа ачемпион (1980), Акубокқәа ираԥсахахьаз Ркубок занашьаз (1981), Асовет Еидгыла аспорт азҟаза (1981), адунеи ачемпионат далахәын (1982).
Ԥхынҷкәынмза 13, 1982 шықәса ашьапылампыл абзиабаҩцәа рзы илахьеиқәҵароу мшны иаанхоит, 25 шықәса дшырҭагылаз амҩатә машәырла дҭахоит.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Ажьырныҳәамза 9 рзы ииз Акатегориа:1957 шықәсазы ииз Акатегориа:Ԥхынгәымза 13 рзы иԥсыз Акатегориа:1982 шықәсазы иԥсыз Акатегориа:Асовет спортсменцәа
Ш
Ш, ш — кириллтәи аҩыратә нбан.
Лаҵарамза 21
Лаҵарамза́ 21 (Лаҵарамза́ ҩажәи́ акы́), Маи 21, Лаҵара́ 21 — григориантәи амзар 141 тәи амш (142 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 224 мшы.
Мархолиа, Михаил Константин-иԥа
Михаил Константин-иԥа Мархолиа (10 — 30) — еицырдыруа, атеатри акинои ррежисиор, Аԥсны зҽаԥсазтәыз аҟазара усзуҩын.
Абиографиа
Изгәакьаз аԥсуа жәлар рҟазара амаҵ аура ирҿиаратә ԥсҭазаара зегьы азкын, иааирԥшуан аҟыбаҩ ҷыда, аусураз агәацԥыҳәара, ахамеигӡара. 1966 шықәса раахыс М. К. Мархолиа С. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр аҿы режиссиорс аус иуан, Аԥсуа телехәаҧшра анышьақәгылаз амш инаркны режиссиор хадас дыҟан. Иара дыруаӡәкуп анаҩс акыр шықәса режиссиор хадас дызмаз Аҟәатәи ахәаԥшҩы қәыԥш изку аурыс театр ашьақәыргылаҩцәа (1981).
Михаил Констанин-иԥа Мархолиа 1991 шықәса рзы дҟалоит «Аԥсуафильм» акиностудиаҿы асахьаркыра-документалтә фильмқәа ррежиссиор хадаси рсахьаркыратә напхгаҩыси.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Ажьырныҳәамза 10 рзы ииз Акатегориа:1935 шықәсазы ииз Акатегориа:Хәажәкырамза 30 рзы иԥсыз Акатегориа:2004 шықәсазы иԥсыз
Акатегориа:Аԥсны артистцәа
Щ
Щ, щ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Ажьырныҳәамза 10
Ажьырныҳәамза́ 10 (Ажьырныҳәамза́ жәаба́), Ианва́р 10, Ажьырны́ҳәа 10 — григориантәи амзар 10 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 355 мшы (356 мшы ашықәс ду ала).
Лаҵарамза 22
Лаҵарамза́ 22 (Лаҵарамза́ ҩажәи́ ҩба́), Маи 22, Лаҵара́ 22 — григориантәи амзар 142 тәи амш (143 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 223 мшы.
Ажьырныҳәамза 11
Ажьырныҳәамза́ 11 (Ажьырныҳәамза́ жәе́иза), Ианва́р 11, Ажьырны́ҳәа 11 — григориантәи амзар 11 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 354 мшы (355 мшы ашықәс ду ала).
Қарел
Қарел (ქარელი) — ақалақь ахь Қырҭтәыла, ахь Аҩнуҵҟатәи Қарҭли. Иаланхо имоуп.
Аланхо
Амилаҭтә аилазаара
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Жәыргьыҭ Акатегориа:Қырҭтәыла ақалақьқәа
Аԥҳазоу, Вахтанг Владимир-иԥа
Вахтанг Владимир-иԥа Аԥхазоу (Вахтанг Владимирович Абхазоу; 29, Кындыӷ ақыҭа, Очамчыра араион, Аԥснытәи АССР) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, поет, журналист.
Абиографиа
Диит 1958 шықәса цәыббрамза 29 рзы Кындыӷ ақыҭа Очамчыра араион.
1976 шықәсазы дҭалоит А. М. Горки ихьӡ зху Аҟәатәи аҳәынҭқарратә педагогтә институт. Далгоит 1981 шықәсазы.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аԥсны апоетцәа Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа Акатегориа:1958 шықәсазы ииз Акатегориа:Цәыббрамза 29 рзы ииз
Гьаргь I
Гьаргь | актәи (аелын.-Γιώργος ο πρώτος,  ақырҭ. გიორგი პირველი) - Аԥсха Аԥсуа Ахра 861-868 шықәса инаркны, Гьаргь аҳәычқәа имамазҭ , Лауан || иԥа иоуп, иара анонимнитәи аԥхәыс дыман, нас лара Иоаан Шавлиани иҿы дҵеиҭ, Гьаргь иман ҩба аиашьаа Феодосии, Дмитрии ,ҩба иашьаҷкәынқ  Тинен (Карҭтәыла Анапхагаҩы) Багратеи. 'Гьаргь иуранагӡа аҭоурых: " Феодосии иашьа Гьаргь актәи, акы аамҭа Ақартли ачихтәи адгьылеи имаан, ана иашьа Дмитрии, иҷкәын Тинен анапхагаҩы азы дықәрҭәииҭ "                                                    ,. (О.Х. Бгажба,З.С. Лакоба, Аԥсны аҭоурых￼,  Аҟәа 2015, аҩбатәи аиздание,адәақьа 141)'
Акатегориа:Аԥсуаа
Занҭариа, Гьаргь Нестор-иԥа
Гьаргь Нестор-иԥа Занҭариа (12, Тамшь ақыҭа, Очамчыра араион, Қырҭтәылатәи ССР — ) — Аԥсны ашәҟәыҩҩы.
Абиографиа
1948 шықәсазы дҭалоит Кәбантәи аҳәынҭқарратә медицинатә институт, далгоит 1954 шықәсазы.
Алитература
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аԥсны апоетцәа Акатегориа:Занҭариаа Акатегориа:1928 шықәсазы ииз Акатегориа:Нанҳәамза 12 рзы ииз Акатегориа:1999 шықәсазы иԥсыз
Ъ
Ъ, ъ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Боливиа
Боливиа (Bolivia, Buliwya, Wuliwya, Volívia), аофициалтә ахьʒ —  Амилаҭрацәатә Ҳәынҭқарра Боливиа (Estado Plurinacional de Bolivia ) — Аладатәи Америкаҟны аҳәынҭқарра.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Алада-Америкатәи атәылақәа Акатегориа:Ареспубликақәа
Ажьырныҳәамза 12
Ажьырныҳәамза́ 12 (Ажьырныҳәамза́ жәа́ҩа), Ианва́р 12, Ажьырны́ҳәа 12 — григориантәи амзар 12 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 353 мшы (354 мшы ашықәс ду ала).
Лаҵарамза 23
Лаҵарамза́ 23 (Лаҵарамза́ ҩажәи́ хԥа́), Маи 23, Лаҵара́ 23 — григориантәи амзар 143 тәи амш (144 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 222 мшы.
Ы
Ы, ы — кириллтәи аҩыратә нбан.
Ломиа, Кәымф Шьрын-иԥа
Константин (Кәымф) Шьрын-иԥа Ломиа (14, Кәтол ақыҭа, Очамчыра араион — 3, Аҟәа) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет.
Абиографиа
Диит 1928 шықәса жәабранмза 14 рзы Кәтол ақыҭа Очамчыра араион. Иԥсҭазаара далҵит 1999 шықәса хәажәкырамза 3 рзы. Джуп Аҟәа ашьхараҿ, ашәҟәыҩҩцәа ауаажәларратә усзуҩцәеи рпантеон аҿы.
1944-1946 шықәсқәа рзы К.Ломиа аҵара иҵоит Аҟәатәи аҳәынҭқарратә педагогтә техникум аҿы. Уи даналга, 1946 шиқәсазы дҭалоит Аҟәатәи аҳәынҭқарратә педагогтә институт. Далгоит 1950 шиқәсазы.
Иара абри ашықәсан К.Ломиа дрыдыркылт А. М. Горки ихьз зху Москватәи Алитературатә институт аҟны/аԥшьбатәи акурс инаркны/. Да лгоит 1952 шиқәсазы.
1957-1984 шықәсқәа рзы К. Ломиа Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Раидгыла аусбарта дамазаныҟәгаҩыню
Абиблиографиа
Иеиҭагақәа рахьтә: В.Маиаковски. Апоема «В.И. Ленин», Аҟәа, 1970 шықәса.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аԥсны апоетцәа Акатегориа:Ломиаа Акатегориа:1928 шықәсазы ииз Акатегориа:Жәабранмза 14 рзы ииз
Э
Э, э — кириллтәи аҩыратә нбан.
Феодоси II
Феодосии аҩбатәи || (ақырт.-ფეოდოსია, аелын.-Φεοδοσία) - Аԥсуа Ахра Аԥсха 806-825 шықәса инаркны , Лауан иҷкәын, Дмитрии Гьаргьи аиашьа , иара Ақахетиа-Арабтәи-Византиа каолициа Аԥсуа Ахра аибашьра азы иқәақәаны иԥцәиҭ ,ирҿагыланы иареи Тао-Кдарджети аҭауадақәа аибыслара аӡиас "Ксани" (Хымпада, иахьа-Алдатәи Ауаԥстәыла)  ирырҭәиҭ , рырра рымҷкәа ирбгеиҭ , Феодосии ақалақь "Хони" иаицеиҭ ,Хопа Киачи аныхабаақәа гьы Очамчира Гәдоуҭа  аҿы иааиҵеиҭ
Акатегориа:Аԥсуаа
Ажьырныҳәамза 13
Ажьырныҳәамза́ 13 (Ажьырныҳәамза́ жәа́ха), Ианва́р 13, Ажьырны́ҳәа 13 — григориантәи амзар 13 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 352 мшы (353 мшы ашықәс ду ала).
Доминиканатәи Ареспублика
Доминиканатәи Ареспублика (República Dominicana) — Аҩада-Америкатәи мрагыларатәи Гаити адгьылбжьаха ишараҟны атәыла ауп.
Административтә шара
Доминиканатәи Ареспублика 31 административтә провинциақәеи (Provincia) Амилаҭтә округи рыла ишоит.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Аҩада-Америкатәи атәылақәа Акатегориа:Ареспубликақәа
Лаҵарамза 25
Лаҵарамза́ 25 (Лаҵарамза́ ҩажәи́ хәба́), Маи 25, Лаҵара́ 25 — григориантәи амзар 145 тәи амш (146 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 220 мшы.
Ажьырныҳәамза 14
Ажьырныҳәамза́ 14 (Ажьырныҳәамза́ жәи́ԥшь), Ианва́р 14, Ажьырны́ҳәа 14 — григориантәи амзар 14 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 351 мшы (352 мшы ашықәс ду ала).
Ажьырныҳәамза 14 – Ажьырныхәа – «Ажәытә» Ашықәс Ҿыц.
Аахыҵ Уаԥстәыла
Аахыҵ Уаԥстәыла (Хуссар Ирыстон), 2017 ш. инаркны официалтә Ареспублика Аахыҵ Уаԥстәыла — Аланиа Аҳәынҭқарра (Республикæ Хуссар Ирыстон – Паддзахад Алани) — Европатәии Кавказтәии хәҭакала иазхаҵоу атәыла. Аахыҵ Уаԥстәыла еимаку адгьылуп.
Аҵанакы –.
Аҳәынҭқарра иаланхо –.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Европатәи атәылақәа Акатегориа:Азиатәи атәылақәа Акатегориа:Ареспубликақәа Акатегориа:Кавказ
Ақырҭуа бызшәа
Ақырҭуа бызшәа, Ақырҭшәа (ქართული ენა) — ақарҭвел бызшәа, Қырҭтәыла ҳәынҭқарра бызшәас иамоуп.
Ақырҭуа бызшәа амш — мшаԥымза 14.
Акодқәа
Ахьарԥшқәа
Акатегориа:Абызшәақәа
Ҷкадуа, Анатоли Алықьса-иԥа
Анатоли Алықьса-иԥа Ҷкадуа (Анатолий Алехеевич Чкадуа; 24, Тҟәарчал, Аԥснытәи АССР) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет.
Абиографиа
Диит 1952 шықәса жьҭаарамза 24 рзы Тҟәарчал ақалақь вҿы. 1974 шықәсазы дҭалоит Аҟәатәи аҳәынҭқарратә педагогтә институт, далгоит 1979 шықәсазы.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аԥсны апоетцәа Акатегориа:Ҷкадуаа Акатегориа:1952 шықәсазы ииз Акатегориа:Жьҭаарамза 24 рзы ииз
Дебс, Иуџьин
Иуџьин Виктор (Џьин) Дебс (Eugene Victor «Gene» Debs; 5, Терре-Xот, Индиана, ЕАА — 20, Елмҳерст, Илиноис, ЕАА) – Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны аусуцәеи армаратә ҵысреи русзуҩы, Америка Асоциалисттә партиа (1900–1901 ш. рзы), иара убас (1905 ш. рзы) азанааҭеидгылатә еиҿкаара «Адунеи аиндустриалтә усзуҩцәа» аиҿкааҩцәа дыруаӡәкын. Асоциалисттә партиа аԥхьагыла, уи апартиа аҟынтәи алхрақәа раан хәынтә кандидатс иҟаз, 6% рҟынӡа америкатәи алхыҩцәа рыбжьқәа роура зылшоз.
Абиографиа
Иуџьин Дебс далгеит 8 класск, 14 шықәса анихыҵуаз аусура далагеит, раԥхьа аихамҩа аусзуҩыс, нас амцаҭаҵаҩы ицхырааҩыс, аҵыхәтәаны 1870 ш. рзы афақьдәыӷба амцаҭаҵаҩыс аусура далагоит. Иуаажәларратә усура акәзар, уи хациркит алитературатә клуб Оксидентел, иқалақь гәакьа Терре-Хот аҟны, уахь еснагь ааԥхьара ала иқәгылон Роберт Грин Ингерсолли Сиузен Ентонии. Иуџьин Дебс иԥсҭазаара ахәҭак азаанаҭеидгылақәа раԥҵареи рырҭбаареи иазикит. Хыԥхьаӡара рацәала иаԥҵаз азанааҭеидгылақәа реидкылара дашьҭан. Аха игәҭакқәа зыҟамлеит. «Пульмановтәи ақәгыларақәа» рхыбгалара ашьҭахь – усҟантәи аамҭазы уи зегьы иреиҳаз амассатә қәгыларан, Дебс фымз иқәҵаны дҭаркуеит. Аӡбарҭаҿ уи дихьчон еицырдыруаз адукат Кларенс Дерроу. Дерроу (иара убасгьы америкатәи асоциал-демократцәа рԥыза Виктор Бергери) иоуп Дебс асоциалисттә ҵара дадзыԥхьалазгьы. Абахҭаҿ Едвард Беллами, Роберт Блетчфорд, Карл Каутски, Карл Маркс, асоциалистцәа русумҭақәа дрыԥхьон, Дебс еиликаауа далагеит, азаанаҭеидгыла ахаҭа, аполитикатә дгылара змам, аусуцәа рықәԥара аҟны ацхыраара дук аҟаҵара шзалымшоз. Раԥхьа Асоциал-демократиатә, анаҩс Еиду Америкатәи Аштатқәа Рсоциалисттә партиа аиҿкааҩцәеи аԥҵаҩцәеи ируаӡәкыз Дебс атәыла акәакьқәа акыр дырҭааны асоциализм атемала алекциақәа дрыԥхьон. 1904, 1908, 1912, 1920 - тәи ашықәсқәа рзы Иуџьин Дебс Америка Асоциалисттә партиа аҟнытә кандидатс дықәдыргылоит, Еиду Америкатәи Аштатқәа апрезидент иалхрақәа рзы алхратә компаниа аан. 1904 шықәса рзы акандидат Дебс 20-нызқьҩык рҟынӡа алхыҩцәа рыбжьы ирҭеит. 1908 шықәса рзы Дебс 500-нызқь инарзынаԥшуа абжьқәа иоуит. Аха апартиа иреиӷьыз алҵшәақәа аанарԥшит 1912 шықәса рзы апрезидент иалхрақәа раан, усҟан Дебс 901.551 бжьы иоуит – ари ишьақәнаргылеит 6% алхыҩцәа рыбжьы, абра иҳәатәуп ари иреиӷьыз лҵшәаны ишыҟаз «ахԥатәи апартиа» акандидат изы, америкатәи алхрақәа рымҩаԥысрақәа зегь раан. 1920 шықәса рзы Дебс икандидатура даҽа зныкгьы иқәыргылан, уи аамҭазы иара ашпионаж азы азакәан аилагаразы ахара идҵаны дышҭакызгьы, 913.664 бжьы иоуит – ари Асоциалисттә партиа акандидат изы зегьы иреиҳаз хыԥхьаӡаран алхрақәа рҭоурых аҟны. Анаҩс, 1921 шықәса рзы Дебс аполитика маҷк дацәхьаҵны агитациатә ус, асоциализм аларҵәара иазырхаз дазхьаԥшуеит. Иԥсҭазаара далҵаанӡа иара Америка ныҟәаҩык иаҳасаб ала дакәшон, уи аан иашьа Теодор Дебс идгылара иазырхаз алекциақәа мҩаԥигон. Иԥсҭазаара зегьы Дебс аԥара даргәаҟуан, ихазы, аиҿкаара азы, насгьы апартиатә газеҭи ажурнали рҭыжьразы, урҭ редакторцәас иаман иашьеи иареи. Абарҭқәа зегьы ракәын иара ирҳауаз зегьы зыхҭниҵоз. Азанааҭеидгыла ауалқәа раркразы Дебс иара ихьӡала акредитқәа анигозгьы ыҟан.
Дебс иҳәамҭақәа
«Иҟанаҵы иреиҵаӡоу акласс – сара урҭ срыҵаркуеит, иҟанаҵы ацәгьоуцәа – сара урҭ сыруаӡәкуп, аӡәы заҵәык иԥсы абахҭаҿы иҟанаҵы – саргьы схы сақәиҭым». Мшаԥымза 21, 1918 шықәса рзы – агазеҭ «Нью-Йорк колл» аҟны Дебс «Урыстәылатәи ареволиуциа аԥсы» захьӡыз астатиа икьыԥхьит, уа аусуцәеи, анхаҩцәеи, абольшевикцәеи – Урыстәыла ареволиуциа азаазгаз – дырзышәаҳәоит. «Ареволиуциа алахьынҵа зеиԥшразаалакгьы, – иҩуан Дебс, – уи амца зыӷроу аԥсы ԥсра ақәым, уи адунеи зегьы лашарала, хақәиҭрала, бзиабарала иарҭәуеит». Цәыббрамза 4, 1920 шықәса рзы. агазеҭ «Нью-дей» аҟны апрезиденттә алхратә  компаниа аан  Дебс иҩуан: «Еиҭакрак ҟаларц залшом, гәыԥҩык ауаа ҳтәыла рнапаҟны иҟанаҵы,уи амазара, аресурсқәа, аполитика хылаԥшра арҭонаҵы».
1855–1894 шш.
Абҵарамза 5, 1855 шықәса рзы ақалақь Терре-Хот (Индиана) диит Иуџьин Виктор Дебс. 1875 ш. – Дебс Адәыӷбақәа рымцеиқәҵаҩцәа Рыиашьара ашьаҭаркҩцәеи амаӡаныҟәгаҩцәеи дыруаӡәкхеит. 1875 ш. анҵәамҭазы – ақ. Терре-Хот аҟны иаԥҵаз алитературатә Оксидентал-клуб апрезидентс далхын. 1878 ш. – Ажурнал Адәыӷбақәа рымцеиқәҵаҩцәа Риашьара Амилаҭтә журнал аредактор ицхырааҩыс дҟаҵан. 1879 ш. – адемократцәа ралхратә сиа ала, раԥхьаӡа акәны ақ. Терре-Хот амуниципалитет амаӡаныҟәгаҩыс далхын. 1880 ш. – Адәыӷбақәа рымцеиқәҵаҩцәа Рыиашьара Амилаҭтә хеилак аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩыс дҟаҵан, иара убасгьы ари азанааҭеидгыла ажурнал аредакторс дҟалоит. 1884 ш. – ақ. Терре – Хот аҟнытә адемократцәа рхаҭарнак иаҳасабала, аштат Индиана азакәанԥҵаратә еизара алахәылас далхын. 1885 ш. – Протестк аҳасаб ала Ассамблеиа далҵуеит, избанзар иара игәаанагарала, уи аусзуҩцәа ринтерсқәа рымаҵ ауам. 1892 ш. – Адәыӷбақәа рымцеиқәҵаҩцәа Рыиашьара азанааҭеидгылақәа реизара ду аҟны Дебс азанааҭеидгыла аофициалтә орган – ажурнал аредакторс далырхуеит. 1893 ш., рашәарамза – Дебс Чикаго еиҿикаауеит аихамҩа аусзуҩцәа раԥхьатәи Америкатәи рхеилак. 1893 ш., нанҳәамза – Аихамҩа аусзуҩцәа Америкатәи ахеилак ақәгылара мҩаԥнагоит Аҩадатәи аихамҩа ду аҟны. Уи ақәгылара жәаа мшы ицон. Аихамҩа зтәыз аԥшәмацәа аусуцәа рыдҵақәа зегьы ирықәшаҳаҭхоит. 1894 ш., лаҵарамза – Дебс напхгара аиҭоит аихамҩа аусзуҩцәа рықәгылара ду, уи атәыла 23 еихамҩатә цәаҳәа аҵанакит (Пульмановская стачка). Усҟантәи Еиду Америкатәи Аштатқәа рхада Г. Кливленд идҵала афедералтә архәҭақәа ари ақәгылара рхәаҽит. 1894 ш., рашәарамза 23 – Дебси егьырҭ Америкатәи аихамҩа аусзуҩцәа рхеилак аԥхьагылацәеи ырбаандаҩын, анаҩс, 1895 шықәса, лаҵарамзазы, ахара рыдҵаны ақ. Вудстоктәи абахҭа иҭакын.
1895—1918 шш.
1895 ш. абҵарамза 22 – Дебси уи иҩызцәеи Пульмановтәи аихамҩаҟны ақәгыларақәа ицымҩаԥызгоз, ирықәырҵаз рыхганы рхы иақәиҭтәын. 1898 ш. – Дебс Америка Асоциал-демократиатә партиа аԥҵара активла далахәуп. 1900 ш. – Асоциалтә-демократиатә партиа Дебс Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентс икандидатура ықәнаргылоит. 1901 ш. – Дебс иҩызцәеи иареи Америка Асоциалисттә партиа аԥырҵеит. 1904 ш. – Дебс раԥхьаӡа акәны Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентс икандидатура ықәиргылоит Америка Асоциалисттә партиа аҟнытә. 1905 ш. – активла далахәуп Еиду Америкатәи Аштатқәа азанааҭеидгылатә еиҿкаара «Адунеи аиндустриалтә усзуҩцәа» (ИРМ) аиҿкаара. 1906 ш. – Ашахтиорцәа Мраҭашәаратәи рфедерациа аԥхьагылаҩцәа Моиереи  Хеивуди, ирхарамкәа   ауаҩшьра зықәҵаз, дрыдгыланы активла акьыԥхь аҟны анҵамҭақәа ҟаиҵон. 1907–1912 шш. рзы Дебс аус иуеит агазеҭ «Еппил ту ризон» аредактор ихаҭыԥуаҩыс, ақ. Джирарде, аштат Канзас. 1908, 1912 шш. – даҽа зныкгьы Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентс аҟаларазы икандидатура ықәдыргылоит Америка Асоциалисттә партиа аҟнытә. 1913 ш. – америкатәи архәҭақәа Мексикаҟа алагалара иазынархаз акомпаниа даҿагыланы дықәԥоит. 1914 ш. – Дебс дақәыӡбоит аштат Колорадо, ақ. Лудлоу аҟны ашахтиорцәа рықәгылара бџьаршьҭыхрала ахәаҽра; аусуцәагьы уи иаҿагыларц ааԥхьара рзыҟаиҵоит. 1914–1916 шш. – Иу. Дебс атәыла аҩныҵҟа атурне мҩаԥигеит. Иара убас Европа аибашьрақәа дырҿагыланы ақәгыларақәа мҩаԥигон, ажәларқәа рыбжьара аҭынчра ашьақәгылара дашьҭан. Еиду Америкатәи Аштатқәа Актәи адунеизегьтәи аибашьра аҽазыҟаҵара ианалага, уи аҽазыҟаҵара даҿагылон. 1917 ш. – активла аибашьра иаҿагылоз акомпаниа мҩаԥигон, Еиду Америкатәи Аштатқәа ари аибашьра ралахәхара даҿагылон. 1917 ш. абҵарамза – Дебс Урыстәыла аиааира згаз ареволиуциа рыдиныҳәалоит. Ари аиааира ала ибон аибашьра ахыркәшара, Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны асоциалисттә ҵысра аӷәӷәахара. 1918 ш., мшаԥымза 21 – агазеҭ «Ниуи-Иорк колл» аҟны Иу. Дебс астатиа «Душа русской революции» икьыԥхьуеит. 1918 ш., рашәарамза 16 – Иуџьин Дебс еицырдыруа иқәгылара мҩаԥысит асоциалистцәа реизара ду аҟны, ақ.Кантоне, аштат Огаио аҟны. Абарҭқәа рышьҭахь иаарласны Дебс дҭаркуеит, даҽа аамҭак анаҩс, иара иқәгыларақәа рзы, америкатәи акапиталисттә система ақәыӡбаразы, урыстәылатәи абольшевикцәа рықәгыларақәа рыдгыларазы, аштат Огаио, Кливлендтәи Афедералтә Ӡбарҭа, Иуџьин Дебс жәашықәса иқәҵаны дҭанакуеит.
1919—1926 шш.
Иуџьин Дебс Аҩны шкәакәа аанижьуеит иаарласны, абахҭа аҟынтә даноурыжь ашьҭахь, 1921 шықәса рзы. 1919–1920 шш. – Аштат Џьорджиа, ақ.Атланта афедералтә бахҭа аҟны даныҟазгьы акорреспонденциақәеи астатиақәеи рыла дықәгылон, урҭ пальмертәи аполициатә реидқәа ирықәыӡбон. 1920 ш., лаҵарамза – Иуџьин Дебс абахҭаҟны иҭаауеит Америка Асоциалисттә партиа аофициалтә хаҭарнакцәа, иагьиҳәоит рпартиа аҟнытә Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентс икандидатура ақәыргылара дақәшаҳаҭхарц. 1920 ш., жьҭаарамза 2 – Дебс агазеҭ «Нью-дей» аҟны астатиа «Бомба на Уолл-стрите» икьыԥхьуеит, уи аҟны иара америкатәи акапиталисттә система, ауаҩи ауаҩи ахәура иахьҭеибацало, аибашьреи азини реиҟарамра системаны иахьыҟоу дақәыӡбоит. 1920 ш., ԥхынҷкәынмза – агазеҭ «Нью-дей» аҟны иикьыԥхьыз астатиа «До и после» аҟны Иу. Дебс ҩ-партиакны иҟоу абуржуазиатә система акласстә ҵакы атәы дазааҭгылоит: ареспубликатәи аполитикатәи партиақәа – ари акапиталисттә партиоуп, уи финансла еиқәнаршәоит, насгьы иахылаԥшуеит акапиталистцәа дара рхатәы ҭахрақәа рзы ҳәа. 1921 ш., ԥхынҷкәынмза 26 – америкатәи аҳәаанырцәтәи апрогрессивтә еилазаара апрезидент Гардинг иқәымчрақәа ирылҵшәахеит Дебс иҿҳәара аанӡа абахҭа аҟынтә иоушьҭра, аха уи америкатәи атәылауаҩра имхын. Дебси Гардинги реиқәшәара Аҩны шкәакәа аҟны имҩаԥысит. 1921 ш., ԥхынҷкәынмза 28 – Дебс иҩныҟа, иқалақь гәакьа Терре-Хотҟа дгьежьуеит, ара иара зықьҩыла ауаажәларреи аусуцәеи иԥылеит. Абахҭа ашьҭахь Дебс игәабзиара уашәшәырахеит. 1922 ш., хәажәкырамза – Дебси «Белл Синдикати» аиқәышаҳаҭра рыбжьарҵеит Атлантатәи абахҭа аҟнытәи аԥсҭазаара атәы еиҭазҳәоз жәаҩа статиа рыҩразы. Иара инапы зҵеиҩыз аиқәышаҳаҭра неигӡеит, аха «Белл Синдикат» аиқәышаҳаҭра аҵыхәтәанынӡа иазынамыгӡеит. Уи иакьыԥхьыз астатиақәа жәба роуп. Дебс иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь ауп егьырҭ астатиақәа анкьыԥхьхаз. 1922 ш., хәажәкыра 24 – акьыԥхь аҟны ицәырҵуеит Дебс истатиа америкатәи аусуцәа «аҵыхәтәантәи рдоллар» ахҭнырҵарц Асоветтә Урыстәыла адгылара аҭаразы, уа ҭыԥ змаз аарҩара иахҟьаны акыр араионқәа рҟны амлакра ҟалеит. 1922 ш., лаҵарамза 19 рзы – даҽа зныкгьы Америка иқәынхо рахь ааԥхьара ҟаиҵоит имлагоз Асоветтә Урыстәыла ауааԥсыра ацхыраара рырҭаразы. 1922 ш., жьҭаарамзазы – Дебс астатиа икьыԥхьуеит, уа иаҳәоит иара игәы шыбзиоу, насгьы аусуцәа рыкласс амҵ аура дшазыхиоу. 1923 ш. – Аусуцәа рзанааҭеидгылатәи рсоциалисттәи ҵысра алахәхара, атәыла аҟны аныҟәарақәа, алекциақәа рыла ақәгыларақәа, аусуцәа азанааҭеидгылақәа акны рыҟаҵара атәы зҳәоз иқәгыларақәа мҩаԥысуан. 1923 шықәса анҵәамҭеи 1924 шықәса алагамҭеи рзы Дебс, игәабзиара акыр ишыуашәшәырахазгьы, иара иуаажәларратә усура иациҵоит. 1924 ш., Ажьырныҳәамза 22 рзы, Дебс В. И. Ленин иԥсра ақәҿиҭуеит абас еиԥш иҟаз ажәақәа рыла: «Ленин ари даара зыхшыҩҵак ҳаракыз уаҩын… Уи изызҳауа абиԥара ргәалашәара аҟны даанхоит ҳәынҭқарратә усзуҩны, дфырхаҵан, аусуцәа рзинқәеи рхақәиҭреи ирзықәԥоз иакәны». 1926 ш., жьҭаарамза 20 рзы Дебс иԥсҭазаара далҵуеит, анышә дамардоит ақ. Терре-Хот.
Аинтерес зҵоу афактқәа
Виктор Иуџьин Дебс 1918 шықәса рзы Чикаго аибашьра иаҿагылоз ажәахә ала дықәгылоит. 1920 шықәса лаҵарамзазы Дебс абахҭаҟны даныҟаз иҭаауеит Америка Асоциалисттә партиа аофициалтә хаҭарнакцәа, иагьиҳәоит рпартиа аҟнытә Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидентс икандидатура ақәыргылара дақәшаҳаҭхарц. Уи еиԥш ажәадгала иара дақәшаҳаҭхеит. Еицырдыруа ашәҟәыҩҩы Курт Воннегут Иуџьин Дебс дишьҭрақәлаҩны ихы иԥхьаӡон (Дебс иԥсҭазаара далҵит Воннегут ԥшьышықәса анихыҵуаз).
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рполитикцәа Акатегориа:Антикапитализм Акатегориа:1855 шықәсазы ииз Акатегориа:Абҵарамза 5 рзы ииз Акатегориа:1926 шықәсазы иԥсыз Акатегориа:Жьҭаарамза 20 рзы иԥсыз
Ю
Ю, ю — кириллтәи аҩыратә нбан.
Лаҵарамза 26
Лаҵарамза́ 26 (Лаҵарамза́ ҩажәи́ фба́), Маи 26, Лаҵара́ 26 — григориантәи амзар 146 тәи амш (147 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 219 мшы.
Я
Я, я — кириллтәи аҩыратә нбан.
Ажьырныҳәамза 15
Ажьырныҳәамза́ 15 (Ажьырныҳәамза́ жәо́хә), Ианва́р 15, Ажьырны́ҳәа 15 — григориантәи амзар 15 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 350 мшы (351 мшы ашықәс ду ала).
Амазонка
Амазонка - Аладатәи Америка идууӡоу аӡиас. Амазонка аӡқәа фаҭәыла ибеиуп.
Акатегориа:Аладатәи Америка Акатегориа:Аӡиасқәа
Лаҵарамза 27
Лаҵарамза́ 27 (Лаҵарамза́ ҩажәи́ бжьба́), Маи 27, Лаҵара́ 27 — григориантәи амзар 147 тәи амш (148 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 218 мшы.
Зарданиа, Борис Константин-иԥа
Борис Константин-иԥа Зарданиа (20, Калдахәара ақыҭа, Гәдоуҭа араион, Аԥснытәи АССР — 24, Афон Ҿыц, Гәдоуҭа араион, Аԥснытәи АССР) — Аԥсны ашәҟәыҩҩы.
Абиографиа
Диит 1937 шыскәса нанҳәамза 20 рзы Гәдоуҭа араион Калдахәара ақыҭа. Иԥсҭазаара далҵит 1984 шықәсазы.
1958 шықәсазы Гәдоуҭатәи ахәбатәи абжьаратә школ даналга, дҭалоит А. М. Горки ихьӡ зху Аҟәатәи аҳәынҭқарратә педагогтә институт афилологиатә факультет, далгоит 1963 шыскәсазы.
Аус иуан Аԥсны аҩнуҵҟаҭәи аускәа рминистрра асистемаҿ, иман акапитан ичын.
Алитература
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аԥсны апоетцәа Акатегориа:Зарданиаа Акатегориа:1940 шықәсазы ииз Акатегориа:Нанҳәамза 20 рзы ииз Акатегориа:1984 шықәсазы иԥсыз Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 24 рзы иԥсыз
Косово
Косово (Kosova, Косово/Kosovo), аофициалтә хьӡы: Косово Ареспублика (Republika e Kosovës, Република Косово/Republika Kosovo) — Европатәи хәҭакала иазхаҵоу атәыла..
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Европатәи атәылақәа Акатегориа:Ареспубликақәа
Дырмит II
Дырмит аҩбатәи || (ақырт.-დირმიტი ,аелын. - Ντμίτρι) - Аԥсуа Ахра Аԥсха 825-861 шықәса инаркны, Лауан иҷкәын, Гьаргьи Феодосии аиаша ,ҩба аԥақәа иман: Багратеи, Тиненеи ,иара иашьа Феодоси еипш аполитикатә аекономикатә акультуратә аррәи аизхарра азы зегьы иааиҵон, Византиа-Арабтәи акаолициа атакақәа иҷҳәон , Аибыслара "Буецхебо" аҿы деиаҵахеиҭ ,нас арабцәа аԥара иишәон, , Авизантиа аӷәбақәа Аҟәа (Себастополис) агаҿы ипцәиҭ, дара ари аибысралаҿы 40.000 ауаа рыман.
Акатегориа:Аԥсуаа
Адгьыл
thumb|Адгьыл А́дгьыл (асимвол: 16px|🜨) — аҳпатәи планета амра аҟнытә. Уи идууӡоу адгьылтә гәыԥ апланетақәа ируакуп. Зны-зынла адгьыл иахьӡырҵоит Адунеи, ма Ажәҩангәыԥштәылатә планета, зны-зынла баша Терра. Адгьыл аҵанакы амоуп 510 072 000 км².
Ахьарԥшқәа
Акатегориа:Апланетақәа Акатегориа:Амратә система Акатегориа:Адгьыл
Џьонуа, Ҷиҷико Михаил-иԥа
Ҷиҷико Михаил-иԥа Џьонуа, Ҷыҷыкәа Махаз-иԥа Џьонуа (Чичико Михайлович Джонуа; 27, Ҷлоу ақыҭа, Кәыдрытәи аучастка, Аҟәатәи аокруг — 25, Аҟәа) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет.
Абиографиа
Диит 1915 шықәса лаҵарамза 27 рзы Ҷлоу ақыҭа Аимара аҳабла иахьатәи Очамчыра араион. Иԥсҭазаара далҵит 1975 шықсәса жәабранмза 25 рзы. Джуп Аҟәатәи ашьхараҿ - ашәҟәыҩҩцәеи ауаажәларратә усзуҩцәеи рпантеон аҿы.
Акьыԥхь аҿы дцәырҵит 1936 шықәсазы.
Далахәын Аҩбатәи адунеитә еибашьра.
Ҷ. Џьонуа акыр шықәса ажурнал «Алашара» редактор хадас даман.
Ипоезиатә рҿиамҭақәа рзы иаҭәашьан Ареспублика аԥсны Д. Гәлиа ихьӡ зху аҳәынҭәарратә премиа.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аԥсны апоетцәа Акатегориа:Џьонуаа Акатегориа:1915 шықәсазы ииз Акатегориа:Лаҵарамза 27 рзы ииз Акатегориа:1975 шықәсазы иԥсыз Акатегориа:Жьҭаарамза 25 рзы иԥсыз
Аҳашԥҳа, Инна Никәала-иԥҳа
Инна Никәала-иԥҳа Аҳашԥҳа (Инна Николаевна Хашба; 20, Ԥақәашь ақыҭа, Очамчыра араион) — Аԥсуа шәҟәыҩҩы, поет.
Абиографиа
Диит 1953 шықәса лаҵарамза 20 рзы Ԥақәащь ақыҭа Очамчыра араион. 1974 шықәсазы дҭалоит А.М.Горки ихьӡ зху Аҟәатәи аҳәынҭқарратә институт, далгоит 1979 шықәсазы. Акьыԥхь аҿы дцәырҵит 1972 шықәсазы.
1995-2007 шықәсқәа рзы И. Аҳаш-ԥҳа Д. И. Гәлиа иҩны-амузеи дадиректорул, 2007 шықәса раахыс ажурнал «Амцабз» даредактор хадоуп.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аԥсны апоетцәа Акатегориа:Ҳашаа Акатегориа:1953 шықәсазы ииз Акатегориа:Лаҵарамза 20 рзы ииз
А́
А́, а́ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Акәакьиаша
Акәа́кьиаша — аԥшькәакь, аиашатә акәакьҟәа амоу (90°).
Азгəаҭақəа
Акатегориа:Аԥшькəакьҭақәа
Ажьырныҳәамза 16
Ажьырныҳәамза́ 16 (Ажьырныҳәамза́ жәа́ф), Ианва́р 16, Ажьырны́ҳәа 16 — григориантәи амзар 16 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 349 мшы (350 мшы ашықәс ду ала).
А̀
А̀, а̀ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Лаҵарамза 28
Лаҵарамза́ 28 (Лаҵарамза́ ҩажәи́ ааба́), Маи 28, Лаҵара́ 28 — григориантәи амзар 148 тәи амш (149 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 217 мшы.
Ажьырныҳәамза 17
Ажьырныҳәамза́ 17 (Ажьырныҳәамза́ жәи́бжь), Ианва́р 17, Ажьырны́ҳәа 17 — григориантәи амзар 17 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 348 мшы (349 мшы ашықәс ду ала).
Кьиласониа, Платон Дауҭ-иԥа
Платон Дауҭ-иԥа Кьиласониа (Платон Даутович Киласония;, Кәтол акыҭа Очамчыра араион — ) — Аԥсны ашәҟәыҩҩы, апоет.
Алитература
Диит 1908 шықәсазы Кәтол акыҭа Очамчыра араион. Иԥсҭазаара далԥит 1977 шықәсазы. Джуп кәтол.
Алагарҭатсә школ даналгаб аҵара иҵои аҟәа, аҟыҭанхамҩатә техникум аҿы. Акыр шықәса инеԥынкылан агрономс аус иуаню
Ґ
Ґ, ґ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Кьиласониа, Платон Дауҭ-иԥа
Алитература
Апсуа жәлар рашәақәаи ражәабжьқәеи. Аҟәа, 1956 шықәсазы. Иудкыл сашәа. Ажәаеинраалақәа, ажәабжьқәа, ажәаԥҟәа, абна бызшәфю. Аҟәа, 1990 шықәаса.
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аԥсны апоетцәа Акатегориа:Кьиласониаа Акатегориа:1908 шықәсазы ииз Акатегориа:1977 шықәсазы иԥсыз
Ѓ
Ѓ, ѓ — кириллтәи аҩыратә нбан. Амакедон бызшәала нбан.
Лаҵарамза 29
Лаҵарамза́ 29 (Лаҵарамза́ ҩажәи́ жәба́), Маи 29, Лаҵара́ 29 — григориантәи амзар 149 тәи амш (150 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 216 мшы.
Ажьырныҳәамза 18
Ажьырныҳәамза́ 18 (Ажьырныҳәамза́ жәа́а), Ианва́р 18, Ажьырны́ҳәа 18 — григориантәи амзар 18 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 347 мшы (348 мшы ашықәс ду ала).
Лиуксембург
Аҵанакы –.
Аҳәынҭқарра иаланхо –.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Европатәи атәылақәа Акатегориа:НАТО атәылақәа
Ажьырныҳәамза 19
Ажьырныҳәамза́ 19 (Ажьырныҳәамза́ зе́ижә), Ианва́р 19, Ажьырны́ҳәа 19 — григориантәи амзар 19 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 346 мшы (347 мшы ашықәс ду ала).
Ђ
Ђ, ђ — кириллтәи аҩыратә нбан.
Еиду Арабтә Емиратқәа
Еиду Арабтә Емиратқәа (ЕАЕ; الإمارات العربية المتحدة Ель-Имарат ель-Арабиаа ель-Муҭҭаҳидаа) — Аҩада-мраҭашәаратәи Азиаҟны ҳәынҭқарра, аемират.
Административтә шара
Еиду Арабтә Емиратқәа 7 аемиратқәа (المتحدة) рыла ишоит.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Азиатәи атәылақәа Акатегориа:Аисламтә тәылақәа Акатегориа:Афедеративтә монархиақәа
Ажьырныҳәамза 20
Ажьырныҳәамза́ 20 (Ажьырныҳәамза́ ҩажәа́), Ианва́р 20, Ажьырны́ҳәа 20 — григориантәи амзар 20 тәи амш ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 345 мшы (346 мшы ашықәс ду ала).
Лаҵарамза 30
Лаҵарамза́ 30 (Лаҵарамза́ ҩажәижәаба́), Маи 30, Лаҵара́ 30 — григориантәи амзар 150 тәи амш (151 тәи амш ашықәс ду ала) ауп. Ашықәс анҵәамҭанӡа иаанхоит 215 мшы.
Аусумҭақәа
'''Аусумҭақәа. Аԥсны аҭоурыхи аетнографиеи. - Аҟәа: Аԥсуа бызшәа аҿиара аҳәынҭқарратә фонд, 2004; 639 д.'''
Апрофессор Гьаргь Амҷба иусумҭақәа иргәылоуп Аԥсны аҭоурыхи аетнографиеи ирызку аҩымҭақәа.
Урҭ Кавказ аҭҵаарадырратә дунеиаҿ мацара акумкуа, аҳәаанырцәгьы ахәшьара ҳарак зыҭоу амонографиақәа: "Заатәи абжьарашәышықәсақәа рхаан Аԥсны аполитикатә ҭагылазаашьа", "Аԥсны аҭоурыхи аетнографиеи ирызку астатиақәа", "Аԥсуаа рҽыбӷаҟазара" рҟынтә иаагоуп, иара убас апериодика ианылахьоу аҭҵаарадырратә статиақәа, арецензиақәа, аԥсуаҭҵаара аусзуҩцәа ирызку анҵамҭақәа, аиҭагақәа рылоуп.
Ашҟәы иагәылоу аусумҭақәа тематикалеи хронологиалеи даараӡа иҭбаауп, хымԥада, аԥхьаҩ изы аинтерес ду рыҵоуп.
Ашҟәы аҭыжьразы афинанстә цхыраара ҟанаҵеит Аԥсадгьыл ахь ахынҳәразы Аҳәынҭқарратә еилак.
Алитература
Акатегориа:Ашәҟәқәа
Ҳашԥҳа, Римма Арсен-иԥҳа
Абиографиа
Диит Аҟәа, 1934 шықәса абҵарамза 19 рзы. Лыԥсҭазаара далҵит 2007 ш. зы.
1955 шықәсазы дҭалоит  А. М. Горки ихьӡ зху Аҟәатәи аҳәынҭқарратә педагогтә институт афилологиатә факультет. Далгоит 1960 шықәсазы.
Афилологиатә наукақәа дыркандидатуп.
Акыьԥхь аҿы дцәырҵит 1980 шықәса инаркны.
Азхьарԥшқәа
Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Акатегориа:Аԥсны апоетцәа Акатегориа:Аԥсны аҵарауаа Акатегориа:Ҳашаа Акатегориа:1934 шықәсазы ииз Акатегориа:Абҵарамза 19 рзы ииз Акатегориа:2007 шықәсазы иԥсыз
Багаԥшь, Сергеи Уасил-иԥа
Серге́и Уаси́л-иԥа́ Бага́ԥшь (Серге́й Васи́льевич Бага́пш; 4, Аҟәа — 29, Москва, Урыстәыла) — Аԥсны аҳәынҭқарра Ахада (2005-2011 шш).
Заатәи ашықәсқәа
Диит хәажәкырамза 4 1949 шықәсазы Аҟәа ақалақь Уасили Шушанеи рҭаацәараҿы. Уи иаб иабду амҳаџьырра зыхганы иааз дреиуан. Ихьӡын Раџьаԥ. Иара Ҭырқтәылатәи Аԥсныҟа дхынҳәит XX ашәышықәса алагамҭаз. Иабду ихьӡын Саид. Уи иҭаацәеи иареи 1928 шықәсазы нхара диасуеит џбынџьла иахьатәу Џьгьарда ақыҭа Очамчыра араион.
10 тәи Ашьхарыуаа рышкол даналга ашьҭахь дҭалоит Қарҭтәи ақыҭанхаҩтә асубтропикатә институт аограном изанааҭ ала. Уи аҵара бзианы иҵон, убри инамаданы аусгьы иуан, аԥхьа аус иуан аҩыҟаҵарҭатә завод аҿы. Нас аус иуан аҳәынҭқарратә банкаҿ инкосатырс. Истудентә ԥсҭазаараҿ бзиа ибон аспорт, дыҟан капитанс Аԥсны еидкылаз амҵәышәмпыл асраҿы.
1972 ш. Москватәи ақыҭанхамҩатә аҟәша аефирхәшат совынхара еиҳабыс. 1973-1974 шш. рзы дахысит аррамаҵура. Уи далган данаа ашьҭахь дҟаҵан Аԥснытәи абком акомҿар рымҩақәҵаҩ еиҳабыс.
Ипартиатә усура
1978 ш. Сергеи Багаԥшь дҟаҵан еиҳабыс Қырҭтәылатәи аинформациатә сектор аҿы, иара убас уи инадҳәалан дҟаҵан аҿар рқыҭанхамҩатә усуҩ еиҳабыс.
1980 ш. дыҟан Қырҭтәыла ВЛКС Аԥснытәи аобком маӡаныҟәгаҩс.
1982 ш. Сергеи Багаԥшь дахаргылан Очамчыратәи РК Қырҭтәыла КП актәи амаӡаныҟәгаҩыс.
1989 ш. далахәын Аԥсны имҩаԥысуаз аилыхара. Уи аилыхараҿ иоуит ахәара. Уи аилыхара дахьылахәыз азы имхын ипартиатә маҵура.
1989-1991 шш. дыҟан Аԥсны Аҳәынҭқарратә АССР агроаалыхратә аилак аиҳабы ихаҭыԥуаҩс.
СССР анеилаҳаз
1992 ш. С. Багаԥшь дҟаҵан Совмин 1 тәи ихаҭыԥуаҩ ихантәаҩыс. 1992-1993 шш. ақырҭуа-аԥсуа реидыслараҿ актәи амшаз Аҟәа иалахаз аԥсуа ҭаацәара рхәҷқәеи дареи ралгара дацхрааит. Уи имҩаԥигон аиҿцәажәара ақырҭуеи-аԥсуеи реидыслараҿ. Иара убас уи аиҿцәажәарақәа мҩаԥысуан Аҟәеи Қарҭи ақалақьқәа рҿы. Раԥхьатәи аидысларақәа рҿы С. Багаԥшь ихы зызкыз ижәлар ишахәҭаз џьаԥҳанылеи, амедикамент маҭәахәқәеи, абылтәи рыла реиқәыршәара акәын. Уи имҩаԥигон аиҿкааратә усқәа мраҭашәаратәи Урыстәылеи Нхыҵ-Кавкази хатәгәаԥхарала иааз рыбжьара. Изныкымкәа далахәын ақырҭуеи-аԥсуеи реидыслара аиныршәараҿ.
1995 ш. В. Арӡынба идҵала иара дҟаҵан Аԥсны Ахәынҭқарра 1 тәи ипремиер ихаҭыԥуаҩс.
Аԥсны Аҳәынҭқарра данахагылаз
2004 шықәсазы Аԥсны еиҿкаахеит зегь реиҳа иӷәӷәаз аоппозициа. Иеҿкааз аоппозициа усҟаитәи аамҭаз рҽеидыркәлеит аԥсуа политикцәа С. Багаԥшь А. Анқәаб, иара убас урҭ ирдгылеит азеиԥш-политикатә партиақәа „Амцахара“ „Аԥсны акзаареи“.
Аԥсны ахада иалыхраҿ 2004 ш. В. Арӡынба ишьҭрамдаҩс дҟаиҵоит Р. Ҳаџьынба, аоппозици аҟынтәи дқәдырӷылеит С. Баӷаԥшь.
Уи икандидатуратә планаҿ хықәкы хадас иман итәылаҿ иҟаз авторитаризмра аԥыхра, 11 шықәса инеиԥынкыланы иҟаз.
2001 ш. жьҭаарамӡа 3 рзы имҩаԥгаз абжьыҭырақәарҿы 50,06% аиҳара иманы ажәлар далырхуеит С. Баӷаԥшь. Аха усҟантәи аамҭаз атәлаҿ иҟалоит аибарххара змаз аҭагылазаашьа. Актәи ахада В. Арӡинбеи иара ишьҭрамдаҩи Р. Ҳаџьынба мап ацәыркуеит атәылаҿ имҩаԥгаз абжьыҭирақәа рлыҵшәа азхаҵара. Уи инашьҭарххан Аԥсны иреиҳау аӡбарала ицбан аҩынтәраан абжьыҭырақәа атәылаҿ рымҩаԥгара. Урыстәлатәи абжьаҟазаҩцәа рыӡбарала еизааибаганы 2004 ш. жьҭаарамза 3 рзы имҩаԥгаз абжьыҭырақәа рлыҵшәа аԥыхын. Ирыдкылан азакәан аҩынтәраантәи абжьыҭирақәа. Имҩаԥган ажьырныҳәамза 12 2005 шықәсазы. Аха усҟан иҟалаз аҭагылазаашьа аҭышәантәаларыз иӡбан аҩџьагь акандидатцәа еидгыланы еиҵцарц. С. Багаԥшь Аԥсны ахада иаҳасабала, Р. Ҳаџьынба уи ихаҭыԥуаҩс.
Ҿыцны ишьақәыргылаз абжьыҭира Багаԥшьи Ҳаџьынбеи ртандем иаиоуит абыжьқәа рацәаны. Аԥсны алхратә центыр ишышьақәнаргыло ала, абжьыҭираҿ рҽаладрхәеит 75719 ауааԥсыра, иара иапонент Иакуб Лакоба - 3549. Жәабранымза 12 2005 ш-зы иҟалеит С. Багаԥшь иинаугурациа.
С. Багаԥшь бзиа ибон ирацәаны аҭаҭынхара, аха аамҭа цацыԥхьаӡа игәамбзиара ианымԥшыр залымшеит. 2007 ш-зы мшаԥымзазы Аԥсны ахада ахәышәтырҭахь дышьҭаҵан иоуз ахьаа иахҟьаны. Адырҩаҽны уи дԥыруеит Москваҟа, иҽыхәышәтәра уа иациҵарац Багаԥшь аԥхьа ихәыԥшит Росдрав акардиологиатә наука ҭҵааратә хәышәтәырҭа, уахьынтәи диаган ихадоу аклиникатә хәышәтәырҭахь, Урыстәыла Афедерациа напхгара ахьазиуаз. Абри зегь рышьҭахь Багаԥшь дызхәышәтәуз рдҵақәа рыла икаижьыр акәхоит бзиа иибоз аҭанынхара.
Цәыббрамза 20 2007 ш-зы гәыԥҩык ақырҭуа мпыҵахалаҩцәа Тҟәарчал араион иҟаз арра зхызгоз асолдаҭцәа ргәыԥ иақәлеит, иара убри ашықәсан жьҭаарамза 30 СНГ аҭынчрашьақәыргыларатә бжьаҟазаратә мчқәа ақырҭуа полициеи, иара убас урҭ раҵкыс џьарла еибыҭаз Қырҭтәыла аспецнази ирықыланы рабџьар рымырхуеит. 2008 шықәса алагамҭаз Қырҭтәылатәи ар Аԥсны аҳәаа иазааигәаны аҽазыҟаҵарақәа мҩаԥыргеит. Урҭ уахьынтәи лассы-лассы Аԥсны атерриториа иахаԥраауа иалагеит аҳаирыпланқәа аԥырҩы дзықәтәам. Хәажәкырамза 18 мшаԥымза 20 рзы Аԥсны ашәарҭадара ацәаҳәа ааигәара икажьын ԥырҩыда иԥыруаз аҳаирыпланқәа. 2008 ш-зы ԥхынгәымза 25 рзы С. Багаԥшь официал визитла дцоит Москваҟа, урҭ уа Урыстәыла ахадеи иареи ирыцәалажәон Аԥсны ихьыԥшу ҳәынҭқарран азхаҵара. Ари ажәабжь ираҳаз ақырҭуа ҳәынҭқарра иаразнак иҽим анеготивтә реакциа рнаҭеит.
2008 ш-зы Аахыҵ Уаԥстәыла иҟаз аидыслара ӷәӷәаан С. Багаԥшь дыҟан Аԥсны ихадоу абџьаршьҭыхратә мчы дахаданы. Ари аибашьраҿ Аԥсны имҩаԥнагон Аахыҵ Уаԥстәылаҿ аганахь ала аибашьратә хырхарҭа, Қырҭтәылатәи ар абжа аганахь инаган. Ари ажәылараҿ нанҳәамза 9-12 нӡа Аԥсны ишьаԥнаргылеит Кәыдры аҩхаа атериториа зегьы ахылаԥшра аманы. Уи Қырҭтәылатәи аполициеи, иара убас Аԥсны иалцоу анкьатәи ахадара ахаҭарнакцәеи рҟынтәи ихы иақәиҭтәын.
Д. Медведеви, Едуард Какоиты, С. Багаԥшьи, Кремль реиԥылара
С. Багаԥшь инапы иаҵаиҩуеит ф-принципк аҭышәантәалараз.
Нанҳәамза 14 2008 ш-зы Д. Медведеви, Аахыҵ Уаԥстәыла ахада Е. Какоитеи реиԥылараҿ инапы аҵеиҩит ф-принципк Қырҭтәылеи Аахыҵ Уаԥстәылеи, иара убас ақырҭуа-аԥсуеи реидыслара аҭышәантәалара, заа Медведеви Саркози аус здырулахьаз.
2009 ш-зы ԥхынҷкәынмза 12 Аԥсны иҟалеит аҩыбатәи абжьҭира, аҽазнык С. Багаԥшь аиааира иганахь иҟалоит. 2010 ш-зы жәабранмза 12 уи идикылоит аиногурациа.
Ичымазареи иԥсҭазаара алҵреи
Мшаԥымзы 2011 ш-зы С. Багаԥшь Ҭырқтәыла иҟоу адиаспора рааԥхьарала дцоит хатәы визитла. Уи аҽны Ҭырқәтәылатәи Аҳәаанырцәтәи Аусқәа рминистрра иҟанаҵеит алаҳәарақәа уи иаара игәамбзиара ишадҳәалаз. Лаҵарамза 21 Багаԥшь Урыстәылатәи Франциатәи аспециалистра Москватәи аклиникатә хәышәтәырҭаҿ №83 дышҭан. Уи игәамбзиара аҭагылазаашьа иҟаз ала, ишьақәаргылан Аԥсны ахада ирыԥҳа акиба шамаз.
Лаҵарамза 27 ауха Аԥсны ахада Багаԥшь игәабзиара зынӡа ицәгьахоит. Уи ацхыраара ӷәӷәа шимазгьы, ичымазара дзазымиааикәа лаҵарамза 29 2011 ш-зы идунеи иԥсахуеит.
Иԥсыжра
2011 ш-зы лаҵарамза 30 Москва Урыстәыла абџьаршьҭыхратәи мчы акультуратә центыр аҿы имҩаԥысит атәылауаҩратә панахида, аҵыхәтәантәи инаскьагараз даҭааит Урыстәыла Федерациа Ахада Дмитри Медведев. Уи аҽны ауха Аҟәатәи аҳаирапланла Урыстәыла МЧС С. Багаԥшь иԥсыбаҩ ааган иԥсадгьылахь.
С. Багаԥшь уи нахыс рашәарамза 2 рзы аҵыхәтәантәи имҩаԥгара мҩаԥысуан Аҟәа дахьынхоз иҩны. Аԥсы дихаԥхьон Аԥснытәи аиашахаҵаратә уахәама амаӡаниҟәгаҩ аиреи Виссарион Аԥлиа. Уи ашьҭахь аԥсы диаргоит Аԥснытәи афилармониа ахан ахь, уа аҵыхәтәантәи инаскьагараҿ абзиараз ҳәа иарҳәарц иааит Аҩадатәи Кавказ ареспубликақәа делегациа, ахәҭак-ахьала иазхаҵоу Мраҭашәартәи Уаԥстәыла, иара убас иазхаҵам атәылақәа Нагорни Карабах, Преднестровиа ахаҭарнакцәа, Урыстәыла аделегациеи, иара убас Урыстәыла ацхаражәҳәаҩ аусзуцәа, иара убас аҵыхәтәантәи инаскьагараҿ дыҟан Урыстәыла аԥыза-министр В. Путин.
С. Багаԥшь дызҭаз акәыба Аԥсны Ахьчаратә Министрра почиотла лафетла Аҟәа амҩа иқәсит. Уи ашьҭахь С. Багаԥшь иԥсы ргоит иқыҭа гәакьахь Џьгьарда, уа анышә дамардоит иани иаби анышә иахьамадоу рааигәара.
Иусура ахәшара
Ԥыҭҩык Аԥсни Урыстәылеи реиԥш, иара убас Аладагьы С. Багаԥшь ихцәажәон «акомпромисқәа дрызҟазан», еиҳа аҭагылазаашьа аныцәгьаз иара илшон зегьы ргәы нақәшәоз аҟазшьа аԥшаара аҩнкагьы ирнаалоз. Ари зегь реиҳа ихадаран ареспубликаз уи Қырҭтәылеи Аԥсни рыбжьара адагьы, уи еиҳа ихадаран атәыла аҩныҵҟа иҟаз аҭагылазаашьа бааԥс аан. Иара Аԥсны хадас даныҟаз далагеит азҵаара аӡбара Урыстәыла атәылауаҩ ареспублика аҩнуҵҟа рҭагалара, иара убас Аԥсны атуризм ашьақәргылара, иара иаан акриминалтә ҭагылазаашьа атәыла аҩнуҵҟа ихысхахо иалагеит. Зегь реиҳа ихадараз урыстәылеи дареи ирыбжьаарҵаз адипломаттәи аекономикеи рганахьала ирыбжьалаз аус еицура. Багаԥшь Ҟырҭтәылеи дареи реизыҟазаашьаҿ иџьбарара иԥсахуамызт, аха Қырҭтәыла ахадара есааира ирыман даҽа гәаанахарак. Уи агәыӷра ақырҭуа наԥхгара ирымаз изыбзоураз иара Қырҭтәыла ССР акомсомол анаԥхгараҿ рус еицура акәын. Убри инадхәалан Багаԥшь иман агәаанагара ибзиоу аиҩызара рыбжьалараҵ ртәылеи дареи, аха уи ҟалон, урҭ Аԥсны ахьыԥшымра азхарҵар.
Багаԥшь ижәлар рҿы аҳаҭыр ду иман, уи дивардыгылон В. Арӡынба. Даныԥсы ашҭахь еиунԥшьым аусҳәарҭақәарқәа рҿы исахьа зныз апотрети ашәҭ шьҵәрақәеи ықәгылан. Зегь реиҳа ахархәара аман раԥхьатәи Аԥсны ахада В. Арӡынбеи иареи 2005 ш-ры. еицтырхыз афото.
Азгәаҭақәа
Акатегориа:1949 шықәсазы ииз Акатегориа:Хәажәкырамза 4 рзы ииз Акатегориа:2011 шықәсазы иԥсыз Акатегориа:Лаҵарамза 29 рзы иԥсыз 02 Акатегориа:Аԥсны аԥыза-министрцәа Акатегориа:Аԥсны аполитикцәа Акатегориа:Багаԥшьаа
Аладатәи Африка
Аладатәи Африка (South Africa), аофициалтә хьӡы: Алада-Африкатәи Ареспублика (ААА, Republic of South Africa (RSA)) — Алада-Африкаҟны атәылоуп. ААА 3 аҳҭнықалақьқәа имоуп: Преториа (административтә ҳҭнықалақь), Кеиптаун (азакәанԥҵаратә ҳҭнықалақь), Блумфонтеин (аӡбаратә ҳҭнықалақь).
Азгәаҭақәа
Акатегориа:Африкатәи атәылақәа Акатегориа:Ареспубликақәа
Торнау, Федор Федор-иԥа
Федор Федор-иԥа Торнау (Фёдор Фёдорович Торнау; 10 Полоцк, Урыстәылатәи аимпериа — 7 Елдиц, Австро-Венгриа) — аурыс офицер, адипломат, ашәҟәыҩҩ, аԥшыхәҩы, Кавказтәи аибашьра иалахәыз, акыр ҭоурыхтә, документалтә, литературатә ҩымҭақәа дравторуп. Иара иаанижьит анапылаҩыратә материалқәа аҭоурыхи, аетнографиеи, Мраҭашәаратәи Кавказ аҭоурыхтә географиеи ирызкны.